Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

33 176

Wijziging van het Wetboek van Strafvordering
ter uitbreiding van het spreekrecht van
slachtoffers en nabestaanden in het strafproces

Nr. 5

VERSLAG
Vastgesteld 23 maart 2012
De vaste commissie voor Veiligheid en Justitie, belast met het voorbereidend onderzoek van dit voorstel van wet, heeft de eer als volgt verslag
uit te brengen. Onder het voorbehoud dat de hierin gestelde vragen en
gemaakte opmerkingen voldoende zullen zijn beantwoord, acht de
commissie de openbare behandeling van het voorstel van wet
genoegzaam voorbereid.
Inhoudsopgave
Doel van het wetsvoorstel
Uitbreiding van personen aan wie het spreekrecht
toekomt
Nabestaanden
(Wettelijke) vertegenwoordigers/kring van spreekgerechtigden
Reikwijdte van het spreekrecht
Financiële paragraaf
Artikelsgewijs

blz.
1
4
6
7
7
10
10

Doel van het wetsvoorstel
De leden van de VVD-fractie hebben met bijzondere interesse kennisgenomen van het voorliggende wetsvoorstel. Zij hebben nog wel enkele
vragen en een paar suggesties.
Deze leden stellen vast dat het slachtoffer van oudsher geen rol speelt in
het strafrecht. Dit vloeit enerzijds voort uit het feit dat het strafrecht naar
zijn aard gericht is op de dader en de rechten van de dader in relatie tot de
machtige overheid en anderzijds het traditionele slachtofferbegrip. Dit
laatste heeft tot gevolg dat er een absolute uitsluiting werd ingericht van
de gedupeerde als procespartij toen het Wetboek van Strafvordering
begin vorige eeuw werd geschreven. Slachtoffer betekent hier dan ook
iemand die lijdt in gelatenheid, een «slacht offer» dus. Een slachtoffer was
geen onderdeel van het strafproces en behoefde daarom ook geen
rechten. Dit inzicht is gelukkig de laatste jaren aan het veranderen, mede
dankzij de inzet van de leden van de VVD-fractie en vanwege de schrij-

kst-33176-5
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2012

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 176, nr. 5

1

nende voorbeelden van de afgelopen jaren waarbij de positie van het
slachtoffer in de knel is gekomen. Het slachtoffer heeft ondertussen
allerlei rechten gekregen waarvan het spreekrecht tijdens de procedure er
één is.
Voornoemde leden kunnen instemmen met dit wetsvoorstel, maar het
gaat wat deze leden betreft nog niet ver genoeg. Het is goed dat de positie
van slachtoffers door dit wetsvoorstel wordt versterkt, maar het kan naar
het idee van deze leden (nog) beter. Wat slachtoffers nu soms frustreert is
dat ze niet alles mogen zeggen tijdens hun verklaring. Ze mogen niets
zeggen over de verdachte of over de strafmaat. Het is voor veel slachtoffers ook niet duidelijk wat ze nu wel en niet mogen zeggen. Sommige
rechters laten overigens meer toe dan andere rechters. Hierdoor ontstaat
rechtsongelijkheid en rechtsonzekerheid. Het voorstel van deze leden is
om slachtoffers een volwaardig spreekrecht te geven.
De leden van de VVD-fractie constateren dat dit wetsvoorstel een
aanpassing is van een eerdere wet. Zij zouden graag zien dat bij deze
wijziging eens goed wordt gekeken naar wat wij nu precies voor ogen
hebben met het spreekrecht voor slachtoffers/nabestaanden en het dan in
een keer goed te regelen. Deze leden hebben kennisgenomen van het
bezwaar van Fernhout en Spronken (NJB 2005, p. 150–157) over de
spreiding van de artikelen met betrekking tot het spreekrecht in het
Wetboek van Strafvordering. Zij willen graag weten of er bezwaren
bestaan om de bepalingen die betrekking hebben op het spreekrecht in
bijvoorbeeld een afdeling in het Wetboek van Strafvordering (Sv) te
(ver)plaatsen?
De leden van de PvdA-fractie hebben met instemming kennisgenomen
van het onderhavige wetsvoorstel. Het slachtoffer is tot voor kort de
meest onzichtbare partij in het strafproces geweest. Door het spreekrecht
en het versterken van de positie van het slachtoffer in het strafproces
krijgt het slachtoffer steeds meer een gezicht en een stem in het strafproces. Dit voorstel versterkt nog meer de positie van het slachtoffer. Dat
vinden deze leden een mooie volgende stap. Zij willen nog wel enkele
verduidelijkende opmerkingen maken en vragen stellen.
De leden van de PVV-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van het voorliggende wetsvoorstel. Naar aanleiding van dit wetsvoorstel
hebben zij enkele vragen.
De leden van de CDA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van het onderhavige wetsvoorstel. Zij herkennen de grote behoefte die
leeft onder (vertegenwoordigers van) slachtoffers om het spreekrecht uit
te breiden. Slachtoffers hechten veel waarde aan het spreekrecht, maar
ervaren in de huidige rechtspraktijk nog vaak beperkingen waarvan enkele
met het onderhavige wetsvoorstel worden weggenomen. Deze leden
hebben nog enkele vragen en opmerkingen. Ook doen zij voorstellen om
het spreekrecht nog verder uit te breiden.
Voordat deze leden aan de bespreking van het wetsvoorstel toekomen,
moet hen evenwel iets van het hart. Tijdens een onlangs gehouden
symposium bleek dat veel dat al in de wet is geregeld in de praktijk niet
goed loopt. Slachtoffers komen nog veel tekort, hetgeen deze leden
betreuren. Hun recht halen blijkt voor slachtoffers nog een hele opgave.
Zo blijkt de informatievoorziening vaak problematisch (niet duidelijk en
niet tijdig) en worden slachtoffers niet altijd goed bejegend. Slachtoffers
voelen zich in de kou staan wanneer contactverboden worden
geschonden en zien zichzelf nog te vaak ongewild geconfronteerd met
daders, bijvoorbeeld in de gangen van de gerechtsgebouwen. De
voorzitter van de Raad voor de rechtspraak (Rvdr) evenals de top van het
Openbaar Ministerie (OM) waren getuige van de onvrede en trokken zich
dat aan. De leden van de CDA-fractie verzoeken de regering scherp te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 176, nr. 5

