Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

30 196

Duurzame ontwikkeling en beleid

Nr. 508

VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEG
Vastgesteld 2 februari 2017
De vaste commissie voor Infrastructuur en Milieu heeft op 18 januari 2017
overleg gevoerd met mevrouw Dijksma, Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, over:
– de brief van de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu
d.d. 25 januari 2016 inzake de toezegging tijdens de begrotingsbehandeling van I en M voor het jaar 2016 over de
interdepartementale budgetten (inclusief capaciteit) voor
maatschappelijk verantwoord inkopen (MVI) over de periode
2013–2016 (Kamerstuk 30 196, nr. 383);
– de brief van de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu
d.d. 26 januari 2016 met de kabinetsreactie op het rapport
«Van bos tot bouwplaats» (Kamerstuk 30 196, nr. 385);
– de brief van de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu
d.d. 29 februari 2016 ter aanbieding van het rapport «Evaluatie Milieu Centraal» (Kamerstuk 30 196, nr. 402);
– de brief van de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu
d.d. 29 februari 2016 ter aanbieding van het onderzoeksrapport Telos «Hoe ambitieus zetten gemeenten Duurzaam
Inkopen in?» (Kamerstuk 30 196, nr. 403 );
– de brief van de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu
d.d. 11 maart 2016 ter aanbieding van het OESO-rapport over
het Nederlandse milieubeleid (Kamerstuk 28 663, nr. 65);
– de brief van de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu
d.d. 16 maart 2016 ter aanbieding van de rapportage Green
Deal Duurzaamheid Vaste Biomassa 3 (Kamerstuk 33 043,
nr. 66);
– de brief van de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu
d.d. 30 mei 2016 inzake veldonderzoek MTCS en evaluatie
TPAC (Kamerstuk 30 196, nr. 458);
– de brief van de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu
d.d. 7 juli 2016 inzake de voortgang uitvoering plan van
aanpak maatschappelijk verantwoord inkopen (Kamerstuk
30 196, nr. 466);
– de brief van de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu
d.d. 8 september 2016 inzake implementatie ILUC-richtlijn,
toezeggingen aan de Tweede Kamer en jaarrapportage

kst-30196-508
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 508

1

–

–

hernieuwbare energie vervoer 2015 (Kamerstuk 30 196,
nr. 472);
de brief van de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu
d.d. 8 december 2016 inzake het manifest Maatschappelijk
verantwoord inkopen (Kamerstuk 30 196, nr. 487);
de brief van de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu
d.d. 22 december 2016 inzake het MTCS in het duurzaam
inkoopbeleid (Kamerstuk 30 196, nr. 504).

Van dit overleg brengt de commissie bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
De voorzitter van de commissie,
Van Dekken
De griffier van de commissie,
Tijdink

