Stichting Capaciteitsorgaan voor Medische
en Tandheelkundige Vervolgopleidingen
Postbus 20051
3502 LB Utrecht
bezoekadres
Domus Medica
Mercatorlaan 1200
3528 BL Utrecht

Capaciteitsplan 2010

telefoon
030 282 38 40
e-mail
info@capaciteitsorgaan.nl
www.capaciteitsorgaan.nl

Deelrapport 4:

Sociaal Geneeskundigen

Utrecht, januari 2011
revisie 1.1

Capaciteitsplan 2010

Deelrapport 4: Sociaal Geneeskundigen

Bijlage bij het integrale Capaciteitsplan
2010 voor de medische, tandheelkundige,
klinisch technologische en aanverwante
(vervolg)opleidingen

Utrecht, januari 2011
revisie 1.1

Statutaire doelstellingen:
a. Het op grond van, onder meer, de te verwachten zorgbehoefte opstellen van
behoefteramingen met betrekking tot de onderscheiden medische en
tandheelkundige vervolgopleidingen;
b. Informatievoorziening voor de zorgsector en overheid met betrekking tot de
behoefte aan en capaciteit van medische en tandheelkundige opleidingen en
vervolgopleidingen;
c. Het in beeld brengen van de benodigde capaciteit van de initiële geneeskundige
opleiding en advisering hierover aan de overheid.

Inhoudsopgave
Samenvatting

5

1. Inleiding
1.1 Doelstelling Capaciteitsorgaan
1.2 Ontwikkelingen in taakstelling Capaciteitsorgaan
1.3 Disciplinespecifieke aandachtspunten
1.4 Indeling van deze bijlage

7
7
8
8
9

2. Positionering sociale geneeskunde
2.1 Inleiding
2.2 Overzicht aanverwante disciplines

11
11

2.2.1 Hoofdstroom Arbeid en Gezondheid
2.2.2 Hoofdstroom Maatschappij en Gezondheid
2.3 Verhoudingen tussen disciplines
2.3.1 Hoofdstroom Arbeid en Gezondheid
2.3.2 Hoofdstroom Maatschappij en Gezondheid
3. Opleiding
3.1 Inleiding
3.2 Adviezen
3.3 Besluiten
3.4 Realisatie adviezen
3.5 Intern rendement
3.6 Conclusies
4. Zorgvraag
4.1 Inleiding
4.2 Demografie
4.2.1 Hoofdstroom Arbeid en Gezondheid
4.2.2 Hoofdstroom Maatschappij en Gezondheid
4.3 Epidemiologie
4.3.1 Hoofdstroom Arbeid en gezondheid
4.3.2. Hoofdstroom Maatschappij en Gezondheid
4.4 Sociaal culturele ontwikkelingen
4.4.1. Hoofdstroom Arbeid en Gezondheid
4.4.2. Hoofdstroom Maatschappij en Gezondheid
4.5 Onvervulde zorgvraag
4.5.1. Hoofdstroom Arbeid en Gezondheid
4.5.2 Hoofdstroom Maatschappij en Gezondheid
4.6 Conclusie zorgvraag

12
12
13
14
14
14
16
16
16
17
17
19
20
22
22
22
22
23
23
23
24
24
24
25
25
26
27
28

4

5. Zorgaanbod
5.1 Inleiding
5.2 Omvang beroepsgroep
5.2.1 Aantal geregistreerde sociaal geneeskundigen
5.2.2 Profielopleidingen
5.2.3 Aantal werkzaam
5.2.4 Leeftijdsverdeling
5.3 Omvang dienstverband
5.4 Instroom in het vak
5.5 Uitstroom uit het vak
5.6 Conclusies zorgaanbod

30
30
30
30
31
31
33
34
35
36
39

6. Werkproces
6.1 Inleiding
6.2 Vakinhoudelijke ontwikkelingen
6.2.1 Hoofdstroom Arbeid en Gezondheid
6.2.2 Hoofdstroom Maatschappij en Gezondheid
6.3Technologische ontwikkelingen
6.4 Efficiency
6.4.1 Hoofdstroom Arbeid en Gezondheid
6.4.2 Hoofdstroom Maatschappij en Gezondheid
6.5 Substitutie
6.5.1 Horizontale substitutie
6.5.2.Verticale substitutie
6.6 Conclusie werkproces

41
41
41
41
41
42
42
42
42
42
42
43
43

7. Varianten
7.1 Inleiding
7.2 Basisvariant
7.3 Voorkeursvariant
7.4 Voorkeursvariant inclusief verticale substitutie (inzet aanverwante disciplines)
7.5 Conclusies

45
45
48
49
50
51

8. Overwegingen en advies
8.1 Inleiding
8.2 Beleidsontwikkelingen
8.2.1Hoofdstroom Arbeid en Gezondheid
8.2.2 Hoofdstroom Maatschappij en Gezondheid
8.3 Horizontale substitutie
8.4 Verticale substitutie
8.5 Belangstelling voor het vak
8.6 Opleidingsinstituten
8.7 Complicaties marktwerking
8.8 Belangrijkste varianten
8.9 Advies instroom
Bijlage 1. Model Capaciteitsorgaan
Bijlage 2. Procedure en betrokken experts

53
53
53
53
54
54
54
55
55
55
56
56
58
59

Samenvatting
Sociale geneeskunde is bij uitstek een beleidsgevoelig specialisme. In dit decennium
hebben de beroepsgroep en met name de overheid enkele beleidsbeslissingen
genomen die voor het specialisme ingrijpende consequenties hebben gehad.
Dit geldt in de eerste plaats voor de hoofdstroom Arbeid en Gezondheid. De overheid
heeft met behulp van aanpassing van de Arbowet de keuzevrijheid van werkgevers
bevorderd. Hierdoor is de vraag naar bedrijfsartsen vanaf 2006 sterk gedaald. Als
gevolg hiervan hebben Arbodiensten afslankingsoperaties uitgevoerd. Ruim 23% van
de bedrijfsartsen is momenteel vrijgevestigd. De recent geïntroduceerde mogelijkheid
voor werkgevers om de verzuimbegeleiding deels in eigen beheer uit te voeren, zet de
benodigde capaciteit aan bedrijfsartsen opnieuw onder druk. Aan de andere kant
wordt door de kabinetsmaatregelen inzake arbeidsparticipatie en de beoogde
verhoging van de pensioenleeftijd de inbreng van de bedrijfsarts op preventief
gebied, maar ook op het gebied van complexe vraagstellingen, vaker benut.
De sociale verzekeringswetten zijn aangepast aan het streven van de overheid om de
arbeidsparticipatie in de komende jaren te verhogen. Hierdoor neemt de vraag naar
verzekeringsartsen toe. De verzekeringsarts besteedt momenteel een groot gedeelte
van zijn tijd aan het zorgvuldig documenteren van zijn onderzoek, afwegingen en
conclusies. De verwachting is dat dit in de komende jaren iets zal kunnen afnemen
door efficiencymaatregelen. Als deze verwachting bewaarheid wordt daalt per saldo
de geraamde behoefte aan verzekeringsartsen.
Voor deze twee specialismen binnen de hoofdstroom Arbeid en Gezondheid geldt
echter dat er een grote achterstand bestaat in de opleidingsinspanningen. Volgens
het Capaciteitsorgaan mag er zelfs worden gesproken van verwaarlozing. Het
resultaat hiervan is dat de komende vier jaren beide beroepsgroepen wat betreft
aantal werkzame artsen fors zullen krimpen. Om tegen 2022 weer te beschikken over
voldoende bedrijfsartsen en verzekeringsartsen, zal de jaarlijkse instroom in de
opleiding tot bedrijfsarts moeten stijgen naar 145 aios en voor de opleiding tot
verzekeringsarts naar 111. Dit kan eerder genoemde schaarste in de komende 4 jaren
echter niet meer verhinderen. Overleg van de overheid met de financiers van deze
twee opleidingen lijkt noodzakelijk om oververhitting van de opleidingsmarkt te
voorkomen.
De Wet publieke gezondheid, het basispakket Jeugdgezondheidszorg, de Wet op de
jeugdzorg en de Wet veiligheidsregio’s zijn voorbeelden van wetgeving binnen de
hoofdstroom Maatschappij en Gezondheid die leiden tot een explicietere behoefte
aan artsen op dit terrein. Toch zijn binnen deze sector niet zozeer de veranderende
wetgeving maar vooral de door de beroepsgroep geëntameerde aanpassing van de
opleiding en onduidelijkheid en speculaties over de financiering tussen 2000 en
2006 redenen geweest voor een lage instroom in de opleidingen. De instroom in
de opleidingen komt nu voortvarend op gang. De jaarlijkse instroom voor de 4
5

profielopleidingen in de tweede tranche A van het Opleidingsfonds wordt
geadviseerd op 138. Hierbij valt wederom op te merken dat de knip in de financiering
onlogisch lijkt. Verder kan overwogen worden ook de andere 3 opleidingen binnen de
hoofdstroom Maatschappij en Gezondheid op te nemen in het Opleidingsfonds
gezien de strategische waarde die artsen in deze specialismen kunnen hebben voor
het domein van de publieke gezondheid.

6

1. Inleiding
Dit deelrapport bij het Capaciteitsplan 2010 bevat alle gegevens en (verwijzingen
naar) achtergrondinformatie die door het Capaciteitsorgaan zijn gebruikt bij de
formulering van het instroomadvies voor de diverse erkende medische
vervolgopleidingen in de sociale geneeskunde. Het rapport kan los van het integrale
Capaciteitsplan worden gelezen worden. Het integrale Capaciteitsplan 2010 omvat
naast het instroomadvies in de sociale geneeskunde ook instroomadviezen over de 27
medische specialismen en de 3 klinisch technologische specialismen, de
huisartsgeneeskunde, de mondzorg (de kaakchirurgen, orthodontisten, tandartsen en
mondhygiënisten), de specialisten ouderengeneeskunde en de artsen voor
verstandelijk gehandicapten. Over elk van deze onderwerpen is een soortgelijk
deelrapport met achtergrondinformatie beschikbaar.

1.1

Doelstelling Capaciteitsorgaan
Het Capaciteitsorgaan is in 1999 opgericht door veldpartijen in de zorg. De statutaire
doelstellingen van het Capaciteitsplan zijn:
a. Het op grond van, onder meer, de te verwachten zorgbehoefte opstellen van
behoefteramingen met betrekking tot de onderscheiden medische en
tandheelkundige vervolgopleidingen;
b. Informatievoorziening voor de zorgsector en overheid met betrekking tot de
behoefte aan en capaciteit van medische en tandheelkundige opleidingen en
vervolgopleidingen;
c. Het in beeld brengen van de benodigde capaciteit van de initiële geneeskundige
opleiding en advisering hierover aan de overheid.
Sinds 2000 brengt het Capaciteitsorgaan ramingen uit met betrekking tot de
gewenste instroom in de diverse erkende medische en tandheelkundige
vervolgopleidingen. Tevens wordt een advies uitgebracht over de noodzakelijk geachte
instroom in de initiële geneeskundige opleiding tot basisarts. Het oogmerk van deze
adviezen is om ongewenste discrepanties tussen zorgvraag en zorgaanbod te
verminderen en op termijn zelfs te voorkomen.
Daarnaast voorziet het Capaciteitsorgaan de overheid en het veld van informatie op
basis waarvan partijen beleid kunnen maken rond bijvoorbeeld de numerus fixus,
buitenlandse instroom, substitutie en nieuwe opleidingen. Tenslotte werkt het
Capaciteitsorgaan mee aan symposia, ‘invited expert’ meetings en klankbord sessies.
Het bestuur van het Capaciteitsorgaan telt 24 zetels, waarvan er acht worden
ingevuld door de zorgverzekeraars, acht door de opleidingsinstellingen en acht door
de beroepsgroepen. Deze paritaire vertegenwoordiging is doorgevoerd in elke
overlegvorm binnen het Capaciteitsorgaan. Het Capaciteitsorgaan wordt
gesubsidieerd door het ministerie van VWS.

7

1.2

Ontwikkelingen in taakstelling Capaciteitsorgaan
Sinds de oprichting heeft het Capaciteitsorgaan veel ervaring en kennis opgedaan die
ook bruikbaar is voor beleidsadvisering over en ramingen van de benodigde instroom
in andere dan de oorspronkelijke beroepsgroepen.
• Op verzoek van VWS is het Capaciteitsorgaan in 2008 gestart met het volgen van
de capaciteitsontwikkelingen binnen de eerstelijns mondzorg. In 2006 adviseerde
de Commissie Innovatie Mondzorg om vanaf 2008 de beroepsgroep van de
tandartsen en de mondhygiënistes te laten monitoren door het
Capaciteitsorgaan. Dit was een logisch advies omdat het Capaciteitsorgaan reeds
sinds 2000 de ontwikkelingen binnen de kaakchirurgie en orthodontie volgt en
adviezen geeft over de instroom in de betreffende opleidingen.
• Eveneens op verzoek van VWS is het Capaciteitsorgaan in 2009 begonnen met
onderzoek naar gewenste en daadwerkelijke capaciteitsontwikkelingen bij de BIGgeregistreerde beroepen in de geestelijke gezondheidszorg.

1.3

Disciplinespecifieke aandachtspunten
Aandachtspunten voor de sociale geneeskunde zijn de volgende:
1. Binnen de sociale geneeskunde worden de vervolgopleidingen in de hoofdstroom
Arbeid en Gezondheid (de verzekeringsgeneeskunde en de bedrijfsgeneeskunde)
niet gefinancierd door de overheid maar door marktpartijen. De relevante
wetgeving is sinds 2006 veranderd. Daardoor ontstond bij deze marktpartijen
grote onzekerheid over de toekomstige vraag naar capaciteit in deze hoofdstroom
van de sociale geneeskunde.
2. De financiering van de vervolgopleidingen binnen de hoofdstroom Maatschappij
en Gezondheid heeft in de periode 2000 tot 2006 een transitie doorgemaakt.
Daarom waren de belangrijkste financiers van deze vervolgopleidingen, de
GGD’en enerzijds en organisaties in de Thuiszorg anderzijds, terughoudend in het
laten instromen van basisartsen in deze vervolgopleidingen. Hierdoor is een fors
hiaat ontstaan in de instroom in deze opleidingen. Vanaf 2008 subsidieert VWS 4
van de 7 profielopleidingen, te weten die tot jeugdarts KNMG, arts
infectieziektebestrijding KNMG, arts tuberculosebestrijding KNMG, en arts
medische milieukunde KNMG. Deze profielopleidingen duren in principe 2 jaar en
leiden tot inschrijving in een profielregister bij de SGRC. De tweede fase van deze
opleidingen die leidt tot registratie als arts M&G in het SGRC-register, alsmede de
andere 3 opleidingen wordt momenteel niet gefinancierd door VWS.
3. De profielregisters binnen de hoofdstroom Maatschappij en Gezondheid staan
pas enkele jaren open voor inschrijving. Hierdoor zijn betrouwbare gegevens over
een aantal parameters aan de aanbodkant, zoals intern en extern rendement, nog
niet beschikbaar.
4. Forensisch geneeskundigen kunnen hun wettelijke werkzaamheden uitvoeren als
zij zijn geregistreerd in het SGRC-register als forensisch arts KNMG, maar ook als
zij staan ingeschreven in het FMG-register. Voor dit laatste volstaat een
basisopleiding van 30 dagen.
5. Er is in het merendeel van de gevallen geen sprake van een arts-patiënt relatie
maar van een arts-cliënt relatie.

8

6. De gemiddelde leeftijd van basisartsen bij instroom in deze erkende
vervolgopleidingen is hoger dan de gemiddelde leeftijd van basisartsen die
instromen in de vervolgopleidingen huisartsgeneeskunde of een van de medische
specialismen.
7. Het Capaciteitsorgaan heeft de verschillende specialismen binnen de sociale
geneeskunde vanaf 2003 niet meer geraamd vanwege de genoemde
beleidsmatige onzekerheden. Overigens heeft het Capaciteitsorgaan de medische
vervolgopleidingen tot sportarts1, jeugdarts2 en arts infectieziektebestrijding3 wel
tussentijds geraamd.
Vanwege het ontbreken van recent vergelijkingsmateriaal vindt geen vergelijking
plaats met eerdere adviezen van het Capaciteitsorgaan. Wel zijn er ten behoeve van
het advies over de instroom in de initiële opleiding schattingen gemaakt van de
benodigde totale hoeveelheid instromende basisartsen.

1.4

Indeling van deze bijlage
Hoofdstuk 2 dient als oriëntatie en geeft een overzicht van de positie die de sociaal
geneeskundigen innemen in het zorgveld. Tegelijkertijd wordt getoond waar de
raakvlakken zijn met aanverwante beroepen en hoe de afstemming met deze
beroepen is geborgd.
Het Capaciteitsorgaan probeert de geraamde capaciteit van de beroepsgroepen te
sturen door middel van advisering over de benodigde instroom in de medische
vervolgopleidingen. Daarom staat het hoofdstuk over de opleiding met de
geschiedenis van de instroomadviezen vrij vooraan in het Capaciteitsplan. In dit
hoofdstuk (3) wordt een overzicht gegeven van de instroom in de erkende medische
vervolgopleidingen in de sociale geneeskunde tot nu toe. De adviezen van het
Capaciteitsorgaan en de realisatie van instroom in de opleiding vanaf 2000 passeren
de revue. Voor zover van toepassing, worden in dit hoofdstuk ook de besluiten van het
ministerie van VWS vanaf 2008 meegenomen. Verder vindt hier vaststelling van de
parameter ‘verwacht rendement’ plaats, op basis van resultaten uit het verleden.
In de volgende hoofdstukken worden de drie verschillende onderdelen van het model
van het Capaciteitsorgaan (zie bijlage 1) doorgenomen. Hoofdstuk 4 raamt de
verwachte omvang van de zorgvraag in fte’s. Gezien de lange duur van de volledige
opleiding tot sociaal geneeskundige (6 jaar geneeskunde, 4 jaar vervolgopleiding) en
de beperkte mogelijkheden tot bijsturing (VWS kan dit advies op zijn vroegst vanaf
2012 implementeren) wordt de zorgvraag geraamd voor de jaren 2022 en 2028.
1

Capaciteitsorgaan (2007). Behoeftebepaling sportartsen: Basiselementen voor nu en straks,
Kwantitatieve aspecten van de beroepsgroep.

