8
Stijging van de Nederlandse melkproductie
Aan de orde is het dertigledendebat over de gevolgen van
de stijging van de Nederlandse melkproductie.
De voorzitter:
Tijdens dit debat zal mevrouw Vermue haar maidenspeech
houden. Volgens de gewoonte van dit huis zal zij dan dus
niet geïnterrumpeerd worden. We beginnen met mevrouw
Thieme, namens de Partij voor de Dieren. De spreektijd is
drie minuten per fractie.

Mevrouw Thieme (PvdD):
Voorzitter. De melk wordt duur betaald. Vorig jaar zagen
we in het televisieprogramma ZEMBLA de schrijnende
gevolgen van de intensivering en schaalvergroting in de
melkveehouderij, met uitgemergelde koeien die jaarlijks
vele duizenden liters melk moeten produceren. Hun kalf
krijgt daar niets van. Het pasgeboren kalf wordt meteen na
de geboorte in een eenlingbox gestopt en vertoont daarna
in de zogeheten groepshuisvesting gestoord gedrag: het
gaat wanhopig zuigen aan andere kalfjes. In Gelderland
zagen we onlangs kalfjes die, om dit tegen te gaan, een
neusring hadden gekregen met een tandwiel. Wat vindt de
staatssecretaris van deze dieptrieste gang van zaken?
Professor Jandouwe van der Ploeg zei in ZEMBLA dat een
koe direct vervangen wordt door een volgend dier als de
melkproductie van die koe iets daalt. Oud-staatssecretaris
Dijksma pareerde deze stelling in haar brief door te zeggen
dat dit niet waar was: "Ik weet zeker dat melkboeren zorgvuldig met hun dieren omgaan."
Ik nodig déze staatssecretaris uit om te kijken naar de feiten.
Op de website The Milk Story, van FrieslandCampina, staat
dat de afvoerleeftijd van melkkoeien zo rond de vijf jaar ligt.
Ik citeer FrieslandCampina: "Dat is nog niets eens de helft
van de veertien jaar die een koe kan worden." De oorzaken
zijn, zo lezen we, de hoge melkproductiviteit, de onnatuurlijke en ziekmakende herfstkalverenstrategie en de ligboxstallen die vanwege de beperkte ruimte en slechte vloeren
klauwproblemen en uierontstekingen veroorzaken. Uitgemergelde koeien gaan met vier, vijf jaar naar de slacht,
omdat ze geen economische waarde meer hebben. Wat
gaat de staatssecretaris daartegen doen?
Melk is goedkoper dan bronwater, maar kost natuurlijk veel
meer. Dit is een volkomen uit de hand gelopen situatie, die
alleen maar erger wordt nu het melkquotum is losgelaten
en veel boeren willen uitbreiden. Melkveehouders luiden
tegelijkertijd de noodklok om de lage melkprijs, maar het
zijn de mega-uitbreidingen die een dergelijk lage prijs
hebben veroorzaakt. Schaalvergroting leidt dus niet tot
meer inkomenszekerheid voor boeren. Integendeel, ze leidt
tot kwetsbare bedrijven, veel dierenleed en milieu- en
natuurschade.
Herman Wijffels, in 2001 voorzitter van de commissie over
de toekomst van de veehouderij, zei in de uitzending van
ZEMBLA het volgende. "De Nederlandse ambitie om de

Tweede Kamer

Stijging van de Nederlandse
melkproductie

wereld te voeden is geweldig overtrokken. Het kabinet heeft
sinds mijn rapport geen harde grenzen gesteld aan de
melkveehouderij. Nu al zit een aantal grote melkveehouderijbedrijven in bijzonder beheer. Het is een illustratie dat de
kwetsbaarheid in economisch-financiële zin toeneemt. De
politiek heeft te lang te weinig gedaan en dit probleem zelf
gecreëerd."
Levert al dit leed, boerenleed en dierenleed, nou wat op?
De melkveehouderij draagt slechts 0,3% bij aan het bruto
binnenlands product, terwijl zij voor 50% verantwoordelijk
is voor de nationale ammoniakuitstoot en daarmee de
natuur ernstig bedreigt. De schade is op dit punt alleen al
ten minste 1 miljard euro. De melk wordt duur betaald. De
melkveehouderij is de nieuwe bio-industrie. Het is tijd dat
de staatssecretaris ingrijpt en zijn mooie woorden tijdens
de behandeling van de landbouwbegroting, "kwaliteit in
plaats van meer voor minder", in daden omzet.

Mevrouw Ko er Kaya (D66):
Voorzitter. "De topsporters van de melkindustrie." In de
uitzendingen van ZEMBLA die ten grondslag liggen aan dit
debat, werd duidelijk wat voor prestaties koe en boer
moeten leveren om het vol te houden in de melkveesector.
Voor de boer gaat het dan om zijn bedrijf, om het brood op
de plank. Voor de koe is het een prestatie om iedere dag
voldoende melk te leveren, en gaat het dus om leven en
dood. Presteert zij even wat minder, dan is zij onbruikbaar
en volgt de slacht. Presteert zij goed, dan kan zij broodmager of ziek worden. Zoals een boer het zei: een ronde koe
zorgt beter voor zichzelf dan voor mij.
Ik zeg er tegelijkertijd bij dat deze boer niet model staat
voor al die boeren die wel goed voor hun dieren zorgen.
Maar dit kan ook niet. Deze ontwikkeling moeten wij dus
ook keren. De groei van stallen en van melkproductie mag
niet ten koste gaan van dierenwelzijn. Zo staat de weidegang onder druk. Steeds minder koeien komen buiten. Wie
ooit heeft gezien hoe blij een koe het grasland op gaat in
het voorjaar, weet hoe treurig deze ontwikkeling is. Ondertussen wachten wij, SP, GroenLinks en D66, al bijna vier
maanden op een reactie van de staatssecretaris op onze
initiatiefnota Wei voor de koe. Moet ik hieruit concluderen
dat weidegang en natuurlijk gedrag voor koeien geen prioriteit zijn voor hem?
Opvallend is ook het weidemelkkeurmerk. Het gaat om
koeien die 120 dagen per jaar zes uur buiten lopen. Het
grootste deel van het jaar staan ze dus binnen. Kun je dan
van weidemelk spreken? Ook gaat het keurmerk niet over
de aanwezigheid van de omega 3-vetzuren, die je in echte
melk verwacht. Waarom kan de koe niet eerder in het jaar
in de wei?
Dan kom ik op het onthoornen van de koe. In 2013 spraken
overheid, sector en dierenbescherming erover om hiermee
te stoppen. Dit jaar krijgt de Kamer een evaluatie van het
veranderproces. Voor zover ik het begrijp, is die evaluatie
nog niet gestart. Klopt dat? Hoe verhouden al die vergunningen voor grotere stallen zich tot het regeringsbeleid om
toe te werken naar een einde van het onthoornen? Grotere
stallen betekent namelijk ook vaak meer koeien die binnen
vervolgens vaak dicht op elkaar staan. Dat is precies waar
je geen hoorns wil. Ik hoor graag ook hierop een reactie.
Graag verneem ik hierop de reactie van de staatssecretaris.

27 januari 2016
TK 47

47-8-1

De heer Grashoff (GroenLinks):
Voorzitter. Je kunt de situatie in de melkveehouderij van
alle kanten aanvliegen maar elke keer komt er eigenlijk
dezelfde conclusie uit. Je kunt het bekijken van de kant van
dierenwelzijn. Je constateert dan dat een intensivering,
schaalvergroting, het binnenhouden van de dieren niet
goed is. Je kunt het bekijken van de kant van milieu, fosfaat
en stikstofdepositie en dan kun je vaststellen dat het het
beste is om koeien in de wei te hebben en om ervoor te
zorgen dat er stabiele bedrijven zijn van niet al te idioot
grote bedrijfsomvang waar een goede boterham verdiend
wordt. Dat kan. Sterker nog, de melkveehouderij is nog
steeds in zekere zin de witte raaf in de dierhouderij als je
het vergelijkt met de varkenshouderij. Het is buitengewoon
plezierig dat we nog steeds een meerderheid van de koeien
in de wei hebben staan en dat het ook nog steeds mogelijk
is om dat te doen, waarbij er wat betreft de boer ook nog
sprake is van een goed businessmodel.
Echter, de vrijheid van de ene ondernemer om in een wilde
groei mee te gaan en toe te gaan groeien naar stallen van
500, 600 of 700 dieren en ze daardoor ook binnen te moeten
houden, beperkt de vrijheid van de andere ondernemer om
op een behoorlijke manier zijn werk te blijven doen en zijn
bedrijf te blijven voeren. Het is een vicieuze cirkel waar we
in terechtkomen die na verloop van tijd tot de conclusie zal
leiden dat het niets anders is dan dat we gewoon een
nieuwe tak van intensieve veehouderij erbij hebben. De
weidegronden zijn leeg maar wel overbelast. Er zijn ecologische woestijnen. De stallen zijn te groot. Het dierenwelzijn
gaat onderuit. Eigenlijk is de kwaliteit van het boerenbedrijf,
van het melkveehouderschap er af. Dat kunnen we stoppen,
maar dan moeten we het wel doen.

mest nog kwijt te kunnen en om de koeien erop te laten
grazen. Het was dus weer schrikken met de laatste CBScijfers. Weer een procent minder koeien in de wei, ondanks
de aangenomen moties, de mooie beloftes van bewindspersonen en de vrijblijvende afspraken. In 2001 liep nog 90%
van de koeien buiten, nu nog maar 69%. Die trend moet
worden gekeerd. Daarom heeft de SP samen met D66 en
GroenLinks een initiatiefnota het licht doen zien om de
weidegang op te nemen in de wet. Mooie woorden alleen
zijn immers niet genoeg.
Vorig jaar rond deze tijd zei staatssecretaris Dijksma dat zij
er vast op vertrouwde dat de sector onder de maximaal
toegestane en verantwoorde mestproductie zou blijven en
dat harde maatregelen niet nodig waren. Enkele maanden
later was het mestmaximum, het zogenoemde fosfaatplafond, al overschreden. Met de mond belijdt de regering
grondgebonden groei, maar in haar beleid stimuleert zij
juist het tegenovergestelde. Met de voorgestelde fosfaatregels worden melkveehouders met voldoende weiland
gedupeerd, terwijl de megagroeiers juist beloond worden.
Wat is dit voor schizofreen beleid? De regering weigerde
vorig jaar grondgebonden groei te regelen, de PvdA stemde
alle grondgebonden amendementen weg en de melkveehouderij kon bijna onbeperkt groeien. Grondgebondenheid
werd mondjesmaat geregeld.
Het liberaliseren van de melkmarkt en het afschaffen van
de melkquotering was een historische vergissing. De
melkproductie, inclusief milieubelasting, is fors gestegen
en de melkprijs flink gedaald. De koeien op stal, de mestproductie door het plafond, het milieu overbelast en een
steeds armer wordende boer. Het invoeren van fosfaatrechten is de impliciete erkenning dat de liberalisering een flop
is. Erkent de staatssecretaris dat?

Het gaat er dus om te proberen te komen tot een integrale
visie — dat zou ook mijn verzoek zijn richting de staatssecretaris — op hoe je de toekomst van de melkveehouderij
nu ziet. Is het vrijheid, blijheid en daarmee onweerlegbaar
een ontwikkeling naar een grootschalige intensieve veehouderij of is het een melkveehouderij die in de toekomst op
een goede manier met weidegang en met een hoge kwaliteit
van dierenwelzijn en product, de Nederlandse melk veruit
bovenaan kan zetten op wereldschaal? Daar gaat het om.
Laten we proberen om los van alle afzonderlijke zaken die
we aan bod hebben, van fosfaatrechten tot en met stikstofdepositie, te komen tot een concept dat een breed draagvlak
heeft in de samenleving en dat naar mijn overtuiging ook
een breed draagvlak heeft onder een meerderheid van
melkveehouders, en dat leidt tot een tak van sport die blijvend uitstekend is en op een goede manier de factoren
dierenwelzijn, economisch model en duurzaamheid met
elkaar verbindt. Dat zou mijn pleidooi zijn.

Een van de ergste dierenwelzijnsproblemen is dat kalfjes
meteen na de geboorte bij de moeder worden weggehaald.
Hiermee wordt geen recht gedaan aan natuurlijk gedrag en
wordt niet op een respectvolle manier omgegaan met
levende wezens. Wat gaat de staatssecretaris daaraan doen?
Afgelopen jaren is een wirwar van regelgeving over de
melkveesector uitgestort. Dan weer naar links, dan weer
naar rechts; het was een dronkenmansrit. Waar zijn de
melkveehouders aan toe? Wij wachten al sinds juli op duidelijkheid over de fosfaatrechten. Het kan gemakkelijk
geregeld worden als de staatssecretaris de SP-voorstellen
uit onze fosfaatnota overneemt. Ontzie bedrijven met voldoende grond en een veebezetting van minder dan 2,5 koe
per hectare, laat de fosfaatbank de rechten verdelen en geef
nieuwe megastallen geen rechten. De staatssecretaris heeft
vandaag de kans om een duidelijke richting aan te geven,
namelijk grondgebonden melkveehouderij met weidegang,
diervriendelijk en verantwoord.

