omslag research memoranda 2012-6 14-12-12 10:50 Pagina 1

Research Memoranda
Nummer 6 / 2012
Jaargang 8

Raad voor de
rechtspraak

Wraking bottom-up. Een empirisch onderzoek

Wraking bottom-up.
Een empirisch onderzoek
Research Memoranda

Wibo van Rossum, Jet Tigchelaar en Pieter Ippel

2012 - nr 6

omslag research memoranda 2012-6 14-12-12 10:50 Pagina 2

Colofon
Raad voor de rechtspraak
Postbus 90613
2509 LP Den Haag
Deze publicatie verschijnt in het kader van het wetenschappelijk onderzoeksprogramma
van de Raad voor de rechtspraak. Uitgave daarvan betekent niet dat de inhoud het
standpunt van de Raad voor de rechtspraak weergeeft.

Leden begeleidingscommissie
Prof. mr. B. Böhler
bijzonder hoogleraar advocatuur aan de
Universiteit van Amsterdam (voorzitter)
Prof. mr. P.P.T. Bovend’Eert
hoogleraar staatsrecht aan de Radboud
Universiteit Nijmegen
Prof. mr. J.J.M. van Dijk
hoogleraar victimologie aan INTERVICT,
Universiteit van Tilburg
Mr. H.Æ. Uniken Venema
president van de Rechtbank Utrecht
Dr. H.G.E. Verberk
Raad voor de rechtspraak (opdrachtgever)

Voor leden van de rechterlijke organisatie zijn
gratis exemplaren beschikbaar.
Deze kunnen worden besteld bij:
Raad voor de rechtspraak
Secretariaat Directie Strategie & Ontwikkeling
Postbus 90613
2509 LP Den Haag
Tel. (070) 361 97 05
E-mail: researchmemoranda@rechtspraak.nl
De integrale tekst van dit rapport is gratis te
downloaden van:
www.rechtspraak.nl/Organisatie/Raad-VoorDe-Rechtspraak
Rubriek: wetenschappelijk onderzoek
Uitgever
Sdu Uitgevers BV, Den Haag
Vormgeving
Corps, Den Haag
Opmaak binnenwerk
Studio Typeface, Lelystad
Oplage
420 stuks
December 2012
© Staat der Nederlanden (Raad voor de rechtspraak)
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, in
een voor anderen toegankelijk gegevensbestand
worden opgeslagen of worden openbaar gemaakt
zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de
Raad voor de rechtspraak. De toestemming wordt hierbij verleend voor het verveelvoudigen, in een gegevensbestand toegankelijk maken of openbaar maken
waarvoor geen geldelijke of andere tegenprestatie
wordt gevraagd en ontvangen en waarbij deze uitgave
als bron wordt vermeld.

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 1

Wibo van Rossum, Jet Tigchelaar en Pieter Ippel
met medewerking van Majida Chrit, Irene Smeele en Thomas van Walchren

Wraking bottom-up. Een empirisch onderzoek

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 2

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 3

Voorwoord
‘Wraking bottom-up’ is het verslag van een empirisch onderzoek naar de wrakingsprocedure dat
wij in opdracht van de Raad voor de rechtspraak hebben uitgevoerd. Het onderzoek is uitgevoerd
binnen het Montaigne Centrum voor Rechtspleging en Conflictoplossing van de Universiteit
Utrecht en de Roosevelt Academy in Middelburg. Het verslag is onderdeel van een tweeluik over
de wrakingsprocedure. Het andere deel betreft een rechtsvergelijkend onderzoek dat is uitgevoerd
door Ivo Giesen e.a.1 Het doel van het empirisch onderzoek was om het maatschappelijk oordeel
en het oordeel van partijen en advocaten over wraking en de wrakingsprocedure te achterhalen.
Dat oordeel hebben wij onderzocht door advocaten te interviewen die recent een beslissing op
een wrakingsverzoek hadden gekregen en door met advocaten en partijen mee te lopen de
rechtszaal in op het moment dat hun wrakingsverzoek werd behandeld en met hen hun verwachtingen en ervaringen te bespreken. Daarnaast hebben we het oordeel van burgers gevraagd
over diverse aspecten van de wrakingsprocedure. Om te achterhalen waarover zij oordelen,
hebben wij de cijfers rondom wraking verzameld en van een geheel jaar de gepubliceerde jurisprudentie geanalyseerd.
Empirisch onderzoek als dit is onmogelijk zonder de bereidheid en welwillende medewerking
van de mensen in het veld. Wij danken daarom de advocaten en partijen die bereid waren om
hun ervaringen en meningen met ons te delen. Wij danken ook de gerechten die met een open
houding het onderzoek hebben vergemakkelijkt en de rechters die bereid waren om over hun
ervaringen met wraking te spreken.
Het onderzoek is in de zomer van 2012 afgerond. Hoofdstuk 2 leunt voor een belangrijk deel op
de analyse van de wrakingsjurisprudentie die door de student-stagiaires Irene Smeele en Thomas
van Walchren is gedaan. In hoofdstuk 3 is daarnaast gebruik gemaakt van hun verslagen van
panelbijeenkomsten met advocaten en rechters, die zij samen met de onderzoeksassistent
Majida Chrit hebben georganiseerd. Chrit fungeerde daarnaast als de belangrijkste organisatorische spil van het onderzoeksteam. Voor de survey onder de bevolking hebben wij dankbaar
gebruikgemaakt van de onmisbare hulp van Albert Klein en Marnix Croes.
Wij danken de gevarieerde en deskundige begeleidingscommissie: Britta Böhler voor de strakke
leiding gedurende de vergaderingen, Paul Bovend’Eert voor de wijdere blik op het functioneren
van de rechterlijke macht, Jan van Dijk voor zijn kritische commentaar op de methodologie,
Herco Uniken Venema voor het onmisbare perspectief van binnenuit en Suzan Verberk voor
telkens nieuwe vragen en opmerkingen waarna bleek dat het inderdaad soms toch nog beter kon.
Wibo van Rossum, Jet Tigchelaar en Pieter Ippel
Utrecht, oktober 2012

1

Het is verschenen als Research Memoranda 2012 nr. 5 onder de titel ‘De wrakingsprocedure. Een rechtsvergelijkend
onderzoek naar de mogelijkheden tot herziening van de Nederlandse wrakingsprocedure’.

3

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 4

4

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 5

Inhoudsopgave
Voorwoord

3

1.
1.1
1.2
1.3
1.4
1.5

Inleiding: Wraking Bottom-Up
Een geval van wraking als illustratie
Wraking als empirisch gegeven
Wraking als juridisch verschijnsel
Wraking in het licht van procedurele rechtvaardigheid
Opbouw van het rapport

7
7
13
17
20
22

2.
2.1
2.2
2.3
2.4
2.4.1
2.4.2

Wraking: omvang en inhoud
Omvang en inhoud van ‘de kwestie wraking’
Methodologische verantwoording
De toename van wrakingsverzoeken
Analyse van de gepubliceerde wrakingszaken in 2011
De cijfers van de gepubliceerde zaken
De aangevoerde redenen voor wraking in de gepubliceerde zaken
Totaaloverzicht van de aangevoerde redenen
Bespreking van de aangevoerde redenen in categorieën
Succes en falen van wrakingsverzoeken
Conclusies

24
24
25
26
29
29
30
32
32
48
58

Wraking: partijen en advocaten over de werkvloer
Relevante subjectiviteit
Zes verhalen zonder en met advocaat
Methodologische verantwoording
Verhalen van partijen zonder advocaat
Brander als ‘halve jurist’
Over procesbewaking en zuivere rechtspraak
Een professionele wraker en de macht van instituties
Samenvatting van de belangrijkste observaties bij de partijen zonder advocaat
Verhalen van advocaten en hun cliënten
Getuigenverhoor in een fraudezaak
Grimmigheid tijdens een kort geding
Notulen toevoegen of niet?
Samenvatting van de belangrijkste observaties bij zaken met een advocaat

61
61
62
62
65
65
71
74
77
79
79
84
89
92

2.5
3.
3.1
3.2
3.2.1
3.2.2

3.2.3

5

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 6

3.3
3.3.1
3.3.2
3.4

Discussie over voorlopige bevindingen: advocaten en rechters over wraking
Het advocatenpanel
Het rechterspanel
Conclusies

94
94
97
100

4.
4.1
4.2
4.3
4.3.1
4.3.2
4.3.3
4.4

Wraking: wat vindt de bevolking?
Waarom is de mening van de bevolking relevant?
Opzet en bruikbaarheid van het kwantitatieve onderzoek
Resultaten van de vragen over de wrakingsprocedure
Steun voor de huidige procedure
Steun voor externe beoordelaars
Steun voor beperkende maatregelen
Conclusies

104
104
105
110
110
115
117
122

5.
5.1
5.2
5.2.1
5.2.2
5.2.3
5.2.4
5.2.5

Conclusies en nabeschouwing
Conclusies
Nabeschouwing
Over aantallen en de verklaringen daarvoor
Over de relatieve omvang van het probleem en redenen om het serieus te nemen
Over aanpassingen, beoogde doelen en onbedoelde gevolgen
Over voorkoming en wegleiding van wraking
Slotoverweging

124
124
128
128
130
132
136
139

Literatuur

140

Bijlagen
Semigestructureerde vragenlijst gebruikt bij de interviews van advocaten
en partijen
Vragenlijst advocaten- en rechterspanel
Observatieformulier wrakingszittingen
Gegevens over de steekproef

146

A.
B.
C.
D.

6

146
148
150
153

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 7

Inleiding: wraking bottom-up

1

Op verzoek van een partij kan elk van de
rechters die een zaak behandelen, worden
gewraakt op grond van feiten of omstandigheden
waardoor de rechterlijke onpartijdigheid schade
zou kunnen lijden (Rv 36).
Wraken: ‘niet toelaten; als ongeschikt beschouwen
om over een zaak te oordelen’ (Van Dale).

1.1

Een geval van wraking als illustratie

Om duidelijk te maken wat wraking is, hadden
wij dit hoofdstuk kunnen beginnen met het
beschrijven van de wettelijke regelingen en de
wrakingsprotocollen. Maar het onderzoek gaat
vooral over de dagelijkse praktijk en hoe deze
door burgers, partijen en advocaten wordt
ervaren en beoordeeld. Daarom geven we bij
wijze van inleiding een uitgebreide reconstructie van een door ons geobserveerde wrakingszitting. De zaak illustreert nagenoeg alle facetten van wraking, die we in ‘intermezzo’s’ zullen
aanwijzen en bespreken.
In de hal van het gerechtsgebouw
Een man van een jaar of veertig zit in de
hal van het gerechtsgebouw voorovergebogen over een verhuisdoos. Hij ziet er
verlopen en verward uit. De doos zit vol
papieren en om hem heen liggen ook
enkele stapeltjes. De man, Van den Berg
noemen we hem, zoekt dan eens in de
doos, dan weer bladert hij door een van
de stapeltjes.2 Hij is geconcentreerd. Als ik

2

hem vraag of hij misschien voor de
wrakingszitting komt en of ik hem in dat
geval wat vragen mag stellen, antwoordt
hij kortaf ‘dat hij bezig is’. Desgevraagd
zegt hij wel dat hij geen advocaat heeft
‘omdat hij dat niet kan betalen’. En trouwens, voegt hij toe, als hij dat wel had
gekund, dan zou die advocaat zeker geen
wrakingsverzoek indienen ‘want ze zijn
bang voor hun reputatie!’
Inmiddels zijn twee mannen in toga de
verder lege hal ingekomen. Ze staan met
de bode te praten. Het blijken de
gewraakte rechters te zijn. Na enkele
minuten zegt de bode tegen Van den
Berg dat hij de rechtszaal in mag en dat
zijn zaak begint. Bij de deur roept de
bode de zaak uit. Dan gaan ook de
gewraakte rechters naar binnen. De bode
zet ook één stap in de rechtszaal om
tegen de aanwezige rechters te zeggen
‘dat er een onderzoeker van de universiteit is’.
De behandeling zal drie kwartier duren,
waarin een schorsing zit van tien minuten.

De namen in dit rapport zijn allemaal fictief.

7

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 8

Analyse-intermezzo #1
De kans om als gewone bezoeker van de
rechtbank een wrakingszitting bij te wonen, is
klein. Er zijn slechts enkele honderden wrakingszaken per jaar op vele honderdduizenden
‘gewone’ rechtszaken. Zoals uit de zaak van
Van den Berg blijkt, kun je als burger ook zonder advocaat een wrakingsverzoek indienen.
Van den Berg zegt te weten dat advocaten
over het algemeen terughoudend of zelfs
bang zijn als het om wraking gaat. Hij komt
niet over als een onwetende burger. De verhuisdoos met papieren duidt erop dat hij weet
dat het belangrijk is om aan ‘dossiervorming’
te doen, maar de manier waarop komt wat
chaotisch over.
Voor de ingewijde is bijzonder dat de
gewraakte rechters de wrakingszitting bijwonen. ‘Gewraakt worden’ ligt soms voor een
rechter nog gevoelig, omdat zijn professionele
basishouding van onpartijdigheid in twijfel
wordt getrokken. Rechters twijfelen of het wel
goed is om op de zitting ‘op gelijke voet met
de verzoeker’ te staan als je door collega’s ‘de
maat wordt genomen’. Veel rechters geven
daarom de voorkeur aan een schriftelijke
reactie en het landelijke wrakingsprotocol van
2007 vermeldt geen plicht om te verschijnen.3
Verder valt op dat de aanwezige gewraakte
rechters in toga zijn. Ook daar wordt namelijk
verschillend over gedacht. Wél de toga dragen heeft voor sommigen de voorkeur omdat
je hierdoor laat zien dat je in de rechtszaal er
nog steeds als rechter zit. Anderen willen de
toga bij een gewraakte rechter juist afgelegd

3

hebben, omdat het vanwege het wrakingsverzoek nog maar de vraag is of je op dat
moment en in die zaak als rechter functioneert.
Eigenlijk ben je even ‘van de zaak gehaald’,
althans je zit in de wachtkamer (Chrit & Venneman 2011: 56).
De behandeling ter zitting
Van den Berg loopt meteen naar het tafeltje midden voor de rechtbank. De voorzitter wacht tot hij klaar is met het uitpakken
van zijn spullen en vraagt op vriendelijke
toon: ‘Zo, bent u geïnstalleerd mijnheer
Van den Berg?’ Hij neemt dan ongeveer
vijf minuten het woord om de zaak te
introduceren. Dan blijkt dat deze zitting
een wraking van de wrakingskamer betreft.
Van den Berg heeft in een bestuursrechtelijke procedure een rechter gewraakt en
toen de wrakingskamer bijeen was om dat
verzoek te beoordelen, twee rechters van
de wrakingskamer gewraakt. Bovendien
blijkt dat Van den Berg gisteravond nogmaals een wrakingsverzoek heeft ingediend (zijn derde dus) en wel tegen een
van de rechters van deze wrakingskamer.
De voorzittende rechter zegt na de introductie op tamelijk strenge toon en snel
pratend, dat het verzoek van gisteravond
inmiddels is beoordeeld en ‘niet in behandeling wordt genomen wegens kennelijke
niet-ontvankelijkheid, dus u moet het met
deze kamer doen vandaag’. Hij verwijst
naar het betreffende wetsartikel. Van den
Berg protesteert en wil ook deze kamer

Onder 9.3 vermeldt het protocol: ‘De verzoeker en de gewraakte rechter worden in de gelegenheid gesteld te
worden gehoord. Ambtshalve of op verzoek van verzoeker of de betrokken rechter kan de wrakingskamer bepalen dat zij niet in elkaars aanwezigheid worden gehoord. Het verdient aanbeveling van deze bevoegdheid slechts
terughoudend gebruik te maken.’

8

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 9

Inleiding: wraking bottom-up

wraken vanwege vooringenomenheid,
‘want u ontneemt mij al mijn mensenrechten!’ De voorzitter houdt voet bij stuk en
zegt dat ze nu verder gaan met de behandeling van het wrakingsverzoek (van de
eerste wrakingskamer). Van den Berg
vraagt om voorbereidingstijd, want hij
heeft zich immers voorbereid op zijn laatste
wrakingsverzoek. De voorzitter wijst dat af.
Van den Berg protesteert en zegt dat ‘mijn
rechten geschonden worden! U kunt toch
niet zomaar een wetsartikel noemen en
het daarmee afdoen? U moet toch inhoudelijke gronden geven?! Het lijkt nu net
alsof mijn verzoeken helemaal niet ter
zake doen. Ik wraak u daarom, omdat u
niet duidelijk de afwijzing motiveert.’ De
voorzitter wijst dat af en zegt dat het
wrakingsverzoek niet in behandeling
wordt genomen. Voor de zekerheid
overlegt hij met de bijzitters: ‘Gaan we
gewoon door? We gaan gewoon door
toch?’
Een van de bijzitters wil kennelijk toch
even overleg. De behandeling wordt vijf
minuten geschorst. Van den Berg zoekt en
rommelt in zijn papieren, schrijft wat op en
start zijn laptop op. De gewraakte rechters
praten wat met elkaar.
Bij terugkomst lijkt de voorzitter, misschien
onder invloed van de bijzitter die hem
daar op gewezen heeft, gas terug te
nemen. Hij praat langzamer en komt
minder streng over. Hij legt dan nogmaals
uit dat het verzoek ‘kennelijk ongegrond’

is en ‘niet in behandeling wordt genomen’
omdat ‘naar onze stellige overtuiging niet
is aangetoond dat er serieuze gronden
voor wraking zijn’. ‘U krijgt nu de gelegenheid om uw oorspronkelijke wrakingsverzoek toe te lichten.’
Van den Berg maakt nogmaals bezwaar:
‘Ik maak bezwaar tegen het schenden van
mijn rechten. U praat in algemeenheden
zonder precies te zijn. Daarom heb ik
geen vertrouwen in deze rechtbank. Ik
moet u wraken.’ De voorzitter praat aanvankelijk gewoon door de woorden van de
verzoeker heen en vraagt volhardend of
hij zijn verzoek wil toelichten. Van den
Berg daarentegen houdt ook stug vol met
‘schending van procesrecht’ en ‘misbruik
van macht’. Dan is het kennelijk voor de
voorzitter genoeg. Diverse malen zegt hij
kortaf tegen Van den Berg: ‘U bepaalt hier
niet de orde!’ Als deze toch doorgaat,
vraagt de voorzitter: ‘Wilt u verder nog
iets zeggen?’ Van den Berg zegt dat hij
niets meer te zeggen heeft ‘onder protest
en onder voorbehoud van mijn rechten’.
Dan krijgen de gewraakte rechters het
woord om het verweer toe te lichten dat
zij schriftelijk hebben ingediend. De eerste
rechter houdt het kort en meent dat het
verzoek niet kan slagen omdat het gaat
om beslissingen die hij in eerdere, niet
aan deze zaak gerelateerde zaken heeft
genomen. Van (schijn van) vooringenomenheid kan dus geen sprake zijn. De tweede
rechter zegt dat het best zou kunnen dat

9

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 10

hij geoordeeld heeft in een eerdere zaak
met Van den Berg, maar meent dat ‘mijnheer toen hoger beroep had moeten
instellen of toen had moeten wraken’. Het
is volgens hem geen reden om hem nu als
wrakingsrechter als niet onpartijdig te
beschouwen.
Na de rechters is het woord weer aan Van
den Berg. De voorzitter vraagt hem of hij
iets wil aanvoeren op wat de rechters naar
voren hebben gebracht. Van den Berg:
‘Hun handelen in het verleden geeft mij
geen vertrouwen in hun onpartijdigheid
nu. In eerdere zaken hebben ze niet als
goed rechter gehandeld. Ik zit hier onder
bezwaar en met protest. Ik wraak vanwege
onzorgvuldig gedrag. Het gaat niet om de
inhoud van een beslissing, maar om de
achtergronden en hoe de beslissing tot
stand is gekomen.’
De voorzitter zegt dat het nogal een algemeen verhaal is en reageert verder niet
inhoudelijk, maar geeft het woord weer
aan de gewraakte rechters om te reageren. De tweede rechter (de eerste wil niets
toevoegen) meent dat uit het relaas van
Van den Berg geen nieuwe punten naar
voren komen en dat het verzoek dus niet
behoorlijk onderbouwd is. Op de vraag
van de voorzitter of Van den Berg nog iets
wil zeggen of aanvullen, zegt deze dat er
sprake is van ‘rechtsongelijkheid omdat ik
niet vaag mag zijn maar u wèl met uw
afwijzingen. Dat is onrechtmatige rechtsongelijkheid’.

10

De voorzitter schorst de behandeling en
zegt dat de rechtbank zich terugtrekt voor
beraad. Bij terugkomst zegt de voorzitter
dat zij ‘nu meteen uitspraak doen’ en dat
de beslissing later op schrift wordt gesteld
en wordt toegezonden. De voorzitter loopt
alle aangevoerde gronden na en wijst ze
af met motivaties als ‘onvoldoende gemotiveerd’, ‘onvoldoende concreet’, ‘te laat’
en ‘geen zelfstandige betekenis’. ‘Onze
conclusie is dat de wrakingsverzoeken ten
aanzien van beide rechters niet-ontvankelijk zijn. Dat was het. Dat betekent dat de
eerste wrakingskamer zijn werk kan hervatten. Of dat nu meteen gebeurt of in een
later stadium, daar beslissen wij niet over,
maar het kan zijn dat het nu meteen doorgaat; dus houdt u dat even in de gaten.’
Zonder verdere formaliteiten staat iedereen op en verlaat de zaal.
Analyse-intermezzo #2
De zaak wordt interessanter, want het bleek te
gaan om wraking van twee rechters van de
wrakingskamer. Dus voor de duidelijkheid: de
verzoeker was verwikkeld in een rechtszaak en
kreeg de indruk (terecht of niet) dat de rechter
niet onpartijdig was. Daarom wraakte hij die
rechter. Toen de wrakingskamer bijeen was om
het wrakingsverzoek te behandelen, wraakte
de verzoeker twee rechters van de wrakingskamer omdat zij bij eerdere zaken van Van den
Berg betrokken waren of in soortgelijke zaken
beslissingen hebben genomen. En de avond
voor de zitting waarop dat verzoek zou worden

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 11

Inleiding: wraking bottom-up

behandeld en tijdens die zitting zelf, wilde de
verzoeker ook nog de wrakingskamer van de
wrakingskamer wraken. Dat verzoek echter
werd ter plekke ‘niet in behandeling genomen’. De wet biedt die mogelijkheid.
Het is duidelijk dat Van den Berg zich niet
makkelijk laat overtuigen. Hij kent zijn rechten
of althans wekt die indruk, wat betekent dat
de voorzitter van de wrakingskamer precies en
afgebakend moet zijn in de formuleringen
waarmee hij de verzoeken afwijst. Het vinden
van de ‘juiste toon’ in de communicatie blijkt
daarbij van groot belang. De voorzitter gaat
aanvankelijk vlot en doortastend van start
(alsof hij zich voorgenomen had om de verzoeker kort te houden), maar na de eerste schorsing neemt hij gas terug en komt hij ontspannener over doordat hij meer tijd neemt en lijkt
te accepteren dat hij in deze zaak weinig kan
sturen – het is vooral belangrijk om ongeschonden de eindstreep te halen. Van den
Berg krijgt de ruimte om zijn kant van het verhaal te vertellen, maar herhalingen en algemeenheden worden afgekapt. Daarnaast moet
hoor en wederhoor worden toegepast. De
gewraakte rechters krijgen de ruimte om hun
visie naar voren te brengen.
Terug in de hal #1
Terug in de hal wil Van den Berg meteen
de lift nemen nadat hij alle spullen in zijn
verhuisdoos heeft gedaan en zijn jas heeft
aangetrokken. Dan zeggen de gewraakte
rechters tegen hem dat hij nog niet weg
moet gaan, omdat de eerste wrakings-

kamer misschien meteen weer bij elkaar
komt en dat hij dat binnen vijf minuten
weet. Verzoeker is verbaasd, zegt dat hij
dat niet begrepen heeft, maar neemt dan
weer plaats in de hal. De rechters nemen
de lift naar de verdieping waar hun werkkamers zijn. Vijf minuten later kondigt de
bode aan dat de (eerste) wrakingskamer
zijn taak zal hervatten en het eerste
wrakingsverzoek zal behandelen. De
gewraakte rechter is inmiddels ook verschenen. De bode roept de zaak uit en
dan betreden de verzoeker, de gewraakte
rechter en de onderzoeker de rechtszaal.
Analyse-intermezzo #3
Heldere communicatie is in de hectiek van een
zitting waar ad-hocbeslissingen worden genomen, kennelijk niet altijd mogelijk. Van den
Berg begreep in ieder geval niet dat de
mogelijkheid bestond dat zijn eerste wrakingsverzoek meteen na afwijzing van zijn wrakingsverzoek van de wrakingskamer behandeld zou
worden. Dat was onder andere afhankelijk van
de vraag of de gewraakte rechter in het
gebouw aanwezig was en tijd had om op de
wrakingszitting te verschijnen (kennelijk is de
regel op deze rechtbank dat de gewraakte
rechter op de zitting moet zijn). Dat bleek het
geval. En dus werd nog op dezelfde dag het
oorspronkelijke wrakingsverzoek behandeld.
Over de behandeling van dat verzoek valt het
volgende aan interessants te melden. Ten eerste gaat ook deze voorzitter van de wrakingskamer voorzichtig en precies te werk. Zij

11

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 12

bespreekt elk aangevoerd stuk en elke brief
met de verzoeker (bijvoorbeeld een brief van
de rechtbank die ondertekend is door een
griffier), en vraagt hem telkens ‘hoe dit nou in
verband staat met de wraking’ of ‘wat daar
dan niet in orde aan is’ of ‘wat u nu hierover
wilt zeggen in het licht van de wraking’. Ook
herformuleert de voorzitter wat de verzoeker
naar voren brengt en vraagt dan om een
bevestiging. De voorzitter laat bovendien met
detailkennis over data van brieven en hun
inhoud zien dat zij heel goed op de hoogte is
van het dossier. De gewraakte rechter krijgt
het woord om haar schriftelijke verweer toe te
lichten. Zij concludeert dat het probleem voornamelijk zit in de communicatie, de informatieverstrekking, en ‘een gebrek aan motivering’. ‘Wat ik zou willen suggereren aan verzoeker is dat als hem iets niet duidelijk is, dat
hij dan nadere informatie vraagt aan de
behandelend rechter tijdens de procedure.’
De zitting duurt bijna veertig minuten. De
voorzitter sluit de behandeling van de zaak en
zegt dat de rechtbank over veertien dagen zal
besluiten.
Terug in de hal #2
Ik spreek Van den Berg aan en vraag wat
hij van het geheel vond. Hij is nog wat
stug, maar wel toegankelijker dan vóór de
beide zittingen. ‘Ik voel mij als burger
gewoon slecht behandeld. Dat ligt niet
aan de rechters persoonlijk, maar aan het
systeem. De communicatie loopt daardoor
gewoon niet goed. Voor de gewone burger

12

is het niet duidelijk wie een beslissing
neemt. Helemaal niet als je geen advocaat
hebt. Dan moet je maar gissen. ‘De griffier’ stond onder aan die brief, maar later
blijkt dat de rechter die beslissing heeft
genomen! Maar welke rechter weet je
niet, want een naam staat er niet bij. En
op basis waarvan? Ze kunnen wel een
rechtsregel noemen, maar uitleg staat er
niet bij, dus wat dan de inhoudelijke
gronden zijn weet je niet. Ik vind wraking
een uiterste middel om een signaal af te
geven. Ik denk niet dat ik het ga redden
met mijn wrakingsverzoek, maar ik heb
wel bereikt dat deze voorzitter, deze rechter, heel precies en heel kritisch is geworden in de ondervraging van mij. Dat is
toch een neveneffect, maar het is jammer
dat je daar een wrakingsverzoek voor nodig
hebt. Stap voor stap deed ze het. Heel
anders dan de andere (gewraakte) rechter,
veel beter. Dat stelde ik erg op prijs.’
Analyse-intermezzo #4
Het lijkt alsof Van den Berg in vergelijking met
zijn gedrag in de rechtszaal als een blad aan
een boom is omgekeerd. Waar hij in de
rechtszaal onredelijk of in ieder geval drammerig overkwam, toont hij zich na afloop betrekkelijk realistisch. Hij heeft als burger moeite
om de juridische ins en outs te begrijpen. De
‘standaard communicatie’ van de zijde van de
rechtbank draagt niet bij aan zijn begrip. In
feite stelt hij alle juridisch-communicatieve
uitingen die ook maar enigszins betwijfeld

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 13

Inleiding: wraking bottom-up

kunnen worden, aan de kaak. Het jargon dat
inherent is aan het recht, wil hij uitgelegd krijgen. Vanuit het perspectief van de verzoeker
lijkt – we moeten hier voorzichtig zijn omdat
we geen diepgravend persoonlijk profiel van
de verzoeker konden opstellen – er geen
sprake te zijn van misbruik, terwijl dat wel een
gedachte is die op zou kunnen komen.
Wraking is gebruikt als ‘signaal’ omdat de verzoeker kennelijk geen andere weg zag om zijn
grieven kenbaar te maken.
Van den Berg is realistisch in de zin dat hij
weet dat zijn wrakingsverzoek zal worden
afgewezen. (We zullen in hoofdstuk 2 zien dat
de meeste wrakingsverzoeken worden afgewezen.) Dat lijkt hem ook helemaal niet te
deren. Het signaal is afgegeven en er heeft
verbetering plaatsgevonden; die verbetering
ziet hij in het gedrag van de voorzitter van de
wrakingskamer die ‘heel precies en heel kritisch’ de zaak behandelde.

1.2

Wraking als empirisch gegeven

Bovenstaande zaak die op basis van observaties en enkele gespreksmomenten is gereconstrueerd, is in enkele opzichten uitzonderlijk.
Wraking komt als gezegd ten eerste niet veel
voor, namelijk slechts enkele honderden keren
per jaar terwijl er meer dan anderhalf miljoen
rechtszaken per jaar plaatsvinden.4 Ten tweede
komt wraking van de wrakingskamer (laat
staan de wraking van de wrakingskamer van
de wrakingskamer!) nog minder voor. Van den
Berg, de verzoeker uit deze casus, is een van

4

De precieze cijfers komen in hoofdstuk 2.

5

Zie hoofdstuk 2.

die burgers die het wrakingsinstrument ‘heeft
ontdekt’ en dat inzet om alle dingen die hij
‘mis’ vindt aan de Nederlandse rechtspraak
aan de kaak te stellen.
In andere opzichten is bovenstaande zaak niet
zo bijzonder. Het komt bijvoorbeeld wel vaker
voor dat burgers zonder advocaat een rechtszaak voeren en een rechter wraken. Voor
zowel de burger als de advocaat geldt dat hun
verzoek in de meeste gevallen wordt afgewezen. Wraking slaagt zelden. Er zit de laatste
jaren wel een stijgende lijn in het aantal wrakingsverzoeken, maar het aantal toegewezen
zaken neemt niet toe.5
Daar, op dat punt van de toename van verzoeken en het gelijk blijven van toewijzingen
wordt het interessant. Er is ‘iets’ aan de hand.
Vanuit de organisatie van de Rechtspraak is de
toename van wrakingsverzoeken relevant
vanwege de onrust die het oproept. Waarom
neemt het toe? Zijn er meer rechters die partijdig overkomen? Maar waarom zijn er dan niet
evenredig meer toewijzingen? Er is ook onrust
onder rechters zelf, omdat een wrakingsverzoek kan worden ervaren als een aanslag op
de rechterlijke integriteit en geloofwaardigheid, maar ook omdat elk verzoek dat moet
worden behandeld een inbreuk is op de dagelijkse routine binnen een rechtbank. Een zaak
ligt plotseling stil, drie rechters moeten worden
gevonden of vrijgemaakt van hun werk om als
wrakingskamer zitting te nemen, er moet een
vrij zittingszaaltje worden gevonden en als het
verzoek wordt toegewezen, moet een nieuwe
rechter de oorspronkelijke zaak van voren af

13

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 14

aan behandelen. Als dat vier of vijf keer per
jaar gebeurt is dat vervelend, maar bij twintig
komen er, zeker op de kleinere rechtbanken,
organisatorische problemen. En die gaan
zwaarder wegen als blijkt dat het gros van de
verzoeken wordt afgewezen. De Rechtspraak
wil daarom meer inzicht in de wrakingspraktijk:
wat zijn de ontwikkelingen in de aantallen
wrakingen en de redenen daarvoor, wat ervaren en vinden partijen en advocaten als zij in
een wrakingsprocedure zijn betrokken en hoe
denkt een doorsnee van de Nederlandse
bevolking over wraking en over opties om de
aantallen wat in te dammen zonder de kernwaarde van wraking te verliezen?
Het empirisch onderzoek waar hier verslag van
wordt gedaan, is een deel van een onderzoekstweeluik dat de Raad voor de rechtspraak heeft laten uitvoeren. In het andere
deel onderzoeken Ivo Giesen, François Kristen
en anderen de wrakingsprocedure in rechtsvergelijkend perspectief. In dat onderzoek is
de wrakingsprocedure in Frankrijk en Zwitserland vergeleken met die in Nederland, om aan
de hand daarvan te bezien in hoeverre de
Nederlandse procedure aangepast en verbeterd zou kunnen worden. Wij komen daar
op verschillende momenten in dit onderzoeksverslag op terug.
Behalve maatschappelijk relevant is het onderzoek naar wraking ook wetenschappelijk interessant. Dat een juridische regeling gelijk blijft
maar dat er ‘plotseling’ veel vaker gebruik van
wordt gemaakt, vraagt om een verklaring. In

14

dit rapport staat niet deze vraag naar een verklaring voor toename centraal. Toch is het
relevant om de geopperde verklaringen uit de
literatuur langs te lopen, omdat ze de veranderende maatschappelijke context van de
rechtspleging aangeven. Een van de voor de
hand liggende verklaringen is dat het gezag
van de rechter niet meer vanzelf spreekt. De
legitimiteit van de overheid en van overheidsfunctionarissen is aan erosie onderhevig en
vraagt daarmee om permanent onderhoud,
concluderen Weyers en Hertogh in hun studie
naar de legitimiteit van het justitieoptreden
(2007: 106). Respect spreekt niet meer vanzelf,
maar moet worden verdiend. Dat gezag moet
worden verdiend, houdt verband met de toegenomen mondigheid van de bevolking die
zich sinds de jaren tachtig van de twintigste
eeuw calculerend is gaan opstellen. Deze
erosie van de legitimiteit van het justitieoptreden betekent overigens niet dat het vertrouwen in de rechtspraak drastisch afneemt.
Statistisch onderzoek laat zien dat het vertrouwen de laatste jaren rond de 60% ligt (Croes
2011: 307 e.v.).
Een andere verklaring voor de toename van
wrakingsverzoeken wordt gezocht bij de
invloed van de media. De rechtspraak ligt
onder een vergrootglas en fouten van of bij
justitie zoals de onterechte veroordelingen van
Lucia de B. en in de Schiedammer parkmoord,
maar ook de rechters die van meineed worden
verdacht in de Chipshol-zaak worden in de
media breed uitgemeten. Daarbij is de laatste
jaren in enkele grote en bekende zaken

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 15

Inleiding: wraking bottom-up

gewraakt, waarbij Geert Wilders wel de
bekendste is. Media-aandacht zorgt voor
bekendheid met het instrument wraking en
kan daarmee bijdragen aan het gemakkelijker
indienen van een wrakingsverzoek (Bauw
2011: 206). Nog weer een andere verklaring
zoekt het in de richting van een toegenomen
polarisatie, met name in het strafrecht. Als de
overheid harder optreedt tegen criminelen en
als de rechterlijke macht hoger gaat straffen,
dan staat er voor verdachten en hun advocaten meer op het spel. Gebruik van wraking als
een van de strategische middelen om het
belang van de cliënt te dienen, ligt dan misschien meer voor de hand, zeker als advocaten minder dan vroeger bevreesd zijn voor de
gevolgen als ze de gewraakte rechter in een
volgende zaak weer tegenkomen.
Tenslotte kunnen verklaringen behalve aan de
kant van de burger en aan de kant van de
advocatuur, ook gezocht worden bij de rechtspraak zelf. Rechters staan onder toenemende
druk om efficiënt te werken, wat betekent dat
zittingsuren nauwgezet worden gepland waardoor een extra getuigenverhoor dat door een
advocaat wordt gevraagd, meteen voor problemen zorgt. Wat wellicht ook meespeelt, is
dat de rechter vanaf 2002 een grotere rol
heeft gekregen in de civiele comparitie. Zijn
inbreng en directe communicatie met partijen
kan ertoe leiden dat hij als ‘te sturend’ wordt
ervaren, en dus als vooringenomen.6 De rechter lijkt in de behandeling van civiele zaken in
een spagaat te zitten: enerzijds moet hij onafhankelijk gezag uitstralen, anderzijds moet hij

6

bij voorkeur partijen al communicerend en op
transparante wijze naar een schikking manoeuvreren. Een actievere inbreng van rechters is
ook in het bestuursrecht te zien (Chrit & Venneman 2011: 33). Bauw vraagt zich in zijn artikel
‘Wat te denken van wraking?’ af of we de
toename van wrakingsverzoeken niet gewoon
moeten accepteren als de prijs die betaald
moet worden voor een veranderende rol van
de rechtspraak in onze samenleving (Bauw
2011: 207).
De verklaringen die hierboven zijn genoemd,
zijn in de meeste gevallen hypothesen die
misschien wel aannemelijk zijn, maar die nog
nader onderzocht en onderbouwd moeten
worden. Het is daarom van belang om eerst
na te gaan of er trends zijn in de redenen voor
wraking. Worden sommige redenen meer aangevoerd dan andere in vergelijking met enkele
jaren geleden? En wat zeggen advocaten die
zelf wrakingsverzoeken hebben ingediend
over deze redenen en ontwikkelingen daarin?
Ook is empirisch onderzoek nodig naar wat
partijen en advocaten ervaren als zij in een
wrakingsprocedure betrokken zijn, wat voor
motieven zij zeggen te hebben voor hun wrakingsverzoek en hun strategieën die uit hun
gedrag en interviews kunnen worden afgeleid.
Veronderstellingen blijken soms niet te kloppen of genuanceerder te liggen dan men
dacht. Precies daarom zijn wij dit hoofdstuk
begonnen met de casus van Van den Berg.
Was dat bijvoorbeeld een typisch geval van
oneigenlijk gebruik of misbruik? Had Van den

Deze verklaring wordt onder andere genoemd door Van der Grinten, voorzitter van de wrakingskamer van de
rechtbank Rotterdam (in: Knapen 2012: 21).

15

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 16

Berg strategisch voordeel van zijn wrakingsverzoek? Is Van den Berg een typische ‘calculerende burger’? Stonden de rechters in zijn
zaak onder ‘efficiencydruk’ en was dat mede
aanleiding voor het wrakingsverzoek? Een
zaak als die van Van den Berg laat zien dat de
werkelijkheid altijd complexer en genuanceerder is dan we dachten. En als we meerdere
‘wrakers’ observeren en interviewen, krijgen
we uitersten te zien maar ook de nuances
daartussen.
Behalve voor direct betrokkenen heeft de
mogelijkheid van wraking ook betekenis voor
de bevolking als geheel. Het instituut van
wraking wordt gezien als een belangrijk
mechanisme voor het bewaken van de onpartijdigheid van de rechterlijke macht. De mogelijkheid bestaat dat de toename van wrakingsverzoeken te maken heeft met een langzaam
afnemend vertrouwen van de bevolking in de
Rechtspraak. Voordat overwogen wordt om de
wrakingsprocedure al dan niet aan te passen,
is het dus van belang om na te gaan hoe ‘de
doorsnee-Nederlander’ denkt over wraking en
wat zijn mening is over de procedure en over
mogelijke wijzigingen daarin (mede geïnspireerd door het rechtsvergelijkend onderzoek).
De deelvragen die in dit onderzoeksverslag
worden behandeld, komen gebundeld samen
in de volgende onderzoeksvraag:
Wat is het oordeel van burgers, partijen en
advocaten over wraking en de wrakingsprocedure en over hoe deze procedure
verbeterd zou kunnen worden?

16

Ervaringen en oordelen ontlenen hun belang
en betekenis mede aan de context. Daarom
onderzoeken wij ook hoe vaak wraking voorkomt en om welke redenen, en welke ontwikkelingen daarin zijn aan te wijzen. Wij verbinden
de volgende deelvragen aan de onderzoeksvraag:
1. Wat zijn ontwikkelingen in aantallen
wrakingen en de redenen daarvoor?
2. Wat ervaren en vinden partijen en advocaten als zij in een wrakingsprocedure zijn
betrokken?
3. Hoe denkt een doorsnee-Nederlander
over de wrakingsprocedure en over opties
om de aantallen in te dammen?
De onderzoeksvraag stelt het normatieve oordeel van burgers en advocaten voorop. Daarbij maken wij uiteraard onderscheid tussen zij
die ervaring met wraking hebben en zij die dat
niet hebben. Wat burgers betreft zijn verschillende subcategorieën relevant. In de verschillende hoofdstukken komen burgers voor die
zelf ervaring met wraking hebben (we noemen
hen vanaf nu ‘partij’), burgers die ervaring
hebben met rechtszaken en burgers die geen
enkele ervaring hebben met rechtszaken (de
laatste twee blijven we ‘burgers’ noemen). We
beschrijven zo precies mogelijk de ervaringen
van partijen die betrokken waren bij wraking
en de wrakingsprocedure, omdat we alleen
dan goed hun oordelen daarover kunnen
begrijpen en op waarde kunnen schatten. Het
oordeel van burgers die geen enkele ervaring

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 17

Inleiding: wraking bottom-up

hebben met rechtszaken is echter niet minder
relevant, omdat dat oordeel tot stand komt
aan de hand van wat zij denken te weten over
de rechtspraak, dus op basis van een beeld
dat zij zich – vaak aan de hand van de media –
over de rechtspraak hebben gevormd. Bij de
advocaten was het relevant om een onderscheid te maken tussen zij die in het recente
verleden een ‘wrakingservaring’ hadden en zij
die op het moment van het onderzoek in een
lopende wrakingsprocedure betrokken waren.
Bij de eerste groep, zo veronderstelden we, is
het stof van de wraking gaan liggen en kan
men terugkijkend een gewogen oordeel
geven. Bij de tweede groep, die betrokken is
in een lopende wrakingszaak, is nog niet
bekend wat het oordeel van de wrakingskamer
zal zijn. Die advocaten zitten er ‘nog middenin’ en ze kunnen bovendien geobserveerd en
‘heet van de naald’ geïnterviewd worden
mede aan de hand van de observaties.
Vraag 1 kon beantwoord worden door voor
publiek beschikbare cijfers te verzamelen, al
uitgevoerd onderzoek te inventariseren en
door jurisprudentie te verzamelen en te analyseren op aangevoerde redenen voor wraking.
Wij beantwoorden deze vraag mede met interviews van advocaten over hun recente wrakingsverzoek(en). Voor vraag 2 naar de ervaringen
en meningen van partijen en advocaten die in
een wrakingsprocedure zijn betrokken, hebben
wij observaties van zittingen gedaan en partijen en advocaten daarover en over hun zaak
naar hun mening gevraagd. De derde vraag
hebben wij met een survey beantwoord door

7

een gestandaardiseerde set vragen voor te
leggen aan een representatieve groep Nederlanders. De gevolgde onderzoeksmethoden
worden toegelicht in elk van de hoofdstukken
waarin wij verslag doen van de resultaten van
de verschillende deelvragen.
Het empirisch onderzoek dat tot op heden
naar wraking en de wrakingsprocedure is
gedaan, beperkte zich in hoofdzaak tot een
analyse van de jurisprudentie aangevuld met
enkele interviews, en tot surveys van direct
betrokkenen zoals rechters en advocaten
(Chrit & Venneman 2011; Ter Voert & Kuppens
2002; Suijkerbuijk 2011). De resultaten van dat
onderzoek worden waar relevant in de afzonderlijke hoofdstukken vermeld.

1.3

Wraking als juridisch verschijnsel

Dit onderzoeksverslag bevat gegevens over
wraking als empirisch gegeven. Om de betekenis van bepaalde feitelijke gegevens,
meningen en statistieken te kunnen inschatten
en plaatsen, is het echter van belang om ook
in grote lijnen te bepalen wat wraking als juridisch verschijnsel inhoudt.
1. Wat is wraken juridisch gezien?
2. Hoe verloopt de procedure na indiening
van een verzoek?
3. Waarom is er überhaupt zoiets als wraking
in een rechtssysteem ingebouwd?
Bovenstaande drie vragen worden hieronder
kort behandeld.7

Zie verder vooral het rechtsvergelijkend onderzoek van Giesen e.a. (2012).

17

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 18

1. Wat is wraken juridisch gezien?
Wraken als werkwoord heeft de betekenis ‘als
onvoldoende of onwaardig verwerpen’ en is
synoniem met bijvoorbeeld ‘afkeuren’.8 Als
juridische term houdt wraking ‘niet toelaten’
in. Kern van de juridische betekenis is dus dat
een rechter niet toegelaten wordt om een
zaak (verder) te behandelen. Dit impliceert dat
een rechter alleen kan worden gewraakt als er
nog iets te behandelen valt, dus voorafgaand
aan een eindbeslissing. De beslissing om een
rechter ‘niet toe te laten’ wordt genomen door
een meervoudige kamer van drie rechters, die
de ‘wrakingskamer’ wordt genoemd. De wrakingskamer neemt die beslissing op verzoek
van iemand – een civielrechtelijke of bestuursrechtelijke partij, een verdachte, een advocaat
namens een cliënt of een officier van justitie –
die meent dat een rechter of een heel rechterlijk college niet onpartijdig is. De rechtsregels
die een verzoek tot wraking juridisch gezien
mogelijk maken, zijn voor elk rechtsgebied
afzonderlijk geformuleerd.9 In de kern komen
ze op hetzelfde neer. Een van de betreffende
artikelen is 36 van het Wetboek van Burgerlijke rechtsvordering (Rv):
Op verzoek van een partij kan elk van de
rechters die een zaak behandelen, worden
gewraakt op grond van feiten of omstandigheden waardoor de rechterlijke
onpartijdigheid schade zou kunnen lijden.
8

De jurisprudentie maakt bij rechterlijke onpartijdigheid onderscheid tussen subjectieve en
objectieve aspecten van partijdigheid. Bij subjectieve aspecten gaat het om de persoonlijke
instelling van de rechter, terwijl objectieve
partijdigheid betrekking heeft op de schijn van
partijdigheid die redelijkerwijs tijdens de
behandeling van de zaak kan ontstaan, zelfs
als de rechter niet subjectief partijdig is. Subjectieve partijdigheid kan in het geding zijn als
een strafrechter laat weten dat hij een raadsman niet serieus neemt of een veroordeling
van een verdachte al klaar heeft, terwijl de
behandeling nog niet is afgerond. Of een
rechter schenkt aan de ene partij een welwillend oor en heel veel tijd, terwijl hij tegen de
andere partij zegt dat zijn argumenten onzinnig zijn. Subjectieve partijdigheid is, indien
bewezen, daadwerkelijke partijdigheid. Bij
objectieve partijdigheid moeten we denken
aan een rechter die een advocaat tegenover
zich krijgt met wie hij in een eerdere werkkring
heeft samengewerkt. Of de zaak gaat over een
conflict waarbij een stichting betrokken is en
de rechter zit in het bestuur van die stichting.
Dat zijn feiten en omstandigheden waardoor
een burger of een advocaat objectief de
indruk kan krijgen dat de rechter niet onpartijdig is.10

Er is ook nog de betekenis ‘niet rechtsgeldig achten’, bijvoorbeeld bij ‘de gewraakte clausule’ van een contract.
Etymologisch gaat wraken waarschijnlijk terug op ‘wrak’ wat in het Middelnederlands ‘bedorven, ondeugdelijk’
betekende. Overigens kunnen ook getuigen en deskundigen worden gewraakt, maar daar gaan wij hier niet op in.

9

Het gaat om artikel 36-39 Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering voor het burgerlijke recht, artikel 512-515
Wetboek van Strafvordering voor het strafrecht en artikel 8:15-8:18 Algemene wet bestuursrecht voor het
bestuursrecht. Er zijn afzonderlijke bepalingen voor verschoning. Zie verder hoofdstuk 2 van Giesen e.a. (2012).

10 In hoofdstuk 2 gaan wij dieper in op welke specifieke feiten en omstandigheden een reden voor een wrakingsverzoek opleveren en welke daadwerkelijk tot een gegronde wraking van een rechter leiden.

18

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 19

Inleiding: wraking bottom-up

2. Hoe verloopt de procedure na indiening
van een verzoek tot wraking?
Een betrokkene moet een wrakingsverzoek
indienen zodra de feiten en omstandigheden
bekend zijn geworden die aanleiding geven
voor een vermoeden van vooringenomenheid
van de rechter(s) die een zaak behandelt. Dit
kan mondeling ter terechtzitting of schriftelijk
buiten de zitting. De behandeling van de zaak
wordt dan geschorst (artikel 37 lid 5 Rv),
waarna de gewraakte rechter in de wraking
kan berusten (hij trekt zich terug van de zaak,
artikel 38 Rv) of niet. Als de rechter niet
berust, wordt een wrakingskamer geformeerd
(een meervoudige kamer waar de gewraakte
rechter geen deel van uitmaakt) om over het
verzoek te beslissen (artikel 39 Rv).
De procedure voor het formeren van een
wrakingskamer verschilt per gerecht en is ook
afhankelijk van de tijdsdruk die op een zaak
rust. Gerechten die jaarlijks niet veel wrakingsverzoeken ontvangen, stellen de wrakingskamer ad hoc in. Deze gerechten hebben een
team van geselecteerde rechters met één of
enkele ondersteunende secretarissen en
griffiers, waaruit bij elk wrakingsverzoek een
kamer wordt samengesteld. Rechters moeten
in zo’n geval op een geselecteerde dag en
tijdstip vrij zijn van andere zaken en er moet
een zittingszaal worden geregeld. Als er geen
tijdsdruk op een zaak ligt, wordt de wrakingszitting binnen twee weken of soms na een
maand gehouden.
Er zijn ook gerechten die een rooster van één
of twee zittingsdagen per maand maken, vaak

voor een langere periode vooruit en soms
zelfs voor een heel jaar.11 Dat rooster wordt
rondgestuurd aan de leden van het wrakingsteam en de rechters kunnen dan aangeven op
welke dagen zij niet ingeroosterd wensen te
worden. Op die manier is voor de organisatie
van het gerecht en voor de rechters van het
wrakingsteam, voor de rest van het jaar
bekend op welke dagen zij een wrakingszitting
hebben. Als er voor een ingeroosterde zitting
geen verzoeken zijn ingediend, is de rechter
‘vrij’ en kan hij de tijd besteden aan andere
werkzaamheden.
In beide gevallen, dus zowel bij de ad-hoczittingen als de georganiseerde zittingen, is
soms snelheid vereist. Als een kortgedingrechter gewraakt wordt, als een verdachte die in
voorlopige hechtenis zit een rechter-commissaris wraakt of als het gaat om een megastrafzaak waarvoor drie zittingsdagen zijn ingeroosterd, dan is twee weken wachten op een
wrakingszitting te lang. In die gevallen wordt
met spoed een zitting georganiseerd, als het
moet al enkele uren later. Griffiers en rechters
vertelden dat bij megastrafzaken waar de
spanning oploopt, soms al een wrakingsteam
‘in de coulissen’ klaarstaat om een wrakingsverzoek meteen te behandelen.
De openbaarheid van de wrakingsprocedure
‘volgt’ de hoofdzaak. Een wraking in een familierechtszaak of van een rechter-commissaris in
strafzaken is bijvoorbeeld niet openbaar, een
handelszaak en een strafzaak van een volwassene in een politierechterzitting wel. In alle

11 Althans dat is onze indruk uit telefonisch en e-mailcontact met verschillende gerechten. Als het aantal wrakingsverzoeken toeneemt, wordt het kennelijk relevant om de organisatorische gevolgen daarvan in goede banen te
leiden.

19

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 20

gevallen verloopt de behandeling ter zitting
op ongeveer dezelfde manier. De wrakingskamer bestaat uit een voorzitter die de leiding
over het onderzoek heeft, en twee bijzitters.
Na een inleiding door de voorzitter mag de
verzoeker (partij of advocaat) het wrakingsverzoek toelichten. Als de gewraakte rechter aanwezig is, mag hij zijn geschreven reactie toelichten en ook reageren op wat de verzoeker
te berde heeft gebracht. Zo nodig komen
beiden nogmaals aan het woord. ‘De verzoeker en de gewraakte rechter worden in de
gelegenheid gesteld te worden gehoord’, zo
vermeldt het standaard wrakingsprotocol uit
2007.12 Is het verzoek gegrond, dan wraakt de
wrakingskamer de rechter, ofwel ‘laat hem niet
meer toe’ tot de behandeling van de zaak. Is
het verzoek ongegrond of niet-ontvankelijk,
dan behandelt de oorspronkelijke rechter de
zaak verder.

uitspraken en dus voor controle op en correctie van rechters die eigenzinnige beslissingen
nemen. Het is in feite de beroepsgroep van
rechters zelf die na een prikkel van buitenaf
(een burger of een officier van justitie die het
niet eens is met een rechterlijke uitspraak) de
norm van eenheid en consistentie van het
rechtssysteem hoog houdt. Met eenzelfde
soort mechanisme garandeert de wrakingsprocedure het beginsel van rechterlijke onpartijdigheid. Na de prikkel van het wrakingsverzoek (door een burger, advocaat of officier)
beoordelen leden van de rechterlijke macht
zelf of een rechter ‘van de zaak gehaald moet
worden’ omdat hij niet onpartijdig is dan wel
omdat de gerechtvaardigde schijn bestaat dat
hij dat niet is. De wrakingsprocedure is dus
een mechanisme dat de onpartijdigheid van
de rechterlijke macht controleert.

1.4
3. Waarom is er überhaupt zoiets als wraking
in een rechtssysteem ingebouwd?
Het Europees Verdrag voor de Rechten van de
Mens (EVRM) bepaalt in artikel 6 dat eenieder
recht heeft op een onpartijdige rechter. De
rechterlijke macht oefent feitelijk een groot
deel van de staatsmacht uit, terwijl rechters
niet ontslagen kunnen worden (behalve in uitzonderlijke gevallen). Er moeten dus controlemechanismen zijn die de macht van afzonderlijke rechters in toom houdt, begrenst en
controleert. Het systeem van hoger beroep en
cassatie is een voorbeeld van zo’n mechanisme; het zorgt voor eenheid in rechterlijke

Wraking in het licht van procedurele
rechtvaardigheid

Wraking als empirisch gegeven dat juridisch is
genormeerd, kan goed begrepen en geanalyseerd worden met behulp van enkele begrippen uit het theoretisch kader van procedurele
rechtvaardigheid. Dit kader is ontwikkeld in de
sociale wetenschappen, in het bijzonder de
sociale psychologie. Uit een reeks van voornamelijk kwantitatieve onderzoeken naar de
ervaren rechtvaardigheid van procedures blijkt
dat waarden als onpartijdigheid, het in acht
nemen van hoor en wederhoor en het respect
tonen voor de verhalen van de afzonderlijke

12 http://www.rechtspraak.nl/Organisatie/Rechtbanken/Den-Bosch/RegelsEnProcedures/Pages/Wrakingsprotocol.aspx.