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 508

2

Voorzitter: Van Veldhoven
Griffier: Jansma
Aanwezig zijn zeven leden der Kamer, te weten: Cegerek, Remco Dijkstra,
Dik-Faber, Agnes Mulder, Ouwehand, Van Tongeren en Van Veldhoven,
en mevrouw Dijksma, Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu.
Aanvang 14.01 uur.
De voorzitter:
Goedemiddag. Aan de orde is het algemeen overleg van de vaste
commissie voor Infrastructuur en Milieu over duurzaamheid en milieu. Ik
heet de Staatssecretaris en haar ondersteuning van harte welkom evenals
de collega-Kamerleden. Ik ben op het laatste moment verzocht om dit AO
voor te zitten, dus ik zal straks ook gewoon mijn bijdrage namens D66
leveren. Dan draag ik het voorzitterschap even over aan de heer Dijkstra.
Ik stel een spreektijd in eerste termijn voor van een minuut of zes. Laten
we bovendien proberen om de interrupties te beperken tot twee stuks. Als
er dan nog een echt heel dringende vraag is, mag u altijd mijn kant op
kijken. Ik geef graag als eerste het woord aan de heer Dijkstra namens de
VVD.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Voorzitter. Ik heb uitvoerig naar de evaluatie van Milieu Centraal gekeken.
Ik zie dat zij aangeven wat zij doen, maar dat is vaak gebaseerd op het
aantal hits en bezoeken en dat soort dingen. Zij geven niet echt aan wat
ermee gebeurt. Nu lees ik dat er sprake is van meerjarige financiering
voor Milieu Centraal. Over hoeveel jaar praten we dan? Hoe kunnen we
het wat meer prestatiegericht maken? Ik heb met de directrice van Milieu
Centraal gesproken en zij staat daar ook voor open. Ik zou graag wat
zakelijker afspraken met Milieu Centraal maken voor de toekomst. Graag
krijg ik hierop een reactie van de Staatssecretaris.
Ik kom op het onderwerp hout. De eerste keer dat ik vragen mocht stellen
in de plenaire zaal gingen die over Maleisisch hout. Dat was in 2012, 2013.
Ik ben blij dat we inmiddels tot een oplossing zijn gekomen, maar is het
ook echt een besluit? Wat doen we met de aparte commissie TPAC
(Timber Procurement Assessment Committee)? Heeft die nog nut? Moeten
we die opheffen? Of gaan we dat in een andere vorm gieten in de
toekomst? Hoe gaan we dit ook beter bij gemeenten onder de aandacht
brengen als het gaat om aanbesteding en het duurzaam inkopen van
hout? Het hout uit Maleisië is namelijk heel mooi, goed én duurzaam. Er is
nog steeds sprake van oneerlijke concurrentie. Gemeenten of waterschappen schrijven soms uit onwetendheid alleen FSC-hout (Forest
Stewardship Council) voor en dat kan gewoon niet het geval zijn. Ik vraag
hier nogmaals aandacht voor. Als we zeggen dat het een open markt is,
moet ook iedereen erin mee kunnen doen.
Dan kom ik bij het hoofdonderwerp voor mij vandaag, namelijk de
biobrandstoffen. Dat is een heel interessant onderwerp. De VVD wil geen
voedsel in de tank, maar wil wel innovatie belonen. Wat je ook vindt van
duurzame brandstoffen, ze zijn een onderdeel van onze duurzame
energiemix. We zijn voorstander van biobrandstoffen, zodat we tot een
groenere economie kunnen komen. Milieuwinst moet daarbij samengaan
met economische winst. Laten we eerlijk zijn: in Nederland hebben we
alles in huis om daar een succes van te maken. We hebben de logistieke
en fysieke infrastructuur. Denk daarbij aan de Rotterdamse haven en de
raffinage. We hebben de kennis, bijvoorbeeld in Delft en Wageningen. We
hebben de kunde in huis om er een succes van te maken en zo een
bijdrage te leveren aan CO2- en klimaatdoelen. Juist die CO2-doelen
zouden leidend moeten zijn bij biobrandstoffen. Dat is veel beter dan de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 508