De heer Van Gerven (SP):
Voorzitter. Koeienstallen zonder weiland eromheen, dat is
het schrikbeeld van een toekomst waar we niet heen willen.
Met de kippenhouderij en de varkenshouderij is het al
jarenlang geleden misgegaan. De dieren leven in kale stallen
zonder ooit daglicht te zien. Laten we in vredesnaam niet
met de melkveehouderij de kippen en de varkens achterna
gaan. Nu is het nog een sector met een diervriendelijk en
groen imago. Mijn oproep is: houd de melkveehouderij
grondgebonden, dus met voldoende weiland erbij om de

De heer Geurts (CDA):
Voorzitter. De melkveehouderij in Nederland is de top in
de wereld qua dierenwelzijn. In de afgelopen jaren zijn veel
nieuwe stallen gebouwd of bestaande stallen uitgebreid.
Deze stallen zijn ruimer. De koeien hebben nog meer ruimte
gekregen. Ook de financiële lasten voor de melkveehouders
en hun gezinnen zijn echter toegenomen. Als je op werkbezoek gaat en met melkveehouders en hun gezinnen spreekt,
blijkt hun liefde voor de dieren en zie je hun passie om de
dieren zo goed mogelijk te verzorgen. Natuurlijk hebben

Tweede Kamer

Stijging van de Nederlandse
melkproductie

27 januari 2016
TK 47

47-8-2

de melkveehouders ook te maken met de economie rond
de koe. Sommige melkveehouders zijn goed in staat om
een les melkvee-economie te geven en die kan soms hard
overkomen. Betekent dit dat zij hun dieren niet goed verzorgen? Nee, zeker niet. Om de voormalige staatssecretaris te
citeren: het gaat om boeren die vooral liefde voor hun dieren hebben en die hun dieren zo goed mogelijk verzorgen.
Ook het CDA zou graag willen debatteren over een voorstel
over fosfaatrechten. De melkveehouders hebben recht op
duidelijkheid en zij moeten weten waar zij aan toe zijn.
Daarom lijkt het ons goed dat de regering eerst met een
wetsvoorstel komt. De vraag is wanneer het kabinet zover
is.

Mevrouw Thieme (PvdD):
Ik wil van de heer Geurts weten of hij zich niet een beetje
schaamt voor het feit dat hij voor afschaffing van de melkquotering heeft gestemd, met als gevolg boerenleed en
dierenleed.
De heer Geurts (CDA):
Nu breekt mijn klomp! De Partij voor de Dieren verwijt het
CDA dat er op Europees niveau eisen zijn opgelegd. Volgens
mij is uw partij ook een van de partijen die in deze Kamer
elke week moties proberen aangenomen te krijgen die ertoe
leiden dat boeren meer moeten investeren. En dan gaat u
mij nu vertellen dat het CDA daar verantwoordelijk voor
zou zijn? Ik werp dat verre van mij.

De voorzitter:
Mevrouw Thieme heeft nog een vraag voor u.
De voorzitter:
U zei "u", maar u bedoelde mevrouw Thieme.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Het CDA profileert zich altijd graag als de boerenpartij, maar
hetzelfde CDA heeft ingestemd met het afschaffen van de
melkquotering. Wij zien nu dat melkveehouders zelfs wanhopig naar de paus gaan omdat zij een te lage melkprijs
krijgen voor hun productie. Dat heeft natuurlijk alles te
maken met het feit dat door de rat race naar de bodem, het
nog verder uitbreiden, het nog meer produceren en het op
prijs concurreren, de inkomenszekerheid van boeren alleen
nog maar meer op de tocht is komen te staan. Voelt het
CDA zich daar niet een beetje verantwoordelijk voor?
De heer Geurts (CDA):
Ik dacht dat we het vandaag zouden hebben over de ZEMBLA-uitzending, maar mevrouw Thieme van de Partij voor
de Dieren haalt nu een heel ander onderwerp aan, namelijk
de inkomenspositie van boeren. Daar wil ik graag met haar
over debatteren, maar ik dacht niet dat dit onderwerp de
aanleiding voor het debat was. Wij zijn het erover eens dat
de inkomenspositie van boeren op dit moment gigantisch
onder druk staat. In sommige sectoren, met name in de
varkenshouderij, is dit al geruime tijd het geval. Ik wil daar
graag op een ander moment over praten. Ik dacht dat dit
niet de aanleiding voor het debat van vandaag was.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Het CDA zegt altijd dat er voor dierenwelzijn wel betaald
moet worden en dat het een beetje moeilijk is voor boeren
om aan allerlei welzijnsnormen te voldoen, aangezien ze
nauwelijks hun hoofd boven water kunnen houden. Als wij
echt willen dat de liefde van de boer voor de dieren, waar
de heer Geurts over spreekt, in daden kan worden omgezet,
dan zullen we moeten investeren in een beter verdienmodel.
We zullen ook de dierenwelzijnsnormen moeten verhogen.
We zien nu dat door het afschaffen van de melkquotering
de boeren en de koeien allebei worden uitgemolken. Er is
geen geld en er zijn koeien die nauwelijks op hun benen
kunnen blijven staan.
De voorzitter:
Wat is uw vraag aan de heer Geurts?

Tweede Kamer

Stijging van de Nederlandse
melkproductie

De heer Geurts (CDA):
Sorry, voorzitter. Ik zeg dit via u tegen mevrouw Thieme.
De heer Grashoff (GroenLinks):
Wat mij steeds opvalt in de discussies over de melkveehouderij, zijn twee typologieën. Ik zie een boer die zich opstelt
als 100% ondernemer en die met zoveel woorden zegt: die
koe interesseert mij niet zo heel erg; die koe is gewoon een
fabriekje dat op een heel efficiënte manier gras omzet in
een hoogwaardig product dat "melk" heet. Zulke boeren
hebben we gezien, ook in de uitzending. Ik denk dat zulke
boeren een kleine minderheid vormen. Ik zie nog een ander
type, namelijk de boer die liefde heeft voor zijn vak en voor
zijn dieren en die op een goede manier zijn boterham wil
verdienen. Met welke van die twee boeren zou de heer
Geurts zich willen identificeren? Voor welke van die twee
zou hij hier willen opkomen?
De heer Geurts (CDA):
Dat is een valse voorstelling van zaken. Ik heb net in mijn
bijdrage aangegeven dat een aantal melkveehouders heel
goed in staat zijn om een les melkvee-economie te geven.
Dat kan hard overkomen, maar wil dat zeggen dat zij slecht
zijn voor hun dieren, slecht omgaan met hun dieren of hun
dieren niet goed verzorgen? Die vraag is absoluut niet aan
de orde. Ook die boeren zorgen goed voor hun dieren, want
als zij niet goed zorgen voor hun dieren, is de melkproductie
ook niet goed op orde.
De voorzitter:
Mijnheer Grashoff, de interrupties mogen wat korter.
De heer Grashoff (GroenLinks):
Ik zal het proberen, voorzitter. Ik stel vast dat de heer Geurts
om mijn vraag heen zeilt. Het gaat echter om het volgende.
Er kan sprake zijn van een bedrijfsmodel waarin de boer
zijn liefde voor het vak kwijt kan én op een goede manier
kan boeren. Een andere mogelijkheid is dat de overheid
ervoor zorgt dat de randvoorwaarden zo worden gesteld
dat de cowboys in deze sector, die voor 700 koeien die nooit
meer buiten komen, een stal willen bouwen en die die die-

27 januari 2016
TK 47

47-8-3

ren zien als een economisch product, in de kaart worden
gespeeld. Het interesseert die laatste groep boeren overigens helemaal niet wat er met die dieren gebeurt. Wie van
die twee soorten boeren wil de heer Geurts in de kaart
spelen?
De heer Geurts (CDA):
Ik ga voor de boer en zijn gezin, de boer die ook goed
omgaat met zijn koeien, die ziet dat zijn koeien, als hij daar
goed voor zorgt, een bijdrage leveren aan zijn inkomen. De
heer Grashoff probeert mij uit te lokken. Hij vindt dat ik een
keuze moet maken tussen ondernemers, maar dat gaat
helemaal niet. Ik ga voor de ondernemers die goed zorgen
voor hun dieren.
De heer Van Gerven (SP):
Ik wil op dat laatste doorgaan. Een belangrijke aanleiding
voor dit debat was dierenwelzijn in de melkveehouderij.
Het is een gebruik dat jonge kalfjes direct bij de moeder
worden weggehaald. Wat vindt het CDA van dat fenomeen?
De heer Geurts (CDA):
Ik vind dat op zichzelf vrij logisch, want anders zou de koe
geen melk kunnen leveren en dan zouden wij daar niet van
kunnen consumeren.
De heer Van Gerven (SP):
Dit noemen ze nou het antwoord van een boer. Dat is dan
niet positief bedoeld. Het begrip "boer" kun je positief
opvatten, maar ook negatief. Uit het antwoord van het CDA
blijkt dat productie inderdaad boven het welzijn van het
dier wordt gesteld. Is met de liberalisering, met de nadruk
op kwantiteit in plaats van kwaliteit, het dierenwelzijn niet
in het geding? Begint dat niet al bij het veel te vroeg weghalen van de kalfjes bij de moeder?
De heer Geurts (CDA):
Ik vind het raar hoe u het voorstelt alsof het dierenwelzijn
van een kalf gelijk in het geding is als het bij een koe wordt
weggehaald. Ik nodig u uit om eens een werkbezoek op een
melkveehouderij af te leggen. Dan ziet u dat het in Nederland hartstikke goed gewaarborgd is. We moeten ons veel
drukker maken over een aantal andere landen in de wereld.

Mevrouw Thieme (PvdD):
Ik maak toch echt even bezwaar tegen de inschatting van
de heer Geurts dat een kalf geen dierenwelzijnsproblemen
zou hebben. We hebben rapport na rapport voorbij zien
komen over wat het probleem van kalveren is als ze bij hun
moeder worden weggehaald, zoals gestoord gedrag en
zuigen aan alles wat los en vast zit omdat ze wanhopig op
zoek zijn naar een uier. Wil de heer Geurts werkelijk beweren dat er geen welzijnsproblemen zijn bij kalveren?
De heer Geurts (CDA):
Dat is weer zo'n algemene vraag. Ik heb vanmiddag niet in
zicht hoe alle kalveren van Nederland er op dit moment
voor staan. Het lijkt me een beetje moeilijk om die vraag te
beantwoorden. Ik nodig mevrouw Thieme van harte uit om
met mij op werkbezoek te gaan naar een melkveehouderij
om te zien hoe de kalveren in Nederland gehouden worden.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Ik mocht het niet over de inkomenspositie van de boeren
hebben, want het debat ging over dierenwelzijn. Nu vraag
ik iets over het welzijn van kalveren en dan verwijst de heer
Geurts naar een werkbezoek dat we nog eens een keertje
zouden moeten afleggen. Ik adviseer de heer Geurts om
van die factfree politics af te gaan, om te kijken naar de
feiten en te zien dat kalveren en de moederkoe lijden door
de wijze waarop we ze houden. We moeten daar een stap
in gaan zetten. Het feit dat partijen als het CDA dat telkens
blijven ontkennen, is precies de morele blinde vlek in de
samenleving die we zo nodig moeten aanpakken, want zo
kan het niet langer.
De heer Geurts (CDA):
Ik merk dat u wilde uitkomen bij wat u van tevoren had
ingestudeerd. Dat is prima. Het gaat mij erom dat u het ene
beeld oproept en dat ik daar een ander beeld bij geef,
namelijk wat ik in mijn leven in het veld heb gezien. Dan
denk ik: laten we nu samen eens gaan kijken naar die beelden in Nederland, zodat we die samen, tegelijk zien. Ik heb
dat met uw collega Ouwehand ook al eens gedaan in de
varkenshouderij. Dat leidde tot verrassende resultaten bij
mevrouw Ouwehand.
De voorzitter:
Wij horen het verslag van de gezellige busrit nog wel.

De voorzitter:
Mevrouw Thieme, u bent geloof ik al geweest.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Dat klopt, maar u had geloof ik geen beperking in het aantal
interrupties aangegeven. Of wel?
De voorzitter:
Nee, maar dat betekent dat u dus kort interrumpeert. Ga
uw gang.

Tweede Kamer

Stijging van de Nederlandse
melkproductie

Mevrouw Lodders (VVD):
Voorzitter. Dit debat gaat over de gevolgen van de stijging
van de Nederlandse melkproductie. Met zo'n debat kun je
alle kanten uit. Laat ik beginnen met te zeggen dat de VVD
hartstikke trots is op de Nederlandse land- en tuinbouw en,
voor dit debat in het bijzonder, op de Nederlandse melkveehouderij. De sector produceert op een duurzame manier
hoogproductief en efficiënt, en levert een kwalitatief goed
en betaalbaar product. Veel mensen hebben een baan in
de melkveehouderij of de verwerkende industrie. Deze
positie zou er niet zijn als het alleen maar kommer en kwel
zou zijn.