2

monitoren waar in de praktijk nog knelpunten liggen en deze weg te
nemen.
De aan het woord zijnde leden maken graag van de gelegenheid gebruik
om enkele aanvullende wensen naar voren te brengen. Zo vragen zij aan
de regering of een landelijke uitrol van de regeling voor juridische opvang
slachtoffers zedenmisdrijven (JOS-piketregeling) mogelijk is. Dit betreft
een speciaal piket om slachtoffers in ernstige zedenzaken te voorzien van
een advocaat die opkomt voor hun belangen. Ook vragen zij of de
regering wil laten onderzoeken of een elektronisch slachtofferdossier
uitkomst zou kunnen bieden, waardoor een slachtoffer een mogelijkheid
heeft om te allen tijde in te zien hoe het met een strafzaak staat.

1
http://www.rechtspraak.nl/Organisatie/
Rechtbanken/Amsterdam/Nieuws/Pages/
ProefmediationnaaststrafrechtbijrechtbankenOMAmsterdam.aspx

De leden van de SP-fractie zijn verheugd met het onderhavige
wetsvoorstel. Zij vinden het een belangrijk voorstel. Het is terecht dat de
positie van het slachtoffer wordt versterkt. Voor onder meer de
verwerking van het misdrijf vervult het spreekrecht een belangrijke
functie. Deze leden hebben al eerder voor uitbreiding van het spreekrecht
gepleit. Het is goed dat ouders van minderjarigen voortaan het spreekrecht kunnen uitoefenen. Ook vinden zij het belangrijk dat de wettelijk
vertegenwoordiger van mensen met een verstandelijke beperking
voortaan namens hen mogen spreken indien zij slachtoffer worden van
een misdrijf. Voornoemde leden hebben in het verleden gewezen op het
voorbeeld van een gehandicapte meerderjarige vrouw die seksueel is
misbruikt, die niet in staat was gebruik te maken van het spreekrecht. De
vader mocht dat niet doen namens haar. Het is goed dat dergelijke
schrijnende voorbeelden tot het verleden zullen behoren. Zij hebben
hierover de volgende vragen en opmerkingen.
De aan het woord zijnde leden constateren dat al in november 2009 de
motie-Gerkens (Kamerstuk 32 123 VI, nr. 29) is aangenomen die de
regering verzoekt het spreekrecht te verruimen. In die motie werd
geconstateerd dat het spreekrecht voor slachtoffers strikt persoonlijk is en
dat het bijvoorbeeld niet is toegestaan dat de ouder van een kind of een
vertegenwoordiger van een slachtoffer met een verstandelijke handicap
het spreekrecht namens het slachtoffer uitoefent. Waarom is er geen vaart
gezet achter het uitvoeren van deze motie? De huidige en actuele
discussie over het spreekrecht, onder meer in de Amsterdamse
zedenzaak, waarin ook de vraag opkomt of de rechters al dan niet
geanticipeerd hebben op deze nieuwe regels, was dan wellicht te
voorkomen geweest. Betreurt de regering het achteraf gezien niet dat
deze motie niet eerder is uitgevoerd?
De leden van de SP-fractie delen de mening dat het spreekrecht voor het
slachtoffer, eventuele nabestaanden of anderen aan wie het spreekrecht
nu wordt toegekend, van groot belang kan zijn voor de verwerking van het
strafbaar feit. Ook is de oorspronkelijke gedachte van het spreekrecht dat
het slachtoffer de dader op zitting rechtstreeks kan confronteren met de
gevolgen die het slachtoffer als gevolg van het strafbaar feit heeft
ondervonden.
Deze leden vragen naar de stand van zaken met betrekking tot de
toegezegde uitbreiding van de slachtoffer-dadergesprekken. Wordt deze
mogelijkheid nu nadrukkelijker dan voorheen onder de aandacht
gebracht?
Ook vragen zij naar de positieve evaluatie van de proef «Mediation naast
strafrecht», waarbij het doel is afspraken te maken tussen slachtoffer en
dader over het herstel van de schade van het slachtoffer. Het resultaat van
deze mediation (spijtbetuiging of herstel van schade) kan van invloed zijn
op de uitkomst van de strafrechtelijke afhandeling.1 Wat is de stand van
zaken van deze mediation naast strafrechtspraak? Ziet de regering
mogelijkheden dit uit te breiden?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 176, nr. 5