20

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 21

Inleiding: wraking bottom-up

deelnemers van belang zijn voor de vraag of
mensen bereid zijn om zich neer te leggen bij
een voor hen negatieve beslissing. Acceptatie
van negatieve beslissingen blijkt groter te zijn
als mensen het gevoel hebben dat de procedure rechtvaardig was.13
Tyler is samen met Lind, Thibaut en Walker
een van de grondleggers van het onderzoek
naar procedurele rechtvaardigheid (Thibault &
Walker 1975; Lind & Tyler 1988). In een recent
artikel vat Tyler de empirisch gefundeerde
inzichten samen in vier punten (Tyler 2007:
30-31).
1. In de eerste plaats komt het aan op ruimte
voor ‘voice’: ‘Having an opportunity to
voice their perspective has a positive
effect upon people’s experience with the
legal system irrespective of their outcome,
as long as they feel that the authority sincerely considered their arguments before
making their decision.’
2. In de tweede plaats is onpartijdigheid of
neutraliteit onontbeerlijk: ‘People bring
their disputes to the court because they
view judges as neutral, principled decision
makers who make decisions based upon
rules and not personal opinions and who
apply legal rules consistently across
people and over cases. To emphasize this
aspect of the court experience, judges
should be transparent and open about
how the rules are being applied and how
decisions are being made.’
3. Zeker zo belangrijk is de derde dimensie:
het werkelijk tonen van respect. ‘Respect

for people and their rights affirm to people
that they are viewed as important and
valuable, and are included within the rights
and protections that form one aspect of
the connection that people have to
government and law.’
4. Ten slotte is de persoon van de beslisser
van belang: ‘The key elements in this
evaluation involve issues of sincerity and
caring. People infer whether they feel that
court personnel, such as judges, are listening to and considering their views; are
being honest and open about the basis for
their actions; are trying to do what is right
for everyone involved; and are acting in
the interests of the parties, not out of
personal prejudices.’
Kort gezegd zijn de vier belangrijkste onderdelen voor het ervaren van rechtvaardigheid
door betrokkenen in een procedure:
1. dat ze hun verhaal hebben kunnen doen;
2. dat de beslisser neutraal is;
3. dat hen respect is getoond;
4. dat de persoon van de beslisser eerlijk en
oprecht is.
Uiteraard is het niet zo dat als de procedure
maar rechtvaardig wordt bevonden, partijen
zich dan zonder morren neerleggen bij welke
beslissing dan ook. De belangrijkste factor die
bepaalt of mensen met een beslissing tevreden zijn, is de uitkomst (Van Velthoven 2011).
Is deze gunstig dan is men tevreden, is deze
ongunstig dan is men niet tevreden. De theorie van procedurele rechtvaardigheid voorspelt

13 Bovendien is relevant dat partijen en advocaten geen keuze hebben om een negatieve beslissing al dan niet te
accepteren. In wrakingszaken is geen hoger beroep mogelijk. Een afgewezen wrakingsverzoek betekent dat men
door moet met de rechter die de zaak in behandeling had.

21

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 22

slechts dat ook als mensen een voor hen
ongunstige uitspraak hebben gekregen, zij
zich daar eerder bij neerleggen als zij de procedure als rechtvaardig hebben ervaren (zie
ook Barendrecht & Gramatikov 2010; Laemers
2011: 33-35).
De theorie van procedurele rechtvaardigheid
wordt vaak gebruikt in kwantitatief, hypothesetestend onderzoek. Wij gebruiken de inzichten
uit die theorie op een andere manier, namelijk
als heuristisch instrument: met de begrippen
belichten en analyseren wij de gegevens die
wij hebben gevonden om op die manier het
fenomeen wraking beter te begrijpen. Wij
kunnen de vier onderdelen uit de theorie van
procedurele rechtvaardigheid in elk van de
hoofdstukken gebruiken. Ten eerste zal blijken
dat wij daarmee de wrakingsgronden die
betrekking hebben op de houding van de
behandelend rechter en de bejegening ter
zitting beter kunnen belichten. De wrakingsprocedure is weliswaar bedoeld als controlemechanisme op de rechterlijke onpartijdigheid
(‘neutraliteit’), maar we zullen zien dat de
andere onderdelen ‘verhaal kunnen doen’,
‘respect’ en ‘oprecht en betrokken’ voor partijen en advocaten evenzeer redenen kunnen
opleveren om te wraken. Ten tweede zijn de
onderdelen uit de theorie van procedurele
rechtvaardigheid van belang om de wrakingsprocedure zelf mee te belichten. Dat is immers
ook een procedure die al dan niet als rechtvaardig kan worden ervaren. Ten slotte speelt
het kader op de achtergrond een rol bij het
plaatsen van de mening van de bevolking over

mogelijke wijzigingen in de wrakingsprocedure.

1.5

Opbouw van het rapport

De opbouw van dit rapport is als volgt. Hoofdstuk 2 ‘Wraking: omvang en inhoud’ bevat de
oplopende aantallen wrakingsverzoeken over
de laatste jaren en de analyse van alle in 2011
gepubliceerde wrakingsjurisprudentie. Wij
gaan in dit hoofdstuk uitgebreid in op de
redenen die voor wraking worden aangevoerd
en maken daarbij tevens gebruik van de interviews met advocaten die recent betrokken
waren in wrakingszaken. Wij gaan in dit hoofdstuk ook na of de aangevoerde redenen voor
wraking verschillen ten opzichte van enkele
jaren eerder. Hoofdstuk 3 ‘Wraking: partijen en
advocaten over de werkvloer’ bevat het verslag van het observatieonderzoek. Met behulp
van zes door ons geobserveerde zaken laten
we zien hoe de werkvloer van wraking er in de
ogen van partijen en advocaten uitziet. Kennisname van deze subjectieve ervaringen en
oordelen kan zorgen voor een genuanceerder
oordeel over de praktijk en hoe deze verbeterd zou kunnen worden. We doen hier ook
verslag van paneldiscussies met advocaten en
rechters14 om onze conclusies van een steviger
fundament te voorzien. We besluiten het verslag van het empirisch onderzoek met hoofdstuk 4 ‘Wraking: wat vindt de bevolking?’
waarin wij de resultaten beschrijven van het
onderzoek onder een steekproef van burgers
over de wrakingsprocedure en wat daarin

14 Wij hebben niet systematisch het perspectief van rechters in het onderzoek meegenomen, omdat de Raad aangaf dat rechters al intern een mening over wraking aan het vormen waren. Wij hebben vooral voor ons eigen
inzicht in het gehele plaatje van wraking rechters bij het onderzoek betrokken en ook twee gerechtssecretarissen
van wrakingskamers geïnterviewd.

22

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 23

Inleiding: wraking bottom-up

verbeterd kan worden. We sluiten in hoofdstuk
5 af met samenvattende conclusies en we
knopen daar een nabeschouwing aan vast
waarin we onder andere onze gedachten laten
gaan over mogelijke wijzigingen van de
wrakingsregeling.

23

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 24

Wraking: omvang en inhoud
2.1

Omvang en inhoud van ‘de kwestie
wraking’

Voordat de beleidsmaker of wetgever tegenwoordig een oordeel velt of wijzigingen in het
wettelijk kader doorvoert, is het goed om de
omvang van ‘het probleem’ in kaart te brengen.
Zo ook met wraking en de wrakingsprocedure.
Om welke aantallen gaat het eigenlijk en zit er
een stijgende lijn in? Is er een verschil te zien
qua rechtsgebieden? Hoe vaak worden verzoeken toegewezen en op welke gronden?
Wat zeggen advocaten die recent betrokken
waren in een wrakingszaak over de door hen
aangevoerde redenen en wat is hun mening
over actuele ontwikkelingen? De antwoorden
op deze vragen maken het vervolgens makkelijker om de subjectieve perceptie van partijen
en advocaten op de werkvloer te kunnen
inschatten, die in het volgende hoofdstuk
worden beschreven.
In dit hoofdstuk geven we eerst de cijfers over
ingediende wrakingsverzoeken, voor zover die
uit openbare bronnen en eerder onderzoek
bekend zijn. Vervolgens voegen we twee
typen onderzoeksgegevens samen. Ten eerste
zijn dat gegevens over de wrakingsjurisprudentie die in het jaar 2011 is gepubliceerd op
rechtspraak.nl. We hebben die zaken geïnventariseerd naar rechtsgebied, bekeken welke
gronden voor het wrakingsverzoek in de
beslissing zijn genoemd en of zaken buiten
behandeling werden gelaten of niet-ontvankelijk, ongegrond of gegrond werden verklaard.
Het tweede type onderzoeksgegevens bestaat

24

2

uit de interviews met advocaten die een
wrakingsverzoek hebben ingediend kort voordat het onderzoek in februari 2012 startte en
waarop inmiddels was beslist. Onze veronderstelling was dat die advocaten nog ‘vers’ in
hun wrakingszaak zaten en dus niet al te diep
in hun geheugen zouden hoeven te graven
om hun redenen voor het verzoek helder voor
de geest te halen. Anderzijds zouden ze, zo
veronderstelden wij, inmiddels voldoende
afstand hebben. De combinatie van beide
typen gegevens leidt tot een hoofdstuk met
cijfers uit het jurisprudentieonderzoek verdiept
met advocatenverhalen over hun gronden
voor wraking.
Dit hoofdstuk is als volgt opgebouwd. In paragraaf 2.2 beschrijven wij de gevolgde onderzoeksmethode zowel voor het verzamelen van
het cijfermateriaal als voor de interviews met
advocaten. Paragraaf 2.3 bevat de cijfers over
wrakingsverzoeken en de toegewezen verzoeken over de afgelopen jaren. Paragraaf 2.4
bevat de beschrijving en analyses van de 345
in 2011 gepubliceerde wrakingszaken. De
paragraaf is lang omdat we uitgebreid de aangevoerde redenen voor wraking analyseren.
In paragraaf 2.4.2 onder ‘Succes en falen van
wrakingsverzoeken’ bespreken wij enkele van
de voorstellen tot wijziging van de wrakingsprocedure uit het rechtsvergelijkend onderzoek van Giesen e.a. Voor zover mogelijk gaan
wij na wat in empirische zin over de gevolgen
van de voorstellen kan worden gezegd.
Paragraaf 2.5 bevat de conclusies.

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 25

Wraking: omvang en inhoud

2.2

Methodologische verantwoording

Voor het cijfermatige onderzoek naar wraking
en de wrakingsjurisprudentie hebben wij ons
gebaseerd op openbare bronnen. De wrakingsjurisprudentie over 2011 is gedownload van
www.rechtspraak.nl. Daar is helaas maar een
deel van alle wrakingszaken van 2011 gepubliceerd.15 Secretarissen van wrakingskamers
zeiden dat zij er niet altijd tijd voor kunnen
vrijmaken. Dat niet alle uitspraken van 2011
zijn gepubliceerd, betekent uiteraard dat onze
conclusies enigszins geclausuleerd zijn. Wij
gaan daar in de desbetreffende paragraaf
nader op in.
Ander materiaal over wraking vonden we in de
openbare ‘Kengetallen 2011’ en in een intern
overzicht dat door de Raad voor de rechtspraak is verstrekt. Verder hebben wij voor de
aantallen gebruik gemaakt van het onderzoek
dat door Ter Voert en Kuppens (2002) en Chrit
en Venneman (2011) is gedaan. Bij alle tellingen zijn kanttekeningen te plaatsen en ook
dat doen we in de betreffende paragraaf.
Voor het achterhalen en interviewen van
advocaten die recent een beslissing op hun
wrakingsverzoek hadden gekregen, zijn wij als
volgt te werk gegaan:
• we bekeken de wrakingszaken van de
laatste maanden op rechtspraak.nl;

•

we keken of de naam van de advocaat was
vermeld in de wrakingsbeslissing en
noteerden die;
• we maakten een selectie naar rechtsgebied en het ‘werkgebied’ van de advocaat
(randstad, zuiden, midden, enzovoort);
• we schreven vervolgens de geselecteerde
advocaten aan met het verzoek om aan
het onderzoek mee te werken en een
interview toe te staan.
Bij onvoldoende respons bekeken we de
gepubliceerde wrakingszaken van eerdere
maanden om daarvoor dezelfde procedure te
volgen.
Wij hebben in de loop van het voorjaar van
2012 twaalf advocaten geïnterviewd, in de
meeste gevallen face to face maar in een
enkel geval telefonisch. Eén keer hebben we
twee advocaten (kantoorgenoten) tegelijk
geïnterviewd. Zeven advocaten waren gespecialiseerd op strafrechtelijk gebied, vier op
civiel recht en één op bestuursrecht. Die
verhouding komt waarschijnlijk niet overeen
met de aantallen wrakingsverzoeken op deze
onderscheiden rechtsgebieden.16 De interviews zijn afgenomen aan de hand van een
gestructureerde lijst met onderwerpen (zie bijlage B), maar ze gingen vooral over de ins en
outs van het wrakingsverzoek dat zij hadden
ingediend. Daarom gebruiken wij die inter-

15 Het officiële publicatiebeleid luidt inmiddels dat alle wrakingsbeslissingen moeten worden opgenomen. Zie
artikel 4 lid 2 sub e van het Besluit selectiecriteria uitsprakendatabank Rechtspraak.nl 2012.
16 Gezien de korte tijd die wij hadden om het onderzoek uit te voeren, is het waarschijnlijk niet gelukt om een
afspiegeling te krijgen voor wat betreft de verhouding tussen de rechtsgebieden. ‘Waarschijnlijk’ omdat er geen
officiële cijfers zijn waarin de wrakingsverzoeken naar rechtsgebied zijn uitgesplitst. Wij gaan voor onze inschatting af op de verhouding zoals die naar voren komt uit de inventarisatie van de op rechtspraak.nl gepubliceerde
jurisprudentie, maar daar is, zoals eerder gezegd, niet alles gepubliceerd. Het vinden van een afspiegeling wordt
overigens bemoeilijkt doordat advocaten niet altijd aan het onderzoek wilden meewerken. We moesten het dus
doen met wat we konden krijgen.

25

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 26

views voor het illustreren van de gronden voor
wraking die uit het jurisprudentieonderzoek
naar boven zijn gekomen en voor het weergeven van oordelen over de motivering van
beslissingen. De interviews waren ook interessant omdat advocaten zeiden hun redenen
voor het wrakingsverzoek niet altijd te kunnen
herkennen in het vonnis van de wrakingskamer.
Wij hebben de conceptpassages waarin
belangrijke citaten van advocaten zijn opgenomen aan de geïnterviewden voorgelegd voor
commentaar. In enkele gevallen hebben wij de
passages verbeterd zodat ze beter aansloten
bij hun perspectief.
Tabel 1.

De toename van wrakingsverzoeken

In deze paragraaf behandelen wij zowel de
absolute toename van het aantal wrakingsverzoeken over de afgelopen jaren als de relatieve toename, dat wil zeggen: de toename
afgezet tegen de ontwikkeling van het totaal
aantal rechtszaken. In tabel 1 is het aantal jaarlijks ingediende wrakingsverzoeken opgenomen. Ook het aantal toegewezen verzoeken is
vermeld.

Aantal ingediende en toegewezen wrakingsverzoeken

Totaal

Rechtbanken
Gerechtshoven
CRvB
CBb
HR
ABRvS
Gemeenschappelijk hof

26

2.3

2006

2007

2008

2009

2010

2011

Ingediend

266

258

372

442

541

607

Toegewezen

16

17

39

15

21

36

2006

2007

2008

2009

2010

2011

Ingediend

226

210

278

283

388

450

Toegewezen

15

16

35

15

16

33

Ingediend

33

38

80

85

107

107

Toegewezen

1

1

4

0

5

3

Ingediend

-

-

-

50

34

30

Toegewezen

-

-

-

0

0

0

Ingediend

-

-

-

0

0

0

Toegewezen

-

-

-

0

0

0

Ingediend

-

-

6

3

2

4

Toegewezen

-

-

0

0

0

0

Ingediend

7

10

8

21

10

13

Toegewezen

0

0

0

0

0

0

Ingediend

-

-

-

-

-

3

Toegewezen

-

-

-

-

-

0

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 27

Wraking: omvang en inhoud

Absolute en relatieve toename
De gegevens van de rechtbanken, gerechtshoven, de Centrale Raad van Beroep (CRvB)
en het College van Beroep voor het bedrijfsleven (CBb) over de jaren 2009-2011 zijn aangeleverd door de Raad voor de rechtspraak
(Rvdr). Over de jaren 2006-2008 is niet officieel geregistreerd hoeveel wrakingsverzoeken
ingediend zijn. De cijfers over deze jaren zijn
overgenomen uit het onderzoek van Chrit en
Venneman (2011: 29).17 Hun cijfers zijn waarschijnlijk niet geheel correct, zo schrijven zij,
omdat zij samengesteld zijn uit onvolledige
informatie van de Rvdr, uit gegevens uit
enkele jaarverslagen van wrakingskamers en
uit gegevens die bij gerechten telefonisch zijn
opgevraagd. Het gaat om een periode waarin
geen precieze registratie van wrakingscijfers
plaatsvond. Inmiddels is de registratie verbeterd, al worden de verzoeken bijvoorbeeld
nog niet per rechtsgebied uitgesplitst.
De gegevens van de Afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State (ABRvS) zijn op
verzoek door de ABRvS aangeleverd. De
gegevens van de Hoge Raad (HR) zijn gebaseerd op de laatste twee gepubliceerde jaarverslagen.18

De gegevens van het Gemeenschappelijk Hof
van Justitie van Aruba, Curaçao, Sint-Maarten
en Bonaire, Sint-Eustatius en Saba berusten
op de gepubliceerde uitspraken op rechtspraak.nl. Aangezien de aldaar gepubliceerde
uitspraken van het gemeenschappelijk hof zijn
meegenomen in de analyse van de wrakingsverzoeken, zijn deze ook opgenomen in de
tabel. Mogelijk zijn deze gegevens niet volledig.
Wij moeten verder opmerken dat sommige
gerechten een wrakingsverzoek van een meervoudige kamer registreren als één verzoek,
terwijl andere gerechten zo’n verzoek tellen
voor het aantal rechters dat gewraakt is. Wordt
een totale meervoudige kamer gewraakt, dan
tellen sommige gerechten dat dus als drie
verzoeken. Hetzelfde probleem speelt ook bij
het af- en toewijzen van verzoeken.19 Tenslotte
moeten wij ook om een andere reden voorzichtig zijn met de interpretatie van de cijfers.
Het is niet steeds duidelijk of en hoe wrakingsverzoeken worden genoteerd die niet eindigen
in een beslissing van de wrakingskamer, bijvoorbeeld doordat een verzoek wordt ingetrokken of omdat de rechter in de wraking
berust. Uit informatie van een advocaat bleek

17 De veronderstelling dat de cijfers over 2006-2008 niet volledig zijn, wordt ondersteund door het feit dat de cijfers
over 2009 in het onderzoek van Chrit en Venneman afwijken van de cijfers in het nu door de Raad verstrekte overzicht. Chrit en Venneman telden vijf zaken minder bij de rechtbanken en twee meer bij de gerechtshoven.
18 Zie http://www.rechtspraak.nl/Organisatie/Hoge-Raad/OverDeHogeRaad/publicaties/Documents/jaarverslag2011.pdf en http://www.rechtspraak.nl/Organisatie/Hoge-Raad/OverDeHogeRaad/publicaties/Documents/jaarverslag%202009%202010.pdf.
De Hoge Raad heeft in het jaarverslag 2011 vier wrakingszaken geteld, waarvan er twee zijn afgewezen en twee
niet-ontvankelijk zijn verklaard. Op rechtspraak.nl zijn echter slechts drie zaken gepubliceerd (BU8280, BT7474 en
BR0635). In een van die zaken (BU8280) gaat het echter om twee ingediende en afgewezen verzoeken, overigens
tegen drie respectievelijk twee leden van de Hoge Raad.
19 Zie bijvoorbeeld LJN BV0476 waarin het verzoek met betrekking tot twee rechters wordt toegewezen, maar als
een enkele toewijzing weergegeven is. Onduidelijk is hoe een dergelijke uitspraak statistisch gezien wordt verwerkt. Zie ook noot 18.

27

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 28

dat een door hem ingediend wrakingsverzoek
dat was toegewezen, nadien door de rechtbank was geregistreerd als een ‘berusting’.
Een andere advocaat vertelde dat hij zijn
wrakingsverzoek had ingetrokken nadat de
rechter-commissaris had beloofd om zich
terug te trekken. De cijfers zijn dus niet helemaal betrouwbaar, wellicht vooral niet waar
het gaat om de registratie van informeel
‘toegewezen’ verzoeken en berustingen.20
Met deze kanttekeningen in het achterhoofd
zijn wij tot de volgende cijfers gekomen in
grafiek 1. De grafiek laat helder zien dat er
een stijging is in het aantal ingediende
verzoeken.
Grafiek 1. Aantal ingediende en toegewezen
wrakingsverzoeken

700
600
500
400

Ter Voert en Kuppens komen in hun onderzoek
uit 2002 over de periode 1 oktober 2000 tot
1 oktober 2001 – met enkele methodologische
kanttekeningen – tot 139 ingediende verzoeken.
In ongeveer 7% van die zaken is het wrakingsverzoek toegewezen (Ter Voert & Kuppens
2002: 24 en 31). We mogen met enige voorzichtigheid veronderstellen dat tussen 2001 en
2007 een geleidelijke stijging van het aantal
ingediende verzoeken heeft plaatsgevonden
(van 139 naar ruim 250, dat wil zeggen: minder
dan een verdubbeling), die zich vanaf 2007
sterker doorzet (ruime verdubbeling). Over het
aantal toegewezen verzoeken is weinig te
zeggen. Er zit in ieder geval geen lijn in.
De absolute toename van verzoeken stijgt
sterk, maar dat zou verband kunnen houden
met eenzelfde stijging van het aantal gevoerde
rechtszaken. Meer rechtszaken betekent
immers ook meer partijen en advocaten die
mogelijke vooringenomenheid bij rechters
kunnen bespeuren. Beide trends bij elkaar
gezet levert dat de cijfers in tabel 2 op.
Tabel 2.

Verhouding rechtszaken – wrakingsverzoeken

300

Jaar

200

Totaal aantal

Ingediende

rechtszaken

wrakingsverzoeken

Percentage

100
0
2006

2007

2008

2009

2010

2011

Totaal ingediend
Totaal toegewezen

2007

1725301

258

0,015

2008

1827279

372

0,02

2009

1934225

442

0,023

2010

1959617

491

0,025

2011

1806870

607

0,034

20 Uit het jaarverslag van de wrakingskamer van de rechtbank Rotterdam blijkt bijvoorbeeld dat berustingen (twee
gevallen) niet als toegewezen zaken worden geregistreerd (vier gevallen, die overeenkomen met de gegevens
die de Raad voor de rechtspraak aan ons heeft verstrekt), terwijl de rechtbank Den Bosch, zoals blijkt uit hun jaarverslag, de berustingen (twee gevallen) wel als gegrond heeft aangemerkt (vier gevallen, die overigens niet overeenkomen met de vijf die in het overzicht van de Raad zijn opgenomen).

28

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 29

Wraking: omvang en inhoud

Hoewel in 2011 sprake was van een daling van
het aantal rechtszaken ten opzichte van de
voorgaande jaren, is uit tabel 2 een relatieve
stijging af te lezen van het aantal wrakingsverzoeken. Ten opzichte van het jaar 2007 is in
2011 sprake van een verdubbeling. Overigens
blijkt dat wraking qua omvang nog steeds een
betrekkelijk marginaal verschijnsel is.

2.4

Analyse van de gepubliceerde
wrakingszaken in 2011

Wij hebben alle in 2011 op www.rechtspraak.nl
gepubliceerde wrakingsuitspraken geanalyseerd. Het waren uitspraken van de rechtbanken, de gerechtshoven, de CRvB, de ABRvS,
de HR en het Gemeenschappelijk Hof. Er zijn
in 2011 345 uitspraken gepubliceerd. Vergelijken we dat met de 607 ingediende verzoeken
in 2011, dan is dat ongeveer 57% van het
aantal ingediende wrakingsverzoeken.21

in één uitspraak zijn opgenomen dezelfde is
en het gaat om een onderliggende zaak
waarin de raadsheren dezelfde zijn, hebben
wij die zaak één keer geteld.
Tabel 3.

Verdeling over de gerechten

Totaal

345

Rechtbanken

300

Gerechtshoven

23

ABRvS

5

HR

3

CBb

0

CRvB

11

Gemeenschappelijk hof

3

Verdeling over de rechtsgebieden
Totaal

345

Bestuursrecht

92

Civiel

123

Strafrecht

115

Wrakingskamer

15

2.4.1 De cijfers van de gepubliceerde zaken
Tabel 3 geeft een overzicht hoe de 345
gepubliceerde zaken over de gerechten en de
rechtsgebieden zijn verdeeld.
De rechtbanken hebben procentueel gezien
méér van de ingediende en behandelde
wrakingsverzoeken gepubliceerd (67%) dan de
gerechtshoven (22%). De HR heeft drie
wrakingsuitspraken gepubliceerd, waarin vier
wrakingsverzoeken zijn opgenomen. Omdat
de afwijzingsgrond van de twee verzoeken die

In de onderste kolom is de verdeling over de
rechtsgebieden te zien. Aangezien de gerechten zelf de wrakingszaken niet registreren op
rechtsgebied en zoals gezegd niet alle verzoeken publiceren, kunnen wij niet nagaan of
deze verdeling een betrouwbare afspiegeling
is van het totale aantal wrakingen per rechtsgebied. In het onderzoek van Ter Voert en
Kuppens waren van de 139 verzoeken er 46
civiel recht, 55 strafrecht en 34 bestuursrecht
(Ter Voert & Kuppen 2002: 24). Chrit en

21 Chrit en Venneman hebben voor hun onderzoek de gepubliceerde uitspraken over 2009 geanalyseerd. Van de
442 ingediende verzoeken waren er toen 156 gepubliceerd. Dat is ruim 35%.

29

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 30

Venneman vonden bij de 156 geanalyseerde
uitspraken er 48 op civiel recht, 59 op strafrecht en 41 op bestuursrecht (Chrit &
Venneman 2011: 38). We zouden dus kunnen
zeggen dat in vergelijking met de andere twee
onderzoeken, in 2011 meer civielrechtelijke
wrakingszaken zijn gepubliceerd.
2.4.2 De aangevoerde redenen voor
wraking in de gepubliceerde zaken
Wraking kent in beginsel maar één grond:
feiten of omstandigheden waardoor de rechterlijke onpartijdigheid schade zou kunnen
lijden. De jurisprudentie maakt als gezegd
onderscheid tussen subjectieve en objectieve
onpartijdigheid. De subjectieve onpartijdigheid ziet op de persoonlijke, daadwerkelijke
instelling en overtuiging van een individuele
rechter in een zaak. De objectieve onpartijdigheid ziet op gerechtvaardigde twijfel bij de
procespartijen aan de onpartijdigheid van de
rechter. De subjectieve onpartijdigheid is
moeilijk aan te tonen, omdat de bewijslast
voor de daadwerkelijke partijdigheid van een
specifieke rechter zwaar is. In de standaard
formuleringen in beslissingen op wrakingsverzoeken wordt de subjectieve en objectieve
onpartijdigheid als volgt verwoord:
Bij de beoordeling van een beroep op het
ontbreken van onpartijdigheid van de
rechter in de zin van artikel 6, eerste lid,
EVRM dient uitgangspunt te zijn dat een
rechter uit hoofde van zijn aanstelling

moet worden vermoed onpartijdig te zijn,
tenzij zich een uitzonderlijke omstandigheid voordoet die een zwaarwegende
aanwijzing oplevert voor het oordeel dat
een rechter jegens een rechtzoekende een
vooringenomenheid koestert [= subjectief],
althans dat de bij een rechtzoekende
dienaangaande bestaande vrees objectief
gerechtvaardigd is [= objectief].
Voor objectieve partijdigheid is het in de
praktijk noodzakelijk om feiten en omstandigheden aannemelijk te maken waaruit ‘ieder
redelijk denkend mens’ (= objectief) wel moet
afleiden (= gerechtvaardigd) dat de behandeling van de zaak door die rechter misschien
niet te vertrouwen is. Misschien, want de
(vermijdbare) schijn van partijdigheid is al voldoende en er hoeft slechts twijfel te zijn over
de vooringenomenheid, zij hoeft niet vast te
staan.22 Aan de andere kant staat voorop ‘dat
de rechter ter zitting een grote mate van vrijheid heeft om de zaak te behandelen op de
wijze die de rechter als passend voorkomt’23
en dat daarom een bepaalde manier van het
bewaren van de procesorde, het bewaren van
de orde der zitting en het voeren van de regie
niet zonder meer blijk geeft van vooringenomenheid van de rechter.24 Kortom, het overtuigen van de wrakingskamer dat een rechter
van de zaak gehaald moet worden, is niet
makkelijk.
Welke ‘feiten en omstandigheden’ worden
zoal aangevoerd? Welke categorieën en
subcategorieën van gronden kunnen in de

22 Zie het Wrakingsprotocol 2007 op rechtspraak.nl en de daar genoemde jurisprudentie.
23 LJN BU3658 (afgewezen).
24 LJN BR2266 (afgewezen) en BR0002 (afgewezen).

30

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 31

Wraking: omvang en inhoud

gepubliceerde uitspraken onderkend worden?
Wij sluiten aan bij de categorieën die Chrit en
Venneman in hun onderzoek over het jaar
2009 hebben geformuleerd.25 Hierdoor is het
mogelijk een vergelijking te maken tussen de
aangevoerde redenen in 2009 en 2011.
Tegelijk hebben wij de categorieën van Chrit
en Venneman wel uitgebreid. Wij kwamen
namelijk enkele redenen die bij het onderzoek
van Chrit en Venneman in de categorie ‘overig’ vielen zo vaak tegen, dat deze een nieuwe
categorie rechtvaardigden. Wij hebben
‘professionaliteit’, ‘informatiegebreken’ en
‘wantrouwen’ als nieuwe hoofdcategorieën
toegevoegd.
Wij zijn voor het indelen van de aangevoerde
redenen uitgegaan van formuleringen in de
gepubliceerde uitspraken. Het verzoek zoals
dat door de verzoeker zelf is geformuleerd, is
bijna nooit in de uitspraak opgenomen. De
wrakingskamer volstaat meestal met een zakelijke weergave van de aangevoerde redenen.
Dat betekent dat we voorzichtig moeten zijn
bij de interpretatie van deze redenen, omdat
de ‘echte’ gronden door de leden van de
wrakingskamer ‘vertaald’ zijn in redenen die
betekenis hebben in het licht van de onpartijdigheid van de rechter. Hoewel wij vanwege
de beloofde anonimiteit niet kunnen verwijzen
naar een LJ-nummer, kunnen wij wel zeggen

dat de redenen zoals die door verschillende
partijen in hoofdstuk 2 zijn aangevoerd soms
voor partijen moeilijk herkenbaar in de uitspraak terugkwamen. De mix van argumenten
van Brander in paragraaf 3.2.2 bijvoorbeeld, is
in de uitspraak van de wrakingskamer als
‘procedurele reden’ samengevat.26 Wat de
interpretatie van de aangevoerde redenen in
de gepubliceerde uitspraken soms ook
bemoeilijkt, is dat de precieze context ervan
onbekend is en soms is de formulering ervan
erg summier. De advocaten die wij hebben
geïnterviewd zeiden nagenoeg allemaal dat
hun argumenten in de beslissing zeer kort en
onvoldoende waren weergegeven en besproken. Enkelen klaagden over een ‘verdraaiing’
van de aangevoerde gronden.
Vervolgens zijn de in de uitspraak gevonden
redenen ingedeeld in categorieën en subcategorieën. Die vertaalslag maakten wij als
onderzoekers. De procedure was dat twee
onderzoekers elke uitspraak lazen en de
redenen interpreteerden en categoriseerden.
Dit was niet gemakkelijk omdat redenen uit
diverse categorieën nauw kunnen samenhangen. Daarom werkten de onderzoekers
daarna samen bij het bepalen van de wrakingsredenen, waarbij zo nodig gediscussieerd
werd over een verschil in interpretatie en de
hulp van een derde werd ingeroepen.27

25 Chrit en Venneman bouwen niet voort op de categorieën die in het onderzoek van Ter Voert en Kuppens worden
onderscheiden. De laatsten analyseerden 89 aangevoerde redenen voor wraking en vonden de categorie ‘eerdere
beslissing’ met 42 en ‘bejegening’ met 59 aangevoerde redenen dominant. ‘Persoonlijke relatie’ had met één en
‘lidmaatschap commissie’ had met twee redenen eigenlijk net zo goed onderdeel van de categorie ‘overig’
kunnen uitmaken.
26 Overigens maakt een partij of advocaat vaak al de eerste vertaalslag door de argumenten in de mal te gieten van
een mogelijk succesvolle wrakingsreden.
27 Wij hebben gebruik gemaakt van de ervaringen en inzichten van Majida Chrit die eerder volgens deze methode
heeft gewerkt.

31

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 32

Een tabel van alle aangevoerde redenen,
verdeeld over rechtsgebied en in categorieën
ingedeeld, is in de volgende paragraaf opgenomen. Daarna bespreken wij deze categorieën
en gaan we waar dat relevant is in op subcategorieën. Wij illustreren de categorieën met
behulp van citaten uit en verwijzingen naar de
gepubliceerde uitspraken. Daarnaast maken
wij daarvoor gebruik van de interviews die wij
met advocaten hebben gehouden over het
door hen ingediende recente wrakingsverzoek.
Bij elke categorie geven wij bovendien aan hoe
vaak de aangevoerde reden in de gepubliceerde uitspraken voorkomt in vergelijking met
het totale aantal 563 aangevoerde redenen. Dit
totaal is hoger dan het aantal van 345 gepubliceerde zaken, omdat in elke wrakingszaak
meerdere redenen kunnen zijn aangevoerd.
Hieronder vermelden wij ook steeds waar
mogelijk de cijfers uit ouder onderzoek. Op
die manier is het relatieve belang van een
categorie in te schatten.
Totaaloverzicht van de aangevoerde
redenen
Elk van de 563 redenen om te wraken is in een
van de categorieën ingedeeld, waarbij wij
voortbouwen op eerder onderzoek. Indien
een reden meerdere malen in een wrakingsverzoek is aangevoerd, is deze slechts eenmaal geteld. Tabel 4 bevat het overzicht.
Met deze tabel is duidelijk dat de redenen
‘nevenfuncties’ en ‘persoonlijke relaties’
zelden aan de orde zijn. Dit is niet alleen in

32

2011 zo, maar kwam ook al uit het onderzoek
van Chrit en Venneman over 2009 naar voren
en overigens in het onderzoek van Ter Voert en
Kuppens over 2002. Het is met andere woorden geen categorie die om aandacht vraagt.
De meest voorkomende hoofdcategorie is
‘behandeling van partij/zaak’, waarbij de
‘bejegening’ door de rechter naast ‘hoor en
wederhoor’, het vaakst voorkomt. Dit was ook
de conclusie in het onderzoek van Chrit en
Venneman.
Procesbeslissingen vormen een tweede
belangrijke hoofdreden om te wraken, waarbij
‘planning zitting’ en ‘getuigen’ het grootste
aandeel leveren. Ook dit is vergelijkbaar met
2009. Toch is er een groot verschil in vergelijking met het onderzoek over 2009. In 2011 is
het verschil tussen ‘behandeling van
partij/zaak’ en ‘procesbeslissingen’ namelijk
veel groter: 211 tegenover 139. In 2009 was
dat 79 tegenover 78.
Over 2011 is uiteraard opvallend dat het
adequaat was om nieuwe categorieën te construeren, namelijk ‘professionaliteit’ met 45,
‘informatiegebreken’ met twintig en ‘wantrouwen’ met achttien getelde redenen.
Bespreking van de aangevoerde redenen in
categorieën
Zoals blijkt uit tabel 4 hebben wij tien hoofdcategorieën geconstrueerd:
1. nevenfuncties;
2. persoonlijke relatie met een partij of
gemachtigde;
3. behandeling van de zaak/partij;

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 33

Wraking: omvang en inhoud

Tabel 4. Aangevoerde redenen in wrakingsverzoeken
Bestuursrecht

Civiel

Strafrecht

Wrakingskamer

Totaal

149

239

206

47

641

Nevenfuncties

2

4

0

0

6

Persoonlijke relatie

1

8

0

1

10

Behandeling van partij/zaak
Bejegening
Ongelijke behandeling
Hoor en wederhoor
Procedurefout

49
21
7
13
8

94
41
16
30
7

65
38
2
17
8

3

211
100
25
61
25

Procesbeslissingen
Planning zitting
Getuigen
Processtukken
Proces-Verbaal
Andere verzoeken

31
11
4
4
2
10

43
16
2
16
1
8

61
9
32
5
1
14

4
2

Eerdere beslissing van rechter
Dezelfde zaak
Andere zaak van verzoeker
Soortgelijke zaak
Aanverwante (samenhangende) zaak

15
2
13

22
14
8

24
9
2
1
12

3
3

64
25
26
1
12

Professionaliteit
Deskundigheid
Integriteit

15
7
8

37
21
1

41
3
1

30
1
3

123
32
13

Informatiegebreken
Dossier niet compleet
Proces-Verbaal incorrect
Geen naam van behandelend rechter
Overige gebreken

9
5
1
2
1

5
1
2
2

6
1
3
1
1

0

20
7
6
5
2

Wantrouwen

7

6

2

3

18

Onbekend

14

7

1

1

23

Overig
Tijdigheid
Niet ingaan op aspecten
Overig

13
2
4
7

19
2
4
13

8
1
2
5

5

45
5
11
29

Totaal

1
2

1
1

1
4

139
38
38
26
4
33

33

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 34

4. procesbeslissingen;
5. eerdere beslissing van de rechter;
6. professionaliteit;
7. Informatiegebreken;
8. wantrouwen;
9. Onbekend;
10. overig.
Hieronder lichten wij deze categorieën toe en
illustreren ze met behulp van de jurisprudentie
en met fragmenten uit de interviews met
advocaten.
1. Nevenfuncties
Zesmaal was een nevenfunctie de reden (van
de 563 getelde redenen) om een wrakingsverzoek in te dienen. Het vervullen van een
nevenfunctie is op zich voor de meeste mensen waarschijnlijk geen reden om te wraken.
Dat kan anders zijn als een nevenfunctie niet is
geregistreerd28 en als een nevenfunctie of
andere werkzaamheden naast het rechterschap kunnen worden geassocieerd met het
juridisch geschil in de hoofdzaak. Dat was
bijvoorbeeld het geval toen de voorzitter van
de pachtkamer in een landinrichtingszaak
voorzitter bleek van de Vereniging Het Drents
Landschap die, evenals de wederpartij in de
hoofdzaak, veel grond in bezit heeft.29 Een
ander voorbeeld betreft uitlatingen over een
juridisch geschil door een medewerker van het
programma ‘Recht in de regio’. De uitspraken
van de medewerker werden door de verzoeker opgevat als een weergave van de mening
van de kantonrechter, omdat deze persoon
een nevenfunctie vervulde voor hetzelfde

28 LJN BU9764 (afgewezen).
29 LJN BV0352 (afgewezen).
30 LJN BP1997 (afgewezen).
31 LJN BR0493 (afgewezen).

34

programma en dus nauw samenwerkte met de
betreffende medewerker. De kantonrechter
was daarnaast bindend adviseur in het tvprogramma ‘De rijdende rechter’ waar eenzelfde soort geschil was behandeld als in de
hoofdzaak.30 Ook een mogelijke toekomstige
betrokkenheid (in geval van hoger beroep) uit
hoofde van de nevenfunctie als raadsheerplaatsvervanger is aangevoerd als reden om
een rechter te wraken.31
Het hebben van een nevenfunctie is geen
enkele keer reden geweest om een wrakingsverzoek toe te wijzen. Dat was ook het geval
in het onderzoek van Chrit en Venneman over
2009 (vijf van de door hen in totaal 241
getelde redenen hadden betrekking op
nevenfuncties). Wij zouden op basis van deze
gegevens kunnen concluderen dat de terugtrek- en verschoningsprocedure op dit punt
naar behoren werkt. Die conclusie mag echter
niet te snel worden getrokken. Om op de
hoogte te komen van een nevenfunctie van
een rechter, moet de naam van die rechter wel
bekend zijn bij partijen voordat vonnis is
gewezen. Alleen dan kunnen de gegevens via
rechtspraak.nl of via andere kanalen ‘op tijd’,
dat wil zeggen: voordat het te laat is voor een
wrakingsverzoek, worden gecheckt. De
naam/namen van de behandelend rechter(s)
is/zijn echter meestal niet van tevoren bij de
partijen bekend.
2. Persoonlijke relatie
Tienmaal (van de 563) was een (vermeende)
persoonlijke relatie met een van de proces-

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 35

Wraking: omvang en inhoud

partijen reden om een wrakingsverzoek in te
dienen. De schijn van partijdigheid kan bijvoorbeeld volgen uit het feit dat de rechter
een vriendschappelijk-zakelijke relatie heeft
met de wederpartij of met deskundigen die in
de zaak advies geven.32 Een persoonlijke relatie hoeft echter niet per se een vriendschappelijke relatie te zijn. Zo werd ook een keer
juist vijandschap aangevoerd als reden om te
wraken. Deze vijandschap bestond eruit dat
de rechter die destijds advocaat was, de verzoeker had gedreigd met een kort geding
wegens vermeende stalking. De wrakingskamer wees het verzoek toe en overwoog:
[Dat] de dreiging van [rechter] een dergelijke procedure aanhangig te maken
destijds een diepe indruk op verzoeker
heeft gemaakt en bij deze sterk negatieve
gevoelens heeft opgeroepen ten aanzien
van [rechter]. Verder moet worden aangenomen dat een advocaat als destijds
[rechter] die met een dergelijke procedure
dreigt zo niet tot oogmerk heeft dan wel
als gevolg aanvaardt dat dit dreigement
een diepe indruk maakt op degene tegen
wie het is gericht en deze persoonlijk hard
raakt, zeker wanneer het zoals in dit geval
gaat om iemand als verzoeker die het
beroep van advocaat uitoefent.33
Een andere situatie die een wrakingsverzoek
opriep, was die waarin informeel contact tussen de rechter en de wederpartij de indruk
heeft gewekt dat de rechter de wederpartij

goed zou kennen en dus bevooroordeeld zou
zijn.34 Tenslotte roept het arbeidsverleden van
de rechter soms de schijn van vooringenomenheid op. Een voorbeeld daarvan is een rechter
die heeft gewerkt op het advocatenkantoor
waarvan de wederpartij vaste klant is. De
wrakingskamer wees het verzoek af en motiveerde dat als volgt:
Hij [de gewraakte rechter] heeft tot eind
2007 als advocaat bij [ ] gewerkt en hij
heeft in juni 2008 een keer een middagcursus gegeven aan stagiaires van dat
kantoor. In de (fax)brief van 14 maart 2011
van SSPF is gesteld dat [ ] eerst sedert
2010 betrokken is bij de investering die
aan de civiele procedure ten grondslag
ligt. De gemachtigde van verzoekers heeft
zoals hiervoor is vermeld, kennis genomen
van deze (fax)brief, doch voormelde stelling niet betwist, zodat van de juistheid
daarvan wordt uitgegaan.
Vorenstaande in samenhang bezien leidt
tot het oordeel dat op geen enkele wijze
is gebleken dat de bij verzoekers
bestaande vrees dat rechter [ ] niet onpartijdig is dan wel een vooringenomenheid
jegens verzoekers koestert, objectief
gerechtvaardigd is. Dat bij de liquidators
van [ ] een ongemakkelijk gevoel van de
schijn van partijdigheid is ontstaan doordat rechter [ ] voorheen verbonden was
aan [ ], moge zo zijn, maar dat leidt niet
tot een ander oordeel.35

32 LJN BW1445 (afgewezen).
33 LJN BP7064 (toegewezen).
34 LJN BQ2553 (afgewezen).
35 LJN BU9775 (afgewezen).

35

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 36

Deze uitspraak staat in sterk contrast met een
uitspraak waarin een op het gezicht veel
minder sterke ‘relatie’ wel een wrakingsgrond
opleverde.36 Het gaat om een rechter die tijdens zijn raio-opleiding twintig jaar geleden,
gedurende anderhalf jaar zijn buitenstage
heeft gelopen op het advocatenkantoor van
de tegenpartij. De wrakingskamer overwoog
als volgt en verwees daarbij naar aanbeveling
7 van de Leidraad onpartijdigheid rechters:
De voormelde aanbeveling ziet strikt
gezien niet op de thans aan de rechtbank
ter beantwoording voorliggende vraag.
De rechtbank is echter wel van oordeel
dat uit de aanbeveling en de achterliggende bedoeling daarvan geconcludeerd
kan worden dat het in beginsel is aangewezen dat een rechter geen recht spreekt
in zaken waarbij personen uit een vorige
werkkring als procespartij zijn betrokken.
Dit geldt naar het oordeel van de rechtbank naar analogie evenzeer voor een
situatie als deze waarin in het verleden
sprake is geweest van een stageverhouding tussen de betreffende rechter en een
van de in persoon betrokken procespartijen. Het betrokken zijn als procespartij is,
gelet op de hoedanigheid van deze procespartij zijnde een advocaat, verder iets
anders dan het optreden als procesvertegenwoordiger voor een andere procespartij. Dat er sprake is van een (zeer) ruim
tijdsverloop tussen het moment van het
bestaan van die verhouding en het thans

aanhangig zijnde geding, geeft de rechtbank geen aanleiding anders te concluderen nu het voorkomen van de schijn van
vooringenomenheid voorop staat.37
Wij spraken achteraf de advocaat die het
wrakingsverzoek heeft ingediend. Hij is sinds
1983 beëdigd advocaat en het was zijn eerste
verzoek.
Ik ben in de jaren tachtig begonnen en
toen was een wrakingsverzoek echt not
done. De redenering was dat je er alleen
maar slechter op kon worden. Ofwel het
werd afgewezen en dan moest je met
dezelfde rechter door, ofwel het werd toegewezen, maar dan zat je met een collega
die pissig was. Dat speelde mee, maar het
was ook de cultuur van vanzelfsprekende
autoriteit. Nu kun je zeggen ‘het zijn ook
maar gewoon mensen’, maar dat was toen
niet. Je moest vaker naar de rechtbank,
dus je kon die mensen maar beter te
vriend houden. Dat waren deels commerciële overwegingen, want de gedachte
was dat een wraking op den duur tegen je
zou werken.
Wat die raio-stage betreft, ik vind dat echt
niet kunnen. Hoelang ook geleden, je
moet de schijn vermijden. Gewoon niet
doen en een heldere lijn trekken. In dit
geval gaat het ook nog eens om een
procedure tegen een advocaat van dat
kantoor waar hij stage had gelopen, dus
dat is nog een extra. Het gaat om een

36 Er is geen instantie die de consistentie en eenheid in de wrakingsjurisprudentie bewaakt.
37 LJN BV0476 (toegewezen).

36

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 37

Wraking: omvang en inhoud

beroepsfout van die advocaat. Inhoudelijk
vind ik dat de wrakingskamer de juiste
beslissing genomen heeft. Anders was ik
er natuurlijk ook niet aan begonnen.
Van de tien aangevoerde redenen in de
categorie ‘persoonlijke relatie’ zijn er in 2011
dus twee toegewezen. In het onderzoek van
Chrit en Venneman over 2009 is deze reden
zes keer aangetroffen (van de 241), waarvan er
één tot toewijzing leidde.
3. Behandeling van partij/zaak
De meest frequent aangevoerde reden om te
wraken, is behandeling van de zaak/partij. Die
reden hebben wij 211 keer geteld (van de
563). Chrit en Venneman telden deze reden 79
maal van het totaal aantal van 241 redenen.
De categorie heeft de volgende subcategorieën:
a. bejegening door en uitlatingen van de
rechter ter zitting;
b. hoor en wederhoor;
c. ongelijke behandeling ten opzichte van de
wederpartij;
d. procedurefouten.
De subcategorie a. ‘bejegening door en uitlatingen van de rechter ter zitting’ is honderd
keer aangevoerd als reden om te wraken.38
Bij deze reden moeten we denken aan de
houding van de rechter of de wijze van bevragen.39 Opmerkingen die als grievend worden
ervaren, kunnen reden zijn voor een wrakings-

verzoek.40 Ook worden wrakingsverzoeken
ingediend wanneer de rechter ongelukkig
gekozen bewoordingen gebruikt die naar het
oordeel van de verzoeker de schijn van partijdigheid wekken.41 Ook kan het gaan om uitlatingen van de rechter die (mogelijk) een
voorlopig oordeel inhouden en waarbij vooruit
wordt gelopen op het eindoordeel. Een van
de toegewezen verzoeken die deze reden als
grondslag hadden, betreft het gemotiveerde
verzoek van de raadsvrouw in een strafzaak
om niet alleen af te gaan op een gsm-nummer
van de verdachte maar om daarnaast een
stemherkenningsonderzoek te doen. De rechtbank had in de afwijzing van dat verzoek overwogen:
... dat de identificatie van verdachte met
betrekking tot het telefoonnummer eindigend op 916, niet slechts is gebaseerd op
stemherkenning. Op pagina 697 van het
dossier staat vermeld dat de gebruiker
van genoemd nummer [verzoeker] wordt
genoemd. De gebruiker van genoemd
nummer wordt gebeld door medeverdachte [A.] en door mensen uit de vriendenkring van verdachte. Op pagina 25 van
het dossier staat voorts vermeld dat telkens dezelfde stem de gebruiker van het
nummer is. Gelet op het vorenstaande
acht de rechtbank het niet noodzakelijk
dat een stemherkenningsonderzoek wordt
gedaan.

38 Wij hebben niet onderzocht of deze subcategorie vooral door partijen zonder gemachtigde wordt aangevoerd,
maar op basis van onze observaties (zie hoofdstuk 3) veronderstellen wij dat dit het geval is. Nader onderzoek
zou moeten uitwijzen of deze hypothese kan worden bevestigd.
39 LJN BQ7348 (toegewezen), BP6709 (afgewezen) en BP8906 (afgewezen).
40 LJN BT2644 (toegewezen) en BQ9260 (afgewezen).
41 LJN BT2643 (toegewezen).

37

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 38

De wrakingskamer was van oordeel:
... dat, hoezeer ook de meervoudige strafkamer niet bedoeld zal hebben om een
eindoordeel te geven over een nog op de
grondslag van de tenlastelegging en naar
aanleiding van het onderzoek op de
terechtzitting te beslissen punt, verzoeker
op grond van de gewraakte passage in
redelijkheid wel vrees zou kunnen koesteren dat de rechters reeds thans, en dus
voortijdig, tot de overtuiging zijn gekomen
inzake een wezenlijk vraagpunt in deze
strafzaak, te weten de identificatie van
verzoeker als gebruiker van het telefoonnummer eindigend op 916.42
Van de honderd aangevoerde redenen voor
wraking in subcategorie a. ‘bejegening’ is vijftienmaal het verzoek toegewezen. Chrit en
Venneman vonden in hun onderzoek over
2009 32 aangevoerde redenen waarvan er vier
tot toewijzing leidden.
De subcategorie b. ‘hoor en wederhoor’ is 61
keer geteld als reden in de gepubliceerde
wrakingszaken. In de kern gaat het erom dat
de verzoeker meent dat hij zich niet heeft
kunnen verweren op wat anderen naar voren
hebben gebracht. Het kan dan bijvoorbeeld
gaan om een uitnodiging voor een comparitie
waarvan de verzoeker zegt niet op de hoogte
te zijn geweest.43 Een partij kan ook het
gevoel hebben dat er niet voldoende ruimte
geboden is om haar standpunten naar voren

te brengen, om verweer te voeren, of zij heeft
de indruk dat zij niet in het bezit is van alle
stukken. Een voorbeeld van een partij die in
een bestuurszaak procedeert zonder hulp van
een advocaat en die naar onze interpretatie in
deze subcategorie valt, is de verzoeker die op
de zitting in de hoofdzaak een pleitnotitie van
26 pagina’s wilde voorlezen en daarbij geïnterrumpeerd werd. De wrakingskamer daarover:
In het onderhavige geval heeft de rechter
verzoeker na ongeveer 20 minuten geïnterrumpeerd bij het voorlezen van de
pleitnotitie. Dit gebeurde naar aanleiding
van een opmerking van de vertegenwoordiger van de verwerende partij over de
omvang van de pleitnotitie en de te verwachten lengte van het pleidooi. Daarop
heeft de rechter aangegeven dat zij met
partijen wilde bespreken hoe er omgegaan
moest worden met de pleitnotitie van
verzoeker, die met zijn 26 bladzijden te
omvangrijk was om in zijn geheel ter
zitting voor te lezen.
Naar het oordeel van de rechtbank heeft
de rechter hiermee invulling gegeven aan
haar taak om de orde op de zitting te
bepalen. Deze handelingen van de rechter
getuigen naar het oordeel van de rechtbank niet van enige vooringenomenheid
en evenmin is hierdoor de schijn van
partijdigheid objectief gerechtvaardigd.44
Van de 61 getelde redenen in subcategorie b.
‘hoor en wederhoor’ hebben er vier tot toewij-

42 LJN BR4410 (toegewezen) en BR6773 (afgewezen).
43 LJN BR3443 (afgewezen).
44 BR2941 (afgewezen); zie voor andere ‘hoor en wederhoor’-redenen LJN BU4101 (niet-ontvankelijk) en BT2907
(afgewezen).