2

Capaciteitsorgaan (2007). Capaciteitsplan 2007 voor de medische vervolgopleidingen
jeugdgezondheidszorg.

3

Capaciteitsorgaan (2008). Capaciteitsplan 2007 voor de medische vervolgopleidingen
infectieziektebestrijding.

9

Dit betekent dat de instroomadviezen betrekking hebben op de periodes 2012-2019 en
2012-2025. Hierbij geldt voor de beschikbare gegevens 1 januari 2010 als vertrekpunt.
De onvervulde vraag die nu niet is te beantwoorden door gebrek aan aanbod, wordt
opgeteld bij de beschikbare capaciteit in de raming van de zorgvraag. Vervolgens
wordt zoveel als mogelijk rekening gehouden met verwachte demografische,
epidemiologische en sociaal-culturele ontwikkelingen.
Hoofdstuk 5 beschrijft het aanbod aan beroepsbeoefenaren. Voor een deel zijn de
beroepsbeoefenaren die in 2022 en 2028 (nog) werkzaam zijn, nu al opgeleid.
Beschreven wordt hoe de beroepsgroep zich sinds de oprichting van het
Capaciteitsorgaan heeft ontwikkeld wat betreft aantallen en fte’s. De benodigde
gegevens waren maar ten dele beschikbaar.
Zorgvraag en zorgaanbod komen bij elkaar in hoofdstuk 6, in het werkproces. In dit
hoofdstuk wordt het zorgaanbod wat betreft fte’s specialist gemodificeerd voor
vakinhoudelijk ontwikkelingen, veranderingen in cliëntgebonden tijd/werkbare uren,
efficiency, horizontale en verticale taakherschikking en/of taakverschuiving.
Een aantal ontwikkelingen is niet te vangen in puntschattingen. Het
Capaciteitsorgaan hanteert in dat geval een minimum en een maximum waarde voor
de betreffende parameter. Op basis van zorgvraag, zorgaanbod en werkproces wordt
een aantal beleidsrijke ramingen opgesteld waarbij achtereenvolgens steeds meer
mogelijke ontwikkelingen zijn meegenomen. Hoofdstuk 7 beschrijft deze varianten.
Hoofdstuk 8 inventariseert tenslotte de belangrijkste beleidsontwikkelingen en de
hiermee gepaard gaande onzekerheden. Op basis hiervan wordt een definitieve keuze
gemaakt voor de belangrijkste varianten. Het Capaciteitsorgaan biedt de hiermee
corresponderende gewenste instroomwaarden aan als finaal advies aan de minister
van VWS.

10

2. Positionering sociale geneeskunde
2.1

Inleiding
De opleidingen voor sociaal geneeskundige zijn alle ontstaan na de Tweede
Wereldoorlog. Zij nemen daarmee een middenpositie in tussen de huisartsen en de
medisch specialisten. Tot 1994 waren de vervolgopleidingen in de sociale geneeskunde
functiegericht. Er bestond een opleiding tot verzekeringsgeneeskundige, arbeidsen bedrijfsgeneeskundige, jeugdarts, sportarts en arts algemene gezondheidszorg.
De opleiding duurde formeel 2 1⁄2 tot 3 jaar. In de praktijk was de opleidingsduur
vaak langer.
In 1994 werd de opleiding sociale geneeskunde ingedeeld in twee hoofdstromen:
Arbeid en Gezondheid (A&G) enerzijds en Maatschappij en Gezondheid (M&G)
anderzijds. Deze wijziging was noodzakelijk om Nederland te conformeren aan de
Europese opleidingsstructuur voor de sociale geneeskunde. De hoofdstroom Arbeid en
Gezondheid leidde op tot bedrijfsarts, verzekeringsarts, gecombineerd bedrijfsarts/
verzekeringsarts of arts Arbeid en Gezondheid zonder profiel. De duur van deze
opleidingen is verlengd van 2 naar 4 jaar. De hoofdstroom Maatschappij en
Gezondheid leidde op in de functies algemene gezondheidszorg, jeugdgezondheidszorg, sportgeneeskunde, tuberculosebestrijding, medische milieukunde en sociaal
geneeskundige zonder profiel. De formele duur van deze opleidingen is 2 1⁄2 jaar
gebleven.
Rond 2000 begon binnen de GGD’en een discussie over de opzet en de financiering
van de opleidingen in de hoofdstroom Maatschappij en Gezondheid. Dit deels omdat
voor tuberculosebestrijding en medische milieukunde inmiddels aparte
financieringstrajecten waren geregeld en voor de andere opleidingen een soortgelijk
traject werd voorgesteld, deels omdat het rapport ‘De arts van straks’ voortvarend
werd opgepakt door de artsen Maatschappij en Gezondheid en de eisen die
vervolgens werden gesteld aan de opleidingsinstellingen maakten dat niet meer elke
GGD daaraan kon voldoen. Deze discussie had een verlammend effect op de
opleidingsmarkt. Binnen de hoofdstroom Maatschappij en Gezondheid daalde het
aantal instromers vanaf 2000 substantieel.
In 2005 is voor de hoofdstroom Maatschappij en Gezondheid een nieuwe opleiding
van kracht geworden. Op dat moment ging de opleidingsduur van 2 1⁄2 naar 4 jaar.
Hiermee werd ook voor deze hoofdstroom voldaan aan de Europese regelgeving.
Tegelijkertijd konden aios M&G na twee jaar een profielregistratie aanvragen bij de
SGRC. Men blijft dan weliswaar basisarts maar kan aantonen dat men de eerste
competenties heeft verworven om een belangrijk deel van de dagelijkse
werkzaamheden te kunnen verrichten. Deze werkzaamheden vinden hoofdzakelijk
plaats op individueel niveau. In de volgende twee jaar worden met name collectieve
en beleidsmatige vaardigheden verworven. Deze twee jaar hoeven niet direct aan te
sluiten op de profielopleiding.

11

De arts M&G kan de profielregistratie ook handhaven nadat men de volledige
opleiding heeft afgerond, om daarmee aan te geven in welk profiel(en) men de
individuele vaardigheden heeft verworven. Registratie van meer profielen is mogelijk
tot een maximum van 3. Sportgeneeskunde kent geen profielregistratie en wordt
daarom in het vervolg apart benoemd.
Er bestaan binnen de opleiding Maatschappij en Gezondheid momenteel 7 profielen
die recht geven op een beschermde titel:
• Arts beleid en advies KNMG;
• Forensisch arts KNMG;
• Arts indicatie en advies KNMG;
• Arts infectieziektebestrijding KNMG;
• Jeugdarts KNMG;
• Arts medische milieukunde KNMG;
• Arts tuberculosebestrijding KNMG.
De sociale geneeskunde is vanwege zijn preventieve invalshoek gevoeliger voor
overheidsbeleid dan de curatieve geneeskunde. Hierdoor is de sociale geneeskunde
sterk onderhevig aan veranderingen in maatschappelijke opvattingen die onder
andere tot uitdrukking komen in wetswijzigingen, met name vanuit het ministerie
van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en het ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid. Voornamelijk om deze reden heeft het Capaciteitsorgaan sinds
2003 geen ramingen meer kunnen uitvoeren voor de sociale geneeskunde. In dit
deelrapport is voor het eerst sinds 2003 weer een integrale raming opgesteld voor alle
specialismen binnen de sociale geneeskunde. Binnen de hoofdstroom Maatschappij
en Gezondheid wordt dit wel bemoeilijkt door de introductie van de zeven
profielregistraties in 2007 en de daarmee gepaard gaande overgangsregelingen voor
de zittende beroepsgroep. In de voorbereidingen voor deze raming zijn in opdracht
van het Capaciteitsorgaan 4 studies uitgevoerd4,5,6,7. Deze geven meer
achtergrondinformatie die niet kan worden opgenomen in dit deelrapport.

2.2

Overzicht aanverwante disciplines
De inzet van aanverwante disciplines binnen de sociale geneeskunde is divers. In het
vervolg van dit deelrapport wordt telkens een onderscheid gemaakt tussen de twee
hoofdstromen.

2.2.1

Hoofdstroom Arbeid en Gezondheid
De verzekeringsartsen kennen momenteel eigenlijk maar één relevante aanverwante
discipline, te weten de bedrijfsartsen. De bedrijfsarts is in de periode van 2005 tot
2008 op grote schaal tijdelijk ingezet bij de verzekeringsgeneeskundige herkeuringen
die nodig waren in het kader van de beëindiging van de WAO en de inwerkingtreding

12

4

NIVEL (2010). Capaciteitsraming artsen Medische Milieukunde in Nederland.

5

NIVEL (2010). Capaciteitsraming voor bedrijfsartsen 2012-2022/2028.

6

NIVEL (2010). Capaciteitsraming voor verzekeringsgeneeskundigen 2012-2022/2028.

7

NIVEL (2010). De arbeidsmarkt voor forensisch geneeskundigen in 2010.

van de WIA. Inmiddels is deze grootschalige inzet van de bedrijfsartsen beëindigd en
lijkt de verzekeringsgeneeskunde te belanden in een iets kalmer vaarwater. Door de
wettelijke eisen die worden gesteld aan de medische onderzoeken van het UWV, lijkt
het niet te verwachten dat de verzekeringsgeneeskundige op korte termijn
activiteiten kan laten uitvoeren door een andere, lager opgeleide, discipline.
De bedrijfsartsen hebben in hun eigen werkomgeving te maken met de huisarts,
basisarts, bedrijfshygiënist, arbeidskundige, bedrijfsverpleegkundige en de
veiligheidskundige. Horizontale substitutie naar de verzekeringsgeneeskundige komt
niet veel voor. Horizontale substitutie vindt op onderdelen wel plaats tussen
bedrijfsarts en basisarts. Deze laatste wordt door bedrijfsgezondheidsdiensten dan
betiteld als ‘Arbo-arts’. In de verticale substitutie met de bedrijfshygiënist,
bedrijfsverpleegkundige en veiligheidskundige is inmiddels een stabiele situatie
ontstaan. Nieuw is het fenomeen van de preventiemedewerker bij een bedrijf. Hierbij
kan men zich afvragen in hoeverre de preventiemedewerker van een bedrijf moet
worden beschouwd als een aanverwante discipline.

2.2.2

Hoofdstroom Maatschappij en Gezondheid
De hoofdstroom Maatschappij en Gezondheid kent een breed palet aan aanverwante
disciplines. Zij passeren hier de revue per functie. De arts M&G kan voor het
beleidsmatige advieswerk horizontaal deels worden gesubstitueerd door de
gezondheidswetenschapper, de epidemioloog, de Master of Public Health of
functionarissen met vele andere academische opleidingen waarin collectieve
advisering aan bod komt. De tbc-arts kan horizontaal worden gesubstitueerd door de
longarts. Overigens komt dit in Nederland niet of nauwelijks voor. De arts indicatie en
advies kan in de horizontale substitutie te maken krijgen met de verzekeringsarts die
eveneens de benodigde competenties bezit. De jeugdarts kan deels door de huisarts
worden gesubstitueerd. Bij de andere functies (forensisch arts, arts
infectieziektebestrijding en medisch milieukundige) is er niet direct sprake van
horizontale substitutie. Uitvoerende, cliëntgebonden werkzaamheden kunnen echter
deels horizontaal worden gesubstitueerd door basisartsen.
Verticale substitutie is mogelijk met een groot aantal HBO-opleidingen. Hierbij is de
aard van de uit te voeren werkzaamheden bepalend voor de bijbehorende HBOopleiding. Voorbeelden zijn de milieugezondheidskundige in het geval van de
medische milieukundige en de jeugdverpleegkundige in het geval van de jeugdarts.
Hetzelfde geldt voor de onderzoeksactiviteiten van de arts M&G. Verticale substitutie
van de tbc-arts naar de tbc-verpleegkundige en van de infectieziektearts naar de
infectieziekteverpleegkundige (bijvoorbeeld de SOA-verpleegkundige) vindt al jaren
plaats. Bij de functie indicatie en advies is er met name bij het CIZ substitutie naar de
HBO-opgeleide verpleegkundige en maatschappelijk werker.
Door de abrupte daling van de instroom in de vervolgopleidingen sinds 2000 is een
relatief tekort aan sociaal geneeskundigen in deze hoofdstroom ontstaan. Dit heeft in
deze specialismen de (mogelijkheden tot) verticale substitutie zeker bevorderd. Het is
13

niet zeker of binnen de hoofdstroom M&G de grenzen van de mogelijkheden tot
verticale substitutie inmiddels in zicht zijn.

2.3

Verhoudingen tussen disciplines

2.3.1

Hoofdstroom Arbeid en Gezondheid
De verzekeringsarts heeft in zijn werk regelmatig te maken met de bedrijfsarts. De
verzekeringsarts toetst de wettelijk voorgeschreven werkzaamheden van de
bedrijfsarts en overlegt zo nodig met hem. Bedrijfsartsen kunnen zich laten
registreren als verzekeringsarts na een bijscholing op relevante competenties die niet
(voldoende) zijn ontwikkeld in de opleiding tot bedrijfsarts.
Voor de bedrijfsarts geldt dat de verhouding met de disciplines die substitueren op
een horizontaal niveau, complex zijn. De zelfstandige inzet van ‘Arbo-artsen’ door
Arbodiensten wordt niet ondersteund door de beroepsgroep. De vereniging NVAB
heeft dit in het professioneel statuut vastgelegd. De samenwerking en afstemming
met de huisartsen is vastgelegd in gezamenlijke standpunten van NVAB en LHV8.
Sinds 2004 hebben bedrijfsartsen de mogelijkheid om bij een arbeidsgerelateerde
aandoening rechtstreeks door te verwijzen naar de tweede lijn.
Verticale substitutie van bedrijfsartsen is reeds uitgebreid geïmplementeerd. De
samenwerking hierin is georganiseerd vanuit de bedrijfsgezondheidsdiensten. Sedert
2007 is het aantal bedrijfsartsen dat zich zelfstandig heeft gevestigd, toegenomen.
Deze groep bedrijfsartsen, 23% van het totaal aan werkzame bedrijfsartsen, heeft
veelal geen personeel in dienst en is ook niet van plan personeel in dienst te nemen.
Om die reden verwacht het Capaciteitsorgaan dat de verticale substitutie van de
bedrijfsartsen in een stabiele fase is beland. Dat geldt nog niet voor de
preventiemedewerker die in dienst kan zijn van de bedrijfsgezondheidsdienst maar
ook (zelfs met name) van de grotere bedrijven. Onduidelijkheden in de interpretatie
van de mogelijkheden van deze functionaris kunnen druk zetten op de relatie tussen
preventiemedewerker en bedrijfsarts.

2.3.2

Hoofdstroom Maatschappij en Gezondheid
De horizontale substitutie van artsen M&G vindt grotendeels plaats door
profielartsen en basisartsen die wel werkzaam zijn bij een organisatie maar nog
moeten instromen in de opleidingen. In 2007 had de jeugdgezondheidszorg de
primeur door in overleg met de werkgevers te komen tot een balans tussen arts M&G,
jeugdarts KNMG, en basisartsen in de verhouding 21:63:17. Een rol hierbij speelde dat
de jeugdgezondheidszorg binnen de hoofdstroom M&G veruit de grootste richting
vertegenwoordigt. Daardoor zijn deze specialisten in staat om hun werk te verdelen
over een gedeelte (deels routinematige) individuele contacten met jeugdigen,
waaraan vooral in de eerste twee jaar van de opleiding (=profielopleiding) tot arts
8

NVAB (2005). De bedrijfsarts en de eerste lijn: over samenwerking, zorgverzekeringen, en
regionale ondersteuningsstructuren. Landelijke Eerstelijns Samenwerking (LESA).

14

M&G aandacht wordt besteed, en een gedeelte beleidsmatig advieswerk, waarvoor de
competenties vooral worden ontwikkeld in het tweede gedeelte van de opleiding tot
arts M&G. Vanuit datzelfde bedrijfsmatige perspectief moet de basisarts worden
gezien als een basisarts die ervaring opdoet in het vak maar daarna instroomt in de
opleiding. Voor de artsen infectieziektebestrijding, de medisch milieukundigen, de
tuberculoseartsen en de artsen beleid en advies geldt dat de betreffende
beroepsverenigingen als standpunt hebben dat elke arts dit beroep moet kunnen
uitoefenen in de volle omvang. Dit standpunt is veelal gebaseerd op de kleine
aantallen specialisten die het vak kennen en/of op afbreukrisico’s bij onzorgvuldige
advisering door een ter zake niet opgeleide professional. Voor de forensisch arts
bestaat een wettelijke eis ingeval de Wet op de Lijkbezorging van toepassing is. Dan
moet de forensisch arts zijn ingeschreven in een register. Dit is momenteel het FMGregister maar op termijn wordt dat wellicht het SGRC-register. Inschrijving in het
FMG-register is mogelijk na het met goed gevolg doorlopen van de basisopleiding die
30 dagen duurt. Inschrijving in het SGRC-register is mogelijk na het volgen van de
profielopleiding. De overgangstermijn waarin FMG-geregistreerde artsen zich door
middel van een overgangsregeling konden laten registreren in het SGRC-register, is
inmiddels verstreken.
De verticale substitutie binnen de publieke gezondheidszorg heeft zich geleidelijk aan
ontwikkeld. Deze ontwikkeling werd gefaciliteerd door het ervaren tekort aan artsen
M&G. Door de Wet Publieke Gezondheid, de bijbehorende Algemene Maatregelen van
Bestuur en het Basispakket Jeugdgezondheidszorg is inmiddels iets meer
duidelijkheid ontstaan over de eisen waaraan de artsen binnen de publieke
gezondheid moeten voldoen en de ruimte die er is voor verticale substitutie. Toch
bestaan er nog grote marges in de uitleg van deze wetgeving c.q. de invulling van de
aanwezige substitutieruimte tussen de verschillende werkgevers. De verwachting is
dat dit de komende jaren geleidelijk zal veranderen door een verdere uitwerking van
het Basispakket Jeugdgezondheidszorg en door een afname van het aantal
uitvoeringsorganisaties.