3

De leden van de D66-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van het voorliggende voorstel. Zij hechten aan een versterkte positie van
het slachtoffer in het strafproces, getuige ook het initiatiefwetsvoorstel
Dittrich en Schonewille dat tot de huidige wettelijke regeling heeft geleid
inzake het spreekrecht. Niettemin vinden zij het tevens van belang dat de
kring niet te ruim wordt en de directe betrokkenheid van de spreekgerechtigden bij het berokkende leed verwatert. Bovendien moeten de werklast
en de gevolgen voor de zittingscapaciteit niet bovenmatig belast raken
door een uitbreiding.
Deze leden hebben begrip voor de stelling dat de bestaande regeling in
bepaalde gevallen als te beperkt wordt ervaren. Uit de actualiteit is
bijvoorbeeld gebleken dat in geval van zedenmisdrijven gepleegd tegen
kinderen een behoefte bij ouders en voogden kan bestaan om tijdens het
strafproces te spreken over de gevolgen voor hun minderjarige kind.
Voornoemde leden hebben wel enkele vragen en opmerkingen bij het
wetsvoorstel.
De leden van de ChristenUnie-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen van het onderhavige wetsvoorstel. Zij onderschrijven het
uitgangspunt van het wetsvoorstel maar hebben een aantal vragen over
de uitwerking daarvan.
De leden van de SGP-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van het voorliggende wetsvoorstel. Zij steunen de gedachte achter het
wetsvoorstel, maar hebben nog wel enkele vragen.
Uitbreiding van personen aan wie het spreekrecht toekomt
De leden van de VVD-fractie merken op dat het OM adviseert om het
wetsvoorstel aan te vullen met een voorziening waardoor ouders van
minderjarige slachtoffers van zware gewelds- of zedendelicten als
zelfstandig slachtoffer worden aangemerkt. De regering heeft hier op
gereageerd door ouders een gelijkwaardig recht als het slachtoffer te
geven. Deze leden kunnen zich hierin vinden. Vervolgens wordt door het
OM opgemerkt dat minderjarigen van twaalf jaar en ouder ook niet een
(wettelijk) vertegenwoordiger mogen kiezen, ook al hebben zij een eigen
spreekrecht. Het zou volgens het OM de duidelijkheid bevorderen
wanneer voor minderjarigen van nul tot achttien jaar één regime wordt
aangehouden. Graag ontvangen zij een reactie van de regering hierop.
Wat vindt de regering van het voorstel van het OM dat een hardheidsclausule wordt opgenomen voor het geval een oude vriend die jaren met
het slachtoffer heeft opgetrokken en gebruik wil maken van het spreekrecht? Voornoemde leden kunnen zich hier wel iets bij voorstellen.
Het OM wijst verder op het gebrek aan een procedurele regeling wanneer
een verzoeker niet voldoet aan de wettelijke criteria om gebruik te kunnen
maken van het spreekrecht. Deze leden verzoeken de regering hier nader
op in te gaan.
De leden van de PvdA-fractie constateren dat de meeste geconsulteerde
organisaties in meer of mindere mate positief zijn over dit wetsvoorstel.
De Nederlandse Orde van Advocaten (NOvA) daarentegen maakt bezwaar
tegen de uitbreiding van de kring van personen die aanmerking komen
voor het uitoefenen van het spreekrecht. De NOvA heeft grofweg twee
bezwaren.
De NOvA vreest dat het evenwicht tussen de belangen van de verdachte
en die van het slachtoffer zal veranderen ten voordele van het slachtoffer.
Ondanks dat deze leden die mening niet delen, zijn zij wel geïnteresseerd
in het antwoord van de regering. Het antwoord dat de regering in de
toelichting geeft, is niet gebaseerd op inhoudelijk argumenten maar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 176, nr. 5