38

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 39

Wraking: omvang en inhoud

zing van het wrakingsverzoek geleid. Het
onderzoek van Chrit en Venneman telde 31
verzoeken met deze reden, waarvan er acht
tot toewijzing leidden.

deze naar de wrakingskamer aanneemt
objectief bedoeld waren – in samenhang
met de weigering van het overleggen van
de pleitnota en de tijdsdruk die kennelijk
tijdens de zitting werd gevoeld, naar het
oordeel van de wrakingskamer verzoekster
het gevoel hebben kunnen geven, dat [de
rechter] vooringenomen was.
Dat, zoals hiervoor is overwogen, verzoekster wel degelijk in de gelegenheid is
geweest haar visie op de zaak te geven,
doet hieraan niet af.46

In de subcategorie c. ‘ongelijke behandeling’
en d. ‘procedurefouten’ zijn elk 25 redenen
geteld. In beide gevallen leidde dat driemaal
tot toewijzing van een verzoek. Chrit en
Venneman vonden zes redenen in subcategorie c., waarvan één toegewezen, en tien in
subcategorie d., waarvan vier toegewezen.
Bij c. ‘ongelijke behandeling’ gaat het anders
dan bij b. ‘hoor en wederhoor’ expliciet om de
verhouding met de tegenpartij. Dit kan het
geval zijn wanneer tijdens een comparitie de
wederpartij wel ruimte is gegeven om standpunten toe te lichten, terwijl die zelfde ruimte
niet aan verzoeker is gegeven.45 Een voorbeeld betreft een kortgedingprocedure tussen
gescheiden ouders over de verblijfplaats van
en zorg voor de kinderen. De ene partij had
beschuldigingen geuit over mogelijk misbruik
van de kinderen, terwijl de andere partij nauwelijks gelegenheid had gehad om daarop te
reageren terwijl de rechter wel enkele opmerkingen over het mogelijke misbruik had
gemaakt. De wrakingskamer wees het verzoek
toe en overwoog:

Ook een welwillende opstelling van de rechter
tegenover de wederpartij waarbij te laat ingediende stukken van haar wel werden geaccepteerd maar niet van de verzoeker, kan worden
geïnterpreteerd als ongelijke behandeling ten
opzichte van de wederpartij.47
Bij d. ‘procedurefouten’ gaat het om (vermeende) fouten bij onder meer het oproepen
ter zitting. Hoe een procedurefout zou kunnen
leiden tot mogelijke schijn van vooringenomenheid, blijkt uit een kinderontvoeringszaak
waarbij de rechtbank niet de Raad voor de
kinderbescherming voor de zitting uitnodigde
en ook niet om advies vroeg. De verzoekster,
vertegenwoordigd door een advocaat,
beargumenteerde dat als volgt:

... dat de door verzoekster bedoelde
opmerkingen en uitlatingen van [de
rechter] met betrekking tot het, hiervoor al
genoemde, (vermeende) seksueel misbruik van de dochter van partijen – hoewel

De beslissing tot het niet oproepen van
de Raad en het weigeren om de behandeling aan te houden teneinde de raad alsnog op te roepen, is zo onbegrijpelijk dat
voor die beslissing redelijkerwijs geen

45 LJN BQ2555 (toegewezen).
46 LJN BT2644 (toegewezen).
47 LJN BT8415 (afgewezen).

39

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 40

andere verklaring kan worden gegeven
dan dat zij voortvloeit uit vooringenomenheid van de rechtbank dan wel dat zij bij
verzoekster de gerechtvaardigde vrees
heeft kunnen wekken dat de beslissing is
ingegeven door vooringenomenheid
jegens haar.48
De wrakingskamer wees het verzoek af met de
overweging dat de Raad helemaal niet standaard wordt opgeroepen en dat dit niets zegt
over de beslissing die genomen zal worden.
Daaruit kan dus geen vooringenomenheid blijken, terwijl ook de schijn van vooringenomenheid niet wordt gewekt.
4. Procesbeslissingen
Naast ‘behandeling van een partij/zaak’ is een
tweede grote hoofdcategorie de ‘procesbeslissingen’ met 139 aangevoerde redenen
(van de 563). Daarvan hebben er acht geleid
tot toewijzing van een wrakingsverzoek, waarvan twee op civiel- en zes op strafrechtelijk
terrein. Chrit en Venneman vonden in deze
categorie 78 redenen (van de 241), waarvan er
zeven leidden tot een toewijzing.
In deze categorie gaat het bijna altijd om een
beslissing van de rechter tijdens de procedure.
De categorie heeft de volgende subcategorieën:
a. planning van de zitting (38 keer aangevoerd, driemaal toegewezen);
b. beslissingen met betrekking tot getuigen
(38 keer aangevoerd, vijfmaal toegewezen);

48 LJN BQ1613 (afgewezen).
49 LJN BP2680 (afgewezen).

40

c. beslissingen over processtukken (26 keer
aangevoerd, nul toegewezen);
d. beslissingen over het proces-verbaal (vier
keer aangevoerd, nul toegewezen);
e. beslissingen over andere verzoeken (33 keer
aangevoerd, nul toegewezen).
Onder a. ‘planning van de zitting’ vallen
beslissingen om de zitting niet te verplaatsen,
niet aan te houden, of om bijvoorbeeld de
datum van de zitting niet in overleg vast te
stellen.49 Deze reden wordt in alle rechtsgebieden aangevoerd. Wij spraken een strafrechtadvocaat (met tien jaar praktijkervaring)
wiens cliënt in een ander land in hechtenis zat.
Hij wraakte omdat de rechtbank de behandeling niet wilde aanhouden. Hij had twee
redenen voor die aanhouding. De eerste was
dat hij vond dat de verdachte er recht op had
om op de zitting aanwezig te zijn. De tweede
was dat de oproep voor de zitting op te korte
termijn was gedaan, waardoor hij de cliënt in
het buitenland slechts eenmaal ter voorbereiding van zijn verdediging heeft kunnen spreken.
Het wrakingsverzoek werd afgewezen. Overigens was het de eerste keer dat deze advocaat
wraakte. ‘Ik doe het liever niet. Je krijgt niet
per se betere rechters als het verzoek wordt
toegewezen. Bovendien beïnvloedt de
wrakingsbeslissing de volgende rechters. En
de kans op toewijzing is vrij klein en je moet
na afwijzing wel door met dezelfde rechters.’
Wij spraken twee strafrechtadvocaten gezamenlijk over hun ‘wrakingservaringen’. Beiden
zijn ongeveer tien jaar werkzaam als advocaat

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 41

Wraking: omvang en inhoud

in het strafrecht en hebben vijf- of zesmaal een
wrakingsverzoek ingediend. Zij gaven in het
interview aan dat een weigering van de rechter om de zaak aan te houden om de verdediging meer tijd te geven om de zaak voor te
bereiden, betrekkelijk makkelijk gepareerd kan
worden.
Er zijn ook wel andere manieren om dan
te reageren. Je kunt bijvoorbeeld de
verdediging neerleggen. Dan moet de
behandeling worden aangehouden omdat
de verdachte geen raadsman meer heeft.
Dat kun je doen als er geen echte redenen
zijn om te wraken, dus bijvoorbeeld als er
niet voldoende tijd gegeven wordt om de
verdediging voor te bereiden, maar er wel
extra tijd nodig is. De verdediging neerleggen is dan een methode om te voorkomen dat de cliënt in zijn belang wordt
geschaad. Na de benodigde voorbereidingstijd kun je dan de verdediging van
de verdachte weer op je nemen en je als
raadsman stellen.
Beslissingen b. ‘met betrekking tot getuigen’
komen voornamelijk voor in het strafrecht en
slechts een enkele keer in het bestuurs- of
civiel recht. De beslissing om een bepaalde
getuige al dan niet te horen, kan een aanleiding zijn om te wraken, omdat de rechter
daarmee vooruit zou lopen op het bewijs. In
enkele gevallen is ook de beslissing om geen
vragen aan de getuigen te mogen stellen of
beslissingen over het moment en de plaats

van het getuigenverhoor, aanleiding om te
wraken.
Wij interviewden een strafrechtadvocaat met
vijftien jaar ervaring. Hij werkt op een kantoor
waar ‘gemiddeld drie keer per jaar’ een
wrakingsverzoek wordt ingediend. ‘Ik vind het
niet leuk, want je spreekt een rechter aan op
zijn functioneren. Je kent elkaar toch en je
komt elkaar weer tegen. Maar als het moet,
dan moet het. Het hindert ook weer niet, want
het wordt op de rechtbank wel altijd professioneel opgevat. Je wordt er niet op aangekeken.’
In de betreffende strafzaak wilde de advocaat
vijf getuigen horen, maar na twee getuigen
deelde de rechter mee ‘dat het wel genoeg
was zo en dat het niet in het belang van de
verdediging was om de anderen ook te
horen’. Het was niet duidelijk wat de rechter
daarmee bedoelde, maar ‘signalen’ in de
richting van de rechter hielpen niet om het te
verduidelijken en dus werd hij gewraakt. Het
verzoek werd toegewezen. Achteraf begreep
de advocaat dat de rechter zijn cliënt had
willen vrijspreken, maar hij vond wraking desondanks op haar plaats. Ook het blijk geven
van de onschuld van de verdachte tijdens de
behandeling van de zaak valt onder de schijn
van vooringenomenheid.50
Regelmatig zijn ook c. ‘beslissingen met
betrekking tot het (niet) toelaten van processtukken’ reden om te wraken, vooral in het
civiel recht. Het buiten beschouwing laten van
bepaalde bewijsstukken is ook onder de subcategorie ‘processtukken’ geschaard.

50 Omdat wij anonimiteit beloofd hebben, vermelden wij niet het LJN-nummer.

41

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 42

Een enkele keer is de subcategorie d. ‘procesverbaal’ reden om te wraken. Hieronder valt
de weigering om een bepaald verzoek of een
gebeurtenis op te nemen, dan wel te schrappen in respectievelijk uit het proces-verbaal.
Onder e. ‘andere verzoeken’ vallen de afwijzingen van uiteenlopende verzoeken, zoals het
verzoek om de zaak door een andere kamer te
laten behandelen, versneld te behandelen,
achter gesloten deuren te behandelen, dan
wel zaken te splitsen of samen te voegen.
Tevens moet gedacht worden aan verzoeken
om de voorlopige hechtenis op te heffen of te
schorsen, de curator te ontslaan, bepaalde
gemachtigden niet toe te laten en dergelijke.
Wij interviewden een advocaat en zijn cliënte
in een gecompliceerde familierechtszaak. Op
een gegeven moment moesten de kinderen
op zitting gehoord worden en de advocaat
van de cliënte had daarvoor, met het Internationaal Verdrag voor de Rechten van het
Kind in gedachten, een bevriende advocaat
geregeld om dat kind informeel bij te staan.
Die advocaat mocht echter niet mee de
zittingszaal in.
De advocaat: Het was voor mij de eerste
keer, zo’n geval van wraking. Ik heb al wel
eerder klachten over rechters ingediend,
maar je doet dit natuurlijk niet voor niets.
In het algemeen is mijn indruk dat rechters
ontzettend hun best doen om er wat van
te bakken. Maar het zijn mensen en dan
kan er iets misgaan. Het initiatief is eigenlijk van ons gezamenlijk gekomen, van de

42

advocaat van het kind en van mij. Maar ook
de moeder was echt ontdaan. Zij vroeg
zich ook af of dit allemaal wel zo kon. Ik
heb toen laten weten een wrakingsverzoek
in te willen dienen omdat ik vond dat de
rechtszaak geen doorgang kon vinden als
er geen betrouwbare vertegenwoordiger
was voor het kind. We hadden allemaal
het gevoel ‘dit gaat helemaal niet goed’.
De cliënte: Mijn dochter zou dus gehoord
worden. Maar haar advocaat, die haar zou
vertegenwoordigen en mee zou gaan,
mocht van de rechtbank niet binnenkomen.
Toen moest mijn dochter alleen naar binnen
en ik pas later. Ik vind dat mijn dochtertje
op deze manier voor de leeuwen is
gegooid. Ik had haar dat willen besparen.
Ik voelde ook meteen onbegrip: Hoe kan
zoiets nou? Dat er geen volwassene zo’n
meisje mag bijstaan? We wilden er iets
aan doen. Ik zie nog dat meisje angstig en
met grote ogen naar binnen gaan. Dat
wraking weleens niet goed gebruikt
wordt, dat zal heus wel. Maar de goeden
moeten niet onder de slechten lijden, vind
ik.
5. Eerdere beslissing van de rechter
In de categorie ‘eerdere beslissing van de
rechter’ vallen beslissingen van de rechter in
dezelfde zaak van de verzoeker, in een andere
zaak van de verzoeker, in soortgelijke zaken,
alsook beslissingen in aanverwante zaken. Wij
telden 64 van deze redenen, waarvan er één

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 43

Wraking: omvang en inhoud

werd toegewezen (in een civiele zaak). De
eerste twee subcategorieën komen het meest
voor (samen 51 redenen). Chrit en Venneman
telden over 2009 36 redenen, waarvan er één
werd toegewezen.
Toewijzing van een verzoek dat in verband
staat met een eerdere beslissing is kennelijk
uitzonderlijk. Misschien mogen wij veronderstellen dat ook op dit punt de verschoningsprocedure naar behoren werkt, maar anderzijds hangt ook van het toeval af of de eerdere
betrokkenheid wordt ontdekt. In de gepubliceerde toegewezen zaak ging het om de
betrokkenheid van de rechter als voorzieningenrechter, waarbij hij de eis van de verzoeker
(toen partij) heeft afgewezen. De voorzieningenrechter maakte destijds in tamelijk krachtige bewoordingen duidelijk dat de verzoeker
de rechten van de tegenpartij bewust frustreerde. De wrakingskamer overwoog het
volgende:
De rechtbank stelt vast dat in alle hiervoor
genoemde rechterlijke uitspraken (mede)
onderwerp van geschil is het recht en
gebruik van de erfdienstbaarheid van weg
ten gunste van het perceel van [A] en ten
laste van het perceel van verzoeker. Mr. [Y]
heeft in zijn vonnis van 29 januari 2010,
zoals verzoeker heeft opgemerkt, in niet
mis te verstane bewoordingen de wijze
waarop verzoeker de last van die erfdienstbaarheid duldt, tot uitdrukking
gebracht. De rechtbank is van oordeel dat
die bewoordingen bij verzoeker – objec-

tief gezien – de gerechtvaardigde vrees
kunnen doen ontstaan dat mr. [Y] niet
meer onbevangen en onpartijdig een oordeel kan vellen in de zaak 101529, waarin
wederom het recht en gebruik van de
betreffende erfdienstbaarheid aan de orde
zijn. Dat het kort-gedingvonnis waarin
aldus is overwogen, is gewezen tussen
verzoeker en een andere wederpartij dan
in de zaak 101529, geeft de rechtbank
geen aanleiding tot een ander oordeel te
komen.51
Onder beslissingen in dezelfde zaak vallen
tussenbeslissingen of tussenvonnissen, bijvoorbeeld over de bewijslastverdeling. Deze
wrakingsgrond wordt in het bestuursrecht vrijwel niet aangevoerd en komt het meest voor
in civiele zaken.
Als het gaat om beslissingen in een andere
zaak van de verzoeker, gaat het meestal om
beslissingen in een al afgesloten zaak, maar
dit is niet noodzakelijk. De essentie van deze
subcategorie is dat de verzoeker de rechter al
eerder heeft ‘ontmoet’ en er geen vertrouwen
in heeft dat de rechter de andere zaak en de
zaak waarin het wrakingsverzoek wordt ingediend, los van elkaar kan zien.52 Een dergelijke
reden om te wraken komt het meest voor in
het bestuursrecht en maar zelden in het strafrecht. Wij interviewden een strafrechtadvocaat
die onlangs om deze reden een wrakingsverzoek indiende. Hij is tien jaar advocaat met
een algemene praktijk. Het was zijn tweede
wrakingsverzoek. Hij verdedigde een cliënt die

51 LJN BV0476 (toegewezen). Overigens is deze zaak interessant omdat in één zaak twee rechters om verschillende
redenen worden gewraakt (de andere rechter wegens zijn stageperiode van twintig jaar daarvoor, zie bij ‘persoonlijke relatie’). Beide verzoeken zijn dus toegewezen.
52 LJN BV1709 (afgewezen).

43

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 44

enkele maanden daarvoor in een andere strafzaak door de meervoudige kamer was veroordeeld. De rechter in de huidige zaak maakte
destijds deel uit van die meervoudige kamer.
Ook in die zaak had de advocaat een wrakingsverzoek ingediend, maar dat ook weer ingetrokken. De advocaat was van mening dat
beide feiten bij elkaar, dat wil zeggen: een
eerdere veroordeling en een (ingetrokken)
wrakingsverzoek, tot verschoning van de
rechter zouden moeten leiden. Hij verzocht
daarom per brief aan de rechter of deze zich
wilde verschonen, maar deze weigerde.
Daarom wraakte hij de rechter. Over wraking
zegt hij: ‘Ik vind dat je prudent met het
wrakingsinstrument moet omgaan. Alleen
doen als het nodig en noodzakelijk is. Je hebt
er de bevoegdheid toe, maar je moet het niet
te pas en te onpas gebruiken.’ Zijn verzoek is
afgewezen.53
De subcategorieën ‘soortgelijke zaak’ en
‘aanverwante zaak’ lijken veel op elkaar. Bij
een soortgelijke zaak gaat het om een vergelijkbaar feitencomplex, al dan niet ook met
dezelfde wederpartij. Bij aanverwante zaken
gaat het om zaken van medeverdachten, of
zaken waarvan de uitkomst van belang is voor
de uitkomst van de zaak van de verzoeker.54
Beide subcategorieën komen in de gepubliceerde zaken van 2011 alleen in het strafrecht
voor (dertienmaal). Ze werden allemaal afge-

wezen. Een voorbeeld daarvan is een strafzaak
waarin de verdediging werd neergelegd. De
advocaat, tien jaar werkzaam in het strafrecht
en met ‘wrakingservaring’, had de verdediging
neergelegd omdat de behandeling van de
zaak niet werd aangehouden. In de tussentijd
liep de zaak tegen een medeverdachte verder
en daarin werd een veroordeling uitgesproken.
In die veroordeling werd de naam van de
cliënt van de advocaat genoemd als de persoon die in de zaak ‘aan de touwtjes trok’.
Dat hoorde de advocaat en daarom wraakte
hij de rechter die ‘kennelijk al een oordeel had
gevormd over de strafwaardigheid van de
cliënt’. Het verzoek werd afgewezen.
6. Professionaliteit
In 45 zaken werd een reden aangevoerd die
wij onder de hoofdcategorie ‘professionaliteit’
van de rechter scharen. Verzoekers voerden 32
maal als reden aan dat zij twijfelden aan de
deskundigheid van de rechter en dertienmaal
dat zij twijfelden aan de integriteit van de
rechter. Geen van de verzoeken werd toegewezen. De categorie is nieuw ten opzichte
van het onderzoek van Chrit en Venneman. Zij
kwamen de redenen wel tegen, maar schaarden die onder de categorie ‘overig’ omdat ze
niet vaak voorkwamen.
Deskundigheid vatten wij op als de nodige
kennis en vaardigheden bezitten om als

53 Vanwege de belofte van anonimiteit geven wij hier niet het LJN-nummer.
54 Een voorbeeld van een aantal aanverwante zaken vormen LJN BQ0078, BQ0086, BQ0075, BQ0085, BQ0076,
BQ0070 en BQ0083. In de laatste zaak worden door de rechter ter afsluiting van de zitting acht regels van een
gedicht voorgedragen, waardoor bij de verzoeker door de inhoud van het gedicht (in samenhang met de eerdere
bejegening door de rechter en een schending van hoor en wederhoor) het gevoel ontstaat dat de rechter vooringenomen is. Het wrakingsverzoek wordt toegewezen. In alle andere zaken gaat het om medeverdachten van de
eerste verzoeker en wordt verwezen naar LJN BQ0083. Steeds wordt (mede) aangevoerd dat de rechter onmogelijk onpartijdig kan zijn vanwege de samenhang van de zaken.

44

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 45

Wraking: omvang en inhoud

rechter een goede behandeling van de zaak te
waarborgen (niet behorende tot de hoofdcategorie ‘behandeling van de zaak/partij’).
Wanneer deskundigheid in twijfel wordt getrokken, wordt in veel gevallen onvoldoende kennis van het recht en/of onvoldoende kennis
van het dossier aangevoerd.55 Het nalaten om
aan waarheidsvinding te doen of geen serieuze poging doen om tot een schikking te
komen, wordt ook als reden aangevoerd.56 Wij
spraken een advocaat met meer dan veertien
jaar ervaring in de civiele praktijk van de internationale handel. Na een comparitie diende
hij zijn eerste wrakingsverzoek in:
De rechter maakte er een zootje van, maar
incompetentie is geen reden voor wraking.
Ik begreep best dat de rechter het geschil
niet meteen begreep, want ik had zelf ook
mijn best moeten doen om het te begrijpen. Het was erg technisch en ingewikkeld.
Ik wilde het uitleggen aan de rechter, maar
dat vond zij niet nodig, terwijl mij bleek
dat haar aanname onjuist was. En de
wederpartij had er belang bij dat de
rechter het niet begreep. De comparitie
begon om één uur en tegen zes uur wilde
de rechter de zitting beëindigen. Het was
een kakofonie geweest. Ze stond niet
open voor de standpunten van beide
partijen. Tegen zessen had ik mijn punt
nog steeds niet kunnen maken omdat zij
mij telkens in de rede viel en het gesprek
weer ‘haar’ kant op stuurde. Ik snap wel

dat we die dag ermee moesten ophouden, maar ik heb toen meerdere keren
geprotesteerd tegen het klaarleggen van
de zaak voor vonnis. Er ging ook daarna
nog van alles mis waarbij de tegenpartij
veel meer gelegenheid kreeg dan ik, en
toen heb ik een wrakingsverzoek ingediend waarin ik aanvoerde dat het beginsel van hoor en wederhoor is geschonden.
Het verzoek werd afgewezen, waarop de
advocaat nogmaals dezelfde rechter wraakte
omdat zij tijdens de wrakingsprocedure zou
hebben gelogen. Ook dat verzoek werd afgewezen (en daarop wraakte hij een derde keer).
Ook als een vonnis geen analyse van feiten,
argumenten en verwijzingen naar de wet
bevat, kan dat aanleiding zijn om te wraken.57
Het te actief of juist te lijdelijk optreden van
de rechter wordt daarnaast aangevoerd als
wrakingsgrond. Dat kan het geval zijn als de
rechter een zaak behandelt alsof het een
civielrechtelijk geschil betreft terwijl het een
bestuursrechtelijk geschil is.58
Integriteit als onderdeel van professionaliteit
vatten wij op als het voldoende afstand
houden tot situaties en personen in de samenleving die de rechter mogelijk in een chantabele positie zouden kunnen brengen. Twijfel
over de integriteit van de rechter wordt aangevoerd wanneer bijvoorbeeld de rechter lid
zou zijn van een criminele organisatie of in de
privésfeer omgang heeft met mogelijk louche
figuren.59 Ook mogelijke onderlinge beïnvloe-

55 LJN BU4998 (niet-ontvankelijk), BU3353 (afgewezen), BU8461 (afgewezen) en BV0365 (afgewezen).
56 LJN BV0365 (afgewezen) en BQ1802 (afgewezen).
57 LJN BQ8244 (afgewezen).
58 LJN BP4865 (afgewezen).
59 LJN BR1539 (niet-ontvankelijk, misbruik geconstateerd) en BV8921 (afgewezen).

45

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 46

ding van rechters of belangenverstrengeling
waardoor een rechter niet onafhankelijk kan
zijn, raakt de integriteit en wordt aangevoerd
als wrakingsgrond.60
7. Informatiegebreken
De hoofdcategorie ‘informatiegebreken’ is
eveneens nieuw ten opzichte van het onderzoek van Chrit en Venneman. De categorie is
ontstaan omdat in twintig verzoeken niet de
rechter, maar in feite het gerecht een verwijt
werd gemaakt.61 Het gaat dan om het verwijt
dat het dossier niet compleet is, het procesverbaal niet correct is, of dat de naam van de
rechter niet voorafgaand aan de zitting
bekend is. In drie zaken is het verzoek toegewezen, waarvan in twee zaken het procesverbaal niet correct was.
Wat het niet-noemen van de naam van een
rechter betreft, overwoog een wrakingskamer
die met deze reden werd geconfronteerd het
volgende:
Ter zitting van 5 september 2011 heeft
verzoekster meegedeeld dat zowel telefonisch door de griffie, als op 14 juli 2011
door de bode, geweigerd is om aan haar
de naam van de behandelend rechter te
noemen. Als van een dergelijke weigering

sprake is geweest – wat nog niet zonder
meer uit de door verzoekster gegeven
toelichting blijkt – zou de klacht van verzoekster op zichzelf gegrond zijn. Maar
zelfs indien van een weigering de naam
van de behandelend rechter te noemen
sprake is geweest, kan dit enkele gegeven
niet tot het oordeel leiden dat daardoor
bij verzoekster een objectief gerechtvaardigde vrees kan ontstaan dat de rechter
bij de behandeling van de zaak niet onpartijdig zal zijn.62
De subcategorie ‘overige informatiegebreken’
bestaat uit een (toegewezen) zaak waarin het
voorbereidingsformulier, opgesteld door een
griffier, een ongenuanceerd en subjectief
beeld schetste, en een zaak waarin de verzoeker er niet van op de hoogte was gebracht dat
zijn buren voor de zitting waren uitgenodigd.63
Wij spraken een ervaren strafrechtadvocaat
die erkende dat het niet-verstrekken van informatie door de rechtbank het soms nodig
maakt om een strategisch wrakingsverzoek in
te dienen:
De cliënt had ontlastend e-mailverkeer op
een computer staan die in beslag genomen
was door politie en justitie. Ik heb herhaal-

60 LJN BP8906 (afgewezen) en BQ9876 (afgewezen).
61 De wrakingsgrond dat een van de partijen niet in het bezit is van alle processtukken, die nu geschaard is onder
de categorie ‘Behandeling van de zaak’ en de subcategorie ‘hoor en wederhoor’, zou net zo goed onder de categorie ‘informatiegebreken’ kunnen vallen. Voor de vergelijkbaarheid met het jaar 2009 is echter voor dergelijke
gevallen wel de subcategorie ‘hoor en wederhoor’ aangehouden.
62 LJN BU9795 (afgewezen). Overigens kunnen wij ons voorstellen dat de argumentatie voor een burger moeilijk is
te volgen. De wrakingskamer zegt enerzijds dat als een naam wordt geweigerd, de klacht terecht zou zijn (‘klacht’
in de zin van een grond voor wraking?; of ‘klacht’ in de zin van de klachtenprocedure?), maar anderzijds dat dat
op zichzelf nog geen objectieve schijn van partijdigheid hoeft in te houden.
63 LJN BU8790 (toegewezen) respectievelijk BP4865 (afgewezen).

46

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 47

Wraking: omvang en inhoud

delijk verzocht om deze documenten,
maar kreeg ze niet. Toen kreeg de cliënt
vlak voor de zitting zijn computer terug.
Hij heeft mij een groot aantal e-mails
gegeven, maar ik had natuurlijk geen tijd
om de meest relevante te identificeren
voor mijn pleidooi. Door de wraking had
ik tijdwinst en lukte het wel.
8. Wantrouwen
Wij telden achttien keer een reden waarmee
de verzoeker te kennen gaf geen vertrouwen
in de rechterlijke macht of de rechters te hebben, al dan niet met verdere onderbouwing.
Er zitten enkele extreme gevallen tussen, zoals
de verzoeker die aanvoerde dat hij de rechters
wraakte ‘wegens het collaboreren met een illegale neonazi’ of beweringen dat alle rechters
zich schuldig maken aan corruptie, schending
van mensenrechten, machtsmisbruik, enzovoort.64 Minder extreem zijn de verzoeken
waarin de verzoeker aangeeft geen enkel vertrouwen te hebben in een bepaalde rechtbank.65 In vijf van de achttien zaken werd de
verzoeker bijgestaan door een gemachtigde.66
Wantrouwen leidde geen enkele keer tot toewijzing van een verzoek. In het onderzoek van
Chrit en Venneman werd deze aparte categorie nog niet onderscheiden.
9. Onbekend
Een reden hebben wij in de categorie ‘onbekend’ geplaatst indien in de gepubliceerde

uitspraak niets bekend is gemaakt over de
motieven van de verzoeker. Dit gebeurt bijvoorbeeld als de wrakingskamer niet overgaat
tot een inhoudelijke behandeling nadat
geconstateerd is dat het verzoek te laat is
ingediend.67 Wij hebben 23 verzoeken bij
‘onbekend’ moeten plaatsen, waarvan veertien op het gebied van bestuursrecht. Geen
van deze verzoeken is toegewezen.
10. Overig
De categorie ‘overig’ omvat in totaal 45 redenen en is uitgesplitst in redenen als dat de
rechter niet ingaat op bepaalde inhoudelijke
aspecten van de zaak (elf keer als reden aangevoerd) en waarin de verzoeker klaagt over
de tijd dat hij moet wachten op beslissingen
of over de traagheid van de rechtsgang (vijf
keer als reden aangevoerd).68 Verder vallen
onder de categorie ‘overig’ alle redenen (29
keer) die niet in een van de andere categorieën ingedeeld konden worden. Voorbeelden
hiervan zijn dat de verzoeker:
• vindt dat er sprake is van discriminatie;
• klaagt over een beslissing in een eerdere
zaak bij een andere rechter;
• vindt dat de vrijheid van raadsmankeuze
geschonden wordt; of
• vindt dat de dagvaarding incorrect is.69
In vier gevallen (twee civiel, twee strafrecht)
werd het verzoek toegewezen.
Wij spraken een advocaat (met tien jaar ervaring op bestuursrechtelijk gebied) die zijn eer-

64 LJN BV8921 respectievelijk BT7346.
65 LJN BU5882 en BP7241.
66 LJN BT7341, BR0820, BQ6263, BV0265 en BT7346.
67 LJN BP5819.
68 LJN BR5531.
69 LJN BP6417, BR2223, BP 7390 respectievelijk BT1829.

47

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 48

ste wrakingsverzoek had ingediend tegen een
voorzieningenrechter. De redenen voor het
wrakingsverzoek waren niet heel duidelijk.
De wrakingskamer heeft ze in de beslissing
benoemd als dat de rechter weigerde getuigen op een kort geding te horen en dat hij
aan het begin van de zitting het onderwerp
van het debat sterk beperkte. De advocaat zei
over de redenen en de afloop het volgende.
Het wrakingsverzoek kwam niet uit de
lucht vallen. Bij de eerste zitting had mijn
cliënt al het gevoel dat de rechter nauwelijks geïnteresseerd was in wat zij naar
voren bracht. Het was niet helemaal tastbaar, maar de atmosfeer was niet goed.
Bij de tweede zitting stelde de rechter zich
op het standpunt dat in een kort geding
geen getuigen het woord mogen doen.
Dat leek mij al vanaf het begin juridisch
onjuist. Uiteindelijk is het toch meer van
mijn cliënt uitgegaan, maar ik kon dat wel
billijken. Ik vond ook dat de rechter ‘verkokerd’ bezig was. Dat kun je zien als een
indicatie voor een zekere mate van vooringenomenheid.
Ik heb nadrukkelijk tegen mijn cliënt
gezegd dat zo’n wrakingsverzoek bijna
altijd misgaat. Maar we hadden het
gevoel: het gaat met deze rechter hoe
dan ook mis. Laten we het daarom maar
proberen. En in zekere zin heeft de procedure wel enigszins aan zijn doel beantwoord. Die wrakingszitting maakte, dat
was duidelijk, indruk op deze rechter. Hij

48

was helemaal not amused. Over de
behandeling van ons verzoek door de
wrakingskamer heb ik helemaal geen
klachten. Ze deden wat je moet doen. Er
werd uitvoerig doorgevraagd en op geen
enkele manier kreeg je het idee dat zij hun
collega wilden dekken. Dat het er tamelijk
formeel toeging, lijkt me terecht. En zoals
ik al zei: de gewraakte rechter was erg
onder de indruk. En dat kan ik begrijpen.
Het was hem nooit eerder overkomen en
hij moest ook wel erkennen dat de door
hem genomen beslissing inhoudelijk niet
correct was.
Succes en falen van wrakingsverzoeken
In 2011 zijn 571 wrakingsverzoeken afgewezen,
niet-ontvankelijk verklaard of op een andere
manier afgedaan. 36 verzoeken zijn toegewezen. Over de gronden voor af- en toewijzing in
die zaken kunnen we niets zeggen, omdat ze
niet allemaal zijn gepubliceerd. We kunnen
alleen iets zeggen – en dat doen we hieronder – over de gepubliceerde zaken in 2011.
Wij hebben bekeken hoe ze zijn afgedaan, of
we iets kunnen zeggen over de redenen in de
toegewezen zaken, of het verschil maakt dat
een gemachtigde betrokken is geweest bij het
wrakingsverzoek, wat de reden is voor het
betrekkelijk hoge aantal niet-ontvankelijk
verklaringen, en hoe vaak misbruik is geconstateerd.
In deze paragraaf gaan wij ook na wat in
empirische zin te zeggen is over de voorstellen tot wijziging die in het rechtsvergelijkend

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 49

Wraking: omvang en inhoud

onderzoek van Giesen e.a. zijn gedaan (Giesen
e.a. 2012: hoofdstuk 5, paragraaf 4). Relevant
voor dit hoofdstuk zijn de aanbevelingen om
enkele vastomlijnde wrakingsgronden in te
voeren, om de mogelijkheid van een boete of
proceskostenveroordeling bij oneigenlijke
wrakingsverzoeken in de wet op te nemen en
om een verkorte procedure in te voeren bij
kennelijk ongegronde verzoeken.70

Figuur 1. Percentages wijzen van afdoening
(n = 345)

Afdoening van wrakingszaken
Figuur 1 geeft een overzicht van afdoening
van de 345 in 2011 gepubliceerde zaken (vanwege afronding tellen de percentages op tot
99%).
Afgewezen 62%

21 wrakingsverzoeken van de 345 gepubliceerde verzoeken in 2011 zijn toegewezen.
Dat is ongeveer 6%.71 215 van de 345 gepubliceerde verzoeken in 2011 zijn afgewezen. Dat
is ongeveer 62%. Een veelgebruikte overweging is dat ‘de aangevoerde feiten en omstandigheden geen grond opleveren voor wraking’.72 Regelmatig oordeelt de wrakingskamer
dat een wraking geen verkapt rechtsmiddel
mag zijn en dat wraking niet mag worden
gebruikt tegen (proces)beslissingen die een
partij niet goed uitkomen of niet bevallen.73

Niet-ontvankelijk 20%
Gemengde beslissingen + overig 9%
Toegewezen6%
Buiten behandeling gelaten 2%

De advocaten die wij geïnterviewd hebben
over hun recente wrakingservaringen waren
over het algemeen ontevreden over de

70 Wij hebben de wijzigingsvoorstellen hier kort genoemd. Voor de uitgebreide formuleringen verwijzen wij naar het
rapport van Giesen e.a. (2012).
71 In 2011 zijn er in totaal 607 wrakingsverzoeken ingediend. Hiervan is 5,95% toegewezen. Dit zijn 36 zaken, waarvan er dertien tot op heden niet zijn gepubliceerd.
72 LJN BQ9142 (afgewezen) en BP4342: ‘Naar het oordeel van de wrakingskamer leveren de door en namens verzoeker aangevoerde feiten en omstandigheden, zowel afzonderlijk als in onderlinge samenhang bezien, niet een
uitzonderlijke omstandigheid op die een zwaarwegende aanwijzing vormt voor subjectieve vooringenomenheid
van de rechter. Er zijn geen aanwijzingen aannemelijk geworden waaruit zou kunnen volgen dat de rechter zijn
beslissingen heeft gegeven op grond van persoonlijke, jegens verzoeker of zijn zaak vooringenomen, opvattingen.
Evenmin vormen deze een toereikende grondslag voor de slotsom dat een bij verzoeker bestaande vrees voor
onpartijdigheid van de rechter objectief gerechtvaardigd is.’ (afgewezen)
73 LJN BP7797 (afgewezen) en BV1114 (afgewezen).

49

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 50

motivering van afwijzende verzoeken.74 Wij
noteerden onder andere uitspraken als: ‘De
zitting was wel goed, er werden de juiste
vragen gesteld, maar uiteindelijk vind ik dat
de argumenten toch niet voldoende zorgvuldig zijn gewogen waardoor de uitspraak in
mijn ogen geen recht doet aan de zaak’, ‘niet
dat er marginaal getoetst is, maar de motivering had wel wat uitgebreider gekund’, maar
ook: ‘De beslissing draagt de conclusie, dus is
concludent. De motivering deugt, ook al is het
inhoudelijk onzin. Er is dus wel een andere
inschatting gemaakt.’
Zeventig zaken van de 345 gepubliceerde verzoeken in 2011 zijn niet-ontvankelijk verklaard.
Dat is ongeveer 20%. De belangrijkste reden
is dat de verzoeken te laat zijn ingediend. Een
verzoek moet worden ingediend zodra de
feiten en omstandigheden bekend zijn geworden.75 In het algemeen vinden partijen (zie de
zaak van Brander in paragraaf 3.2.2) en advocaten het jammer dat bij niet-ontvankelijkheid
de argumenten voor wraking niet worden
behandeld. ‘Ik vond het ronduit teleurstellend
dat er door de niet-ontvankelijkheid geen
inhoudelijke beoordeling werd gegeven,’ zei
een advocaat. Wraken nadat er al uitspraak in
de hoofdzaak is gedaan, leidt altijd tot niet-

ontvankelijkheid.76 Een tweede belangrijke
grond voor een niet-ontvankelijkverklaring
betreft de wraking die gericht is op ‘alle rechters in de rechtbank’ of ‘in Nederland’. Dit is
voornamelijk het geval wanneer verzoeker
geen vertrouwen heeft in de rechtbank of de
Nederlandse rechtsstaat.77 Ook het niet goed
motiveren van een wrakingsverzoek kan nietontvankelijkheid tot gevolg hebben,78 en
verder leiden ook het gebrek aan nieuwe
feiten en omstandigheden sinds het laatste
wrakingsverzoek en misbruik tot niet-ontvankelijkheid. Overigens zijn 31 zaken (9%) onder
‘overig’ gecategoriseerd omdat zij deels nietontvankelijk én deels afgewezen en soms een
nadere beslissing moesten krijgen.
Acht zaken (2%) zijn buiten behandeling gelaten.79 Redenen om een verzoek buiten behandeling te laten, zijn vaak dezelfde als redenen
om niet-ontvankelijk te verklaren.80 In twee
gevallen wordt het verzoek ‘wegens kennelijke
niet-ontvankelijkheid’ buiten behandeling
gelaten.81 Onduidelijk is waarom in bepaalde
gevallen wordt gekozen voor het buiten
behandeling laten van een wrakingsverzoek in
plaats van te beslissen tot niet-ontvankelijkheid.

74 Wij beseffen dat de waarde van deze observatie gering is, ook al is hij gebaseerd op het oordeel van verschillende advocaten. In het algemeen zal het oordeel over de motivering van afwijzende beslissingen negatief zijn.
75 Artikel 8:16 Awb, artikel 37 RV en artikel 513 lid 1 Sv, LJN BR3573 (niet-ontvankelijk) en BQ5276 (niet-ontvankelijk).
76 LJN BR4981 (niet-ontvankelijk).
77 LJN BP9480 (niet-ontvankelijk).
78 LJN BQ0082 (niet-ontvankelijk).
79 21 toegewezen, 215 afgewezen, 70 niet-ontvankelijk en 8 buiten behandeling gelaten telt op tot 314. Samen met
31 zaken die deels niet-ontvankelijk én deels afgewezen en soms een nadere beslissing moesten krijgen, is dat
345.
80 LJN BV0070, BQ1849, BR2948 en BP3978 (alle buiten behandeling gelaten).
81 LJN BQ8432 en BQ9813 (beide buiten behandeling gelaten).

50

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 51

Wraking: omvang en inhoud

Wij bezien deze cijfers in het licht van de
wijzigingsvoorstellen van Giesen e.a., in het
bijzonder het voorstel van differentiatie in de
procedure door kennelijk ongegronde – plus
kennelijk niet-ontvankelijke en kennelijk ‘buiten behandeling te laten’ – verzoeken via een
verkorte procedure af te doen (Giesen 2012:
hoofdstuk 5, paragraaf 4). Hoeveel wrakingsverzoeken zouden op die manier versneld
kunnen worden afgedaan? In theorie zijn dat
alle verzoeken die ongegrond zijn verklaard,
dus 94% van de ingediende verzoeken. Het is
echter onduidelijk hoeveel van deze verzoeken
kennelijk niet-ontvankelijk en kennelijk ongegrond zijn.
Bekijken we een andere categorie, die van
geconstateerd misbruik (meer daarover in de
volgende paragraaf). Bij 12% van de verzoeken is misbruik geconstateerd en alle gevallen
van misbruik zijn tevens kennelijk ongegrond
en/of kennelijk niet-ontvankelijk. Gevallen van
misbruik zouden dus in ieder geval in de verkorte procedure behandeld kunnen worden.
Het percentage wrakingsverzoeken dat via
een verkorte procedure zou kunnen worden
afgedaan, schatten wij op basis van bovenstaande theoretische uitersten in op minimaal
10%, maar waarschijnlijk meer.82 Deze zaken
zouden waarschijnlijk relatief meer zaken
zonder gemachtigde betreffen (want die zijn
vaker niet-ontvankelijk, zie hierna).

Redenen die hebben geleid tot toewijzing in
de 21 gepubliceerde zaken
In de 21 toegewezen zaken die in 2011 op
rechtspraak.nl zijn gepubliceerd, zijn 43 redenen gegrond verklaard. In tabel 5 zijn deze
redenen die hebben geleid tot een toewijzing
van wrakingsverzoeken, uitgesplitst in hoofden subcategorieën en naar rechtsgebied.
25 redenen zijn te plaatsen in de categorie
‘behandeling van partij/zaak’. Die reden is ook
vaak aangevoerd, namelijk 211 maal. Vijfmaal
(van de 32 keren aangevoerd) was een afwijzing om getuigen te horen de reden om het
wrakingsverzoek toe te wijzen. Andere opvallende toewijzingen zijn wat ons betreft de
twee in de categorie ‘persoonlijke relatie’,
omdat die reden slechts tienmaal is aangevoerd (m.a.w. een hoog toewijzingspercentage). Ook opvallend is dat de categorie ‘eerdere beslissing’ met 64 redenen eenmaal tot
wraking heeft geleid en dat de nieuw toegevoegde hoofdcategorieën ‘professionaliteit’
geen enkele keer heeft geleid tot toewijzing
(45 maal aangevoerd), ‘wantrouwen’ evenmin
(18 maal aangevoerd), maar ‘informatiegebreken’ driemaal is toegewezen (20 maal aangevoerd). Wij willen benadrukken dat vanwege
het lage aantal toegewezen wrakingsverzoeken, daar geen conclusies aan kunnen worden
verbonden.

82 De slagen om de arm houden wij omdat de 12% misbruik gebaseerd is op de gepubliceerde zaken van 2011 en
niet op alle zaken. Misschien dat wrakingszaken waarin misbruik is geconstateerd, relatief vaker worden gepubliceerd.

51

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 52

Tabel 5.

Redenen die hebben geleid tot toewijzing van wraking

Totaal

Bestuursrecht

Civiel

Strafrecht

Wrakingskamer

Totaal

4

19

20

0

43
0

Nevenfuncties
Persoonlijke relatie
Behandeling van partij/zaak
Bejegening
Ongelijke behandeling
Hoor en wederhoor
Procedurefout

4
3

1

2

11
5
3
2
1

10
7

0

25
15
3
4
3

2
1

Procesbeslissingen
Planning zitting
Getuigen
Processtukken
Proces-Verbaal
Andere verzoeken

0

2
2

6
1
5

0

8
3
5
0
0
0

Eerdere beslissing van rechter
Dezelfde zaak
Andere zaak van verzoeker
Soortgelijke zaak
Aanverwante (samenhangende) zaak

0

1
1

0

0

1
1
0
0
0

Professionaliteit
Deskundigheid
Integriteit

0

0

0

0

0
0
0

Informatiegebreken
Dossier niet compleet
Proces-Verbaal incorrect
Geen naam van behandelend rechter
vermeld voor aanvang zaak
Overige gebreken

0

1

2

0

1

1

3
0
2

1

0
1

Wantrouwen

0

Onbekend

0

Overig
Tijdigheid
Niet ingaan op aspecten
Overig

52

2

0

2

2

1
1

2

0

4
0
1
3

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 53

Wraking: omvang en inhoud

Het rapport van Giesen beveelt onder andere
aan om enkele formele wrakingsgronden te
(her)introduceren, waaronder verwantschap,
financiële betrokkenheid en functionele
betrokkenheid. Deze wrakingsgronden zouden
onder andere passen in de categorieën
‘nevenfuncties’ en ‘persoonlijke relaties’. Die
gronden worden echter nauwelijks aangevoerd (zestien keer), maar zijn wel tweemaal
toegewezen. Kunnen we dan concluderen dat
de terugtrekkings- en verschoningspraktijk
goed werkt (omdat die gronden weinig zijn
aangevoerd), maar dat als daarin een verkeerde inschatting wordt gemaakt, deze
inschatting relatief vaak onjuist is?83 We zouden voor dergelijke conclusies over meer
zaken moeten beschikken en bovendien over
cijfers over meerdere jaren. We zouden dan
bovendien moeten weten of partijen en advocaten de nevenfuncties en relaties hebben
kunnen controleren en wat daar minimaal voor
nodig is zijn de namen van de betrokken
rechters. Die zijn voor en tijdens de rechtszaak
echter vaak niet bekend (maar pas met het
vonnis).
Daarentegen is 64 maal aangevoerd dat de
rechter eerdere betrokkenheid had bij de (of
een soortgelijke) zaak, waarvan er één werd
toegewezen. We zouden dit onder de ‘functionele betrokkenheid’ uit het advies van Giesen
kunnen scharen. Het vaak aanvoeren van deze

grond lijkt een bevestiging van de veronderstelling dat de naam van de rechter bekend
moet zijn, want deze grond wordt vooral aangevoerd als dezelfde rechter betrokken was bij
een eerdere beslissing in dezelfde of een
eerdere zaak van de verzoeker. Dan kent de
verzoeker dus de rechter (en de kennismaking
met de rechter gebeurt meestal pas op de
zitting). Dat deze grond maar één keer is toegewezen duidt er misschien weer op dat de
verschoningsregeling op dit punt goed
werkt.84 Anders waren er wellicht meer toewijzingen geweest.
Een en ander leidt tot onze kanttekening dat
de (her)introductie van formele wrakingsgronden zoals door Giesen voorgesteld, niet tot
een substantiële vermindering van zowel het
aantal wrakingsverzoeken als het aantal toewijzingen zal leiden. De verplichting aan de
rechter om zich op basis van deze gronden te
verschonen, zal misschien de norm wel nog
meer inscherpen. Dat effect zal nog versterkt
worden als ook de namen van de betrokken
rechters van tevoren aan partijen en advocaten
kenbaar worden gemaakt. Zou de verschoningsplicht voor de volle 100% werken, dan hadden
in theorie 43 wrakingsgronden en drie toegewezen gronden kunnen worden voorkomen
(van de in 2011 gepubliceerde zaken).

83 Verschoning en terugtrekking van rechters vóór en tijdens de zitting is in het onderzoek van Ter Voert en Kuppens
onderzocht (Ter Voert & Kuppens 2002, hoofdstuk 3). 40% van de rechters die aan de enquête meewerkten, gaf
aan dat zij zich in 2000 of 2001 minstens eenmaal voor de zitting hadden teruggetrokken (312 van de 786 rechters),
4% tijdens de zitting (34 rechters) en 2% zei formeel een verschoningsverzoek te hebben ingediend (19 rechters).
84 In deze paragraaf veronderstellen wij dat de wrakingskamers op juiste gronden zaken hebben toe- en afgewezen.
Dat is echter een juridische conclusie die wij uiteraard niet voor onze rekening kunnen nemen. Wij redeneren hier
dus in de ‘als ... dan ...’ vorm.

53

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 54

Maakt een gemachtigde verschil voor
toewijzing of afwijzing van het verzoek?
Wij hebben gekeken of er verschil is in de
aantallen toe- en afwijzingen van wrakingsverzoeken en de betrokkenheid van een
gemachtigde (een advocaat of een andersoortige adviseur85). Van vijftien zaken is onbekend
of er sprake is van procederen met of zonder
gemachtigde. Deze zaken zijn in tabel 6 buiten
beschouwing gelaten. De percentages zijn
afgerond.
Tabel 6.

Percentages afdoening wrakingszaken met
en zonder gemachtigde
met

zonder

gemachtigde gemachtigde
n: 208

n: 122

Afgewezen

67

52

Toegewezen

9

2

Niet-ontvankelijk

14

31

1

5

9

10

Buiten behandeling
gelaten
Gemengde beslissingen
+ overig

In zaken met een gemachtigde ligt het percentage toegewezen verzoeken hoger (9%)
dan wanneer er geen gemachtigde betrokken
was (2%). Dit verschil komt ook in het onderzoek van Chrit en Venneman over 2009 naar
voren; zij vonden met gemachtigde 11% ten

opzichte van 4% zonder gemachtigde.
Het percentage niet-ontvankelijk verklaarde
verzoeken zonder gemachtigde is ruim tweemaal zo hoog als met gemachtigde (31%
tegenover 14%). In het onderzoek over 2009
kwam eenzelfde verhouding naar voren (20%
zonder, 9% met gemachtigde). Ook het percentage buiten behandeling gelaten verzoeken zonder gemachtigde in 2011 is groter (5%)
dan het aantal met gemachtigde (1%). Hiermee hangt uiteraard het percentage afwijzingen
samen. In zaken zonder gemachtigde werd
52% afgewezen, terwijl met gemachtigde een
hoger percentage (67%) laat zien (lager %
niet-ontvankelijk betekent hoger % afgewezen).86 De percentages op dit punt waren in
het onderzoek van Chrit en Venneman nagenoeg gelijk (74% met en 73% zonder).
Over het geheel genomen zijn in vergelijking
met 2009, de verzoeken in 2011 vaker nietontvankelijk verklaard, minder vaak afgewezen
en er is vaker beslist in de categorie ‘overige’
(wij gaan niet in op de verschillen in toewijzing
vanwege de lage aantallen). Verder is opvallend dat in 2011 verhoudingsgewijs niet vaker
dan in 2009 zonder gemachtigde werd opgetreden. De verhouding niet-ontvankelijkverklaringen ‘met’ tegenover ‘zonder gemachtigde’
is ten opzichte van 2009 gelijk gebleven.
Verzoeken worden wel beduidend vaker nietontvankelijk verklaard als er zonder gemachtigde wordt opgetreden.

85 Dat kan een professioneel werkende (semi-)jurist zijn maar ook een familielid. Wij kunnen dat niet nader specificeren, omdat het meestal niet blijkt uit de uitspraken.
86 In de categorie ‘overig’ in de cirkeldiagrammen zijn meervoudige uitspraken zoals ‘deels niet-ontvankelijk én
deels afgewezen’ samengevoegd, alsook zaken die nog nader in behandeling zouden worden genomen. Het
gaat om twaalf zaken zonder gemachtigde en negentien met gemachtigde.

54

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 55

Wraking: omvang en inhoud

Niet-ontvankelijkheid en termijnen
Niet-ontvankelijkheid treft een betrekkelijk
groot deel van de wrakingsverzoeken, vooral
als verzoekers niet door een gemachtigde
worden bijgestaan. Het oordeel van niet-ontvankelijkheid hangt vaak samen met de eis dat
een wrakingsverzoek moet worden ingediend
‘zodra de feiten of omstandigheden aan de
verzoeker bekend zijn geworden’.87 Het is in
ieder geval te laat als er al een einduitspraak is
of als de zittingsrechter eindvonnis aan het
wijzen is.88 Over de betekenis van het woord
‘zodra’ bestaan echter ruime en enge opvattingen. ‘Zodra’ is in enkele gevallen ‘terstond’;
één dag later het verzoek indienen, kan al te
laat zijn.89 In andere gevallen meent de
wrakingskamer dat ‘zodra’ ‘niet [wil] zeggen
dat een partij niet enige bedenktijd gegund
mag worden voordat deze het wrakingsverzoek indient’.90 Wrakingskamers nemen
soms alsnog een laat verzoek in behandeling
als daarvoor goede redenen worden aangevoerd.91 Wrakingskamers verschillen van
mening over de vraag of onbekendheid van
de verzoeker met de wrakingsprocedure een
termijnoverschrijding wel of niet rechtvaardigt.92 Volgens één uitspraak is er wettelijk
helemaal geen termijn verbonden aan het
indienen van een wrakingsverzoek, maar moet

worden gekeken of er sprake is van misbruik
van het middel. De wrakingskamer accepteerde in het betreffende geval vier maanden
‘termijnoverschrijding’.93 Opvallend is verder
dat in enkele gevallen geen opmerking
gemaakt wordt over het te laat indienen van
een verzoek. Zo werd een verzoek dat twee
maanden nadat de feiten of omstandigheden
zich hadden voorgedaan werd ingediend,
gewoon inhoudelijk behandeld.94
Ten slotte merken wij op dat wij geen vaste lijn
kunnen ontdekken in de acceptatie door de
wrakingskamer van het aanvullen van de
wrakingsgronden, bijvoorbeeld via een toelichtende brief nadat het verzoek ter griffie is
binnengekomen, of mondelinge aanvullingen
tijdens de wrakingszitting – soms wordt aanvulling van gronden wel geaccepteerd en
soms niet.95
Bovenstaande gegevens leiden tot enkele
aarzelingen bij de aanbeveling van Giesen e.a.
voor een verkorte procedure in geval van
kennelijk niet-ontvankelijke verzoeken. Er is
blijkbaar geen overeenstemming onder
wrakingsrechters over de termijn waarbinnen
een wrakingsverzoek moet worden ingediend,
waardoor er geen overeenstemming is over
het oordeel ‘niet-ontvankelijk’ (en net zomin

87 Artikel 8:16 Awb, artikel 37 RV en artikel 513 lid 1 Sv.
88 LJN BQ8432 (buiten behandeling), BT1640 (niet-ontvankelijk), BU9791 (niet-ontvankelijk), BR0674 (niet-ontvankelijk) en BR2223 (niet-ontvankelijk).
89 LJN BV0321 (niet-ontvankelijk), BV0330 (niet-ontvankelijk), BP3873 (niet-ontvankelijk) en BP6261 (niet-ontvankelijk).
90 LJN BQ6408 (afgewezen) en BW1443 (deels toegewezen, deels afgewezen).
91 LJN BQ9147 (toegewezen) en BR0796 (afgewezen).
92 LJN BU8461 (afgewezen) tegenover BV0353 (niet-ontvankelijk).
93 LJN BV0476 (toegewezen).
94 LJN BQ2072 (afgewezen).
95 LJN BP3415 (afgewezen), BQ1646 (niet-ontvankelijk, afgewezen) en BT6762 (niet-ontvankelijk).

55

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 56

over ‘kennelijk niet-ontvankelijk). Zolang dat
het geval is, brengt een verkorte procedure
(net zoveel als nu het geval is) rechtsonzekerheid met zich mee. Verzoekers zouden echter
wel de indruk kunnen krijgen dat een verkorte
procedure (bijvoorbeeld als zij na één dag pas
het wrakingsverzoek hebben ingediend)
minder zorgvuldig is en dan telt rechtsonzekerheid daarbij op naar een lager vertrouwen in
de wrakingsprocedure.
Misbruik van wraking
Ten slotte gaan wij in deze paragraaf in op het
mogelijke misbruik van het wrakingsrecht. In
artikelen in de juridische vakbladen krijgt het
vermoeden van oneigenlijk gebruik of misbruik altijd wel enige aandacht. Vanuit de
Rechtspraak bezien is het relevant om misbruik
zo veel mogelijk te voorkomen, omdat de
wrakingsprocedure tijd en geld kost en bovendien impact heeft op de individuele rechters
die het aangaat en de organisatie van het
gerecht als geheel. In dit empirisch onderzoek
kunnen wij niet bepalen wat onder misbruik
verstaan moet worden, want dat behelst een
normatief standpunt.96 Wat we wel kunnen
doen, is het materiaal aanleveren op basis
waarvan een empirisch gefundeerde discussie
mogelijk is. In deze paragraaf kunnen wij
verder aanstippen wat de wrakingskamers, dus
rechters zelf onder misbruik verstaan, althans
wanneer zij dat in uitspraken als zodanig

benoemen of dat in vergelijkbare gevallen
juist niet doen.
In 41 van de 345 gepubliceerde verzoeken in
2011 is door de wrakingskamer geoordeeld
dat er sprake is van misbruik van het middel
wraking. Dat is ongeveer 12%. Het gaat om
zestien bestuursrechtzaken, twaalf civielrechtelijke, vijf strafrechtelijke en acht wrakingsverzoeken tegen de wrakingskamer. Op enkele
punten lijkt overeenstemming te bestaan over
wanneer er sprake is van misbruik, maar soms
wordt in vergelijkbare zaken verschillend
geoordeeld. Enerzijds komen wrakingskamers
terughoudend over in het constateren van
misbruik. Een voorbeeld hiervan is de al eerder
aangehaalde zaak waarin de verzoeker de
rechters verwijt ‘te collaboreren met een illegale neonazi’.97 Het verzoek werd afgewezen
maar er werd geen misbruik geconstateerd.
Een ander voorbeeld betreft een verzoekster
– gedaagde in een zaak die een civiele vordering betrof – die als reden voor wraking van de
kantonrechter aanvoerde dat hij haar om seks
zou hebben verzocht en ‘een viezerik’ was.
Ook hier werd geen misbruik aangenomen.98
Een veel voorkomende reden die wel regelmatig als misbruik wordt aangemerkt, is dat
de verzoeker bij herhaling op dezelfde
gronden wrakingsverzoeken indient, of dat de
verzoeken niet gericht zijn tot de persoon van
de (zittings)rechter.99 Het verzoek om ‘alle
rechters van Nederland te wraken’ bijvoorbeeld

96 Zie bijvoorbeeld Van der Wal die een tamelijk ruim begrip van misbruik voorstaat: ‘Als een procespartij in redelijkheid geen positief resultaat van zijn wrakingsverzoek kon verwachten’ (Van der Wal 2010: 10).
97 LJN BV8921 (afgewezen).
98 LJN BQ9267 (afgewezen).
99 LJN BQ6260 (deels niet-ontvankelijk/deels afgewezen, misbruik), BR3558 (afgewezen, misbruik), BR3585 (afgewezen, misbruik) en BU9926 (niet-ontvankelijk, misbruik).

56

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 57

Wraking: omvang en inhoud

werd als misbruik beoordeeld.100 Zo’n redengeving leidt echter niet altijd tot de kwalificatie misbruik, wat misschien te maken heeft
met hoe de zaak ter zitting verloopt. In een
zaak waarin dwangmiddelen werden toegepast omdat de verdachte zijn verkeersboetes
niet betaalde, wraakte de verzoeker aanvankelijk met dezelfde reden. Ter zitting, toen de
wrakingskamer vroeg waarom het nou precies
ging, verklaarde de verzoeker:
Ik heb persoonlijk tegen [de rechter] niets,
maar ik kan niet de hele rechtbank wraken
en ik moet toch ergens beginnen. Maar
het had voor hetzelfde geld een andere
rechter kunnen zijn. Er zijn eerder vergelijkbare zaken tegen mij geweest en ik heb
mijn twijfels bij die eerdere beslissingen. Ik
weet niet of [de rechter] betrokken is
geweest bij één of meer van die zaken. (...)
Volgens mij is de Wet Mulder een wet
zonder rechtskracht. De officier van justitie
handelt namelijk zonder dat er een rechter
over heeft beslist. Ik ga dat aankaarten bij
het Hof van Justitie in Luxemburg. U
houdt mij voor dat ik dan wellicht beter
rechtskundige hulp kan inroepen, maar
dat is niet nodig. Ik kan dat zelf wel.101
De wrakingskamer oordeelde in dit geval niet
dat er sprake was van misbruik.
Het verwijt van misbruik valt zeker bij advocaten niet in goede aarde. De advocaat die in

paragraaf 2.4.2 onder ‘professionaliteit’ is
geciteerd over de comparitierechter ‘die er
een zootje van maakte’, is na zijn tweede en
derde wrakingsverzoek misbruik verweten.
Ik was beledigd dat in de beslissing op
het tweede en derde wrakingsverzoek
overwogen werd dat ik misbruik van het
wrakingsrecht heb gemaakt en bepaald is
dat een volgend wrakingsverzoek niet in
behandeling zal worden genomen. Ik vind
dat een verwijt aan mijn professionaliteit.
Dat de wrakingskamer van oordeel was
dat mijn gronden geen wraking rechtvaardigden is één, maar dat ik een oneigenlijk
doel zou nastreven is beledigend, zeker
gezien mijn mondelinge toelichting. Ik had
als doel het probleem van partijdigheid
van de rechter op te lossen zodat ik mijn
standpunt naar voren kon brengen.
Het interessante aan de reactie van deze
advocaat is dat hij de beschuldiging van misbruik van het wrakingsrecht ziet als een ‘verwijt
aan zijn professionaliteit’. De reactie is als het
ware het spiegelbeeld van rechters die een
wrakingsverzoek zo kunnen opvatten.
Wij kunnen geen duidelijke inhoudelijke lijn
aanwijzen in gevallen waarin misbruik werd
geconstateerd.102 Dat maakt het moeilijk om in
empirische zin iets te zeggen over de aanbeveling uit het rapport van Giesen e.a. om bij

100 LJN BP9481 (niet-ontvankelijk, misbruik).
101 LJN BV0779 (niet-ontvankelijk).
102 Artikel 10.1 van het wrakingsprotocol 2007 zegt over misbruik: ‘In geval van misbruik van het wrakingsinstrument
kan de wrakingskamer bepalen dat een volgend verzoek (in dezelfde zaak) niet in behandeling wordt genomen.
[...] Zie voor het begrip ‘misbruik’ artikel 3:13 lid 2 BW en de jurisprudentie van de Hoge Raad inzake misbruik
van procesrecht.’