15

3. Opleiding
3.1

Inleiding
De opleiding tot sociaal geneeskundige binnen beide hoofdstromen duurt vier jaar en
voldoet daarmee aan de Europese wet- en regelgeving. Binnen de hoofdstroom M&G
bestaat de mogelijkheid om de opleiding na twee jaar tussentijds te beëindigen of op
te schorten en een profielregistratie aan te vragen. Desgewenst kan de opleiding
worden hervat op een later moment, waarbij met name verdieping en/of verbreding
van de eerder verworven competenties aan de orde is.
Het theoretisch onderwijs krijgt vorm volgens een leer-werk-systematiek. De aios
worden decentraal geselecteerd en aangesteld door de gecertificeerde
opleidingsinstellingen. Tijdens de opleiding krijgen ze begeleiding van een
gecertificeerde opleider. Het cursorisch gedeelte van de opleiding, gemiddeld een dag
per week, wordt verzorgd door opleidingsinstituten. Geaccrediteerde
opleidingsinstituten zijn onder meer de NSPOH te Amsterdam en TNO te Leiden. De
opleiding sluit af met een scriptie.
Financiering van de opleiding geschiedt door de werkgevers, vaak met clausules ten
aanzien van terugbetaling van de gemaakte opleidingskosten door de aios ingeval van
verandering van werkgever. Uitzonderingen hierop zijn de vier profielopleidingen tot
jeugdarts KNMG, arts tuberculosebestrijding KNMG, arts infectieziektebestrijding KNMG
en arts medische milieukunde KNMG. Deze opleidingen worden sinds 2008 gesubsidieerd
door VWS en maken deel uit van de tweede tranche A van het Opleidingsfonds.

3.2

Adviezen
Zoals gezegd, is de beleidsruimte binnen de sociale geneeskunde groot. Hierdoor zijn
de korte termijn schommelingen aan de vraagkant van de sociale geneeskunde veel
groter dan in de curatieve sector. Voorbeelden hiervan in de diverse sectoren zijn de
veranderingen in de Arbowet per 2006, de omzetting van de WAO in de WIA in 2007
en de vorming van de Centra voor Jeugd en Gezin vanaf 2008. De veranderingen in de
Arbowet maakten dat werkgevers niet langer verplicht waren aangesloten te zijn bij
Arbodiensten en de daarbij werkzame bedrijfsartsen. De omzetting van de WAO in de
WIA leidde ertoe dat het aantal cliënten fors is afgenomen maar de werklast, met
name administratief, voor de verzekeringsgeneeskundigen fors is toegenomen. De
vorming van de Centra voor Jeugd en Gezin kan voor jeugdartsen betekenen dat zij
veel meer dan voorheen worden ingeschakeld als case manager van de jeugdige en/
of de opvoeders.

16

3.3

Besluiten
Het Capaciteitsorgaan heeft tussen 2000 en 2003 aan het veld een tweetal adviezen9,10
gegeven over de instroom in de verschillende richtingen binnen de sociale
geneeskunde. In de adviezen nadien is de sociale geneeskunde niet meer geraamd in
verband met de grote onzekerheden ten aanzien van de toekomstige ontwikkelingen.
Los hiervan was het voor het Capaciteitsorgaan ook niet mogelijk een goed inzicht te
krijgen in de besluiten van het veld met betrekking tot de realisering van de gegeven
adviezen. Tabel 1 toont de wél gegeven adviezen uit 2000 en 2003. Overigens
ontbreekt in het advies uit 2003 een verdeling binnen de hoofdstromen. Daarom is
voor deze tabel de verdeling conform het eerdere advies uit 2000 gehandhaafd.
Tabel 1: Adviezen Capaciteitsorgaan over gewenste instroom sociale geneeskunde
sinds 2000.
Advies

Jaar: (20..)

A&G: Bedrijfsarts
A&G: Verzekeringsarts
M&G: JGZ / 2e fase JGZ
M&G: AGZ / 2e fase INF
M&G: Overig
Jeugdarts KNMG
Arts infectieziekten KNMG
Sportarts
Totaal

*

00

01

02

03

04

05

06

07

08

09

10

122
57
44
25
3

122
57
44
25
3

122
57
44
25
3

102
47
60
34
4

102
47
60
34
4

102
47
60
34
4

-

-

25 25
6
6
142 142
7
7

251

251

251

247 247

247

-

7
7

25
6
142
7
7
187

180 180

: Verdeling binnen hoofdstromen conform verdeling in de periode 2000-2003

Bron: Capaciteitsplannen Capaciteitsorgaan

3.4

Realisatie adviezen
De instroom in de opleidingen is uiteraard wel gemonitord. Deze gerealiseerde
instroom is de resultante van de organisatorische afwegingen van meer dan 100
Arbodiensten, tientallen verzekeringsinstanties, meer dan 100 thuiszorgorganisaties
en ongeveer 50 GGD’en. Inmiddels is het veld iets meer geconcentreerd wat betreft
werkgevers, is het aantal opleidingsinstituten verminderd en is een gedeelte van de
opleidingen in de hoofdstroom M&G wat betreft financiering overgeheveld van de
gemeenten c.q. de GGD’en en de Thuiszorgorganisaties naar het ministerie van VWS.
In tabel 2 wordt de gerealiseerde instroom van aios in de opleidingen sinds 2000
getoond. Hierbij is gebruikt gemaakt van de beschikbare gegevens van de SGRC.

9

Capaciteitsorgaan (2001). Vraag en aanbod sociaal geneeskundigen: bronnenoverzicht en
ramingen.

10

Capaciteitsorgaan (2003). Capaciteitsplan 2003 voor de medische en tandheelkundige
vervolgopleidingen en de initiële opleiding geneeskunde; een tussenbalans.

17

Tabel 2: Gerealiseerde instroom aios sociale geneeskunde
Jaar: (20..)

00

01

02

03

04

05

06

07

08 09**

A&G: Bedrijfsarts
A&G: Verzekeringsarts
A&G: Zonder profiel
M&G: Jeugdgezondheidszorg
M&G: Algemene gezondheidszorg
M&G: Overig
M&G: Arts M&G*
Arts Infectieziektebestrijding KNMG
Jeugdarts KNMG
Arts tuberculosebestrijding KNMG
Arts medische milieukunde KNMG
Sportarts
Totaal

137
59
1
11
9
0

139
118
0
20
10
0
45

127
83
0
0
1
0
1

95
57
0
0
0
0
0

62
39
0
0
0
0
4

32
8
0
0
0
0
0

10
227

7
339

8
8 9*** 7***
220 160 114 47

26
1
0
0
0
11
0
5
25
3
1
10
82

16
30
0
0
0
0
7
2
25
1
0
0
81

27 23
14 28
0
0
0
0
0
0
0
0
7
10
9
4
36 95
0
0
0
1
9
0
102 161

*:

vanaf 2001 tot 2007 heeft de SGRC alleen geregistreerd dat men in de opleiding arts M&G
startte, zonder profielaanduiding.

**: inclusief nog in behandeling zijnde aanvragen per februari 2010.
***: feitelijk gestart maar niet opgenomen in SGRC register.
Bron: SGRC

Uit de tabel blijkt dat in de hoofdstroom Arbeid en Gezondheid de instroom van aios
bedrijfsgeneeskunde begint te dalen vanaf 2003. De instroom van aios
verzekeringsgeneeskunde daalt al vanaf 2001. De hoofdstroom Arbeid en Gezondheid
kent vanaf 2005 een gecombineerde instroom van ongeveer 40 aios per jaar, een
reductie van 75% ten opzichte van de eerder gerealiseerde instroom van 200 tot 250
aios per jaar. In de richting zonder profiel en in de richting gecombineerd
verzekeringsarts/bedrijfsarts zijn geen basisartsen ingestroomd.
De instroom in de opleidingen in de hoofdstroom M&G stopt – met uitzondering van
de sportgeneeskunde – volledig vanaf 2002. In 2006 kent de opleiding weer een
aarzelende start die daarna met name in de jeugdgezondheidszorg onverminderd
doorzet. De belangrijkste reden voor de aarzelende start is het gegeven dat niet alle
GGD’en en Thuiszorgorganisaties op korte termijn konden voldoen aan de SGRCnormen om te worden erkend als opleidingsinstelling.
De opleidingen binnen de hoofdstroom Arbeid en Gezondheid duren vier jaar. Het
gegeven dat de instroom van aios vanaf respectievelijk 2001 en 2003 is gaan dalen,
leidt ertoe dat er vanaf respectievelijk 2005 en 2007 minder nieuwe inschrijvingen in
de registers zullen hebben plaatsgevonden. De eerdergenoemde reductie van
instroom binnen de hoofdstroom Arbeid en Gezondheid vanaf 2005 zal op de
arbeidsmarkt zichtbaar zijn vanaf 2009. Op basis van de instroom in de periode 20052009 mag worden verwacht dat het aantal nieuwe inschrijvingen in de hoofdstroom
Arbeid en Gezondheid tot 2013 maximaal 40 per jaar bedraagt.
18

Binnen de hoofdstroom Maatschappij en Gezondheid begint de instroom in de
diverse opleidingen nu op gang te komen. Waarschijnlijk wordt dit veroorzaakt door
de duidelijkheid over de subsidiëring (door VWS) van de opleidingen. Het veld heeft
enige tijd nodig om de vereiste infrastructuur te realiseren maar neemt wel de
uitnodiging aan om op te leiden. De ontwikkeling van de instroom in de tijd zal mede
te maken hebben met de adviezen van het Capaciteitsorgaan inzake de opleidingen
tot arts M&G/ jeugdarts KNMG en arts M&G/arts infectieziektebestrijding KNMG. Het
huidige advies betreft ook de andere opleidingen, waarvan in elk geval de
profielopleidingen voor de medische milieukunde en de tbc-bestrijding gefinancierd
worden door VWS.
Op basis van de via de SGRC verzamelde gegevens worden per functie de parameter
instroom gemiddeld, de parameter instroom in de opleiding in het laatste jaar
(2009), en de parameter % vrouwen ingesteld conform de gegevens in tabel 3.
Tabel 3: Instroom opleiding gemiddeld, instroom in opleiding laatste jaar, % vrouwen
Instroom gemiddeld Instroom laatste jaar % vrouwen
A&G: Bedrijfsarts
A&G: Verzekeringsarts
M&G: Zonder profiel
M&G: Jeugdgezondheidszorg
M&G: Infectieziektebestrijding
M&G: Tuberculosebestrijding
M&G: Beleid en advies
M&G: Forensische geneeskunde
M&G: Medische milieukunde
M&G: Indicatie en Advies
Jeugdarts KNMG
Arts infectieziektebestrijding KNMG
Arts tuberculosebestrijding KNMG
Arts beleid en advies KNMG
Forensisch arts KNMG
Arts medische milieukunde KNMG
Arts indicatie en advies KNMG

17
15
1
3
0,5
0
0
6,6
0,5
0,3
79
7,5
0
0
1
1
1

17
28
1
3
0,5
0
0
6,6
0,5
0,3
95
4
0
0
0
1
0

33%
43%
99%
92%
67%
80%
99%
50%
100%
0%
92%
67%
100%
100%
100%

Bron: SGRC

3.5

Intern rendement
Het interne rendement bestaat uit het percentage aios per opleidingscohort dat de
(profiel)opleiding op enig moment succesvol afsluit. Op basis van de gegevens van de
SGRC kan het interne rendement per opleiding worden berekend. Deze gegevens zijn
weliswaar niet actueel maar gezien de dynamiek die de afgelopen jaren heeft bestaan
in deze opleidingen, is dit de beste benadering. Tabel 4 vat het interne rendement per
opleiding samen. Uit de gegevens blijkt dat in de hoofdstroom A&G seksespecifieke
interne rendementen moeten worden gehanteerd. Voor de hoofdstroom M&G zijn
onvoldoende gegevens aanwezig om een betrouwbare uitspraak te kunnen doen over
19

het interne rendement van de diverse opleidingen. Het interne rendement van de
opleidingen in de hoofdstroom M&G is bij gebrek aan recente betrouwbare data
gesteld op 90%. Wellicht is het daadwerkelijke interne rendement toch lager. Voor de
hoofdstroom A&G geldt dat het interne rendement voor de vrouwen rond de 88%
bedraagt en voor de mannen 80%. Met deze waarden wordt rekening gehouden in de
volgende ramingen.
Tabel 4: Intern rendement per opleiding in procenten

A&G: Bedrijfsarts
A&G: Verzekeringarts
M&G: Zonder profiel
M&G: Jeugdgezondheidszorg
M&G: Infectieziektebestrijding
M&G: Tuberculosebestrijding
M&G: Beleid en advies
M&G: Forensische geneeskunde
M&G: Medische milieukunde
M&G: Indicatie en Advies
Jeugdarts KNMG
Arts infectieziektebestrijding KNMG
Arts tuberculosebestrijding KNMG
Arts beleid en advies KNMG
Forensisch arts KNMG
Arts medische milieukunde KNMG
Arts indicatie en advies KNMG

Man

Vrouw

Totaal

75%
85%
90%
90%
90%
100%
90%
90%
100%
100%
91%
90%
100%
90%
90%
100%
100%

86%
90%
90%
90%
90%
100%
90%
90%
100%
100%
90%
90%
100%
90%
90%
100%
100%

80%
87%
90%
90%
90%
100%
90%
90%
100%
100%
90%
90%
90%
90%
90%
90%
90%

Bron: Jaarverslagen HVRC

3.6

Conclusies
De instroom van aios in de opleidingen sociale geneeskunde is deels afhankelijk van
een niet door de overheid gereguleerde markt die in de periode 2000- 2010 werd
geconfronteerd met grote beleidswijzigingen van diezelfde overheid. De werkgevers
zullen in eerste instantie reageren op beleidswijzigingen met een pas op de plaats
door geen nieuwe basisartsen (die nog een vervolgopleiding moeten volgen) meer
aan te nemen. In tweede instantie doen zij geen investeringen meer in
vervolgopleidingen bij zittende basisartsen. In derde instantie zullen zij artsen
ontslaan. Deze drie maatregelen hebben alle een direct effect op de daadwerkelijke
instroom in de vervolgopleidingen binnen de sociale geneeskunde. Het beeld van de
instroom tussen 2000 en 2010 kan daarom het best worden gekenschetst als grillig
(zie figuur 1).

20

Figuur 1: Gegroepeerde instroom aios sociale geneeskunde; periode 2000-2009
Instroom aios 2000 - 2009
160
140

Aantal

120
100
80
60
40
20
0
2000

2001

2002

2003

Verzekeringsgeneeskunde

2004

2005

2006

Bedrijfsgeneeskunde

2007

2008

2009

2010

M & G excl. sport

Bron: SGRC

De gevolgen van deze grillige instroom zijn eveneens grillige bewegingen in het totale
aantal aios binnen de diverse richtingen van de sociale geneeskunde. Als gevolg
hiervan ondervinden de opleidingsinstellingen, waaronder NSPOH en TNO,
continuïteitsproblemen bij het onderhouden van hun infrastructuur. Daarnaast heeft
de grillige instroom in de medische vervolgopleidingen binnen de sociale
geneeskunde destabiliserende effecten op het reservoir aan basisartsen waaruit ook
de andere, wel door VWS gefinancierde, vervolgopleidingen moeten putten.

21

4. Zorgvraag
4.1

Inleiding
In het model van het Capaciteitsorgaan staat het ramen van de verwachte zorgvraag
voorop. Als basis voor de huidige zorgvraag wordt het aantal fte sociaal
geneeskundigen gebruikt, verdeeld over de verschillende functies. Verder geldt de
veronderstelling dat vraag en aanbod op dit moment met elkaar in evenwicht zijn,
tenzij er aanwijzingen zijn dat er aan de aanbodzijde een tekort of een overschot
bestaat. In dat geval wordt aan de hand van het aantal onvervulbare vacatures of het
aantal werkloze artsen de parameter ‘onvervulde vraag’ hetzij positief hetzij negatief
ingevuld. Net als in het vorige hoofdstuk is hieronder op onderdelen een verdeling
gemaakt tussen de hoofdstroom Arbeid en Gezondheid en de hoofdstroom
Maatschappij en Gezondheid. De zorgvraag, inclusief de onvervulde vraag, wordt
vervolgens geraamd aan de hand van demografische, epidemiologische, en sociaal
culturele ontwikkelingen.

4.2

Demografie

4.2.1

Hoofdstroom Arbeid en Gezondheid
Voor de hoofdstroom Arbeid en Gezondheid zijn met name de demografische
ontwikkelingen binnen de leeftijdscategorie 20 tot 65 jaar van belang. Daarbinnen
kunnen volgens het CBS11 de volgende ontwikkelingen worden verwacht:
1. Het aantal 20- tot 65-jarigen zal de komende tien jaar dalen van 10,1 miljoen
(2009) naar 9,9 miljoen (2020), oftewel ongeveer 0,2% per jaar;
2. De leeftijdsgroep 50- tot 65-jarigen neemt de komende 10 jaar toe met 260.000
personen, oftewel 0,3% per jaar;
3. De leeftijdsgroep 35- tot 45-jarigen daalt de komende 10 jaar in omvang met
350.000 personen, oftewel 1,4% per jaar.
Deze ontwikkelingen zijn onderdeel van de vergrijzing van de Nederlandse bevolking,
waardoor de leeftijdsopbouw van de bevolking fors gaat veranderen. Basaal is echter
op demografische gronden sprake van een afname van de groep 20- tot 65-jarigen
met 0,2% per jaar.
Laatstgenoemde afname betekent echter niet dat de feitelijke beroepsbevolking,
waaraan bedrijfsarts en verzekeringsarts zorg verleent, ook afneemt in omvang.
Gezien de groeiende arbeidsparticipatie door vrouwen (+5,5% in de periode 20002008) en ouderen (50-65 jaar: +19% in de periode 1996-2010) plus de verwachte
verhoging van de pensioengerechtigde leeftijd is het te verwachten dat de
bedrijfsartsen en de verzekeringsartsen in de toekomst te maken krijgen met een
toename van de vraag. De verwachting is dat dit ongeveer +0,8% per jaar zal zijn. Deze
trend stopt niet na 10 jaar.
11

Poelan, B. & van Duin, C (2010). Bevolkingsprognose 2009-2010. Centraal Bureau voor de
Statistiek.