27 januari 2016
TK 47

47-8-4

In de wetenschap dat de wereldbevolking zal groeien van
7 naar 9 miljard mensen en dat de voedselproductie minimaal verdubbeld moet worden om deze mensen te voeden,
staan wij voor een grote opgave. Neem daarbij de afspraken
uit het klimaatakkoord, waarbij de opwarming van de aarde
o
binnen 2 C moet blijven, de uitstoot van de broeikasgassen
sterk beperkt moet worden en de voedselvoorziening niet
in gevaar mag komen. Onze Nederlandse melkveehouderij
is koploper in de wereld. Dankzij die hoge productie per
hectare en per dier en een efficiënt werkende keten weet
de Nederlandse boer voedsel te produceren met de minste
hoeveelheid grond en grondstoffen.
Een Nederlandse koe die 10.000 kilo melk per jaar geeft,
kost 30% minder energie en broeikasgassen dan een koe
in andere landen die bijvoorbeeld maar 5.000 kilo melk per
jaar geeft. Naast de export van Nederlandse producten
kunnen we deze kennis en technologie vermarkten, maar
wij moeten er wel voor zorgen dat de volgende slag
gemaakt wordt met nieuwe kennis en slimme technologieën. Dan kunnen wij produceren met minder grondstoffen.
Wij zijn al ver met de volgende slag. De Nederlandse boeren
zijn in staat om aan koemest fosfaat te onttrekken, een
grondstof die steeds schaarser wordt. Nu zijn wij afhankelijk
van de import uit landen als Marokko en Syrië. Mest zou
niet langer een probleem zijn, maar een oplossing. Fosfaat
is namelijk nodig voor de voedselproductie.
De politiek zou het lef moeten hebben om de sector de
ruimte te bieden om te ondernemen: geen regels die
ondernemers hinderen, maar ruimte voor ondernemerschap
waarbij meerdere doelen nagestreefd worden. De Nederlandse melkveehouderij kan haar producten en kennis
wereldwijd vermarkten. Tegelijkertijd werken wij aan de
klimaatafspraken die het afgelopen jaar in Parijs zijn
gemaakt: een efficiënte productie, waarbij wij meer met
minder produceren. Met het bieden van ruimte voor innovatie zal de voedselproductie niet langer afhankelijk hoeven
te zijn van landen als Marokko en Syrië.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Als je fosfaat uit mest wilt gaan halen, moet je de koeien
jaarrond op stal houden. Anders krijg je dat namelijk niet
voor elkaar. Mevrouw Lodders pleit hier dus voor koeien
jaarrond op stal.
Mijn vraag gaat over iets anders. De Nederlander betaalt
gemiddeld €0,80 voor een pak melk. Dat is minder dan voor
een fles bronwater. Hoe ethisch is dat? Kan de boer dan
wel voldoen aan alle eisen die de maatschappij hem stelt
qua dierenwelzijn, milieu en klimaatdoelstellingen?
Mevrouw Lodders (VVD):
De koeien lopen niet het jaarrond buiten. Dat kan in
Nederland namelijk niet, zoals mevrouw Thieme heel goed
weet. Om in te gaan op haar vraag hoe ethisch dat is: laten
wij beginnen om minder regels te stellen. Dat is mijn pleidooi. Laten wij het ondernemerschap aan de primaire producent, de boer, overlaten. Een boer weet heel goed wat
hij doet met zijn vee. Als koeien, of welke andere dieren
dan ook, niet goed worden verzorgd, merkt men dat direct
in de stal. Laten wij daar nu eens mee beginnen. De
Nederlandse melkveehouderij is koploper in de wereld.

Tweede Kamer

Stijging van de Nederlandse
melkproductie

Mevrouw Thieme is koploper in deze Kamer om keer op
keer al die extra eisen voor te dragen.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Koeien moeten het jaarrond binnen staan wil je fosfaten
uit mest halen. Dat betekent: het jaarrond op stal. Dat is het
pleidooi van mevrouw Lodders. Als je maar €0,80 krijgt
voor een pak melk, als dat de eindprijs is, kan dat niet
anders dan ten koste gaan van boeren, dieren en het milieu.
Dat komt door de liberalisering waarvan de VVD zo voorstander is. Is de VVD dus werkelijk zo boervriendelijk als zij
hier pretendeert te zijn? Dat vraag ik me af.
Mevrouw Lodders (VVD):
Als wij het hebben over dierenwelzijn, zou mevrouw Thieme
als eerste in de Kamer ervoor moeten pleiten om de koe
de ruimte te geven om zelf te bepalen of zij de wei ingaat
of niet. Mevrouw Thieme weet heel goed dat de grondsoort
in Nederland niet altijd toelaat dat een dier 24 uur per dag
buiten loopt. Als wij echt om dierenwelzijn geven, laten wij
het aan de individuele koeien over. Mevrouw Thieme wil
ons in een bepaalde richting sturen. Dat is de ot-en-siengedachte van vroeger. Het mag, maar de VVD streeft een heel
andere wereld na.
De voorzitter:
Vervolgt u uw betoog, mevrouw Lodders? Ik krijg de indruk
dat u elkaar over en weer niet gaat overtuigen.
Mevrouw Lodders (VVD):
Mijn betoog is eigenlijk afgerond, maar ik zie dat ik nog een
interruptie krijg. Tot slot zal ik nog één opmerking maken.
De heer Van Gerven (SP):
De VVD is er voorstander van dat de koe kiest of zij wel of
niet de wei ingaat. Dan moet weidegang dus mogelijk zijn.
Dat is mijn eerste vraag. Daarnaast stel ik de volgende
vraag, voorzitter, als u mij dat toestaat. Gaat het feit dat de
productie in de melkveehouderij zo hoog is opgevoerd niet
ten koste van de kwaliteit van leven van de koe?
Mevrouw Lodders (VVD):
Ik ben het eens met het eerste deel: weidegang moet dan
mogelijk zijn. In regels van deze zelfde Kamer, maar zeker
in Europese regels, hebben wij echter vastgelegd dat een
koe een minimumaantal uren per dag naar buiten moet,
wil je kunnen spreken van weidegang. Als wij die regel nu
eens loslaten en afgaan op het welzijn van de dieren, zullen
wij een heel ander beeld zien. De andere vraag gaat over
de productie die wordt opgevoerd. Hoe meer regels en
extra eisen wij stellen, des te meer moet een boer investeren. Dat zal wel door diezelfde koe moeten worden opgebracht. Ook dit brengt mij op het pleidooi voor minder
regels. Laat het aan de ondernemer over om te bepalen
wat goed in de bedrijfsvoering past. Dierenwelzijn, neem
het van mij aan, is echt een groot bestanddeel van het
management van een boerenbedrijf, want bij slecht dierenwelzijn, zal een koe slecht produceren.

27 januari 2016
TK 47

47-8-5

De heer Van Gerven (SP):
Ik plaats nog het tweede deel van mijn interruptie, voorzitter. De VVD zegt dat de regels weg moeten en dat het dan
wel goed komt. Hoe komt het dan dat in de provincie NoordHolland, om die als voorbeeld te nemen, 90% van de koeien
op stal staat? Dat ligt toch niet aan de regels, mag ik aannemen. Hoe kan dat volgens de VVD? Het is dus niet wenselijk,
zo begrijp ik ook, want ook de VVD is voor weidegang.

dat de overheid ergens een grens moet trekken tussen wat
toelaatbaar en niet toelaatbaar is, mevrouw Lodders niet
met mij meegaat, maar het graag overlaat aan de cowboys.
Die cowboys zullen uiteindelijk deze sector verzieken. We
komen daar nog een keer over te spreken en dan zal
mevrouw Lodders er spijt van hebben, want het is jammer
voor de echte, goede, gemotiveerde boer die door die
cowboys in de verdrukking komt.

Mevrouw Lodders (VVD):
Het getal van 90% dat op stal staat, herken ik niet. Ik krijg
deze cijfers graag aangeleverd door de heer Van Gerven.
Ik kom vaak in Noord-Holland. Ik zie heel veel bedrijven,
zeker in de verschillende polders daar, waar de koeien wel
degelijk buiten komen. Ik herken het beeld dus niet.

Mevrouw Lodders (VVD):
Ik neem echt afstand van de term "cowboys" voor bedrijven
die een wat groter aantal koeien houden. Ook zo'n bedrijf
moet voldoen aan alle wettelijke eisen die wij hebben
gesteld in Europa maar zeker ook in Nederland, waar ook
nog eens bovenwettelijke eisen gelden. Daar zullen ze
allemaal aan moeten voldoen en daar voldoen ze ook aan,
want we hebben een systeem in Nederland waarmee we
er heel streng op controleren. Dat weet de heer Grashoff.
Ik vind het buitengewoon jammer en overigens ook heel
kwalijk jegens de sector dat de heer Grashoff de sector op
die manier neerzet.

De heer Grashoff (GroenLinks):
Mevrouw Lodders triggerde mij met haar suggestie om het
aan de koe zelf over te laten. Dat is nou een punt waar wij
het over eens zijn! Sterker nog, daar bestaat een uitstekend
stalconcept voor. Als je dat neerzet, kunnen de koeien zelf
naar buiten en weer naar binnen lopen. Dat leidt tot een
aanzienlijke toename van de weidegang, want de dieren
staan liever buiten dan binnen, en je hebt er nog weinig
omkijken naar ook, want de koeien komen vanzelf terug
wanneer ze gemolken willen worden. Een heel eenvoudig
en doeltreffend concept dus. Moeten we met elkaar niet
juist dit soort innovatie stimuleren en daar tegenover zetten
dat cowboys die deze sector willen verpesten door 700
koeien in een dichte stal te zetten, met alle problemen van
dien een klein beetje beperkt worden?

Voorzitter, mijn betoog had ik al afgerond, maar staat u mij
toe om nog een paar zinnen te zeggen. Na mij mag
mevrouw Vermue voor het eerst het woord voeren. Het is
gebruikelijk dat de volgende spreker in zo'n geval iemand
bedankt en feliciteert met zijn maidenspeech. Zij is nu echter
de laatste spreker. Mevrouw Vermue, namens alle collega's
hier wens ik u ontzettend veel succes met uw maidenspeech. Geniet ervan! Ik feliciteer u op voorhand.
De voorzitter:
Nou, dat hoef ik dan niet meer te doen.

Mevrouw Lodders (VVD):
Met het eerste deel van het betoog van de heer Grashoff
ga ik mee, en dat is best bijzonder. Laten we het vooral
overlaten aan het individuele bedrijf. Het is een prachtig
concept, dat ik herken. Ik weet echter ook dat heel veel
gangbare bedrijven op dit moment wel degelijk de ruimte
hebben om de koeien buiten te laten stappen. Dat hoeft
niet per se te gebeuren middels dat ene, prachtige concept;
het past heel goed in de reguliere bedrijfsvoering.
Dan het tweede deel van het betoog van de heer Grashoff,
over de 700 koeien in een dichte stal. De heer Geurts heeft
mevrouw Thieme al uitgenodigd en ik nodig nu graag de
heer Grashoff uit om de moderne bedrijven van deze tijd
eens te bezoeken. Dat zijn geen dichte stallen, maar
moderne en open stallen. Dus laten we hier niet een beeld
creëren dat het allemaal kommer en kwel is, want dat is
niet zo.
De voorzitter:
Met z'n vieren in de bus.
De heer Grashoff (GroenLinks):
Het is heel bijzonder dat mevrouw Lodders altijd maar denkt
dat ik daar niet kom. Ik noem haar een concreet voorbeeld,
waar zij het mee eens is, en dan veronderstelt zij dat ik er
verder niet kom. Ik ben op heel veel boerenbedrijven
geweest en ik zie zowel de goede als de slechte voorbeelden. Ik stel echter vast dat op het moment dat je hier zegt

Tweede Kamer

Stijging van de Nederlandse
melkproductie

Mevrouw Vermue, ga uw gang. Wij gaan met belangstelling
luisteren naar uw maidenspeech. Het woord is aan
mevrouw Vermue, namens de Partij van de Arbeid.

Mevrouw Vermue (PvdA):
Voorzitter. Verzet begint niet met grote woorden/maar met
kleine daden: zo luiden de eerste regels van Iemand stelt
de vraag, een bekend gedicht van Remco Campert. Tien
jaar geleden ben ik gestart als maatschappelijk werker bij
een regionale organisatie in Zeeuws-Vlaanderen. Hier heb
ik mensen begeleid met uiteenlopende vragen en zorgen.
Het betrof mensen met grote schulden, mensen die niet
meer wisten hoe zij voldoende inkomsten konden verwerven. Het ging de ene dag om het voorkomen van huiselijk
geweld en de andere dag om het begeleiden van mensen
met grote psychosociale problemen. Door naast inwoners
te staan, ieder met een eigen vraag en een eigen verhaal,
heb ik met regelmaat zelf hun machteloosheid en frustratie
gevoeld.
Het ging bijvoorbeeld om Mo, die van het roc werd gestuurd
wegens een gebrek aan motivatie. Hij had thuis geen ouders
die hem aanmoedigden. Mo had geen ouders die hem
leerden om voor zichzelf op te komen. Maar door samen
met hem terug te gaan naar school en daar het gesprek aan
te gaan, kreeg hij een nieuwe kans en leerde hij om het
beste uit zichzelf te halen.