4

slechts op maatschappelijke gevoelde overtuiging. Wil de regering alsnog
ingaan op inhoudelijke argumenten van de NOvA?
De regering heeft niet inhoudelijk gereageerd op de bezwaren van de
NOvA voor wat betreft de doorlooptijden. De vrees van de NOvA is dat
zaken moeten worden aangehouden omdat personen die gebruik willen
maken van het spreekrecht niet aanwezig zijn. De antwoorden in de
toelichting zijn naar het oordeel van deze leden te summier. Kan de
regering meer inhoudelijk reageren op de vrees van de NOvA?
De leden van de PvdA-fractie begrijpen dat in het geval minderjarigen het
slachtoffer zijn van een (zeden-)misdrijf de ouders of andere verzorgers
die een nauwe band met het slachtoffer hebben, namens het slachtoffer
mogen spreken tijdens de strafzaak. Deze leden vragen in hoeverre
ouders, die graag het leed dat hun kind is aangedaan onder de aandacht
van de rechter willen brengen, iemand anders, bijvoorbeeld een
raadsman of een medewerker van slachtofferhulp, mogen vragen om hun
verhaal over te brengen. Is er dan sprake van afgeleid spreekrecht dat
geaccepteerd zal worden door de officier van justitie? Of moet dit gezien
worden als ware de ouders (indirect) slachtoffers zijn en daarom een
zelfstandig spreekrecht krijgen met de daarbij behorende mogelijkheid om
een raadsman naar voren te schuiven die voor hen het woord doet?
De leden van de CDA-fractie merken op dat met het voorliggende
wetsvoorstel de kring van personen evenals het aantal dat mag spreken
wordt uitgebreid. Deze leden zijn hierover uitermate verheugd. Hen zijn
verschillende schrijdende gevallen van strafzaken bekend waarin iemand,
bijvoorbeeld een broer, niet mocht spreken terwijl deze persoon daartoe
een grote behoefte voelde en het mogelijk zou kunnen bijdragen aan de
verwerking. Dat klemt temeer daar het spreekrecht juist aan slachtoffers is
toegekend om te kunnen bijdragen aan de verwerking van het strafbare
feit.
Deze leden constateren dat de NOvA moeite heeft met de voorgestelde
uitbreiding van het aantal spreekgerechtigden omdat het zwaartepunt
teveel zou verschuiven naar de gevolgen van het strafbare feit. Deze leden
zien hierin juist winst omdat zij menen dat het voor een dader juist goed is
zich bewust te worden van die gevolgen. Zij kunnen wel begrijpen dat het
zeer belastend zou kunnen zijn voor iemand die wel verdachte is, maar
achteraf niet als dader wordt veroordeeld. Dan is dat beslist ook zeer
pijnlijk voor degene die van zijn spreekrecht gebruik heeft gemaakt. Deze
leden verzoeken de regering daarom opnieuw te bezien of het niet
raadzaam zou zijn zware strafzaken in twee fasen te behandelen. Dan kan
de rechter zich eerst buigen over de bewijsvragen om daarna, als het feit
bewezen is en de rechter ook bewezen acht dat verdachte schuldig is, toe
te komen aan de vraag welke straf of maatregel zou moeten worden
opgelegd. Het spreekrecht zou dan kunnen worden uitgeoefend in de
tweede fase, waarbij een slachtoffer natuurlijk eerder ook een rol kan
spelen maar dan als getuige. De leden van de CDA-fractie vinden het
passender om het slachtoffer alle ruimte te geven ten opzichte van
iemand van wie vast staat dat hij het delict ook heeft gepleegd. Met
andere woorden, modelleer de strafvordering zo dat in zware zaken een
slachtoffer alle ruimte krijgt jegens een dader.
De leden van de SP-fractie stellen vast dat een van de bezwaren om het
spreekrecht (inhoudelijk) uit te breiden is dat het in het strafproces nog
gaat om een verdachte. Het slachtoffer zou mogelijk meer ruimte kunnen
krijgen als al is bewezen dat deze verdachte het ook heeft gedaan. Om die
reden zou het strafproces geknipt kunnen worden, waarbij in het eerste
deel de vragen van artikel 348 en 350 van het Wetboek van Strafrecht (Sr),
zoals de bewezenverklaring, aan de orde moeten komen, waarna een
aparte straftoemetingszitting zou kunnen volgen. Een uitbreiding van het
spreekrecht is eerder gelegitimeerd als vast staat dat degene die naar de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 176, nr. 5

5

(soms emotionele) slachtofferverklaringen moet luisteren ook daadwerkelijk de dader is. Ook de NOvA heeft deze suggestie opgeworpen. De
Rvdr gaat nu aan de slag met een proef hiertoe,1 waar de leden van de
SP-fractie al herhaaldelijk op hebben aangedrongen. Deze leden vragen
wat de stand van zaken is met betrekking tot de mogelijkheden van het
opsplitsen van het strafproces, de zogenaamde 2-fasenstructuur en de
proef die hiertoe zal worden uitgevoerd. Wat vindt de regering hiervan?
De leden van de D66-fractie vragen op grond waarvan de regering feitelijk
concludeert dat met de uitbreiding van het spreekrecht geen verschuiving
van het zwaartepunt zal optreden in de richting van de gevolgen voor het
slachtoffer. Deze leden vragen om een nadere toelichting, mede gezien de
moeite die de NOvA op dit punt heeft met het wetsvoorstel.
Nabestaanden
De leden van de PVV-fractie merken op dat indien meer dan drie bloedverwanten op de rechtszitting wensen te spreken en zij onderling geen
overeenstemming weten te bereiken over wie ter zitting zal spreken, de
rechter een beslissing zal nemen over degenen die in de gelegenheid
worden gesteld het woord te voeren. Deze leden vragen of hiervoor een
bepaalde voorrangsregeling geldt welke de rechter dient aan te houden.
Tevens merken deze leden op dat niet wordt gevreesd voor meer
aanhoudingen van rechtszaken wegens het (abusievelijk) niet juist
oproepen van spreekgerechtigden. Deze leden vragen hoe vaak een zaak
om deze reden met het huidige spreekrecht moest worden aangehouden.
De leden van de ChristenUnie-fractie merken op dat het wetsvoorstel
ertoe strekt de kring van personen uit te breiden aan wie het spreekrecht
van slachtoffers en nabestaanden in het strafproces toekomt, zodat de
stem van het slachtoffer bij diens ontstentenis beter op de terechtzitting
kan worden gehoord. De uitbreiding behelst in het bijzonder het spreekrecht van nabestaanden en een nieuwe kring van spreekgerechtigden
voor personen die vanwege hun jeugdige leeftijd of feitelijke toestand niet
in staat zijn om zelf van hun spreekrecht gebruik te maken. Hoewel deze
leden dit doel onderschrijven, menen zij dat een uitgebreidere onderbouwing gewenst is ten aanzien van de keuze om de kring van
nabestaanden uit te breiden tot alle nabestaanden in de rechte lijn en tot
in de vierde graad in de zijlijn. Kan de regering nader uitleggen waaruit
blijkt dat de kring van spreekgerechtigden tot de vierde graad in de zijlijn
gewenst is? Leven deze wensen in de praktijk of zijn de wensen meer
gericht op de uitbreiding van het aantal personen dat van het spreekrecht
gebruik mogen maken? De aan het woord zijnde leden vragen ook of de
regering ten aanzien van het aantal spreekgerechtigden voor
nabestaanden kan aangegeven waarom gekozen is voor een uitbreiding
van drie personen, aangezien dit meer dan een verdubbeling is van
hetgeen nu reeds mogelijk is.