22

Op basis van de gegevens van het CBS is de parameter demografie voor de
hoofdstroom Arbeid en Gezondheid gesteld op + 0,8% per jaar.

4.2.2

Hoofdstroom Maatschappij en Gezondheid
Voor de verschillende functies binnen de hoofdstroom Maatschappij en Gezondheid
zijn de demografische veranderingen gerelateerd aan de ontwikkelingen van de
omvang van de doelgroep. In tabel 5 zijn deze demografische ontwikkelingen
samengevat per functie. Hierbij is geen verschil gemaakt tussen de profielopleiding
en de opleiding tot arts M&G.
Tabel 5: Veranderingen in de zorgvraag op basis van de parameter demografie
Functie
Jeugdgezondheidszorg
Infectieziekten
Tuberculosebestrijding
Beleid en advies
Forensische geneeskunde
Medische milieukunde
Indicatie en advies

Verandering zorgvraag per jaar
- 0,5 %
+ 0,1 %
- 0,5 %
- 0,5 %
0,0 %
0,0 %
- 0,5 %

In demografisch opzicht leidt de vergrijzing van de bevolking tot een iets kleiner
bestand aan jeugdigen en jong volwassenen. Tengevolge hiervan zal de zorgvraag
naar jeugdgezondheidszorg en forensische geneeskunde licht afnemen. De vraag naar
forensische geneeskunde neemt echter toe door de groei van het aantal ouderen en
de taken die voortvloeien uit de Wet op de Lijkbezorging. Daarom is deze parameter
voor forensische geneeskunde in zijn totaliteit gesteld op 0%.

4.3

Epidemiologie

4.3.1

Hoofdstroom Arbeid en gezondheid
Voor de vraag naar verzekeringsgeneeskunde en bedrijfsgeneeskunde is met name de
kans op ziekte en arbeidsongeschiktheid van belang, gegeven de demografische
kenmerken onder 4.2.1. Gesteld kan worden dat de voornaamste oorzaken van
arbeidsongeschiktheid psychische aandoeningen en aandoeningen van het
bewegingsstelsel zijn. Hierbij is het aandeel psychische aandoeningen (met name
werkstress) sinds 1990 toegenomen, terwijl de aandoeningen van het
bewegingsstelsel zijn afgenomen. Belangrijkste oorzaken hiervan zijn met betrekking
tot de psychische aandoeningen de intensivering van het werk en een (meer)
problematische balans tussen werk en privé en met betrekking tot de aandoeningen
van het bewegingsstelsel een intensiever toezicht plus wettelijke maatregelen.
Daarnaast constateert het RIVM dat onder werknemers obesitas toeneemt. Bekend is
dat personen met obesitas een verhoogde kans hebben op arbeidsongeschiktheid.
Verder treedt bij de groep 50- tot 65-jarigen nog een ander fenomeen op, namelijk de
tegenhanger van het ‘healthy worker’-effect. De mogelijkheden voor oudere
werknemers met een gezondheidsprobleem om vervroegd te stoppen met werken,
23

zijn de afgelopen jaren verminderd. Deze groep zal een toenemend beroep doen op de
WIA en daaraan voorafgaand de bedrijfsarts en de verzekeringsarts consulteren.
Tenslotte is een trend zichtbaar dat jongeren in toenemende mate een Wajonguitkering ontvangen, terwijl het aantal jongeren niet stijgt in absolute zin. Om deze
trend om te buigen is per 1 januari 2010 is een nieuwe wet Werk en
Arbeidsondersteuning jonggehandicapten van kracht geworden, die het beoogde
effect lijkt te hebben. Ook hiervoor is extra inspanning van de kant van de
hoofdstroom Arbeid en Gezondheid te verwachten.
In verband met het bovenstaande wordt de parameter epidemiologie voor de
hoofdstroom Arbeid en Gezondheid gesteld op +0,3% tot +0,6% per jaar voor de
bedrijfsartsen en +0,3% per jaar voor de verzekeringsartsen.

4.3.2.

Hoofdstroom Maatschappij en Gezondheid
De veranderingen in de zorgvraag tengevolge van epidemiologische ontwikkelingen
zijn samengevat in tabel 6. Deze verschillen uiteraard voor de diverse functies. In de
jeugdgezondheidszorg spelen epidemiologische ontwikkelingen een belangrijke rol,
zoals de toename van obesitas, de betere signalering van (vermoedens van)
kindermishandeling en psychosociale problematiek. Bij de infectieziektebestrijding
tellen de toenemende complexiteit van infectieziekten, de opkomst van zoönosen en
de dreiging van bioterrorisme. In de forensische geneeskunde zijn op basis van de
verwachte toename van incidentie en complexiteit in de doelgroep de percentages
gesteld op minimaal 0,5% per jaar en maximaal 1,0% per jaar. Door de opkomst van de
gezondheidsproblematiek die is gerelateerd aan de landbouw en het binnenklimaat
(met name in het onderwijs), moet in de medische milieukunde worden gerekend op
een toename van de vraag van 2% tot 4% per jaar. Voor de andere 3 functies zijn
generieke percentages van 1,1% tot 2,2% gehanteerd.
Tabel 6: Veranderingen in de zorgvraag op basis van de parameter epidemiologie
Functie
Jeugdgezondheidszorg
Infectieziekten
Tuberculosebestrijding
Beleid en advies
Forensische geneeskunde
Medische milieukunde
Indicatie en advies

4.4

Sociaal culturele ontwikkelingen

4.4.1.

Hoofdstroom Arbeid en Gezondheid

Verandering zorgvraag per jaar
+ 0,4 % tot + 0,8 %
+ 0,5 % tot + 1,0 %
+ 1,1 % tot + 2,2 %
+ 1,1 % tot + 2,2 %
+ 0,5% tot + 1,0 %
+ 2,0 % tot + 4,0 %
+ 1,1 % tot + 2,2 %

Het aantal allochtone werknemers in Nederland neemt toe. In verband met een
gemiddeld lagere taalvaardigheid en culturele verschillen is het niet onwaarschijnlijk
dat bedrijfsartsen en verzekeringsartsen meer tijd zullen (moeten) besteden aan de
begeleiding van deze groep cliënten. Bij de verzekeringsartsen betreft het doorgaans
24

cliënten met meervoudige en complexe problematiek. Tengevolge van de juridisering
van de samenleving en de toenemende mondigheid van werknemers zal de
verzekeringsarts steeds vaker worden ingeschakeld door werknemers én werkgevers. Tot
op heden ontbreekt echter (betrouwbaar) cijfermateriaal over de ontwikkeling van de
sociaal culturele aspecten binnen deze hoofdstroom. Het Capaciteitsorgaan kan hierover
ook geen richtinggevende uitspraken doen. De parameter sociaal cultureel is voor beide
specialismen in de hoofdstroom Arbeid en Gezondheid gesteld op 0,0% per jaar.

4.4.2.

Hoofdstroom Maatschappij en Gezondheid
De invloed van sociaal culturele factoren op de zorgvraag is door de gevraagde experts
verschillend ingeschat voor de diverse functies. Tabel 7 geeft de gehanteerde waardes
weer.
Tabel 7: Veranderingen in de zorgvraag op basis van de parameter sociaal-cultureel
Functie
Jeugdgezondheidszorg
Infectieziekten
Tuberculosebestrijding
Beleid en advies
Forensische geneeskunde
Medische milieukunde
Indicatie en advies

Verandering zorgvraag per jaar
+ 0,5 % tot + 1,0 %
+ 1,0 % tot + 2,0 %
0,0 %
0,0 %
+ 0,5 % tot + 1,0 %
+ 6,0 % tot + 12,0 %
0,0 %

Opvallend is de grote invloed van de sociaal culturele factoren op de ontwikkeling van
de zorgvraag in de medische milieukunde. Op basis van de toename van de vragen
van de bevolking naar medisch milieukundige zorg wordt een toename van 6% tot
12% per jaar verwacht. Deze toename berust op een betere alertheid van burger en
overheid op medisch milieukundige vraagstukken, een toegenomen mondigheid van
de burger ingeval van twijfels en een toegenomen besef bij niet-gemeentelijke
overheidsdiensten dat ook zij de medische milieukunde kunnen inschakelen.
Daarnaast speelt ook de inschakeling van medisch milieukundige ten behoeve van de
veiligheidsregio’s als (adviseur van de) Geneeskundig Adviseur Gevaarlijke Stoffen
(GAGS) een belangrijke rol.

4.5

Onvervulde zorgvraag
Om de bestaande zorgvraag beter te benaderen, wordt gekeken naar de mate waarin
de beroepsgroep de zorgvraag van de bevolking niet of niet voldoende kan
beantwoorden op het moment van de raming, de zogenaamde onvervulde vraag. Als
graadmeter hiervoor valt in het algemeen te denken aan wachtlijsten (mits niet
vervuild om andere redenen) en aan het al of niet bestaan van (veel) moeilijk
vervulbare vacatures. Dit geeft een indicatie dat er werk blijft liggen, dan wel dat er
suboptimaal wordt gewerkt.

25

4.5.1.

Hoofdstroom Arbeid en Gezondheid
De grootste werkgever van verzekeringsartsen in Nederland is het UWV. Op 1
september 2010 stonden op hun website 20 vacatures voor verzekeringsartsen.
Daarnaast zijn er ook vacatures bij andere werkgevers. Op een bestand van ruim 1.000
geregistreerde verzekeringsartsen betrof het in zijn totaliteit 27 vacatures, oftewel
ongeveer 2,7%. Dit percentage ligt iets boven de zogenaamde ‘frictievraag’ van 2%.
Bij de bedrijfsartsen lijkt op het eerste gezicht een grotere onvervulde vraag te
bestaan. Dit specialisme kende de afgelopen jaren een hoge vacaturegraad. Blijkens
onderzoek wordt deze veroorzaakt door een groot verloop12 tussen de verschillende
Arbodiensten. Onderzoek in 2009 onder de 74 Arbodiensten leverde een wisselend
beeld op, waarbij het merendeel een passende bezetting aan bedrijfsartsen kende. Bij
de 65 kleinere Arbodiensten was in 18% van de gevallen sprake van onderbezetting. In
3% van de gevallen was sprake van overbezetting. Bij de 5 grotere diensten was in
twee gevallen sprake van onderbezetting en in een geval van overbezetting.
Voor de bedrijfsartsen is geen rekening gehouden met de latente vraag onder de
bevolking bij onder meer studenten, vrijwilligers, freelancers, uitzendkrachten,
huisvrouwen en vroeg gepensioneerden. Deze potentiële doelgroep telt zo’n 5 miljoen
mensen.
Overigens is het de verwachting dat de vacaturegraad in beide specialismen in de
komende jaren zal toenemen. Het aanbod neemt immers af door een negatief saldo
van leeftijdsgebonden uitstroom enerzijds en zeer lage instroom in het specialisme
anderzijds. Om die reden worden in onderstaande figuur 2 de vacaturegegevens van
de verzekeringsartsen en de bedrijfsartsen uit de Arbeidsmarktmonitor van Medisch
Contact getoond. Deze monitor beschrijft alleen vacatures die zijn geplaatst in
Medisch Contact of zijn achterhaald via de wetenschappelijke verenigingen.

12

26

Hingstman. L. & Schepman, S. (2009). Mobiliteit van bedrijfsartsen. Utrecht: NIVEL

Figuur 2: Vacatures in Medisch Contact voor bedrijfsartsen en verzekeringsartsen
Vacatures Arbeidsmarktmonitor MC
100
90

Aantal vacatures

80
70
60
50
40
30
20
10

3
10
-

2
10
-

20

10
-

-4

1
20

20

09

09

-3
20

-2
09

20

09

-1
20

08
-4

08
-3

Verzekeringsgeneeskunde

20

20

08
-1

-4

08
-2

20

20

20

07

07

-3
20

20

07
-2
20

-4

07
-1
20

06

06

-3
20

20

20

06

-2

0

Bedrijfsgeneeskunde

Bron: Medisch Contact

Uit deze figuur kan bij de bedrijfsartsen in elk geval geen trend tot verhoging van het
aantal vacatures in de tijd worden afgeleid. Sinds 2009 lijkt het aantal vacatures zelfs
te zijn gedaald. Bij de verzekeringsartsen lijken er de afgelopen drie periodes wel wat
meer vacatures te zijn geplaatst dan in eerdere jaren. De 20 vacatures die in
september 2010 open stonden bij het UWV, passen redelijk in het plaatje. Ook hier is
er, op een beroepsgroep van meer dan 1.000 geregistreerde specialisten, nog geen
sprake van een bestaand fors tekort. De werkgevers nemen echter soms wel
geregistreerde bedrijfsartsen in dienst in plaats van verzekeringsartsen. Omdat de
uitstroom uit de opleiding in de komende jaren klein blijft, heeft deze figuur voor de
verzekeringartsen vooral een registrerende functie naar de toekomst toe. Een
schatting van experts is dat in deze sector 3% onvervulde vraag bestaat.
Op basis van bovenstaande gegevens wordt de parameter onvervulde vraag voor
beide specialismen geschat op 0% voor de bedrijfsartsen en 3,0% voor de
verzekeringsartsen.

4.5.2

Hoofdstroom Maatschappij en Gezondheid
Ook voor deze parameter is een en ander samengevat in een tabel. De waarden
verschillen uiteraard tussen de diverse disciplines. Een negatieve waarde houdt in dat
er ten opzichte van bekende, door de beroepsgroep vastgestelde uitgangswaarden
sprake is van een ‘overschot’ aan dit specialisme. Dit kan een gevolg zijn van de
onderverdeling tussen profielartsen en artsen M&G die pas mogelijk is sinds 2007.
Concreet speelt dit voor de volledig opgeleide arts M&G bij de functie
jeugdgezondheidszorg. Bij infectieziektebestrijding is er nog steeds sprake van een
redelijk groot tekort. Voor het overige is bij onbekende uitgangswaarden een generiek

27

tekort van 4% gehanteerd. Bij bekende uitgangswaarden/kengetallen zijn de cijfers
vergeleken met de registraties van de SGRC.
Tabel 8: Onvervulde zorgvraag per functie
Functie
Jeugdgezondheidszorg
Infectieziekten
Tuberculosebestrijding
Beleid en advies
Forensische geneeskunde
Medische milieukunde
Indicatie en advies

Onvervulde vraag arts M&G

Onvervulde vraag profiel

-15,0 %
32,9 %
4,0 %
4,0 %
0%
11,8 %
4,0 %

177,6 %
- 4,3 %
4,0 %
4,0 %
100,0 %
0,0 %
4,0 %

Uit deze tabel blijkt dat de grootste opleidingsinspanning wordt verwacht bij de
profielopleiding jeugdgezondheidszorg. Omdat dit ook in absolute zin een grote
groep is, zal de instroom in de profielopleiding hoog zijn in vergelijking met de andere
opleidingen. Dat er momenteel ten opzichte van de kengetallen een klein overschot is
aan artsen M&G in de functie jeugdgezondheidszorg, betekent alleen dat er minder
profielartsen de tweede fase van de opleiding behoeven in te stromen dan wanneer er
geen overschot zou bestaan. De vervangingsvraag blijft substantieel. Aan de andere
kant is het ook wenselijk dat de beroepsgroep in overleg met de werkgevers de
bestaande kengetallen, die deels al weer 3 tot 5 jaar oud zijn, opnieuw ijkt aan de
huidige situatie.

4.6

Conclusie zorgvraag
Tabel 9 geeft een samenvatting van de parameterwaarden die zijn gehanteerd in deze
raming van de zorgvraag. De parameter onvervulde vraag is uiteraard eenmalig. Deze
wordt bij het begin van de raming opgeteld bij de bestaande zorgvraag. De zorgvraag
is uitgedrukt in fte specialist/profielarts.
Daarna worden de veranderingen in de andere drie parameters (demografie,
epidemiologie en sociaal-cultureel) per jaar hier bij opgeteld. Op die manier ontstaat
een beeld van de geraamde zorgvraag in de komende 20 jaar in de basisvariant
(zorgvraag + onvervulde vraag + parameter demografie) of de voorkeursvariant van
het Capaciteitsorgaan (zorgvraag + onvervulde vraag + parameter demografie +
parameter epidemiologie + parameter sociaal culturele veranderingen).

28

Tabel 9: Parameterwaarden ontwikkeling zorgvraag sociale geneeskunde per jaar
m.u.v. onvervulde vraag (éénmalig)

Arbeid en Gezondheid
Bedrijfsarts
Verzekeringsarts
Arts M&G
Zonder profiel
Jeugdgezondheidszorg
Infectieziektebestrijding
Tuberculosebestrijding
Beleid en advies
Forensische geneeskunde
Medische milieukunde
Indicatie en Advies
Profielarts
Jeugdarts KNMG
Arts infectieziektebestrijding KNMG
Arts tuberculosebestrijding KNMG
Arts beleid en advies KNMG
Forensisch arts KNMG
Arts medische milieukunde KNMFG
Arts indicatie en advies KNMG

Demografie (%)

Epidemiologie (%)

SociaalOnvervulde
cultureel (%) vraag (%)

0,8
0,8

0,3 tot 0,6
0,3 tot 0,6

0,0
0,0

0,0
3,0

- 0,5
- 0,5
0,1
- 0,5
- 0,5
0,0
0,0
- 0,5

1,1 tot 2,2
0,4 tot 0,8
0,5 tot 1,0
1,1 tot 2,2
1,1 tot 2,2
0,5 tot 1,0
2,0 tot 4,0
1,1 tot 2,2

0,0
0,5 tot 1,0
1,0 tot 2,0
0,0
0,0
0,5 tot 1,0
6,0 tot 12,0
0,0

4,0
- 15,0
32,9
4,0
4,0
0,0
11,8
4,0

- 0,5
0,1
- 0,5
- 0,5
0,0
0,0
- 0,5

0,4 tot 0,8
0,5 tot 1,0
1,1 tot 2,2
1,1 tot 2,2
0,5 tot 1,0
2,0 tot 4,0
1,1 tot 2,2

0,5 tot 1,0
1,0 tot 2,0
0,0
0,0
0,5 tot 1,0
6,0 tot 12,0
0,0

177,6
- 4,3
4,0
4,0
100,0
0,0
4,0

29

5. Zorgaanbod
5.1

Inleiding
Dit hoofdstuk beschrijft de samenstelling van de huidige beroepsgroep sociaal
geneeskundigen. Op basis van deze samenstelling en andere beschikbare gegevens
kan een verwachting worden uitgesproken over het verloop van de capaciteit in de
komende 18 jaren. Voor de samenstelling van de huidige beroepsgroep is gebruik
gemaakt van de daartoe ingestelde registers door de Sociaal Geneeskundigen
Registratie Commissie (SGRC). Andere gegevens die een indicatie geven over
bijvoorbeeld het percentage werkende specialisten of de verwachte stop-leeftijd, zijn
verzameld door enquêtering of analyse van andere datacollecties. Doordat langere
tijd geen raming van het aantal sociaal geneeskundigen heeft plaatsgevonden, is een
vergelijking met eerder verzamelde data slechts fragmentarisch mogelijk. Ook is de
invloed van de overgangsregelingen in de diverse profielregisters groot geweest.
Instroom vanuit gevolgde profielopleidingen is pas mogelijk vanaf 2008.