27 januari 2016
TK 47

47-8-6

Ina had schulden. Schuldeisers hadden een te hoog beslag
op haar inkomen gelegd. Ze leefde ver onder het
bestaansminimum. Ina was niet op de hoogte van de
regelgeving, hier in dit huis bedacht. Doordat Ina is voorzien
van de kennis die nodig is om het beslag te corrigeren,
werkt zij nu volledig zelfstandig aan de oplossing van haar
problemen. Het beslag op haar inkomen is nu op een eerlijke en rechtvaardige manier herzien en uitgevoerd.
Bryan kreeg een huisverbod omdat hij zijn zwangere
vriendin had geslagen tijdens een ruzie. Als kind had hij
thuis nooit anders geleerd dan dat je ruzies met geweld
beslechtte. Door met hem, zijn vriendin, hun ouders, buren
en vrienden om tafel te gaan, probeerden we stap voor stap
zulke patronen te doorbreken en stelden we met elkaar een
veiligheidsplan op. Zo lieten we Bryan en zijn omgeving
zien dat je samen in staat bent tot positieve verandering te
komen.
Deze mensen, waar ik dagelijks mee in gesprek ging,
ondervinden direct de gevolgen van wetgeving waartoe
hier in deze Kamer wordt besloten. De positieve gevolgen
ondervinden ze direct, maar ingrijpender zijn vaak onbedoelde bijeffecten.
Deze voorbeelden hebben mij ervan overtuigd dat ik als
volksvertegenwoordiger een bijdrage wil leveren aan de
totstandkoming van wetgeving, wetgeving die mensen in
staat stelt het beste uit zichzelf te halen. Belangrijke hervormingen zijn de afgelopen jaren doorgevoerd. Die zijn nodig
om in de toekomst maatwerk te leveren, zorg dichtbij te
organiseren en het perspectief op werk zo groot mogelijk
te maken. Met kleine daden, of misschien wel Zeeuwse
nuchterheid, ben ik ervan overtuigd dat we hier samen
belangrijke stappen in de goede richting kunnen zetten,
zolang we de verhalen en ervaringen van de mensen om
ons heen kennen, herkennen en doorgronden. Zeeuwse
nuchterheid gaat gepaard met idealen. Veel sociaal werkers
en andere inwoners van Nederland gaan dagelijks de vaak
onzichtbare strijd aan voor mensen en doen dat samen met
familieleden, vrienden en buurtbewoners. Het is van belang
hun signalen te horen, ons daarover te verwonderen en
vragen te blijven stellen.
Remco Campert schreef het zo:
Jezelf een vraag stellen,
Daarmee begint verzet
En dan die vraag aan een ander stellen.
Ik ga door naar het debat van vandaag. Na de afschaffing
van het melkquotum op 1 april 2015 is een periode aangebroken waarnaar door boeren was uitgekeken: minder
regels en de mogelijkheid tot groei. De melkveesector is
inderdaad gegroeid, zover zelfs dat we nu 3,4 miljoen kilo
meer mest produceren dan is toegestaan. Wij maken ons
zorgen om de effecten van deze groei op de individuele
melkveehouder. Individuele boeren stel je niet aansprakelijk
voor een overschrijding van het fosfaatplafond.
De aanleiding voor dit debat was de uitzending van ZEMBLA. We zagen een boer die zijn dieren zuiver als geldmachine gebruikt; geen weidegang en gladde stalvloeren. Het
debat dat wij nu voeren is wat prematuur. De staatssecretaris voert overleg om tot een oplossing van de fosfaatproblemen te komen. Onze inbreng daarover hebben we al vaker
gedeeld. Wij willen een systeem dat ruimte laat voor boeren

Tweede Kamer

Stijging van de Nederlandse
melkproductie

die hun koeien laten grazen. Wij willen geen megastallen
waarbij de dieren gras uitsluitend kennen als dat gedroogde
spul dat de boer of de voermachine dagelijks voor hun hek
komt aanleveren. We willen koeien die naar buiten gaan.
Dat is goed voor de koe en hoort simpelweg in ons Nederlandse cultuurlandschap.
Tot slot heb ik twee korte vragen aan de staatssecretaris.
Hoe staat het met het openbreken van het Convenant Weidegang? Onderzoekers vrezen dat in 2016 nog maar 58%
van de koeien aan het weidegangbegrip voldoet, terwijl dit
in 2013 nog 70% was. En wanneer weten de boeren waar
ze aan toe zijn met betrekking tot fosfaat? Bij de behandeling
van de Melkveewet zei de toenmalige staatssecretaris dat
ze een wet in voorbereiding had om het totaal aan fosfaat
te regelen. Wanneer is de Kamer weer aan zet? Dit duurt
ons echt te lang. De PvdA fractie is er een groot voorstander
van als bij de plannen die de staatssecretaris aan het ontwikkelen is, weidegang als een recht voor koeien wordt
opgenomen. Graag de reactie van de staatssecretaris.
(Geroffel op de bankjes)
De voorzitter:
Ik dank u zeer. Goed dat u ons aan het begin uitgebreid
deelgenoot hebt gemaakt van uw inspiratie! Ik schors kort
voor felicitaties; daarna gaan wij door met het antwoord
van de staatssecretaris.
De vergadering wordt van 16.48 uur tot 17.00 uur geschorst.

Van Dam:
Voorzitter. Mag ik beginnen met een felicitatie aan mevrouw
Vermue? Ik heb het voorrecht om als eerste te spreken nadat
zij aan het woord is geweest.
Ik weet zelf nog dat het een heel bijzonder moment is om
hier je maidenspeech te mogen houden. Ik hoop dat dit het
begin is van een lange en heel mooie tijd als woordvoerder,
ook in deze zaal. Mijn felicitaties! Ik vond het mooi om naar
u te luisteren en uw inspiratie te horen om politiek actief te
zijn. Wat mij ook zeker zal bijblijven, is hoe u sprak over uw
Zeeuwse nuchterheid. Misschien is dat een mooie houding
om naar dit debat te kijken.
Er zijn nogal wat beelden geschetst over de Nederlandse
melkveehouderij waarvan je je moet afvragen of je daarmee
wel recht doet aan die melkveehouderij. Wat is er nou
Nederlandser dan onze mooie groene weilanden, koeien
in de wei, een boterham met kaas en een glas melk?
Nederlandser dan dat kan het bijna niet. De melkveehouderij
speelt daarbij in alles een rol. Er is alle reden om trots te
zijn op de melkveehouderij. Laat ik schetsen hoe een
gemiddeld melkveebedrijf in Nederland er uitziet. Een
gemiddelde melkveehouderij in Nederland heeft 85 koeien
en niet honderden zoals hier werd gezegd. In andere
debatten zouden wij die schaal bestempelen als de menselijke maat: heel overzichtelijk, een klein gezinsbedrijf, het
echtpaar dat zelf het bedrijf runt en van 's ochtends vroeg
tot 's avonds laat betrokken is bij de koeien en de rest van
de bedrijfsvoering.
Een ruime meerderheid van de koeien in Nederland loopt
in de wei. Er werd gezegd: niet het hele jaar. Nee, het is nu

27 januari 2016
TK 47

47-8-7

winter en er groeit geen gras. Het heeft niet zo veel zin dat
koeien nu in de wei lopen, want er is niets te eten. Op het
moment dat het gras groeit, loopt het overgrote deel van
de koeien in Nederland in de wei, ongeveer 70%. Dat percentage is in de afgelopen jaren gedaald. Het goede nieuws
is dat die daling wordt afgeremd, maar de ambitie moet
natuurlijk zijn dat die daling wordt omgebogen in een toename van de weidegang. Dat is mijn ambitie.
Er werd een beeld geschetst van heel grote bedrijven. Er
waren in het afgelopen jaar 18.267 melkveehouderijen in
Nederland. Er waren slechts 62 bedrijven met meer dan
400 koeien, dus dat geeft een beetje een beeld. Een megabedrijf met 700 koeien zoals in ZEMBLA was te zien en dat
zelfs wilde groeien naar meer dan 1.000 koeien, is dus niet
representatief voor de wijze waarop koeien in Nederland
worden gehouden.
Niet elk klein bedrijf is goed voor zijn koeien en niet elk
groot bedrijf is slecht, maar kleinere en extensievere
bedrijven doen wel vaker aan weidegang. Er werd terecht
opgemerkt dat wij in het oog moeten houden dat het
gemiddelde Nederlandse melkveebedrijf met 85 koeien het
in de huidige marktomstandigheden met de lage prijzen
veel moeilijker heeft dan zo'n groot bedrijf, omdat het
minder mogelijkheden heeft om die lage prijzen op te vangen. Ik vind dat een belangrijke opmerking. Wij moeten dat
steeds voor ogen houden. De boeren die proberen een
bedrijf met deze omvang draaiende te houden, verdienen
steun. Die steun begint met respect. Dan moet je geen beeld
schetsen alsof de hele melkveesector bestaat uit grootschalige fabrieken waarin koeien als machine worden gezien.
Daarmee doe je geen recht aan de passie en de betrokkenheid waarmee het overgrote deel van die 18.000 boeren in
Nederland zijn werk doet.
Ik wilde dit opmerken aan het begin van mijn beantwoording, omdat hier eigenlijk het beeld is overgenomen dat
door ZEMBLA werd geschetst, namelijk dat de Nederlandse
melkveehouderij tendeert naar grote bio-industrie, zoals
mevrouw Thieme zei. Dat is gewoon niet het beeld van
vandaag de dag. Dat zal het ook op korte termijn zeker niet
worden. We zijn er ook met elkaar bij, om ervoor te zorgen
dat we onze Nederlandse melkveehouderij houden zoals
zij er nu uitziet. We moeten boeren met een bedrijf met een
heel beperkte omvang juist ondersteunen zodat zij hun
bedrijf kunnen blijven draaien op deze manier, met hun
koeien in de wei en met hart voor hun dieren.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Het kan zijn dat de staatssecretaris net is aangetreden, maar
als hij gaat ontkennen dat er een trend is naar schaalvergroting — in alle boerenvakbladen staat dat meer dan de helft
van de boeren uit wil breiden — of als hij die trend niet ziet,
hebben we nog een lange weg te gaan. Maar goed, dan
hebben we nog de intensivering, de magere koeien —
scherpe koeien worden ze ook wel genoemd — die bijna
10.000 kilo melk moeten produceren per jaar. Dat is een
enorme welzijnsaantasting en daar heeft FrieslandCampina
zelfs op zijn website The Milk Story zijn zorgen over geuit.
Overigens is FrieslandCampina tegelijkertijd de aanjager
van een dergelijke intensivering, maar dit terzijde. Ik wil
graag dat de staatssecretaris daarop ingaat. De koeien die
we hebben gezien bij ZEMBLA zijn gewoon koeien die je
ook buiten ziet lopen, graatmagere koeien, topsporters, die
soms wel 10.000 kilo per jaar moeten geven.

Tweede Kamer

Stijging van de Nederlandse
melkproductie

Van Dam:
Mevrouw Thieme zegt dat er sprake is van schaalvergroting
en van groei in de sector de afgelopen jaren. Dat is juist. Ik
kan een beeld geven van hoe die groei eruit ziet. Het
gemiddelde aantal koeien per bedrijf in 2013 was 83, in
2014 was het 85 en het voorlopige cijfer voor 2015 is 89.
Dus ja, er is groei. Maar nogmaals, zet niet het beeld neer
alsof de hele Nederlandse melkveehouderij zich aan het
ontwikkelen is naar bedrijven met honderden koeien. Ik zei
al dat er vorig jaar 62 bedrijven waren met meer dan 400
koeien, 62 van de 18.267. Dat is de realiteit van vandaag de
dag in de melkveehouderij. Heeft er een groei plaatsgevonden? Ja. Stelt die groei ons soms ook voor problemen? Ja,
daar komen we binnenkort uitgebreid met elkaar over te
spreken als we het moeten hebben over de invoering van
fosfaatrechten. De mestproductie die gepaard is gegaan
met die groei heeft ertoe geleid dat we het afgelopen jaar
zo goed als zeker het fosfaatplafond hebben overschreden
dat in de Brusselse regelgeving zit. De groei stelt ons dus
voor problemen en daarop zullen we maatregelen moeten
nemen.
Ik hecht er echter, nogmaals, aan dat we met elkaar een
realistisch beeld hebben en ook neerzetten van de Nederlandse melkveehouderij. Ik wil ervoor waken dat er hier
vanuit de politiek een soort beeld wordt geschetst dat een
heel groot deel van deze boeren geen hart zou hebben voor
hun koeien. Sterker nog, het is in het belang van elke boer
dat hij goed met zijn koeien omgaat. Natuurlijk zitten er
boeren tussen die dat misschien niet doen of niet goed
doen. Net zo goed als er in elke sector ondernemers actief
zijn bij wie je vraagtekens kunt zetten bij de motieven
waarmee zij hun werk doen enzovoorts. Laten we echter
nu niet doen alsof dat een algemene trend is. Laten we ook
niet doen alsof dat een groot deel van de boeren is in
Nederland. Het overgrote deel van de boeren in Nederland
heeft een bedrijf van een geringe omvang en heeft hart
voor zijn koeien. De ruime meerderheid van de koeien in
Nederland loopt gewoon in de wei. Dat is de realiteit van
de Nederlandse melkveehouderij.
Zijn er risico's? Ja, de weidegang neemt af. Ik vind dat de
weidegang moet toenemen. De mestproductie neemt te
grote vormen aan. We overschrijden de normen. Zijn er
bedrijven die wel een heel grote omvang beginnen te krijgen? Ja, die zijn er. Ik zei al dat niet gezegd is dat die allemaal slecht zijn voor hun dieren. Die situaties zullen voorkomen en we moeten optreden als dieren daadwerkelijk
verwaarloosd of niet goed behandeld worden.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Er waren 180.000 melkveebedrijven in de jaren vijftig, er
waren er 60.000 in 1985 en er zijn er nu nog maar 18.000.
De melkproductie is toegenomen en het aantal koeien dat
lijdt onder die enorme hoge productie ook. Ik heb het over
de scherpe koeien zoals ze die noemen, die graatmagere
koeien. Daar wil ik het met de staatssecretaris over hebben.
Ik heb nog steeds geen oordeel daarover gehoord van hem.
Van Dam:
Ik vind het, volgens mij net als iedereen hier, afschuwelijk
als er boeren zijn die hun dieren verwaarlozen of misbruiken. Als geconstateerd wordt dat een boer onverantwoord
met zijn dieren omgaat, wordt daartegen opgetreden. Dat