57

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 58

‘oneigenlijk gebruik’ een boete of een proceskostenveroordeling aan de verzoekende partij
op te leggen, zodat dergelijke verzoeken
deels worden voorkomen. De classificatie ‘misbruik’ lijkt op dit moment niet consistent te
worden gebruikt en wij vermoeden dat dat zo
blijft als de classificatie ‘oneigenlijk gebruik’
omschreven en toegepast zal moeten worden.
Dat geeft geen helder signaal naar partijen.
Daar komt bij dat Giesen e.a. aan de wrakingskamer een discretionaire bevoegdheid willen
toekennen bij het opleggen van de boete, wat
evenmin bevorderlijk is als duidelijk signaal
naar partijen. Uiteraard zou het juist ook zo
kunnen zijn dat het invoeren van deze mogelijkheid – zeker als daaraan een sanctie voor
de verzoeker wordt verbonden – als gevolg
heeft dat de wrakingskamers voorzichtiger en
bewuster met de classificatie omgaan en tot
meer uniformiteit komen.

2.5

Conclusies

De cijfers waarop wij ons kunnen baseren zijn
niet spijkerhard. Wrakingsverzoeken en hun
afdoeningswijzen worden niet eenduidig
geteld en geadministreerd. Toch kunnen we
concluderen dat het aantal wrakingsverzoeken
vanaf 2007 sterker stijgt dan voorheen, zowel
in absolute als in relatieve zin (afgezet tegen
het totaal aantal rechtszaken). Relatief gezien
is sinds 2007 sprake van een verdubbeling.
In 2011 werden 607 verzoeken ingediend,
waarvan er 36 werden toegewezen. Helaas
wordt niet systematisch geregistreerd hoeveel

wrakingsverzoeken worden ingetrokken en
bovendien is er geen systematische registratie
van terugtrekking, verschoning en berusting.
Berusting wordt niet consistent als ‘toewijzing’
geregistreerd. In het aantal toewijzingen van
wrakingsverzoeken is overigens geen trend te
ontdekken. Als er naast de 36 toewijzingen
door de wrakingskamer berustingen zijn die
niet als wraking worden geregistreerd, dan is
het aantal terechte wrakingen hoger.103
Het publicatiebeleid wordt nog niet optimaal
uitgevoerd. Onze analyse van de 345 gepubliceerde wrakingszaken in 2011 leert het volgende. De rechtbanken publiceerden relatief
gezien het meeste. De zaken zijn grofweg
gelijkelijk verdeeld over de rechtsgebieden
bestuursrecht (92), civiel recht (123) en strafrecht (115). Die verhouding wijkt licht, maar
niet heel veel af van die in eerder onderzoek
sinds 2002.
De meest voorkomende redenen voor het
indienen van een wrakingsverzoek hebben te
maken met de wijze van behandeling van een
partij of zaak, zoals de bejegening door de
rechter ter zitting en het niet in acht nemen
van hoor en wederhoor. De reden van bejegening lijkt te duiden op een ervaren procedurele onrechtvaardigheid die samenhangt met
de houding van de rechter, terwijl de argumenten die betrekking hebben op hoor en
wederhoor meer lijken samen te hangen met
een andere dimensie van de ervaring van
procedurele onrechtvaardigheid, namelijk dat
er te weinig ruimte gegeven wordt voor de

103 Ook dit is niet helemaal waar, want wij vernamen dat soms ook om andere redenen een rechter na een wrakingsverzoek berust.

58

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 59

Wraking: omvang en inhoud

argumenten van de verzoeker. Ook veel voorkomend zijn gronden die te maken hebben
met het proces en het procedureverloop, zoals
de planning van een zitting en het afwijzen om
getuigen te horen. Andere aangevoerde
redenen hebben betrekking op eerdere beslissingen van de rechter, zijn professionaliteit,
informatiegebreken en een algeheel wantrouwen in de rechtspraak. Ook in deze redenen is
een aspect van procedurele rechtvaardigheid
te herkennen, met name dat van neutrale en
transparante toepassing van regels.
De aard van het rechtsgebied lijkt door te
werken in sommige van deze gronden. Zo
komt wraking vanwege het afwijzen van een
getuigenverhoor voornamelijk voor in strafzaken, evenals eerdere beslissingen van de
rechter in dezelfde zaak en in verwante strafzaken. Tussenbeslissingen en (meer specifiek)
beslissingen met betrekking tot het niet toelaten van processtukken komt als reden voor
wraking echter overwegend voor in civiele
zaken.
Redenen die te maken hebben met nevenfuncties van rechters en met persoonlijke
relaties, worden zelden naar voren gebracht
en zijn tweemaal toegewezen. Eerdere betrokkenheid van de rechter wordt vaker aangevoerd en is eenmaal toegewezen.
De meeste redenen zijn vergelijkbaar met die
van eerder onderzoek en ook de onderlinge
verhouding tussen de categorieën laat – voor
zover wij dat kunnen inschatten – geen grote
verschuivingen zien.

Van de 345 gepubliceerde zaken in 2011 zijn
er 21 toegewezen. In de meeste gevallen had
de toewijzing te maken met de wijze van
behandeling van een partij of zaak, zoals de
bejegening door de rechter ter zitting en het
niet in acht nemen van hoor en wederhoor.
215 zaken zijn afgewezen en 70 zaken zijn
niet-ontvankelijk verklaard. In ongeveer een
derde van de gepubliceerde zaken (122 van
de 345) diende een partij zonder gemachtigde
een wrakingsverzoek in. Die zaken worden
relatief vaker niet-ontvankelijk verklaard,
meestal vanwege het te laat indienen van het
verzoek. Ook wordt een partij vaker geconfronteerd met het buiten behandeling laten
van zijn verzoek. Er is tot nog toe geen helder
beeld wanneer er sprake is van te late indiening en wanneer daaraan het rechtsgevolg van
niet-ontvankelijkheid wordt verbonden.
Zaken waarin de wrakingskamer tot misbruik
van het wrakingsrecht concludeert, laten geen
eenduidige (landelijke) lijn zien, uitgezonderd
bij herhaalde verzoeken.
De voorstellen uit het rechtsvergelijkend
onderzoek van Giesen e.a. kunnen samenvattend van de volgende kanttekeningen worden
voorzien.
Het benadrukken van de plicht tot verschoning
en het introduceren van enkele formele
wrakingsgronden zoals verwantschap, financiële betrokkenheid en functionele betrokkenheid zal niet substantieel bijdragen aan het
verlagen van de wrakingsdruk. Het benadrukken van de plicht kan uiteraard wel andere

59

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 60

effecten hebben, zoals een helderder beeld
scheppen bij de bevolking en het bewustzijn
van de norm nog meer inscherpen bij leden
van de rechterlijke macht.
Wij hebben geprobeerd om de range in te
schatten van het aantal zaken dat theoretisch
in aanmerking zou kunnen komen voor afhandeling via een verkorte procedure. Op basis
van het aantal gevallen van geconstateerd
misbruik concluderen wij dat minimaal 10%
van de wrakingsverzoeken via een verkorte
procedure (als ‘kennelijk ongegrond’ of in
termen van Giesen e.a. met het oordeel
‘onmiddellijke niet-ontvankelijkheid’) zou
kunnen worden afgedaan.104 Waarschijnlijk is
dat percentage hoger, omdat ook een deel
van de verzoeken die nu als ‘ongegrond’ en
‘niet-ontvankelijk’ zijn aangemerkt, waarschijnlijk ‘kennelijk’ ongegrond of ‘onmiddellijk’
niet-ontvankelijk is. Voor het voorstel van
Giesen e.a. om een verkorte procedure in te
richten voor verzoeken die overduidelijk nietontvankelijk en ongegrond zijn,105 zou het aan
te bevelen zijn om eerst meer helderheid te
krijgen over de termijn waarbinnen een
wrakingsverzoek moet worden ingediend.

Wrakingskamers oordelen op dit moment
immers verschillend of een wrakingsverzoek te
laat is ingediend en dus niet-ontvankelijk is.
Het voorstel van Giesen e.a. om bij ‘oneigenlijk gebruik’ een boete of een proceskostenveroordeling aan de verzoekende partij op te
leggen, heeft haken en ogen. De classificatie
‘misbruik’ blijkt op dit moment niet eenduidig
te worden gebruikt. De range van verzoeken
die mogelijk beboet zullen worden, neemt toe
bij de ruimere kwalificatie ‘oneigenlijk
gebruik’. Als daar de discretionaire ruimte
voor de wrakingskamer bij komt om de boete
al dan niet op te leggen, dan vergroot dat
wellicht de onduidelijkheid in de toepassing.
Het signaal dat oneigenlijk gebruik wordt
beboet, zwakt dan af. Dat zou anders kunnen
zijn als ‘oneigenlijk gebruik’ helder zou worden
omschreven en wrakingskamers hun beslissingen hieromtrent onderling zouden afstemmen.

104 Giesen e.a. (2012) zouden in het geval van oneigenlijk gebruik in plaats van ‘kennelijk ongegrond’ liever ‘onmiddellijke niet-ontvankelijkheid’ als oordeel zien (zie onder het kopje h. van paragraaf 4: ‘... bij wet in formele zin
worden voorzien in een regeling van onmiddellijke niet-ontvankelijkheid bij oneigenlijk gebruik van de wrakingsregeling’).
105 De termen ongegrond en niet-ontvankelijk worden bij Giesen e.a. (2012) op een andere manier gebruikt waar zij
schrijven (onder j. van paragraaf 4): ‘Allereerst een op snelheid en efficiëntie gerichte procedurevorm voor een
wrakingsverzoek dat kennelijk ongegrond is na een toets door de daartoe aangewezen wrakingskamer [...] van de
voorwaarden voor een wrakingsverzoek (zoals de tijdige indiening van het verzoek), in combinatie met een toets
aan de lijst van formele wrakingsgronden. Dat leidt tot een niet-ontvankelijkheid van het verzoek, respectievelijk
de vaststelling dat een formele wrakingsgrond van toepassing is.’ Wij nemen aan dat zij bedoelen een snelle procedure voor te stellen die zowel de ‘overduidelijk niet-ontvankelijk’ vanwege ernstige termijnoverschrijding eruit
filtert als de ‘onmiddellijk niet-ontvankelijk’ vanwege oneigenlijk gebruik én de ‘kennelijk ongegrond’ vanwege
argumenten die niet tot het oordeel ‘schijn van partijdigheid’ kunnen leiden.

60

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 61

Wraking: partijen en advocaten
over de werkvloer

3

Ik wil nog wel even zeggen dat ik het goed vind
dat dit kán, deze procedure.
Een verzoeker na afloop van een wrakingszitting

3.1

Relevante subjectiviteit

In dit hoofdstuk staan de verhalen van betrokken partijen en advocaten in concrete, door
ons geobserveerde wrakingszittingen voorop.
Dergelijk kwalitatief en in ons geval explorerend onderzoek levert subjectieve gezichtspunten op die niet in kwantitatieve zin generaliseerbaar zijn. We zouden kunnen denken dat
de persoonlijke ervaringen en meningen voor
een wetenschappelijk onderzoek daarom niet
relevant zijn. Dat is om minstens drie redenen
niet het geval. Ten eerste is het relevant om te
achterhalen hoe de wrakingsprocedure en de
rollen die daarin worden gespeeld, overkomen
op burgers. Juridisch professionals hebben de
opdracht om zich te houden aan de procedure
en zich onbevooroordeeld te tonen ten
opzichte van de zaak en de direct betrokkenen. Bij partijen en advocaten is na te gaan of
juridisch professionals zich naar hun idee aan
hun rol houden.
Een tweede reden is dat subjectieve meningen
van burgers en advocaten weliswaar onterecht
kunnen zijn of een verkeerd beeld kunnen
geven, maar ze kunnen verstrekkende gevolgen hebben als mensen ervan overtuigd zijn
dat hun meningen de werkelijkheid weergeven, dus waar zijn.

De derde reden heeft te maken met de kwalitatieve onderzoeksmethode van semigestructureerde observaties en open interviews.
Dergelijk onderzoek is niet bedoeld om kwantitatief generaliseerbare uitspraken te kunnen
doen, maar om de variatie en diversiteit in
kaart te brengen die in de praktijk voorkomt.106
Vanachter een bureau is weliswaar een voorstelling te maken van de belangrijkste kenmerken van die praktijk, maar ‘de werkelijkheid’
heeft altijd meer in petto en is vaak verrassender dan we kunnen bedenken. Vandaar dat in
dit onderzoek naar oordelen van burgers en
advocaten over wraking ook ruimte is gemaakt
voor verkennend onderzoek naar persoonlijke
ervaringen en oordelen.
Dit hoofdstuk heeft de volgende opbouw. In
paragraaf 3.2 doen wij in twee delen uitgebreid verhaal van zes door ons geobserveerde
zaken en de daarmee samenhangende interviews. Daarvoor gaan wij eerst in op de onderzoeksmethode die voor het verzamelen van
het materiaal is gevolgd. Wij relateren het verzamelde materiaal aan de cijfers uit het vorige
hoofdstuk en bepalen aan de hand daarvan de
waarde van dit exploratieve deel van het
onderzoek. In paragraaf 3.3 doen wij verslag
van paneldiscussies die wij met ervaren

106 Het onderzoek is helaas ook niet in kwalitatieve zin generaliseerbaar. Dan hadden we meer en langer onderzoek
moeten doen en dus meer zaken moeten beschrijven om een voldoende niveau van saturatie te halen. Kwalitatieve of variatiedekkende generalisatie is mogelijk als het onderzoek voldoende saturatie heeft en voldoende
afwijkende en ook elkaar tegensprekende gevallen zijn onderzocht. Meer daarover in paragraaf 3.2.1.

61

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 62

advocaten en rechters hebben georganiseerd.
Paragraaf 3.4 bevat de conclusies. Daar
bespreken wij ook enkele van de voorstellen
tot wijziging van de wrakingsprocedure uit het
rechtsvergelijkend onderzoek van Giesen e.a.
Voor zover mogelijk gaan wij na wat in empirische zin over de gevolgen van de voorstellen
kan worden gezegd.

3.2

Zes verhalen zonder en met
advocaat

3.2.1 Methodologische verantwoording
Wij hebben tussen februari en mei 2012 de
behandeling van 24 wrakingszaken op diverse
gerechten (rechtbanken en gerechtshoven)
geobserveerd.107 Om dat mogelijk te maken,
namen wij contact op met de administratie
van deze gerechten om te achterhalen op
welke wijze de behandeling van wrakingsverzoeken was georganiseerd (ad hoc of op vaste
dagen). Omdat wij de advocaten en partijen
wilden interviewen nog voordat de behandeling van de wrakingszaak was gestart, vroegen
wij aan de gerechten die op vaste dagen een
wrakingszitting hadden ingepland, de namen
op van de betrokken advocaten van de
wrakingszaken die op de rol stonden.108 Als bij
een wrakingszaak geen advocaat betrokken
was maar het verzoek door een partij zelf was
ingediend, kregen wij vanwege privacyredenen helaas niet hun naam en adresgegevens.
Vervolgens namen wij contact op met de
advocaat met de vraag of hij of zij aan het

onderzoek wilde meewerken en zich voordat
de zaak behandeld zou worden, wilde laten
interviewen. Als dat het geval was namen wij
een interview af aan de hand van een gestructureerde vragenlijst (zie bijlage B). Als ook de
cliënt aan het onderzoek wilde meewerken,
interviewden we ook hem of haar.
Wij observeerden die zittingen waarop het
wrakingsverzoek werd behandeld van de
advocaten en cliënten die aan het onderzoek
meewerkten en die zittingen waarop meer dan
één wrakingsverzoek zou worden behandeld
van advocaten die niet wilden meewerken en
van partijen zonder advocaat. De laatste selectie van ‘meer dan één wrakingsverzoek’ maakten wij om niet al te veel reis- en onderzoekstijd te verliezen aan zaken die misschien
– behalve de observatie zelf – niet veel zouden
opleveren. Vaak echter wilden ook partijen
zonder advocaat wel aan het onderzoek meewerken en stonden zij vlak voor de zitting en
na afloop een gesprek toe over hun verwachtingen en ervaringen. Ook bij die ad-hocinterviews hebben wij zoveel mogelijk gewerkt met
de gestructureerde vragenlijst. De observaties
noteerden wij op een vooraf gestructureerd
observatieformulier (zie bijlage C).
De onderzoeksopzet om voor de subjectieve
beleving van advocaten en partijen de observatie van de behandeling ter zitting centraal te
stellen en daarnaast de betrokkenen vooraf en
achteraf te interviewen, is ingegeven door
eerder opgedane ervaringen daarmee (Van
Rossum 1998, 2007). Observaties van gedrag
zijn niet alleen relevant vanwege het metho-

107 Om de anonimiteit van de geobserveerde personen zoveel mogelijk te waarborgen, noemen wij hier niet de
plaatsen waar wij wrakingszittingen hebben geobserveerd.
108 Daarvoor was toestemming van de Raad voor de rechtspraak nodig, die met een brief van de Raad aan de
gerechten werd gegeven.

62

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 63

Wraking: partijen en advocaten over de werkvloer

dologische inzicht ‘wat mensen zeggen dat ze
doen verschilt van wat ze daadwerkelijk doen’
en dus als check op interviews. Ze zijn ook
relevant omdat de onderzoeker het geobserveerde terug kan laten keren in het interview.
Vaak vergeten leken maar ook advocaten de
details, maar ook wordt regelmatig ‘het vanzelfsprekende’ niet opgemerkt. Juist in een
onderzoek waar ook mogelijke verbeteringen
van de procedure van wrakingszaken overwogen worden, is het van belang om gedrag
tijdens die procedure te observeren en daar
het oordeel over te vernemen. Tenslotte is
voor deze onderzoeksopzet gekozen omdat
bekend is dat persoonlijke ervaringen het oordeel kleuren. Als advocaten en partijen voorafgaand aan de zitting worden geïnterviewd,
heeft de behandeling van het wrakingsverzoek
in ieder geval nog niet hun oordeel gekleurd.
(Zowel eerder opgedane ervaringen als de
zitting waarop het wrakingsverzoek werd ingediend, hebben dat uiteraard wel.) De ervaring
van de behandeling van het wrakingsverzoek
ter zitting kleurt uiteraard het oordeel achteraf.
Met deze onderzoeksopzet hoopten wij een
zo genuanceerd mogelijk beeld te krijgen van
ervaringen van partijen en advocaten en hun
oordeel over die ervaringen.109
Een mogelijk probleem bij observatieonderzoek in niet-alledaagse situaties zoals een
rechtszitting, is dat de aanwezigheid van de
onderzoeker het gedrag van de geobserveerde rechters, advocaten en partijen beïn-

vloedt. Wij hebben daar uiteraard op gelet,
maar wij hebben geen aanwijzingen gevonden
dat de aanwezigheid van de onderzoeker in
de rechtszaal van invloed was. Ten eerste
komen de verhalen van de advocaten uit het
vorige hoofdstuk over de behandeling van
wrakingszaken die wij niet hebben bijgewoond,
overeen met de observaties die wij deden.
Ten tweede bleken partijen en advocaten die
wij voor de zitting spraken zich in de rechtszaal
te gedragen zoals zij zich hadden voorgenomen. In de gesprekken voor de zitting vroegen
wij naar hun verwachtingen en wat zij van plan
waren om naar voren te brengen, wat vaak
geheel overeen kwam met hoe zij zich vervolgens gedroegen. Het probleem van de
invloed van de onderzoeker speelt misschien
het sterkst bij partijen zonder advocaat, maar
ook zij staken altijd ter zitting precies het verhaal af dat zij even daarvoor tegen de onderzoeker hadden afgestoken. Onze interpretatie
is dat ‘gewone burgers’ de rechtszitting spannend vinden en geconcentreerd zijn op hun
eigen verhaal, waardoor zij in de rechtszaal de
omgeving nauwelijks opmerken. Bij de juridisch professionals – ook bij de rechters van
de wrakingskamer – speelt dat net zo goed,
terwijl daar nog de routine bij komt van de
performance en het spelen van de rol.110
Het is niet bij elke wrakingszaak gelukt om de
onderzoeksopzet geheel te volgen. Soms was
de tijd voor een zitting te kort voor een interview vooraf, soms wilde een advocaat of partij

109 Het zou nog beter zijn om partijen en advocaten enkele maanden of zelfs een jaar na de behandeling van het
wrakingsverzoek nogmaals te interviewen. Daartoe ontbrak in dit onderzoek de tijd. Wel hebben wij advocaten
geïnterviewd wier wrakingsverzoek in 2011 is behandeld (zie hoofdstuk 2). Die zaken konden wij uiteraard niet
observeren omdat het onderzoek nog niet was gestart toen die zaken behandeld werden.
110 Deze conclusies worden ook in ander onderzoek getrokken waarin observaties in de rechtszaal een rol speelden
(Hoefnagels 1973, 1980; Van Rossum 1998, 2007; Snel 1977).

63

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 64

vóór de zitting geen interview geven vanwege
de stress, maar achteraf wel, enzovoort. Waar
wij op gelet hebben is om in ieder geval
interviews vooraf en achteraf te houden en
observaties te doen met het oog op zo veel
mogelijk variatie. Observaties hebben plaatsgevonden in diverse rechtbanken en gerechtshoven. In totaal is van 24 zaken de zitting bijgewoond. Van zestien geobserveerde zaken is
minstens één betrokkene geïnterviewd, waarvan vier zowel de advocaat/gemachtigde als
de cliënt, vijf alleen de advocaat/gemachtigde
en zeven alleen de burger/verzoeker.
Om na te gaan in welke mate de zestien zaken
representatief zijn, hebben wij ze vergeleken
met de analyses van de 345 in 2011 gepubliceerde zaken uit het vorige hoofdstuk. Uit
deze vergelijking trekken wij de conclusie dat
het beter was geweest als wij enkele civiele
zaken minder en enkele strafzaken mét advocaat en enkele bestuursrechtzaken méér in het
onderzoek hadden kunnen betrekken. De
verhouding ligt namelijk als volgt.
• In negen zaken was een gemachtigde
(bijna altijd een advocaat) betrokken, in
zeven zaken niet. Voor een overeenkomende verhouding met de zaken uit het
vorig hoofdstuk hadden wij tien zaken met
en zes zaken zonder een advocaat
moeten observeren.
• Twee zaken waren op het terrein van het
bestuursrecht, tien op civielrechtelijk terrein (waarvan twee familierecht) en vier op
strafrechtelijk gebied. Voor een overeenkomende verhouding hadden wij vier

64

bestuursrechtelijke, zes civielrechtelijke en
zes strafrechtzaken moeten observeren.
• Wij hebben in de zestien zaken in totaal 21
redenen om te wraken geteld. De categorie ‘behandeling van partij/zaak’ (bejegening, ongelijke behandeling, enzovoort)
komt met negen redenen verhoudingsgewijs redelijk overeen met wat in de jurisprudentie is gevonden, al is strafrecht
‘ondervertegenwoordigd’. Voor de categorie ‘procesbeslissingen’ (planning, getuigen, processtukken, enzovoort) geldt met
eveneens negen redenen hetzelfde. In de
categorie ‘eerdere beslissing van rechter’
hebben wij geen lopende zaken kunnen
observeren, maar de nieuwe categorieën
‘professionaliteit’ en ‘wantrouwen’ zijn
daarentegen met twee respectievelijk één
reden wel vertegenwoordigd.
Al met al concluderen wij dat we wel een
belangrijk deel van de werkvloer bestreken
hebben en dat de overige acht geobserveerde
zaken zonder uitgebreide interviews (wel vaak
met korte gesprekjes na afloop van de zaak)
en de interviews met de advocaten uit hoofdstuk 2 de gaten voor een deel compenseren.
Als we meer tijd voor het onderzoek hadden
gehad (en als meer advocaten en partijen aan
het onderzoek hadden willen meewerken),
dan hadden wij meer zaken op het gebied van
bestuursrecht en van het strafrecht meegenomen.
Wij hebben zes van de zestien zaken geselecteerd als verhalen over de wrakingsprocedure.

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 65

Wraking: partijen en advocaten over de werkvloer

Deze selectie hebben wij gemaakt met het
oog op variatie: wij willen met deze zes zaken
zoveel mogelijk de belangrijkste onderdelen
dekken van het jurisprudentieonderzoek in
hoofdstuk 2. Daarom presenteren wij drie
zaken zonder advocaat (paragraaf 3.2.2) en
drie zaken met advocaat (paragraaf 3.2.3). Dat
is relevant omdat uit de analyse van de jurisprudentie in hoofdstuk 2 blijkt dat verzoeken
ingediend door partijen vaker niet-ontvankelijk
en kennelijk ongegrond zijn verklaard dan verzoeken die door een advocaat worden ingediend. Een advocaat maakt waarschijnlijk verschil voor de juridische kwaliteit en ‘haalbaarheid’ van een wrakingsverzoek, maar maakt
ook verschil – dat blijkt namelijk hieronder –
voor de subjectieve ervaringen van een in een
rechtszaak betrokken partij.
In de drie civiele zaken zonder advocaat
hebben wij gezocht naar diversiteit in de
wrakingsredenen. Wij vonden:
• het gevoel onheus bejegend te zijn;
• ongelijk te zijn behandeld;
• ongelijkheid in processtukken en procesbeslissingen die als onterecht zijn ervaren.
Onder de oppervlakte sluimert soms twijfel
aan de professionaliteit van de behandelend
rechter. Deze redenen vallen onder de twee
hoofdcategorieën ‘behandeling van
partij/zaak’ en ‘procesbeslissingen’.
In de drie zaken met advocaat hebben wij
geselecteerd op rechtsgebied en voor twee
strafzaken en een civiele zaak gekozen. Ook
hier hebben wij gezocht naar diversiteit in de
wrakingsredenen. Wij vonden:

•
•

het weigeren van een getuigenverhoor;
het weigeren om stukken aan het dossier
toe te voegen;
• onheuse bejegening;
• ongelijke behandeling.
In de civiele zaak lijkt onderhands ook twijfel
aan de professionaliteit van de behandelend
rechter te sluimeren. Ook hier gaat het om de
belangrijkste hoofdcategorieën ‘behandeling
van partij/zaak’ en ‘procesbeslissingen’.
De plaatsen, zaken en de namen van de
betrokkenen zijn voor dit onderzoek zodanig
gewijzigd dat anonimiteit zoveel mogelijk is
gewaarborgd. Wij hebben naar goed gebruik
in kwalitatief onderzoek de conceptpassages
waarin belangrijke citaten van partijen en
advocaten zijn opgenomen, aan de geïnterviewden voorgelegd voor commentaar. In
enkele gevallen hebben wij de passages
verbeterd zodat ze beter aansloten bij hun
perspectief.
3.2.2 Verhalen van partijen zonder advocaat
Brander als ‘halve jurist’
De zaak van Brander heeft als aanleiding de
frustratie die hij ervoer toen hij voor een comparitie de gang op werd gestuurd. Hij heeft
een conflict met zijn voormalige advocaat over
betaling van facturen. Voor die rechtszaak
heeft hij geen advocaat in de arm genomen.
Brander weet dat hij laat was met zijn wrakingsverzoek, maar op de wrakingszitting probeert
hij dat te repareren. De zaak is interessant

65

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 66

omdat Brander eigenlijk twijfelt aan de competentie en professionaliteit van de rechter,
maar door zijn zoektocht op het internet weet
hij dat dat geen grond voor wraking is. Hij giet
zijn klacht daarom in een mix van argumenten
die het mogelijk wel halen, waarbij onheuse
bejegening, het gevoel ongelijk te zijn behandeld en te zijn geforceerd naar een slechte
onderhandelingspositie, maar ook miscommunicatie over de betekenis van uitspraken over
de comparitie een rol spelen. De zaak is ook
interessant omdat Brander uitgesproken tevreden is over de behandeling door de wrakingskamer. De voorzittende rechter stelde ‘goede
vragen’ en de sfeer was ‘ongedwongen’ en
‘met respect’. Ten slotte is de zaak interessant
omdat Brander weet dat zijn verzoek zal worden afgewezen. Hij ‘moest’ echter ‘iets doen’
en het wrakingsverzoek heeft in zijn ogen dus
vooral een signaalfunctie.
We spraken Brander een halfuur voor de
zitting. Samenvattend (maar zoveel mogelijk in
zijn woorden en op zijn toon gereconstrueerd)
zei hij het volgende.
Naar mijn mening is deze rechter die ik
gewraakt heb gewoon incompetent. Het
was alsof ze niet juridisch onderlegd was.
Het leek alsof ik meer van het recht afwist
dan zij. Ik weet dat incompetentie geen
wrakingsgrond is, maar daar heb ik nog
wel een argument voor om onderuit te
komen. Deze zaak was tegen mijn exadvocaat, over het niet-betalen van reke-

66

ningen. Ik voerde een proces tegen mijn
bank en ik vroeg een buurvrouw, van wie
ik wist dat ze advocaat was, of zij mijn zaak
wilde doen. Dat deed ze niet goed. En
toen kreeg ik rekeningen van een bedrijf
waar ze kennelijk in dienst was, maar ik
had geen contract met dat bedrijf afgesloten. Dus ik procedeerde tegen mijn advocaat. En nu procedeer ik tegen de rechter.
Nou, ik kom vast over als een querulant!
En dat terwijl ik niet eerder met het recht
in aanraking ben geweest. Maar inmiddels
ben ik gegroeid als deskundige in mijn
eigen zaak, want ik zoek alles op internet
op, ik vind het leuk en ik leer er veel van.
Ik ben een halve jurist geworden!
De gewraakte rechter komt vandaag niet,
dat heeft ze al aangegeven. Ze heeft
schriftelijk verweer gevoerd, maar inhoudelijk zegt ze eigenlijk niets, vind ik. Dat
had ik haar op de zitting toch nog wel
willen zeggen, dus het is jammer dat ze
niet komt. Tijdens de behandeling van de
zaak, tijdens de comparitie, werden we de
gang op gestuurd terwijl ik te horen had
gekregen ‘u moet betalen’. Toen we op de
gang stonden, zei ik meteen tegen mijn
ex-advocaat, de tegenpartij dus: ‘Nou, dat
wordt niks, dat wordt hoger beroep!’ Het
liep dus op niets uit, die comparitie. Maar
toen kwam ik thuis en toen ben ik gaan
nadenken en op internet gaan zoeken, en
toen kwam ik erachter dat ik eigenlijk had
moeten wraken. Daarom heb ik gewraakt.
Te laat, dat weet ik ook wel, want het

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 67

Wraking: partijen en advocaten over de werkvloer

heeft drie weken geduurd en dat is wel
erg lang heb ik gezien, ook al staat er
nergens een precieze tijd. Maar ik heb wel
wat argumenten, dus we zullen het zien hoe
ze daar zo meteen op zullen reageren.
De bode roept de zaak uit en Brander gaat de
rechtszaal in. De voorzitter legt uit wie de
rechters zijn en wie de griffier is achter de tafel
van de rechtbank. De voorzitter kondigt meteen aan dat hij ‘een voorvraag’ heeft en dat ze
daarna pas inhoudelijk aan het verzoek tot
wraking zullen toekomen. Brander knikt en
kijkt daarbij op een manier alsof hij weet wat
er komen gaat. De voorzitter vervolgt dan met
‘dat er vrij veel tijd tussen de zitting en het
wrakingsverzoek ligt en u weet waarschijnlijk
wel wat dat betekent, want als wij moeten
constateren dat u te laat bent dan komen we
aan de inhoud niet eens toe. Dus kunt u toelichten hoe dat zo gekomen is? Hebt u goede
argumenten voor dit tijdsverloop?’
Brander: Ik ben niet juridisch opgeleid,
maar als er iets is of ik wil iets weten, dan
zoek ik het uit. Zo is het ook in deze zaak.
Ik procedeer zelf tegen mijn advocaat en
ook dat heb ik helemaal uitgezocht. Dus ik
zal u zeggen hoe het ging. We hadden
een comparitie en nog voordat ik goed en
wel mijn lijst met argumenten had kunnen
brengen, werd de discussie al gesloten
met de mededeling van de rechter ‘dat ik
moest betalen’ en toen moesten we de
gang op om te onderhandelen. Daar zei ik

tegen de advocaat ‘dat wordt dus een
hoger beroep’, maar later toen ik op het
internet zocht, kwam ik erachter dat het in
dit geval niet om hoger beroep gaat, maar
een geval van wraking is. Dus toen heb ik
de rechter gebeld met de vraag tot
wanneer ik kon wraken en ze zeiden ‘tot
aan het vonnis’. Over de vraag hoe snel je
moet wraken staat trouwens niets op
rechtspraak.nl. Er zijn verschillende beslissingen over en het hangt erg af van de
omstandigheden van het geval. Soms gaat
het om uren en soms om een maand, zo’n
zaak heb ik ook gevonden. Ik wil benadrukken dat het met die termijn om een
belangenafweging gaat. Wie is er gebaat
bij niet-ontvankelijkheid? Het gaat niet om
een fatale termijn. Ik heb begrepen dat de
rechter geen processuele handelingen
meer mag verrichten als ze gewraakt is.
Ik heb daarom snel een brief geschreven
met het wrakingsverzoek. U ziet dat er
spelfouten in staan maar dat komt dus
vanwege de haast. Toen werkte de fax ook
nog eens niet, afijn het was een hoop
stress. Ik zou u willen vragen om ook als u
komt tot een niet-ontvankelijkverklaring,
om dan toch het verzoek inhoudelijk te
behandelen.
De voorzitter vraagt of het betoog van zojuist
op papier staat, maar Brander zegt van niet.
Hij voegt nog wat jurisprudentie toe inclusief
LJ-nummers, en geeft een aanvullend argument om zijn late verzoek toch in behandeling

67

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 68

te nemen: ‘De gewraakte rechter neemt ook
de tijd om te reageren. Dat heeft ze pas afgelopen maandag gedaan. En u neemt ook een
maand de tijd om een zitting te organiseren.
Ik vind dat mij dan ook die ruime tijd tussen
zitting en wrakingsverzoek gegund moet
worden.’ (Het verzoek van Brander wordt nietontvankelijk verklaard omdat het te laat is
ingediend. De wrakingskamer gaat in het vonnis niet in op de door Brander aangevoerde
gronden.)
Dan gaat de voorzitter over tot de inhoudelijke behandeling van het wrakingsverzoek. Hij
geeft het woord aan Brander.
Brander: Ik heb het inhoudelijke stuk op
papier. Ik zal dat even aan u geven [deelt
uit; er wordt even ontspannen gelachen.]
De rechter meent, en dat zegt ze ook in
haar brief, dat ze mijn belang in het oog
heeft gehouden, maar daar blijkt niets
van. Dat is mijn eerste punt. Uit haar reactie blijkt in feite dat alle feiten die ik heb
aangevoerd kloppen. Het feitelijke verhaal
stemt overeen. Dus het gaat om de interpretatie van die feiten. De rechter zegt:
‘We hebben gesproken over betalingen,
maar dat was een voorlopig oordeel.’ Ja,
het ligt er maar aan hoe je dat brengt.
Naar mijn interpretatie werd het gebracht
alsof het een eindoordeel was. En er is
ook over de facturen gesproken, dat zegt
ze ook. Ja, maar ze zei wel: ‘Het is allemaal al zo lastig en dan komen die facturen er ook nog bij.’ Dat kan ik niet anders

68

zien als dat ze vooringenomen was, en de
tegenpartij tegemoet wilde komen. Op
een gegeven moment kwam ik met juridische argumenten, onder andere dat ik
geen contract met dat bedrijf had gesloten, en dat er iets was met de btw op de
facturen. Toen zei de rechter tegen mij:
‘Mijnheer Brander, kent u het juridisch
loket?’ Ik weet niet wat ze daarmee
bedoelde, maar het kwam over dat ze
mijn argumenten niet serieus nam. Aan
het begin van de comparitie waren nog
niet eens alle stukken aan de orde
geweest. De rechter stapte gewoon over
mijn argumenten heen.
Voorzitter: U hebt hard gestudeerd! [Er
wordt gelachen; Brander gaat erin mee
maar vertelt ook gewoon door.] Dus uw
argumenten komen erop neer dat u zegt:
‘Ik ben niet aan bod gekomen, deze rechter heeft fouten gemaakt.’ Ik zeg niet dat
dat zo is, maar je zou uw argumenten zo
op kunnen vatten. Nu weet u ongetwijfeld
dat ‘incompetentie’, als daarvan sprake
zou zijn, geen wrakingsgrond is. Dus zegt
u mij nou eens waar het hem in zit dat u
zegt dat die fouten er van blijk geven dat
de rechter niet onpartijdig was?
Brander: Ja. [Valt even stil]. Het kan niet zo
zijn dat de rechter zó incompetent is, daar
moet iets anders achter zitten. Dat is het
eigenlijk.
Voorzitter: Goed. Ik heb geen vragen
meer. Collega’s nog vragen? [Niet.] Hebt u
nog vragen?

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 69

Wraking: partijen en advocaten over de werkvloer

Brander: Als het verzoek wordt toegewezen, wat gebeurt er dan?
Voorzitter: Dan komt er een nieuwe
rechter en die gaat verder waar het was.
Brander: Dus die comparitie krijgen we
dan opnieuw?
Voorzitter: Ik kan daar niets over zeggen,
maar gezien het probleem kan ik mij voorstellen dat de comparitie overnieuw moet
ja.111
Brander: En wanneer komt de uitspraak?
Voorzitter: Volgende week woensdag, dus
die hebt u donderdag in huis.
Brander: Ik wil toch nogmaals zeggen dat
ook als u het verzoek niet-ontvankelijk
verklaart, dat u dan toch ingaat op de
gronden. Dat mag u doen. Ik heb ook
uitspraken gevonden waarin rechters dat
deden.
Voorzitter: Ja dat weet ik wel, maar het is
ongebruikelijk. Wij doen dat niet zo snel.
Wij gaan niet over ons graf heen regeren.
[Er volgt nog enig heen en weer gepraat,
waarop:] U heeft het buitengewoon goed
verwoord.
Na de zitting, terug in de hal van het
gerechtsgebouw, praten wij nog even na.
Brander: Ik had een goede indruk van de
zitting. Prettig. Het was ongedwongen,
maar dat vond ik juist goed. Geen probleem dat er af en toe gelachen werd. Het
ging allemaal met respect. De voorzitter

stelde ook goede vragen, en daarom was
het jammer dat de gewraakte rechter er
niet was. Dan had hij bij haar kunnen
nagaan of het klopte wat ik zei. Dat van
incompetentie van de rechter was voor mij
natuurlijk een dilemma. Ik weet dat dat
geen wrakingsgrond is, dus ik moest er
iets anders van maken. Ik zei dat er wel
iets achter die incompetentie moest zitten
en dus dat ze niet onbevooroordeeld was,
maar eigenlijk is het natuurlijk ‘zij was zo
partijdig, dat moet wel incompetentie
zijn!’ Ik ben haar naam nog nagegaan op
internet. Ze heeft geen nevenfuncties
staan, die heeft ze niet ingevuld. Ze is wel
een hele tijd strafrechter geweest. Juist
een week voor deze zitting is ze kantonrechter geworden. Dat verklaart voor mij
een hoop. Ze had gewoon nog geen ervaring met civiel recht en comparities en
dergelijke. Misschien dat dit haar eerste
zitting was! Dit moet je trouwens maar niet
opschrijven, dit heb ik niet gezegd. Verder
heb ik geen illusie dat ik deze wrakingszaak zal winnen. Ik was te laat en ook
inhoudelijk zullen ze het waarschijnlijk niet
accepteren. Maar dat is ook weer niet zo
erg. Ik heb een signaal afgegeven dat ik
dit echt niet door de beugel vond kunnen.
Ik was gewoon niet serieus genomen, en
een rechter moet minstens partijen het idee
geven dat ze serieus worden genomen.

111 Brander heeft de rechter na afwijzing van dit verzoek nogmaals gewraakt omdat zij de zaak hervatte en de comparitie niet over wilde doen. Ook dat wrakingsverzoek is afgewezen. Bovendien zag de wrakingskamer aanleiding
om toepassing te geven aan artikel 39 vierde lid van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering. De wrakingskamer stelde misbruik vast en bepaalde dat een volgend wrakingsverzoek van Brander niet in behandeling zou
worden genomen.

69

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 70

Het laatste argument, dat past in de ‘bejegening’ in de categorie ‘behandeling van
partij/zaak’, kwamen we vaker tegen, niet
alleen bij partijen die zonder advocaat procederen maar ook bij advocaten zelf: ‘Ik weet
dat ik het niet red, maar ik kon het niet over
mijn kant laten gaan en ik heb in ieder geval
een signaal afgegeven. Het kost mij bovendien niets.’ Het wrakingsverzoek wordt dus als
‘voice’ gebruikt, maar naar onze mening geeft
hij aan dat er eigenlijk iets tussen ‘niets doen’
en wraking in moet zitten.112 Wij komen daar
in onze nabeschouwing op terug.
Gesprekken met andere verzoekers in
wrakingszaken laten vaak hetzelfde patroon
zien. Verzoekers die een signaal hebben willen
afgeven, verwijten de rechter een onvoldoende
serieuze en betrokken houding, beklagen zich
over ongelijke behandeling of over te veel
sturing door de rechter tijdens een comparitie.
We moeten daarbij niet vergeten dat in civiele
zaken een wederpartij optreedt, die ‘last heeft’
van de verzoekers die wraken om een signaal
af te geven of die wraken om strategische
redenen. Wij spraken een wederpartij in een
civiele zaak die tamelijk gefrustreerd was over
de ‘softe’ behandeling van zo’n strategische
verzoeker. Wij citeren hem om ook die kant
van het verhaal een stem te geven.

argument. Hij krijgt naar ons idee te veel
ruimte, dit soort mensen krijgt te veel
ruimte om de boel te verzieken. Ook nu
weer in deze wrakingszitting zie je hoe soft
de rechtbank is. De gewraakte rechter gaf
toch ook nauwelijks verweer?! En dan
moet de uitspraak ook weer veertien
dagen duren! Waarom kan dat niet meteen? Het is toch kennelijk ongegrond of
niet-ontvankelijk?! De Nederlandse
beschaving is te ver doorgedraaid,
daarom komt de PVV ook op. We zijn te
soft en we moeten harder worden. Het
had allemaal veel kordater gekund. Ze
hadden naar alle belangen moeten kijken,
ook naar die van mijn cliënt.113
Verschillende verzoekers zien een groot contrast tussen de behandeling van het wrakingsverzoek (positief) en de behandeling die hen
ten deel viel in de onderliggende rechtszaak
(negatief). Hiermee lijken deze partijen verschillende aspecten te verwoorden van hun
ervaring van procedurele onrechtvaardigheid.
Bij voornoemde zaak van Brander kan het
verwijt van incompetentie daarnaast als een
verwijt van een onvoldoende onpersoonlijke
en regelgeleide besluitvorming worden
opgevat en dus als een ander ervaren aspect
van procedurele onrechtvaardigheid.

Hij [verzoeker] heeft een steekje los, zoek
maar op het internet. Hij is een echte
querulant. Inhoudelijk heeft hij geen enkel

112 Dat zou overigens wel een ander mechanisme moeten zijn dan de ‘dialoog tussen rechter en partijen’ die Slagter
voorstelde om wraking te voorkomen. Slagter zou de comparitie willen gebruiken om de rechter de gelegenheid
te geven een voorlopig oordeel uit te spreken en dat te toetsen aan de beide advocaten (Slagter 2011: 1821). In
de bovenstaande casus werd de partij niet door een advocaat bijgestaan en was het probleem juist dat de rechter
naar zijn idee al een oordeel uitsprak.
113 Het wrakingsverzoek is afgewezen zonder dat misbruik is geconstateerd.

70

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 71

Wraking: partijen en advocaten over de werkvloer

Over procesbewaking en zuivere rechtspraak
Verzoeker Sprit heeft als bestuurslid van een
stichting een conflict met een woningcorporatie. Die zaak wordt gevoerd voor de kantonrechter. Er is al eerder geprocedeerd, de communicatie verloopt telkens moeizaam en in de
laatste rechtszaak ging het bij de rolrechter
mis. Ook daar lijken communicatieproblemen
aan ten grondslag te liggen, maar tevens
onwetendheid over de gang van zaken tijden
een rolzitting. In de zaak van Sprit, die overigens procedeert met enkele medestanders,
zien we net als in de zaak van Brander een mix
van verschillende argumenten om te wraken
opduiken. De rolrechter gaf processtukken
direct aan de tegenpartij door en handelde
daarmee volgens Sprit tegen het beginsel van
gelijke behandeling (categorie ‘behandeling
van partij/zaak’) omdat de tegenpartij er voordeel van zou hebben. De rolrechter deed dat
omdat er al zo vaak uitstel was geweest (categorie ‘procesbeslissingen’), maar daar had
Sprit geen boodschap aan. De behandeling
van het wrakingsverzoek is verder vanuit het
oogpunt van procedurele rechtvaardigheid
interessant. Sprit kreeg namelijk alle ruimte
om zijn verhaal te vertellen, maar omdat de
rechters geen enkele vraag stelden werd de
behandeling als geheel toch minder op prijs
gesteld. Het laat precies een van de voorwaarden zien voor het ervaren van rechtvaardigheid: mensen moeten hun verhaal kunnen
vertellen, maar moeten ook de indruk hebben
dat hun bijdrage als relevant wordt gezien en

hun verhaal begrepen wordt. Dat kan alleen
als de ander reageert en laat zien dat hij het
begrijpt. Op de achtergrond van de zaak
speelt juridische onwetendheid een rol. Als
die kennislacune niet door de rechter en de
administratie wordt gecompenseerd, leidt dat
tot een gevoel van wantrouwen en dat lijkt
dan weer een voedingsbodem voor verzet en
dus wraking.
Wij spreken vlak voor de zitting even met
Sprit, zijn medeverzoeker en zijn vrouw die
ook aanwezig is. Het blijkt de eerste keer dat
zij een wrakingsverzoek hebben ingediend.
Als wij vragen naar hun verwachtingen, dan
komt een tamelijk onbegrijpelijk verhaal vol
idealen als ‘zuiverheid van de rechtspraak’ en
abstracte noties als ‘de eer hooghouden’. Hetzelfde gebeurt als wij vragen naar de redenen
voor wraking, maar daar kunnen wij pas na de
zitting op terugkomen omdat op dat moment
de zaak door de bode wordt aangekondigd.
Direct bij binnenkomst verzoekt de voorzitter
vriendelijk of Sprit vooraan in de rechtszaal wil
plaatsnemen. De voorzitter legt uit wie aanwezig zijn (Sprit en zijn medeverzoeker, en de
rolrechter). De woningcorporatie is er niet.
Vervolgens vermeldt ze dat het verzoek de
wraking van rolrechter X en zittingsrechter Y
betreft. Ze somt op welke stukken de wrakingskamer heeft ontvangen. Dan zegt ze:
‘Kort samengevat wraakt u omdat uit een aantal procedurefouten de vooringenomenheid
van rechter X en Y zou blijken. U krijgt zo het
woord om dit nader toe te lichten.’ Ze legt uit

71

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 72

wat de gang van zaken zal zijn en zegt tegen
Sprit dat voor deze zitting een halfuur is uitgetrokken. Dan krijgt Sprit het woord. Hij gaat
staan, bedankt ‘de edelachtbaren’ dat hij het
woord mag voeren en houdt vervolgens gedurende 25 minuten een tamelijk hoogdravend
en warrig verhaal (met dezelfde termen als in
het gesprek voor de zitting) met soms een
enkele concrete klacht. De griffier maakt geen
aantekeningen.
Een passage uit het betoog van Sprit:
Het gaat over wat zuivere rechtspraak is.
De ambtseed moet hooggehouden
worden. De voorwaarden voor een eerlijk
proces dienen gebaseerd te zijn op
dienstbaarheid en inhoud. Vooral de
openheid en transparantie onderscheidt
zich bij de rechtspraak van andere instanties. Het gaat om het onbaatzuchtig
geboorte geven aan …
Sprit klaagt concreet dat naar zijn idee de
rolrechter niet voldoende heeft gedaan aan
procesbewaking.
Deze deed iets wat veel te snel ging. Het
stuk dat ik aan de rechter gaf, overhandigde zij glimlachend aan de andere
partij. Maar wij wilden op dat moment
helemaal geen hoor en wederhoor. Ik
wilde over het overhandigde stuk eerst
een uitspraak van de hoofdrechter. De rolrechter moet weten wat de hoofdrechter
weet. Die rolrechter zei dat daarvoor geen

72

uitstel kon worden gegeven, terwijl de
wederpartij die zich onfatsoenlijk gedroeg
wel uitstel kreeg toen hij erom vroeg. (...)
Ik vond het nodig dat er een aanvullende
beoordeling kwam. Dat is een kwestie van
fatsoen en zorg. Maar ik denk dat de
woningcorporatie als fatsoenlijker werd
aangemerkt. Dus is er aanvullende procesbewaking nodig, om de onpartijdigheid te
bewaken.
De voorzitter die aanvankelijk vriendelijk en
alert kijkt, gaat op een gegeven moment wat
glazig kijken. Na 25 minuten onderbreekt zij
het betoog van Sprit: ‘Ik heb u aan het begin
gezegd dat deze zitting een halfuur duurt. U
hebt nu bijna een halfuur gesproken, wilt u uw
verhaal afronden?’ Sprit: ‘O, ik dacht dat ik
moest stoppen, maar heel kort dan.’ Dan
geeft hij in twee minuten aan wat er volgens
hem fout is gegaan. Hij zegt ook dat hij het
vervelend en jammer vindt dat de zittingsrechter niet aanwezig is, omdat hij vragen aan
hem had willen stellen.
Vervolgens krijgt de gewraakte rolrechter het
woord. In twee of drie minuten zegt zij: ‘Als
kantonrechter heb ik in het algemeen oog
voor de zwakke partij. Als rolrechter let ik
alleen op de procedure. Wie is er aan de
beurt, wat moet er geleverd worden? In deze
zaak zag ik dat er al vaak uitstel was verleend,
door meerdere rolrechters. De conclusie van
antwoord van de woningcorporatie lag er.
Verzoeker kon de conclusie van repliek indienen. En dat is volgens het beginsel van hoor

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 73

Wraking: partijen en advocaten over de werkvloer

en wederhoor. Er is dus niets gebeurd dat de
schijn van partijdigheid heeft kunnen opleveren.’
De voorzitter zegt dan dat de zitting hiermee
gesloten is en dat er over twee weken een
beslissing van de wrakingskamer is.
Sprit: Mogen we niets zeggen over wat de
rechter zojuist naar voren heeft gebracht?
Voorzitter: Nee.
Sprit: Als u het zegt.
Nagesprek met de wrakingskamer
De voorzitter is kennelijk benieuwd naar de
mening van de onderzoeker, want direct nadat
Sprit en de gewraakte rechter de zaal zijn uitgelopen, vraagt zij daarnaar. De onderzoeker
maakt een opmerking over het ononderbroken
betoog van Sprit. De voorzitter:
We hebben dat van tevoren met elkaar zo
afgesproken. We hadden de stukken van
zowel de verzoeker als de gewraakte
rechters. We konden dus een inschatting
maken dat het voor de verzoeker goed
was om de tijd te krijgen om zijn verhaal
te vertellen. De ervaring leert dat zulke
verzoekers vooral gehoord willen worden.
Afkappen werkt dan niet goed. We
bedachten ook dat de gewraakte rechter
haar zienswijze wel in twee of drie minuten
kon samenvatten. We hebben de man dus
laten praten. Ik heb hem aan het begin
gezegd dat er een halfuur stond voor de
zitting. Hij wist dus waar hij aan toe was.

Gesprek met Sprit en de anderen in de hal
van het gerechtsgebouw
Op de vraag hoe zij het vonden gaan, antwoordde Sprit dat hij de wrakingskamer ‘sympathiek’ over vond komen. ‘Ik vond de voorzitster hoffelijk en inhoudsvol. Ik had een gevoel
van vertrouwen bij haar. Maar ik vond het niet
goed dat de wrakingskamer alleen uit dames
bestond. Het zou beter evenredig kunnen zijn.
Vrouwen zijn procedureel en organisatorisch
beter, maar zijn ook gevoeliger.’ De vrouw die
samen met Sprit het wrakingsverzoek heeft
ingediend, maar die tijdens de zitting niets
heeft gezegd: ‘Ik heb er een positief gevoel
over. Ze namen het serieus. Het is wel jammer
dat de gewraakte zittingsrechter niet aanwezig
was. Ik vind het ook jammer dat de rechters
geen vragen hebben gesteld. Nu weet ik niet
of ze het begrepen hebben. Dat vind ik een
gemis. En helaas was er ook geen reactiemogelijkheid op wat de gewraakte rechter had
gezegd.’
Sprit vertelt nog dat voor hem ‘het gebrek aan
transparantie’ het meest problematisch is in
de rechtszaak tegen de woningcorporatie. Dat
wilde hij vooral aan de orde stellen:
Je weet gewoon niet wie waarover in
welke fase gaat. Je kunt dan wel bellen,
maar je krijgt nooit de rechter aan de lijn.
Je mag al blij zijn als je op de juiste afdeling een griffier aan de lijn krijgt, maar dat
is niet altijd de griffier die op jouw zaak zit.
En als dat dan wel lukt, kan hij niet zeggen
of de rechter al naar jouw dossier heeft

73

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 74

gekeken. Wanneer kijkt de rechter daar
eigenlijk naar? Pas na wisseling van conclusie van repliek en dupliek of eerder? Ik
weet het niet.
Het verzoek van Sprit werd afgewezen.
In deze zaak viel ons de wijze van behandelen
door de voorzitter op: ze gaf de verzoeker
veel ruimte voor zijn relaas en bereikte daarmee enerzijds dat hij het gevoel kreeg dat hij
serieus werd genomen, maar doordat de voorzitter communicatie over en weer vermeed,
bleef het voor hem anderzijds onduidelijk of zij
de argumenten wel op waarde wist te schatten.
Sprit had commentaar op het feit dat de
wrakingskamer alleen uit vrouwen bestond.
Wij kwamen opmerkingen en bezwaren tegen
vrouwelijke rechters ook in andere zaken
tegen. Het is heel goed mogelijk dat hier ‘de
wet van Sullerot’ een rol speelt: als een
beroepsgroep feminiseert, neemt het aanzien
van die beroepsgroep af.114 Partijen in deze
groep van verzoekers die bezwaren formuleren tegen een algemeen kenmerk van het systeem hadden soms wel een advocaat, maar
die had geweigerd om het wrakingsverzoek
om die reden in te dienen.

Een professionele wraker en de macht van
instituties
De wrakingszaak van de heer Hoek is hier
opgenomen omdat het een familierechtszaak
betreft, waar de burger soms niet een gewone
wederpartij, maar een instantie tegenover zich
heeft (jeugdzorg in dit geval). Op dat terrein
bevinden zich diverse (semi)professionele
organisaties en deskundigen die burgers
bijstaan in hun strijd om het gezag over de
kinderen, omgangsrechten en dergelijke.
Hoek heeft een professionele wraker gevonden om hem bij te staan, een man die zegt op
het gebied van jeugdzorg al dertig keer te
hebben gewraakt. Opvallend is echter dat
deze gemachtigde, in tegenstelling tot een
advocaat, op de wrakingszitting niet het
woord mag voeren. Wij hebben meerdere
zittingen bijgewoond waarin een dergelijk verzoek zonder nadere motivatie werd afgewezen
(‘het mag gewoon niet, u moet het zelf
doen!’).115 Dat semiprofessionals naast de professionele advocatuur op het terrein van het
familierecht werken, zegt misschien iets over
de ongelijke machtsverhoudingen die burgers
ervaren. Rechters zullen vanuit het oogpunt
van onpartijdigheid die machtsongelijkheid in
het oog willen houden. De spanningen die
hier kunnen oplopen, zouden een voedingsbodem voor wrakingsverzoeken kunnen zijn.116

114 Deze sociologische wetmatigheid gaat terug op de Franse hoogleraar Évelyne Sullerot. Zie
http://fr.wikipedia.org/wiki/Évelyne_Sullerot.
115 Rv artikel 39 lid 2 zegt slechts: De verzoeker en de rechter van wie wraking is verzocht, worden in de gelegenheid
gesteld te worden gehoord.
116 Deze veronderstelling dat de toename van staatsbemoeienis op het gebied van jeugdzorg spanning bij burgers
in concrete rechtszaken oplevert en dat daardoor meer wrakingsverzoeken worden ingediend, zou nader onderzocht moeten worden. In feite gaat het om een vergelijkbare hypothese als bij strafrecht: toenemende efficiencydruk leidt tot meer spanning in de rechtszaal en daardoor tot meer wrakingsverzoeken.