5.2

Omvang beroepsgroep

5.2.1

Aantal geregistreerde sociaal geneeskundigen
Tabel 10 laat zien dat het aantal geregistreerde sociaal geneeskundigen per 1 januari
2000 3.738 bedroeg en per 1 januari 2010 4.16313.
Tabel 10: Aantal geregistreerde sociaal geneeskundigen per 1 januari
2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010
Bedr.
Verz.
M&G
Profiel
Totaal*
*:

1.463 1.502 1.661 1.733 1.766 1.906 2.028 2.093 2.130 2.167 2.148
1.096 1.108 1.122 1.086 947 972 1.021 1.067 1.082 1.072 1.064
1.179 1.165 1.149 1.161 1.157 1.157 1.092 1.021 998 965 951
442 594 621
3.738 3.775 3.932 3.980 3.834 4.035 4.141 4.165 4.210 4.204 4.163

exclusief profielopleidingen

Bron: Jaarverslagen HVRC

De tabel is niet geheel transparant voor de opleidingen in de richting Maatschappij en
Gezondheid. In 2006 zijn de tweejarige profielopleidingen gestart. Vanaf 2008
worden de profielartsen, inclusief artsen die gebruik maakten van de
overgangsregeling, ook geregistreerd door de SGRC. Het is mogelijk om in één tot
maximaal drie profielen als profielarts geregistreerd te worden. Daarnaast kan een
13

De SGRC geeft de cijfers van het aantal geregistreerde sociaal geneeskundigen weer per 31
december van enig jaar. In navolging van andere deelrapporten en in aansluiting bij cijfers
van het aantal werkzame sociaal geneeskundigen worden de cijfers van de SGRC hier
weergegeven op 1 januari 0.00 uur, waarbij de cijfers van 31 december van het voorgaande
jaar worden gebruikt.

30

geregistreerde arts M&G ook één tot drie profielregistraties voeren. Om die redenen
zijn in de rij met de totalen geen registraties in de profielopleidingen meegenomen.
De tabel laat zien dat de drie specialismen binnen de sociale geneeskunde totaal
verschillende ontwikkelingen hebben doorgemaakt. De bedrijfsartsen zijn in de
periode tussen 2000 en 2006 stormachtig gegroeid in aantal. Vanaf de
inwerkingtreding van de nieuwe Arbowet is de groei in tempo gedaald en inmiddels
beëindigd. Netto bedraagt de groei ten opzichte van 2000 toch nog steeds 685
geregistreerde bedrijfsartsen, oftewel 47%. De verzekeringsgeneeskundigen zijn wat
betreft geregistreerd aantal sinds 2000 nauwelijks veranderd (-3%). De ‘dip’ in de jaren
2004 en 2005 kan een naijl-effect zijn van eerdere massale herregistraties in 1999 en
2000.
Het totale aantal geregistreerde artsen M&G neemt vanaf 2005 structureel af (ten
opzichte van 2000: -19%). De belangrijkste reden hiervoor vloeit voort uit de
aanpassing van de opleiding M&G aan de Europese regelgeving vanaf 2002. De
opleidingsduur werd verlengd van 2 1⁄2 jaar naar 4 jaar. Daardoor ontstond in de
uitstroom uit de opleiding van nieuwe artsen M&G een vacuüm van bijna 2 jaar. Maar
ook bleek dat de werkgevers van potentiële artsen M&G (hoofdzakelijk GGD’en en
Thuiszorginstellingen) huiverig waren om basisartsen naar de opleiding M&G te
sturen. Dit hing onder meer samen met op handen zijnde wijzigingen in de
financiering van de opleiding. Tenslotte bleek de procedure om te worden
geaccrediteerd als opleidingsinstelling soms langer te duren dan van tevoren werd
ingeschat.

5.2.2

Profielopleidingen
De hoofdstroom Maatschappij en Gezondheid kent 7 profielopleidingen. De
registraties uit 2008 en 2009 betreffen hoofdzakelijk artsen die werkzaam waren
binnen deze hoofdstroom, geen registratie als arts M&G (meer) hadden, maar wel
voldeden aan de eisen om te worden geregistreerd als profielarts. De instroom in de
profielopleidingen startte in 2007 met 28 artsen. In 2008 en 2009 betrof het
respectievelijk 45 en 100 artsen (tabel 2). Daarmee is de profielopleiding momenteel
de meest gevolgde opleiding binnen de sociale geneeskunde.

5.2.3

Aantal werkzaam
Het aantal werkzame specialisten is altijd lager dan het aantal geregistreerde
specialisten. Specialisten kunnen werkzaam zijn in het buitenland (in 2010 gold dat
voor 107 sociaal geneeskundigen), een dubbele erkenning hebben (in 2010 zijn dat er
264) of tussentijds zijn gestopt met de uitoefening van hun vak. Voor het
Capaciteitsplan 2010 lijkt het verdedigbaar in elk geval de sociaal geneeskundigen die
niet in Nederland wonen, buiten de aantallen werkzame sociaal geneeskundigen te
houden. Verder is ervoor gekozen de geregistreerde sociaal geneeskundigen die ouder
zijn dan 64 jaar, niet mee te rekenen.
Tenslotte is waar mogelijk uitgegaan van uit onderzoek bekende percentages
werkzame artsen. Dit was mogelijk bij de verzekeringsartsen, de bedrijfsartsen, de
31

arts M&G, jeugdarts KNMG, arts infectieziektebestrijding KNMG, forensisch arts
KNMG, of arts medische milieukunde KNMG. Voor de overige profielopleidingen en de
overige geregistreerde artsen M&G is in de ramingen een generiek percentage van
98% gehanteerd. De verdeling van de artsen M&G over de verschillende
aandachtsgebieden is gebaseerd op een aantal aannames. Om die reden is ervoor
gekozen om in onderstaande tabel niet de percentages maar de aantallen sociaal
geneeskundigen op te nemen.
Tabel 11: Aantal werkzame sociaal geneeskundigen in 2010
Hoofdstroom/Specialisme
Arbeid en Gezondheid
Bedrijfsarts
Verzekeringsarts
Arts M&G
Geen aparte registratie
Jeugdgezondheidszorg
Infectieziektebestrijding
Tuberculosebestrijding
Beleid en advies
Forensische geneeskunde
Medische milieukunde
Indicatie en Advies
Profielarts
Jeugdarts KNMG
Arts infectieziektebestrijding KNMG
Arts tuberculosebestrijding KNMG
Arts beleid en Advies KNMG
Forensische arts KNMG
Arts medische milieukunde KNMG
Arts indicatie en Advies KNMG

Aantal werkzaam
1.968
933
914
218
346
60
17
140
96
14
23
612
431
13
2
35
91
0
40

Bron: NIVEL

Het percentage werkzame bedrijfsartsen was 91% van de geregistreerde
bedrijfsartsen. Bij de verzekeringsartsen bedroeg dit percentage 88%. Deze relatief
lage percentages worden verklaard door de gemiddeld hoge leeftijd van sociaal
geneeskundigen in deze hoofdstroom. De tussentijdse vertrekkans neemt toe met het
stijgen van de leeftijd. Daardoor is het aantal recent gestopte artsen onder de
geregistreerde artsen in de hoofdstroom A&G groter dan gemiddeld.
Voor de verdeling van de werkzame artsen M&G over de diverse profielen is gebruik
gemaakt van een aantal relevante gegevens die zijn gekoppeld aan de
profielregistraties . Er waren op 1 januari 2010 612 werkzame profielartsen, 218
werkzame artsen M&G zonder verdere profielaanduiding (onder andere sportartsen)
en 696 werkzame artsen M&G met een of meer profielaanduidingen. Dit betekent dat
van de geregistreerde profielartsen 612 op de 621 werkzaam zijn, oftewel 98%, en van

32

de geregistreerde artsen M&G 914 op de 951, oftewel 96%. Deze hoge percentages zijn
naar alle waarschijnlijkheid terug te voeren op de recente start van deze registraties.

5.2.4

Leeftijdsverdeling
De beroepsgroep sociaal geneeskundigen kende de laatste jaren over de gehele linie
een dalende instroom uit de opleidingen. Als gevolg hiervan is de leeftijdsopbouw in
de afgelopen jaren veranderd. De figuur 3 en 4 tonen de leeftijds- en geslachtsopbouw
van respectievelijk de twee specialismen binnen de hoofdstroom Arbeid en
Gezondheid en de artsen M&G en de profielartsen. Rood zijn de vrouwelijke
specialisten, blauw de mannelijke specialisten.
Figuur 3: Hoofdstroom A&G: leeftijd en geslachtsopbouw verzekeringsartsen en
bedrijfsartsen; 1 januari 2010
Verzekeringsartsen
>= 65

V

Bedrijfsartsen

M

>= 65

V

60-64
55-59

55-59

50-54

50-54

45-49

45-49

40-44

40-44
35-39

35-39

30-34

200

150

M

60-64

100

50

30-34

0

50

100

150

200

400

300

200

100

0

100

200

300

400

Bron: SGRC

De beroepsgroep van de verzekeringsartsen kent een relatief oude leeftijdsopbouw.
Bijna 35% is ouder dan 55 jaar. Deze groep van 397 verzekeringsartsen zal in de
komende 10 tot 12 jaar het arbeidsproces verlaten door pensionering. Dit naast
verzekeringsartsen in andere leeftijdscategorieën die hun actieve loopbaan als
verzekeringsarts beëindigen tengevolge van carrièrestappen, arbeidsongeschiktheid
of anderszins. De oudere leeftijdscategorieën kennen een relatief groot aantal
mannen. Beneden de leeftijdscategorie 45-49 jaar zijn de vrouwen sterker
vertegenwoordigd, een resultante van de veranderingen in de instroom in deze
vervolgopleiding. Dit betekent dat in de komende 18 jaar relatief veel mannen
uitstromen en zullen worden vervangen door instromende vrouwen.
Bij de bedrijfsartsen is een soortgelijke beschrijving van toepassing. Het belangrijkste
verschil is dat de omvang van de veranderingen bijna het dubbele bedraagt. Van de
geregistreerde bedrijfsartsen zijn 650 artsen ouder dan 55 jaar.

33

Figuur 4: M&G Leeftijd en geslachtsopbouw artsen M&G en profielartsen 1 januari
2010
Arts M & G

V 60-64

Profielarts

>= 65

M

>= 65

V

M

60-64

55-59

55-59
50-54

50-54
45-49

45-49
40-44

40-44
35-39

35-39
30-34

30-34
<= 29

120

60

0

<= 29

60

120

120

60

0

60

120

Bron: SGRC

Vergeleken met de hoofdstroom Arbeid en Gezondheid is de leeftijdsopbouw in deze
hoofdstroom evenwichtiger, met name bij de geregistreerde artsen M&G. Opvallend
binnen deze hoofdstroom is verder de volledig andere man/vrouw-verhouding.
Overigens is in de profielregistraties zichtbaar dat een grote groep oudere artsen
gebruik heeft gemaakt van de overgangsregelingen om zich alsnog te laten
registreren. Pas vanaf 2011 zal de instroom uit de profielopleidingen voor het eerst
goed zichtbaar worden in deze figuur. De uitstroom uit de werkzame carrière
bedraagt in de komende 10 tot 12 jaar voor de artsen M&G 372 artsen en voor de
profielartsen 154 artsen.

5.3

Omvang dienstverband
Bij de sociaal geneeskundigen is het percentage vrijgevestigde artsen klein. Alleen de
groep bedrijfsartsen heeft met 23% zelfstandig gevestigde bedrijfsartsen een redelijk
aandeel. Overigens heeft dit vooral te maken met de veranderingen in de Arbowet in
2006. Hierdoor maakten Arbodiensten het aantrekkelijk voor bedrijfsartsen om door
te gaan als vrijgevestigd bedrijfsarts.
De omvang van het dienstverband van de sociaal geneeskundigen is bepaald aan de
hand van de onderzoeken die in de afgelopen jaren hebben plaatsgevonden binnen
een aantal specialismen. Het betreft de verzekeringsartsen (2010), de bedrijfsartsen
(2010), de jeugdartsen (2007), de infectieziekteartsen (2008), de forensisch artsen
(2009) en de medisch milieukundigen (2010). Tabel 12 toont de verkregen waarden per
geslacht. Als de waarde onbekend was, is een generiek percentage van 90% voor
mannen en 70% voor vrouwen gehanteerd

34

Tabel 12: Omvang dienstverband per functie en geslacht
Hoofdstroom/specialisme
Arbeid en Gezondheid
Bedrijfsarts
Verzekeringsarts
Arts M&G
Geen aparte registratie
Jeugdgezondheidszorg
Infectieziektebestrijding
Tuberculosebestrijding
Beleid en advies
Forensische geneeskunde
Medische milieukunde
Indicatie en Advies
Profielarts
Jeugdgezondheidszorg
Infectieziekten
Tuberculosebestrijding
Beleid en Advies
Forensische geneeskunde
Medische milieukunde
Indicatie en Advies

Fte gemiddeld
mannen

Fte gemiddeld
vrouwen

Fte gemiddeld
Totaal

0,90
0,92

0,75
0,78

0,85
0,87

0,90
0,78
0,90
0,90
0,90
0,45
1,00
0,90
0,59
0,47
0,90
0,90
0,90
0,45
1,00
0,90

0,70
0,59
0,75
0,70
0,70
0,40
0,82
0,70
0,47
0,44
0,75
0,70
0,70
0,40
0,82
0,70

0,80
0,62
0,84
0,81
0,81
0,44
0,92
0,81
0,49
0,44
0,80
0,70
0,83
0,44
0,92
0,78

Bron: Kiwa Prismant

De tabel laat zien dat de deeltijdfactor binnen de hoofdstroom Arbeid en Gezondheid
in zijn totaliteit hoger ligt dan de deeltijdfactor binnen de hoofdstroom Maatschappij
en Gezondheid. Voor het grootste deel wordt dit veroorzaakt door een andere man/
vrouw- verdeling in de twee hoofdstromen. In totaal bedragen binnen de sociale
geneeskunde de gemiddelde fte- percentages voor alle mannen gezamenlijk 0,88 fte,
voor de vrouwen 0,66 fte en voor de totale groep 0,78 fte. Opvallende waarden in deze
tabel betreffen de jeugdgezondheidszorg. In de profielregistratie worden relatief lage
gemiddelden geregistreerd bij zowel de mannen als de vrouwen. Mogelijk wordt dit
veroorzaakt door een groot aantal artsen met kleine dienstverbanden die werken op
consultatiebureaus. De lage waarde voor de fte bij de forensische geneeskunde is
eerder een gevolg van artsen die naast de forensische geneeskunde ook andere
functies uitoefenen (indicatie en advies, jeugdgezondheidszorg of zelfs
huisartsgeneeskunde).

5.4

Instroom in het vak
Instroom in de sociale geneeskunde is alleen mogelijk door inschrijving in het
specialistenregister van de SGRC na voltooiing van de 2e fase van de vervolgopleiding
of door inschrijving in de profielregisters van de SGRC na voltooiing van een
profielopleiding. Instroom vanuit het buitenland komt nauwelijks voor. Vanaf 2006
konden in de hoofdstroom Maatschappij en Gezondheid artsen die voldeden aan de
35

criteria voor inschrijving in een profielregistratie, gebruik maken van diverse
overgangsregelingen. In 2007 en 2008 zijn de meeste nieuwe inschrijvingen binnen
de diverse profielen hierop gebaseerd. De nieuwe inschrijvingen in het register van de
SGRC sinds 2000 zijn weergegeven in tabel 13.
Tabel 13: Aantal nieuwe inschrijvingen in het SGRC register per kalenderjaar
Hoofdstroom/
Specialisme

20(..)

00

Arbeid en Gezondheid
Bedrijfsarts
107
Verzekeringsarts
46
Arts M&G
36
Profielarts
Jeugdgezondheidszorg
Infectieziekten
Tuberculosebestrijding
Beleid en Advies
Forensische geneeskunde
Medische milieukunde
Indicatie en Advies
Totaal specialist A&G of M&G 189
Totaal profielarts

01

02

03

04

05

06

07

08

09

86
40
33

74
40
36

72
44
53

177
66
81

164
76
32

89
64
17

90
48
8

76
38
10

33
20
14

339
9
1
38
16
1
38
146
442

64
12
1
5
69
0
9
124
160

407
61
18
141
100
11
24
67
762

159

150

169

324

272

170

Bron: SGRC

De tabel laat zien dat de instroom in de specialistenregisters voor de bedrijfsartsen en
de artsen Maatschappij en Gezondheid vanaf 2006 sterk afneemt. Dit is het resultaat
van de verminderde instroom in de opleiding vanaf 2002. De nieuwe registratie van
artsen M&G betreft voornamelijk sportartsen. Ook voor de verzekeringsartsen is het
merkbaar dat de jaarlijkse instroom in het specialistenregister ten opzichte van de
periode 2004-2006 is gedaald is en weer is beland op het niveau van 2000 tot 2003.
De inschrijvingen in het profielregister betreft in 2007 en 2008 bijna uitsluitend
artsen die voldoen aan de vereisten uit de overgangsregeling. Deze regeling is
inmiddels beëindigd, zodat nieuwe inschrijvingen met name artsen betreffen die zijn
ingestroomd in de opleiding tot de diverse profielopleidingen.