27 januari 2016
TK 47

47-8-8

moet ook. Ik zeg dat ook zeker tegen mevrouw Thieme, die
de melkveehouderij in Nederland afschildert alsof dit een
nieuwe, grootschalige bio-industrie zou zijn. Ik herken me
meer in de woorden van de heer Grashoff. Hij zei dat dit in
de veehouderij misschien juist de witte raaf is. Deze
bedrijven hebben allemaal een heel behapbare omvang en
op deze bedrijven gaat het overgrote deel van de boeren
juist heel fatsoenlijk met zijn dieren om. Laat ik nog een
keer benadrukken dat het helemaal niet in het belang van
die boer is om slecht met zijn dieren om te gaan. Een koe
die gezond is en goed behandeld wordt, geeft meer en
langer melk. De sector stuurt daar ook op. De sector stuurt
erop dat de levensduur van koeien langer wordt en dat
koeien langer meegaan.
De heer Grashoff (GroenLinks):
"Regeren is vooruitzien", zegt het aloude spreekwoord. De
vraag is dus niet zozeer of er op dit moment al op grote
schaal sprake is van zeer onverantwoord grote bedrijven.
Mevrouw Thieme zei echter een paar dingen over de trends
van de laatste jaren. Je ziet die trends in de cijfers terug.
Het aantal bedrijven dat de 250 koeien overschrijdt, begint
fors toe te nemen. We weten ook uit de literatuur dat om
en nabij dat aantal het omslagpunt ligt: daarna komen
koeien niet meer buiten. Ik heb de staatssecretaris wel
impliciet, maar nog niet expliciet horen zeggen dat weidegang een belangrijk kenmerk is van het welzijn van dieren
en dat het belangrijk is vanuit het welzijnsperspectief van
dieren. Ik vermoed echter dat hij dat ten principale met mij
eens is. Zou de staatssecretaris er dan niet verstandig aan
doen om hier niet de insteek te kiezen dat het allemaal
prima gaat en te doen alsof er weinig aan de hand is en er
maar een beetje groei in zit? Zou hij er niet beter aan doen
om mijn stelling te ondersteunen dat we ons ernstig zorgen
moeten maken? Nu kunnen we er nog iets aan veranderen.
Nu kunnen we nog iets van de witte raaf behouden. Als we
nog pak 'm beet een jaar of drie in onze stoel achteroverleunen, zoals we deden, dan kan het niet meer.
Van Dam:
Ik vind het beeld dat de heer Grashoff hier neerzet ook te
zeer een doembeeld. Ik heb net niet voor niets gezegd dat
de gemiddelde melkveehouder een kleine ondernemer is
met een bedrijf van niet al te grote omvang. Die melkveehouder zal ook de meeste moeite hebben om bijvoorbeeld
de prijsdaling op te kunnen vangen. De heer Grashoff wees
er terecht op: het risico van een toename van grote bedrijven is dat het juist voor melkveehouders met deze
bedrijfsomvang moeilijker wordt om te concurreren. Dat
zie je ook: de melkproductie is dusdanig toegenomen en
de marktsituatie is dusdanig slecht dat de prijs nu op een
ongelooflijk laag niveau is. Daar staat tegenover dat de
perspectieven voor de ontwikkeling van de melkveesector
voor de middellange en langere termijn eigenlijk allemaal
positief zijn, ook internationaal. Ik ben het dus met de heer
Grashoff eens dat er risico's zijn, zeker wanneer het aantal
grootschalige bedrijven toeneemt. Ik zei daarom net ook
dat we bij alle maatregelen die we nemen, voor ogen
moeten houden dat de goede bedrijven zo veel mogelijk
ondersteund en ontzien worden. Dat gaat dus om die
ongeveer 18.000 ondernemers met een bedrijf met minder
dan 250 koeien. Ik vind dat zij onze steun verdienen. Bij
alles wat we met elkaar doen en bij de discussies die we in
de nabije toekomst zullen hebben over bijvoorbeeld het
fosfaatrechtenstelsel, moeten we bekijken of we juist die

Tweede Kamer

Stijging van de Nederlandse
melkproductie

boeren ondersteunen die op een heel gewone manier een
bedrijf willen runnen. Ondersteunen we dan de boeren die
graag willen dat hun koeien buiten komen? Ondersteunen
we dan de boeren die, als het even kan, grondgebonden
zijn, in elk geval voor een belangrijk deel? Dat zijn belangrijke elementen om te bekijken, ook als je bijvoorbeeld een
stelsel voor fosfaatrechten vormgeeft. Ik wil namelijk graag
steun geven aan die ontwikkelingen en aan de boeren die
aan weidegang doen. Ik wil en hoop dat er meer koeien in
de wei komen dan nu het geval is.
De heer Grashoff (GroenLinks):
Ik ben zo brutaal om de woorden van de staatssecretaris te
interpreteren als dat hij zich ook zorgen maakt over "de
schaalsprong" in de bedrijven. Het gaat niet zozeer om de
geur van ontwikkeling in die bedrijven, maar om die
schaalsprong. Ik wacht verder het debat af om te zien hoe
we hier uit gaan komen. Want we zullen daar iets aan
moeten doen. De ontwikkeling is namelijk onomkeerbaar.
Dat houd ik hier staande.
De voorzitter:
Ik vraag me af of ...
Van Dam:
Ik hoorde een interpretatie van mijn woorden, voorzitter,
maar ik heb niet het idee dat ik per se moet reageren.
De voorzitter:
Ik ben inderdaad bang dat wij dan een soort discussie gaan
krijgen. Ik geef het woord aan mevrouw Ko er Kaya.
Mevrouw Ko er Kaya (D66):
Klein of groot, maakt mij helemaal niets uit; boeren moeten
goed met hun dieren omgaan. Zo simpel is dat. Ik heb één
vraag. Ik heb in mijn eerste termijn een citaat gebruikt van
een boer die zei: een ronde koe zorgt beter voor zichzelf
dan voor mij. Is deze boer al bezocht, heeft er al controle
plaatsgevonden en wat is daar het resultaat van?
Van Dam:
Het is goed gebruik dat bewindslieden in deze Kamer nooit
ingaan op individuele bedrijfssituaties en al helemaal niet
op controle en handhaving daarop.
Mevrouw Ko er Kaya (D66):
Ik verwachtte dit antwoord van de staatssecretaris al. Het
punt is echter dat deze boer als voorbeeld gezien wordt
voor heel veel andere boeren. Dus ik zou de staatssecretaris
willen horen zeggen dat er direct controle is op boeren die
op zo'n manier met hun dieren omgaan en dat dat wordt
opgepakt en vervolgd.
Van Dam:
In zijn algemeenheid moet je hier altijd voorzichtig mee
zijn, want je weet nooit in hoeverre in dit soort uitzendingen
geknipt is. Je weet dus nooit precies of je het hele verhaal
te zien hebt gekregen, of je alle kanten van het verhaal te

27 januari 2016
TK 47

47-8-9

zien hebt gekregen. Dus ik vind dat je altijd voorzichtig moet
zijn om te oordelen over zo'n individuele situatie. In zijn
algemeenheid horen boeren goed met hun koeien om te
gaan. Daar hebben ze ook belang bij. Ik schrik altijd als ik
mensen hoor praten over een koe alsof het een soort
machine is waar melk uit komt. Ik weet ook zeker dat het
overgrote deel van de boeren in Nederland niet zo naar zijn
koeien kijkt. Koeien zijn dieren. Dat is een ander productiemiddel dan een machine waarmee je iets te eten maakt.
Koeien zijn dieren, waar je op een goede manier mee om
moet gaan en die een intrinsieke waarde van zichzelf hebben. Het zijn niet alleen productiemiddelen. Dus je moet
ook goed met die beesten omgaan. Als dat niet zo is en
daar aanwijzingen voor zijn, dan zal er altijd gecontroleerd
en ingegrepen worden.
Mevrouw Ko er Kaya (D66):
Ik ga ervan uit dat …
De voorzitter:
Had ik u al het woord gegeven? Ik stel voor dat wij eerst
even gaan luisteren naar het betoog van de staatssecretaris.

liters — dat ze na drie, vier jaar afgeschreven is en naar de
slacht moet?
Van Dam:
De productie in Nederland is de afgelopen decennia geïntensiveerd. Dat geldt overigens niet alleen voor Nederland
en voor deze sector; ik wijs bijvoorbeeld ook op de productie
van eieren. Dat heeft inderdaad soms consequenties voor
de levensverwachting, in dit geval van koeien, maar hetzelfde geldt voor kippen. Die hebben een veel kortere
levensduur dan ze in de natuur zouden hebben als ze eieren
leggen in een bedrijfsomgeving. Dat is uiteraard inherent
aan een voedselproductie waarbij we ook de producten van
deze dieren benutten, maar we moeten zo veel mogelijk
een balans vinden tussen productie — het benutten van de
melk en eieren die we van dieren krijgen — en een omgang
met de dieren die zo veel mogelijk aansluit bij hun natuurlijke gedrag. Ik vind dat je daar altijd naar moet kijken. Ik
wil ook graag bedrijfsmodellen waarin de dieren zich zo
natuurlijk mogelijk kunnen gedragen ondersteunen en stimuleren. Koeien die in de wei lopen en bewegingsvrijheid
hebben, kippen die naar buiten kunnen: dat zijn bedrijfsmodellen waar ik graag mijn gewicht achter wil zetten.

Mevrouw Ko er Kaya (D66):
Voorzitter, dit is de eerste keer dat ik interrumpeer. Ik zou
graag mijn vraag willen afronden.

Mevrouw Thieme (PvdD):
Dan komen we …

Ik ga ervan uit dat journalisten integer en zorgvuldig programma's maken. Het gaat mij niet om dit ene individuele
bedrijf. Het punt is dat wij hier met z'n allen heel duidelijk
het signaal afgeven dat dit niet acceptabel is, juist voor al
die boeren die ontzettend hun best doen en goed met hun
dieren omgaan.

De voorzitter:
Dit is voorlopig even de laatste interruptie.

Van Dam:
Dat dít niet acceptabel is, kan ik hier dus niet zeggen. Ik vind
het niet acceptabel als je je dieren alleen ziet als een productiemiddel en zonder liefde voor je dieren je bedrijf runt,
maar ik ben zelf nog nooit een boer tegengekomen die dat
doet.
De voorzitter:
Ik zag dat mevrouw Thieme nog een vraag had. Ik stel voor
dat wij de staatssecretaris daarna de ruimte geven om
antwoord te geven op de in eerste termijn gestelde vragen,
want hij was nog nauwelijks begonnen met zijn antwoord.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Wij kunnen natuurlijk gaan nadenken over de vraag of een
boer iets met liefde doet en of hij goed voor zijn dieren
zorgt in die zin dat hij ze te eten en te drinken geeft en een
weiland voor ze beschikbaar heeft. Maar het feit blijft dat
praktisch alle koeien in Nederland topsporters zijn die tot
wel 10.000 kilo melk moeten produceren per jaar. Dus hoe
goed je ook voor zo'n dier zorgt, het heeft te lijden doordat
het zo'n hoge productie moet leveren. Ik vroeg daar net al
— en ik probeer het nog één keer — een appreciatie van.
Is het wel een natuurlijke manier om een koe te houden als
die zo ontzettend veel liters melk moet geven — duizenden

Tweede Kamer

Stijging van de Nederlandse
melkproductie

Mevrouw Thieme (PvdD):
Dan komen we ergens, want koeien die zo'n hoge productie
hebben, kunnen niet alleen maar leven van gras. Die moeten
krachtvoer hebben, zoals soja uit landen als Brazilië. Het is
dus ook nog niet-duurzaam om zulke hoogproductieve
dieren te hebben. Tijdens hun leven hebben ze enorm veel
last van uierproblemen, klauwproblemen en ze sterven vaak
gewoon aan melkziekte. Ik vraag echt aan de staatssecretaris
hoe wij kunnen komen tot minder hoogproductieve koeien
die op een natuurlijke wijze kunnen worden gehouden.
Daarin zou ik graag samen met de staatssecretaris willen
optrekken.
Van Dam:
Ik zal zo ook nog wat zeggen over de sturing vanuit de
sector zelf hierop. Mevrouw Thieme zet soms een beeld
neer alsof dit soort vragen in de sector zelf niet zouden
leven. Het tegendeel is het geval. Ik kom daar zo nog op
terug.
De voorzitter:
Ik stel voor dat we nu echt gaan luisteren naar het betoog
van de staatssecretaris. Als de leden iets te bespreken
hebben, kunnen ze dat ook op de gang doen. Ik stel voor
dat we luisteren naar de staatssecretaris.
Van Dam:
Ik wilde eigenlijk gewoon de vragen aflopen en zo goed
mogelijk beantwoorden. De heer Grashoff vroeg om een