74

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 75

Wraking: partijen en advocaten over de werkvloer

We spreken Hoek telefonisch enkele dagen
voor de zitting. Hij vertelt dat hij in het conflict
met zijn ex-vrouw over zijn kinderen wel een
advocaat heeft, maar dat deze weigerde om
de rechter te wraken. ‘Zij vond het helemaal
niet leuk dat ik het heb gedaan. Zij wil alleen
op bepaalde gronden wraken. Maar ik houd
haar als advocaat, omdat zij wel goed is. De
heer Z. is in de wrakingszaak mijn adviseur. Hij
zal er op de zitting wel bij zijn. Hij staat achter
het idee en hij kwam er ook mee. Hij heeft
veel ervaring, ook met wraking.’
Het blijkt de eerste keer dat Hoek een wrakingsverzoek heeft ingediend. In een eerdere
rechtszaak bleek na de uitspraak dat de rechter die toen ‘zijn omgangsrecht beperkt had’,
volgens het bijbanenregister op rechtspraak.nl
‘in dienst was van Bureau Jeugdzorg’ waar hij
trainingen verzorgt voor gezinsvoogden. Hoek
wilde wraken, maar hij was te laat. Hoek heeft
nu het wrakingsverzoek vlak na de zitting
gedaan. Dat was drie weken geleden.
Mijn advocaat wilde niet wraken, dus ik
heb aan de balie gevraagd hoe het moest.
Ik werd vriendelijk behandeld, maar ik
moest wel steeds doorvragen. Ik weet niet
of iemand die minder weet van het recht
dan ik, het ook was gelukt.
De rechter zal er niet op de zitting zijn, dat
heeft Hoek al gehoord. Dat kan hij zich ook
wel voorstellen, want hij heeft maar één
argument en de rechter heeft een schriftelijke
reactie gegeven. Hoek: ‘Ik wilde aanhouding

van de zaak, omdat ik geen fair trial heb. Ik
word in een zwakkere positie geplaatst omdat
er geen gelijkheid van stukken is. De rechter
zorgt er niet voor dat ik de goede stukken
heb. Ik kan mij daardoor niet verweren en dat
vind ik een oneerlijke procesgang. Mijn doel is
gelijkheid van stukken.’
Hoek verwacht in ieder geval dat hij op de
zitting zijn verzoek kan toelichten. ‘Het kan
daarna meerdere kanten opgaan. Mijn adviseur
zal nog wel vertellen hoe het eraan toe gaat.
Ik weet dat er na één of twee weken uitspraak
zal worden gedaan. Als het verzoek gegrond
wordt verklaard, dan gebeurt er wat.’ Hij vindt
het moeilijk in te schatten wat de uitkomst van
de wrakingsprocedure zal zijn. ‘Op het
moment van wraking vond ik dat er partijdigheid was. Nu weet ik het niet zo goed meer.
Maar ik ga nog met de adviseur een pleitnota
schrijven.’
We spreken Hoek en zijn gemachtigde niet
meer vlak voor de zitting omdat zij zich willen
concentreren. In de rechtszaal is behalve Hoek
met zijn gemachtigde ook de gezinsvoogd van
Bureau Jeugdzorg aanwezig. De gewraakte
rechter is er niet.
De voorzitter opent de zitting en vraagt wie
met Hoek is meegekomen. Als Hoek antwoordt
dat het zijn gemachtigde is, reageert de voorzitter met: ‘U kunt alleen zelf wraken. Wilt u
zelf uw wrakingsverzoek nader toelichten?’
Daar hebben Hoek en zijn gemachtigde niet
op gerekend, want Hoek leest vervolgens een
verhaal voor waarin hij zelf figureert als cliënt.

75

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 76

Hij kondigt daarom van tevoren aan dat het
vreemd zal klinken: ‘Ik lees het voor, maar als
er ‘cliënt’ staat dan word ik dus bedoeld.’
Hoek komt zeker en alert over. Het verhaal zelf
is echter tamelijk warrig, maar wel wordt
duidelijk dat hij aanhouding van de zaak wilde
omdat hij een onvolledig dossier van Bureau
Jeugdzorg heeft.
Na Hoek krijgt de vrouw van Bureau Jeugdzorg het woord.117 Zij reageert nogal ongeduldig: ‘Mijnheer heeft wél de stukken uit het
dossier. Mijnheer krijgt niet een dossier opgestuurd, maar kan wel tegen betaling op ons
kantoor een kopie van de stukken krijgen.’ De
reactie daarop van Hoek is onduidelijk. Tegen
het einde van de zitting vraagt de gemachtigde waarom hij niet het woord mocht voeren
en hij vraagt de wrakingskamer om daarover in
de uitspraak een motivering op te nemen. De
voorzitter reageert daarop kortaf met: ‘U mag
hier het woord niet voeren.’
Napraten met Hoek en zijn gemachtigde in de
hal van het gerechtsgebouw
Hoek houdt zich op de vlakte als het gaat om
zijn oordeel over de zitting. Hij is wel tevreden
dat hij de pleitnota van tevoren een paar maal
heeft doorgelezen, zodat hij het goed kon
voorlezen. Hij is ook tevreden over de kans die
hij kreeg om Bureau Jeugdzorg tegen te spreken. Hij vindt het wel vreemd dat zijn gemachtigde niet het woord mocht voeren.
De gemachtigde van Hoek is uitgesprokener.
Hij zegt tweemaal dat hij het ‘een bezwaar
vond dat de gezinsvoogd zoveel ruimte van

de rechter kreeg. En dat ik het woord niet
mocht voeren, doet het vertrouwen in de
rechtbank niet goed.’ De gemachtigde vertelt
in het vervolg van het gesprek dat hij sinds
1995 werkzaam is als adviseur op het terrein
van de jeugdzorg. Daarnaast studeert hij rechten. Hij heeft naar eigen schatting ongeveer
dertigmaal een wrakingsverzoek ingediend,
waarvan ongeveer tien in de afgelopen vijf
jaar. Enkele keren werd zijn verzoek gegrond
verklaard en een aantal keer niet-ontvankelijk,
voornamelijk omdat het verzoek niet tijdig was
ingediend. De rest van de verzoeken was
ongegrond, maar desondanks kwam het regelmatig voor dat er andere rechters op een zaak
kwamen. In een extreem geval wraakte hij
zelfs vijfmaal, claimt de gemachtigde, maar
ondanks dat alle verzoeken ongegrond waren
kwamen er wel telkens nieuwe rechters op de
zaak.
De gemachtigde claimt een gegrondverklaring
van het wrakingsverzoek te hebben gehaald
vanwege het niet vermelden van de namen van
de rechters voor aanvang van jeugdzittingen,
zodat je nog kunt controleren op nevenactiviteiten. Het is te laat als je de namen van de
rechters pas onder de beslissing ziet staan.
Naar aanleiding daarvan zou men de procedures hebben aangepast. Andere gevallen van
succesvolle wrakingen betroffen zaken waarin
aan de cliënt niet alle stukken ter beschikking
zijn gesteld. In dergelijke gevallen is geen
goed verweer door de cliënt mogelijk, en dat
versterkt de neiging van rechters om vooral af
te gaan op de rapportages van Bureau Jeugd-

117 Wij vroegen ons af waarom dit gebeurde. Bureau Jeugdzorg is immers geen partij in het conflict tussen Hoek en
de rechter. Wij hebben meerdere civiele wrakingszaken geobserveerd en als de tegenpartij in de zaal aanwezig
was, werd tegen hem gezegd dat hij zich niet in de wrakingsprocedure mocht mengen tenzij de inhoud van de
zaak zelf te veel ter sprake zou komen. Daar zou hij tegen mogen protesteren.

76

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 77

Wraking: partijen en advocaten over de werkvloer

zorg en van de Raad voor de Kinderbescherming. Gemachtigde noemt de behandeling
van dat soort zaken ‘toneelstukken’. Standaard
wraakt de gemachtigde ook als ouders op de
zitting te weinig ruimte krijgen en als hij door
de rechter wordt afgebekt of de mond wordt
gesnoerd. Het gaat de adviseur om eerlijkheid
en om gelijkwaardigheid. Dat moet door de
rechter worden bevestigd.118
Het wrakingsverzoek is afgewezen.
Samenvatting van de belangrijkste
observaties bij de partijen zonder advocaat
Partijen die zonder advocaat procederen,
klagen vooral over de bejegening door de
rechter en zien daarin een belangrijke reden
voor wraking. In bijna elke zaak vinden de
partijen dat de rechter hen niet serieus heeft
genomen. Daarmee staat het vierde aspect
van procedurele rechtvaardigheid centraal
waarin van de persoon van de beslisser een
serieuze en betrokken houding wordt verwacht. Ter ondersteuning daarvan verwijzen
verzoekers impliciet naar andere aspecten van
procedurele rechtvaardigheid. Zo geven verzoekers aan dat de gewraakte rechter onvoldoende heeft geluisterd naar hun argumenten
of hen niet voldoende heeft gerespecteerd.
Soms klinkt een klacht over ongelijke behandeling als leek of als gewone burger door.

Terecht of onterecht, het gevoel ontstaat kennelijk al snel dat de tegenpartij beter wordt
behandeld, meer aandacht krijgt, en dat het
eigen verhaal te snel wordt afgekapt. Comparities worden als directief en te sturend ervaren, wat advocaten in civiele zaken waarschijnlijk op prijs zullen stellen (‘dan weet je tenminste waar je aan toe bent’) maar wat door een
partij als ‘partijdig’ wordt gezien (‘kennelijk
staat al vast welke kant het opgaat’).119
Partijen zijn over de behandeling van hun verzoek door de wrakingskamer opvallend positief, ondanks enig wantrouwen ten aanzien van
de rechterlijke macht. De kritische bevraging
door de voorzitter van de wrakingskamer
wordt op prijs gesteld. Wij zien dat passen in
de theorie van procedurele rechtvaardigheid
waarin de persoon van de rechter en wel zijn
oprechtheid en betrokkenheid, een belangrijke factor is die van invloed is.
De door ons geobserveerde partijen weten
meestal dat het wrakingsverzoek ongegrond
zal worden verklaard. Dat lijkt ingecalculeerd.
Wraking heeft voor hen een ‘signaalfunctie’.
Ze waren gefrustreerd en zagen geen andere
manier om duidelijk te maken dat zij ‘dit niet
pikten’. Ook in de zaken waarbij op het eerste
gezicht misschien gedacht zou kunnen worden
aan misbruik van het wrakingsrecht, blijkt toch
wel iets aan de hand, in ieder geval in de
ogen van de verzoekers. Wraking geeft ruimte

118 Wij konden uiteraard niet nagaan of deze verhalen kloppen. Wij weten wel dat bij zaken op het gebied van familierecht meerdere rechters betrokken kunnen zijn, omdat ze lang kunnen lopen als er na een echtscheiding uitspraken gedaan moeten worden over boedelscheiding, alimentatie, gezag over de kinderen, hun woonplaats, de
omgangsregeling en het nakomen daarvan, enzovoort. Verder vonden wij het van belang om de claims van de
gemachtigde toch op te nemen in dit onderzoeksverslag omdat hij ze deed in aanwezigheid van Hoek. Die zal
misschien door de claims van zijn gemachtigde, ook al zijn ze niet juist, gesterkt zijn in zijn gelijk.
119 Zie het proefschrift van Van der Linden ‘De civiele zitting centraal: informeren, afstemmen en schikken’ (2010) en
ook Van der Linden (2008).

77

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 78

voor ‘voice’. Het OM in het strafrecht en
civiele wederpartijen zien daarvan waarschijnlijk eerder de negatieve kanten: tactisch en
dus oneigenlijk gebruik dat ‘te soft’ wordt
aangepakt.
Het internet blijkt een bron van wrakingsinformatie. Even googelen op ‘partijdigheid,
rechters’ en de eerste pagina met zoekresultaten bevat ruime informatie over wraking. Dat
maakt het ook voor de niet-juridisch
geschoolde tamelijk makkelijk om een wrakingsverzoek in te dienen en daar argumenten voor
aan te dragen. Wraking is bovendien gratis.
Het internet is overigens handig om nevenfuncties van rechters en andere mogelijke
belangenverstrengelingen te achterhalen,
maar dan moet wel de naam van de rechter
bekend zijn voordat het vonnis wordt gewezen
(want na het vonnis is wraking niet meer
mogelijk).
Onze indruk is dat gebrekkige juridische
kennis en misverstanden een rol spelen in de
ervaring dat men onheus is bejegend. Zo
wordt de vraag van de gewraakte rechter of
Brander het juridisch loket kent, opgevat als
het niet serieus nemen van de argumenten.
Sprit blijkt niet te weten wanneer een rechter
naar de stukken kijkt en wat de taakverdeling
tussen rolrechter en zittingsrechter is, maar dat
weerhoudt hem niet van het indienen van een
wrakingsverzoek. Kennelijk bevordert een
onbegrijpelijke toepassing van procedureregels of een gebrek aan transparantie van
recht en rechtspraak het inzetten van het
wrakingsmiddel door burgers zonder advo-

78

caat. In termen van procedurele rechtvaardigheid: mensen hebben soms het gevoel dat het
systeem hen niet de mogelijkheid geeft om
hun verhaal te doen en in de weg staat aan
een respectvolle behandeling.
Wij hebben de indruk dat de leden van de
wrakingskamer van tevoren goed over de
communicatiestrategie hebben nagedacht.
Meestal wordt een belangstellende en kritische houding ingenomen waarbij voldoende
tijd wordt genomen om door te kunnen
vragen naar de achterliggende reden. Ook
‘herformuleren’ en dan de vraag stellen ‘of wij
het op die manier goed begrijpen’ is een
gehanteerde strategie. Een andere strategie
die wij zijn tegengekomen is te betitelen als
‘stoom af laten blazen’. Dit gedrag van de
rechters van de wrakingskamer – verbaal en
non-verbaal – wordt door sommige partijen
opgepikt en als het ware op een goudschaaltje
gewogen en betekenis gegeven. In de geobserveerde zaken kon de kritische strategie op
waardering rekenen. In elk geval oordeelden
de geobserveerden gunstiger over de behandeling van het wrakingsverzoek dan over de
behandeling van hun rechtszaak.
Enkele van de geobserveerde partijen gaan in
tegen het advies en de wens van hun advocaat
om niet te wraken, en wraken dan zelfstandig.
Andere deskundigen – zie de gemachtigde
van Hoek – begeven zich op de markt van
juridisch adviseur en hebben daarbij ook het
wrakingsgereedschap in hun tas zitten. Als we
de gemachtigde van Hoek mogen geloven
dan mag een gemachtigde soms wel en soms

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 79

Wraking: partijen en advocaten over de werkvloer

niet het woord op een wrakingszitting voeren.
Wij hebben echter geen enkele keer gezien
dat een gemachtigde het woord mocht voeren. De wrakingskamers wezen zonder inhoudelijke motivering de verzoeken daartoe af.
Ten slotte spreken nagenoeg alle geobserveerden de wens uit dat de gewraakte rechter
bij de behandeling van de zaak aanwezig is.
Redenen die daarvoor aangevoerd worden,
zijn ‘vragen kunnen stellen’ en ‘nog een keer
direct aan hem kunnen vertellen’, maar ook
‘fatsoen’.
3.2.3 Verhalen van advocaten en hun
cliënten
Getuigenverhoor in een fraudezaak
De eerste zaak met advocaat die wij hebben
geselecteerd, betreft een wrakingsgrond die
voornamelijk in het strafrecht voorkomt: afwijzing van een verzoek om getuigen te horen.
Die grond, zo bleek uit de gepubliceerde
jurisprudentie van 2011, wordt nogal eens toegewezen: vijf van de 32 maal. Interessant in
deze zaak is dat het wrakingsverzoek te maken
heeft met het feit dat in de loop van de
behandeling van de strafzaak de samenstelling
van de meervoudige kamer is gewijzigd. De
eerdere rechters vonden dat nader onderzoek
gewenst was, terwijl in de nieuwe samenstelling de rechtbank er anders over dacht.120
Kennelijk heeft de rechtbank, althans dat vindt
de wrakingskamer die het verzoek toewees,
dan een heel zware motiveringsplicht. Verder
is in deze zaak interessant dat de advocaat uit-

gebreid de voors en tegens met zijn cliënt
doorsprak omdat de wraking vertragend zou
werken en de cliënt daar tegenop zag. De
zaak relativeert met andere woorden de
gedachte dat vertraging door wraking altijd in
het voordeel van de verdachte zou zijn. In
deze casus leidde de verwachte vertraging er
eerder toe dat bijna van het wrakingsverzoek
werd afgezien. Ten slotte is ook in deze zaak
te vernemen dat de kritische bevraging door
de voorzitter van de wrakingskamer op waardering en steun kan rekenen. We laten de
advocaat, die voor het eerst wraakte, tevens
wat lang aan het woord over mogelijke verbeterpunten van de procedure.
De strafzaak draait om fraude, in het bijzonder
belastingontduiking. Raadsman Noordman:
Het was afwegen of de mogelijke voordelen van een succesvolle wraking zouden
opwegen tegen de nadelen. De zaak loopt
al zes jaar en cliënt ‘zit aan de grond’,
want de belastingdienst zit op al zijn geld.
Dat is ook de reden dat hij niet op de
zitting zal zijn, want hij woont ver van de
rechtbank en zijn verschijning kost alleen
maar geld terwijl het niets toevoegt. Een
ander belang is snelheid. Voor de strafzaak zijn zeven tot acht zittingsdagen
gepland. Het is een zaak met 36 dossiers
en als na toewijzing drie nieuwe rechters
opnieuw moeten gaan inlezen en de zaak
weer administratief moet worden ingepland, dan komt misschien pas tegen het

120 In de derde zaak met de advocaat die wij hebben geselecteerd (zie hierna in deze paragraaf), speelde iets
vergelijkbaars: de eerste politierechter vond onderzoek noodzakelijk, de rechter-commissaris doet het halfslachtig,
terwijl de tweede politierechter nader onderzoek niet meer nodig vindt. We weten niet of hier iets structureels
aan de hand is.

79

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 80

einde van het jaar een regiezitting en dan
gaan we pas begin volgend jaar inhoudelijk met de zaak door. Dus voor cliënt die
financieel aan de grond zit, is de vraag:
stel dat het wordt toegewezen, dan zijn
we zo een jaar verder, moeten we het dan
wel doen? En wat leveren drie nieuwe
rechters op? Ja, dat de zaak wél goed
wordt behandeld natuurlijk.
Noordman heeft het wrakingsverzoek ingediend omdat de rechtbank weigerde om
nader onderzoek te doen naar de precieze
gang van zaken tijdens de opsporingsfase en
of daar een ontoelaatbare vermenging heeft
plaatsgevonden van controle- en opsporingsbevoegdheden (sfeercumulatie is daarvoor de
technisch-juridische term). Het is onduidelijk
wat er precies in die controle/opsporingsfase
is gebeurd omdat er geen processen-verbaal
zijn opgemaakt. De rechtbank zag in een
andere samenstelling een jaar geleden wel het
belang van nader onderzoek in en hoorde een
getuige, maar die kon nauwelijks iets verklaren. Op de wens van de verdediging om dan
maar andere getuigen te horen, reageerde de
nieuw samengestelde kamer afwijzend. Dat
schoot de advocaat in het verkeerde keelgat.
‘Misschien was er iets mis en dat wil je dan
eerst wel maar later toch weer niet weten?!’
Wraking dus.
Noordman is advocaat sinds een jaar of zes.
Hij doet alleen strafzaken. Het is de eerste
keer dat hij wraakt, hoewel hij wel twee keer
eerder een ‘wrakingswaardige situatie’ heeft

80

meegemaakt. ‘Met een frivole wraking beledig
je de rechter’, dus lost hij gespannen situaties
liever informeel op.
Hij heeft zich georiënteerd op het wrakingsprotocol en ook de jurisprudentie nagezocht.
Hij ziet de wrakingsprocedure als een stappenplan, waarbij ‘elke volgende stap net iets
moeilijker wordt’.
Dit is de eerste keer dat ik een wrakingsverzoek indien. Het is een verstrekkend
middel. Je stelt toch de objectiviteit van
de rechter ter discussie, dat is niet niks. En
als het verzoek wordt afgewezen, moet je
wel met hem door. Je weet bovendien dat
er strenge criteria zijn, dus je moet wel
zeker van je zaak zijn. En je moet altijd het
belang van je cliënt in het oog houden;
dus als je een probleem op een andere
manier kunt oplossen, moet je dat vooral
doen. Een verkeerde opmerking van een
rechter bijvoorbeeld. Ik had een jeugdzaak, een strafzaak dus, een jongen had in
de tram ontucht gepleegd. Althans in het
dollen met meisjes, samen met vrienden
van hem, was hij over de schreef gegaan.
Hij had nog een ander feit, los hiervan, en
het OM en de rechter wilden dat tegelijk
behandelen, maar ik vond dat niet in het
belang van mijn cliënt. Daarover was discussie op de zitting. Het samenvoegen
ging uiteindelijk niet door, de zaak werd
aangehouden en toen we wegliepen uit
de zaal, zei de rechter zoiets als: ‘En voorlopig even van de meisjes afblijven hè?’

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 81

Wraking: partijen en advocaten over de werkvloer

Toen heb ik mij omgedraaid en zei ik: ‘Ik
begrijp niet dat u dat zegt.’ Toen krabbelde de rechter meteen terug met: ‘Oh
nee zo heb ik het niet bedoeld,’ enzovoort. Je kunt dan wel wraken, maar ik
vind dat geen zin hebben. Door te vragen
wat hij bedoelde kun je de rechter ook
scherp krijgen. Dat kan met wraking ook
en dat is wat advocaten soms zeggen,
maar de keerzijde is dat het ook negatief
kan uitpakken dat een rechter uiterlijk
formeel en beleefd is maar ondertussen
denkt ‘ik denk er het mijne van’, alleen
kun je dat dan niet zien.
Wij observeren de zitting waarin het wrakingsverzoek wordt behandeld. De drie gewraakte
rechters zijn aanwezig in toga. De gewraakte
rechters zitten links, de advocaat rechts. De
verdachte is er niet.
De behandeling van de zaak verloopt volgens
de gebruikelijke lijnen: Eerst komt de advocaat aan het woord om het wrakingsverzoek
toe te lichten, dan krijgt de officier van justitie
het woord om zijn visie op het verzoek te
geven, en vervolgens de rechters die ter
plekke een verweerschrift uitdelen. Advocaat
en officier voeren nog een paar keer over en
weer het woord, omdat ze het niet eens zijn
over de betekenis van de jurisprudentie. De
officier pleit primair voor niet-ontvankelijkheid
van het verzoek, omdat het pas een dag na de
zitting is ingediend. Noordman antwoordt
daarop dat wraking ‘een zware beslissing is,
dus dat het van belang was om eerst te over-

leggen met zijn cliënt en zeker te weten dat ze
dit traject zouden kiezen’. ‘Wraking is een
uiterste middel en het is dan ook de eerste
keer dat ik dit doe,’ aldus Noordman in zijn
toelichting. Verder suggereert de officier dat
de advocaat op een ‘fishing expedition’ is
(= hengel zo veel mogelijk dan blijft er altijd
wel iets aan je haak hangen), maar daarop
reageert Noordman fel en bijna verontwaardigd.
Overigens is het steeds de voorzittende rechter die de spreektijd verdeelt. Hij neemt ten
aanzien van de advocaat en de officier een
kritische positie in. Als er gesteggeld wordt
over de betekenis van de laatste jurisprudentie van het Europese Hof, dan wordt de
officier doorgevraagd waarom hij die op
bepaalde punten niet relevant vindt voor de
onderhavige zaak. Anderzijds wordt de advocaat tamelijk scherp bevraagd op de mogelijke betekenis en doorwerking in de strafzaak
als inderdaad zou blijken dat er vermenging
van controle- en opsporingsbevoegdheden
heeft plaatsgevonden. De voorzittende rechter laat naar ons idee daarmee zijn kennis van
het onderliggende dossier zien, hij toont zijn
juridische deskundigheid op het gebied van
wraking en hij laat zijn onpartijdigheid zien.
Een en ander resulteert in een juridisch steekspel waarin strak wordt geargumenteerd.
De gewraakte rechters komen slechts op twee
momenten in beeld. Ten eerste bij de eerste
reactie op wat de advocaat en de officier naar
voren hebben gebracht. Op dat moment
lichten zij hun verweerschrift toe, dat inhoudt

81

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 82

dat de door Noordman beschreven feiten niet
correct zijn en dat, mocht dat wel het geval
zijn, de beslissing van de rechtbank om geen
nader onderzoek te doen geen grond voor
wraking oplevert. Ten tweede komen de
gewraakte rechters in beeld als zij aan het
einde van de zitting als laatste mogen reageren op wat er gezegd is. Zij vragen even een
korte schorsing om te overleggen, gaan even
naar de gang, komen na enkele minuten terug
en delen dan mee dat zij geen behoefte
hebben aan een nadere reactie.
De voorzitter sluit dan (ongeveer een uur na
aanvang van de zaak) de behandeling. Omdat
voor de week erna een vervolgzitting is
gepland, belooft de voorzitter – na instemming door de bijzitters – om zo spoedig
mogelijk uitspraak te doen.
Direct na afloop moet de advocaat door naar
een volgende zaak. Hij laat alleen vallen dat
hij de rechtbank ‘goed kritisch vond met de
vragen, ze wilden echt weten hoe het zat en
de officier kreeg ook een koele reactie op de
vraag naar jurisprudentie’. Hij was tevreden
over het verloop, maar ‘zou echt niet kunnen
voorspellen hoe het zal aflopen’.
We spreken Noordman later op zijn kantoor.
Uitzonderlijk genoeg, zo vertelt hij, heeft de
wrakingskamer één dag na de zitting uitspraak
gedaan. Het wrakingsverzoek is toegewezen.
Hij heeft contact gehad met de officier en die
meldde dat het ‘een puinhoop’ is op de rechtbank en dat ‘niemand had verwacht dat het
verzoek zou worden toegewezen’. De onder-

82

liggende zaak krijgt waarschijnlijk in het najaar
van 2012 een vervolg.
We praten eerst kort na over de wrakingszitting zelf. Noordman zegt nogmaals dat hij de
kritische insteek van de wrakingskamer waardeerde. ‘Dat was goed. Het is ook hun taak.
Ze stelden ook goede vragen en er was voldoende tijd genomen om alles aan de orde te
kunnen stellen. Ik vond het wel vreemd dat de
gewraakte kamer geen enkele inhoudelijke
reactie heeft gegeven. Niets!’
De gewraakte rechters waren er. Ze zouden
aanvankelijk niet komen, maar waren er
toen toch. Ik snap het best als ze niet
zouden komen, want ze zijn voorwerp van
onderzoek en ze worden toch op hun ziel
getrapt. Ik vind wel dat gewraakte rechters
er altijd zouden moeten zijn. Dat komt
toch beter over voor de buitenwacht. Het
is ook beter als er vragen zijn, dan kunnen
ze het verduidelijken. In dit geval waren ze
erg passief, vond ik. Ze hebben nauwelijks
iets toegevoegd. De officier van justitie
was er ook en zijn positie is toch wat
vreemd. Hij ging als het ware ‘voor zijn
kamer’ liggen, maar ja, hij had natuurlijk
belang bij afwijzing van het verzoek.
Vervolgens vragen we of hij door deze ervaring
anders tegen wraking is gaan aankijken en
welke verbeterpunten hij ziet.
Ik vind het belang van de wrakingsprocedure heel groot, want het is een essentieel

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 83

Wraking: partijen en advocaten over de werkvloer

onderdeel van de rechtsstaat en ook voor
de verdediging. Een klacht is niet geschikt
voor dit soort problemen. Dan krijgen ze
misschien een tik op de vingers en dat is
het. De gevolgen van wraking – vertraging
dus, of dat je weer door moet met dezelfde
rechters – moet je wel voor lief nemen.
Het gaat niet om de rechters persoonlijk,
maar om hun rol in het systeem. Ik zou wel
sneller het wrakingsverzoek indienen; nu
heb ik er één dag over nagedacht en dat
is toch tricky. De termijn blijkt nogal vaag
en geeft discretionaire ruimte aan de
wrakingskamer om een verzoek wel of niet
in behandeling te nemen.
Ik ben voor een externe kamer, hoe dan
ook geregeld, dus dat mag bij een andere
rechtbank of bij het hof. Ik vind ook dat
rechters zich misschien nog sneller dan nu
al het geval is, moeten verschonen. In
plaats van het indienen van een wrakingsverzoek zou het in sommige gevallen
beter zijn om een korte afkoelingsperiode
in te lassen, zodat je er even over zou
kunnen denken. Aan de andere kant moet
je het niet laten sluimeren, want dat is
funest voor de sfeer in een zaak. Dus het
lijkt mij wel moeilijk om dat te regelen.
Ik vind het wel een goed idee om verplicht een advocaat in te schakelen bij een
wrakingsverzoek. Het is een beetje een
drempel maar het verhoogt ook de kwaliteit. Om nog meer drempels op te werpen
behalve dan een advocaat, vind ik moeilijk
om te beoordelen. In het strafrecht moet

je dat niet doen, want daar sta je tegenover de staat en heb je geen keuze om al
dan niet te procederen. Maar in civiel
recht? Ik weet het niet. Je moet wel zien
te voorkomen, zo mogelijk, dat mensen te
pas en te onpas wraken.
Wat de oorzaken van het toegenomen
aantal ingediende wrakingsverzoeken
betreft, denk ik dat het belangrijk is om te
kijken naar de toegenomen tijdsdruk bij
de rechtbanken, dat steeds kortere zittingen worden gepland, dat dingen die
‘overbodig’ zijn er niet toe doen, enzovoort. Natuurlijk spelen de media een
grote rol met aandacht voor spectaculaire
wrakingszaken, en verder de vakbladen,
waarin veel over wraking staat tegenwoordig. Als algemene trend in de samenleving is er een ander zicht op de rechterlijke macht, die toch wel van het voetstuk
is gevallen. Rechters zijn ook mondiger
geworden, treden meer naar buiten en dat
maakt ze gevoeliger voor wraking, want ze
zijn ineens een persoon geworden. De
samenleving is verder kritischer geworden
en advocaten brutaler, ze durven meer en
doen meer voor hun cliënt. Dat is helemaal
zo in Amsterdam en misschien minder buiten de Randstad. Dat heeft met de cultuur
van de rechtbank te maken. In Amsterdam
kun je meer maken als advocaat, assertiever zijn, brutaler, directer. Daar vind je dus
ook meer wrakingsverzoeken. In die zin is
wraking een spiegel van de cultuur van
een arrondissement.

83

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 84

Grimmigheid tijdens een kort geding
De tweede zaak met advocaat betreft een
civiele zaak, een kort geding over de financiële nasleep van een echtscheiding. De zaak
is bijzonder omdat na de eerste zitting waar
de gewraakte rechter niet was verschenen,
een tweede zitting werd gehouden waarvoor
de gewraakte rechter expliciet is uitgenodigd.
Dat gebeurde omdat de advocaat op de zitting in tamelijk sterke bewoordingen vertelde
over de irritatie met de rechter omdat hij en
zijn cliënt zich niet serieus genomen voelden.
Hun argumenten en kijk op de juridische
grondslag van de vordering, zo was de klacht,
werden op voorhand door de rechter als
onzinnig afgedaan. Op de achtergrond
speelde mee dat de rechter de wederpartij
wel de ruimte gaf om haar verhaal te doen.
Zowel de gewraakte rechter als de advocaat
was het er ten overstaan van de wrakingskamer over eens dat de sfeer ‘grimmig’ was
geweest, maar het leverde geen grond voor
toewijzing van het wrakingsverzoek op.
We spreken advocaat In ’t Veld en zijn cliënt
diverse malen op verschillende momenten in
de procedure. In ’t Veld is al 43 jaar advocaat.
Hij heeft een algemene praktijk en doet het
de laatste jaren rustiger aan. Hij heeft in zijn
loopbaan ‘een stuk of vijf, zes keer gewraakt’
en daarvan zijn er twee toegewezen. Voor zijn
cliënt is het de eerste kennismaking met het
recht.
Wat de reden voor wraking en de verwachtingen over de procedure betreft, zijn de

84

meningen van In ’t Veld en zijn cliënt moeilijk
te scheiden. Ze hebben veel contact gehad
door alles wat er is voorgevallen, zodat hun
percepties nagenoeg gelijkluidend zijn.
Cliënt: Meteen aan het begin van de
zitting, we waren net drie minuten binnen,
zei de rechter: ‘Het maakt niet uit wat ik
zal beslissen, want het conflict zal daarmee niet worden opgelost’ en ook begon
hij met mijn ex-vrouw te praten over de
kleur van het tapijt! Dan vraag ik je, wat
heeft dat ermee te maken?! Die man
voelde zich zo’n autoriteit! Hij dacht dat hij
God was. Zo kwam hij over. Hij heeft
gewoon niets onderzocht op de zitting. Hij
stelde geen vragen, niets, maar had zijn
oordeel gewoon al klaar. Dat bleek uit
alles wat hij zei. Hij was niet bereid om te
luisteren. Ik verwachtte gewoon een normale zitting waar je zaak serieus genomen
wordt. Verder heb ik er geen verstand van.
Dus ik zou het raar vinden als het wrakingsverzoek niet wordt toegewezen. Kijk,
ik ben geen deskundige, maar ik had best
vertrouwen in de rechtspraak. Maar met
deze ervaring heb ik mijn verwachtingen
wel naar beneden bijgesteld. Eerlijk
gezegd staat het nu op nul, dan kan het
alleen maar meevallen.
In ’t Veld (half tegen de cliënt half tegen
ons): Het feit dat de rechter jou adviseerde
om de vordering in te trekken, ik denk dat
we het daarop gaan winnen.

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 85

Wraking: partijen en advocaten over de werkvloer

In ’t Veld heeft na de kortgedingzitting op
internet gezocht op de naam van de rechter,
omdat hij wilde nagaan of er een verklaring
zou zijn voor zijn gedrag. De rechter bleek lid
van de Rotary, maar via die weg bleek niets.
Wel is eerder een wrakingsverzoek tegen deze
rechter toegewezen. Verder heeft hij niets
kunnen vinden.
De eerste zitting duurt ruim een halfuur. In ’t
Veld is er met zijn cliënt (‘ik wilde er gewoon
bij zijn’). De gewraakte rechter is er niet. De
voorzitter opent de zitting, noemt data van
enkele brieven betreffende het wrakingsverzoek en de schriftelijke reactie van de rechter.
Dan geeft hij aan In ’t Veld het woord. Deze
licht staand gedurende ongeveer 25 minuten
het wrakingsverzoek toe. Hij deelt aan het
begin een pleitnota uit, zegt ‘dat het echt de
eerste keer is dat hij wraakt op inhoudelijke
gronden,’ en laat dan enkele termen vallen om
het gedrag van de gewraakte rechter en de
sfeer te beschrijven: ‘buitengewoon onaangenaam’, ‘nog nooit meegemaakt’, ‘het is hard
om te zeggen’ en ‘ik betreur het om dit te
moeten zeggen, maar het was geen goede
ervaring’.
In ’t Veld windt zich tijdens het pleidooi zichtbaar op over het gedrag van de gewraakte
rechter. De rechter zou direct aan het begin
van de zitting duidelijk hebben gemaakt dat
hij niets in de eis zag, er zou ‘geen interactie
maar een buitengewoon onaangename
confrontatie’ hebben plaatsgevonden en de
rechter zou de cliënt sterk hebben geadvi-

seerd om de vordering in te trekken. Voor de
ex-vrouw van de cliënt was echter juist alle
begrip. De wrakingskamer luistert onbewogen.
De voorzitter stelt drie keer, verspreid over het
betoog, een verduidelijkende vraag die alle
drie betrekking hebben op een juridisch punt
in de hoofdzaak.
Na het pleidooi vraagt de voorzitter aan de
cliënt van In ’t Veld of hij ‘nog iets wil toevoegen’, maar dat is niet het geval. De voorzitter
zegt dan dat hij ‘veertien dagen wel wat lang
vindt voor deze zaak’ en wil proberen om
binnen enkele dagen uitspraak te doen.
Cliënt (direct na de zitting): De rechter was
er niet, maar het gaat over hem! Eigenlijk
vind ik dat hij er moet zijn. Ik zie het nu
dan ook als typisch iets voor deze rechter:
hij is zo arrogant om dit niet serieus te
nemen.
In ’t Veld: Van mij hoeft hij er niet te zijn.
Kijk, nu is alles wat ik heb gezegd onweersproken. Dat is in mijn voordeel. Als hij er
was geweest, dan had hij misschien gaan
draaien of weerwoord voeren of ontkennen.
Cliënt: Maar dan hadden ze ook kunnen
zien hoe hij zich tegenover ons gedraagt.
In ieder geval, ik vond de zitting wel goed.
Er was voldoende tijd en de rechters stelden vragen – dus ze wilden ook echt
objectief weten wat er was gebeurd. Deze
rechters snapten wat ze aan het doen
waren. Het feit dat de voorzitter zei dat ze
sneller dan in veertien dagen tot een
vonnis willen komen omdat de hoofdzaak

85

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 86

een kort geding betreft, dat laat toch zien
dat ze zich inleven. Dat waardeer ik positief, zo hoort het. Kijk, de mogelijkheid
van wraking behoort tot de essentie van
de rechtsstaat. Vanwege het feit dat rechters voor het leven zijn benoemd, moet je
iets hebben om ervoor te zorgen dat ze
hun macht niet gaan misbruiken. Het zijn
ook mensen, dus dat kan. Maar daarom
heb je dus ook wraking nodig. Een drempel opwerpen is dus geen goed idee. Ik
kan mij wel voorstellen dat het verplicht
wordt om een advocaat erbij in te schakelen. Ik heb deze wrakingszitting als goed
ervaren, dus ik vond het geen probleem
dat het allemaal binnen dezelfde rechtbank gebeurde. Ik zit zelf in het scheidsrechterscircuit en dan moet je ook weleens in je eigen kring fluiten. Dat moet
geen probleem zijn, als je professioneel
bent. Desondanks, voor de schijn van
partijdigheid is het wel beter als het bij
een andere rechtbank zou gebeuren. Dat
je dan misschien verder moet reizen vind
ik geen probleem.
In ’t Veld: Het probleem van wrakingsrechters die oordelen over collega’s los je
wel op door de behandeling door een
andere rechtbank te laten doen, maar niet
altijd door de wraking door een hogere
rechter te laten behandelen. Sommige
hoven zitten in hetzelfde gebouw als de
rechtbank. Dus dan zitten ze ook onder
één dak en de gewone burger ziet dat
echt gewoon als collega’s hoor.

86

In ’t Veld mailt ons na een week de beschikking
van de wrakingskamer waarin het onderzoek
wordt heropend om de gewraakte rechter te
horen over het verloop van de zitting. Het is
een verrassing voor hem en hij heeft geen
idee welke kant het op zal gaan. We spreken
hem en zijn cliënt in de hal van het gerechtsgebouw, vlak voor de heropende zitting.
Cliënt en In ’t Veld als uit één mond: Hij
heeft toch zijn kans gehad? Die heeft hij
voorbij laten gaan, en dan kun je toch niet
alsnog inhalen? Althans, wij vinden dat
raar. Dus wij vragen ons af wat de reden is.
Er zijn enkele scenario’s. De eerste is dat
hij moet hangen. Ze nodigen hem uit om
het hem in te peperen, zodat voor iedereen duidelijk is dat hij niet te handhaven
is. Dan hebben ze met twee toegewezen
wrakingen binnen één jaar een reden om
hem te dumpen. De tweede is dat hij
gered moet worden. Ze willen hem misschien de kans geven om zich te herstellen. De derde is dat deze wrakingskamer
hoopt dat ze worden gewraakt, zodat ze
aan deze zaak hun handen niet hoeven te
branden.
In ’t Veld: Want let wel, dit hele gebeuren
kan best leiden tot een wraking. Als ze
hem de kans geven om zich te herstellen,
zijn ze dan vooringenomen? Misschien
vergezocht, maar het punt is dat wij niet
kunnen inschatten waarom ze de rechter
willen horen. Ik heb voor de zekerheid
daarom nog maar wat op papier gezet,

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 87

Wraking: partijen en advocaten over de werkvloer

maar dat is natuurlijk moeilijk omdat ik
niet weet wat er gaat gebeuren.
De tweede zitting duurt bijna een uur. De
gewraakte rechter komt via de hal van het
gerechtsgebouw zonder toga de zittingszaal
in. De voorzitter begint met een korte uitleg
van wat op de eerste zitting is gebeurd en dat
het er nu vooral om gaat ‘om zo helder mogelijk te krijgen wat nu precies het verloop van
de bewuste zitting is geweest, wat er precies
is gebeurd’. Hij zegt dat In ’t Veld een heel
ander beeld heeft geschetst dan wat voor een
zitting gebruikelijk is, onder andere [spreekt
de rechter aan] ‘dat u vanaf het begin van de
zitting meteen uw eigen insteek hebt gekozen
en duidelijk gemaakt. Vandaar dat wij u
hebben uitgenodigd. Dus vertelt u eens, hoe
is die zitting nou verlopen? Dus ik wil niet uw
mening horen over de zaak zelf, alleen over
het verloop.’ De gewraakte rechter geeft eerst
aan dat hij als kortgedingrechter altijd de
insteek kiest van ‘de grove verstektoets’. ‘Die
houdt in dat je nagaat wat je moet doen, als
rechter, als de gedaagde niet verschijnt. Wijs
je dan toe, wat gebruikelijk is in verstekzaken,
of schat je in dat je dat toch beter niet moet
doen gezien alle onduidelijkheid en gevolgen
die niet te voorzien zijn?’ Hij zegt dat hij ‘grote
twijfels’ had in deze zaak en schetst vervolgens de sfeer op de zitting.
Nu ben ik dus wel een rechter die aanvankelijk mensen laat praten en ze ook uit wil
laten praten, maar als ik begin aan te

voelen dat het niet de goede kant op
gaat, dan vind ik het tijd om in te grijpen.
In ’t Veld was een heel verhaal aan het
afsteken en volgens mij was dat helemaal
niet relevant. Dus ik vroeg hem om to the
point te komen. Dat leidde tot een discussie en ook al snel tot een grimmige toon.
Ik kreeg het gevoel dat ik de boodschap
niet kon overbrengen. Hij zat op een
dwaalspoor en ik gaf signalen die hij maar
niet oppikte. Het ging de hele tijd maar
over hetzelfde punt en dat is de hele
zitting zo doorgegaan. Uiteindelijk heeft
de wederpartij gemotiveerd verweer
gevoerd, waardoor ik wel wist waar het
met mijn beslissing heen zou gaan. Dus
aan het einde van de zitting vroeg ik aan
verzoeker: ‘Wilt u wel een vonnis?’ Dat
doe ik vaker in dit soort gevallen. Ik zie
daar niets verkeerds in, u mag daar anders
over denken. Maar wat mij wel stoort is
dat In ’t Veld mij verwijt dat ik hem van zijn
rechtsmiddel wilde beroven. Dat is natuurlijk niet het geval. Ik vind het alleen maar
verhelderend om het te zeggen op een
kort geding. Dus ja, voorzitter, de sfeer
was grimmig te noemen. Ik vond dat
teleurstellend, want dat was absoluut niet
de bedoeling.
De voorzitter gaat vervolgens met gerichte
vragen heel precies te werk om het beeld van
de zitting helder te krijgen. Aan de gewraakte
rechter vraagt hij ‘hoe het nou kon gebeuren
dat meteen al aan het begin een grimmige

87

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 88

sfeer ontstond’? Of In ’t Veld misschien
‘krachttermen of iets dergelijks’ had gebruikt?
Of hij zich kon voorstellen dat een partij, die
maar zelden met het recht in aanraking komt,
‘de indruk kan krijgen dat u vooringenomen
was’? Een bijzitter heeft ook een vraag: ‘Hebt
u de indruk dat u voldoende ruimte heeft
gegeven aan andere opvattingen, aan een
andere visie op de zaak die mogelijk ook
geldig en relevant zou kunnen zijn?’
De gewraakte rechter antwoordt dat hij misschien hard, duidelijk en zakelijk overkomt,
maar dat van partijdigheid geen sprake is.
Vervolgens krijgt In ’t Veld het woord. Hij
meldt dat hij ter voorbereiding een memo
heeft geschreven waarop de voorzitter reageert met: ‘Een memo? Waarvoor? Ik wil geen
memo, want u hebt uw verzoek al toegelicht
en dat lijkt mij voldoende. Ik wil alleen dat u
reageert op wat hier vandaag naar voren is
gebracht.’ De advocaat brengt dan naar voren
dat ook op deze zitting weer precies duidelijk
wordt waar het bij de gewraakte rechter aan
schort: gebrek aan communicatie en aan
inzicht in de argumentatie van de tegenpartij.
De voorzitter, tamelijk laconiek: ‘Ik begrijp van
u beiden dat u het daar dus eigenlijk over
eens bent. Dat u elkaar niet begreep.’ De
voorzitter houdt In ’t Veld bij de les door hem
iedere keer af te kappen als hij in herhaling
valt en door ook hem de antwoorden van de
gewraakte rechter voor te houden met de
vraag om een reactie. Een voorbeeld daarvan:

88

Voorzitter: En wat de rechter naar voren
brengt, dat hij als kortgedingrechter een
zogenoemde verstektoets doet met de
dagvaarding en enkele onderliggende
stukken, zegt u daar nou van ‘daar heb ik
fundamenteel bezwaar tegen’?
In ’t Veld: Nee, dat lijkt mij een goede
gang van zaken.
Voorzitter: Maar als hij nou denkt op basis
van de dagvaarding ‘dat gaat niet’, mag
hij dat dan op de zitting zeggen van u?
In ’t Veld: Als hij mij maar de ruimte laat
om mijn zegje te doen, maar hij vond het
allemaal onzin. Dat liep er vanaf! Het liet
aan duidelijkheid niets te wensen over dat
hij de hele zaak onzin vond! Maar deze
partij heeft ook rechten en een daarvan is
het respecteren van zijn integriteit bij zijn
zoektocht naar recht.
Voorzitter: Ja geen abstracties alstublieft,
laten we het houden bij het verloop van
de zitting.
In ’t Veld wordt nog enkele keren kort gehouden met zinsneden als ‘ja, u moet niet gaan
herhalen, die stukken hebben we’, ‘u hoeft de
dingen niet tweemaal te zeggen’ en ‘één keer
zeggen is voor de rechtbank echt genoeg’.
Dan komt een laatste vraag.
Voorzitter: Mag ik weer teruggaan naar
wat op de zitting is gezegd? Door u en
door de rechter. Kunt u zich vinden in de
woorden van de rechter dat het ‘grimmig’
was?

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 89

Wraking: partijen en advocaten over de werkvloer

In ’t Veld: Daar kan ik mij wel in vinden.
Het was hoogst onaangenaam.
Voorzitter: Hebt u verder nog iets toe te
voegen?
In ’t Veld: Ik geloof dat ik alles wel gezegd
heb.
Voorzitter: Dan zijn wij voldoende geïnformeerd. Wij doen volgende week uitspraak.
Hartelijk dank voor uw komst.
Gesprek achteraf in de hal
In ’t Veld loopt even weg en wij vragen zijn
cliënt naar zijn mening. Hij zegt dat de
gewraakte rechter hetzelfde gedrag vertoonde
als destijds op de zitting. ‘Hij heeft gewoon
zijn eigen waarheid en die probeert hij erin te
rammen bij wie in de rechtszaal zit. Terwijl je
als rechter toch neutraler behoort te zijn. Hij
gaat het vuurtje opstoken, maar je moet het
als rechter juist blussen.’ In ’t Veld komt terug:
‘Ik vind terugkijkend eigenlijk niet dat de
rechtbank hem alsnog de gelegenheid had
moeten geven om te komen. Hij is uitgenodigd voor de eerste keer, hij ziet ervan af om
te komen, en dat is dan dat. Dit is toch hem
een tweede kans geven? Ik weet niet wat onze
kansen zijn, maar het is voor de rechtbank wel
duidelijk geworden dat er een sfeer was die
de rechtspraak onwaardig is. En dat dat mede
door deze rechter is veroorzaakt. In plaats van
dat hij de zaak nou even stillegde of zo, maar
nee, hij hakte er gewoon op in en ging
gewoon door.’
Beiden vonden dat de voorzitter voldoende
tijd had genomen om alles te bespreken. In ’t

Veld vond het begrijpelijk dat zijn herhalingen
werden afgekapt. ‘Maar ik wilde die dingen
gewoon toch nog een keer gezegd hebben.’
Het wrakingsverzoek is afgewezen.
Notulen toevoegen of niet?
De derde wrakingszaak met advocaat en de
zesde en laatste van de verhalen van de werkvloer van de wrakingspraktijk betreft een strafzaak bij de politierechter. Wij treffen een uitgesproken en ervaren strafrechtsadvocaat die
wraking als laatste middel ziet en problemen
en verschil van inzicht liever anders oplost. Hij
is kritisch op het huidige klimaat van efficiency
in de strafrechtspleging en meent dat de
strafrechter juist extra aandacht zou moeten
hebben voor het compenseren van machtsongelijkheid. Inhoudelijk lijkt de wrakingsgrond te maken te hebben met de samenstelling van de rechtbank, net als in de zaak van
advocaat Noordman (zie hierboven in deze
paragraaf). Een eerdere politierechter heeft
nader onderzoek gelast terwijl de tweede dat
niet meer nodig achtte. Zowel de advocaat als
de cliënt prijst de kritische voorzitter van de
wrakingskamer.
We spreken advocaat Van Grieken enkele
dagen voor de wrakingszitting via de telefoon.
Van Grieken is ruim tien jaar advocaat in strafzaken. Dit is zijn zesde wrakingsverzoek.
Ik weet niet of dat veel is of weinig. Ik heb
wel het idee dat het steeds meer nodig is.

89

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 90

Ik vind wraking een uiterst serieus middel,
een uiterste middel ook. Je moet er voorzichtig en terughoudend mee omgaan,
want je beschadigt wel iets. Het is wel
vaker nodig tegenwoordig. Je zit als
advocaat in het strafrecht aan de reactieve
kant, want het OM heeft alles al voorgekookt en de advocatuur kan daar alleen
maar gaten in schieten en op reageren,
maar dan heb je daar dus wel de ruimte
voor nodig. Die moet je gegeven worden.
Maar die krijg je steeds minder. Het is niet
alleen ‘voortschrijdende mondigheid’
ofwel dat de rechterlijke macht een beetje
van het voetstuk is gevallen en je dus
makkelijker kunt wraken, maar vooral de
huidige proceseconomie. Er staat maar zó
veel tijd voor een zitting en binnen die tijd
moet het gebeuren. De rechterlijke macht
houdt daar strak aan vast. Als je iets wilt
dat tijd kost, voorlezing van stukken of een
getuige horen, dan krijg je daar tegenwoordig nauwelijks ruimte voor. Rechters
hebben vaak niet meer de nieuwsgierigheid die in strafzaken nodig is om te
achterhalen hoe iets nou echt in elkaar
heeft gezeten. ‘Je moet niet te veel zeuren’ is de houding tegenwoordig.
Van Grieken heeft de politierechter gewraakt
omdat een andere politierechter die eerder op
de zaak zat, heeft bepaald dat de notulen van
een vergadering aan het dossier toegevoegd
moesten worden. Dat is toen niet gebeurd. De
zaak ging terug naar de rechter-commissaris.

90

Die wilde het stuk niet toevoegen omdat hij
het niet nodig vond. Terug op de zitting zei de
politierechter hetzelfde. Van Grieken:
Voor mij is het een essentieel stuk, want
de getuige zegt A, een andere persoon en
mijn cliënt zeggen B, en dat stuk wijst uit,
omdat het notulen zijn, wat er precies is
afgesproken. Na het requisitoir van de
officier zei de rechter tegen mij: ‘Dan is nu
aan u het woord,’ maar ik zei: ‘Ik dacht dat
er nog een beslissing genomen moest
worden?’ Dat ging niet door. Toen heb ik
mij beraden met mijn cliënt, want wraking
moet je niet lichtvaardig doen. Terug in de
zaal vroeg ik of we dan een getuige konden horen die de officier had genoemd in
zijn requisitoir, maar ook dat werd afgewezen. Toen zei ik: ‘Dan verzoek ik de zaak
door de meervoudige kamer te laten
behandelen’ en daar werd ook afwijzend
op gereageerd. Toen heb ik gewraakt.
Daar wordt dan een beetje lacherig op
gereageerd, gegrinnikt zo van: ‘Moszcowicz heeft het vorige week gedaan, dus
dan moet mijnheer Van Grieken het ook
doen’ – echt zo’n sfeer hing er!
Van Grieken schat in dat hij ‘wel een kans
heeft want anders zou hij niet wraken’, maar
hij is bang dat het ‘met de mantel der liefde
bedekt gaat worden’. Hij noemt de huidige
wrakingsprocedure ‘incestrechtspraak, hoewel
dat een beetje hard klinkt, maar het is wel
waar’. Verder wijst hij op de tekortkomingen

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 91

Wraking: partijen en advocaten over de werkvloer

van het proces-verbaal van de zitting als het
gaat om wrakingsverzoeken.
Ik pleit voor audio- en het liefst videoopnamen van elke rechtszaak. Een probleem is namelijk dat rechters nogal eens
mimiek vertonen of een bepaalde toon
aanslaan en die komt niet in het procesverbaal van de zitting terecht. Het zou
handig zijn als je het terug kon kijken en
kon laten zien. Als blijkt dat na een zitting
er niets aan de hand is, dan kan het wat
mij betreft meteen vernietigd worden. Het
pv zelf is namelijk voor dit soort dingen
niet genoeg. Je kunt wel vragen of iets in
het pv kan komen, maar je kunt dat niet
terug laten lezen als het om uitingen van
rechters gaat. Voorlezing, zo staat in de
wet, hoeft alleen voor verklaringen van
verdachten en getuigen. Je weet dus
nooit, behalve achteraf als je het pv
opvraagt, wat er is genoteerd. Dat is een
omissie in het recht.
Vlak voor de zitting kunnen wij even kort
spreken met Van Grieken en zijn cliënt.
Cliënt: Dit is de eerste keer dat ik met het
recht in aanraking kom en ik kan je wel
zeggen dat het je hele leven op zijn kop
zet. Het komt erop neer dat ik het hele
rechtssysteem niet meer vertrouw. Ik heb
het idee dat men elkaar in het systeem de
hand boven het hoofd houdt en dat de
machtigen, ook de niet-juristen zeg maar,

ermee wegkomen. Ik hoorde bijvoorbeeld
dat de rechter er waarschijnlijk niet zal zijn.
Ik zou dat een schande vinden. Ik ben er
toch ook?! Als een verdachte in zijn zaak
niet komt opdagen, dan wordt van hem
gedacht: ‘Hij zal het wel niet de moeite
waard vinden.’ Dat denk ik nu van de
rechter als hij niet komt.
Op onze vraag aan de cliënt of hij op de
wrakingszitting het woord wenst te voeren,
zegt hij: ‘Ik laat het aan mijn advocaat over,
maar ik ga wel iets zeggen als ik daar de kans
toe krijg.’ Waarop Van Grieken reageert met:
‘Jij gaat héél weinig zeggen!’
Beiden zijn voorstander van een externe
kamer. Bij de rechtbank of het hof maakt hen
niet uit.
De behandeling van het wrakingsverzoek
neemt twintig minuten in beslag. De voorzitter
introduceert de zaak en geeft een samenvatting van de argumenten van de verzoeker/Van
Grieken. Die onderbreekt met: ‘Dat is niet
helemaal juist mevrouw de voorzitter,’ waarna
hij uitlegt in welke volgorde de dingen naar
zijn idee wel gebeurd zijn. Hij licht het verzoek
in tien minuten toe in een strak juridisch verhaal. In de hoofdzaak is de belangrijkste vraag
of de verdachte wel of niet toestemming had
om gelden van een vereniging naar zijn eigen
rekening over te boeken. Bij de politierechter
bleek dat het dossier niet compleet was,
onder andere omdat niet duidelijk was wat op
een vergadering gezegd was.