5.5

Uitstroom uit het vak
De uitschrijvingen uit het register van sociaal geneeskundigen sinds 2000 zijn
weergegeven in tabel 14. De jaarverslagen van de SGRC zijn niet specifieker dan de
hier getoonde gegevens.

36

Tabel 14: Aantal uitschrijvingen in het SGRC register per kalenderjaar
Hoofdstroom/
Specialisme
Arbeid en Gezondheid
Bedrijfsarts
Verzekeringsarts
Arts M&G
Totaal

20(..)

00

-

01

120

02

124

03

209

04

165

05

06

07

08

211

42
29
63
134

57
29
29
115

44
67
43
154

09

Bron: SGRC

Uitschrijving geschiedt door het niet voldoen aan de eisen tot (5-jaarlijkse)
herregistratie, uitschrijving op eigen verzoek of op last van het Tuchtcollege.
Herregistratie wordt (sinds 2005) elke 5 jaar door de sociaal geneeskundige
aangevraagd bij de SGRC. Sinds januari 2000 moeten sociaal geneeskundigen om in
aanmerking te komen voor herregistratie zowel voldoende werkzaam zijn in hun
eigen specialisme als voldoende deskundigheidsbevorderende activiteiten hebben
gevolgd. Uit de tabel wordt duidelijk dat in de uitschrijvingen twee piekjaren zitten,
2003 en 2005. Dit wordt waarschijnlijk veroorzaakt door het gegeven dat de eerste
herregistraties in 2000 werden afgegeven voor 2 jaar of voor 5 jaar en ingeschreven
specialisten in tweede termijn toch niet konden voldoen aan de gestelde eisen voor
herregistratie.
De uitstroom van de momenteel werkzame sociaal geneeskundigen is gebaseerd op
gegevens uit de registraties van de SGRC en enquêtegegevens onder een aantal van
de beroepsgroepen. Tabel 15 toont deze gegevens voor de hoofdstroom Arbeid en
Gezondheid.Tabel 16 doet dit voor de hoofdstroom Maatschappij en Gezondheid.
Tabel 15: Uitstroom momenteel werkzame sociaal geneeskundigen Hoofdstroom
Arbeid en Gezondheid naar geslacht in %.

Uitstroom tot jaar
2015
2020
2025
2030

Bedrijfsartsen
Mannen
Vrouwen
21 %
47 %
73 %
93 %

14 %
36 %
61 %
84 %

Verzekeringsartsen
Mannen
Vrouwen
30 %
62%
84 %
94 %

23 %
46 %
69 %
88 %

Bron: NIVEL

Uit deze tabel kan worden geconstateerd dat de verwachtingen over de uitstroom op
basis van de beschikbare gegevens fors verschillen voor de bedrijfsartsen en de
verzekeringsartsen. In de komende 10 jaar zullen 408 van de 933 werkzame
verzekeringsartsen uitstromen, terwijl de instroom in het register op basis van het
37

huidige aantal aios de komende 4 jaar maximaal 71 bedraagt. Bij de bedrijfsartsen is
de uitstroom uit het vak procentueel lager voor zowel mannen als vrouwen. In aantal
betreft het de komende 10 jaar echter 934 bedrijfsartsen, waarvoor in de komende 4
jaar maximaal 92 bedrijfsartsen instromen.
Wat eveneens een rol speelt, is het gegeven dat de verzekeringsartsen die werkzaam
zijn bij het UWV (77% van de totale werkzame groep), hun actieve loopbaan
beëindigen op hun 62e levensjaar, terwijl bedrijfsartsen dan gemiddeld nog 2 à 3 jaar
doorwerken. In aantallen uitgedrukt, zijn de opleidingsachterstanden bij de
bedrijfsartsen dus groter dan bij de verkeringsartsen. Dit betekent dat de vraag naar
bedrijfsartsen en verzekeringsartsen in de komende jaren zal toenemen.
Waarschijnlijk kunnen de bedrijfsartsen een gedeelte van deze vraag opvangen door
de vrijgevestigde bedrijfsartsen meer en langer te laten werken. Bij de
verzekeringsartsen wordt deze optie momenteel om financiële redenen weinig
gebruikt.
Tabel 16 laat zien dat er op onderdelen verschillen tussen de profielopleidingen en de
arts M&G zijn in procentuele uitstroom. In de komende 10 jaar nemen, procentueel
gezien, meer artsen M&G afscheid van het werkproces dan profielartsen. Pas in 2030
is het verschil verwaarloosbaar. In de uitstroom is ook zichtbaar dat de vrouwelijke
specialisten en profielartsen jonger zijn dan de mannelijke specialisten en
profielartsen.
Tabel 16: Uitstroom momenteel werkzame sociaal geneeskundigen Hoofdstroom
Maatschappij en Gezondheid naar geslacht in %.
Specialisme
Arts M&G
Geen aparte registratie
Jeugdgezondheidszorg
Infectieziektebestrijding
Tuberculosebestrijding
Beleid en advies
Forensische geneeskunde
Medische milieukunde
Indicatie en Advies
Profielarts
Jeugdarts KNMG
Arts infectieziektebestrijding KNMG
Arts tuberculosebestrijding KNMG
Arts beleid en advies KNMG
Forensisch arts KNMG
Arts medische milieukunde KNMG
Arts indicatie en advies KNMG
Bron: NIVEL

38

Tot 2015
Tot 2020
Tot 2025
Tot 2030
Man Vrouw Man Vrouw Man Vrouw Man Vrouw
36
33
19
22
31
28
57
23

31
21
8
25
14
13
25
30

48
65
53
56
66
65
100
62

45
44
25
38
36
42
50
50

58
85
81
89
92
89
100
92

55
67
54
75
65
67
75
80

75
94
94
100
99
97
100
100

71
84
83
88
89
79
75
100

5
0
0
36
27
38
6

15
11
50
23
20
0
12

30
0
0
68
49
88
27

38
22
50
31
45
29
36

45
25
0
91
72
100
67

61
56
50
46
60
29
60

65
25
0
100
86
100
93

76
67
100
77
85
57
80

Naast de uitstroom door het vertrek van werkzame specialisten wordt in de ramingen
ook rekening gehouden met de toekomstige vertrekkans van specialisten die nog op
de markt moeten komen, te weten de specialisten die momenteel in opleiding zijn of
nog in opleiding gaan en gedurende de ramingsperiode zullen afstuderen. Dit wordt
betiteld als het externe rendement.
In deze raming is het externe rendement gebaseerd op bekende percentages bij de
verzekeringsartsen, de bedrijfsartsen en de jeugdartsen. Voor de andere groepen is
een arbitraire aanname gedaan (tabel 17), gebaseerd op niet gedocumenteerde
ervaringsgegevens van deze sector in combinatie met de wel bekende percentages bij
de genoemde 3 specialismen. Alleen voor de medische milieukunde is uitgegaan van
een extern rendement van 100% tot aan het 15e jaar. Dan daalt het rendement naar
80%.
Tabel 17: Extern rendement van toekomstige specialisten
Hoofdstroom/Specialisme
Arbeid en Gezondheid
Bedrijfsarts
Verzekeringsarts
Maatschappij en Gezondheid:
Jeugdgezondheidszorg
Maatschappij en Gezondheid:
Rest m.u.v. medische milieukunde

5.6

Na één jaar

Na 5 jaar

Na 10 jaar

Na 15 jaar

99 %
97 %

88 %
85 %

80 %
65 %

72 %
50 %

99 %

95 %

90 %

85 %

99 %

95 %

90 %

85 %

Conclusies zorgaanbod
De sociale geneeskunde zal de komende jaren te maken krijgen met een daling van
het aantal geregistreerde/werkzame artsen binnen de hoofdstroom Arbeid en
Gezondheid. Met name binnen het specialisme verzekeringsgeneeskunde zal die
daling al binnen 5 jaar merkbaar worden. De aantallen geregistreerde bedrijfsartsen
zullen in de komende jaren ook dalen tengevolge van de gestagneerde instroom in de
opleiding.
Binnen de hoofdstroom Maatschappij en Gezondheid zal in de komende jaren een
geleidelijke verschuiving plaatsvinden van artsen die als specialist zijn geregistreerd,
naar artsen die alleen de profielopleiding hebben gevolgd. Dit zal met name
merkbaar zijn binnen de jeugdgezondheidszorg, de sociaal medische advisering en de
forensische geneeskunde. De beroepsverenigingen van een aantal andere functies
binnen deze hoofdstroom hebben als standpunt dat een arts zijn functie alleen kan
uitoefenen als hij niet alleen individuele behandelrelaties kan aangaan maar ook de
competenties met betrekking tot onderzoek en advisering beheerst. Door de
duidelijkheid die is gecreëerd over de financiering van de opleiding en de inhoud van
de opleiding, is de opleiding binnen deze hoofdstroom – na een aantal jaren van
uitblijven van instroom – voor de beroepen die zitten in de tweede tranche A van het
Opleidingsfonds (jeugdgezondheidszorg, infectieziektebestrijding, medische
milieukunde en tuberculosebestrijding) gerevitaliseerd.
39

Eerder heeft het Capaciteitsorgaan bij het aanbieden van het Capaciteitsplan 2008
infectieziektebestrijding al opgemerkt de zogenaamde knip in de financiering van
deze opleidingen na 2 jaar onlogisch te vinden. Met name deze opleidingen zijn
relevant voor de openbare volksgezondheid. De 2e fase van deze opleidingen is met
name gericht op competenties waaraan behoefte bestaat binnen de overheid. Het
ministerie van VWS heeft geantwoord dit opnieuw te zullen bezien. Inmiddels is het
veld in gesprek met het ministerie.

40

6. Werkproces
6.1

Inleiding
In dit hoofdstuk worden de verwachtingen over ‘autonome’ ontwikkelingen binnen
het werkproces beschreven. Deze ontwikkelingen spelen een belangrijke rol bij de
toekomstige ‘match’ tussen zorgvraag en zorgaanbod. De hoeveelheid tijd die voor de
zorgvraag beschikbaar is, kan fors toe- of afnemen door bijvoorbeeld verbetering van
de efficiency of een andere verdeling van de tijd over cliëntgebonden en nietcliëntgebonden tijd. Parameters die met het werkproces te maken hebben, gelden
immers voor de huidige groep werkzame specialisten en hebben impact vanaf het
moment van inschatting. De navolgende paragrafen gaan in op de parameters
vakinhoudelijke ontwikkelingen, technologische ontwikkelingen, efficiency en
horizontale/verticale taakherschikking. Daarbij wordt telkens onderscheid gemaakt
tussen de twee hoofdstromen.

6.2

Vakinhoudelijke ontwikkelingen
Dit betreft een inschatting van de ontwikkelingen op het terrein van de uitvoering,
(wetenschappelijk) onderzoek, kwaliteitsontwikkelingen, standaarden en protocollen/
kennisbeleid.

6.2.1

Hoofdstroom Arbeid en Gezondheid
Bij de bedrijfsartsen is de trend waarneembaar dat de eenvoudige
verzuimbegeleiding een steeds minder groot aandeel in de activiteiten van de
bedrijfsarts uitmaakt. De bedrijfsartsen richten zich steeds meer op complexere
preventie en advisering. Hierdoor kan de vraag naar geregistreerde bedrijfsartsen
toenemen. Op het terrein van de curatieve zorg wordt door de NVAB (mee)gewerkt
aan multidisciplinaire richtlijnen. Voor de parameter vakinhoudelijke ontwikkelingen
wordt bij de bedrijfsartsen een percentage gehanteerd van +0,5%.
De volgende trends zijn gesignaleerd bij de beroepsgroep verzekeringsartsen. In de
eerste plaats de trend dat de verzekeringsartsen zich meer gaan richten op het
incorporeren van medisch- klinische kennis in de verzekeringsgeneeskunde en dat de
gedachte om een vakgebied ‘klinische verzekeringsgeneeskunde’ te ontwikkelen,
steeds vaker wordt uitgesproken. Daarnaast is binnen het vakgebied steeds vaker
specialisatie en differentiatie te zien, bijvoorbeeld in de oncologie. Voor de parameter
vakinhoudelijke ontwikkelingen wordt eveneens een percentage gehanteerd van
+0,5%.

6.2.2

Hoofdstroom Maatschappij en Gezondheid
De parameter vakinhoudelijke ontwikkelingen is binnen deze hoofdstroom gebaseerd
op de waarden die in de de verschillende werkgroepen zijn gehanteerd. Ingeval deze
waarden onbekend waren, is een generiek percentage gehanteerd van + 1% tot + 2%
per jaar. In tabel 18 (pag. 44) zijn de waarden voor elke opleiding weergegeven.

41

6.3

Technologische ontwikkelingen
Technologische ontwikkelingen hebben de afgelopen jaren in deze sector geen grote
vlucht genomen. Het is de vraag of medisch technologische ontwikkelingen van groot
toekomstig belang zijn voor de sociaal geneeskundigen. Onderzoek in die richting is in
de afgelopen jaren niet uitgevoerd. De parameter wordt voor alle specialisten en
profielartsen gesteld op 0,0% per jaar.

6.4

Efficiency
Factoren die de efficiency verlagen zijn bijvoorbeeld extra handelingen om
activiteiten in het kader van het contact met de cliënt te documenteren in het kader
van defensief handelen of de aanwezigheid van geautomatiseerde én handmatige
systemen.

6.4.1

Hoofdstroom Arbeid en Gezondheid
De meest opvallende verschuiving betreft de verzekeringsartsen. Geconstateerd wordt
dat door de verdergaande integrale automatisering van verslaglegging en rapportage
minder tijd kan worden besteed aan administratieve processen. Momenteel is een
verzekeringsarts ongeveer 70% van zijn beschikbare tijd bezig met administratieve
processen. De efficiency wordt verder versterkt doordat gemeenten de expertise van
verzekeringsartsen ook meer gebruiken bij de medische beoordeling van aanvragen
van inwoners. Deze beoordelingen vergen gemiddeld minder administratieve tijd dan
de aanvragen bij de grootste werkgever van verzekeringsartsen, het UWV. De
parameter efficiency wordt geraamd op - 1,5% tot - 3,0% per jaar.
Bij de bedrijfsartsen is deze parameter op gesteld 0%.

6.4.2

Hoofdstroom Maatschappij en Gezondheid
Binnen deze hoofdstroom zijn de percentages overgenomen uit eerdere onderzoeken.
Waar geen gegevens bekend waren over de efficiency-ontwikkelingen, is een generiek
percentage gesteld van 0% per jaar. In tabel 18 staan de uiteindelijk gehanteerde
percentages.

6.5

Substitutie
Substitutie oftewel taakherschikking c.q. taakverschuiving kent twee componenten.
De horizontale taakherschikking betreft taakherschikking van de sociaal
geneeskundige naar de huisarts. Verticale taakherschikking betreft taakherschikking
van de sociaal geneeskundige naar andere, lager geschoolde disciplines.

6.5.1

Horizontale substitutie
De parameter horizontale substitutie is alleen geraamd voor de groep artsen M&G en
profielartsen die werkzaam zijn/ geregistreerd zijn binnen de jeugdgezondheidszorg.
Daarbinnen bestaat de mogelijkheid dat de huisarts preventieve activiteiten van de
jeugdarts gaat overnemen. Dit kan worden gefaciliteerd door de opname van
individuele preventieve zorg in verzekeringspakketten, door de vorming van
huisartsencoöperaties die grotere opdrachten kunnen uitvoeren en door de

42

intensievere samenwerking tussen de preventieve en curatieve sectoren. De
parameter horizontale substitutie is voor de arts M&G jeugdgezondheidszorg en voor
de profielarts jeugdgezondheidszorg geraamd op -0,2% tot -0,4% per jaar. Voor de
overige specialismen en profielregistraties is de factor gesteld op 0,0%.

6.5.2

Verticale substitutie
Verticale substitutie betreft het structureel verschuiven van taken van de sociaal
geneeskundige naar lager opgeleide disciplines. Dit betreft zeer diverse disciplines.
Binnen de hoofdstroom Arbeid en Gezondheid is verticale substitutie met name te
bereiken door de inschakeling van andere deskundigheden. Bij de bedrijfsartsen
wordt met name gerefereerd aan de case managers/preventiemedewerkers die
grotere werkgevers zelf in dienst nemen. Ook de Arbo-arts (basisarts die
bedrijfsgeneeskundige activiteiten uitvoert) is te zien als een vorm van verticale
substitutie. Beide disciplines zijn met name actief binnen de verzuimbegeleiding. De
Arbo-arts, een groep van circa 150 basisartsen, wordt bijna uitsluitend aangetroffen
bij grotere Arbodiensten.
De verzekeringsartsen kennen weinig andere deskundigheden die hun werk mogen
uitvoeren. Wettelijke restricties maken substitutie moeizaam. Initiatieven van de
sector, zoals de medisch medewerker, zijn inmiddels hierop gestrand. Een
mogelijkheid die momenteel wordt onderzocht, is de persoonlijk assistent van de
verzekeringsarts. Deze zou een deel van de administratieve taken van de
verzekeringsarts kunnen overnemen. De sector is hierover optimistisch gestemd.
Grootschalige implementatie van deze nieuwe discipline zal echter nog enige tijd op
zich laten wachten.
Voor beide specialismen is de parameter verticale substitutie gesteld op -1,0% tot 2,0%.
Binnen de hoofdstroom Maatschappij en Gezondheid is deze parameter bij de niet
onderzochte specialismen gesteld op 0%. Voor de sectoren waarbinnen ramingen zijn
opgesteld, is een schatting gemaakt van de mogelijkheden tot verticale substitutie.
Voor de jeugdartsen is een percentage haalbaar geacht van -0,2% tot -0,6% per jaar,
bij de infectieziektebestrijding van -0,4% tot -0,8% per jaar en binnen de medische
milieukunde van -2,0% tot 0,0% per jaar. Voor een onderbouwing hiervan wordt
verwezen naar de betreffende rapporten van NIVEL en tussentijdse rapportages van
het Capaciteitsorgaan.