1
http://www.rechtspraak.nl/Actualiteiten/
Nieuws/Pages/Rechtspraaklegtomgang
metslachtoffervanmisdrijfvast.aspx

De leden van de SGP-fractie lezen in de toelichting dat de regering kiest
voor een uitbreiding van de kring van nabestaanden tot bloedverwanten
in de zijlijn tot de vierde graad. Zij vernemen graag van de regering wat
de precieze achtergrond van dit criterium is. Het is hen duidelijk dat het
slachtoffer ook een nauwe band met hen kan hebben gehad. Maar kan dit
niet ook in verdergaande lijn het geval zijn? Wat is precies de rechtvaardiging voor dit criterium? Moet bij familieleden in een verder verwijderd
verband niet eveneens de veronderstelling zijn dat zij geen spreekrecht
zullen eisen als zij geen hechte band onderhielden met het slachtoffer?
Het aantal nabestaanden dat kan spreken is volgens de toelichting in
beginsel tot drie personen beperkt. In de wettekst lijkt de veronderstelling
dat het om maximaal drie personen gaat. Op welke wijze wordt de keuze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 176, nr. 5

6

voor de drie personen gemaakt als er meer mensen zijn die het woord
willen voeren? Kan de rechter eventueel wel besluiten dat het om meer
personen gaat?
(Wettelijke) vertegenwoordigers/kring van spreekgerechtigden
De leden van de PVV-fractie vinden de uitzondering die wordt gemaakt
voor de gevallen waarin de ouder zelf belang heeft bij het verzachten van
de gevolgen van het betreffende strafbare feit een goede zaak. Hierbij kan
worden gedacht aan verdachten van incest of mishandeling.
Deze leden lezen dat een wettelijke vertegenwoordiger namens het kind
kan spreken dat door zijn of haar zeer jeugdige leeftijd niet in staat is om
op de rechtszitting te spreken. Begrijpen deze leden het goed dat dit
mogelijk is tot de leeftijd van twaalf jaar ingevolge het voorgestelde artikel
51e, zesde lid, Sv?
De aan het woord zijnde leden vragen of er sprake is van een soort
glijdende schaal van het recht om als ouder namens het kind spreken?
Hiermee wordt bedoeld dat naarmate het kind ouder is, maar nog wel
steeds minderjarig, de situatie zich kan voordoen dat het kind niet wil dat
de ouder namens hem/haar spreekt. Is er een moment waarop een kind
dit kan aangeven?
De leden van de SGP-fractie vragen of in principe elke ouder die een
nauwe band met het slachtoffer heeft of ervaart het woord kan voeren of
dat hier ook een beperking van toepassing is. Ook vragen deze leden of de
ouders of wettelijke vertegenwoordigers ook het woord kunnen voeren als
de minderjarige zelf van zijn spreekrecht gebruik maakt.
De aan het woord zijnde leden merken op dat terecht een uitzondering
wordt gemaakt voor ouders die zullen spreken in strijd met het belang van
de minderjarige. De regering heeft in dit verband gekozen voor een
kan-bepaling. Waarom is hier niet voor een verplichting gekozen om in
een dergelijk geval van het spreekrecht af te zien? Zou niet expliciet
uitgesloten moeten worden dat een ouder die zelf verdachte is, geen
gebruik kan maken van het spreekrecht?
Reikwijdte van het spreekrecht
Omvang spreekrecht
De leden van de VVD-fractie zijn van mening dat een slachtoffer in zijn
slachtofferverklaring ook iets mag zeggen over de door hem gewenste
strafmaat. Deze leden vragen of het slachtoffer dan ook het woord tot de
verdachte mag richten. Dit schaadt de rechten van verdachten niet, maar
het bevestigt wel de rechten van het slachtoffer en komt tegemoet aan de
wensen die slachtoffers hebben. De door het slachtoffer eventueel
genoemde strafmaat kan de officier van justitie of de rechter aanleiding
geven hierover een opmerking te maken bij het formuleren van de eis of
in het vonnis. Als dit plaats vindt, levert dat in ieder geval op dat het
slachtoffer of diens nabestaanden begrijpen dat er met hun gevoelens
rekening is gehouden. Nu hebben zij nog wel eens het gevoel dat er naar
hen niet geluisterd wordt. De strafmaat die door het slachtoffer wordt
voorgesteld is uiteraard niet leidend voor het OM en/of de rechter.
Voornoemde leden vinden dat slachtoffers de ruimte moeten krijgen en
zijn van mening dat het zeer betekenisvol kan zijn voor een slachtoffer om
te mogen zeggen wat op dat moment wenselijk is. Deze leden denken in
eerste instantie dat deze uitbreiding alleen zal moeten gelden voor zware
misdrijven waarbij de lichamelijke integriteit ernstig is geschonden. Zij
zouden hierbij aansluiting willen zoeken bij de criteria zoals die in het
wetsvoorstel minimumstraffen voor recidive bij zware misdrijven
(Kamerstuk 33 151)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 176, nr. 5