27 januari 2016
TK 47

47-8-10

integrale visie op de toekomst van de melkveehouderij. De
heer Grashoff weet dat wij op korte termijn zullen komen
met voorstellen voor de invulling van fosfaatrechten. Dat
lijkt me ook een goed moment om een breder perspectief
te schetsen over de toekomst van de melkveehouderij,
omdat dat stelsel daar natuurlijk ook veel invloed op gaat
hebben. De heer Grashoff weet dat ik hecht aan weidegang,
grondgebondenheid en ook aan het ondersteunen van
ondernemers die hun bedrijf voeren op de schaal die in de
Nederlandse melkveehouderij gelukkig nog steeds gebruikelijk is.
Op de opmerking van mevrouw Thieme over de bio-industrie heb ik gereageerd. De heer van Gerven vroeg of ik
erken dat de liberalisering van de melkmarkt een flop is.
Dat lijkt me wat overdreven. We wisten dat het loslaten van
het melkquotum zou kunnen leiden tot meer productie. De
inschatting op dat moment was overigens niet dat de productie zo hard zou stijgen, maar er is op de wereldmarkt
ruimte voor groei. Dat wordt ook door de FAO en de Europese Commissie onderschreven. Die zijn positief over de
marktontwikkelingen op de middellange en langere termijn.
Gedacht wordt aan de groei van de markt met enkele procenten per jaar. Er is dus wel degelijk ruimte voor een stijgende productie, alleen zal die in Nederland weer beperkt
worden door de mogelijkheden die de ruimte voor milieu
en natuur daarvoor biedt. In ons land wordt alle ruimte zeer
intensief gebruikt. De uitdaging is steeds om de verschillende gebruiksvormen met elkaar in balans te houden. Dat
geldt zeker voor de balans tussen natuur en landbouw.
Ik ga door met een vraag van mevrouw Ko er Kaya, maar
als de heer Van Gerven nog op het vorige punt wil interrumperen, is het misschien beter om te wachten.
De voorzitter:
U gaat hierna de vragen van alle individuele leden af?
Van Dam:
Ja.

Van Dam:
Er was ruimte voor groei, maar die groei was wel aan
grenzen gebonden. Dat is ook steeds van begin af aan door
mijn voorgangster duidelijk gemaakt. We hadden te maken
met een plafond voor de mestproductie, en als we daar
doorheen zouden gaan, zouden maatregelen nodig zijn. We
zijn nu door dat plafond heen. In de brief van 2 juli vorig
jaar is aangekondigd dat er dus een stelsel van fosfaatrechten moet komen. De heer Van Gerven heeft daar overigens
in zijn termijn een aantal dingen over gezegd die ik niet kan
plaatsen: de plannen voor fosfaatrechten van de staatssecretaris — die heeft hij nog niet — bevorderen intensivering.
Dat is niet zo. De uitdaging is juist om ervoor te zorgen dat
het niet prikkelt tot verdere intensivering. Dat is ook waarom
het even duurt om het stelsel op een goede manier in te
richten, zodat we weer onder het plafond uitkomen. Dat
moeten we wel zo doen dat daarmee niet een verdere
intensivering van deze sector wordt gestimuleerd, maar —
ik noemde het al — we juist de heel gewone ondernemers
in deze sector een steuntje in de rug geven. Deze ondernemers moeten niet weer op achterstand komen en niet het
gevoel krijgen dat ook zij weer meer moeten intensiveren
omdat zij anders de concurrentie niet aankunnen. Ik begreep
die opmerking van de heer Van Gerven over dat nieuwe
stelsel ook niet. Ik verwacht dat we de Kamer binnen enkele
weken daarover verder kunnen informeren.
De voorzitter:
Laten we die discussie dus niet nu voeren.

De voorzitter:
Dan geef ik de heer Van Gerven het woord voor een interruptie.
Van Dam:
Dat doe ik per onderwerp, zeg ik er wel even bij.
De voorzitter:
Hoeveel onderwerpen komen er?
Van Dam:
Het viel nog mee. Er is één vraag gesteld over fosfaat, een
paar vragen zijn gesteld over dierenwelzijn en twee vragen
over weidegang.
De voorzitter:
Er staat voor vanavond namelijk nog een debat gepland.
Vandaar dat ik het vraag. Mijnheer Van Gerven.

Tweede Kamer

De heer Van Gerven (SP):
Of het een flop is of niet laten we maar even voor ieders
rekening, maar wat gaat de staatssecretaris acuut doen?
Wij wachten al heel lang op wat hij gaat doen. Hij constateert zelf dat er eigenlijk geen ruimte is voor groei, gezien
de beperkingen omdat wij allerlei normen al overschrijden,
met name met betrekking tot mest en dergelijke. Wat gaat
de staatssecretaris dus concreet vandaag, morgen, overmorgen doen om er in ieder geval een rem op te zetten en
een richting aan te geven? Hij moet niet wachten totdat we
te laat zijn.

Stijging van de Nederlandse
melkproductie

De heer Van Gerven (SP):
Mag ik dan constateren dat we binnen enkele weken nader
beleid ten aanzien van het fosfaatprobleem en zaken als
weidegang mogen verwachten van de staatssecretaris?
Mijn betoog in eerste termijn betrof de liberalisering, die
de voorganger van deze staatssecretaris heeft geaccordeerd.
Daardoor heeft er een intensivering plaatsgevonden, met
een fosfaatoverschot. Dat was de portee van mijn betoog.
Van Dam:
Wat is er gebeurd? Het melkquotum is losgelaten. De heer
Van Gerven noemt volgens mij alles in deze wereld "liberalisering". Er is niet per se sprake van liberalisering als je
gewone Nederlandse boeren de ruimte geeft om datgene
te produceren waar vraag naar is. Ik heb net al aangegeven
dat die vraag naar melkproducten, naar zuivel er daadwerkelijk is. De verwachting is dat die vraag ook zal groeien.
Sowieso zal op middellange termijn de vraag naar voedsel
enorm groeien. Er is dus altijd een goede reden om te
bekijken of ook ondernemers in Nederland daaraan een

27 januari 2016
TK 47

47-8-11

bijdrage kunnen leveren. Het zal echter altijd op zo'n manier
moeten dat er respect is voor dierenwelzijn en dat er een
goede balans is tussen landbouw en natuur. Dat zijn wat
mij betreft de randvoorwaarden waarop wij als overheid
sturen. Het is niet zo dat, zoals de heer Van Gerven nu
suggereert, je per se moet sturen op het totaal aan melkproductie. We hebben nu juist te maken met die balans tussen
landbouw en natuur, met de hoeveelheid mest die wordt
geproduceerd in deze sector. Ik vind het voor de overheid
veel logischer om daaraan randvoorwaarden te stellen dan
om te sturen op de totale productie.
De voorzitter:
De staatssecretaris vervolgt zijn betoog, wat mij betreft kort
en puntig.
Van Dam:
Mevrouw Ko er Kaya vroeg in hoeverre er nog vergunningen kunnen worden gegeven voor heel grote stallen. Dat
is aan provincies en gemeenten, die beide instrumenten
hebben in het kader van de ruimtelijke ordening. De provincie kan bepalen of ze het wenselijk vindt. Er zijn provincies
die er inmiddels al grenzen aan hebben gesteld. Verder
kunnen gemeenten in bijvoorbeeld bestemmingsplannen
grenzen stellen aan de omvang van bouwblokken en kunnen, als ze dat willen, daarmee voorkomen dat op hun
grondgebied een heel grote stal wordt gebouwd.
Mevrouw Vermue vroeg wanneer de boeren weten waar
ze aan toe zijn met de fosfaatrechten. Ik zei net: binnen
enkele weken, op korte termijn. En daarmee bedoel ik: in
de eerste helft van februari. Laat ik het maar zo expliciet
zeggen. Dat moet ook, want de boeren in deze sector hebben recht op duidelijkheid.
Mevrouw Thieme vroeg naar een aantal praktijken in de
melkveehouderij, met name naar de behandeling van kalveren. Ik heb al een paar keer gezegd dat een dier een
intrinsieke waarde heeft, ook als het wordt gebruikt om
melk voor ons te produceren. Een boer heeft er belang bij
dat zijn kalveren gezond zijn. Ik heb al aangegeven dat ik
het beeld uit de ZEMBLA-uitzending niet helemaal representatief vond. Dat neemt niet weg dat er best het een en ander
kan worden verbeterd aan het welzijn van kalveren. Ook dit
is typisch weer zoiets wat ook in de sector zelf wordt
onderkend. De melkveehouderij en de kalverhouderij spreken hierover en werken gezamenlijk aan het plan van aanpak Vitaal Kalf. Ik verwacht dat al op korte termijn. Ik zal de
Kamer daarover informeren.
De voorzitter:
Mevrouw Thieme, de discussie die we nu gaan krijgen,
hebben we toch net al gehad?
Mevrouw Thieme (PvdD):
Nee, dit gaat over de kalveren.
De voorzitter:
Stelt u uw vraag.

Tweede Kamer

Stijging van de Nederlandse
melkproductie

Mevrouw Thieme (PvdD):
Het kalf bij de koe. Dat is een wens van mijn fractie. We
weten dat 30 melkveeboeren dat al doen. Dat zijn er
natuurlijk weinig, op de 18.000. Is de staatssecretaris bereid
om een rol te spelen in de discussie om dat voor elkaar te
krijgen?
Van Dam:
Ik had het nu over het welzijn van kalveren. Er zijn vragen
gesteld — ook door de heer Van Gerven — over kalfjes die
na de geboorte meteen bij de koe worden weggehaald. Ik
zou even willen afwachten waarmee de sector zelf komt
voor het welzijn van de kalveren. Het is niet voor niets dat
de sector dit zelf heeft geagendeerd. In de reguliere veehouderij worden pasgeboren kalveren direct van de moeder
gescheiden, in tegenstelling tot de biologische veehouderij
waar het anders gaat. De heer Geurts zei terecht dat dit
wordt gedaan vanwege de melkproductie. De biest wordt
vaak direct aan de kalveren gevoerd en de rest van de melk
wordt gemolken voor menselijke consumptie. Het risico op
infecties is een andere reden waarom kalveren snel bij de
moeder worden weggehaald. Ze lopen anders het risico
om ziek te worden. Er zijn melkveehouders — mevrouw
Thieme zei dat terecht — die het kalf wel bij de koe houden.
Dit is met name in de biologische melkveehouderij het
geval. Hiernaar wordt ook onderzoek gedaan door het Louis
Bolk Instituut. Dit levert hopelijk meer kennis op over de
vraag of die praktijk verbreed zou kunnen worden.
Mevrouw Thieme (PvdD):
De staatssecretaris citeert weliswaar, maar er gaat iets
onnatuurlijks mis in de hersenen van de mens als iemand
beweert dat een kalf ziek wordt als het bij zijn moeder blijft
om haar melk te krijgen. Dit even terzijde. De staatssecretaris heeft het bij het welzijn van de kalveren ook over het feit
dat ze een natuurlijke zuigbehoefte hebben die ze nergens
kwijt kunnen. Ik heb boeren in Gelderland gezien, die een
neusring bij de kalveren hebben aangebracht met een
tandwiel eraan, waardoor ze van andere kalveren afblijven
want dat zorgt natuurlijk voor een onaangename situatie.
Wij vinden dit echt onethisch. Is de staatssecretaris met
ons van mening dat wij daar vanaf moeten?
Van Dam:
Sowieso heeft mevrouw Thieme weet van — ze kent ook
de brief over dierenwelzijn die mijn voorgangster heeft
gestuurd — de inzet van het kabinet om ingrepen te
beperken. Ik denk en hoop dat er betere oplossingen zijn
dan die die mevrouw Thieme nu voorhoudt. Ik zeg echter
ook hierover: pas op dat je niet dit soort voorbeelden
neerzet alsof dat de gangbare praktijk is in de gehele
melkveehouderij. Ik snap dat mensen de vraag stellen of
het scheiden van kalveren van de koe wel helemaal wenselijk is. Het is een gek beeld dat het kalf ziek kan worden van
drinken bij zijn moeder — mevrouw Thieme heeft het
daarover — maar het is wel de realiteit dat dit risico bestaat
in de gangbare veehouderij. Er zitten antistoffen in de melk
van de koe, met name in de eerste melk. Kalveren krijgen
deze melk, dat is ook nodig, maar tegelijkertijd bestaat er
wel degelijk een infectierisico waarmee in de bedrijven
rekening wordt gehouden. Ik vind het mooi als er initiatieven zijn waardoor men kalveren langer bij de koe laat. Het
is goed dat hier onderzoek naar wordt gedaan en dat wordt