6.6

Conclusie werkproces
In tabel 18 worden de conclusies voor de relevante parameters uit het werkproces
samengevat.

43

Tabel 18: Parameterwaarden werkproces sociaal geneeskundigen per jaar
Hoofdstroom/Specialisme

Vakinhoud Technologie Efficiency Taakver- Taakverschuiving schuiving

Arbeid en Gezondheid
Bedrijfsarts
Verzekeringsarts
Arts M&G
Geen aparte registratie
Jeugdgezondheidszorg
Infectieziektebestrijding
Tuberculosebestrijding
Beleid en advies
Forensische geneeskunde
Medische milieukunde
Indicatie en Advies
Profielarts
Jeugdarts KNMG
Arts infectieziektebestrijding KNMG
Arts tuberculosebestrijding KNMG
Arts beleid en advies KNMG
Forensisch arts KNMG
Arts medische milieukunde KNMG
Arts indicatie en advies KNMG

44

0,0
0,5

0
0

0,0
-1,5 /-3,0

0,0
0,1 /0,2
1,0 /2,0
0,0
0,0
2,0 /4,0
1,0
0,0

0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0

0
0
0
0
-0,2 /-0,40 -0,2 /-0,6
-0,3 /-0,6
0
-0,4 /-0,8
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
-2,0 / 0,0
0
0
0

0,1 /0,2
1,0 /2,0
0,0
0,0
2,0 /4,0
1,0
0,0

0
-0,3 /-0,6
0
0
0
0
0

0
-1,0 /-2,0

-0,2/-0,4
0
0
0
0
-2,0 /0,0
0

-1,0 /-2,0
0

-0,2/-0,6
-0,9 /-1,8
0
0
0
-2,0 /0,0
0

7. Varianten
7.1

Inleiding
In de hoofdstukken 4, 5 en 6 is aangegeven wat momenteel de stand van zaken is rond
respectievelijk zorgaanbod, zorgvraag en werkproces. Verder zijn voor deze drie
onderdelen zo betrouwbaar mogelijk relevante parameters geschat, met eventueel
een boven- en ondergrens. In het navolgende wordt dezelfde systematiek gebruikt als
in het Capaciteitsplan 2008. Dit betekent dat voor de sociaal geneeskundigen géén
arbeidstijdvariant wordt uitgerekend. Voor de evenwichtsjaren 2022 (vroeg
evenwicht) en 2028 (laat evenwicht) is een viertal varianten uitgewerkt. Omdat een
goed begrip van deze varianten cruciaal is, volgt een uitgebreide uitleg van de
systematiek.
De eerste variant is de basisvariant. Hierin wordt rekening gehouden met de
parameters ‘demografie’ en ‘onvervulde vraag’ uit de zorgvraag en met alle
parameters uit de ontwikkeling van het aanbod. Deze factoren hebben als
gemeenschappelijke kenmerken dat ze op strategisch niveau vrij hard zijn en dat ze
worden gedragen en bevestigd door gedocumenteerd onderzoek van derden. Deze
variant wordt vergeleken met de ontwikkeling van het aanbod bij de huidige
instroom in de opleiding, het scenario dat wordt gekenmerkt door ongewijzigd beleid.
De basisvariant is te beschouwen als het vertrekpunt van de ramingen.
In de lage combinatievariant zonder/met doorgaande trends na 2020 wordt de
basisvariant aangevuld met bijna alle andere parameters die zijn benoemd in de
vraagontwikkeling en het werkproces. Het betreft de parameters ‘sociaal-cultureel’ en
‘epidemiologie’ in de zorgvraagontwikkeling en de parameters
‘vakinhoud/technologie’, ‘horizontale substitutie’, en ‘efficiency’ in het werkproces.
Deze parameters hebben als gemeenschappelijke kenmerk dat ze in prognoses
minder eenvoudig zijn te voorspellen dan de parameters in de basisvariant. Voor deze
parameters bestaat ook geen zekerheid of ze in de nabije toekomst zullen worden
geactiveerd (of zullen blijven). Als eventueel eindjaar van de trend is gekozen voor
2020 omdat het dan, gerekend vanaf 2010, gaat om een 10-jaarsperiode.
In de lage combinatievariant met doorgaande trend na 2020 zit ook een
‘doorrekening’ na 2020 met de aanvullende parameters. Deze lage combinatievariant
met doorgaande trend wordt ook wel de voorkeursvariant genoemd omdat deze de
voorkeur geniet van het Capaciteitsorgaan. De andere varianten dienen met name om
de reikwijdtes van de adviezen weer te geven. De lage combinatievariant met
doorgaande trend na 2020 loopt in het Capaciteitsplan 2010 door tot 2028.
De waarden die voor de parameters worden gehanteerd, hebben vaak een range met
een minimum en een maximum waarde. Deze range wordt vastgesteld aan de hand
van de beschikbare gegevens en expert opinions. Voor elk van de afzonderlijke
factoren geldt dat ze zich niet of deels kunnen voordoen op de minimumwaarde,
geheel op maximumwaarde of geheel of deels op een waarde tussen minimum en
45

maximum. In de lage combinatievariant wordt deze onzekerheid gehanteerd door
ervan uit te gaan dat alle factoren zich de gehele periode zullen voordoen, maar dan
wel op de minst extreme waarde. Op deze manier ondervangt een aantal factoren die
in de praktijk niet of maar deels in de voorspelde periode optreden, de verandering
door een aantal andere factoren dat sterker stijgt of daalt dan de minst extreme
waarde aangeeft.
Voor de duidelijkheid moet men zich realiseren dat de minst extreme waarde die
waarde is die 0 het dichtst benadert. Voor de positieve waarden betreft het dus de
laagste waarde, voor de negatieve waarden is het de hoogste waarde. De lage
combinatievariant combineert dus niet de minimale waarden maar de minst extreme
waarden voor elke parameter. Dat betekent dat de lage combinatievariant kan
resulteren in een hoger aantal benodigde specialisten dan de hoge
combinatievariant, bijvoorbeeld als de totale neerwaartse effecten van de geschatte
efficiencywinst, sociaal culturele effecten en substitutiewinst in de meest extreme
waarden hoger zijn dan de totale opwaartse effecten van stijging van de zorgvraag en
de daling van het rendement van de opleiding.
De derde variant is de voorkeursvariant met inzet aanverwante disciplines. Deze
variant baseert zich op de lage combinatievariant en toont de effecten van hantering
van de parameter ‘verticale substitutie’ uit het werkproces. Deze variant wordt apart
getoond omdat verticale substitutie voor een groot deel is te beïnvloeden door middel
van beleid van de beroepsgroep, werkgevers en/of de overheid. Bovendien is de
opleidingsduur voor de aanverwante disciplines veelal aanzienlijk korter dan 3 jaar en
kunnen substitutiemaatregelen dus sneller effect sorteren.
Er zijn nog veel meer mogelijke varianten. Dit deelrapport toont deze niet. De gekozen
scenario’s geven de beleidsmakers voldoende inzicht in mogelijke ontwikkelingen
binnen de sector. Omwille van de leesbaarheid wordt het overzicht beperkt tot de
basisvariant, de voorkeursvariant en de voorkeursvariant met inzet aanverwante
disciplines14.
De tabellen 19 en 20 tonen respectievelijk het aantal personen en het aantal fte’s voor
deze drie varianten voor de twee genoemde evenwichtsjaren, voorafgegaan door de
ontwikkeling van het aanbod in huidige stand van zaken. Zoals gezegd, wordt geen
arbeidstijdverandering verwacht. Een arbeidstijdvariant is daarom niet uitgerekend.

14

46

In het tabellenboek van NIVEL en Kiwa Prismant zijn 8 mogelijke varianten volledig uitgewerkt.

Tabel 19: Benodigd aantal artsen per specialisme/ profiel volgens 3 varianten in 2022
en 2028
Hoofdstroom/specialisme
Evenwicht in
Arbeid en Gezondheid
Bedrijfsarts
Verzekeringsarts
Arts M&G
Geen aparte registratie
Jeugdgezondheidszorg
Infectieziektebestrijding
Tuberculosebestrijding
Beleid en advies
Forensische geneeskunde
Medische milieukunde
Indicatie en Advies
Profielarts
Jeugdarts KNMG
Arts infectieziektebestrijding KNMG
Arts tuberculosebestrijding KNMG
Arts beleid en advies KNMG
Forensisch arts KNMG
Arts medische milieukunde KNMG
Arts indicatie en advies KNMG

Basisvariant

Voorkeursvariant Voorkeursvariant
incl. substitutie
2022
2028
2022
2028

2022

2028

2.166
1.054

2.176
1.055

2.244
839

2.294
732

1.973
839

1.881
732

220
285
84
17
142
103
17
23

228
286
85
18
146
104
18
24

284
298
106
19
161
141
32
26

334
305
119
21
174
161
40
28

284
298
101
19
161
141
32
26

334
305
110
21
174
161
40
28

1.134
12
2
36
196
0
37

1.134
12
2
37
198
0
37

1.186
16
2
40
268
0
42

1.210
17
2
44
306
0
44

1.186
14
2
40
268
0
42

1.210
15
2
44
306
0
44

Bron: NIVEL

Duidelijk zichtbaar is dat toepassing van de parameter verticale substitutie bij de
bedrijfsartsen nog leidt tot een daling van het aantal benodigde bedrijfsartsen ten
opzichte van de basisvariant en de voorkeursvariant. Ook is zichtbaar dat het aantal
benodigde bedrijfsartsen bij toepassing van verticale substitutie tussen 2022 en 2028
met 102 zou mogen dalen. Dit betekent dat de beroepsgroep de komende jaren nog
niet stabiel is. De Arbodiensten en de zelfstandig gevestigde bedrijfsartsen zoeken
naar een nieuwe evenwicht.
Ook de groep verzekeringsartsen mag de komende 10 jaren dalen met 215 artsen. Dit
komt grotendeels voor rekening van de parameter efficiency die in deze variant in de
komende jaren zal toenemen met 1,5% per jaar en daardoor leidt tot een daling van de
zorgvraag naar verzekeringsartsen met 1,5 % per jaar.
De benodigde aantallen artsen kunnen ook worden omgezet in een benodigd aantal
fte. In tabel 20 is dit uitgewerkt voor alle specialismen en profielen. Het aantal fte
geeft de daadwerkelijk benodigde capaciteit weer.

47

Tabel 20: Benodigd aantal fte artsen per specialisme/ profiel volgens 3 varianten in
2022 en 2028
Hoofdstroom/specialisme
Evenwicht in
Arbeid en Gezondheid
Bedrijfsarts
Verzekeringsarts
Maatschappij en Gezondheid:
Arts M&G
Geen aparte registratie
Jeugdgezondheidszorg
Infectieziektebestrijding
Tuberculosebestrijding
Beleid en advies
Forensische geneeskunde
Medische milieukunde
Indicatie en Advies
Maatschappij en Gezondheid:
Profielarts
Jeugdgezondheidszorg
Infectieziekten
Tuberculosebestrijding
Beleid en Advies
Forensische geneeskunde
Medische milieukunde
Indicatie en Advies

Basisvariant

Voorkeursvariant Voorkeursvariant
incl. substitutie
2022
2028
2022
2028

2022

2028

1.804
900

1.804
900

1.869
716

1.902
624

1.645
716

1.560
624

175
173
68
14
113
42
14
19

180
173
68
14
116
42
14
19

225
181
86
15
127
57
27
21

264
184
95
17
139
65
33
23

225
181
82
15
127
57
27
21

264
184
88
17
139
65
33
23

502
10
1
29
80
0
31

502
10
1
30
80
0
32

525
13
2
33
109
0
35

535
14
2
36
123
3
38

525
11
2
33
109
0
35

535
12
2
36
123
0
38

Voor de instroom in de diverse opleidingen is niet het aantal fte maar het aantal
personen leidend. Tabel 19 is dus het uitgangspunt. Op basis van in deze tabel
geraamde aantallen benodigde sociaal geneeskundigen zijn de bijbehorende
aantallen aios die moeten instromen in de diverse medische vervolgopleidingen en
profielopleidingen, uitgerekend voor de drie betreffende scenario’s.

7.2

Basisvariant
In de basisvariant wordt het benodigd aantal specialisten alleen aangepast aan
demografische aspecten en de onvervulde vraag. De berekende instroom staat in
tabel 21. Voor de profielen in de hoofdstroom M&G geldt dat de instroom in de
profielopleidingen moet worden vermeerderd met de instroom in de betreffende
M&G-vervolgopleiding.

48

Tabel 21: Benodigde instroom sociale geneeskunde per specialisme/ profiel;
basisvariant
Hoofdstroom/specialisme

Basisvariant
Evenwicht in

Arbeid en Gezondheid
Bedrijfsarts
Verzekeringsarts
Arts M&G
Geen aparte registratie
Jeugdgezondheidszorg
Infectieziektebestrijding
Tuberculosebestrijding
Beleid en advies
Forensische geneeskunde
Medische milieukunde
Indicatie en Advies
Profielarts
Jeugdarts KNMG
Arts infectieziektebestrijding KNMG
Arts tuberculosebestrijding KNMG
Arts beleid en advies KNMG
Forensisch arts KNMG
Arts medische milieukunde KNMG
Arts indicatie en advies KNMG

2022

2028

187
165

148
126

12
23
10
2
17
14
2
3
118
91
0
0
3
22
0
2

11
20
7
1
13
9
1
2
83
64
0
0
3
15
0
2

Geconstateerd mag worden dat de opvang van de demografische veranderingen al
een aanzienlijke claim legt op de benodigde instroom aan basisartsen in de
vervolgopleidingen. Met name bij de bedrijfsartsen en de verzekeringsartsen is deels
sprake van een inhaaleffect. Dit blijkt ook blijkt uit de grote verschillen in benodigde
instroom voor de twee getoonde evenwichtsjaren 2022 en 2028.
Binnen de hoofdstroom Maatschappij en Gezondheid is ook sprake van een redelijk
grote instroom. Met name de opleidingen binnen de jeugdgezondheidszorg blijven
vragen om een grote instroom, hoofdzakelijk door de vervangingsvraag van de groep
jeugdartsen KNMG/artsen M&G.

7.3

Voorkeursvariant
Als naast de demografische aspecten ook rekening wordt gehouden met de twee
andere parameters uit de zorgvraagontwikkeling, plus alle parameters uit het
werkproces exclusief de verticale substitutie (voorkeursvariant), ontstaat het volgende
overzicht van de benodigde instroom om de aantallen specialisten/profielartsen uit
tabel 19 te realiseren.

49

Tabel 22: Benodigde instroom sociale geneeskunde per specialisme/ profiel;
voorkeursvariant
Hoofdstroom/specialisme
Evenwicht in
Arbeid en Gezondheid
Bedrijfsarts
Verzekeringsarts
Arts M&G
Geen aparte registratie
Jeugdgezondheidszorg
Infectieziektebestrijding
Tuberculosebestrijding
Beleid en advies
Forensische geneeskunde
Medische milieukunde
Indicatie en Advies
Profielarts
Jeugdarts KNMG
Arts infectieziektebestrijding KNMG
Arts tuberculosebestrijding KNMG
Arts beleid en advies KNMG
Forensisch arts KNMG
Arts medische milieukunde KNMG
Arts indicatie en advies KNMG

Voorkeursvariant
2022
2028
204
111

162
79

25
25
15
2
21
21
4
3
137
98
0
0
4
33
0
2

21
22
10
2
16
15
3
2
100
70
0
0
3
24
0
2

De aantallen instromende basisartsen zijn nu iets hoger voor de bedrijfsartsen en fors
lager voor de verzekeringsgeneeskundigen en de hele hoofdstroom Maatschappij en
Gezondheid.

7.4

Voorkeursvariant inclusief verticale substitutie (inzet aanverwante
disciplines)
De voorkeursvariant met inzet van aanverwante disciplines leidt met name bij de
bedrijfsartsen tot een aanzienlijke neerwaartse aanpassing van de benodigde
instroom. Bij de verzekeringsartsen is in verband met het ontbreken van verticale
substitutie uiteraard geen verschil met de voorkeursvariant zichtbaar. Voor de meeste
richtingen binnen de hoofdstroom Maatschappij en Gezondheid zijn er geen
veranderingen. Alleen de jeugdgezondheidszorg kent een redelijk grote afname van
de aantallen op te leiden basisartsen.

50

Tabel 23: Benodigde instroom sociale geneeskunde per specialisme/ profiel;
voorkeursvariant inclusief substitutie
Hoofdstroom/specialisme
Evenwicht in
Arbeid en Gezondheid
Bedrijfsarts
Verzekeringsarts
Arts M&G
Geen aparte registratie
Jeugdgezondheidszorg
Infectieziektebestrijding
Tuberculosebestrijding
Beleid en advies
Forensische geneeskunde
Medische milieukunde
Indicatie en Advies
Profielarts
Jeugdarts KNMG
Arts infectieziektebestrijding KNMG
Arts tuberculosebestrijding KNMG
Arts beleid en advies KNMG
Forensisch arts KNMG
Arts medische milieukunde KNMG
Arts indicatie en advies KNMG

7.5

Voorkeursvariant incl. substitutie
2022
2028
145
111

114
79

25
24
14
2
21
21
4
3
133
94
0
0
4
33
0
2

21
21
10
2
16
15
3
2
96
66
0
0
3
24
0
2

Conclusies
Uit de berekeningen in de drie getoonde varianten blijkt dat er binnen de sociale
geneeskunde een forse inspanningsverplichting bestaat met betrekking tot de
opleidingen. Dit heeft meerdere oorzaken. In de eerste plaats is de beroepsgroep wat
betreft leeftijdsopbouw relatief vergrijsd ten opzichte van andere specialismen. In de
tweede plaats is de instroom in de opleidingen met name binnen de hoofdstroom
Arbeid en Gezondheid in de afgelopen 4 jaar gedecimeerd. Binnen de hoofdstroom
Maatschappij en Gezondheid begint de instroom in de opleidingen net weer op gang
te komen. Gezien de achterstanden in opleidingsinspanningen wordt voorgesteld om
te kiezen voor een vroeg evenwichtsjaar. Tabel 24 vat de resultaten op hoofdlijnen
samen voor het vroege evenwichtsjaar 2022.