91

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 92

Van Grieken: Daar vond ik een gewillig
oor, want de toenmalige politierechter
vond dat ook. De rechter die de zaak
heeft overgenomen vond echter van niet,
dus vandaar het wrakingsverzoek. Ik had u
graag de lichaamshouding van de rechter
laten zien want die sprak boekdelen, maar
helaas staat zoiets niet in het proces-verbaal van de zitting.
De officier: Ik was alleen op de zitting in
maart. Ik ben van mening dat de rechtercommissaris wel voldaan heeft aan de
opdracht tot nader onderzoek van de
politierechter. Het bewijs was gewoon
geleverd, dus er was geen noodzaak om
ook nog de notulen van een vergadering
op te vragen. Dus ik verzet mij tegen toewijzing van het verzoek. De politierechter
mag zelf bepalen of hij het onderzoek
voldoende vindt. Het is in mijn ogen een
verkapt appel tegen een juridisch inhoudelijke beslissing. Het verzoek wordt niet
gestaafd.
Voorzitter: Zijn er nog vragen? Nog iets?
Van Grieken: Mevrouw de voorzitter, de
advocatuur is in het strafrecht reactief, wij
zitten in een afwachtende houding. Als je
dan als rechter niet welwillend bent om
dat op de zitting te compenseren, om die
machtsbalans enigszins in evenwicht te
brengen maar juist die disbalans in stand
houdt, dan wek je de schijn van vooringenomenheid.

92

Gesprek achteraf in de hal met advocaat en
cliënt
Beiden zijn tevreden over de zitting. Het is
goed verlopen en er was voldoende tijd met
een kritische voorzitter. De verdachte vindt het
niet erg dat hij het woord niet heeft gekregen,
maar klaagt wel over de afwezigheid van de
rechter. ‘Disrespectvol’ noemt hij het. Beiden
vermoeden dat in de onderliggende zaak het
gedrag van de officier van justitie en de
rechter samenhing met de aanwezigheid van
publiek, in dit geval de slachtoffers. ‘De officier
had kennelijk de slachtoffers ingelicht over de
zitting. Wij denken dat ook de rechter iets had
van ‘ik moet ferm zijn en strak overkomen’. En
dat hij daarom zo negatief was ten opzichte
van de verzoeken van de verdachte.’
Het wrakingsverzoek is afgewezen.
Samenvatting van de belangrijkste
observaties bij zaken met een advocaat
Uit de observaties in de drie zaken waar advocaten bij betrokken waren, halen wij de volgende interessante punten. Wat de aanleiding
voor wraking betreft, is opvallend dat de twee
strafzaken beide een wisseling van de rechter(s) hadden. Een eerdere rechter had wel
nader onderzoek gelast, de rechter(s) die
nieuw op de zaak zat zag dat toch anders en
vervolgens komt daar een wrakingsverzoek uit
voort. Wellicht kan dit worden gezien als een
ervaren procedurele onrechtvaardigheid
bestaande uit inconsistentie van regeltoepassing.

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 93

Wraking: partijen en advocaten over de werkvloer

Soms lijkt er sprake te zijn van een accentverschil in de beoordeling van de rechter (en de
officier) tussen advocaat en burger. De burger
gebruikt meer emotionele termen dan de
advocaat en woorden die op ervaren ongelijkheid duiden. De aanvankelijke afwezigheid
van de gewraakte rechter vindt de ene burger
‘arrogant’ en de ander ‘disrespectvol’, terwijl
een van de advocaten er een processueel
voordeel in ziet. Een cliënt vindt het problematisch dat de gewraakte rechter ‘dacht dat
hij God was’, terwijl de advocaat in het feit dat
de rechter adviseerde om de vordering in te
trekken de reden voor wraking ziet.
In deze drie zaken lijken de advocaten
behoedzamer met wraking om te gaan dan de
partijen zonder advocaat. Ze wegen de vooren nadelen af en nemen daarbij anders dan
partijen zonder advocaat mee dat een wrakingsverzoek ‘hard aankomt’ bij een rechter. Als een
wraking dreigt vanwege bijvoorbeeld ongelukkige uitspraken van een rechter en zelfs bij
een verschil van inzicht, dan probeert men bij
voorkeur de zaak informeel, dat wil zeggen
communicatief, op te lossen om wraking te
voorkomen. Blijkbaar hebben advocaten een
breder arsenaal aan middelen dan het instrument van wraking om signalen af te geven. In
hun eigen ogen maken deze drie advocaten
niet lichtvaardig gebruik van het wrakingsinstrument, althans is hun houding niet ‘ik weet
dat ik het niet red, maar ik geef een signaal af’
zoals dat bij de partijen zonder advocaat wel
speelde. Vertraging lijkt eerder een weging in
het nadeel te zijn dan in het voordeel. Ook in

strafzaken willen verdachten graag zo snel
mogelijk duidelijkheid (of ze nu in voorlopige
hechtenis zitten of niet).
Verder valt ook bij deze drie advocaten op dat
zij een kritische houding van de wrakingskamer op prijs stellen. Het laat de deskundigheid van de kamer zien, men toont daadwerkelijk interesse als men doorvraagt en de
advocaten vinden een efficiënte insteek waarbij irrelevante verhalen worden afgekapt geen
probleem is. Daarom is des te opvallender de
klacht die in het advocatenpanel werd geuit
(zie paragraaf 3.3), dat men het gevoel heeft
dat de wrakingskamer al aan het begin van de
zitting een oordeel heeft gevormd over (toeof) afwijzing van het verzoek. Dat zit in ieder
geval in geen van onze observaties. Toch vindt
de advocaat in de civiele wrakingszaak de
bevraging van de gewraakte rechter te ver
gaan. Dat ligt echter niet zozeer aan het type
vragen. Hij vindt dat de gewraakte rechter na
de eerste zitting geen kans meer had moeten
krijgen om zijn verhaal te vertellen. Deze visie
lijkt voort te komen uit een civielrechtelijke,
formele opvatting van waarheidsvinding in de
wrakingsprocedure.
Wat mogelijke verbeteringen in de wrakingsprocedure betreft, menen deze drie advocaten
en hun cliënten dat een externe kamer de
voorkeur verdient boven een beoordeling
door collega’s van dezelfde rechtbank (al is het
maar voor de schijn naar buiten toe). De
gewraakte rechter moet bij voorkeur bij de
behandeling van het verzoek aanwezig zijn. Ze
zien ook wel iets in de verplichte inschakeling

93

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 94

van een advocaat, maar niets in het opwerpen
van andere drempels. Wraking als fundamenteel instituut van het rechtssysteem moet in
hun ogen open en toegankelijk blijven.

3.3

Discussie over voorlopige
bevindingen: advocaten en rechters
over wraking

Een manier om de gegevens uit het verkennende onderzoek steun en fundering te
geven, is door panelgesprekken te houden
(ook wel rondetafeldiscussies of groepsgesprekken genoemd) met deskundigen uit de
praktijk. De verhalen worden dan gecheckt en
van commentaar voorzien door de andere
aanwezigen. Ze zijn ook minder afhankelijk van
het toeval, omdat de deelnemers aan de discussie zijn geselecteerd op hun kennis en
ervaring. Wij hebben voor het onderzoek twee
panelgesprekken georganiseerd: een met
advocaten en een met rechters. Aan de hand
van voorlopige onderzoeksresultaten is in een
tamelijk open gesprek nagegaan of de ervaringen en meningen die wij in paragraaf 3.2 hebben beschreven, breder worden gedragen.
Beide groepen hadden ervaring met wraking
als indiener van wrakingsverzoeken dan wel als
lid van de wrakingskamer. Wij hebben met
hen gesproken om tussentijds na te gaan in
hoeverre onze eerste indrukken en de verhalen
uit het observatieonderzoek en de interviews
strookten met die van ervaringsdeskundigen.
Verder hebben wij op een algemene bijeenkomst met juristen die werkzaam zijn in ver-

94

schillende beroepen (waaronder ook advocatuur en rechterlijke macht) een discussie over
de wrakingsprocedure gevoerd. De resultaten
daarvan bevestigen de oordelen in de twee
panels. Voor de overzichtelijkheid en om herhalingen te voorkomen, beschrijven wij hieronder alleen de twee panelgesprekken die wij
specifiek over wraking hebben georganiseerd.
3.3.1 Het advocatenpanel
De advocaten zijn geselecteerd uit de pool
van recente wrakingszaken die op rechtspraak.nl waren gepubliceerd. Bij de selectie
van de panelleden is gezocht naar deskundigen op verschillende rechtsgebieden en uit
verschillende delen van Nederland. Er waren
negen advocaten aanwezig, van wie vier actief
binnen het strafrecht, één binnen het fiscaal
(straf)procesrecht, één binnen het agrarisch
recht, één binnen het intellectueel eigendomsrecht en civiel recht en twee advocaten die
zowel in het bestuursrecht als het civiel recht
actief zijn. Op een na zaten ze al langer in het
vak (negen jaar en langer).
Wij presenteerden eerst de voorlopige bevindingen uit het jurisprudentieonderzoek (waaronder de aantallen en de meest voorkomende
redenen om te wraken) en opvallende observaties en meningen uit de interviews met
zowel advocaten als partijen. Ook hebben wij
enkele aanbevelingen uit het rechtsvergelijkend
(concept)rapport van Giesen meegenomen in
de discussie. Er is vervolgens gediscussieerd
in twee ronden. De eerste ronde ging vooral

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 95

Wraking: partijen en advocaten over de werkvloer

over mogelijke verbeteringen van de wrakingsprocedure, terwijl in de tweede ronde vooral
werd gesproken over hoe voorkomen zou kunnen worden dat wrakingsverzoeken worden
ingediend. Uiteraard werden ook subjectieve
meningen en particuliere ervaringen geventileerd, maar in het vervolg van deze paragraaf
hebben wij zoveel mogelijk de algemene
opvatting weergegeven. Wij hebben daarbij
ook gebruik gemaakt van een vragenlijst die
de advocaten voorafgaand aan de bijeenkomst hebben ingevuld (zie bijlage B).
Over verbeteringen van de wrakingsprocedure
Over het algemeen is het panel niet tevreden
met de huidige procedure. Wraking ligt nog te
gevoelig bij de rechterlijke macht, de criteria
voor wraking zijn tamelijk strikt en het leveren
van bewijs is moeilijk. Enkele advocaten stelden dat zij het idee hebben dat de wrakingskamer wel naar hen luistert, maar in feite al
voor de zitting een besluit heeft genomen
over afwijzing van het verzoek. Daardoor heeft
men het gevoel dat partijdigheid moeilijker te
bewijzen is. ‘Wrakingskamerrechters willen,
bewust of onbewust, al tot een uitkomst
komen, liefst een afwijzing. Zij luisteren vooral
naar mij om hun afwijzing te kunnen motiveren,’ zei een van de advocaten. De houding
ter zitting van de leden van de wrakingskamers
was voor deze advocaten dus een aandachtspunt.121
Onder de panelleden was een duidelijke voorkeur voor een externe wrakingskamer, dat wil
zeggen: van een andere rechtbank of van een

hogere instantie als het gerechtshof. Een van
de panelleden opperde om oud-rechters te
vragen in de wrakingskamers plaats te nemen.
De belangrijkste reden voor externe beoordeling van wrakingsverzoeken was de schijn van
‘ons kent (en beoordeelt) ons’ die voor de
samenleving vermeden moet worden. Er was
verdeeldheid over de vraag of rechters werkelijk vooringenomen zijn ten opzichte van collega’s. Enerzijds waren er advocaten die van
mening zijn dat rechters professioneel genoeg
zijn en dat als we daar niet van uitgaan ‘we het
vertrouwen in de rechterlijke macht wel kunnen opzeggen’. Anderzijds was te horen dat
collega-rechters altijd een mening over elkaar
hebben (positief, negatief of neutraal), waardoor er automatisch sprake is van vooringenomenheid. Er was onder de panelleden geen
overeenstemming of er niet-rechters aan de
behandeling van wrakingsverzoeken zouden
moeten deelnemen. Daarbij werd een onderscheid gemaakt naar wrakingsgrond. Als het
gaat om typisch juridische gronden dan moet
een jurist daarover oordelen, maar als het gaat
over communicatieve redenen dan kan net zo
goed een leek dat doen.
Vrijwel iedereen was van mening dat de automatische schorsing na een wrakingsverzoek
een goede zaak is. Zodra een wrakingsverzoek
is ingediend, mogen geen proceshandelingen
meer worden verricht. ‘Niet schorsen staat op
gespannen voet met de essentie van de
wrakingsprocedure.’ Bovendien, als wrakingszaken sneller dan nu worden behandeld, dan
vervalt het nadeel van schorsing. Over een

121 Wij nemen aan dat deze klacht geuit is in vergelijking met gewone rechtszaken. In alle rechtszaken vormen
rechters zich immers een voorlopig oordeel of althans formuleren zij scenario’s aan de hand van het dossier. Deze
klacht heeft dus betrekking op de houding van de wrakingskamer ter zitting ondanks dat al een voorlopig oordeel is gevormd.

95

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 96

vaste, kortere termijn tussen het indienen van
het wrakingsverzoek en de behandeling daarvan waren de meningen echter verdeeld. Enerzijds vond men dat die niet rigide moet zijn,
omdat rechters zich goed moeten kunnen
voorbereiden en inlezen zodat de kwaliteit van
de behandeling van het wrakingsverzoek
gegarandeerd is. Anderzijds zeiden enkele
advocaten dat zij soms niet wraakten vanwege
de vertraging die dat met zich brengt. Zoals
we hebben gezien kan vertraging in het strafrecht nadelig zijn voor de verdachte (onder
andere de zaak van advocaat Noordman in
paragraaf 3.2.3), maar advocaten zeiden ook
dat vertraging soms strategisch wordt
gebruikt. In het civiel recht is vertraging niet
zo ernstig (en dus is men niet terughoudend
om die reden), want ‘een maand meer of minder maakt vaak niet uit’.122 Wij kregen daarnaast de indruk dat strategisch gebruik juist
om te vertragen, vooral voorkomt in het strafrecht.
Het panel zag graag meer eenheid in de jurisprudentie, bijvoorbeeld wat betreft de termijn
voor het indienen van een wrakingsverzoek.
Over het voorkomen van wrakingsverzoeken
In het algemeen hadden advocaten het
gevoel dat het nuttig kan zijn om een instrument in het hoofdproces te hebben om de
rechter erop te kunnen wijzen dat hij bijvoorbeeld ‘arrogant’, ‘partijdig’ of ‘vooringenomen’

overkomt, dan wel een manier te hebben
waarop opgebouwde frustraties geuit kunnen
worden. De advocaten verwezen naar de
cijfers van de dominante wrakingsgrond
‘behandeling van partij/zaak’ en bevestigden
dat zij daar ervaring mee hadden. Een vorm
van ‘wrakingsmediation’ of een ‘time-out’ kan
volgens de advocaten veel kou uit de lucht
halen. Zij geven al wel vaak ‘signalen’ af zoals
het vragen om een schorsing, om bij de rechter duidelijk te maken dat iets hen ‘niet lekker
zit’. Er is echter geen (wettelijke) mogelijkheid
om even over een wraking na te denken en de
emoties te laten bezinken (hoewel het informeel wel gebeurt, vernamen wij123).
Er werd negatief gereageerd op het voorstel
een boete op te leggen in het geval er oneigenlijk gebruik van het wrakingsinstrument
wordt gemaakt. ‘Onzin van de eerste plank, je
steekt een mes in het hart van de rechtspraak,’
en ‘idioot!’ waren de eerste uitroepen. Een
van de belangrijkste argumenten was dat
‘oneigenlijk gebruik’ voor de een ‘oneigenlijk’
is, en voor de ander ‘eigenlijk’. Het wrakingsinstrument gebruiken als pure strategie zal
ongetwijfeld voorkomen, maar dat is onder
advocaten, zo meenden zij, in een zeer kleine
minderheid van de gevallen aan de orde.
Daarom zagen zij wel iets in de gedachte om
na toewijzing van een verzoek allerlei extra
kosten door de staat te laten dragen. Advocaten wraken alleen als er echt iets aan de hand

122 Achteraf was ons duidelijk dat de advocaten zich hierbij voorstelden aan de zijde van de wederpartij. Voor de
eisende partij is vertraging vaak wel problematisch, omdat het betekent dat er langer onduidelijkheid bestaat
over de vraag of zijn vordering zal worden toegewezen.
123 Een ervaren strafrechtadvocaat vertelde dat de voorzitter van een meervoudige kamer eens een zitting stillegde
vanwege de spanning en harde woorden die gevallen waren. Iedereen behalve de juridisch professionals moesten de zaal uit, waarop de voorzitter aan de advocaat vroeg: ‘Zeg X [voornaam advocaat], waar zijn we nou mee
bezig?!’ Nadat dat was uitgesproken, was de kou uit de lucht.

96

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 97

Wraking: partijen en advocaten over de werkvloer

is en er geen andere optie is. Ze maakten de
kanttekening dat zij uiteraard slechts kunnen
oordelen over zaken waar advocaten bij betrokken zijn, niet over de gevallen waarin een burger zonder vertegenwoordiging procedeert.
Het advocatenpanel zag een belangrijke rol in
het voorkomen van wrakingsverzoeken bij de
rechterlijke macht zelf. Rechters zouden volgens het panel sturender optreden, minder
competent zijn dan vijf of tien jaar geleden en
minder goed communiceren. Er staat daarnaast meer tijds- en efficiencydruk op de
rechtspraak. ‘Het wrakingsinstrument is niet
slecht, maar het feit dát ik moet wraken is
slecht.’ Naar de mening van het panel zouden
rechters meer op hun strepen moeten staan
om efficiencydruk te weerstaan en betere zittingskwaliteit te leveren. De strafrechtadvocaten spreken daarnaast het gevoelen uit dat
strafrechters tegenwoordig bijna automatisch
aan de kant van het OM staan, althans het OM
onvoldoende kritisch bejegenen. De frustratie
neemt daardoor toe.
3.3.2 Het rechterspanel
De acht rechters van het panel zijn zelf
gewraakt in hun loopbaan of hebben voorgezeten in wrakingprocedures. Zij waren
afkomstig van vier verschillende rechtbanken.
De discussie ging net als bij het advocatenpanel over de ervaringen met en subjectieve
perceptie van wraking en over hoe de problematiek rond wraking adequater kan worden
aangepakt, dat wil zeggen:

• over het voorkomen van wraking;
• het verbeteren van de procedure; en
• het tegengaan van misbruik.
Ook dit panel begonnen wij met de voorlopige
bevindingen uit het jurisprudentieonderzoek
en met opvallende observaties en meningen
uit de interviews, waarbij wij uiteraard ook de
resultaten uit het advocatenpanel meenamen.
Ook hebben wij weer enkele (destijds voorlopige) aanbevelingen uit het rechtsvergelijkend
rapport van Giesen e.a. meegenomen.
Ervaringen en percepties
Of een wrakingsverzoek als vervelend wordt
ervaren door de rechter is afhankelijk van de
wrakingsgrond, maar over het algemeen is
men tamelijk laconiek over wraking en ziet men
het als onderdeel van het werk in een kritischer
samenleving. Als er wordt gewraakt om een
procesbeslissing te omzeilen, is dat vervelend
omdat de zaak dan stil komt te liggen.
Gewraakt worden omdat een van de partijen
aanhouding van de zaak probeert te bewerkstelligen, raakt de rechter niet persoonlijk.
Redenen als ‘bejegening’ en ‘wantrouwen’
hebben meer persoonlijke impact omdat ze
betrekking hebben op de integriteit van de
rechter. Als het gaat om een ‘misstap tijdens
de zitting’, sta je als rechter te kijk. Soms calculeren rechters dat echter ook in: het komt
voor dat een rechter berust na een wrakingsverzoek als die rechter op de zitting ‘onorthodoxe methoden’ heeft toegepast in de hoop
meer duidelijkheid in een zaak te verkrijgen.
Enkelen menen dat de rechtspraak nu een-

97

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 98

maal ook markante rechters kent en dat deze
helaas meer risico lopen op wraking.124
Na een afgewezen wrakingsverzoek hebben
rechters het idee op eieren te lopen. Ze
hebben het gevoel voorzichtig te moeten zijn
en op te moeten passen met het stellen van
bepaalde vragen. Dit komt de waarheidsvinding niet ten goede nu sommige vragen
gesteld moeten worden (soms inclusief een
harde toon en een koele houding van de rechter). Problematisch is het wanneer een rechter
denkt dat hij zich anders moet gedragen of
opstellen door de vrees om (nog een keer in
dezelfde zaak) gewraakt te worden. Rechters
hebben soms het gevoel een sitting duck te
zijn.125 Als rechter wil je de zaak goed voorzitten en als er dan iemand met een wrakingsverzoek zand in de machine gooit, dan is dat
erg frustrerend.
Rechters zien wel de problemen die ontstaan
met een bepaalde toon of de manier waarop
een vraag of uitspraak wordt gedaan. Mensen
reageren echter verschillend op dezelfde toon
of intonatie. Bij de een kan een grapje wel,
maar bij de ander totaal niet.126 Daarbij komt
dat rechters zich in civiele zaken tegenwoordig
actiever moeten opstellen. Er worden meer
vragen gesteld. Er wordt verwacht dat de
rechter een bemiddeling weet te bereiken. En

er moet worden gewaakt voor ‘verrassingsuitspraken’. Dit zorgt ervoor dat de rechter meer
op hetzelfde niveau communiceert met de
procespartijen met alle bejegeningsproblematiek als gevolg. Het helpt naar hun mening wel
als het mogelijk is om ‘op metaniveau’ uit te
leggen wat de rechter gaat doen tijdens de
zitting en wat voor vragen de rechter gaat stellen. Dan zijn procespartijen hierop voorbereid
en voorkom je mogelijk een wraking.
De ervaring bij deze rechters is dat wanneer
een partij geen sterke zaak heeft, er sneller
opwinding ontstaat en eerder bejegening als
reden om te wraken wordt aangegrepen. Dat
gebeurt niet alleen met partijen die zelf procederen, maar ook met ‘zwakke’ advocaten die
het rechtsgebied niet goed kennen, die het
gevoel hebben de zaak te verliezen of die
‘moeilijke’ vragen krijgen.
Voorkomen van misbruik en andere
verbeteringen
De rechters zijn erover eens dat er weliswaar
een stijging is in het aantal wrakingsverzoeken, maar dat deze marginaal is in vergelijking
met het totaal aantal zaken dat jaarlijks wordt
behandeld. Men maakt zich daarom geen
zorgen over de toename en vindt een grote
aanpassing van het wettelijk kader onnodig.

124 Zie bijvoorbeeld de verschillende geïnterviewde rechters voor het boek Rechtspraak is mensenwerk van Van
Kleef en Van Kleef (2011). Strafrechter Nol van de Ven zegt daarin bijvoorbeeld: ‘Als rechter moet je volledig
objectief zijn, je moet geen blijk geven van enige vooringenomenheid of zelfs de schijn daarvan. Ik ga echter
bewust regelmatig op de zitting over de grens heen, bijvoorbeeld door tegen een verdachte met een onmogelijk
verhaal te zeggen: ‘Nou, met alle respect, maar je denkt toch niet dat ik van een andere planeet kom.’ Daar kun
je voor gewraakt worden.’ (p. 47-48) Ook veel van de andere rechters geven er in de interviews blijk van dat de
mogelijkheid van wraking kan worden benut; zij zijn zich zeer bewust van hun gedrag.
125 Een sitting duck is iemand die zich niet (meer) kan verdedigen.
126 In de media is in augustus 2012 tamelijk uitvoerig bericht over de Maastrichtse rechter die gewraakt werd vanwege grappen in een echtscheidingszaak, zie LJN BX3771 (toegewezen).

98

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 99

Wraking: partijen en advocaten over de werkvloer

Verder is het moeilijk om te bepalen of er
sprake is van toenemend oneigenlijk gebruik.
Wat wel zorgen baart, is de verharding in de
rechtszaal. Het respect voor de rechter neemt
af en omgekeerd verliezen rechters respect
voor de advocatuur.
De rechters zijn van mening dat wraking
steeds minder wordt gezien als een smet op
het blazoen van de rechter. Het is steeds meer
onderdeel van het werk. Het storende element
van wraking is wel dat de zaak vertraging
oploopt en dat de behandeling stil komt te
liggen. Het panel is daarom van mening dat
daaraan wel ‘iets’ moet gebeuren, maar dat
kan door slimmer te opereren binnen het
bestaand kader. Er zijn bijvoorbeeld rechtbanken die experimenteren met een kleine
drempel om de ‘onzinverzoeken’ tegen te
gaan. Partijen krijgen veertien dagen de tijd
om na het wrakingsverzoek de gronden daarvoor in te dienen bij de rechtbank. Gebeurt
dat niet, dan wordt het verzoek ongegrond
verklaard. Een andere poging om misbruik en
oneigenlijk gebruik tegen te gaan is om de
repeat-players en notoire wrakers in de advocatuur aan te pakken. Bij ‘bekende wrakers’
wordt bijvoorbeeld gewerkt met een vaste
griffier die alle gronden voor wraking opschrijft.
Bij mogelijk oneigenlijk gebruik gaat een melding naar de president van de rechtbank die
zo nodig contact opneemt met de deken van
de Orde van Advocaten. Als deze daartoe
aanleiding ziet, neemt hij contact op met de
advocaat. Het panel denkt ook aan mogelijkheden die soms wel om een aanpassing van

het wettelijk kader vragen. De voorzitter van
de wrakingskamer zou ter plekke de mogelijkheid moeten hebben om het wrakingsverzoek
af te wijzen als het een kennelijk ongegrond
verzoek of misbruik betreft. Bij het toestaan
van het wrakingsverzoek zou hij de bevoegdheid moeten hebben om het verzoek als
klacht te beschouwen of als een wrakingsverzoek. De voorzitter zou dan ook kunnen
bepalen of het wrakingsverzoek wel of geen
schorsende werking heeft.
Het panel ziet niets in het categorisch beperken
of afschaffen van de schorsende werking bij
een wrakingsverzoek, maar in ieder geval zou
het moeten afhangen van de reden die aan
het verzoek ten grondslag ligt. Als de sfeer
door miscommunicatie is verpest en de
gemoederen verhit zijn, dan heeft het geen zin
om met de behandeling van de zaak door te
gaan. Bij het weigeren om een getuige te
horen kan dat anders zijn, maar het blijft
vreemd om na een toewijzing achteraf als
nieuwe rechter een zaak opnieuw te moeten
behandelen alsof er niets is gebeurd. Bij een
vermoeden van misbruik is het misschien
beter om acuut een wrakingskamer bijeen te
roepen, zodat in ieder geval geen vertraging
opgelopen wordt.
De mogelijkheid om een vergoeding vooraf of
boete achteraf mogelijk te maken wegens
misbruik of bij afgewezen wrakingsverzoeken,
werd door het panel als belemmering van de
gang naar de rechter ervaren. Door de extra
kosten (hetzij als boete achteraf, hetzij als
financiële drempel vooraf) zouden mensen

99

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 100

misschien ten onrechte afzien van een
wrakingsverzoek, en het zou ook tot gevolg
kunnen hebben dat het idee ontstaat dat de
rechterlijke macht probeert om ‘de eigen
stoep schoon te houden’, in aansluiting op de
kritiek dat ‘rechters het eigen vlees keuren’.
Wat dit laatste betreft: het panel heeft een
voorkeur voor beoordeling door het gerechtshof boven een rechtbank elders.
Op de mogelijkheid om de zitting kort te
schorsen om even af te koelen of informeel te
overleggen, zoals op het advocatenpanel
genoemd is, werd verschillend gereageerd.
Een vorm van mediation kunnen zij zich in
sommige gevallen wel voorstellen, maar niet
als een partij echt de overtuiging heeft om te
wraken. Anderen vonden het lastig voor te
stellen dat je uit je rol van rechter zou kunnen
stappen en als gelijke partijen om de tafel zou
kunnen zitten om te praten over ontstane
irritaties en/of een mogelijke ongewenste
gedraging van de rechter. Je moet daarna
toch weer door in je rol als rechter.
Overigens bleek in het rechterspanel, maar
ook uit interviews met enkele gerechtssecretarissen van wrakingskamers dat er geen
standaard ‘nazorg’ en evaluatie is na af- en
toegewezen wrakingsverzoeken. Rechters
worden geacht een wraking persoonlijk te
verwerken en er lering uit te trekken. Een evaluatie van de jaarlijkse wrakingsjurisprudentie
vindt alleen plaats in die gerechten die consequent een ‘Jaarverslag van de wrakingskamer’
maken (maar die bevat dan alleen de wrakingsuitspraken van het eigen gerecht).

100

3.4

Conclusies

In het deel met de zaken van partijen zonder
advocaat kwam kort samengevat het volgende
naar voren.
• Internet is een belangrijke informatiebron.
• Verzoekers weten dat ze weinig kans
maken, maar gebruiken wraking als
signaalfunctie.
• Bejegening door de rechter ligt vaak
gevoelig, helemaal in comparities, en
wordt
soms verergerd door gebrekkige juridische
kennis.
• Partijen wraken ook tegen het advies van
hun advocaat in en maken soms gebruik
van ‘adviseurs’, maar die adviseurs mogen,
voor zover wij hebben gezien, op de
zitting niet het woord voeren.
• De kritische behandeling op de wrakingszitting wordt hoger gewaardeerd dan de
behandeling op de gewone zitting, vooral
vanwege de kritische houding van de wrakingskamer.
• Aanwezigheid van de gewraakte rechter
tijdens de behandeling van het wrakingsverzoek wordt op prijs gesteld.
Uit de drie zaken waar advocaten bij betrokken
waren, kwam het volgende naar voren.
• De advocaten lijken behoedzamer om te
gaan met wraking dan de partijen zonder
advocaat.
• Een dreigende situatie probeert men bij
voorkeur informeel (communicatief) op te
lossen om wraking te voorkomen.

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 101

Wraking: partijen en advocaten over de werkvloer

•

In twee zaken lijkt een wisseling van de
rechter die de zaak behandelt medeoorzaak te zijn van het wrakingsverzoek en
overigens wordt gewraakt vanwege de
behandeling ter zitting.
• Ook advocaten stellen een kritische
houding van de wrakingskamer op prijs.
• Een externe kamer verdient de voorkeur
boven een beoordeling door collega’s van
dezelfde rechtbank en de gewraakte rechter moet bij voorkeur bij de behandeling
van het verzoek aanwezig zijn.
• Verplichte inschakeling van een advocaat
wordt niet op voorhand afgewezen, maar
andere beperkingen worden afgewezen
omdat wraking als fundamenteel instituut
van het rechtssysteem open en toegankelijk moet blijven.
Het advocatenpanel bleek voldoende vertrouwen te hebben in een onafhankelijke en
onpartijdige beoordeling van wrakingsverzoeken door directe collega’s van de gewraakte
rechter. Desondanks staat men achter beoordeling door een externe kamer vanwege het
beeld in de samenleving. Dat kwam ook in het
rechterspanel naar voren, waar overigens een
voorkeur uitgesproken werd voor beoordeling
door het gerechtshof. De advocaten spraken
zich net als de rechters uit tegen afschaffing
van de schorsing zodra een wrakingsverzoek is
ingediend. Eerder wil men een versnelde
behandeling. Zowel advocaten als rechters
staan zeer afwijzend tegenover een inperking
van het wrakingsrecht. Advocaten zien wel iets
in een afkoelingsperiode of een meer informeel overleg om wraking te voorkomen.

Rechters voelen daar minder voor. De rechters
hadden verder specifieke voorstellen over de
rol van de voorzitter die wrakingsverzoeken bij
‘kennelijk ongegrond’ direct zou kunnen afwijzen of door zou moeten kunnen verwijzen naar
de klachtprocedure. Specifieke experimenten
om partijen en ‘notoire advocaat-wrakers’ op
de huid te zitten, verdienen volgens de rechters nadere bestudering.
De meningen van de panels liepen vooral uiteen bij de mogelijke verklaringen voor de toename van wrakingsverzoeken. De advocaten
zoeken de verklaring vooral aan de kant van
de rechtspraak en wel specifiek in de toegenomen werkdruk waardoor kwaliteitsverlies
wordt geleden. Werkdruk en de noodzaak om
zittingen efficiënt te plannen zouden ten koste
gaan van zorgvuldigheid. De rechters zien die
druk en de spanningen die dat oplevert ook
wel, maar daarnaast zien ze een verlaging van
het niveau van de advocatuur. Bij advocaten
die gebrekkige kennis hebben op een
bepaald rechtsgebied zou zich eerder frustratie voordoen die zich vervolgens (onder
andere) uit in een grotere wrakingsbereidheid.
Wij willen op basis van de geobserveerde
gevallen als mogelijke verklaring de rol van
internet toevoegen, vooral als het gaat om
partijen die niet door een advocaat worden
bijgestaan. De partijen in de drie gepresenteerde zaken, maar ook andere partijen die wij
hebben gesproken, zochten op internet naar
mogelijkheden om de ervaren onrechtvaardigheid aan te kaarten. Op internet zijn niet
alleen de spectaculaire wrakingszaken uit de
media te vinden, maar op rechtspraak.nl staat

101

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 102

ook een uitgebreide beschrijving van de
wrakingsprocedure en de bijbehorende protocollen. Dat leidt tot semiprofessionalisering
van partijen – tot ‘halve juristen’ – die sneller
dan vroeger het wrakingsinstrument gebruiken. Partijen lijken daarbij meer of sneller dan
advocaten problemen te ervaren met ongelijke behandeling, met het gezag van autoriteiten (elites in het algemeen, wellicht met
vrouwelijke autoriteit in het bijzonder), met de
onbegrijpelijkheid van juridisch jargon en met
de praktische invulling van procedures.
Wij willen hier ook een andere observatie kwijt
die relevant is voor de theorie over procedurele rechtvaardigheid. De empirische observatie is dat de behandeling van wrakingszaken er
zo positief uitspringt, vooral vanwege de kritische houding van de voorzitters van de
wrakingskamers. De vraag is wat dat zegt over
de behandeling en communicatie op de
zitting die aanleiding was om het wrakingsverzoek in te dienen. Nader onderzoek zou meer
duidelijkheid moeten verschaffen over welke
soort communicatie bij welk type partijen problemen oplevert en of daar iets aan verbeterd
zou kunnen worden. De observatie is theoretisch relevant voor het procedurele rechtvaardigheidsonderzoek: een kritische houding van
de beslisser, dat wil zeggen: een houding
waaruit oprechtheid en betrokkenheid spreekt,
draagt meer dan een afwachtende houding bij
aan ervaren procedurele rechtvaardigheid.127
Zoals gezegd zouden wij hier ingaan op
enkele aanbevelingen uit het onderzoek van

Giesen e.a., voor zover mogelijk op basis van
de gegevens van dit hoofdstuk (Giesen e.a.
2012: hoofdstuk 5, paragraaf 4). Een van de
aanbevelingen is om de automatische schorsing bij een wrakingsverzoek af te schaffen of
althans deze te vervangen door een gedifferentieerder aanpak. De motivatie daarvoor is
vooral om het wrakingsverzoek als ‘vertragingstactiek’ nutteloos te maken. De advocaten die
aan het onderzoek hebben meegewerkt, zijn
daarop tegen. De vertragingstactiek wordt
volgens hen maar zelden gebruikt en als het
echt nodig is, zo menen zij, zijn er andere tactieken om hetzelfde te bereiken (bijvoorbeeld
het neerleggen van de verdediging). Een
ander argument dat in het advocatenpanel
was te horen, is dat het afschaffen van de
schorsende werking het fundament van wraking aantast: als er twijfel is over de partijdigheid van een rechter, dan moet naar hun
mening de zaak onmiddellijk stil komen te
liggen. De rechters in ons panel waren evenmin voorstander van het afschaffen van de
schorsende werking in specifieke gevallen,
maar zij hadden daar praktische overwegingen
bij. Binnen het bestaande wettelijk kader kan
immers creatief gezocht worden naar manieren
om de negatieve gevolgen van de schorsende
werking af te zwakken, bijvoorbeeld door
notoire wrakers op de huid te zitten door
documentatie zo nodig door te spelen naar de
Orde van Advocaten. De rechters van het
panel relativeren ook de omvang van het probleem. Gedifferentieerde procedures maken
‘de kwestie wraking’ alleen maar ingewikkel-

127 En als er een keuze is om zijn beslissing na te leven (wat bij wraking niet het geval is), dan wordt zijn beslissing
eerder vrijwillig opgevolgd.

102

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 103

Wraking: partijen en advocaten over de werkvloer

der, zo menen zij, en dat is voor 700 of 800
zaken per jaar onnodig.
Een andere aanbeveling van Giesen e.a. is om
wrakingsverzoeken door een hogere rechter te
laten beoordelen. Dat kan breed op instemming rekenen, hoewel het voor velen niet uitmaakt welk rechterlijk college het doet, als het
maar een extern college is. Een van de advocaten uit het panel opperde om oud-rechters
te vragen om in de wrakingskamers plaats te
nemen.
Giesen e.a. bevelen ook aan om de wrakingsprocedure aan korte termijnen te binden, bijvoorbeeld twee of vier dagen. De advocaten
uit het panel zien daar de noodzaak niet van in
omdat de wet de mogelijkheid al biedt (dus
als het nodig is, dan kan het) en omdat op
veel rechtsgebieden – civiel recht bijvoorbeeld
– snelheid van behandeling vaak niet zo’n
grote rol speelt. Ten slotte bevelen Giesen e.a.
aan om de rechter discretionaire ruimte te
geven om de verzoeker bij geconstateerd
oneigenlijk gebruik een boete of proceskostenveroordeling mee te geven. De advocaten
en rechters die aan het onderzoek hebben
meegewerkt, zijn daar categorisch op tegen.
Het zou verzoekers wellicht ten onrechte
afhouden van het indienen van een wrakingsverzoek, zo menen zij. De rechters van het
panel zijn bovendien bang dat elke maatregel
om wrakingsverzoeken in te dammen door het
grote publiek wordt gezien als het schoonhouden van de eigen straat. Dat komt naar
hun idee het vertrouwen in de Rechtspraak
niet ten goede.

Wij benadrukken nogmaals dat bovenstaande
conclusies gebaseerd zijn op een verkennend
onderzoek dat in een betrekkelijk korte periode
van enkele maanden is gedaan. Het hoofdstuk
moet daarom vooral gelezen worden als illustratie bij de gronden die in de jurisprudentie
dominant zijn en voor de gedetailleerde
beschrijving van de diversiteit, voor de nuance
en voor een indruk van de sfeer en de toon op
de werkvloer van wraking.

103

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 104

Wraking: wat vindt de bevolking?
4.1

Waarom is de mening van de
bevolking relevant?

Een van de redenen om de bevolking te vragen
naar haar mening over de wrakingsprocedure
en de wijzigingen die daarin worden overwogen, is dat het gaat om (potentiële) consumenten van het recht en de rechtspraak. Als
de Rechtspraak wil dat de rechtsorde goed
blijft functioneren, dan is een zekere mate van
vertrouwen van de consumenten in het rechtssysteem en de rechtspraak noodzakelijk: het
vertrouwen dat het systeem naar behoren
werkt en aangepast kan worden als dat mogelijk niet het geval is. Zonder een bepaalde
mate van vertrouwen bestaat het risico dat de
legitimiteit van de rechtspraak erodeert (Weyers & Hertogh 2007). De wrakingsprocedure is
te zien als een van de corrigerende mechanismen die ervoor zorgen dat het systeem naar
behoren blijft werken. Het mechanisme
belichaamt de kerngedachten van de theorie
van procedurele rechtvaardigheid door burgers een platform te geven om de onpartijdigheid van de beslissers te toetsen. Rechtzoekenden kunnen daardoor controle uitoefenen
op het naleven van de kernwaarden door
spelers in het rechtssysteem.
Het vertrouwen in de wrakingsprocedure
hangt, zo valt te veronderstellen, op zijn beurt
weer af van de inrichting en het functioneren
van dat mechanisme. Rechtzoekenden die
ervaring met de rechtspraak hebben opgedaan, zullen zich aan de hand daarvan een
oordeel vormen over de inrichting van het

wrakingsmechanisme. Anderen die geen
ervaring hebben, zullen zich op basis van
andere kennisbronnen een oordeel vormen.
Op basis van bestaand onderzoek valt over
die opinie wel een aantal veronderstellingen
te formuleren. Allereerst dat een groot deel
van de bevolking geen uitgesproken mening
zal hebben over de wrakingsprocedure,
gegeven het feit dat de meesten geen ervaring hebben met gerechtelijke procedures (en
al helemaal niet met wraking). Ten tweede dat
de kennis over de gang van zaken in de
rechtszaal voor het overgrote deel berust op
datgene wat in de media aandacht krijgt en
dat is meestal weinig specifiek. Ten derde
veronderstellen wij dat gezien de aandacht in
de media voor recente wrakingszaken, de
bestaande wrakingsprocedure vooral zal worden bekritiseerd vanwege het ‘de slager keurt
zijn eigen vlees’-principe. In het bestaande
model zijn het immers collega-rechters die de
wrakingsverzoeken beoordelen en dat is
onder andere in het commentaar op de
wraking in de zaak-Wilders aan de orde
geweest.128
Het huidige wrakingsmodel is gemodelleerd
op het archetypische professiemodel. Het
gaat om een beroepsgroep met een specifieke expertise, een publieke, op het welzijn
van de samenleving gerichte taak en met een
hoge mate van zelfregulering. Deze zelfregulering bestaat uit:
• controle op de toegang tot het beroep
(onder andere door middel van het kunnen
stellen van opleidingseisen);

128 Commissie-Van Rooij in de evaluatie van de strafzaak tegen Wilders.

104

4

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 105

Wraking: wat vindt de bevolking?

•

het stellen van regels voor een juiste
beroepsuitoefening
• en de controle op de naleving van de eigen
regels (vaak via tuchtrecht) (Abbott 1988).
Die controle op de naleving was primair intern
gericht op de kwaliteit(shandhaving) van het
beroep door leden van de beroepsgroep
zelf.129 Op die manier is ook de wrakingsprocedure vormgegeven.
De laatste decennia wordt de legitimiteit van
professies als de advocatuur, de medische
stand en de rechterlijke macht steeds meer
betwist (Weyers & Hertogh 2007). Gezag moet
telkens opnieuw en bij elk optreden verworven
worden. Dat vraagt veel van het optreden van
gezagsdragers, zeker als dat optreden meer in
de openbaarheid gebeurt en de evaluatie
ervan ook publiekelijk plaatsvindt. Het optreden in de openbaarheid hangt samen met de
noodzaak om verantwoording af te leggen en
openheid te geven over interne situaties en
procedures. De samenleving vraagt om transparantie. Burgers willen zicht krijgen op wat
binnen de beroepsgroep gebeurt. Tegen deze
achtergronden en maatschappelijke ontwikkelingen is het begrijpelijk dat de wrakingsprocedure kritisch tegen het licht wordt gehouden.
De vraag wat het oordeel van de bevolking
over de wrakingsprocedure is en van de wijzigingen die worden overwogen, is daarom
gerechtvaardigd.
In dit hoofdstuk doen wij verslag van de resultaten van een onderzoek onder een steek-

proef van de Nederlandse bevolking. In paragraaf 4.2 beschrijven wij de opzet van dat
onderzoek en besteden wij enige aandacht
aan de bruikbaarheid ervan. Paragraaf 4.3
geeft de resultaten van de vragen over
wraking in cijfers, statistieken en verbanden.
Wij maken daarbij onderscheid tussen:
• de beoordeling van en de steun voor de
bestaande situatie (paragraaf 4.3.1);
• de steun voor een andere samenstelling
van de wrakingskamer (paragraaf 4.3.2);
• de steun voor wijzigingen die de bedoeling
hebben om de wrakingsprocedure adequater en efficiënter te maken (paragraaf
4.3.3).
In paragraaf 4.4 trekken wij conclusies en daarbij gaan wij ook in op de aanbevelingen uit het
rechtsvergelijkend onderzoek van Giesen e.a.

4.2

Opzet en bruikbaarheid van het
kwantitatieve onderzoek

Het online-onderzoek is in augustus 2012 uitgevoerd onder duizend respondenten.130 Voor
de vragen van de survey hebben wij aansluiting gezocht bij het eerder door Mediatest uitgevoerde onderzoek naar de invloed van de
tv-serie ‘De rechtbank’ op de kennis van en
het vertrouwen in de rechtspraak, dat ook in
opdracht van de Raad voor de rechtspraak is
gedaan (Mediatest 2011). Op deze manier
houden wij continuïteit in het onderzoek en
kunnen de antwoorden op vragen met elkaar
vergeleken worden.

129 Het is geen toeval dat in de Angelsaksische wereld tuchtrecht disciplinary law heet.
130 Het onderzoek is uitgevoerd door BTC-Mediatest bv in Amsterdam. Het heeft geresulteerd in een steekproef met
een nettorespons van duizend personen in de leeftijd tussen achttien en 81 jaar. Het onderzoeksbureau heeft
daarbij respondenten die de vragenlijst te snel hebben ingevuld (afgaand op een door het bureau gehanteerde
minimale tijd nodig voor het beantwoorden van de vragen), uit het uiteindelijk databestand geweerd.

105

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 106

zaken in de rechtspraak, komt de spreiding
binnen de respons overeen met die in het
eerdergenoemde door Mediatest uitgevoerde
onderzoek (zie ook bijlage D). Omdat de
spreiding niet afwijkt van die van de steekproef van anderhalf jaar geleden, geeft dat
vertrouwen wat de representativiteit betreft.
(Als de spreiding binnen beide steekproeven
sterk uiteen zou lopen, dan hadden we daar
vraagtekens bij moeten plaatsen.)
Om na te gaan of de steekproef op andere
punten in sterke mate afwijkt, hebben wij de
respondenten gevraagd naar hun vertrouwen
in het Nederlandse rechtsstelsel. Dat krijgt als
gemiddeld cijfer een 6,4 op een schaal van 1
(in het geheel geen vertrouwen) tot en met 10
(volledig vertrouwen). Grafiek 2 geeft het
totaalbeeld.

Voordat wij ingaan op de vragen over wraking
zijn enkele opmerkingen over de steekproef
van belang. De responsgroep is representatief
te achten voor de kenmerken geslacht en leeftijd. Wat betreft opleiding zijn de categorieën
hbo en universitair geschoold ietwat oververtegenwoordigd en de laagopgeleiden ondervertegenwoordigd (zie bijlage D). Met deze
gegevens is nog niet gezegd dat de respons
ook representatief is voor juist het kenmerk
waarnaar we op zoek zijn: de mening over
wraking. Daarvoor zijn aanwijzingen te verkrijgen door op relevante kenmerken te vergelijken met de resultaten uit eerder onderzoek.
Zowel wat betreft de ervaring die respondenten hebben met gerechtelijke procedures, de
wijze waarop ze daarin betrokken waren (als
eiser, als gedaagde, enzovoort) als de bronnen
waaruit ze kennis putten over de gang van
Grafiek 2. Vertrouwen in het rechtsstelsel
35
30

Percentage

25
20
15
10
5
0
1

106

2

3

4

5

6

7

8

9

10

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 107

Wraking: wat vindt de bevolking?

Bijna 77% geeft een voldoende en 60% geeft
een 7 of hoger. Deze uitslag is hoger dan de
uitkomsten van de door het Sociaal en Cultureel Planbureau gepubliceerde kwartaalcijfers
gebaseerd op eenzelfde vraag.131 De hogere
percentages in ons onderzoek worden waarschijnlijk deels veroorzaakt doordat wij relatief
meer respondenten met een hoger opleidingsniveau in de steekproef hebben.
Om na te gaan of de steekproef op een ander
vertrouwenspunt sterk afweek, hebben wij ook
gevraagd naar het vertrouwen in rechters. Dat
deden wij op dezelfde manier als in het eerdere
onderzoek door te vragen naar het vertrouwen
op vijf afzonderlijke items (zie Mediatest 2011).

Kunt u aangeven hoeveel vertrouwen u heeft in:
1. de toewijding van rechters
2. de deskundigheid van rechters
3. de integriteit van rechters
4. de onpartijdigheid van rechters
5. de vonnissen van rechters
Antwoord

1. zeer weinig
2. weinig
3. niet weinig / niet veel
4. veel
5. zeer veel

De gemiddelde score berekend over alle vijf
items bedraagt 3,4. De score in het Mediatestonderzoek in november 2010, toen twee

steekproeven werden ondervraagd, bedroeg
3,1 en 3,2. Onze steekproef scoort dus ook
hier iets hoger, wat consistent is met het
hogere percentage bij de vraag naar het
vertrouwen in het rechtsstelsel.
Al met al concluderen wij dat er geen aanwijzingen zijn gevonden die de representativiteit
ernstig in twijfel trekken. De steekproef is wel
gehouden onder relatief hoogopgeleiden en
heeft mede daardoor een positieve basishouding tegenover recht en rechtspraak.
Behalve de representativiteit van de steekproef is het relevant voor het inschatten van
de bruikbaarheid van de survey of leken zich
überhaupt iets kunnen voorstellen bij de
wrakingsprocedure en het functioneren ervan,
gelet op het abstracte karakter en de relatief
geringe frequentie. Wij kunnen daarover zeggen dat wraking de laatste jaren prominent in
het nieuws is geweest, onder andere door de
strafzaak tegen Wilders (najaar 2010 met een
toegewezen wrakingsverzoek, voorjaar 2011
met een afgewezen verzoek). Daarna was er in
de media berichtgeving over een toegewezen
wrakingsverzoek in de zaak-‘baby Sky’ (in april
2011) en een afgewezen verzoek in de zedenzaak tegen Robert M. (in maart 2012). Gelet
op het feit dat veel respondenten hun kennis
van de rechtspraak uit de media hebben,
mogen we veronderstellen dat veel burgers
inmiddels wel ongeveer weten wat wraking is.
Ten tweede hebben wij ter introductie van de
vragen in ‘gewoon Nederlands’ uitgelegd wat

131 In het derde kwartaal van 2012 (gemeten in juli/augustus) gaf 67% een voldoende en 48% gaf een 7 of hoger.
Zie Burgerperspectieven, 2012 nr.3, Continue Onderzoek Burgerperspectieven, Sociaal en Cultureel Planbureau,
september 2012. Overigens blijft in dit derde kwartaal het vertrouwen in de rechtspraak als enige op gelijk
niveau, terwijl het vertrouwen in andere instituties (Tweede Kamer, regering) daalt. Het is overigens bekend dat
de vertrouwenscijfers nogal kunnen schommelen (Croes 2011).

107

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 108

wraking is en wat de achtergrond was van de
desbetreffende vraag. Ten derde leiden wij uit
de antwoorden op de volgende vraag ook af
dat de respondenten in grote lijnen weten wat
wraking is en waarvoor het dient.

Wraking
Partijen hebben tijdens een juridische procedure
het recht om een wrakingsverzoek in te dienen.
Dit is een verzoek om de rechter die de zaak
behandelt, te laten vervangen door een andere
rechter. Dat kan als een van beide partijen twijfelt
aan de onpartijdigheid van die rechter.
De zaak wordt dan stilgelegd en drie andere
rechters beoordelen of het verzoek redelijk is (in
juridische termen: gegrond). Het verzoek kan
worden toegewezen en dan komt er een andere
rechter. Als het verzoek wordt afgewezen, gaat
de procedure verder met de oorspronkelijke
rechter.
Hierna vindt u in de kaders vragen over wraking
en we vragen uw mening daarover.
Vraag
Om allerlei redenen kan er twijfel ontstaan over
het eerlijke en objectieve verloop van een rechtszaak. Dat kan voor een betrokkene een reden zijn
om te vragen de rechter te vervangen door een
andere rechter. Hieronder worden verschillende
redenen genoemd.132
Wilt u voor elk van de onderstaande redenen
aangeven of u het terecht vindt dat mensen zouden vragen om de rechter te vervangen door een
andere rechter?

antwoord

1. zeker niet terecht
2. ik denk van niet
3. ik sta daar neutraal tegenover
4. ik denk van wel
5. zeker wel terecht

In grafiek 3 beperken wij ons tot de laatste
twee antwoordopties, waaruit wij afleiden dat
de respondenten hetzelfde beeld hebben van
het doel van wraking als de partijen en advocaten die in hoofdstuk 2 en 3 figureerden. Als
de respondenten een geheel ander beeld
zouden hebben gehad van het doel van wraking, dan zouden wij bij de bruikbaarheid van
hun antwoorden op de wrakingsvragen kanttekeningen hebben moeten plaatsen.133
Wij zien in de grafiek ten eerste dat een
gebrek aan onpartijdigheid, onafhankelijkheid
en rechtvaardigheid de belangrijkste redenen
zijn voor burgers om een wrakingsverzoek
terecht te achten. Die drie krijgen de hoogste
scores op het antwoord ‘zeker wel terecht’.
Daarnaast zijn de gemiddelde scores op deze
eigenschappen 4,5, 4,3 en 4,1, terwijl de
andere eigenschappen lager dan 4,0 scoren.
Als we de scores op ‘zeker wel terecht’ en ‘ik
denk van wel’ bij elkaar optellen zien we echter ook dat ‘geen goed jurist’ zijn, ‘het niet
kunnen verplaatsen in het slachtoffer’ en ‘niet
goed kunnen luisteren’ ook betrekkelijk hoog
scoren. Samen met ‘rechtvaardigheid’ zijn dat
precies de eigenschappen die ook in het jurisprudentieonderzoek relatief hoog scoren in de
aangevoerde redenen en in ons onderzoek

132 De redenen zijn in grafiek 3 opgenomen.
133 NB Wij zeggen hiermee niet dat de steekproef en de partijen en advocaten het met hun redenen om te wraken
bij het juridisch juiste eind hebben, maar slechts dat ze in hun opvattingen overeenkomen.

108

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 109

Wraking: wat vindt de bevolking?

Grafiek 3. Redenen om rechter te wraken

80
70
60
50
40
30
20
10

N
ie
tv
ts
tre
er
pl
ng
aa
ts
en
in
da
de
r
N
ie

to

N
ie

N
ie

to

np
ar
t ij

di
g
na
fh
an
ke
lij
N
k
ie
tr
ec
ht
va
ar
di
g
N
ie
tk
rit
isc
h
G
N
ee
ie
n
tv
g
oe
er
ni
pl
d
et
aa
ju
w
ris
ts
et
en
t
en
in
w
s la
at
ch
sp
to
ee
ffe
lt
r
in
sa
m
en
le
N
vi
ie
ng
tk
un
ne
n
lu
ist
er
en

0

zeker wel
denk wel

naar de mening van partijen en advocaten
vaak spelen: ‘behandeling van partij/zaak’ en
‘professionaliteit’. Het zijn bovendien de factoren die in het onderzoek naar procedurele
rechtvaardigheid worden gevonden. Met
andere woorden: de respondenten komen
met hun mening over redenen voor wraking
behoorlijk overeen met wat in de wrakingspraktijk aan gronden naar voren wordt

gebracht. Als zij volledig hadden afgeweken
met wat in de praktijk gebeurt, dan zouden we
vraagtekens hebben moeten plaatsen voor
wat betreft de bruikbaarheid van hun antwoorden op de vragen over wraking. Omdat zij
behoorlijk overeenkomen, mogen wij hun
antwoorden bruikbaar achten.134

134 Nogmaals: wij bedoelen hier niet te zeggen dat de redenen voor wraking die de bevolking terecht vindt, ook in
juridische zin terechte redenen voor wraking zijn.

109

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 110

Op basis van het bovenstaande concluderen
wij voor wat betreft de groep van respondenten en hun achtergrondgegevens dat zij in
redelijke mate representatief zijn voor de
Nederlandse bevolking qua leeftijd, maar dat
zij relatief gezien hoogopgeleid zijn. Hun
representativiteit qua kennis van het rechtssysteem en hun vertrouwen daarin en in de
rechterlijke macht is akkoord, hoewel aan de
hoge kant. Hun antwoorden op de vragen
over wraking zijn bruikbaar.