27 januari 2016
TK 47

47-8-12

gekeken of die praktijk verder verbreed kan worden. De
realiteit is echter dat dit op dit moment niet de gangbare
praktijk is.
De voorzitter:
De staatssecretaris vervolgt zijn betoog.
Van Dam:
Mevrouw Thieme vroeg ook naar de levensduur van koeien.
Gaan ze niet veel te snel naar de slacht? De levensduur van
melkkoeien is de afgelopen paar jaar ietwat toegenomen
en ligt nu ongeveer op vijf jaar en negen maanden. Het
bedrijfsleven zet zich in voor de verdere verduurzaming.
Middels het initiatief van NZO en LTO, de duurzame zuivelketen, zet het zich in voor de levensduurverlenging van
melkkoeien. De zuivelbedrijven betrekken ook de levensduur
bij de duurzaamheidsscores die veehouders moeten rapporteren. Ik zei daarom al tegen mevrouw Thieme dat het niet
zo is dat hiervoor vanuit de sector geen aandacht is. Sterker
nog, er wordt gestuurd op het verlengen van die levensduur.
Mevrouw Ko er Kaya vroeg naar het onthoornen en zei dat
ze hierover nog geen evaluatie heeft ontvangen. Zover ik
kon nagaan, is hierover geen evaluatie toegezegd. In maart
volgt wel een brief over de stand van zaken van het onthoornen. De Kamer moet hierbij wel in het oog houden dat
hoorns ook tot een groot veiligheidsrisico voor boeren leiden. Er gebeuren nogal eens ongelukken. Elk jaar weer
raken er enkele boeren gewond en soms zelfs erger, als
boeren om het leven komen door een ongeluk met een van
hun beesten. Daarbij kunnen hoorns ook een rol spelen. De
sector werkt wel aan alternatieven, zoals het fokken van
rassen zonder hoorns en het ontwikkelen van andere houderijsystemen. Ook zijn er afspraken gemaakt met de
melkveesector over pijnbestrijding bij onthoornen.
Ik kom op de weidegang. Mevrouw Ko er Kaya vroeg of je
eigenlijk wel van weidemelk kunt spreken als de koe meestal
op stal staat. Kan de koe niet wat vaker in de wei? Dat is
een mooi voornemen. Als de temperaturen deze winter een
beetje blijven zoals in de afgelopen dagen, kunnen de
koeien dit jaar ongetwijfeld eerder de wei in. Het heeft
natuurlijk alles met temperatuur te maken. Als het te koud
is, groeit het gras niet en heeft het dus geen zin om de koe
de wei in te sturen, want dan heeft zij daar niks te eten.
Daarom is er een soort ondergrens afgesproken waarbij
weidegang daadwerkelijk als weidegang bestempeld mag
worden. Dat is als dieren minimaal 120 dagen per jaar
gedurende 6 uur in de wei staan. Heel veel boeren weiden
langer dan dat. Dat kan bijvoorbeeld als ze een goede, grote
huiskavel hebben. Er zijn ook boeren die minder weiden
maar nog steeds wel weiden. Dat is ook belangrijk. 70%
van de koeien wordt geweid op basis van deze criteria, maar
nog ongeveer 8,5% wordt geweid gedurende een deel van
deze tijd. Die koeien komen dus een deel van het jaar buiten.
120 dagen betekent dat koeien in elk geval 4 maanden buiten zijn. Ik zei al dat het bij veel koeien langer is. Je moet
daarbij in het oog houden dat er wel gras in het weiland
moet staan.
Er werd ook gevraagd naar een onderzoek waarin gevreesd
wordt dat dit jaar nog maar 58% van de koeien aan het
weidegangbegrip voldoet. Ik kan dat niet helemaal plaatsen,

Tweede Kamer

Stijging van de Nederlandse
melkproductie

want de cijfers van het afgelopen jaar zitten in elk geval
nog steeds om en nabij de 70%. Ook de eerste cijfers over
het aantal bedrijven wijzen erop dat nog steeds rond de
70% van de bedrijven de koeien in de wei laat. Er is dus
helaas nog sprake geweest van een achteruitgang, van de
volle 70% in 2013 naar 69% in het afgelopen jaar, maar
daarmee durf ik nog steeds te zeggen dat de teruggang van
de weidegang in elk geval tot staan is gebracht. De inzet is
nu om dit weer om te buigen. Daarvoor zou ik niet het
Convenant Weidegang willen openbreken, zoals werd
gesuggereerd. Ik wil juist gezamenlijk met de convenantspartners komen tot een nieuw actieplan om de ambitie van
80% weidegang in 2020 daadwerkelijk te realiseren. We
bekijken daarbij ook wat we aan extra ondersteuning kunnen bieden. Ik streef ernaar om de kabinetsreactie op de
initiatiefnota Wei voor de koe in de eerste helft van februari
naar de Kamer te sturen. Dat was ook een vraag van
mevrouw Ko er Kaya.
Hiermee heb ik naar mijn mening de vragen van de Kamer
beantwoord, voorzitter.
De voorzitter:
Wij hebben hier mee zitten turven, maar ik kijk even naar
de woordvoerders. Ja, dat vinden de leden ook. Is er bij de
woordvoerders behoefte aan een tweede termijn? Dat is
het geval. Is er behoefte aan een schorsing voorafgaand
aan die tweede termijn? Dat is niet het geval, maar de heer
Grashoff heeft een ander verzoek.
De heer Grashoff (GroenLinks):
Nee, voorzitter, ik had nog een interruptie maar ik was
ietsjes aan de late kant.
De voorzitter:
Ga uw gang.
De heer Grashoff (GroenLinks):
Ik snap de opmerking van de staatssecretaris over het
openbreken van het convenant, maar is het, gezien de trend
tot nu toe, realistisch om te veronderstellen dat het convenant zonder aanvullende, meer dwingende maatregelen
überhaupt het bedoelde resultaat gaat opleveren?
Van Dam:
Het laat zien dat er extra inspanningen nodig zijn. In
december zijn daarover al afspraken gemaakt met de convenantpartners en binnenkort geven wij informatie over de
wijze waarop wij de 30 miljoen extra middelen uit Brussel
denken in te zetten en daarin mee kunnen nemen. In de
kabinetsreactie op de initiatiefnota zal ik verder ingaan op
de extra inzet van het bedrijfsleven en van mijzelf op meer
weidegang. Ik ben het met de heer Grashoff eens dat extra
inspanningen nodig zijn. Die komen er dus ook en hij hoort
daarover binnen een paar weken.
De voorzitter:
Voor het aanstaande reces, om precies te zijn. Ik geef in
tweede termijn graag het woord aan mevrouw Thieme. De
spreektijd is een derde van die in eerste termijn, inclusief

27 januari 2016
TK 47

47-8-13

het voorlezen van eventuele moties. U bent dus vooraf
gewaarschuwd.

stelt dat neusbeugels met punten kunnen leiden tot pijn en
irritatie bij kalveren;
overwegende dat dergelijke antizuigvoorzieningen niet
meer van deze tijd zijn;

Mevrouw Thieme (PvdD):
Voorzitter. Ik neem die waarschuwing ter harte. Ik dank de
staatssecretaris voor zijn antwoorden. Het is nog het begin
van het debat dat wij de komende periode over de melkveehouderij zullen voeren. Wij zijn er dus nog niet over uitgesproken. Ik wil graag de volgende moties indienen.

Motie

verzoekt de regering, een verbod in te voeren op de toepassing van deze antizuigmiddelen in de veehouderij,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Thieme. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 105 (33979).

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat onderzoeken concluderen dat fokkerij op
een hogere melkproductie leidt tot welzijns- en gezondheidsproblemen;
verzoekt de regering, een einde te maken aan het fokken
op hoogproductieve koeien,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Thieme. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 103 (33979).

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat het onmiddellijk na de geboorte weghalen van kalveren bij hun moeder ernstige gevolgen heeft
voor het welzijn en de weerstand van zowel kalf als koe;
verzoekt de regering om binnen een halfjaar een plan van
aanpak te presenteren dat erop gericht is om kalveren voor
bepaalde tijd bij de moeder te laten,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Thieme. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 104 (33979).

Motie
De Kamer,

Voordat de motie verder wordt verwerkt, vraag ik of het
nodig is om daar de naam in te verwerken die u in de oorspronkelijke tekst hebt opgenomen. Kan het ook op functie?
Mevrouw Thieme (PvdD):
De naam kan weg. Geen probleem.
De voorzitter:
Dan wordt de motie in die zin aangepast.

Mevrouw Ko er Kaya (D66):
Voorzitter. Over veehouderij, fosfaatrechten, melkproductie
en weidegang komen we binnenkort uitgebreid te spreken.
Dan zal ik ook eventuele voorstellen doen, dus vandaag
van mijn hand geen moties. Ik wil vandaag vooral heel
duidelijk naar voren brengen dat misstanden als voorbeeld
dienen voor heel veel andere boeren. We willen niet dat
misstanden kunnen plaatsvinden. Daar moeten we ook hard
tegen optreden. Dat moet hier ook duidelijk benoemd
worden en er moet ook actie worden ondernomen.

De heer Grashoff (GroenLinks):
Voorzitter. Ik dien vandaag geen moties in. Dat heeft een
beetje te maken met de staat waarin het debat verkeert. Wij
komen nog te spreken over de initiatiefnota van de SP, D66
en GroenLinks. Daarin zitten van onze kant heel duidelijke
voorstellen voor verbeteringen van de weidegang en
daaraan gerelateerd dierenwelzijn. Daar komen we nog
over te spreken, evenals over de fosfaatrechten en de
regelgeving die daaraan voldoet. Wat dat betreft, zijn we
er dus nog niet.
Ik stel met plezier vast dat in elk geval de intenties van de
staatssecretaris overeenkomen met onze intenties. Wij
willen die weidegang en het dierenwelzijn op een goed
niveau hebben. Of het met zachte middelen of harde middelen moet, ik blijf me ernstig zorgen maken over de situatie
en de toekomstige ontwikkelingen. Daarover denk ik weleens: ik zou graag ongelijk hebben met mijn zorg. Maar
voorlopig is die er nog.

gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de senior onderzoeker en themaleider
dierenwelzijn bij de Animal Sciences Group van de WUR

Tweede Kamer

Stijging van de Nederlandse
melkproductie

27 januari 2016
TK 47

47-8-14

Mevrouw Thieme (PvdD):
GroenLinks heeft geen moties ingediend. Daarom zou ik
heel graag willen weten of het met ons van mening is dat
de kalveren bij de koe moeten komen. In de initatiefnota
wordt daar naar ik meen niet over gesproken, dus ik wil er
hier graag helderheid over krijgen. Wellicht kunnen we
rekenen op steun van GroenLinks voor onze motie over de
kalf bij de koe.
De voorzitter:
U kunt ook tot dinsdag wachten; dan weet u het bij de
stemmingen.
De heer Grashoff (GroenLinks):
Ik vind het een uitstekende vraag, die helderheid schept.
De moties over het zo snel scheiden van de kalf en de koe
zullen wij zonder meer steunen, net als die over de neusbeugel en dergelijke. Wij zijn het op dit punt gewoon eens.

De heer Van Gerven (SP):
Voorzitter. Ik wil beginnen te zeggen dat het op een
natuurlijke wijze voeden van menselijke baby's leidt tot
gezondere kinderen die minder vaak ziek zijn. De opmerking
van de staatssecretaris dat kalveren vroeg weghalen beter
zou zijn voor de gezondheid is dus niet in lijn met wat bij
mensen gebruikelijk is.
Ik dien de volgende motie in.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat jonge kalfjes vlak na de geboorte worden
weggehaald bij hun moeder;
verzoekt de regering, een plan op te stellen om dit dierenwelzijnsprobleem adequaat te adresseren, en dit in 2016
naar de Kamer te sturen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Van Gerven. Naar
mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.

De voorzitter:
De heer Geurts van de CDA-fractie ziet af van een tweede
termijn. Daarom geef ik het woord aan mevrouw Lodders
van de VVD.

Mevrouw Lodders (VVD):
Voorzitter. Heel kort. Ik ben begonnen om namens de VVDfractie trots richting de sector uit te spreken. Het is een
duurzame, hoogproductieve en efficiënte sector, die kwalitatief goede en betaalbare producten produceert. Ik ben blij
met de woorden van de staatssecretaris. Hij plaatst de
sector in het juiste daglicht en perspectief. Aan het einde
van dit debat de balans opmakend, begrijp ik dan ook niet
zo heel veel van de partijen aan de voor mij linkerzijde van
de Kamer. Voor het klimaatvraagstuk, de ontwikkeling van
de biodiversiteit, de duurzaamheid, heeft de Nederlandse
land- en tuinbouw — ik trek het breder — de oplossing in
handen. Dat wordt zomaar gepareerd. Ik betreur dat zeer.
Ik hoop dat deze partijen nog een keer hom of kuit geven.
De debatten daarover zullen we zeker met elkaar voeren.
De voorzitter:
Ik zag de heer Grashoff met gezwinde spoed naar voren
spurten.
De heer Grashoff (GroenLinks):
Het zou wijs zijn als we eindelijk eens een keer de mantra
van mevrouw Lodders kwijt zouden raken over de 9 miljard
monden die gevoed moeten worden vanuit het allerkleinste
vlees- en melkexporterende landje ter wereld. Dat is gewoon
lariekoek. Ik denk dat mevrouw Lodders er verstandig aan
zou doen als ze daar een keer mee op zou houden. Het
eerste wat we moeten doen aan de wereldvoedselsituatie
is minder vlees en zuivel eten; die dingen hebben iets met
elkaar te maken. Verder is er in de dierhouderij van alles
aan efficiency te doen, maar wel in landen waar die standaard buitengewoon laag is. Daar zou het verstandig zijn
om die standaard wat omhoog te brengen.
Mevrouw Lodders (VVD):
Het is geen lariekoek, het zijn de feiten. Ik verwijs naar
diverse publicaties. Misschien kan ik de heer Grashoff bijvoorbeeld een publicatie van Hidde Boersma aanraden,
een bioloog met een heel goed verhaal over juist deze
aspecten. Als u de mond vol heeft van biodiversiteit, wat
ontzettend belangrijk is voor deze aardbol, dan zou u moeten pleiten voor een intensievere landbouw met minder
grond, minder grondstoffen en dezelfde of hogere productie.
De hele wereld kan onze kennis gebruiken.