51

Tabel 24: Benodigde totale instroom in sociale geneeskunde volgens drie varianten;
evenwichtsjaar 2022
Basisvariant
Arbeid en Gezondheid
Bedrijfsarts
Verzekeringsarts
Maatschappij en Gezondheid
Arts M&G
Profielarts
Totaal instroom

Voorkeursvariant Inclusief verticale
substitutie

187
165

204
111

145
111

83
118
553

116
137
568

114
133
503

Uitgaande van de voorkeursvariant van het Capaciteitsorgaan inclusief verticale
substitutie, zullen jaarlijks 256 basisartsen moeten instromen in de medische
vervolgopleidingen binnen de hoofdstroom Arbeid en Gezondheid, 214 basisartsen
(114+133-33 forensisch artsen KNMG) in de profielopleidingen binnen de hoofdstroom
Maatschappij en Gezondheid en 114 profielartsen in de tweede fase van de opleiding
tot arts M&G.

52

8. Overwegingen en advies
8.1

Inleiding
Het Capaciteitsorgaan heeft na 2003 op eigen initiatief geen adviezen meer
uitgebracht over de gewenste instroom in de medische vervolgopleidingen in de
sociale geneeskunde. De tussentijdse adviezen over jeugdgezondheidszorg,
infectieziektebestrijding en medische milieukunde zijn opgesteld op verzoek van de
overheid. Daarnaast heeft het Capaciteitsorgaan een onderzoek gedaan naar de
forensische geneeskunde.
De reden voor het niet opstellen van specifieke ramingen binnen de sociale
geneeskunde betreft de vele beleidsveranderingen sinds 2003. De sociale
geneeskunde wordt van alle specialismen het meeste blootgesteld aan
beleidsveranderingen en veranderingen in de wet- en regelgeving. De hoofdstroom
Arbeid en Gezondheid is deels bijna volledig blootgesteld aan marktwerking
(bedrijfsgezondheidszorg) en deels ook geconfronteerd met sterk veranderende
beleidsintenties op het terrein van arbeidsongeschiktheid (WIA, Wajong, Wmo) en
fusies tussen uitvoeringsorganisaties (verzekeringsgeneeskunde). De hoofdstroom
Maatschappij en Gezondheid heeft tussen 2003 en 2008 een onstabiele periode van
instroom in de opleidingen gekend als gevolg van de veranderende regelgeving
(Besluiten CSG in reactie op Europese regelgeving, introductie profielregistraties,
veranderde financiering van – een deel van – de opleidingen).
Door het niet beschikbaar zijn van eerdere ramingen is het niet eenvoudig om een
keuze te maken tussen de verschillende varianten. Ervaringsgegevens ontbreken. Het
Capaciteitsorgaan heeft er voor gekozen de voorkeursvariant met verticale substitutie
te hanteren als het scenario waarop het advies is gebaseerd. Hiermee wordt enig
risico genomen ten aanzien van de betrouwbaarheid van de inschattingen van
autonome trendontwikkelingen en substitutiemogelijkheden. De redenen voor deze
keuze zijn in de volgende paragrafen aangegeven.

8.2

Beleidsontwikkelingen

8.2.1

Hoofdstroom Arbeid en Gezondheid
De verwachting is dat in de komende jaren veel in het werk zal worden gesteld om
werknemers aan de slag te houden. Dat betekent dat oudere werknemers
intensievere begeleiding zullen krijgen via hun werkgevers, waarschijnlijk ook op
bedrijfsgeneeskundig gebied. Daarnaast zullen de verzekeringsartsen een groter
aantal cliënten krijgen aangeboden voor reïntegratie en verplichte (her)keuringen.
Verder wordt ervan uitgegaan dat het UWV, na de recente reorganisatie van het
uitkeringsveld en de ingezette afslankingsoperatie, de centrale werkgever voor de
verzekeringsartsen blijft. De gemeenten zullen als opdrachtgever een klein maar
groeiend aandeel van de verzekeringsartsen inzetten voor de uitvoering van de
geneeskundige onderzoeken in het kader van (onderdelen van) de Wmo, de Wwb en
andere sociale wetgeving. Samengevat, lijken de verzekeringsartsen te zijn beland in
53

een kalmer vaarwater terwijl de bedrijfsartsen nog volop effecten ondervinden van de
veranderingen in de Arbowet.

8.2.2

Hoofdstroom Maatschappij en Gezondheid
De afgelopen jaren is in het werkveld van de arts M&G een aantal wetten veranderd.
De belangrijkste relevante wet is de Wet publieke gezondheid. Daarin worden de
jeugdgezondheidszorg en infectieziektebestrijding inclusief tuberculosebestrijding
omschreven. Voor de jeugdgezondheidszorg is ook de Wet op de Jeugdzorg relevant.
De medische milieukunde heeft weer meer te maken met de Wet Veiligheidsregio’s.
De forensische geneeskunde is recent geconfronteerd met veranderingen in de Wet
op de Lijkbezorging. Als gevolg hiervan neemt het register van de FMG een eigen
positie in naast het register van de SGRC. De verwachting is dat de komende jaren
geen grote veranderingen in wet- en regelgeving meer zullen afkomen op de
specialisten binnen deze hoofdstroom.

8.3

Horizontale substitutie
Horizontale substitutie binnen de sociale geneeskunde zal vanwege de specialisaties
waarschijnlijk geen grote vlucht nemen. De verzekeringsgeneeskunde kent geen
(negatieve) horizontale of verticale substitutie. De bedrijfsgeneeskunde ziet de
samenwerking met de huisarts veeleer als een mogelijkheid tot horizontale
substitutie naar de bedrijfsarts toe dan van de bedrijfsarts af. De hoofdstroom
Maatschappij en Gezondheid heeft een profiel waarbinnen horizontale substitutie
waarschijnlijk mogelijk is, te weten het profiel indicatie en advies dat op onderdelen
overeenkomsten vertoont met het specialisme verzekeringsgeneeskunde. In de
raming is horizontale substitutie alleen gehanteerd bij de functie
jeugdgezondheidszorg omdat daar de huisarts steeds meer mogelijkheden krijgt om
onderdelen van de zorg te leveren.

8.4

Verticale substitutie
De verticale substitutie heeft zich in de afgelopen jaren binnen de twee hoofdstromen
in verschillend tempo ontwikkeld. De verzekeringsgeneeskunde wordt gehinderd door
jurisprudentie bij het experimenteren met substitutie. Dit specialisme heeft daardoor
de minste ervaring met verticale substitutie. De bedrijfsartsen hebben in de
afgelopen 4 jaar de eenvoudige verzuimbegeleiding steeds meer overgedragen aan
anderen (casemanagers, arbo-artsen). Deze substitutiemogelijkheid heeft
waarschijnlijk zijn grenzen nog niet bereikt. De verwachte schaarste aan sociaal
geneeskundigen creëert een omgeving die welgezind is voor verticale substitutie.
Binnen de hoofdstroom Maatschappij en Gezondheid is al vanaf 2000
geëxperimenteerd met verticale substitutie. De tuberculosebestrijding, de
infectieziektebestrijding en de medische milieukunde hebben veel ervaring opgedaan
met substitutie. De jeugdgezondheidszorg is ook al jaren gewend aan substitutie.
Binnen de zorg voor 0- tot 4-jarigen en de zorg voor 4- tot 19-jarigen heeft de
jeugdverpleegkundige een aantal werkzaamheden overgenomen van de jeugdarts. De
verwachting is dat deze ontwikkeling nog niet is beland in een eindfase.

54

Verticale substitutie ontwikkelt zich in de praktijk het beste als er op de arbeidsmarkt
een zekere schaarste aan specialisten bestaat. De verwachting is dat deze schaarste
met name tussen 2010 en 2015 binnen de hoofdstroom Arbeid en Gezondheid zal
ontstaan als gevolg van de vergrijzing van de beroepsgroep en het nagenoeg
ontbreken van uitstroom uit de opleidingen.

8.5

Belangstelling voor het vak
Onder basisartsen die op zoek zijn naar een opleidingsplaats, is de belangstelling voor
de sociale geneeskunde niet voldoende groot. Van deze groep basisartsen heeft 4,5%
een eerste voorkeur voor de sociale geneeskunde. Voor de tweede voorkeur geldt
11,4%. Als deze percentages mogen worden toegepast op de groep basisartsen die
jaarlijks afstuderen, betreft het respectievelijk 95 en 240 basisartsen. Dit betekent dat
de totale belangstelling voor het vak niet hoger is dan de benodigde instroom volgens
de meeste instroomvarianten. Gedacht wordt dat de onbekendheid met het vak eraan
bijdraagt dat de belangstelling niet zo groot is. Onlangs heeft de Koepel Artsen
Maatschappij en Gezondheid (KAMG) daarom samen met GGD Nederland, Actiz, TNO
en de NSPOH een brochure uitgebracht over de talrijke facetten van de 7 verschillende
profielen en specialismen binnen de hoofdstroom Maatschappij en Gezondheid.

8.6

Opleidingsinstituten
Met uitzondering van de sportgeneeskunde vinden alle opleidingen plaats bij de
NSPOH of bij TNO. De schommelingen in de instroom van de opleidingen zijn de
afgelopen jaren echter fors geweest (figuur 1). Dit is het gevolg van de marktwerking
waar het de opleidingen binnen de hoofdstroom Arbeid en Gezondheid betreft en
onzekerheden over opleiding en financiering waar het de opleidingen binnen de
hoofdstroom Maatschappij en Gezondheid betreft. De 4 profielopleidingen binnen de
hoofdstroom Maatschappij en Gezondheid die zijn opgenomen in de tweede tranche
A van het Opleidingsfonds, zorgen nu voor stabiliteit en continuïteit bij de
opleidingsinstituten. Dat is nodig om kwaliteit en continuïteit te kunnen bieden in de
infrastructuur van de opleidingsinstituten.

8.7

Complicaties marktwerking
De toelating van marktwerking binnen de hoofdstroom Arbeid en Gezondheid brengt
vanuit de optiek van het Capaciteitsorgaan ook nog een andere complicatie met zich
mee, te weten een periodieke competitie vanuit deze marktsector (Arbodiensten/
UWV) om basisartsen uit het reservoir. Op momenten dat de markt aantrekt, zal deze
markt basisartsen enthousiasmeren om te kiezen voor een carrière binnen deze
hoofdstroom. Daarvoor kan het beschikbaar stellen van een opleidingsplaats een
onderdeel zijn. Dit kan de effectuering van de geraamde instroom in andere
specialismen negatief beïnvloeden. Op andere momenten, als het slechter gaat met
de economie, zal de markt artsen afstoten dan wel niet naar een opleiding sturen. In
dat geval komen er meer basisartsen beschikbaar voor instroom in erkende medische
vervolgopleidingen dan werd aangenomen op basis van de uitstroom uit de initiële
opleiding.

55

De komende jaren zal de sector maatregelen moeten nemen om de benodigde
capaciteit aan beschikbare artsen in deze hoofdstroom te garanderen. Door de
vergrijzing gaat het daarbij niet om kleine aantallen. De vraag is in hoeverre de
werkgevers op dit terrein een gemeenschappelijke strategie kunnen bewandelen.
Voor de verzekeringsgeneeskunde ligt het voor de hand dat het UWV de regie gaat
voeren. De bedrijfsartsen hebben nog niet de beschikking over een dergelijke centrale
regisseur.
Binnen de hoofdstroom Maatschappij en Gezondheid betreft het de drie
profielopleidingen forensische geneeskunde, beleid en advies en indicatie en advies.
Verder is voor alle richtingen in deze hoofdstroom de tweede fase van de opleidingen
niet voorzien van centrale financiering. Voor een aantal richtingen binnen deze
hoofdstroom is het onmogelijk het specialisme uit te oefenen zonder te beschikken
over de competenties worden ontwikkeld die in de tweede fase van de opleiding. Het
betreft hier medische milieukunde, tuberculosebestrijding, beleid en advies, grote
delen van de infectieziektebestrijding en deels de jeugdgezondheidszorg. Alleen voor
de profielen indicatie en advies en forensische geneeskunde kan voor het dagelijkse
werk waarschijnlijk worden volstaan met de profielopleiding.

8.8

Belangrijkste varianten
De twee belangrijkste varianten die het Capaciteitsorgaan kent, zijn de
voorkeursvariant en de voorkeursvariant met verticale taakherschikking. Het
Capaciteitsorgaan kan in zijn advies geen risico’s nemen die op de lange termijn
leiden tot een tekort aan aanbieders van zorg. Het Capaciteitsorgaan verwacht echter
op korte termijn mogelijk tekorten aan de aanbodkant door de vergrijzing van de
beroepsgroep. Daardoor zal de verticale substitutie zich waarschijnlijk sneller
ontwikkelen/ontplooien dan gebruikelijk.
Om die redenen is ervoor gekozen de voorkeursvariant met verticale substitutie te
laten dienen als basis voor het advies en te kiezen voor het vroege evenwichtsjaar
2022. Het Capaciteitsorgaan zal de daadwerkelijk bereikte verticale substitutie
monitoren en op basis daarvan in het volgende reguliere advies misschien een andere
variant hanteren.

8.9

Advies instroom
Voor dit advies wordt de voorkeursvariant van het Capaciteitsorgaan gehanteerd, met
doorgaande trends vanaf 2010 tot 2025 en met verticale substitutie. Gezien de
verwachte tekorten in de komende jaren is gekozen voor het vroege evenwichtsjaar
2022. Deze variant is hiervoor uitgewerkt in tabel 23 en wordt hieronder nogmaals
getoond.
De benodigde instroom wordt door het ministerie van VWS alleen gesubsidieerd voor
de profielopleidingen jeugdgezondheidszorg, infectieziektebestrijding,
tuberculosebestrijding en medische milieukunde. Alle overige opleidingen worden
door werkgevers gefinancierd en zijn dus niet onderhevig aan regie van de kant van

56

VWS. Het valt te overwegen in gesprek te gaan met de betreffende partijen en
ministeries om enige regulering te bewerkstelligen in dit deel van de
opleidingsmarkt.
Tabel 25: Benodigde instroom sociale geneeskunde per specialisme/ profiel;
voorkeursvariant met snel bereiken evenwicht inclusief verticale substitutie
Hoofdstroom/ specialisme
Arbeid en Gezondheid
Bedrijfsarts
Verzekeringsarts
Arts M&G
Geen aparte registratie
Jeugdgezondheidszorg
Infectieziektebestrijding
Tuberculosebestrijding
Beleid en advies
Forensische geneeskunde
Medische milieukunde
Indicatie en Advies
Profielarts
Jeugdarts KNMG
Arts infectieziektebestrijding KNMG
Arts tuberculosebestrijding KNMG
Arts beleid en advies KNMG
Forensisch arts KNMG
Arts medische milieukunde KNMG
Arts indicatie en advies KNMG

Voorkeursvariant incl. verticale
substitutie, evenwicht 2022

145
111
25
24
14
2
21
21
4
3
133
94
0
0
4
33
0
2

Bron: NIVEL

Voor de 4 beroepen die vallen onder de tweede tranche A van het Opleidingsfonds,
komt dit neer op het volgende instroomadvies voor de profielopleidingen per jaar:
• Jeugdgezondheidszorg:
118
• Infectieziektebestrijding:
14
• Tuberculosebestrijding:
2
• Medische milieukunde:
4

57

Bijlage 1. Model Capaciteitsorgaan

58

Bijlage 2. Procedure en betrokken experts
De Kamer Sociale Geneeskunde heeft het advies behandeld op 15 november 2010 en
daarna aangeboden aan het Plenair Orgaan. Het Plenair Orgaan heeft het advies
vastgesteld op 8 december 2010.
De samenstelling van de Kamer Sociale Geneeskunde was als volgt:
Organisaties van beroepsbeoefenaars
Dhr. dr. H. Hlobil
Mw. H. Sachse, vertrouwensarts
Dhr. J.B.J. Drewes
Mw. L. ten Hove
Organisaties van opleidingsinstituten/ opleidingsinstellingen
Mw. drs. V.R.E. Verdegaal
Organisaties van werkgevers
Dhr. H. Kroneman
MW. I. Steinbuch
Dhr. prof. dr. W. van Rhenen
Dhr. M.H. Waterman
De samenstelling van het Plenair Orgaan was als volgt:
Organisaties van beroepsbeoefenaars
Dhr. mr. A.W.J.M. van Bolderen
Mw. dr. J. Bont
Dhr. dr. L.H. van Hulsteijn (voorzitter Dagelijks Bestuur/ Plenair Orgaan)
Mw. dr. M.J. Kaljouw
Dhr. C.J.G. Theewes
Dhr. A.M.J. Veer
Dhr. dr. L. Wigersma
Dhr. H.W. Zijlstra
Organisaties van opleidingsinstituten/ opleidingsinstellingen
Dhr. drs. G. de Beij
Dhr. prof. dr. F.C. Breedveld
Dhr. drs. P.J.L. van Heugten
Dhr. drs. P. de Jonge
Dhr. dr. S.J. Noorda
Dhr. drs. H.J. Pijlman
Dhr. prof.dr. H.A.P.Pols
Dhr. Paul M.L. Smits, arts MBA (lid Dagelijks Bestuur)
Organisaties van zorgverzekeraars
Dhr. drs. M.W.L. Hoppenbrouwers (lid Dagelijks Bestuur)
Dhr. drs. A.J. Lamping
59

60

Stichting Capaciteitsorgaan voor Medische
en Tandheelkundige Vervolgopleidingen
Postbus 20051
3502 LB Utrecht
bezoekadres
Domus Medica
Mercatorlaan 1200
3528 BL Utrecht

Capaciteitsplan 2010

telefoon
030 282 38 40
e-mail
info@capaciteitsorgaan.nl
www.capaciteitsorgaan.nl

Deelrapport 4:

Sociaal Geneeskundigen

Utrecht, januari 2011
revisie 1