4.3

Resultaten van de vragen over de
wrakingsprocedure

In deze paragraaf behandelen wij drie vragen.
1. De eerste vraag is die naar de steun voor
de huidige procedure, die wij nagaan met
behulp van de respons op drie surveyvragen.
2. De tweede vraag betreft de steun van de
bevolking voor een alternatief model,
waaronder een wrakingskamer die geheel
uit leken bestaat.
3. De derde vraag betreft in welke mate
burgers begrip hebben voor mogelijke
ingrepen in de wrakingsprocedure en zo
ja, welke redenen daarvoor acceptabel
worden geacht.
4.3.1 Steun voor de huidige procedure
Steun voor de huidige wrakingsprocedure
hebben wij geoperationaliseerd met drie
vragen die elk één element belichten:

110

•
•

beoordeling door collega-rechters;
steun voor de huidige wrakingsgronden;
en
• aanwezigheid van de gewraakte rechter op
de zitting.
Het eerste element is dat de huidige procedure
zodanig is ingericht dat het wrakingsverzoek
en dus de vraag of de rechter de zaak mag
(blijven) behandelen, wordt behandeld en
beoordeeld door directe collega-rechters van
hetzelfde gerecht. De procedure is, zoals eerder
vermeld, typisch voor een professionele
beroepsgroep die de kwaliteiten van de leden
aan de hand van eigen normen op peil houdt
en beoordeelt. Dat wordt in het klimaat van
vandaag niet meer zo vanzelfsprekend erkend,
vooral niet blijkens vele publicaties door vertegenwoordigers van de juridische professie
(Aben 2010; Bauw 2011; Broekaert 2010;
Knapen 2012; Korthals Altes 2012; Kruijer
2011; Slagter 2011; Van der Wal 2010). Deze
auteurs zijn overwegend van mening dat de
samenleving vereist dat de ramen opengezet
moeten worden, dit tegen de achtergrond van
hun overtuiging dat burgers van mening zijn
dat collega-rechters elkaar niet streng zullen
beoordelen om de collegiale verhoudingen
niet te verstoren. Tegen deze achtergrond
hebben wij de respondenten vier contrasterende stellingen voorgelegd om de mate van
hun steun voor dan wel afkeuring van het
huidige model na te gaan.

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 111

Wraking: wat vindt de bevolking?

Vraag
Op dit moment is het in Nederland zo geregeld
dat een wrakingsverzoek wordt beoordeeld door
rechters uit dezelfde rechtbank. Dat heeft vooren nadelen.
Wilt u aangeven in hoeverre u het eens bent met

denten gekozen. Het betekent dat 40% van
de bevolking geen uitgesproken positieve of
negatieve mening heeft over de bestaande
situatie.135 In grafiek 4 hebben wij voor de
overzichtelijkheid de vijfpuntsschaal teruggebracht tot een driepuntsschaal.

de volgende stellingen?
1.

Collega-rechters houden elkaar de hand
boven het hoofd.

2.

Collega-rechters zijn professioneel genoeg
om streng voor elkaar te zijn.

3.

Collega-rechters kunnen het wrakingsverzoek niet goed beoordelen omdat ze te
weinig afstand tot elkaar hebben.

4.

Collega-rechters zijn onafhankelijk genoeg
om met elkaar van mening te verschillen.

Antwoord
1. zeer mee oneens
2. mee oneens
3. noch mee oneens/noch mee eens
4. mee eens
5. zeer mee eens

Het neutrale antwoord ‘noch mee oneens/noch
mee eens’ scoort het hoogst. Bij alle stellingen
werd dat door ongeveer 40% van de respon-

De twee (negatief geformuleerde) stellingen
‘houden elkaar de handen boven het hoofd’
en ‘hebben te weinig afstand’ scoren naar verhouding hoog: 43% respectievelijk 46% van
de respondenten is het daarmee (zeer) eens.
Ze scoren beide ook het hoogst bij de antwoorden ‘zeer mee eens’. Dat betekent een
afwijzing van de huidige manier van beoordelen. Daarentegen scoren de twee positief
geformuleerde stellingen ‘zijn streng genoeg
voor elkaar’ en ‘zijn voldoende onafhankelijk’
ook betrekkelijk hoog, namelijk 33% respectievelijk 40% van de respondenten is het daarmee (zeer) eens. In afkeurende zin scoren deze
stellingen dan ook hoger dan de andere twee:
21% respectievelijk 19% is het er (zeer) mee
oneens. Drukken we deze scores uit op een
schaal die de mate van steun voor dit element
van het huidige model uitdrukt (1 geringe
steun – 3 neutraal – 5 grote steun) dan
bedraagt het gemiddelde over de vier stellin-

135 Voor de volledigheid melden wij hier ook andere mogelijke interpretaties. Een daarvan is dat de respondenten
zich geen enkele voorstelling konden maken bij de achtergrond en de bedoeling van de vraag, waarbij de
stellingen te abstract zouden zijn. Omdat de antwoordmogelijkheid ‘ik weet het niet’ ontbrak, zouden zij voor de
neutrale score hebben gekozen. Een andere interpretatie is dat de respondenten juist goed zouden weten wat
met de vraag bedoeld was en dat zij genuanceerd hebben willen antwoorden in de zin van ‘soms wel en soms
niet’, waarna zij op de neutrale score uitkwamen. Wij menen echter dat onze interpretatie van de 40% neutrale
scores in lijn is met de hoge mate van vertrouwen dat de respondenten hebben in de rechterlijke macht. Het
vertrouwen corrigeert naar onze mening een al te sterke afwijzing (‘normaal gesproken moet je dat niet aan
collega’s overlaten, maar in het geval van de rechterlijke macht is dat toch anders’) en dat resulteert in een hoge
neutrale score.

111

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 112

Grafiek 4. Beoordeling door collega-rechters

50
45
40
35
30
25
20
15
10
5

H

ou
de
n

fh
an
ke
lij
k

af
st
an
d

oe
nd
e

on
a

w
ei
ni
g

vo
ld

te
en
H
eb
b

Zi
ijn

Zi
jn

el
ka
ar
h

st
re
ng

an
de
n

ge
no
eg

bo
ve
n

vo
or

he
t

el
ka
a

r

ho
of
d

0

(zeer) oneens
neutraal
(zeer) eens

gen 2,9.136 Dat betekent een zeer lichte afkeuring van het huidige model op het element
van beoordeling door collega-rechters.
De juridisch professionals lijken het vertrouwen van de bevolking in de rechterlijke macht
overigens te laag in te schatten. Juristen denken, gezien hun hierboven aangehaalde publi-

caties, dat burgers een overwegend negatieve
indruk hebben van de bestaande wrakingsprocedure en die sterk afwijst. Dat blijkt echter
niet zo te zijn. De steekproef keurt weliswaar
de procedure op het punt van beoordeling
door collega’s af, maar is daarin gematigder
dan juristen denken.137

136 Wij moesten daarvoor uiteraard de scores op de twee negatief geformuleerde stellingen omrekenen. Beide
negatief geformuleerde stellingen werden bevestigd met een gemiddelde van 3,4. Als we de scores van de antwoorden bij deze stellingen omrekenen zodat een lage score afkeuring inhoudt en een hoge score goedkeuring,
dan komen beide stellingen op 2,6 uit. Op de schaal van steun voor het huidige model scoort de eerste stelling
dus 2,6 (lichte afkeuring), stelling 2 scoort 3,1 (zeer lichte goedkeuring), stelling 3 scoort 2,6 (lichte afkeuring) en
stelling 4 scoort 3,2 (zeer lichte goedkeuring). Gemiddeld is dat dus 2,9 (waarbij 3 neutraal is).
137 Dat komt overeen met ander onderzoek. Burgers bleken bijvoorbeeld nauwelijks behoefte te hebben aan een
responsieve rechter, terwijl de Rechtspraak dat wel dacht (Elffers & De Keijser 2004). Ook raio’s bleken een
geheel ander beeld te hebben dan de bevolking over de wijze waarop de rechter zich moet opstellen (Van der
Kraats e.a. 2010).

112

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 113

Wraking: wat vindt de bevolking?

Grafiek 5. Beoordeling door collega-rechters naar ervaring met rechtspraak

Meerdere eerdere procedures

Eenmaal eerder procedure

Nooit eerdere procedure

0%

10%
Positief

20%

30%

Neutraal

We hebben onderzocht of de mate van steun
voor de beoordeling door collega-rechters
verband houdt met het feit dat respondenten
al dan niet betrokken zijn geweest in een
gerechtelijke procedure (zie grafiek 5). Die
samenhang is zwak en negatief.138

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Negatief

Het wel of niet betrokken zijn geweest bij een
procedure, doet er in dit verband niet zoveel
toe, maar in het geval men ervaring heeft,
leidt dat iets eerder tot afkeuring.139 Wanneer
men echter het contact positief gewaardeerd
heeft, is er een sterk positief verband: men
steunt dan eerder de beoordeling door collega-rechters. Die samenhang is het sterkst als
men de rechter als onpartijdig heeft ervaren,

138 Spearman’s Rho is een maat die de samenhang aangeeft tussen twee variabelen die beide een rangordening
aangeven. In kort bestek samengevat geeft de waarde ervan – die kan variëren tussen 0 en 1 – aan in welke mate
de kans voor het maken van een juiste voorspelling van de positie van een respondent op de ene variabele,
gegeven de kennis van de positie op de andere, verbetert. Hoe geringer de waarde, hoe groter in feite het risico
op een foute voorspellingskans. In dit geval is er sprake van een tamelijk zwakke negatieve samenhang tussen de
mate van ervaring die een respondent heeft met gerechtelijke procedures en zijn steun voor het huidige
wrakingsmodel. Hoe meer ervaring, hoe minder de steun.
139 Dit beeld – contact leidt eerder tot een ietwat negatief oordeel – treffen we vaker aan in onderzoek naar de
rechtspraak. Zie bijvoorbeeld Ippel en Heeger-Hertter (2006) en de kengetallen 2011 van de Raad voor de rechtspraak (pagina 9 e.v.). Het heeft wellicht te maken met het gegeven dat de uitkomst van de zaak van invloed is
op het uiteindelijke oordeel.

113

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 114

de procedure interpreteren wij als steun voor
de huidige wrakingsprocedure. Biedt het huidige model volgens burgers voldoende ruimte
aan rechtzoekenden om hun mogelijke grieven
tegen een vermeend partijdige rechter tot
uiting te brengen? In grafiek 6 hebben we de
antwoordcategorieën ‘zeker wel terecht’ en
‘denk van wel’ opgeteld en tegenover ‘zeker
niet terecht’ en ‘denk van niet’ geplaatst. De
vraag was om ‘voor elk van de redenen aan te
geven of u het terecht vindt dat mensen
zouden vragen om de rechter te vervangen
door een andere rechter’.

als de rechter een goede luisteraar bleek en
als men goed geïnformeerd was van de zijde
van de rechtbank.140
De steun voor de huidige wrakingsprocedure
is ten tweede geoperationaliseerd met de
vraag naar de redenen voor wraking die ook al
in paragraaf 4.2 aan de orde is geweest (maar
toen wilden wij weten of de respondenten wel
goed konden inschatten wat de redenen voor
wraking zijn). Nu bekijken wij de vraag in het
perspectief van steun voor de huidige procedure. Steun voor een van de elementen van
Grafiek 6. Redenen om rechter te wraken
100
90
80
70
60
50
40
30
20
10

da
de
r

tre
ng

in

ts

st
er
en
lu
i

N
ie

tv
er
pl
aa
ts
en

sp
ee
lt
w
at

N
ie
tw

et
en

N
ie

in

in
pl
aa
ts
en
ie
tv
er

N
ie
tk
un
ne
n

sa
m
en
le

vi
ng

of
fe
r

d
go
e
n
ee
G
N

(zeker) wel

s la
ch
t

ju
ris
t

isc
h
rit
tk
N
ie

aa
rd
ig
N

ie

tr

ec

ht
v

na
fh
an
k
to
N
ie

N
ie

to

np
ar
tij

el

ijk

di
g

0

(zeker) niet

140 Een derde van de respondenten (ruim 36%) is eerder (eenmaal of meerdere keren) in aanraking met de rechter
geweest. Hun oordeel over de behandeling is overwegend positief. Op een schaal van 1 (zeer mee oneens) tot
en met 5 (zeer mee eens) scoort ‘ruimte om mijn verhaal te doen’ een gemiddelde van 3,3, ‘ik was volledig op de
hoogte gebracht’ scoort 3, ‘met respect behandeld’ scoort 3,6, ‘de rechter luisterde goed’ scoort 3,3, ‘de rechter
was onpartijdig’ 3,3 en ‘het oordeel was rechtvaardig’ 3,2. De Spearman Rho’s die de samenhang met de mate
van steun aangeven, bedragen voor onpartijdigheid .29, voor het rechterlijk luistervermogen .24 en voor het
door de rechtbank goed geïnformeerd worden .26. Alle coëfficiënten zijn statistisch significant.

114

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 115

Wraking: wat vindt de bevolking?

Het gebrek aan onpartijdigheid, onafhankelijkheid en rechtvaardigheid scoren het hoogste,
zoals wij in paragraaf 4.2 al constateerden. We
hebben ook gezien dat ‘geen goed jurist’ zijn,
‘het niet kunnen verplaatsen in het slachtoffer’
en ‘niet goed kunnen luisteren’ ook betrekkelijk hoog scoren. In deze grafiek willen wij
vooral wijzen op de negatieve scores. Vooral
‘niet streng zijn’ en ‘niet verplaatsen in dader’
zijn geen gronden die in de ogen van de
bevolking een wrakingsverzoek rechtvaardigen
(we vinden hier ook, anders dan bij de overige
gronden, een hoge neutrale score).
Wij leiden uit de antwoorden af dat de bevolking de huidige wrakingsgrond ‘waardoor de
rechterlijke onpartijdigheid schade zou kunnen
leiden’ in grote lijnen steunt. Steun voor dit
aspect betekent steun voor het huidige model
van de wrakingsprocedure. Echter, net zoals in
het jurisprudentieonderzoek en het verkennend onderzoek vanuit het perspectief van
partijen en advocaten, vat de bevolking
‘onpartijdigheid’ ruim op als alle achtergronden en het gedrag van rechters waaruit zij
afleiden dat ter zitting geen eerlijke behandeling plaatsvindt. Bij een rechter die niet streng
genoeg is of die zich niet verplaatst in de
dader, is dat veel minder het geval.
Ten slotte is de steun voor de huidige wrakingsprocedure geoperationaliseerd met het aspect
van aanwezigheid van de gewraakte rechter
bij de behandeling van het verzoek. Op de
meeste gerechten is het regel dat de gewraakte
rechter een schriftelijke toelichting geeft en

dat zijn aanwezigheid op de zitting niet is vereist, tenzij in bijzondere gevallen. Wij hebben
in hoofdstuk 3 gezien dat partijen en advocaten
overwegend van mening zijn dat de gewraakte
rechter standaard de behandeling zou moeten
bijwonen. Dat vindt desgevraagd ook een
meerderheid van de bevolking. Ruim 70% van
de respondenten meent dat de aanwezigheid
van de rechter (zeer zeker) zou bijdragen aan
hun vertrouwen in de rechtspraak. Hoewel
30% meent dat aanwezigheid van de rechter
‘niets zou toevoegen’, concluderen wij toch
dat dit een afwijzing van dit element van het
bestaande model behelst waarin aan de
gewraakte rechter de keuze wordt gelaten.
4.3.2 Steun voor externe beoordelaars
De steun voor het huidige wrakingsmodel
– gemeten op de drie elementen ‘beoordeling
door collega’s’, ‘wrakingsgronden’ en ‘aanwezigheid van de gewraakte rechter’ – is op
zich niet sterk, maar het model wordt ook niet
sterk afgekeurd. De volgende vraag is of een
procedure waarbij de afstand tussen beoordeelde (de gewraakte rechter) en beoordelaar
(de wrakingskamer) groter is, desondanks op
steun zou kunnen rekenen. Om dat te meten
hebben we een vraag geformuleerd waarin de
‘relationele afstand’ en de ‘praktische kennis
van het verloop van rechtszaken’ tussen
beoordelaar en beoordeelde varieert. We
hebben de respondenten vijf varianten voorgelegd met de vraag in welke mate elke
variant afbreuk zou doen of zou bijdragen aan

115

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 116

het vertrouwen in de rechtspraak.
De vijf mogelijkheden van ‘externe beoordeling’ zijn in drie modellen onder te brengen: a.
een rechterlijk model (varianten 1 en 2), b. een
deskundigenmodel (variant 3), c. een
gemengd model (variant 4) en een lekenmodel (variant 5). Elk volgende model vergroot
de relationele afstand tussen beoordelaar en
beoordeelde en vermindert de inhoudelijke en
praktische kennis over het verloop van rechtszaken bij de beoordelaar.

Vraag
Het is ook mogelijk om de beoordeling van zo’n
wrakingsverzoek door anderen te laten doen.
Hieronder treft u een paar van deze mogelijkheden aan. Wilt u voor deze mogelijkheden
aangeven of deze invloed zouden hebben op uw
vertrouwen in de rechtspraak?
1.

Rechters van een andere rechtbank beoordelen het verzoek.

2.

Hogere rechters beoordelen het verzoek.

3.

Onafhankelijke juridisch deskundigen beoordelen het verzoek (bijvoorbeeld een commissie van advocaten en professoren).

4.

Onafhankelijke juridisch deskundigen samen
met een burger beoordelen het
verzoek.

5.

Een commissie van alleen maar burgers
beoordeelt het verzoek.

Antwoord
1.

Dit zou zeer zeker afbreuk doen aan mijn
vertrouwen.

2.

Dit zou afbreuk doen aan mijn vertrouwen.

3.

Dit zou geen afbreuk doen maar ook niet bij-

4.

Dit zou bijdragen aan mijn vertrouwen.

dragen aan mijn vertrouwen.
5.

Dit zou zeer zeker bijdragen aan mijn vertrouwen.

De scores laten een eenduidig verhaal zien: er
is een sterke voorkeur voor externe beoordelaars en dus voor afstand tussen beoordelaar
en beoordeelde. Tegelijkertijd is er ook een
sterke voorkeur voor behoud van de inhoudelijke en praktische kennis bij de beoordelaar.
Het rechterlijk model krijgt 67% positieve
steun (‘zou (zeer zeker) bijdragen aan’), terwijl
4% van de respondenten negatief oordeelt
over dit model (‘zou (zeer zeker) afbreuk doen
aan’). Er is daarbij nauwelijks verschil tussen
een beoordeling door een andere rechtbank
of door hogere rechters. Het deskundigenmodel krijgt bijna evenveel steun als het rechterlijk model: 64% steun en 5% afbreuk. De
respondenten hebben geen (groot) vertrouwen
in de betrokkenheid van leken: voor het
gemengde model en het lekenmodel gemiddeld tellen wij 33% voor en evenveel stemmen
tegen. Vooral het lekenmodel (alleen burgers)
wordt door 51% van de respondenten beoordeeld als ongewenst (‘zou (zeer zeker) afbreuk
doen aan het vertrouwen’).141 Zie grafiek 7
voor de weergave van de scores.

141 Bij het lekenmodel is de verhouding voor- en tegenstanders 18% versus 51%. Deze afwijzende houding is in lijn
met de bevindingen van Klijn en Croes in hun onderzoek naar de mate waarin burgers willen participeren aan het
daadwerkelijk beslissing nemen in strafrechtelijke zaken. Voor een model waarin burgers geïnformeerd worden
over de gang van zaken, toonde 71% zich voorstander en 6% tegenstander; voor een model waarin burgers zelf
zouden kunnen meebeslissen over de schuldvraag en de strafmaat was 22% voorstander en 51% tegenstander
(Klijn & Croes 2007: 81-102).

116

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 117

Wraking: wat vindt de bevolking?

Grafiek 7. Steun voor externe beoordelaars

Alleen burgers

Deskundigen met burgers

Onafhankelijke
deskundigen

Andere rechters

0%

20%
(zeer) onacceptabel

40%

60%

neutraal

(zeer) acceptabel

80%

100%

De voorkeur voor het rechterlijk model hangt
sterk positief samen met het vertrouwen in het
rechtsstelsel: hoe meer vertrouwen in het
rechtsstelsel, hoe sterker de voorkeur voor een
wrakingsprocedure waarin rechters het wrakingsverzoek beoordelen en hoe sterker de
afkeur van het lekenmodel is.142

licht negatieve beoordeling van het huidige
model geeft de bevolking toch de voorkeur
aan een model gekenmerkt door meer
afstand, maar met behoud van juridische deskundigheid.

Nemen wij de resultaten uit paragraaf 4.3.1 en
4.3.2 samen, dan moeten wij concluderen dat
de bestaande wrakingsprocedure als geheel
betrekkelijk neutraal tot licht negatief wordt
beoordeeld. De bevolking heeft een voorkeur
voor aanwezigheid van de gewraakte rechter
op de zitting waarop het wrakingsverzoek
wordt behandeld. Ondanks de neutrale tot

De groei van het aantal wrakingsverzoeken in
de laatste jaren was voor de Raad voor de
rechtspraak een van de redenen om het
rechtsvergelijkend en empirisch onderzoek te
laten uitvoeren. De achterliggende vraag is of
het nodig en mogelijk zou zijn om maatregelen te nemen om de procedure adequater en
efficiënter te maken, zonder dat de fundamen-

4.3.3 Steun voor beperkende maatregelen

142 De Spearman Rho’s voor de beide rechterlijke modellen bedraagt .18 en .17 en zijn significant; in geval van het
lekenmodel (de laatste optie) is de samenhang nog sterker, maar negatief: -.28. De tussenliggende modellen
geven een interessant beeld. Het deskundigenmodel vertoont geen significante samenhang met vertrouwen; de
respondenten hebben daarbij op grond van hun vertrouwensscore geen voorkeur. Het model waarin deskundigen
en leken functioneren, scoort significant negatief: -.19. Dat wijst erop dat de bevolking een duidelijke afkeer heeft
van de participatie van leken in deze context.

117

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 118

tele waarde van de wrakingsprocedure wordt
aangetast.
Tegen deze achtergrond hebben wij geprobeerd om de respondenten bij het beantwoorden van de vragen de verschillende belangen
in het achterhoofd te laten houden die met de
wrakingsprocedure zijn gemoeid. In de vraagstelling hebben wij daarom verschillende
belangen benoemd. We meenden er verder
beter aan te doen om de steun voor mogelijke
beperkingen in twee stappen, dus met twee
vragen te onderzoeken. Daarom is eerst een
vraag gesteld naar de redenen die men legitiem zou vinden om de aantallen wrakingsverzoeken terug te dringen, zonder daarbij te
benoemen op welke wijze dat geëffectueerd
zou kunnen worden. Die effectuering komt
aan de orde in de tweede vraag en is daar
gekoppeld aan het terugdringen van misbruik.
Bij het bespreken van de antwoorden komen
wij daarop terug.

Vraag
Wrakingsverzoeken worden steeds vaker inge-

1.

Rechters moeten beter beschermd worden
tegen onterechte wrakingsverzoeken.

2.

De werkdruk van rechters moet verminderen.

3.

Misbruik moet worden voorkomen.

4.

De kosten moeten in de hand gehouden
worden.

Antwoord
1.

Ik vind deze reden zeer onterecht.

2.

Ik vind deze reden onterecht.

3.

Ik sta hier neutraal tegenover.

4.

Ik vind deze reden terecht.

5.

Ik vind deze reden zeer terecht.

De steun is het hoogst voor maatregelen die
gericht zijn op het tegengaan van misbruik.
Daarmee stemt 89% van de respondenten in
(opgetelde scores op ‘terecht’ en ‘zeer
terecht’). De bescherming van rechters komt
op de tweede plaats met steun van 64% van
de respondenten. ‘Kosten in de hand houden’
en ‘werkdruk verminderen’ worden duidelijk
minder als reden geaccepteerd, namelijk 51%
respectievelijk 43%. Zie grafiek 8 voor de
weergave van de scores.

diend. De wrakingprocedure is een belangrijk
element om de onpartijdigheid van de rechtspraak te waarborgen, maar er zijn ook aanwijzingen dat mensen misbruik maken van de
procedure.
De volgende vragen in de kaders gaan speciaal
over de vraag of en zo ja, hoe het aantal wrakingsverzoeken teruggedrongen moet worden.
Wat vindt u een terechte reden om het aantal
wrakingsverzoeken terug te dringen?

De tweede vraag is die naar de wijze waarop
het aantal wrakingsverzoeken teruggedrongen
zou kunnen worden. Zoals gezegd hebben wij
deze vraag in de sleutel gezet van het terugdringen van misbruik vanuit de (juist gebleken)
veronderstelling dat deze reden hoog zou
scoren en daarmee de sterkste steun voor
wijzigingen in de procedure zou opleveren.143
Om de bij de bevolking sterk levende gelijk-

143 Giesen e.a. (2012) gebruiken de term ‘oneigenlijk gebruik’ in plaats van misbruik, omdat wat hen betreft ‘misbruik’ te beperkt is. Wij hebben in de vraagstelling de term ‘misbruik’ gehanteerd, omdat wij verwachten dat
leken zich daarbij – anders dan bij ‘oneigenlijk gebruik’ – iets kunnen voorstellen. Wat de respondenten zich voorstelden bij ‘misbruik’ hebben wij niet onderzocht. We zouden daarvoor wellicht aansluiting kunnen zoeken bij de
redenen die de respondenten terecht vinden om de rechter te wraken.

118

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:04 Pagina 119

Wraking: wat vindt de bevolking?

Grafiek 8. Redenen voor terugdringing aantal wrakingsverzoeken

Voorkoming van misbruik

Bescherming van rechters

Beheersing van werkdruk

Beheersing van kosten

0%

20%
(zeer) onterecht

stelling van ‘rechtspraak’ met ‘strafrecht’ te
neutraliseren, hebben wij aan iets meer dan
de helft van de ondervraagden (505 respondenten) de vraag naar hun steun voor of
afkeer van mogelijke maatregelen in geval van
een strafzaak voorgelegd en de andere kleinere
helft (495 respondenten) in geval van een
civiele zaak. In onderstaand kader hebben wij
in de aanhef van de vraag zowel de variant
‘straf’ als de variant ‘civiel’ opgenomen.

40%

60%

neutraal

80%

100%

(zeer) terecht

Hoe acceptabel vindt u elk van de onderstaande
manieren om misbruik van wraking te voorkomen?
1.

De verdachte/partij moet verplicht een
advocaat inschakelen bij het indienen van
een verzoek tot wraking (nu is dat niet
nodig).

2.

Als de rechter tegen wie het wrakingsverzoek wordt ingediend, vindt dat er duidelijk
sprake is van misbruik, dan gaat hij gewoon
verder met de zaak maar hij laat het verzoek
toch ook door andere rechters beoordelen

Vraag

(nu is het zo dat een zaak wordt stilgelegd

(Variant straf:) Stelt u zich een strafzaak voor,
bijvoorbeeld een vechtpartij in een café. Een ver-

als een wrakingsverzoek wordt ingediend).
3.

Als de rechter tegen wie het wrakingsver-

dachte staat in zo’n geval tegenover de overheid

zoek wordt ingediend zelf van oordeel is dat

(het Openbaar Ministerie).

er sprake is van misbruik, dan wijst hij het

(Variant civiel:) Stelt u zich een civiele zaak voor,

verzoek af en gaat hij door met de zaak zon-

bijvoorbeeld een geval waarin burgers een con-

der dat andere rechters nog naar dat ver-

flict hebben over een contract. Burgers staan in

zoek kijken (nu is het zo dat een zaak wordt

zo’n geval tegenover elkaar, wat betekent dat de

stilgelegd als een wrakingsverzoek wordt

ene partij last kan hebben van het wrakingsver-

ingediend en dat dan altijd andere rechters

zoek van de tegenpartij.

het verzoek beoordelen).

119

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:05 Pagina 120

4.

Er worden kosten in rekening gebracht voor
het indienen van een wrakingsverzoek; de
kosten worden terugbetaald als de rechter
inderdaad wordt gewraakt (nu kost het
niets).

5.

De verdachte/partij moet een boete krijgen
als vast komt te staan dat hij/de partij misbruik van de wrakingsprocedure heeft
gemaakt (nu is er geen boete; de enige
sanctie is dat nieuwe verzoeken niet in
behandeling worden genomen).

Antwoord
1.

Vind ik zeer onacceptabel.

2.

Vind ik onacceptabel.

3.

Ik sta hier neutraal tegenover.

4.

Vind ik acceptabel.

5.

Vind ik zeer acceptabel.

De vijf manieren om misbruik te voorkomen,
bevatten drie soorten prikkels. Mogelijkheid 1
betreft een inhoudelijke prikkel, waarbij de
gedachte is dat een advocaat fungeert als
waakhond van de kwaliteit van de gerechtelijke procedure en ervoor zorgt dat gevallen
die de advocaat als misbruik zou benoemen,
eruit worden gefilterd.144 Mogelijkheden 2 en
3 hebben als gezamenlijk kenmerk dat ze het
voordeel wegnemen bij partijen en advocaten
die de wrakingsprocedure als strategisch
middel gebruiken om tijdwinst te boeken of
om de rechtszaak te vertragen en te frustreren.
Als mogelijkheid 2 of 3 wordt ingevoerd, dan
kunnen gevallen van kennelijk misbruik snel

worden afgehandeld. Mogelijkheden 4 en 5
ten slotte hebben gemeen dat het gaat om
een financiële prikkel. De veronderstelling
daarachter is dat een financiële afweging leidt
tot een bedachtzamer gebruik van het recht
om een wrakingsverzoek in te dienen.
De meeste steun krijgt de financiële prikkel,
daarna de inhoudelijke en de minste steun is
er voor maatregelen die zien op voordeelsontneming. Met name de boete na geconstateerd
misbruik kan op ruime steun rekenen. 75%
(strafrecht) respectievelijk 71% (civiel recht) van
de respondenten vindt dat een acceptabele
manier om misbruik terug te dringen. Het in
rekening brengen van kosten kan ook op
ruime, maar minder steun rekenen (61% strafrecht en 56% civiel recht). De verplichte
inschakeling van een advocaat heeft ongeveer
net zoveel steun, maar daarbij is een verschil
te zien tussen de strafrechtelijke en de civielrechtelijke situatie. 65% vindt de verplichte
inschakeling van een advocaat bij strafrecht
acceptabel, tegen 51% bij een civiele zaak. Zie
de grafieken 9 en 10 voor de weergaven van
de scores bij de civielrechtelijke respectievelijk
de strafrechtelijke casus.
We zien bij alle voorgestelde mogelijkheden
van beperking interessant genoeg een klein
verschil tussen strafrecht en civiel recht, maar
op het punt van de verplichte advocaat is het
verschil beduidend groter. We kunnen alleen
speculeren waarom dit verschil er is. Het zou
kunnen dat de bevolking meent dat op strafrechtelijk terrein meer misbruik van wraking

144 Dit laat uiteraard de mogelijkheid bestaan dat de advocaat zelf misbruik maakt van het wrakingsrecht, althans
daarvan wordt beschuldigd. Zoals we hebben gezien in paragraaf 2.4.2 is er tot op heden geen consistentie te
ontdekken in de kwalificatie ‘misbruik’ door wrakingskamers.

120

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:05 Pagina 121

Wraking: wat vindt de bevolking?

Grafiek 9. Manieren om misbruik te voorkomen civiel

doorgaan zonder later oordeel

doorgaan met later oordeel

(zeer) onacceptabel
neutraal

kosten bij verzoek; mogelijke terugbetaling

(zeer) acceptabel
verplicht advocaat inschakelen

boete bij misbruik

0%

50%

100%

Grafiek 10. Manieren om misbruik te voorkomen straf

doorgaan zonder later oordeel

doorgaan met later oordeel

kosten bij verzoek; mogelijke terugbetaling

verplicht een advocaat inschakelen

boete bij misbruik

0%

20%
(zeer) onacceptabel

40%

60%
neutraal

80%

100%

(zeer) acceptabel

121

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:05 Pagina 122

wordt gemaakt en dat advocaten daar enigszins remmend op kunnen werken. Dat is
echter in strijd met het beeld van de strafrechtadvocaat als hired gun die alles voor zijn
cliënt uit de kast haalt, wat toch ook een
gangbaar beeld is. De lagere steun voor de
verplichte advocaat op civielrechtelijk gebied
heeft misschien te maken met dat de respondenten ook zichzelf als mogelijke partij in een
geschil zagen (geldvordering, arbeidszaak) en
het belang van zelf procederen inzien (in
plaats van een advocaat daarvoor te betalen).
In ieder geval is wel duidelijk dat de respondenten beperkingen van de wrakingsprocedure op strafrechtelijk gebied acceptabeler
vinden dan op civielrechtelijk terrein.
Het wegnemen van mogelijk strategisch
(tijd)voordeel scoort een stuk lager dan de
andere mogelijke beperkingen. Respondenten
hebben daarbij oog voor het belang dat toch
nog anderen dan de gewraakte rechter het
ingediende wrakingsverzoek beoordelen.145
Optie 2 waarin de zaak wel wordt doorbehandeld maar waarin toch een buitenstaander
naar het wrakingsverzoek kijkt, krijgt veel meer
steun dan optie 3 waarin de behandelend
rechter zelfstandig over het verzoek beslist.
Mogelijkheid 2 krijgt 54% steun op het gebied
van strafrecht en 48% op het civiele gebied.
De mogelijkheid van de rechter die bij geconstateerd misbruik het wrakingsverzoek zelf
afwijst en doorgaat met de behandeling van
de zaak krijgt slechts 17% steun (zowel bij
strafrecht als bij civiel recht). Deze mogelijkheid wordt zelfs als enige door 50% van de

respondenten als onacceptabel beoordeeld.

4.4

Conclusies

De resultaten van de survey onder een steekproef van de Nederlandse bevolking bieden
een waardevolle aanvulling op het jurisprudentieonderzoek in hoofdstuk 2 en het verkennende onderzoek naar de ervaringen en
opvattingen van partijen en advocaten in
hoofdstuk 3.
De Nederlandse bevolking heeft een gematigd
oordeel over de huidige wrakingsprocedure.
Wij hebben dat op drie aspecten gemeten.
De huidige beoordeling van het wrakingsverzoek door directe collega’s wordt licht
afgewezen. Het tweede aspect, de bestaande
wrakingsgrond ‘waardoor de rechterlijke
onpartijdigheid schade zou kunnen leiden’,
wordt daarentegen ruim ondersteund. Daarbij
wordt onpartijdigheid net als bij partijen en
advocaten het geval is, ruim opgevat: al de
achtergronden en het gedrag van rechters ter
zitting dat aan (de perceptie van) een eerlijke
behandeling in de weg staat. Het derde
aspect betreft de aanwezigheid van de
gewraakte rechter bij de behandeling van het
wrakingsverzoek. Die aanwezigheid is nu niet
verplicht, maar heeft bij de bevolking wel sterk
de voorkeur.
Ondanks dat de huidige procedure niet heel
sterk wordt afgekeurd of toegejuicht, is er wel
een voorkeur voor meer afstand tussen beoordelaar (de wrakingskamer) en beoordeelde (de
gewraakte rechter) en dus voor externe beoordelaars. Er is een sterke voorkeur voor behoud

145 Wij zien hierin overigens nog een aanwijzing dat burgers het belang van beoordeling door een niet-betrokken
derde inzien en dus weten wat het belang van wraking is.

122

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:05 Pagina 123

Wraking: wat vindt de bevolking?

van de inhoudelijke en praktische kennis over
het verloop van rechtszaken bij de beoordelaar. Dat resulteert in steun voor een wrakingskamer die bestaat uit rechters of andere juridisch deskundigen die geen directe collega’s
zijn van de gewraakte rechter.
De bevolking steunt maatregelen die de
bedoeling hebben om misbruik van het instrument wraking te voorkomen. Voor de bevolking zijn financiële prikkels de meest legitieme
manier om misbruik tegen te gaan; een boete
na geconstateerd misbruik kan op ruime steun
rekenen. Andere prikkels genieten minder
steun. Vermeldenswaard is ook dat versnelde
afhandeling van een wrakingsverzoek bij
kennelijk misbruik acceptabel is, mits dat verzoek wel nog aan externe rechters wordt voorgelegd. Snelheid moet niet ten koste gaan
van een onafhankelijke beoordeling.

misbruik. De kern van het wrakingsmechanisme dat altijd andere rechters of deskundigen
dan de gewraakte rechter zelf moeten beoordelen of het verzoek terecht is, moet volgens
de bevolking echter behouden blijven.

Giesen e.a. komen op basis van hun rechtsvergelijkend onderzoek tot enkele aanbevelingen
voor een wijziging van de wrakingsprocedure
(Giesen 2012: hoofdstuk 5, paragraaf 4). De
aanbeveling om wrakingsverzoeken door een
hogere rechter te laten beoordelen, kan op
ruime steun van de bevolking rekenen, waarbij
wij aantekenen dat het verschil in rang de
bevolking niet uitmaakt, als het maar extern
gebeurt en als het maar juridisch deskundigen
zijn. Ook de mogelijkheid om misbruik te
beboeten heeft de steun van de bevolking.
Ten slotte steunen burgers ook maatregelen
die de afhandeling van wrakingsverzoeken
versnellen, met name als het gaat om mogelijk

123

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:05 Pagina 124

Conclusies en nabeschouwing
Wij vatten in dit hoofdstuk eerst in paragraaf
5.1 de conclusies uit de voorgaande hoofdstukken samen. In deze paragraaf gaan wij ook
na welke kanttekeningen vanuit het empirisch
onderzoek zijn te plaatsen bij de aanbevelingen die uit het rechtsvergelijkend onderzoek
van Giesen e.a. zijn voortgekomen. Paragraaf
5.2 bevat een nabeschouwing, dat wil zeggen
dat wij ‘de kwestie wraking’ van verschillende
kanten beschouwen.
• Wij plaatsen het onderzoek in de maatschappelijke context.
• Wij bezien het belang van de wrakingsprocedure; en
• Wij gaan na op welke manieren de procedure adequater en efficiënter ingericht
zou kunnen worden.

5.1

Conclusies

Het aantal wrakingsverzoeken stijgt vanaf
2007 sterker dan voorheen, zowel in absolute
als in relatieve zin. In 2011 werden 607 verzoeken ingediend, waarvan er 36 werden toegewezen. De registratie van wrakingsverzoeken
en hun afdoeningswijzen blijkt niet geheel
consistent te zijn; gerechten registreren hun
wrakingszaken niet op een eenduidige manier.
Advocaten en rechters die wij hebben gesproken wijzen enigszins naar elkaar als zij een van
de mogelijke verklaringen voor de toename
van het wrakingsverzoeken zoeken in elkaars
functioneren: rechters en advocaten zouden
een te hoge werkdruk hebben en (daardoor)
zou de professionaliteit van beide beroeps-

124

5

groepen onder druk zijn komen te staan.
Verder wijst men op het afnemend gezag van
de rechter, de toegenomen kritische houding
van burgers en de media-aandacht bij recente
wrakingsverzoeken. Wij vonden de rol van
internet opvallend, waar vooral partijen die
niet door een advocaat worden bijgestaan hun
informatie vandaan halen. Het lijkt aannemelijk
dat de gemakkelijke toegankelijkheid van
informatie over wraking, bijdraagt aan de
stijging van het aantal wrakingsverzoeken.
Uit de analyse van 345 gepubliceerde wrakingszaken in 2011 (niet alle wrakingszaken worden
gepubliceerd) blijkt dat de meest voorkomende
redenen voor een wrakingsverzoek de wijze
van behandeling van een partij of zaak is, zoals
de bejegening door de rechter ter zitting en
het niet in acht nemen van hoor en wederhoor. Ook veel voorkomend zijn redenen die
te maken hebben met het proces en het
procedureverloop, zoals de planning van een
zitting en het afwijzen om getuigen te horen.
Andere aangevoerde redenen hebben betrekking op eerdere beslissingen van de rechter,
zijn professionaliteit, informatiegebreken en
een algeheel wantrouwen in de rechtspraak.
De meeste redenen zijn vergelijkbaar met die
van eerder onderzoek en ook de onderlinge
verhouding tussen de categorieën redenen
laten over de jaren heen geen grote verschuivingen zien.
Van de 345 gepubliceerde zaken in 2011 zijn
er 21 toegewezen. In de meeste gevallen had
de toewijzing te maken met de wijze van
behandeling van een partij of zaak, zoals de

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:05 Pagina 125

Conclusies en nabeschouwing

bejegening door de rechter ter zitting en het
niet in acht nemen van hoor en wederhoor.
Redenen die te maken hebben met nevenfuncties van rechters en met persoonlijke relaties worden zelden naar voren gebracht en zijn
tweemaal toegewezen. Eerdere betrokkenheid
van de rechter bij de zaak wordt vaker aangevoerd, maar is slechts eenmaal toegewezen.
215 zaken zijn afgewezen, 70 zaken zijn nietontvankelijk verklaard, in 31 zaken was een
gemengde beslissing en 8 zaken zijn buiten
behandeling gelaten. In ongeveer een derde
van de gepubliceerde zaken (122 van de 345)
diende een partij zonder gemachtigde een
wrakingsverzoek in. Die zaken worden relatief
vaker niet-ontvankelijk verklaard, vaak vanwege het te laat indienen van het verzoek. Uit
de jurisprudentie wordt niet duidelijk wanneer
er sprake is van te late indiening en wanneer
daaraan het rechtsgevolg van niet-ontvankelijkheid wordt verbonden. Net zomin laten
zaken waarin de wrakingskamer tot misbruik
van het wrakingsrecht concludeert een eenduidige lijn zien; alleen als partijen in dezelfde
zaak voortdurend wrakingsverzoeken indienen, concluderen wrakingskamers consequent
tot misbruik.
Uit het verkennende onderzoek naar de ervaringen van partijen en advocaten komt naar
voren dat bejegening door de rechter gevoelig ligt en aanleiding kan zijn om te wraken als
zij geen andere optie zien. Internet is een
belangrijke bron van informatie over wraking,
zowel voor partijen als voor advocaten. Zij
weten meestal dat ze weinig kans maken dat

het wrakingsverzoek wordt toegewezen. Partijen die aan ons onderzoek hebben meegewerkt, gebruiken wraking als signaal dat iets
hen in hun zaak echt niet bevalt. De advocaten
die hebben meegewerkt, lijken behoedzamer
om te gaan met wraking dan partijen zonder
advocaat. Deze advocaten zeggen dat zij
spanningsvolle situaties bij voorkeur informeel
(communicatief) oplossen om wraking te voorkomen.
Wat de wrakingszitting zelf betreft: een kritische
bevraging wordt zowel door partijen als advocaten op prijs gesteld. Men vindt het over het
algemeen wenselijk dat de gewraakte rechter
tijdens de behandeling van het wrakingsverzoek aanwezig is. Een externe kamer verdient
de voorkeur boven een beoordeling door
collega’s van dezelfde rechtbank, vooral echter
met het oog op de indruk in de samenleving.
Zowel advocaten als rechters spraken zich uit
tegen afschaffing van de automatische schorsing zodra een wrakingsverzoek is ingediend.
Men ziet wel iets in een versnelde behandeling. Zowel advocaten als rechters staan afwijzend tegenover maatregelen die praktisch
gezien een inperking van het wrakingsrecht
betekenen, maar rechters willen wel op zoek
naar mogelijkheden om wrakingsverzoeken
die ‘kennelijk ongegrond’ zijn, direct af te
kunnen wijzen. Specifieke experimenten om
partijen en ‘notoire advocaat-wrakers’ op de
huid te zitten, verdienen volgens de rechters
nadere bestudering.

125

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:05 Pagina 126

De partijen in ons onderzoek die niet door een
advocaat worden bijgestaan:
• klagen over ongelijke behandeling;
• lijken moeite te hebben met het gezag van
autoriteiten;
• vinden het juridisch jargon moeilijk; en
• begrijpen niet altijd de praktische gang
van zaken tijdens de zitting.
Dat laatste lijkt vooral te spelen als zij daadwerkelijk deelnemen aan het proces, bijvoorbeeld in het geval van kantonzaken en comparities. Hun frustraties over de gang van
zaken tijdens de zitting lijkt een voedingsbodem voor wrakingsverzoeken.
Uit de survey onder duizend burgers blijkt dat
het vertrouwen in het rechtssysteem en de
rechterlijke macht op dit moment (zomer
2012) betrekkelijk hoog is in vergelijking met
de jaren daarvoor. Er is onder de respondenten een lichte afkeuring van het gegeven dat
directe collega’s van de gewraakte rechter het
wrakingsverzoek beoordelen en er is zeer
ruime steun voor een alternatief waarin beoordelaars deelnemen die geen directe collega’s
zijn binnen hetzelfde gerecht als de gewraakte
rechter. Deze externe beoordelaars kunnen lid
zijn van de rechterlijke macht of anderszins
juridisch deskundig zijn. De bevolking zou steun
verlenen aan maatregelen die de bedoeling
hebben om misbruik van wraking te voorkomen
en om rechters te beschermen tegen onterechte
verzoeken. Financiële prikkels zijn daarvoor
een acceptabele manier, bijvoorbeeld een
boete na geconstateerd misbruik. Daarnaast
krijgt ook het in rekening brengen van kosten

126

ruime steun, net zoals het verplicht inschakelen van een advocaat bij het indienen van een
wrakingsverzoek, althans op het gebied van
het strafrecht. Versnelde afhandeling van een
wrakingsverzoek dat een kennelijk geval van
misbruik behelst, is eveneens acceptabel, mits
het verzoek ook extern wordt beoordeeld. De
afhandeling van een wrakingsverzoek in zijn
geheel in handen leggen van de gewraakte
rechter zelf, wordt niet acceptabel gevonden.
De aanbevelingen uit het rechtsvergelijkend
onderzoek van Giesen e.a. kunnen wij samenvattend van de volgende kanttekeningen voorzien (Giesen e.a. 2012: hoofdstuk 5, paragraaf
4). Zij bevelen aan om de plicht tot verschoning te benadrukken en daar enkele formele
wrakingsgronden aan te koppelen, zoals verwantschap, financiële betrokkenheid en functionele betrokkenheid. De gedachte is dat deze
aanbevelingen ten eerste zouden bijdragen
aan het verlagen van de aantallen wrakingsverzoeken omdat eerder dan nu het geval is,
de rechter zich zal verschonen en ten tweede
zouden deze aanbevelingen bijdragen aan het
vergroten van de legitimiteit van de rechterlijke macht. Uit ons onderzoek blijkt dat deze
aanbevelingen op zich niet substantieel zullen
bijdragen aan het verlagen van de wrakingsdruk. De verschoningsprocedure (inclusief
terugtrekking vóór en tijdens de zitting) lijkt al
goed te werken, omdat voor de genoemde
gronden weinig wrakingsverzoeken worden
ingediend en als ze al worden ingediend,
nauwelijks worden toegewezen. Naar de vraag

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:05 Pagina 127

Conclusies en nabeschouwing

of een versterking van de verschoningsplicht
de legitimiteit van de rechterlijke macht zal
versterken, hebben wij geen onderzoek
gedaan. Om de norm van verschoning en
terugtrekking te versterken, verdient het naar
onze mening echter zeker ook aanbeveling
om de namen van de behandelend rechters al
vóór de zitting bekend te maken. Nu kunnen
advocaten en partijen namelijk niet altijd
nagaan of er sprake is van verwantschap,
financiële betrokkenheid en functionele
betrokkenheid van rechters, omdat hun namen
niet altijd bekend worden gemaakt. Als de
namen bekend zijn, kan in ieder geval het
register nevenfuncties worden geraadpleegd
en kan op naam worden gegoogeld. Wij
veronderstellen dat als gevolg daarvan ook de
verschoningsnorm bij rechters nog verder zal
worden ingescherpt.
De aanbeveling om een verkorte procedure in
te stellen voor verzoeken die overduidelijk
ongegrond of niet-ontvankelijk zijn, kan als filter voor het stijgend aantal wrakingsverzoeken
dienen, zeker als daarbij ook het automatisme
van de schorsende werking vervalt. De advocaten en rechters in ons onderzoek uitten bij
deze mogelijke wijzigingen echter hun zorgen
over de toegankelijkheid van het wrakingsmechanisme en over de negatieve indruk die
dergelijke beperkingen in de samenleving
kunnen achterlaten. Vanuit de bevolking echter is er ruime steun voor het voorkomen van
misbruik, bijvoorbeeld via een snellere procedure en met afschaffing van de automatische
schorsing, mits het verzoek nog wel door een

andere rechter wordt beoordeeld. Giesen e.a.
stellen ter voorkoming van oneigenlijk gebruik
ook voor om na constatering daarvan, de
wrakingskamer de mogelijkheid te geven om
een boete op te leggen. De bevolking steunt
een dergelijk voorstel. Uit het jurisprudentieonderzoek blijkt echter dat wrakingskamers op
dit moment niet consistent zijn met de classificaties ‘misbruik’ en ‘niet-ontvankelijkheid’,
vooral niet als het gaat om het te laat indienen
van het wrakingsverzoek. Het opleggen van
boetes vanwege oneigenlijk gebruik zou daardoor het risico van willekeur met zich kunnen
brengen. Dit wordt anders als de koppeling
tussen oneigenlijk gebruik en boete ertoe
leidt dat de wrakingskamers voorzichtiger en
bewuster met de classificatie omgaan en tot
meer uniformiteit komen. Overigens zijn de
advocaten en rechters die wij hebben gesproken, tegen een boete.
Een aanbeveling van Giesen e.a. is om wrakingsverzoeken door een hogere rechter te laten
beoordelen. Dat kan breed op instemming
rekenen, hoewel het voor partijen, advocaten
en de bevolking vooral belangrijk is dat het
een extern college is dat bestaat uit rechters
en/of andere juridisch deskundigen.
Giesen e.a. bevelen ook aan om de wrakingsprocedure aan korte termijnen te binden,
bijvoorbeeld twee of vier dagen, zodat strategisch gebruik (de behandeling van een rechtszaak vertragen door het indienen van een
wrakingsverzoek) zal worden beperkt. Advocaten en rechters zien de noodzaak van vaste
korte termijnen niet in, omdat de wet de

127

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:05 Pagina 128

mogelijkheid al biedt en wrakingskamers in de
praktijk al regelmatig korte termijnen aanhouden. In het bevolkingsonderzoek is geen vraag
over het versnellen van de wrakingsprocedure
opgenomen. Wel steunt de bevolking het
tegengaan van misbruik van de wrakingsprocedure. Als wij ‘misbruik’ ruim interpreteren en
daar ook strategisch gebruik onder verstaan,
dan leiden wij daaruit af dat burgers de aanbeveling van vaste korte termijnen en dus een
versnelling van de procedure vermoedelijk
zouden steunen.
De verplichte inschakeling van een advocaat
(niet door Giesen e.a. aanbevolen, maar wel in
het veld genoemd als optie) wordt door zowel
de advocaten als de bevolking niet afgewezen. De bevolking lijkt echter wel oog te
hebben voor het belang, vooral in civiele
zaken, van het zelf kunnen procederen, want
op civiel terrein kan deze optie op relatief
minder steun rekenen.

5.2

Nabeschouwing

In deze paragraaf beschouwen wij de resultaten van ons onderzoek in een iets breder perspectief. Hoewel het vinden van verklaringen
voor de toename van wrakingsverzoeken niet
centraal stond in ons onderzoek, wijden wij
daar in paragraaf 5.2.1 toch enkele gedachten
aan. In paragraaf 5.2.2 relativeren wij de
omvang van ‘het probleem wraking’, terwijl wij
ook redenen geven om het desondanks serieus
te nemen. In paragraaf 5.2.3 bespreken wij de
mogelijkheden en wensen om tot een adequate
en efficiënte wrakingsprocedure te komen. Wij
betrekken daarbij meer gegevens en inzichten

128

dan alleen onze empirische resultaten. Paragraaf 5.2.4 bevat onze gedachten over mechanismen om wraking te voorkomen of weg te
leiden. Paragraaf 5.2.5 bevat een afsluitende
overweging.
5.2.1 Over aantallen en de verklaringen
daarvoor
Het eerste en meest opvallende aspect van
wraking is dat het aantal wrakingsverzoeken
met de jaren is toegenomen, terwijl er lage
aantallen toewijzende beslissingen van de
wrakingskamers zijn. De verwachting zou zijn
dat ‘meer verzoeken leiden tot meer toewijzingen’, maar dat is niet het geval. Het zou
kunnen zijn – wij wezen hier eerder op – dat er
een onbekend aantal terechte wrakingen is
dat niet als zodanig wordt geregistreerd, bijvoorbeeld omdat de verzoeken hebben geleid
tot terugtrekking, berusting of vervanging van
rechters. Wij vermoeden echter dat het daarbij
niet om substantiële aantallen gaat.
Hoewel de onderzoeksvraag van dit rapport
het oordeel van burgers, partijen en advocaten over de wrakingsprocedure betreft, lopen
wij de verklaringen voor de toename van
wrakingsverzoeken toch nog even na. Dat zijn
ten eerste verklaringen waarin gewezen wordt
op maatschappelijke ontwikkelingen. De hoge
status van rechters is (als laatste van een reeks
van beroepen) aan het afnemen en het is
gemakkelijker om een ‘gelijke’ van partijdigheid te beschuldigen (Frissen 2012: 5; Kwak
2003, 2005; Van der Veen 2007). De kennis
van wraking is toegenomen door de mediaaandacht en door internet en meer kennis van

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:05 Pagina 129

Conclusies en nabeschouwing

een instrument zorgt voor meer gebruik.
Burgers hebben tegenwoordig meer het hart
op de tong en geven eerder hun mening en
ook dat leidt ertoe dat wrakingsverzoeken
eerder en makkelijker worden ingediend.
Ten tweede worden verklaringen voor de toename van wrakingsverzoeken gezocht in het
functioneren van het rechtssysteem en de
rechtspraktijk zelf. De civiel rechter heeft bijvoorbeeld de taak gekregen om standaard
een comparitie te proberen en partijen daarop
aan te sturen. Dat betekent dat de rechter zich
directiever dan vroeger opstelt en halverwege
het proces soms al enige scenario’s voor een
oplossing van het geschil formuleert. Vooral
bij partijen die zonder juridische bijstand
procederen, kan dat vreemd overkomen. ‘Het
proces is pas halverwege en de rechter weet
kennelijk al welke kant het opgaat!?’ Dat kan
een deelverklaring zijn voor de toename van
wrakingsverzoeken (vgl. Knapen 2012: 21).
Voor wat betreft het functioneren van de
rechtspraktijk komt ook uit het onderzoek naar
voren dat rechters onder hogere tijdsdruk

staan dan vroeger en dat ze zittingen efficiënter (moeten) plannen.146 Dat kan leiden tot een
houding van rechters als ‘uw standpunt ken ik
nu wel’ of ‘nog meer getuigen horen is niet
meer in het belang van het onderzoek’. Zo’n
houding leidt tot meer wrakingsverzoeken van
strafadvocaten die hun bewegingsruimte
beperkt zien (vgl. Bauw 2011: 207). Ten slotte
is van belang dat ook advocaten steeds meer
onder druk moeten presteren. Er is minder
geld en dus minder tijd om een zaak voor te
bereiden en om de vakliteratuur (helemaal de
specialistische) bij te houden. Dat leidt mogelijk tot meer stress op de zitting, een sterkere
neiging om het eigen onvermogen te verbloemen en dus tot meer wrakingsverzoeken (want
dan ligt het aan de rechter). Wij vinden in ons
onderzoek voor alle verklaringen wel aanknopingspunten. Ze dragen allemaal bij aan meer
wrakingsverzoeken.
Dat veel factoren op een verschillende manier
bijdragen aan de stijging van het aantal
wrakingsverzoeken zien wij bevestigd in onze
analyse van de wrakingsjurisprudentie.147 Het

146 Belangrijke motor achter veel veranderingen is het denken in termen van efficiency. Ook de Rechtspraak ontkomt
niet aan bezuinigingen en moet zijn uitgaven steeds beter kunnen verantwoorden. Snellere afhandeling van
zaken (verkorting doorlooptijden) wordt steeds meer gezien als onderdeel van het leveren van kwaliteit en dat
wordt ook in de samenleving steeds belangrijk gevonden (zie o.a. Eshuis 2007).
147 Dat er niet één eenduidige factor aan de groei ten grondslag ligt, leiden wij ook af uit andere gegevens. In de
beschouwing van Suzan Verberk en Hans den Tonkelaar naar aanleiding van de verslaglegging over het experiment
‘De Proeftuin’ op het gerechtshof te Arnhem, komt naar voren dat de advocatuur tevreden was over de nieuwe
aanpak van de strafsector. ‘Onder andere zijn alle getuigenverzoeken gehonoreerd.’ (Rechtstreeks 2012/1: 38)
Dat maakte nieuwsgierig naar het aantal wrakingsverzoeken ingediend bij het gerechtshof Arnhem. De gedachte
zou immers kunnen opkomen dat in Arnhem – in weerwil van de landelijke trend – wellicht de aantallen over de
laatste jaren gelijk zouden zijn gebleven of misschien zelfs gedaald. Dat blijkt niet het geval. Het gerechtshof
Arnhem blijkt eerder wrakingsgevoelig. In 2009, toen het experiment startte, werden daar 27 wrakingsverzoeken
ingediend (van de 85 bij alle vijf de hoven). In 2010 steeg dat tot 39 (van de 107) en in 2011 tot 43 (van de 107).
Het experiment met de strafkamer heeft in ieder geval niet geleid tot stabilisatie van de wrakingsverzoeken;
Arnhem ging gewoon mee met de landelijke trend. Nadere analyse zou moeten uitwijzen of de wrakingsverzoeken
op het gebied van het strafrecht wel een afwijkende trend laten zien.