3

discussie over geavanceerd of niet geavanceerd. Ik heb met ongeveer
iedereen in de branche gesproken en ik merk dat er spullen tussen zitten
die misschien niet geavanceerd zijn, maar wel een heel hoog CO2potentieel hebben. Die partijen moet je kunnen belonen.
Innovatie moet je kunnen belonen. Daarom begrijp ik niet dat de
Staatssecretaris voorstelt de dubbeltelling, die juist gericht is op
innovatie, weg te halen. Als we dat doen, waarom moet dat dan op korte
termijn? Waarom doen we dat niet vanaf bijvoorbeeld 2020 of later, zodat
we daar meer inzicht in hebben? De VVD is geen voorstander van het
weghalen van de dubbeltelling. Naast dat dit de stimulans voor innovatie
wegneemt, ga je met dubbeltelling de volumes invullen met oudere
biobrandstoffen, zoals palmolie, terwijl we die graag willen inzetten in
andere producten en niet in de tank willen stoppen. Dat is zonde. Hoe kijkt
de Staatssecretaris daarnaar? Biobrandstoffen moet je niet alleen in de
auto stoppen, maar juist gebruiken in sectoren waar het lastiger is om
over te schakelen op elektriciteit of andere dingen, zoals de luchtvaart, de
scheepvaart en het zware wegvervoer.
Over biobrandstoffen doen veel spookverhalen de ronde. We waren net
bij een sessie waarbij ngo’s, partijen als Unilever en producenten van
biobrandstoffen aan tafel zaten. Ik ben blij dat die spookverhalen toch
vaak op niks gebaseerd zijn en dat we echt onderscheid moeten maken
tussen hoe we het hier in Nederland geregeld hebben en hoe het in de
rest van de wereld gaat. We kunnen de problemen van oorlogen in
Colombia of mensen die van hun land verdreven worden in Indonesië niet
allemaal op onze nek nemen. We moeten het gewoon verstandig doen en
verstandig beleid uitzetten. Dat hebben we in het verleden gedaan en dat
zullen we blijven doen. Met de Partij van de Arbeid heb ik moties
ingediend om investeringszekerheid te geven aan partijen in de biobrandstoffensector voor een tijdpad richting 2020 en daarna. Eigenlijk wil ik het
voor ieder jaar tussen 2020 en 2030 invullen uitgaande van een einddoel
van 10%, zoals we dat in Europa hebben afgesproken. Ik lees dat vanwege
de afschaffing van de dubbeltelling het volume omlaag moet. Ik vind dat
raar. Ik snap waar het vandaan komt – volgens mij komt het uit het
energieakkoord – maar het kan niet zo zijn dat we de kwantiteit leidend
laten zijn boven de kwaliteit. Graag krijg ik hierop een reactie van de
Staatssecretaris. Ik wil dus sturen op één doel, namelijk het handhaven
van de 10%, het handhaven van de dubbeltelling en het stimuleren van
geavanceerde biobrandstoffen.
Ik heb nog heel veel tekst, maar ik denk dat ik daar op terug zal komen in
reactie op eventuele interrupties of in tweede termijn. Ik ben heel erg
benieuwd naar de antwoorden van de Staatssecretaris.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Ik markeer dit punt maar even, want zo vaak komt het niet voor dat de
Partij voor de Dieren en de VVD het eens zijn. Ik dank de heer Dijkstra voor
het pleidooi namens deze coalitiepartner voor het handhaven van de
dubbeltelling. Ik zou echter ook willen vragen of de VVD zich met het oog
op de palmolie niet ook zorgen maakt over de hoeveelheden palmolie die
we gebruiken voor koekjes en zeep en dergelijke. Is de VVD bereid om de
negatieve effecten van de palmolieproductie een belangrijke plaats te
geven in de afweging of we door moeten gaan met de import van
palmolie?
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Palmolie moet dus niet in je tank. Ik denk dat er hoogwaardiger toepassingen zijn voor palmolie. Ik denk dat het een heel mooie grondstof is in
shampoo. Daar kun je iedere dag heerlijk je haar mee wassen. Het is ook
een goede grondstof voor margarine en andere zaken, wellicht ook in
koekjes; ik ben daar dol op. Ik wil geen voedsel in de tank, maar in de
voorraadkast. We moeten dat lekker opeten en gebruiken. Het is een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 508