Zij krijgt nr. 106 (33979).
De heer Van Gerven (SP):
Ik wil nog een opmerking maken. In een interruptiedebatje
met de woordvoerder van de VVD heb ik in de eerste termijn
gesteld dat in Noord-Holland 90% van de koeien op stal
staat. Dat was een vergissing, want in Noord-Holland is de
weidegang juist 90%. De grote boosdoener is Flevoland,
waar meer dan 70% op stal staat. Het debat daarover gaan
we nog voeren, maar het is een opmerkelijk groot verschil.

Tweede Kamer

Stijging van de Nederlandse
melkproductie

De voorzitter:
Ik geef het woord aan mevrouw Vermue. Ik wijs de collega's
erop dat zij vanaf nu kan worden geïnterrumpeerd.

Mevrouw Vermue (PvdA):
Voorzitter. De boeren verdienen duidelijkheid over het fosfaatplafond, en weidegang verdient ambitie. Ik ben dan ook
blij van de staatssecretaris te vernemen dat wij over beide

27 januari 2016
TK 47

47-8-15

onderwerpen in de eerste helft van februari duidelijkheid
mogen verwachten. Ik heb één aanvullende vraag over de
eventuele beperking van de megastallen: wanneer komt de
wet dieraantallen naar de Kamer?

De voorzitter:
Mag ik daaraan toevoegen dat het wellicht verstandig is
om dat voor de stemmingen te doen, zodat mevrouw
Thieme dan kan besluiten of zij die motie aanhoudt of zelfs
intrekt.

De voorzitter:
Die interrupties komen later nog wel.
Ik zie dat de staatssecretaris aanstonds kan antwoorden.

Van Dam:
Voorzitter. Een aantal leden hebben algemene opmerkingen
gemaakt. Ik was in elk geval blij om van verschillende kanten van de Kamer te horen dat men tevreden was. Dat is
niet altijd zo, dus dat is een goed uitgangspunt voor de
debatten die wij op korte termijn nog met elkaar moeten
gaan hebben. Daar zaten verder geen vragen of verzoeken
om een reactie aan mij in, dus ik beperk me tot wat is
ingediend en tot de expliciete vragen die zijn gesteld.
Mevrouw Thieme heeft drie moties ingediend. In de motie
op stuk nr. 103 verzoekt zij de regering om een einde te
maken aan het fokken op hoogproductieve koeien. Die motie
ontraad ik. Het is echt aan de sector op welke manier men
invulling geeft, zolang men voldoet aan de regelgeving over
dierenwelzijn.
In de motie op stuk nr. 104 verzoekt zij om binnen een
halfjaar een plan van aanpak te presenteren dat erop gericht
is kalveren voor een bepaalde tijd bij de moeder te laten.
Ook die motie ontraad ik. Ik heb aangegeven dat er een
onderzoek loopt van het Louis Bolk Instituut naar een paar
veehouders die de kalveren al wat langere tijd bij de moederkoe laten. Ik stel de Kamer voor om dat af te wachten
en te kijken wat daar uitkomt. Ik heb de Kamer ook al aangegeven dat er een plan over verduurzaming komt vanuit
de sector. Wellicht kan dit daar nog in worden meegenomen.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Kan de staatssecretaris de Kamer laten weten of dat
onderzoek binnenkort al wordt afgerond of dat dat nog een
jaar kan duren? Heeft hij daar inzicht in?
Van Dam:
Dat durf ik zo niet te zeggen. Ik kan de Kamer daar nader
over informeren. Wel heb ik aangegeven dat we het plan
over verduurzaming van de sector al op redelijk korte termijn verwachten. Ik weet dus niet of het hier in kan worden
meegenomen. Wellicht kan dat nog. De sector luistert mee,
dus misschien kan men dit nog meenemen daarin.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Wil de staatssecretaris de Kamer informeren over wanneer
dat onderzoek afgerond is? Dat zou heel fijn zijn.
Van Dam:
Gaat dat om het onderzoek van het Louis Bolk Instituut?
Ja, dat kan ik doen.

Tweede Kamer

Stijging van de Nederlandse
melkproductie

Mevrouw Thieme (PvdD):
Voorzitter, ik dank u hartelijk.
Van Dam:
Ik geloof dat er volgende week dinsdag over de moties
wordt gestemd. Wij gaan ons best doen om ervoor te zorgen
dat er dan helderheid is.
De voorzitter:
Het is vandaag woensdag, dus dat gaat wel lukken.
Van Dam:
Dat zou moeten kunnen lukken.
Ik kom op de motie op stuk nr. 105. Daarin wordt verzocht
om een verbod op de toepassing van antizuigmiddelen in
de veehouderij. In die algemeenheid gesteld ontraad ik de
motie. Ik heb al aangegeven dat het gaat om een uitzondering en niet om gangbare praktijk. Het voert wat te ver om
daarvoor aparte regelgeving te maken.
Mevrouw Thieme (PvdD):
De motie is niet algemeen gesteld. Het gaat om de
genoemde antizuigmiddelen: neusbeugels met punten.
Daar wil ik graag een verbod op. Het kan mij niet schelen
of ze bij drie of vier boeren worden gebruikt of bij honderd.
Het gaat erom dat je zo'n middel niet gebruikt. Ik wil een
signaal van deze Kamer daarover.
Van Dam:
We hebben al vaker met elkaar gesproken over dierenwelzijnsmaatregelen. Ik ben niet van plan om hiervoor aparte
regelgeving te maken. Als een meerderheid van de Kamer
daar anders over denkt, dan hoor ik dat wel, maar ik blijf
bij het oordeel dat ik over deze motie heb gegeven. Niet
alle praktijken die wij onwenselijk vinden, moeten meteen
via extra regels worden verboden. Het lijkt mij iets voor de
sector zelf om hier verder aan te werken.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Ik zal de motie wijzigen, zodat duidelijk wordt dat het echt
gaat om de neusbeugel met punten. Het gaat niet om alle
antizuigmiddelen. Ik hoop daarvoor aanstaande dinsdag
steun te krijgen.
De voorzitter:
Ik maak een opmerking voor de zuiverheid van de discussie.
Ik heb de staatssecretaris duidelijk horen zeggen dat hij een
motie met een wijziging in die richting nog steeds zal ontraden.

27 januari 2016
TK 47

47-8-16

Van Dam:
Ik kan nooit een oordeel geven over een motie die ik niet
voor me heb liggen, maar ik heb aangegeven dat ik een
verzoek om aparte regelgeving te ver vind gaan. Om die
reden ontraad ik de motie.
De voorzitter:
Die verduidelijking leek mij op zijn plaats. Dan de motie op
stuk nr. 106.
Van Dam:
Ik wil eerst ingaan op het betoog van de heer Van Gerven.
Hij meende mij te citeren, maar hij deed dat niet helemaal
juist. Ik hecht eraan dat dat wel gebeurt. Hij meende dat ik
had gezegd dat het weghalen van kalveren beter zou zijn
voor de gezondheid van die kalveren. Dat heb ik niet gezegd.
Ik denk ook dat hij dat niet zo gehoord heeft. Ik heb aangegeven dat er in sommige gevallen door de veehouder zelf
voor gekozen wordt, vanwege het risico op infecties. Dat
is iets anders, want ik heb ook aangegeven dat kalveren
wel degelijk de eerste melk krijgen toegediend. Dat moet
ook omdat daarin antistoffen zitten die voor kalveren heel
belangrijk zijn. De vergelijking die hij maakte met moedermelk, is dan ook zeer op zijn plaats. Dat is dus de reden
waarom kalveren die melk krijgen toegediend.
De heer Van Gerven heeft op stuk nr. 106 een motie ingediend die vergelijkbaar is met de motie op stuk nr. 104 van
mevrouw Thieme. Ik zou daarom de motie om dezelfde
reden willen ontraden.
De voorzitter:
Wilt u een toelichting, mijnheer Van Gerven?
De heer Van Gerven (SP):
Ja, voorzitter.
De motie heeft inderdaad dezelfde strekking, maar zij is wel
anders geformuleerd. Wij laten namelijk ruimte voor een
oplossing. In de motie wordt alleen de vraag gesteld of de
bestaande praktijk de beste is. Daar wordt een vraagteken
bij gezet, maar wat de beste oplossing is, laten we in het
midden. Mag ik het debat tot nu toe zo interpreteren dat er
in ieder geval van de sector, maar wellicht ondersteund
door de staatssecretaris, een visie zal komen op de vraag
wat op dit punt het beste is in relatie tot de dierenwelzijnsaspecten?
Van Dam:
De heer Van Gerven zegt "wat het beste is vanuit de dierenwelzijnsoptiek", maar daarover verschillen de onderzoekers
wel van mening. In reactie op de motie van mevrouw
Thieme heb ik daarom aangegeven dat we het onderzoek
van het Louis Bolk Instituut zouden moeten afwachten. Dat
instituut doet praktijkonderzoek bij veehouders die kalfjes
langer bij de moederkoe laten. Ik heb geen andere reactie
op deze motie. De heer Van Gerven kan wel zeggen dat hij
het net iets anders heeft geformuleerd, maar het komt wel
ongeveer op hetzelfde neer. Dus is mijn oordeel hetzelfde.

Tweede Kamer

Stijging van de Nederlandse
melkproductie

De heer Van Gerven (SP):
Het tijdsaspect is langer en dat is relevant.
De voorzitter:
Het heeft toch geen zin om te palaveren over een motie als
de staatssecretaris zijn mening heeft gegeven? Ik bedoel:
het is toch duidelijk?
De heer Van Gerven (SP):
Voorzitter, dit is geen gepalaver. Ik probeer steun te vinden
bij de staatssecretaris voor deze goede motie en daar is de
uitvoerbaarheid qua tijd een aspect bij.
Van Dam:
Beide moties leggen de bal bij de regering. Daarbij komt
dat ik niet op al te lange termijn een plan van de sector zelf
verwacht voor verduurzaming. Verder loopt er nog een
onderzoek en ik vind dat we dat onderzoek moeten
afwachten. Het maakt dan ook niet uit hoe lang de tijdshorizon is. Al wordt die vijf jaar, dat verandert dan nog steeds
niets aan mijn inhoudelijke opstelling.
Voorzitter. Ten slotte kom ik bij de vraag van de PvdAfractie: wanneer kunnen we de wet dieraantallen verwachten? Zowel bij de begrotingsbehandeling als in een brief
heb ik toegezegd dat ik naar de Kamer zal komen met een
oordeel over de vraag of het mogelijk is om met de wet
dieraantallen — een wet waarover we eerder hebben
gesproken — een meerwaarde te realiseren ten opzichte
van wat de Kamer zelf inmiddels in de Omgevingswet heeft
opgenomen. De gesprekken over de wet dieraantallen
vonden plaats voordat de Omgevingswet hier werd
behandeld. Toen heeft de Kamer zelf een aantal mogelijkheden in de wet geamendeerd om in het kader van het
omgevingsbeleid al te kunnen sturen op de volksgezondheidsaspecten. En dat was de hele achtergrond van die wet
dieraantallen. We bekijken nu of een dergelijke wet nog
meerwaarde kan hebben boven wat er al in de Omgevingswet is geregeld. Ik verwacht de Kamer daar in het voorjaar
meer over te kunnen zeggen.
Voorzitter, daarmee ben ik gekomen aan het einde van mijn
beantwoording.
De voorzitter:
Kunt u iets preciezer aangeven wat u bedoelt met "in het
voorjaar"?
Van Dam:
Voorzitter, dat kan ik u heel precies zeggen. Het voorjaar
loopt van 21 maart tot en met 20 juni. Echt veel preciezer
dan dat kan ik het niet maken. Laat ik het dan zo zeggen: ik
zal proberen om het tijdig in het voorjaar te doen, zodat het
nog mogelijk is om er nog voor het zomerreces met elkaar
over te spreken. Zullen we "de eerste helft van het voorjaar"
zeggen?
De voorzitter:
Zullen we zeggen "voor 15 mei"?

27 januari 2016
TK 47

47-8-17

Van Dam:
U rekent heel snel, voorzitter! Ik ga proberen om het voor
15 mei bij de Kamer te krijgen.
De voorzitter:
Ik heb de gewoonte om, wanneer ik hier zit, een datum te
prikken bij een toezegging. Dat is handig.
Van Dam:
Ik denk dat wij die wel kunnen halen.
De beraadslaging wordt gesloten.
De voorzitter:
Daarmee zijn we gekomen aan het einde van de beantwoording van de staatssecretaris en daarvoor zeggen wij hem
hartelijk dank.
Aanstaande dinsdag zullen wij stemmen over de ingediende
moties.
De vergadering wordt van 18.02 uur tot 18.47 uur geschorst.
Voorzitter: Arib

Tweede Kamer

Stijging van de Nederlandse
melkproductie

27 januari 2016
TK 47

47-8-18