7

staan. Deze leden denken dat bij deze delicten de behoefte van het
slachtoffer of de nabestaanden om vrijuit te kunnen spreken en hun
suggestie over de strafmaat mee te kunnen delen aan het OM en de
rechter het grootst zal zijn. Zij vernemen graag van de regering wat zij
hiervan vindt.
Deze leden zijn van wel mening dat deze uitbreiding geen ondervragingsrecht van het slachtoffer of nabestaande bij de verdediging moet
introduceren. Zij zijn er zich van bewust dat op het moment van het
spreekrecht de schuld van de verdachte nog niet vaststaat. Rechters
weten ook wel welke gevoelens er leven bij slachtoffers en dat een
slachtoffer bij wijze van spreken graag levenslang opgelegd zou zien,
maar de leden van de VVD-fractie zijn ervan overtuigd dat rechters de
juiste afweging kunnen maken. Nu is het ook al zo dat het OM de
gevolgen die het delict in de maatschappij en voor het slachtoffer heeft
naar voren zal brengen. Zowel het OM als de rechter zullen in dat geval
ook de ernst van het feit meenemen in de strafmaat. Overigens gebeurt
het nu ook al dat slachtoffers zich veelal uitlaten over de strafmaat en
zelden gecorrigeerd worden door de rechter, zoals uit de memorie van
toelichting blijkt. Daarnaast heeft de strafrechtjurist en thans raadsheer bij
de Hoge Raad prof. Y. Buruma zich al eerder hierover uitgelaten in een
brief aan het Burgercomité tegen Onrecht en geschreven dat er juridisch
geen bezwaren zijn als een slachtoffer iets over de strafmaat zou zeggen.
De leden van de VVD-fractie hebben daarnaast goede nota genomen van
de opmerking van de NVvR waarin staat dat de invoering van het
spreekrecht beperkte gevolgen heeft gehad voor de zittingcapaciteit. Deze
leden gaan er dus ook van uit dat een uitbreiding van het aantal onderwerpen waarover een slachtoffer/nabestaande mag spreken niet zal leiden
tot onoverkomelijke gevolgen voor de zittingcapaciteit.
De leden van de PvdA-fractie stellen dat de spanning tussen het spreekrecht van (een vertegenwoordiger van) het slachtoffer en het feit dat op
het moment van spreken nog niet vast staat of de verdachte ook de dader
is, de orde van de zitting raken. Deelt de regering deze mening? Zo ja, kan
de vraag hoe, hoelang en wie (het slachtoffer, nabestaanden of namens
het slachtoffer) spreekt niet volledig aan de rechter worden overgelaten in
het kader van het handhaven van de orde? Is het vaststellen van een
algemeen spreekrecht van het slachtoffer, diens (wettelijk)vertegenwoordiger of nabestaande(n) binnen de beperking die door de zittingsrechter in
het kader van het handhaven van de orde wordt opgelegd een realistisch
alternatief? Kan de regering inhoudelijk aangeven welke voor- en nadelen
aan dit voorstel kleven?
Deze leden merken op dat nabestaanden of naasten van slachtoffers een
beroep kunnen doen op gekwalificeerde hulp, zoals een raadsman of een
medewerker van Slachtofferhulp. Vooral in geruchtmakende zaken waar
de media veel aandacht voor heeft, is professionele steun voor diegene
die gebruik willen maken van het spreekrecht van groot belang. Kunnen
de nabestaanden of naasten van het slachtoffer gebruik maken van
gesubsidieerde rechtsbijstand?
De leden van de CDA-fractie merken op dat een slachtoffer, ook in het
voorliggende voorstel, louter mag spreken over de gevolgen van het
strafbare feit en strikt genomen niet over zaken zoals de impact, het
verdriet en de pijn. Dit wordt door slachtoffers als zeer beperkend ervaren.
Zij vragen waarom de regering ervoor heeft gekozen het spreekrecht
beperkt te houden tot de gevolgen van het strafbare feit (voorgestelde
artikel 51e, tweede, derde, zesde en zevende lid Sv). Deze leden zien graag
dat slachtoffers meer ruimte wordt geboden. Zij constateren dat ook de
regering om coulance van de rechter vraagt. Deze leden vragen of het niet
toch beter is in de wetstekst openingen te bieden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 176, nr. 5