129

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:05 Pagina 130

blijkt namelijk dat de stijging plaatsvindt op
alle fronten: op alle rechtsgebieden en vanwege alle redenen die enkele jaren daarvoor
ook al gangbaar waren. Als we dat vertalen
naar de positie van de Raad voor de rechtspraak, dan concluderen wij dat het verschijnsel wraking moeilijk gericht te bestrijden of te
beperken is. Het verhelderen van de functie
van de civiele comparitie bijvoorbeeld, verhelpt alleen de wrakingsverzoeken die op dat
punt betrekking hebben. Hetzelfde geldt voor
werken aan het imago van professionaliteit van
rechters, dat aan enkele tientallen wrakingsverzoeken ten grondslag ligt. Maatschappelijke ontwikkelingen als de toegenomen
mondigheid van burgers, zijn daarnaast niet of
nauwelijks te beïnvloeden.

op. Als het verzoek wordt afgewezen ‘moet je
toch weer door met dezelfde rechter’ en dan
lijkt bij partijen en advocaten een mengeling
van angst voor repercussies (‘de sfeer is verpest’) en gêne voor een ‘valse’ beschuldiging
mee te spelen. Wat echter ook meespeelt bij
een zekere terughoudendheid om wrakingsverzoeken in te dienen, zijn sociale normen.
Het was lange tijd not done om aan de
onpartijdigheid van de rechter te twijfelen en
nagenoeg alle advocaten die wij gesproken
hebben, houden ook nu nog de norm hoog
dat een wrakingsverzoek een uiterste middel
is. Ten slotte speelt mee dat het gros van de
bevolking vertrouwen heeft in de rechterlijke
macht en respect heeft voor de rechtspraak als
fundamenteel instituut van de samenleving.

Overigens moeten we niet vergeten dat het
net zo goed verbazingwekkend is dat de
wrakingsprocedure niet veel méér voor allerlei
doeleinden wordt gebruikt. Dat maar zo
weinig advocaten het instrument strategisch
gebruiken. Dat maar zo weinig partijen zand in
de machine gooien. De wrakingsprocedure is
immers een juridisch instrument zonder
drempel, met een open norm en zonder harde
sancties bij oneigenlijk gebruik. Dat de wrakingsprocedure niet veel vaker wordt gebruikt, ligt
mede aan de nadelen die aan de inzet van het
instrument verbonden zijn. Er treedt ten eerste
vertraging op, die kan duren van enkele dagen
tot enkele maanden. Als het verzoek wordt
toegewezen, moeten nieuwe rechters zich
inlezen in de zaak en ook dat levert vertraging

5.2.2 Over de relatieve omvang van het
probleem en redenen om het serieus
te nemen
Het tweede opvallende aspect van wraking is
dat de omvang van het probleem beperkt is
tot enkele honderden verzoeken per jaar, terwijl het betrekkelijk veel verontrusting oproept
en aandacht krijgt. Dat er in 2011 607 wrakingsverzoeken zijn ingediend, betekent dat consumenten van het recht (partijen en/of advocaten)
in 607 zaken twijfelden aan de onpartijdigheid
van rechters én na afweging van alle voors en
tegens ook de stap namen om een wrakingsverzoek in te dienen. Nederland telt ongeveer
2500 rechters, waarvan ruim 1700 bij de rechtbanken.148 Als we ervan uitgaan dat de 607

148 Zie het bestand ‘Rechtspraak, personeel in cijfers 2000-2010’ op http://www.rechtspraak.nl/Actualiteiten/Persinformatie/Pages/De-Nederlandse-rechtspraak-in-cijfers.aspx (laatst bezocht 23 september 2012).

130

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:05 Pagina 131

Conclusies en nabeschouwing

wrakingsverzoeken op 607 verschillende rechters betrekking hadden, dan is ongeveer een
kwart van de rechters in 2011 gewraakt.149 Dat
klinkt als ‘veel’. We weten echter ook dat jaarlijks ruim 1,8 miljoen rechtszaken worden
behandeld. Bij deze cijfers wordt in 0,034%
van de rechtszaken een wrakingsverzoek
ingediend. Dat klinkt dan weer als ‘weinig’.
607 wrakingsverzoeken in een jaar is dus veel
én weinig, want het gaat inderdaad om een
kwart van de rechters maar dan wel in die paar
honderd concrete rechtszaken. Een wrakingsverzoek treft niet een rechter, maar díe rechter
in díe specifieke rechtszaak. De paar honderd
wrakingsverzoeken roepen desondanks verontrusting op, omdat elk wrakingsverzoek toch
gaat over een fundamenteel kenmerk van de
rechterlijke macht, namelijk onpartijdigheid.
De vraag naar de ‘omvang’ verschuift bij zo’n
essentieel belang als het ware naar de achtergrond. Onpartijdigheid en onafhankelijkheid
zijn fundamentele waarden van het systeem en
van de rechterlijke macht. Ze behoren tot de
kernwaarden van de rechter en vormen zijn
identiteit; ze zijn ingescherpt in de gehele
opleiding en gedurende de gehele carrière.
Elk wrakingsverzoek stelt eigenlijk dat de kernwaarde van onpartijdigheid onvoldoende

wordt nageleefd. En omdat er soms verzoeken
worden toegewezen, moet serieus aandacht
aan wraking worden besteed. Dat klemt des te
meer omdat uit onderzoek op het gebied van
procedurele rechtvaardigheid blijkt dat partijen in rechtszaken de onpartijdigheid en de
deskundigheid van rechters het belangrijkst
vinden (Van Velthoven 2011: 15).150 Onpartijdigheid is een wezenlijk ankerpunt voor het vertrouwen van de bevolking in de rechterlijke
macht.
Het zou overigens voor het vertrouwen in de
rechtspraak goed zijn als wrakingszaken beter
geregistreerd en gedocumenteerd zouden
worden. De samenleving vraagt steeds meer
om transparantie (Stuiveling 2009). Met de
publicatie van veel wrakingsgegevens (protocollen, jaarverslagen van gerechten, jurisprudentie) op rechtspraak.nl is wel al een goede
stap gezet,151 maar het is nog niet systematisch en over de hele linie. Het kost weliswaar
veel tijd om bijvoorbeeld jaarlijks een landelijk
verslag over wraking te publiceren, maar het
gaat, zo menen nagenoeg alle juristen en ook
veel burgers en partijen, om een fundamenteel mechanisme van het rechtssysteem. Kennis van en openheid over de precieze werking

149 Er zijn echter rechters die vaker worden gewraakt, dus deze implicatie moet van een kanttekening worden voorzien. In ons onderzoek hoorden wij regelmatig van ‘uitgesproken rechters’ die vaker dan andere rechters met
wrakingsverzoeken tegen hen worden geconfronteerd (zoals er ook advocaten zijn die vaker wrakingsverzoeken
indienen.)
150 Ben van Velthoven heeft het Nederlandse empirisch onderzoek geanalyseerd en geeft op basis daarvan een
hypothese: ‘... dat het voor de versterking van de rechtvaardigheidsbeleving van partijen vooral van belang is dat
Justitie zich beijvert om het vertrouwen in de deskundigheid en onpartijdigheid van rechters en andere beslissers
te bevorderen.’ (Van Velthoven 2011: 15)
151 Zeker in vergelijking met het buitenland. Het onderzoeksteam van Giesen heeft in het rechtsvergelijkend onderzoek aan buitenlandse organisaties die vergelijkbaar zijn met de Raad voor de rechtspraak gevraagd naar cijfers
en naar uitgevoerd onderzoek. Dat bleek nauwelijks aanwezig.

131

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:05 Pagina 132

daarvan, vergroten het draagvlak van de rechtspraak.
5.2.3 Over aanpassingen, beoogde doelen
en onbedoelde gevolgen
In deze paragraaf bespreken wij de mogelijkheden en wensen om tot een adequate en
efficiënte wrakingsprocedure te komen. Bij
deze reflectie nemen wij de vrijheid om ons op
meer te baseren dan alleen de resultaten van
ons empirisch onderzoek. Bij de wrakingsprocedure staan verschillende, onderling strijdige
belangen op het spel en dat maakt ingrijpen
in het systeem moeilijk. Enerzijds achten juristen de toegankelijkheid en openheid van de
wrakingsprocedure een groot goed. Beperking van de toegang leidt er mogelijk toe dat
partijen en advocaten afzien van het indienen
van een wrakingsverzoek om redenen die er
niet toe zouden mogen doen (financiële
redenen bijvoorbeeld). Anderzijds breken
wrakingszaken in op de zittingsroutine van
alledag, ze trekken een van de eigenschappen
die rechters zeer hoog achten in twijfel en
kosten – zeker als de aantallen oplopen – veel
geld. Dat vraagt om een zorgvuldige weging.
De huidige wrakingsprocedure wordt vanuit
gebruikersperspectief gekenmerkt door:
1. geen enkele drempel, want bij de uitroep
ter zitting ‘ik wraak u’ van een partij of
advocaat is het wrakingsverzoek een feit;
2. een open norm die uitnodigt om als
container te kunnen dienen voor alles wat
partijen en advocaten ter zitting ‘mis’
vinden;

132

3. onmiddellijk zichtbare gevolgen, want met
de formule ‘ik wraak u’ ligt de rechtszaak
stil vanwege de schorsende werking;
4. vertraging (gewenst of ongewenst) bij
ieder verzoek, want drie vaak ervaren
rechters buigen zich na een gedegen
voorbereiding (soms binnen enkele uren
maar meestal) pas na enkele dagen of
weken over het verzoek;
5. geen enkele serieuze sanctie bij gebruik
van de procedure waar hij niet voor
bedoeld is (de enige sanctie is dat een
volgend verzoek niet in behandeling wordt
genomen).
Deze kenmerken zijn lange tijd geen probleem
geweest, mede omdat partijen en advocaten
met terughoudendheid van de wrakingsprocedure gebruik maakten. Nu is de vraag of de
procedure adequater en efficiënter kan, zonder
het vertrouwen in de rechtspraak te schaden.
Adequater en efficiënter vatten wij op als
‘zodat alleen de serieuze wrakingsverzoeken
worden ingediend’ – niet die zaken waarin een
rechter zich ongelukkig uitdrukt, maar waarbij
er gerede twijfel is aan zijn onpartijdigheid –
en dat de ontwrichtende gevolgen voor de
dagelijkse gang van zaken op de gerechten
achterwege blijven. Op alle genoemde punten
zijn aanpassingen mogelijk, maar daar zijn ook
kanttekeningen bij te plaatsen.
Ad 1. Drempels instellen, bijvoorbeeld een
financiële drempel door een griffierecht te
laten betalen bij indiening van een wrakingsverzoek, of een inhoudelijke drempel door de
verplichte inschakeling van een advocaat. Het

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:05 Pagina 133

Conclusies en nabeschouwing

griffierecht mag niet te hoog zijn, want dat
weerhoudt misschien ook de serieuze verzoekers. Kijken we naar de verhalen uit hoofdstuk
3, dan is het nog maar de vraag of partijen
zonder advocaat zich zouden laten weerhouden door een financiële drempel in de vorm
van een niet al te hoog bedrag. Advocaten
laten zich er waarschijnlijk in het geheel niet
door weerhouden. Over het algemeen lijken
beperkte financiële prikkels (lage eigen bijdragen en lage boetes bijvoorbeeld) op het terrein van het recht nauwelijks invloed te hebben.152 Bovendien moeten we bedenken dat
de partijen zonder advocaat die wij hebben
geobserveerd en gesproken, voornamelijk hun
wrakingsverzoek als signaal gebruikten, waarbij het belangrijkste effect was dat de behandeling van de zaak stil komt te liggen. Datzelfde effect is niet te voorkomen door een
griffierecht in te voeren, omdat de verzoeker
immers enige tijd gegund moet worden om
het griffierecht te voldoen en gedurende die
tijd ligt de zaak stil.
Het verplicht inschakelen van een advocaat
zou al te frivole wrakingsverzoeken of verzoeken die nu door een partij in een opwelling of
te laat worden gedaan, misschien deels kunnen voorkomen. We hebben uit het jurisprudentieonderzoek de conclusie getrokken dat
in ongeveer een derde van de ingediende
wrakingsverzoeken geen advocaat is betrokken. Een deel van die verzoekers had daar
wellicht van afgezien door de verplichte
inschakeling van een advocaat of door zijn
advies. Tijdens de observaties bleek boven-

dien dat advocaten soms weigeren mee te
werken aan een wrakingsverzoek. We moeten
echter niet al te hoge verwachtingen hebben
van de verplichte bijstand van een advocaat.
De partijen in ons onderzoek die zonder advocaat procedeerden, wisten allemaal dat hun
wrakingsverzoek ongegrond zou worden verklaard. Zij gebruikten het verzoek als signaal
met als belangrijkste effect om de behandeling
van de zaak direct stil te leggen. Dat effect
blijft optreden bij verplichte inschakeling van
een advocaat: bij ‘ik wraak u’ ligt de zaak stil,
waarna de partij op zoek moet naar een advocaat die bereid is zijn wrakingsverzoek te
ondersteunen. Het vinden van een advocaat
kan echter zo een week duren en ook als de
advocaat adviseert om het verzoek in te
trekken, blijft het signaal gegeven en heeft de
rechtszaak een week stilgelegen.
De eis om verplicht een advocaat in te schakelen, zou echter ook als effect kunnen hebben
dat partijen die zelf procederen en die menen
wel degelijk een serieus probleem met de
onpartijdigheid van de rechter te hebben, van
het indienen van een wrakingsverzoek worden
weerhouden vanwege de tijd en moeite die
het kost om een advocaat in te schakelen. In
het civiel recht en het bestuursrecht geldt
daarnaast dat burgers in veel zaken zelf mogen
en ook willen procederen. Die regel geldt op
dit moment ook voor wrakingszaken. Het verplicht inschakelen van een advocaat breekt
met die traditie. Anderzijds is verplichte
inschakeling van een advocaat op dit moment
regel in procedures waar grote belangen op

152 Zie bijvoorbeeld op het terrein van gefinancierde rechtsbijstand, waar een dalende trend in de vraag naar de
lichte adviestoevoeging wordt gesignaleerd die slechts deels verklaard kan worden door de verhoging van de
eigen bijdrage daarvoor (Combrink-Kuiters, Van Gammeren-Zoeteweij & Peters 2011 nabeschouwing, met name
p. 105; zie ook Klijn, Van der Schaaf & Paulides 1998 en voor geschilgedrag: Klein Haarhuis 2008).

133

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:05 Pagina 134

het spel staan; de wrakingsprocedure is net zo
goed te zien als een procedure waar een
groot belang in geding is. De eis om verplicht
een advocaat in te schakelen, benadrukt het
gewicht van de wrakingsprocedure. Al deze
overwegingen met een ‘enerzijds-anderzijds
gehalte’ maken duidelijk dat aan de verplichting om bij elk wrakingsverzoek een advocaat
in te schakelen, diverse haken en ogen zitten.
Ad 2. De open norm nader invullen om daarmee een beperking van de wrakingsgronden
te bewerkstelligen, zou wellicht kunnen leiden
tot een vermindering van de aantallen ingediende wrakingsverzoeken. Te scherp nader
invullen van de norm zou vanuit de Rechtspraak en bij andere juristen waarschijnlijk
(met het oog op artikel 6 EVRM) op bezwaar
stuiten. Sommige nadere invullingen zijn
waarschijnlijk wel acceptabel, bijvoorbeeld
opneming in de wet dat ‘verzoeken die zijn
ingediend vanwege een vermeend gebrek aan
deskundigheid of een algeheel wantrouwen in
de rechterlijke macht’ (en dergelijke, limitatief
opgesomde gronden) zonder nader onderzoek buiten beschouwing kunnen worden
gelaten. Feitelijk zal het gevolg van een
nadere invulling van de norm waarschijnlijk zijn
dat partijen en advocaten hun argumenten
anders gaan formuleren of andere wegen zoeken om hun grieven te uiten. We zagen in het
jurisprudentieonderzoek en de survey dat de
norm van onpartijdigheid in de praktijk een
zeer ruime invulling kan krijgen, onder andere
in wrakingsverzoeken wegens ‘ondeskundig-

134

heid’. Naar ons idee is ook bij die verzoeken
een link te leggen met het begrip onpartijdigheid zoals juristen dit doorgaans opvatten, bijvoorbeeld doordat een vermeend gebrek aan
deskundigheid zich ter zitting manifesteert in
het negeren van de juridische argumenten van
een van de partijen. Als er nadere invullingen
komen van de gronden voor wraking, dan zal
het gevolg waarschijnlijk zijn dat dergelijke
verzoeken in het vervolg niet met ‘ondeskundigheid’, maar met ‘ongelijke behandeling van
partijen waaruit vooringenomenheid spreekt’
worden beargumenteerd. Voor veel partijen,
schatten wij in, is bovendien relatief onbelangrijk dat het wrakingsverzoek wordt afgewezen;
het wrakingsverzoek wordt gebruikt om een
signaal af te geven. Dit alles overwegende
menen wij dat een nadere invulling van de
norm van onpartijdigheid waarschijnlijk niet
substantieel zal bijdragen aan een vermindering van het aantal wrakingsverzoeken.
Ad 3. De schorsende werking van een ingediend wrakingsverzoek kan beperkt worden
door deze in het geval van verzoeken die
overduidelijk ongegrond of niet-ontvankelijk
zijn, niet toe te passen. Dat zou een rem zijn
op strategische wrakingsverzoeken waarvan
verondersteld wordt dat ze ingediend worden
om tijdwinst te boeken in de behandeling van
de zaak. De beslissing om geen schorsende
werking aan een wrakingsverzoek toe te kennen, zou aan de gewraakte rechter zelf overgelaten moeten worden om echt effectief te
zijn (waarbij het verzoek daarna ook inhoude-

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:05 Pagina 135

Conclusies en nabeschouwing

lijk door een externe wrakingskamer wordt
beoordeeld). Zo’n constructie levert waarschijnlijk een nieuwe spanning op tussen
partij/advocaat en rechter als een partij bijvoorbeeld meent dat zij onvoldoende tijd
krijgt om haar argumenten naar voren te
brengen. Om die spanning te vermijden, kan
wellicht een procedure bedacht worden
waarin de gewraakte rechter de zitting kort
schorst om ter plekke met een deskundige
collega te overleggen over de vraag of het
wrakingsverzoek al dan niet tot een schorsing
moet leiden. In dat overleg zou dan echter bij
voorkeur ook de partij en/of advocaat
gehoord moeten worden, wil het vertrouwen
in een juiste beslissing geen schade oplopen.
Uiteindelijk leidt dit tot een soort voorprocedure bij wrakingsverzoeken en dat levert naar
ons idee weinig tijdwinst op.
Een ander argument tegen het beperken van
de schorsende werking van een wrakingsverzoek ontlenen wij aan de analyse van de jurisprudentie. Daaruit blijkt dat het oordeel van
wrakingskamers over niet-ontvankelijkheid
geen eenduidige lijn vertoont, zelfs niet op
een betrekkelijk simpel item als ‘tijdig ingediend’. In de literatuur en op de gerechten
wordt bovendien gediscussieerd over acceptabele gronden voor wraking, waarbij ook
onenigheid bestaat over relatief eenduidige
gronden als vroegere dienstbetrekkingen en
huidige nevenfuncties van rechters en hun
relatie tot onpartijdigheid. De grens tussen
‘ongegrond’ en ‘kennelijk ongegrond’ is met
andere woorden grijs gebied en dan is de

vraag of het verstandig is om dat eerste oordeel aan de gewraakte rechter (die een alleensprekende rechter kan zijn) zelf over te laten,
zeker als de sfeer op de zitting waarschijnlijk
toch al niet goed is. In het advocatenpanel
hebben we daarnaast als bezwaar tegen deze
mogelijke aanpassing gehoord dat als het
verzoek toch wordt toegewezen, de vreemde
situatie kan ontstaan dat de rechtszaak al afgesloten is en toch overgedaan moet worden.
Kortom, de argumenten om de schorsende
werking van wrakingsverzoeken te beperken,
zijn met het oog op de praktische verwerkelijking daarvan, niet overtuigend.
Ad 4. Er zijn maatregelen denkbaar die de
vertraging wegnemen of beperken die nu
ontstaat bij elk ingediend wrakingsverzoek
(uitgezonderd als het verzoek ter plekke niet in
behandeling wordt genomen). Het ligt voor de
hand om te denken aan het snel bijeenkomen
van de wrakingskamer om het verzoek te
behandelen en dat de kamer zo snel mogelijk
beslist. Dat kan (en gebeurt ook in spoedeisende gevallen) op dezelfde dag. Als deze
handelwijze standaard zou worden, dan betekent dit echter een grotere inbreuk op de
dagelijkse zittingsroutine dan nu al het geval is
bij wrakingsverzoeken. Partijen, advocaten en
burgers zouden ook de indruk kunnen krijgen
dat de behandeling van wrakingsverzoeken
hierdoor niet zorgvuldig kan zijn. Bovendien is
het niet in alle gevallen nodig dat een verzoek
snel wordt afgehandeld. We zouden daarom
kunnen denken aan een constructie die het

135

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:05 Pagina 136

aan de zittingsrechter laat om te beslissen
over spoedeisendheid: in spoedgevallen volgt
snelheid, zo niet, dan kan de reguliere wrakingskamer het verzoek behandelen. Naar ons idee
bestaat dan – net als bij de vraag of een
wrakingsverzoek tot schorsing van de behandeling moet leiden – wel het gevaar voor een
extra conflict in een toch al gespannen situatie. De strafadvocaat kan bijvoorbeeld vragen
om zijn wrakingsverzoek in de ‘snelle procedure’ te behandelen, omdat zijn cliënt er
belang bij heeft om de strafzaak tegen hem zo
spoedig mogelijk achter zich te hebben. Als
de rechter vervolgens meent dat snelheid niet
nodig is, bijvoorbeeld omdat de verdachte
niet gedetineerd is, ontstaat een extra conflict
tussen advocaat en rechter. De minst ingrijpende optie is om de procedure te laten zoals
hij is en de gewraakte rechter informeel en
eventueel na overleg met een collega te laten
beslissen over spoedeisendheid.
Overigens krijgen wij uit de interviews de indruk
dat een snelle afhandeling van wrakingsverzoeken in plaats van tot minder, net zo goed
tot meer verzoeken aanleiding kan geven.
Partijen en advocaten die nu niet wraken
vanwege de vertraging, zouden kunnen overwegen om het met een snelle afhandeling wel
te doen.
Ad 5. Wij hebben onze vraagtekens bij de
financiële sanctie in geval van geconstateerd
misbruik of oneigenlijk gebruik. Beperkte
financiële sancties, zo zeiden wij al onder ad
1., hebben meestal maar weinig effect. Ook

136

hier geldt net als onder ad 1. dat men bij een
hoog bedrag zal menen dat het buiten proportie is (en feitelijk vaak oninbaar bij partijen
die vanwege kostenbesparing zonder advocaat procederen), terwijl een laag bedrag niet
afschrikt. We hebben daarnaast in het jurisprudentieonderzoek gezien dat wrakingskamers
in het gebruik van de kwalificatie ‘misbruik’
niet consistent zijn. Advocaten en rechters
hebben bezwaar tegen een sanctie bij misbruik, vanwege de spin-off die mogelijk
optreedt doordat burgers en advocaten ‘vanwege mogelijk negatieve gevolgen’ wraking
achterwege zouden kunnen laten, waardoor
het tot een te grote inperking van het controlemechanisme van wraking zou kunnen leiden.
Daarnaast wijzen zij bij elke beperking naar
het beeld dat in de samenleving mogelijk kan
ontstaan van de rechterlijke macht die zijn
eigen stoep schoon houdt. We hebben in de
survey echter gezien dat de bevolking in ieder
geval beperkingen steunt die betrekking hebben op mogelijk misbruik van de procedure.
Dit alles betekent dat men bij de beslissing
over het al dan niet invoeren van financiële
sancties het oordeel van de bevolking (vóór)
moet afwegen tegen dat van de juridisch
professionals en de wetenschap (tegen).
5.2.4 Over voorkoming en wegleiding van
wraking
Om de wrakingsprocedure adequater en efficiënter te maken, is ook aandacht voor de verschoningsprocedure van belang. Verschoning

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:05 Pagina 137

Conclusies en nabeschouwing

en terugtrekking van rechters vóór en tijdens
de zitting zijn in het onderzoek van Ter Voert
en Kuppens onderzocht. Vooral terugtrekking
vóór de zitting komt vaak voor (Ter Voert &
Kuppens 2002, hoofdstuk 3; 40% van de rechters die aan de enquête meewerkten, gaf aan
dat zij zich in 2000 of 2001 minstens eenmaal
voor de zitting hadden teruggetrokken).
Giesen e.a. bevelen onder andere aan om de
plicht tot verschoning te benadrukken en
enkele gronden expliciet te benoemen. Doel
daarvan is om de norm bij rechters nog meer
in te scherpen (zodat ook minder gewraakt
wordt) en de legitimiteit van de rechtspraak bij
de bevolking te versterken. Als dit vergezeld
gaat van het bekendmaken van de namen van
rechters voorafgaand aan de zitting en er voldoende publiciteit aan wordt gegeven (transparantie), zal dit waarschijnlijk een klein effect
hebben op het aantal wrakingsverzoeken maar
wel het vertrouwen in de rechterlijke macht bij
de bevolking versterken en de norm bij rechters nog meer inscherpen.
Om wrakingsverzoeken te voorkomen, menen
wij dat de Rechtspraak nog meer dan nu zou
moeten aansluiten bij de sociale normen van
de rechtspraktijk en het respect van burgers
voor het rechtssysteem. De bevolking heeft
een betrekkelijk hoog vertrouwen in de rechtspraak en is overigens van mening dat rechters
beschermd mogen worden tegen onterechte
wrakingsverzoeken. Rechtspraak is al regelmatig in documentaires op televisie te zien, er
wordt overwogen om rechtszaken direct op
internet te vertonen en rechtbanken hebben

elk jaar open dagen in de vorm van meet the
judge. Dit lijken ons goede manieren om het
vertrouwen van burgers te behouden. Het
onderhouden van de sociale normen tussen
rechtspraak en advocatuur krijgt naar ons idee
minder aandacht. Hoewel de dominante norm
onder advocaten nog steeds is dat wraking
een uiterste middel is, kregen wij tijdens het
onderzoek de indruk dat tussen advocaten en
rechters zich een vorm van ‘wij-zijdenken’ ontwikkelt. Een regelmatige ‘face to face’ dialoog
tussen de verschillende groepen van de juridische professie zou deze negatieve ontwikkeling misschien kunnen verhelpen. De Raad
voor de rechtspraak zou bij het organiseren
van bijeenkomsten tussen rechterlijke macht
en advocatuur het voortouw kunnen nemen.
Door dergelijke bijeenkomsten ontstaat wellicht meer vertrouwdheid en meer kennis van
en begrip voor elkaars werk en positie, wat de
sociale norm dat wraking een uiterste middel
moet zijn opnieuw kan bevestigen.
Voor het nagaan van andere mogelijkheden
om wrakingsverzoeken te voorkomen, is het
nuttig om te kijken naar de communicatie ter
zitting. Zoals uit hoofdstuk 2 en 3 bleek, ligt
waarschijnlijk aan betrekkelijk veel wrakingszaken frustratie ten grondslag. Die frustratie is
inherent aan elke spanningsvolle situatie en
dus ook aan de rechtspleging. Uit verhalen
van partijen maar ook uit wat wij van rechters
hoorden, leiden wij echter af dat rechters
soms bewust de confrontatie (menen te
moeten) aangaan en dan een wrakingsverzoek
op de koop toe nemen.153 Hoewel een

153 De zaak van In ’t Veld uit paragraaf 3.2.3 kan als voorbeeld dienen. Overigens is het ook vaak de advocaat die de
confrontatie zoekt, waarbij de rechter aan zijn eigen standpunt vasthoudt en dan een wrakingsverzoek op de
koop toeneemt.

137

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:05 Pagina 138

confrontatie niet altijd is te vermijden en vaak
zelfs noodzakelijk is, is een wrakingsverzoek
dat hieruit voortvloeit onnodig als daarbij niet
expliciet de onpartijdigheid van de rechter in
het geding is. Hetzelfde geldt voor situaties
waarin de rechter bedacht moet zijn op signalen van partijen zonder advocaat, waaruit af te
leiden is dat zij zich op de zitting onrechtvaardig behandeld voelen. Zowel door advocaten
als door rechters zou nagedacht kunnen
worden over het gebruiken en expliciet als
zodanig benoemen van informele time-outs,
waarin mogelijk zelfs even overlegd kan worden. Dat sluit aan bij de al bestaande praktijk
waarin ‘verstoringen van de zitting’ voornamelijk informeel worden opgelost en voor te laat
ingediende stukken gewoon een leespauze
wordt ingelast (Barendrecht e.a. 2011: 106107). Wij zien de bezwaren van al te veel informaliteit wel omdat de professionele procesdeelnemers daarvoor uit hun rol moeten stappen, wat vooral bevreemdend is voor de nietprofessionele deelnemers, maar we menen
dat het desondanks loont om het terrein nader
te verkennen. Dat kan bijvoorbeeld doordat
enkele rechters bij wijze van experiment daarin
het voortouw nemen. Overigens signaleren wij
dat deze ruimte voor ‘gecontroleerde informaliteit’ vooral kan gedijen als er tussen advocaten
en rechters een zekere mate van vertrouwen
en vertrouwdheid is, dus dit hangt samen met
de dialoog die hierboven is genoemd.
Een deel van de zaken waarin frustratie leidt
tot een wrakingsverzoek, is gekoppeld aan
partijen die zonder advocaat procederen en

138

door gebrek aan juridische en praktische
kennis over het verloop van rechtszaken, niet
goed kunnen inschatten wat de betekenis is
van uitlatingen van de rechter, bijvoorbeeld bij
comparities. Partijen kunnen door een ‘voorlopig oordeel’ van de rechter waarmee zij de
gang op worden gestuurd om te kijken of er
onderhandelingsruimte is, op de gedachte
gebracht worden dat de beslissing al vaststaat.
Het kan zijn dat dit probleem in de toekomst
vaker voorkomt, omdat de mogelijkheden om
zelf te procederen zijn verruimd met de verhoging van de competentiegrens van kantonrechters en de noodzaak om zelf te procederen
wordt versterkt door het verhogen van de
kosten van het verlenen van rechtshulp (en
overigens dragen ook economische ontwikkelingen daaraan bij). Het probleem is deels te
ondervangen door (bijvoorbeeld op internet
en met brochures) nog betere voorlichting te
geven over de verschillende fasen in een
proces en door de sensitiviteit bij rechters op
dit punt te verbeteren. Zij kunnen dan beter
inschatten hoe hun communicatie op partijen
uitwerkt.
Naar onze mening is het niet verstandig om te
veel aandacht te geven aan het beperken van
de wrakingsprocedure. Het gebruik van die
procedure als ‘signaal’ voor alles wat een partij
‘mis’ vindt aan haar proces is weliswaar niet
functioneel, maar de vraag is hoe zo’n partij
haar frustratie uit als het niet meer via een
wrakingsverzoek kan. In ieder geval zou
gezocht kunnen worden naar alternatieven om
eventuele frustratie op of na een zitting een

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:05 Pagina 139

Conclusies en nabeschouwing

effectieve uitweg te bieden. Dat alternatief
moet dan wel net zo ‘effectief’ zijn, ofwel een
vergelijkbaar effect hebben als het schorsen
bij wraking. Daarvoor zou een aangepaste
klachtenprocedure kunnen dienen. De klachtenprocedure is nu niet bij elke procespartij
bekend en als dat wel het geval is, wordt hij
over het algemeen als ineffectief beoordeeld
(zie ook Laemers 2011). Partijen en advocaten
die wij gesproken hebben, wezen de procedure als ineffectief van de hand; niet alleen
omdat het maanden duurt voordat een beslissing komt, maar vooral omdat het directe
effect van het stilleggen van de zaak ontbreekt
en dus het direct confronteren van de rechter
met jouw frustratie. Een snelle, effectieve en
zichtbare klachtenprocedure zou een deel van
de wrakingsverzoeken weg kunnen nemen. Bij
wijze van spreken zou een klachtbehandelaar
of vertrouwenspersoon direct na afloop van de
zitting door de rechter in de zittingszaal naar
binnen geroepen moeten kunnen worden om
de klacht op te nemen.
Overigens menen wij dat de Rechtspraak nog
beter gebruik zou moeten maken van de
mogelijkheden van het internet (niet alleen de
eigen website, maar bijvoorbeeld ook op
Wikipedia) om te communiceren over wraking
en de wrakingsprocedure.154 Het intypen van
de zoekopdracht ‘wraking’ op de website
rechtspraak.nl leidt nu tot ruim tweehonderd
resultaten waarin hiërarchie ontbreekt; het
ordenen van zoekresultaten (belangrijkste
bovenaan) is een simpele manier om informa-

tie gestructureerd aan te bieden. Het ‘Themadossier wraking’ dat nu op rechtspraak.nl
staat, bevat alleen neutrale, beschrijvende
tekst; een korte en heldere inleiding van het
belang van wraking in het rechtssysteem als
geheel zou naar ons idee kunnen bijdragen
aan het tegengaan van al te gemakkelijk
gebruik van het wrakingsinstrument. Op Wikipedia staat een verouderd technisch verhaal;
de Rechtspraak kan overwegen om medewerkers aan te wijzen die verantwoordelijk zijn
voor het ‘up to date’ houden van bepaalde
onderwerpen op belangrijke websites. Aangezien de meeste partijen en advocaten toch al
het internet raadplegen, leidt betere informatie in begrijpelijke taal waarschijnlijk niet tot
méér maar tot beter overdachte wrakingsverzoeken, en daardoor wellicht tot minder
verzoeken.
5.2.5 Slotoverweging
Empirisch onderzoek als het onderhavige kan
niet steeds eenduidige aanbevelingen geven
voor hoe moet worden gehandeld. Het kan
wel kennis en inzichten aanreiken waardoor de
dilemma’s beter zichtbaar zijn en als het goed
is leidt dat tot beter beleid en betere regelgeving. Wij hopen dat het onderzoek daaraan
bijdraagt.

154 En waar mogelijk wraking ook in documentaires terug te laten komen, zoals bijvoorbeeld in de NCRV-serie ‘De
rechtbank’ in de uitzending van 18 september 2012 het geval was.

139

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:05 Pagina 140

Literatuur
Abbott, A. (1988). The System of Professions. An Essay on the Division of Expert Labor. Chicago:
University of Chicago Press.
Aben, D.J.C. (2010). De zoektocht naar de gronden voor wraking. Nederlands Juristenblad,
p. 2594-2596.
Barendrecht, Maurits & Martin Gramatikov (2010). Aanvaardbaarheid van rechtspleging. Toegankelijkheid en rechtvaardigheid als gezien door de gebruikers. Nederlands Juristenblad, 17,
p. 1102-1110.
Barendrecht, Maurits, Stephanie van Gulijk, Martin Gramatikov & Paul Sluijter (2011). De goede
procesorde in beeld. Over gedrag van procespartijen en de regiefunctie van de rechter. Den Haag:
Raad voor de rechtspraak. Research Memoranda, nr. 1, jaargang 7.
Bauw, E. (2011). Wat te denken van wraking? Ars Aequi, 60, nr. 3, p. 202-208.
Bovend’Eert, P.P.T. (2002). Extern klagen over rechters: mogelijkheden van en grenzen aan een
externe klachtvoorziening ten aanzien van de rechterlijke macht. Trema nr. 1, p. 78-83.
Bovend’Eert, P.P.T. (2007). Rechterlijke onafhankelijkheid. In: J.B.J.M. ten Berge & A.M. Hol (red.).
De onafhankelijke rechter. Den Haag: Boom Juridische uitgevers, p. 29-43.
Brenninkmeijer, Alex (2009). Een eerlijk proces. Nederlands Juristenblad, 32, p. 2050-2056.
Brenninkmeijer, A.F.M. (2002). Naar een gedragscode voor de rechter? Trema, nr. 1, p. 84-91.
Broekaert, J. (2010). Zij wraakten niet als enigen; Het aantal verzoeken tot wraking van de rechter
stijgt de laatste jaren. NRC Next ,15 oktober 2010, p.10.
Chrit, Majida & Rosa Venneman, (2011). Wraking en de legitimiteit van de Rechterlijke Macht.
Een evaluatie van het wrakingsinstituut. Trema, nr. 1, p. 11-17.

140

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:05 Pagina 141

Literatuur

Chrit, Majida & Rosa Venneman (2011). Wraking van de rechter, een analyse. Masterscriptie
Universiteit Utrecht.
Cleiren, C.P.M. (2012). De neutrale rechter. Den Haag: Boom Juridische uitgevers.
Combrink-Kuiters, L., M. van Gammeren-Zoeteweij & S.L. Peters (2011). Monitor Gesubsidieerde
Rechtsbijstand 2010. Den Haag: Boom Juridische uitgevers.
Croes, Marnix (2011). Heeft de burger vertrouwen in de rechter? In: Marc Hertogh & Heleen
Weyers (red.). Recht van onderop. Antwoorden uit de rechtssociologie. Nijmegen: Ars Aequi
Libri, p. 301-324.
Dekker P. & T. van der Meer (2007). Vertrouwen in de rechtspraak nader onderzocht. Den Haag:
SCP. Gepubliceerd op ww.scp.nl.
Elffers, Henk & Jan de Keijser (2004). Het geloof in de kloof: wederzijdse beelden van rechters en
publiek. In: J.W. de Keijser & H. Elffers (red.). Het maatschappelijk oordeel van de strafrechter.
Den Haag: Boom Juridische uitgevers, p. 53-84.
Eshuis, R. (2007). Het recht in betere tijden. Over de werking van interventies ter versnelling van
civiele procedures. Boom Juridische uitgevers, Raad voor de rechtspraak, WODC.
Eshuis, R. & M. ter Voert (2003). De onafhankelijkheid en onpartijdigheid van rechters, van
insiders- naar outsidersperspectief. Justitiële verkenningen, 29 (1), p. 74-90.
Frissen, P., P. ’t Hart & S. Sieckelinck (2012). Reputaties gewogen. Beelden over de rechtspraak
bij beslissers en publieke opinieleiders. NSOB/Raad voor de rechtspraak.
Giesen, Ivo, Francois Kristen, Liesbeth Enneking, Evelien de Kezel, Leonie van Lent & Paulien
Willemsen (2012). De wrakingsprocedure. Een rechtsvergelijkend onderzoek naar de mogelijkheden tot herziening van de Nederlandse wrakingsprocedure. Den Haag: Sdu/Raad voor de
rechtspraak, Research Memoranda, nr. 5.
Hertogh, Marc & Heleen Weyers (red.) (2011). Recht van onderop. Antwoorden uit de rechtssociologie. Nijmegen: Ars Aequi Libri.

141

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:05 Pagina 142

Hoefnagels, G.P. (1973). Een methode van procesvoering (observatie van een rechtszitting).
Nederlands Juristenblad, 43, p. 1392-1395.
Hoefnagels, G.P. (1980). Een eenvoudige strafzitting. Alphen aan den Rijn: Samsom Uitgeverij.
Ippel, Pieter & Susanne Heeger-Hertter (2006). Sprekend de rechtbank. Alledaagse communicatie
in de Utrechtse zittingszaal. Nijmegen: Wolf Legal Publishers.
Kleef, Michiel van & Suse van Kleef (2011). Rechtspraak is mensenwerk. Zestien rechters over de
dilemma’s van hun vak. Amsterdam: Athenaeum – Polak & Van Gennep.
Klein Haarhuis, C.M. (2008). Geschilgedrag. Verklaringen bijeengebracht. Den Haag: WODC,
Cahier 2008-8.
Klijn, A., J. van der Schaaf & G. Paulides (1998). De rechtsbijstandsubsidie herzien: Een evaluatie
van de toegangsregulering in de Wet op de rechtsbijstand. Den Haag: WODC, Onderzoek en
Beleid 175.
Klijn, A. & M. Croes (2007). Wil het volk ook meedoen? Burgers over hun bereidheid tot deelname aan de strafrechtspraak. In: Leken en rechtspraak: moet, mag en wil de burger meedoen?
Rechtstreeks, nr.1, p. 81-102.
Knapen, Michel (2012). Advocaten ontdekken wraking. Aantal wrakingsverzoeken in vijf jaar
verdubbeld. Advocatenblad, 13 januari, p. 18-23.
Korthals Altes, W. (2012). Ons wrakingssysteem moet overboord. Een voorstel voor verandering.
Nederlands Juristenblad, 30, p. 2131-2132.
Kraats, K. van der, M. Croes, A. Klijn & B. Diephuis (2010). Magistrale perspectieven: de raio’s
2010. Zutphen: SSR.
Kuijer, M. (2004). The blindfold of lady justice. Judicial independence and impartiality in the light
of the requirements of article 6 ECHR. Nijmegen: Wolf Legal Publishers.
Kruijer, H. (2011) .Wraking van een uitgesproken rechter. Nederlands Juristenblad, 36, p. 24392442.

142

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:05 Pagina 143

Literatuur

Kwak, A.J. (2003). Rechterlijk gezag in het geding. Over het marktplein, de ivoren toren en het
glazen huis. Justitiële Verkenningen, 29, nr. 1, p. 32-46.
Kwak, A.J. (2005) The Legal Junction. The Complex Promise of Modern Legal Professionalism.
Proefschrift EUR, uitgegeven in eigen beheer.
Laemers, Miek (2011). Morren in de marge van de rechtspraak. Klagen over rechters, gerechtsambtenaren en de rechterlijke organisatie. Kluwer, SteR, Radboud Universiteit Nijmegen.
Langbroek, P.M. (2010). Van hun zaak gehaald? Naar een continuïteitsbeginsel bij rechterswisselingen. In: N. Doornbos, N. Huls & W. van Rossum (red.). Rechtspraak van buiten. Deventer:
Kluwer, p. 103-110.
Lind, E. Allan & Tom R. Tyler (1988). The Social Psychology of Procedural Justice. New York:
Plenum Press.
Linden, Janneke van der (2010). De civiele zitting centraal: informeren, afstemmen en schikken.
Deventer: Kluwer.
Linden, Janneke van der (2008). Zitten luisteren en schikken; Rechtvaardigheid en doelbereik bij
de comparitie na antwoord. Raad voor de rechtspraak, Research Memoranda, jaargang 4, nr. 5.
Mediatest BV (2011). Effect ‘De rechtbank’ op kennis en houding. Eindrapportage. Den Haag:
Raad voor de rechtspraak.
Mei, M.C. van der (2011). Wraking: een zuiver instrument. Een overzicht van wrakingsverzoeken
in strafzaken. Trema, nr. 1, p. 4-10.
Polak, J.M. (2004). Wraking en verschoning van rechters’. In: A.H. Klip, A.L. Smeulers & M.W.
Wolleswinkel (red.). KriTies: liber amoricum et amicarum voor prof. mr. E. Prakken. Deventer:
Kluwer, p. 121-127.
Rossum, Wibo van (1998). Verschijnen voor de rechter. Hoe het hoort en het ritueel van Turkse
verdachten in de rechtszaal. Amsterdam: Duizend en Een.

143

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:05 Pagina 144

Rossum, Wibo van (2007). Gelet op de cultuur. Reflectie op de relevantie van culturele achtergronden van etnische minderheden in de Nederlandse rechtspraktijk. Raad voor de rechtspraak,
Research Memoranda, 3, nr. 2.
Slagter, W. (2011). Voorstel voor een dialoog tussen rechter en partijen, mede ter voorkoming
van een poging tot wraking. Nederlands Juristenblad, 36, p. 2444.
Snel, Bert (1977). Kijken in de rechtszaal. Een observatieonderzoek naar buiten-juridische faktoren
die ter zitting het vonnis van de politierechter beïnvloeden. Alphen aan den Rijn: Samsom
Uitgeverij.
Soeharno, Jonathan (2009). The Integrity of the Judge. A Philosophical Inquiry. Farnham:
Ashgate.
Soeharno, Jonathan (2011). Blind vertrouwen. De norm van rechterlijke integriteit. Raad voor de
rechtspraak, Rechtstreeks, nr. 3.
Stuiveling, S.J. (2009). Transparantie en Rechtspraak: kennis delen met de samenleving.Raad
voor de rechtspraak, Rechtstreeks, Rechtspraaklezing 2009.
Suijkerbuijk, Linda (2011). De rechter wraken-wreken. Een onderzoek naar het gebruik van
wraking en het huidige toezicht hierop. Masterscriptie Universiteit van Tilburg.
Thibault, J.W. & L. Walker (1975). Procedural justice: A psychological analysis. Hillsdale, NJ:
Erlbaum.
Tyler, Tom R. (1990). Why People Obey The Law. New Haven/London: Yale University Press.
Tyler, Tom R. (2007). Procedural Justice and the Courts. Court Review, Vol. 44, p. 26-31.
Veen, Romke van der (2007). De rol van professionals in een veranderende verzorgingsstaat. In:
Jan Willem Duyvendak, Godfried Engbersen, Marigo Teeuwen & Imrat Verhoeven (red.). Macht
en verantwoordelijkheid. Essays voor Kees Schuyt. Amsterdam: Amsterdam University Press,
p. 149-159.

144

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:05 Pagina 145

Literatuur

Velthoven, B.C.J. van (2011). Over het relatieve belang van een eerlijke procedure: procedurele
en distributieve rechtvaardigheid in Nederland. RM Themis, nr. 1, p. 7-16.
Voert, Marijke ter & Jos Kuppens (2002). Schijn van partijdigheid rechters. Den Haag, WODC.
Vrieze, G. (2005). Zijn rechters zonder gedragscode nog wel te vertrouwen? (I), Trema, nr. 4,
p. 139-150.
Vrieze, G. (2005). Zijn rechters zonder gedragscode nog wel te vertrouwen? (II), Trema, nr. 5,
p. 194-208.
Wal, P. van der (2010). Misbruik van wraking. NTFR-B, 19, p. 7-11.
Werd, M.F.J.M de (2002). Wraking van rechters en niet-rechters. Who’s hot and who’s not? Trema,
nr. 1, p. 51-56.
Weyers, Heleen & Marc Hertogh (2007). Legitimiteit betwist. Een verkennend literatuuronderzoek naar de ervaren legitimiteit van het justitieoptreden. Rijksuniversiteit Groningen/WODC.
Wiersma, H.W. (2001). Wraking van de civiele rechter? Bij voorkeur niet! Nederlands Juristenblad,
p. 1835-1842.

145

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:05 Pagina 146

Bijlagen
Bijlage A
Semigestructureerde vragenlijst gebruikt bij de
interviews van advocaten en partijen
Ervaring
1. Hoelang bent u advocaat? Waar?
2. Op welke rechtsgebieden bent u werkzaam? Hebt u specialismen?
3. Hoe vaak hebt u een wrakingsverzoek ingediend?
NB Bij een partij zonder gemachtigde: ervaring met rechtszaken en wraking?
Voorafgaand
4. Wie nam het initiatief tot de wraking (uw cliënt of u)?
5. Wat waren zoal uw belangrijkste redenen voor het indienen van het wrakingsverzoek? Hebt u
voorafgaand de rechter(s) signalen gegeven dat u twijfelde aan zijn/hun onpartijdigheid?
6. Wat verwachtte u van de wrakingsprocedure? Oriëntatie?
7. Hoe schatte u de kans op succes in?
Tijdens
8. Hoe hebt u de behandeling van het wrakingsverzoek in het algemeen ervaren?
9. Was uw cliënt aanwezig bij de wrakingszitting? (waarom wel/niet?)
10. Was de rechter/waren de rechters aanwezig bij de wrakingszitting? Hoe beoordeelde u dat?
11. Wat zijn uw gedachten over de ruimtelijke opstelling van alle betrokkenen?
12. Denkt u dat het invloed heeft dat de wrakingsrechters de gewraakte rechters zien?
13. Waren anderen aanwezig (bij strafzaken: bijv. officier van justitie)? Wat vond u daarvan?
14. Hoe beoordeelt u de gang van zaken bij de wrakingskamer?
Achteraf
15. Hoe beoordeelt u de uitkomst van de procedure?
16. Hoe beoordeelt u de motivering van de beslissing van de wrakingskamer?

146

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:05 Pagina 147

Bijlage A
Semigestructureerde vragenlijst gebruikt bij de interviews
van advocaten en partijen

Evaluatie
17. Bent u door uw ervaring met de wrakingsprocedure anders tegen wraking aan gaan kijken?
18. Hebt u ook gedacht aan het benutten van andere mogelijkheden: klacht, instellen rechtsmiddel?
19. Heeft een advocaat die vaker wraakt bepaalde kenmerken? Zo ja, welke?
20. Hebt u suggesties voor verandering c.q. verbetering van de wrakingsprocedure?

147

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:05 Pagina 148

Bijlage B
Vragenlijst advocaten- en rechterspanel
Kenmerken
Vestigingsplaats/kantoor: …
Advocaat/rechter sinds: …
Aantal keren gewraakt: …

Specialisatie: …
Waarvan toegewezen: …

Stellingen (antwoorden op een schaal van 1 t/m 5, tussen ‘zeer mee oneens’ en ‘zeer mee
eens’)
Algemeen
1. De wrakingsprocedure voldoet in algemene zin prima.
2. Wraking ligt te gevoelig bij de rechterlijke macht.
3. Het feitelijk leveren van bewijs voor de partijdigheid van de rechter is te moeilijk.
4. De criteria voor wraking zijn te strikt en moeten worden verruimd.
Procedureel
5. Er moet een nationale wrakingskamer worden ingesteld i.v.m. eenheid jurisprudentie.
6. De gewraakte rechter moet aanwezig zijn tijdens de wrakingszitting.
7. Er moet geen automatische schorsing meer zijn als een wrakingsverzoek wordt ingediend.
8. Er moet hoger beroep mogelijk zijn tegen de beslissing van de wrakingskamer.
9. Wrakingsverzoeken moeten binnen één week worden afgehandeld.
10. Er moet een snelle ontvankelijkheidsprocedure komen met een unus-rechter.
11. In geval van oneigenlijk gebruik moet de wrakingskamer een boete kunnen opleggen.
12. Na toewijzing moeten eventuele extra (proces)kosten door de staat worden gedragen.
Open vragen
13. Er worden verschillende factoren binnen de rechterlijke macht genoemd die de stijging van
het aantal wrakingsverzoeken zouden kunnen verklaren. Wilt u een nummer geven aan de
volgende factoren, op volgorde van uw inschatting van belangrijkheid.

148

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:05 Pagina 149

Bijlage B
Vragenlijst advocaten- en rechterspanel

... Grotere nadruk op snelheid en efficiency binnen de rechtspraak.
... Rechters ‘sturen’ steeds vaker.
... Er zijn steeds meer incompetente rechters.
... Het gezag van rechters is verminderd.
... Rechters communiceren niet goed.
... Vrouwelijke rechters communiceren niet goed.
... Anders, namelijk ...
14. Er worden verschillende factoren binnen de advocatuur genoemd die de stijging van het
aantal wrakingsverzoeken zouden kunnen verklaren, bijvoorbeeld dat strafrechtadvocaten
zich steeds antagonistischer opstellen of dat het ligt aan de ‘randstedelijke vrije en scherpe
rechtscultuur’. Wat zijn naar uw mening factoren binnen de advocatuur die verband houden
met al dan niet wraken?
15. Wat vindt u van de gedachte om bij een wrakingsverzoek een ‘time-out’ in te lassen c.q. een
onafhankelijke rechter een bemiddelingspoging te laten doen?
16. Wat vindt u van het idee om juist bij een wrakingsprocedure gekwalificeerde personen van
buiten de zittende magistratuur mee te laten oordelen (bijvoorbeeld een advocaat en een lid
van het OM als leden van de wrakingskamer)?

149

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:05 Pagina 150

Bijlage C
Observatieformulier wrakingszittingen
1. Teken de ruimtelijke inrichting, opstelling meubilair, aanwezige personen, enzovoort.

2. Hoelang duurt de zitting en hoelang zijn de verschillende actoren aan het woord en waarmee:
begintijd:

eindtijd:

vz uitleg:
bijzitters:
griffier:

vz vragen:

advocaat 1:
partij 1:

advocaat 2:
partij 2:

overige aanwezigen (gewraakte rechter, advocaat tegenpartij, ovj):

Ruimte voor opmerkingen over tijdsduur, enzovoort

150

vz ‘behandeling’:

advocaat 3:
partij 3:

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:05 Pagina 151

Bijlage C
Observatieformulier wrakingszittingen

3. Inhoudelijke beschrijving
a. Indruk van de rechter(s) – streep door wat niet van toepassing is en leg eventueel uit.
heeft zich goed voorbereid – stelt kritische vragen – is oplettend – maakt aantekeningen –
vraagt door – toont dossierkennis – vriendelijk – informeel/formeel – afstandelijk/betrokken –
maakt grapjes – stelt aanwezigen op gemak – emoties ja/nee – gespannen/ontspannen –
actief/lijdelijk
Ruimte voor opmerkingen en citaten

b. Indruk van de advocaat/advocaten – streep door wat niet van toepassing is en leg eventueel
uit.
heeft zich goed voorbereid – is puntig – toont dossierkennis – is kritisch – is oplettend –
maakt aantekeningen – dramt door – vriendelijk – informeel/formeel – afstandelijk/betrokken
– maakt grapjes – heeft contact met cliënt – gespannen/ontspannen – emoties ja/nee
Ruimte voor opmerkingen en citaten

151

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:05 Pagina 152

c. Indruk van de gewraakte rechter – streep door wat niet van toepassing is en leg eventueel uit.
heeft zich goed voorbereid – is puntig – toont dossierkennis – is kritisch – is oplettend –
maakt aantekeningen – dramt door – vriendelijk – informeel/formeel – afstandelijk/betrokken
– maakt grapjes – heeft contact met anderen – gespannen/ontspannen – emoties ja/nee
Ruimte voor opmerkingen en citaten

d. Indruk van overige aanwezigen (verzoeker, publiek) – streep door wat niet van toepassing is
en leg eventueel uit.
is oplettend – maakt aantekeningen – vriendelijk – informeel/formeel – afstandelijk/betrokken
– maakt grapjes – contact met anderen – gespannen/ontspannen – emoties ja/nee – draagt
iets bij
Ruimte voor opmerkingen en citaten

4. Algemene indruk van de sfeer – streep door wat niet van toepassing is en leg eventueel uit.
zakelijk ja/nee – afstandelijk/betrokken – gespannen/ontspannen – emotioneel ja/nee – formeel/informeel – kritisch/afwachtend
Ruimte voor opmerkingen en citaten

152

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:05 Pagina 153

Bijlage D
Gegevens over de steekproef

Bijlage D
Gegevens over de steekproef
De verdeling man/vrouw was precies 50%. Er waren 181 respondenten jonger dan 30 jaar (18%),
257 respondenten van 30 tot en met 44 jaar (26%), 287 respondenten van 45 tot en met 59 jaar
(29%) en 275 respondenten van 60 jaar en ouder (28%). Ruwweg de helft had een opleiding
genoten tot en met vmbo/mavo/mbo, 15% havo/vwo, 25% hbo en 10% universiteit.
Leeftijd

16-29 jaar
30-44 jaar
45-59 jaar
60 jaar en ouder

steekproef
18,1%
25,7%
28,7%
27,5%

CBS (2012)
21,0%
24,7%
26,5%
27,8%

steekproef
49,4%
14,8%
25,3%
10,0%
0,5%

CBS 15-65 jaar (2011)
61,6%
10,8%
18,2%
9,4%

steekproef
12%
24%
63%

tv-onderzoek
10%
24%
66%

Opleidingsniveau

lo of bo/lbo/vmbo/mavo/mbo
havo/vwo
hbo
wo
weet niet

Ervaring met gerechtelijke procedures

meerdere keren
eenmaal
nooit
* n ervaring = 366

153

research memoranda 2012-6 18-12-12 11:05 Pagina 154

Hoedanigheid
direct betrokken
als getuige

84%
16%

83%
17%

werkzaam (geweest) in de rechtspraak

1%

1%

partner of ander familielid werkzaam
(geweest) in de rechtspraak

4%

4%

zelf als partij, slachtoffer, getuige of
verdachte betrokken (geweest)

22%

21%

één of meerdere rechter(s) in mijn
familie- of vriendenkring

6%

5%

zelf werkzaam (geweest) op een ander
terrein van justitie

4%

7%

partner of ander familielid werkzaam
(geweest) op ander terrein van justitie

5%

6%

van verhalen/ervaringen van
familieleden of vrienden

32%

34%

uit de media (kranten/tv)

74%

69%

via internet

40%

41%

Bronnen van kennis

154