4

waardevolle grondstof die volgens mij overal in zit. Laten we die niet
gebruiken in de auto; dat is echt zonde. Laten we de grondstof daar
toepassen waar hij het meeste effect sorteert. Dat kan in voedsel zijn of in
biobrandstoffen in sectoren waar dat heel erg goed kan.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Jammer. Het is geen mooie grondstof; het is vooral een heel goedkope
grondstof. Ik ben heel blij dat de VVD zich de enorme schade aantrekt die
gemoeid is met de palmolieproductie en zegt dat we geen palmolie in de
tank moeten stoppen vanwege die schade. Een volgende stap in een
liberaal beleid zou zijn dat je zegt: zorg dat je met je eigen gedrag niet de
vrijheid van anderen in gevaar brengt en dring het gebruik van palmolie in
ons voedsel en in de zeepindustrie terug. Het is heel goedkoop. We
zouden de olie die we in die producten gebruiken Europees moeten
produceren. Dan kunnen we er met elkaar voor zorgen dat de aarde een
beetje leefbaar blijft, de landrechten niet worden geschonden en de
CO2-productie onder controle wordt gehouden. Ik nodig de VVD uit om
het denken niet te laten stoppen bij de biobrandstoffen. Dat is eigenlijk
mijn pleidooi.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Het is misschien een goedkope grondstof, maar het is ook een heel
waardevolle grondstof die je hoogwaardig in moet zetten. Ik wijs
mevrouw Ouwehand erop dat tarwe en mais ook goedkope grondstoffen
zijn. Ik wil nog steeds een maiskolf en brood kunnen eten. Ik denk niet dat
we wat dat betreft ons voedingspatroon moeten aanpassen. Dat ben ik
niet met mevrouw Ouwehand eens.
De voorzitter:
Ik geef het woord aan mevrouw Van Tongeren. Voor de woordvoerders die
iets later zijn binnengekomen, zeg ik nog even dat we een spreektijd van
zes minuten per fractie hebben afgesproken, met twee interrupties.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Voorzitter. De titel van dit overleg is «Duurzaamheid en milieu». Wat
GroenLinks betreft zijn daar twee dingen voor nodig. We moeten niet
alleen duurzamere grondstoffen, spullen en producten gaan gebruiken,
maar we moeten die ook veel efficiënter gaan gebruiken. Dat betekent in
heel veel gevallen dat we ook minder moeten gebruiken. We kunnen niet
de huidige fossiele brandstoffen een-op-een gaan vervangen door
biobrandstoffen en hetzelfde patroon blijven houden van vliegen,
zeevaart, binnenvaart, transport over de weg en het verbruik van spullen.
Het eerste deel van die boodschap begint wat te landen, maar het tweede
deel nog niet. Daarvan zegt iedereen eigenlijk dat hij of zij het ermee eens
is, maar intussen zit er heel weinig drive achter. Mijn vraag aan de
Staatssecretaris is dan ook – als zij het met mij eens is dat we die beide
dingen zouden moeten doen voor duurzaamheid – hoe we dat zouden
kunnen doen.
Ik kom op duurzaam inkopen. Meerdere woordvoerders zullen met enig
verdriet gelezen hebben dat 82% van de gemeenten er niet in slaagt om
volledig duurzaam in te kopen. Bij 84% van de aanbestedingen in de bouw
speelt duurzaamheid geen rol. In de mobiliteit zitten we ook ongeveer op
dezelfde cijfers. Dat zijn zure cijfers, ondanks alle mooie woorden, stelt
Joost Fijneman van het Aanbestedingsinstituut. Ik kan me daar helaas en
verdrietig genoeg alleen maar bij aansluiten. Hoe kijkt de Staatssecretaris
hiernaar? Welke kansen ziet zij om dit wel goed voor elkaar te krijgen?
Waar ligt het probleem? Moet er beter getraind worden? Hoe zit het met
de training bij de inkoop van de rijksoverheid? Dat is een van de dingen
waar het kabinet nog het dichtst bij staat.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 508