8

De leden van de SP-fractie lezen in de toelichting dat de regering ervan
uitgaat dat de vertegenwoordigers zich bij de uitoefening van het
spreekrecht zullen concentreren op de verslaglegging van gevolgen die
rechtstreeks aan het slachtoffer zelf zijn gerelateerd, maar dat het
begrijpelijk is dat zij ook hun eigen ervaringen en eventuele gevolgen voor
het gezin of naaste omgeving aan de orde zullen willen stellen. De
regering schrijft dat het in de rede ligt dat de rechtbank daartoe wel
gelegenheid zal willen verschaffen, maar dat is wel voorzichtig geformuleerd. Is de wet op dit punt duidelijk genoeg?
De leden van de D66-fractie merken op dat het wetsvoorstel ertoe strekt
om de kring van personen, die in aanmerking komen om te mogen
spreken, uit te breiden tot bloedverwanten in de vierde graag en te
beperken tot in beginsel drie nabestaanden. Deze leden vinden deze
begrenzing in aantal van belang, nu de kring van bloedverwanten in de
vierde graad een vrij ruime categorie van familieleden betreft. Lezen deze
leden het goed dat aan de rechter de mogelijkheid wordt gelaten om van
dit aantal in positieve zin af te wijken? Op welke wijze is daarbij voorzien
in criteria voor en motivering van maximaal drie of in een incidenteel
geval juist meer spreekgerechtigden?
Het voorliggende voorstel beoogt ook om zelfstandig spreekrecht toe te
kennen aan ouders en voogden van minderjarige kinderen die het
slachtoffer zijn geworden van een misdrijf. De leden van de D66-fractie
vragen welke toename in het aantal spreekgerechtigden gemiddeld te
verwachten is de zaken die hiervoor in aanmerking komen. Welke
motivering heeft de regering om het spreekrecht voor ouders en voogden
alleen toe te kennen voor de delicten genoemd in artikel 51, eerste lid Sv?
Praktische gevolgen uitbreiding van de uitbreiding van het spreekrecht
De leden van de VVD-fractie hebben kennisgenomen van het door het OM
aangeven praktisch probleem dat van het OM niet zou kunnen worden
gevergd om iedere voor het spreekrecht in aanmerking komende
nabestaande te traceren. Voorgesteld wordt dat de naaste familie (partner
of eerste en tweede graad bloedverwanten) bij de verwanten tot in de
vierde graad inventariseert wie het spreekrecht wenst uit te oefenen en
vervolgens zij het OM informeert wie voornemens is het spreekrecht uit te
oefenen. De regering heeft hierop aangegeven dat de informatieverschaffing van het OM aan slachtoffers en nabestaanden moet zijn gericht
op degenen die reeds kenbaar hebben gemaakt het spreekrecht te willen
uitoefenen en dat er geen aanleiding is om hiervoor in de wet een nadere
regeling te treffen. Deze leden begrijpen het dus zo dat de uitbreiding er
niet toe leidt dat het OM zelf op onderzoek hoeft te gaan wie allemaal in
aanmerking zou kunnen komen. Zij zien hiervan graag een bevestiging
van de regering.
Tot slot zouden de leden van de VVD-fractie graag het standpunt willen
vernemen van de regering over het houden van aparte slachtofferzittingen
bij de kantonrechter ten aanzien van de schadeclaims (dus niet ten
aanzien van het spreekrecht) van slachtoffers, nadat de strafzaak bij de
strafrechter is afgedaan. Voorkomen zou kunnen worden dat argumenten
door elkaar gaan lopen. Tijdens de strafzaak zal een verdachte die ontkent
ook moeilijk kunnen doen over schade. Als de strafzaak bij de kantonrechter is afgedaan, is er duidelijkheid over de strafzaak op voorhand
zodat het aantal erkenningen van schade zou kunnen toenemen.
De leden van de CDA-fractie merken op dat het slachtoffer en/of de
nabestaande van het voornemen om te spreken de officier van justitie
vooraf schriftelijk in kennis dient te stellen. Deze leden begrijpen dat dit in
het belang is van een goede procesorde, maar zij kunnen zich ook
voorstellen dat een slachtoffer en/of nabestaande pas ter zitting de moed

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 176, nr. 5

9

heeft verzameld om te spreken. Zou een rechter in uitzonderlijke omstandigheden dan niet toch ruimte kunnen bieden?
De leden van de SP-fractie vragen of de regering geen problemen in de
praktijk verwacht met het aantal nabestaanden dat nu in aanmerking zal
komen voor het spreekrecht en de wijze van oproeping. Is steeds
voldoende duidelijk welke slachtoffers, vertegenwoordigers of eventuele
nabestaanden het spreekrecht uit willen oefenen? Op welke wijze wordt
van hen verwacht dat zij deze wens kenbaar hebben gemaakt en in welk
stadium?
De leden van de D66-fractie delen de mening van het OM dat niet kan
worden gevergd dat het iedere voor het spreekrecht in aanmerking
komende nabestaande traceert en informeert, daar de kring van spreekgerechtigden te groot en onbekend is. Op welke wijze meent de regering er
dan wel in te voorzien dat het spreekrecht als mogelijkheid voldoende
bekend is bij potentiële slachtoffers en nabestaanden?
Financiële paragraaf
De leden van de VVD-fractie merken op dat de Rvdr aangeeft dat het
verhoogde aantal spreekgerechtigden zal leiden tot een toename in de
kosten van € 250 000. Deze leden verzoeken de regering hierop in te gaan
en aan te geven of deze berekening klopt.
De leden van de SP-fractie vragen hoe het kan dat de Rvdr berekent dat dit
wetsvoorstel zal leiden tot een toename van de kosten van ongeveer
€ 250 000 en dat de regering zegt dat de effecten gering zijn en uit de
beschikbare budgetten kunnen worden gedekt. Waar komt dit verschil in
opvatting en/of berekening vandaan?
Artikelsgewijs
Artikel I
Onderdeel C
De leden van de VVD-fractie kunnen zich indenken dat naar aanleiding van
het advies van de Rvdr dat een voortvarende rechtspleging in het geding
zou kunnen komen wanneer zaken vaak moeten worden aangehouden en
dat in artikel 51e Sv een voorziening wordt getroffen die de voorzitter in
staat stelt het onderzoek ter terechtzitting onder bepaalde omstandigheden uit het oogpunt van een voortvarende behandeling van de zaak
voort te zetten. De Rvdr geeft hierbij twee voorbeelden (als twee van de
drie nabestaanden wel aanwezig kunnen zijn of als van de spreekgerechtigde ook een schriftelijke slachtofferverklaring in het dossier is
opgenomen). De regering geeft aan dat het strafvorderlijk systeem al
voldoende ruimte biedt om rekening te houden met de noodzakelijke
voortgang van de procedure. Deze leden verzoeken de regering hier toch
nog nader op in te gaan. Zij zouden niet graag zien dat de uitbreiding van
het spreekrecht mogelijkerwijs zou leiden tot het op het laatste moment
aanhouden van zaken, waardoor er een opeenhoping van strafzaken zou
ontstaan.
De leden van de SP-fractie hebben een vraag over de formulering van het
eerste lid van het voorgestelde artikel 51e Sv. Het gaat om misdrijven
waar een gevangenisstraf van acht jaar op meer is gesteld dan wel om de
misdrijven genoemd in enkele specifiek genoemde artikelen, waar
bijvoorbeeld artikel 273f Sr (mensenhandel) wordt genoemd. Daarop staat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 176, nr. 5

10

toch (nu nog) acht jaar gevangenisstraf? Waarom dan toch deze specifieke
aanduiding? Kan deze formulering worden toegelicht?
De leden van de ChristenUnie-fractie merken op dat tegen de achtergrond
van de uitbreiding van het aantal spreekgerechtigden tot maximaal vier
personen, de kans groter wordt dat zaken aangehouden moeten worden,
bijvoorbeeld een van de spreekgerechtigden niet aanwezig is op de
zitting, aanzienlijk groter. In lijn met het advies van de Afdeling advisering
van de Raad van State vragen deze leden waarom niet gekozen wordt om
een voorziening te treffen om het onderzoek ter terechtzitting onder
bepaalde omstandigheden uit het oogpunt van voorvarende behandeling
van de zaak voort te zetten. Kan de regering nader uit leggen waarom zij
meent dat het strafvorderlijk systeem voldoende ruimte biedt om rekening
te houden met de noodzakelijke voortgang van de procedure, aangezien
het lijkt dat in de artikelen 319 en 320 Sv de spreekgerechtigden niet
duidelijk benoemd worden.
Deze leden merken op dat in artikel 51e, vierde lid staat dat indien meer
dan drie nabestaanden hebben aangegeven dat zij van hun spreekrecht
gebruik willen maken, en het onderling niet eens kunnen worden over wie
van hen woord zal voeren, de voorzitter beslist welke personen van het
spreekrecht gebruik kunnen maken. Kan de regering aangeven op basis
waarvan de voorzitter beslist wie er van het spreekrecht gebruik mogen
maken, aangezien een wettelijke rangorde ontbreekt? Wordt de
echtgenoot, geregistreerd partner dan wel een andere levensgezel
wanneer daar sprake van is, bij de keuze betrokken?
Ingevolge artikel 51e, zesde lid Sv kunnen de wettelijke vertegenwoordigers tevens gezamenlijk of afzonderlijk, op de terechtzitting een
verklaring afleggen over de gevolgen die de strafbare feiten genoemd in
het eerste lid, bij hen teweeg hebben gebracht. Het is niet duidelijk voor
de leden van de ChristenUnie-fractie of het woordje «hen» slaat op de
gevolgen die het strafbare feit op het slachtoffer of nabestaande heeft
gehad of op de wettelijke vertegenwoordigers. Deze leden nemen aan dat
het slaat op de gevolgen van het slachtoffer of de nabestaande, maar
vragen de regering of dit niet duidelijker vermeld dient te worden
aangezien het verkeerd geïnterpreteerd zou kunnen worden.
Kan de regering met betrekking tot artikel 51e, zevende lid, Sv nader
toelichten wie beoordeelt of het slachtoffer of de nabestaande feitelijk niet
bij machte is het spreekrecht uit te oefenen? Wanneer het slachtoffer
feitelijk niet bij machte is het spreekrecht uit te oefenen, doordat het
slachtoffer bijvoorbeeld in comateuze toestand verkeert, betekent dit ook
dat het slachtoffer zelf niet kan aangeven wie als spreekgerechtigde voor
hem mag optreden. Dit kan met zich meebrengen dat het kan voorkomen
dat de persoon genoemd in vierde lid onder a of b, in strijd met het
belang van het slachtoffer kan spreken. Op grond van het huidige
wetsvoorstel lijkt de rechter in deze gevallen niet ambtshalve het
spreekrecht van deze personen te kunnen ontzeggen wegens strijd met
het belang van het slachtoffer. Kan de regering aangegeven hoe zij de
rechtsbescherming in deze gevallen ziet en of zij het met deze leden
noodzakelijk acht dit in de wet aan te passen?
Artikel II
De leden van de D66-fractie vragen of de regering ook voornemens is het
wetsvoorstel van evaluatiebepaling te voorzien.
De voorzitter van de commissie,
De Roon
De griffier van de commissie,
Nava

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 176, nr. 5

11