5

Terwijl het ons al niet lukt om deze criteria te halen, roept de OESO
Nederland op om de criteria voor duurzaam inkopen verder aan te
scherpen. Hoe kijkt de Staatssecretaris daarnaar? Gaan wij de criteria
verder aanscherpen? Als het ons nu al niet lukt om ze te halen, hoe gaan
we ze dan wél halen? We kunnen niet langer blijven doormodderen met
mooie woorden, ook al delen we die allemaal en zijn ze terecht, én enige
mate van vrijblijvendheid.
We hebben een heel mooie lunchbijeenkomst gehad over biobrandstoffen
en geavanceerde biobrandstoffen. Ook ik ben blij om samen met de VVD
en andere woordvoerders, die straks nog het woord zullen voeren, te
kunnen pleiten voor het in stand houden van de dubbeltelling. Ik ben
benieuwd hoe de Staatssecretaris hiertegen aankijkt. Ik hoop dat zij de
Kamer daarin gaat volgen.
Op die bijeenkomst over biobrandstoffen hebben we ook gehoord dat we
een hele tijd geleden nog dachten dat biobrandstoffen Europa onafhankelijkheid zouden geven, omdat we die zelf uit Europa kunnen halen, wat
onze Europese boeren vooruithelpt en de duurzaamheid bevordert. We
kunnen nu toch wel met z’n allen constateren dat op geen van die drie
doelen echt geleverd wordt. Het is dus de vraag of je de kant van de
biobrandstoffen op moet. Wat GroenLinks betreft moet je voor transport
in eerste instantie naar elektrisch kijken. Voor het zwaardere vervoer kan
dat worden aangevuld met waterstof. De biomassa die we op deze
planeet kunnen verbouwen, is in eerste instantie bedoeld om mensen te
voeden en vervolgens voor hoogwaardige toepassingen, bijvoorbeeld in
de chemie. Wat dat betreft sluit ik me aan bij de VVD: je moet voedsel niet
in je tank stoppen.
Ik kom op fout hout. Net als mijn collega van de VVD ben ik hier al mee
bezig vanaf 2010 in de Kamer en vanaf 2003 bij mijn vorige werkgever. Dit
is een van de dossiers waarmee het echt niet opschiet, onder andere
omdat hout zo’n mooi product is en wij dat zo graag verwerken. In 2013
kwam nog maar 74% van het hout op de Nederlandse markt uit duurzaam
beheerde bossen, terwijl het toch niet echt een nieuw thema was. Wat is
de streefdatum voor 100%, vraag ik de Staatssecretaris. Die datum zijn we
eigenlijk toch allang gepasseerd? Wat GroenLinks betreft wordt het hoog
tijd voor meer doortastende maatregelen. De toezegging om de bevindingen van Probos te bespreken met Rijkswaterstaat, het Rijksvastgoedbedrijf en de leveranciers is een mooie stap voor vijf of tien jaar geleden. We
zullen nu toch echt iets meer moeten doen dan de zoveelste handreiking
bespreken. Ik denk dat de Staatssecretaris dat met mij eens is.
Ook het dossier over Maleisisch hardhout en FSC-hout dateert al van rond
2010. In een groot artikel in Trouw werd weer eens de noodzaak geschetst
door te laten zien dat bossen, fruitbomen, tuinen en rivieren vervuild
raken en dat dieren verdwijnen. Mijn collega van de VVD kan wel zeggen
dat we alleen verantwoordelijk zijn voor Nederland en dat de Maleisische
regering maar iets moet doen aan wat er elders gebeurt, maar als wij als
Europa zorgen dat er een markt blijft voor Maleisisch hardhout en niet
goed bekijken hoe dat gecertificeerd is, dan zijn wij op zijn minst
medeverantwoordelijk daarvoor. Ook daar moet er met FSC of gecertificeerde aannemers gewerkt worden om in de bouw en in de toepassing
van dat hout echt af te stappen van fout hout.
Milieu Centraal is een organisatie die wat GroenLinks betreft echt
zegenrijk werk doet. Als dat nog beter en efficiënter kan, is GroenLinks
daar zeker voor. Als het bestuur en de directie van de organisatie zeggen
dat zij graag in gesprek willen over de vraag hoe zij dat kunnen verbeteren, willen wij dat ook graag.
Van de OESO hebben wij een compliment gekregen over afval. Daar wil ik
ook de Staatssecretaris mee complimenteren. Ik ben benieuwd of de
Staatssecretaris al met de volgende uitdaging voor de toekomst bezig is:
het vele verpakkingsmateriaal om dingen die je op internet bestelt. Je
krijgt een pakje in een doosje, in een nog grotere doos en die komt dan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 508

6

weer met een busje. Zouden we daar niet een toekomstverkenning naar
kunnen doen? Hoe kunnen we die hoeveelheid afval terugbrengen?
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Ik ben blij dat mevrouw Van Tongeren zegt dat er geen voedsel in de tank
moet worden gestopt. Dan zijn het stellen van een limiet van 5%, wat
eerder gedaan is via een motie, en het afschaffen van de dubbeltelling wel
wat vervelend, want dan krijg je juist die oudere brandstoffen. Ik ben heel
benieuwd naar het standpunt van GroenLinks over innovatie. Als je het
hebt over biobrandstof, dan gaat het niet alleen om die voedselproducten
maar ook juist om geavanceerde producten zoals brandstof afkomstig uit
afval. Ik noem afvalresiduen, slibafval, mestafval, rioolslib en landbouwresten. Mevrouw Van Tongeren is ongetwijfeld bekend met algenkweek.
Die algen kun je natuurlijk ook kweken in een gesloten omgeving. Daar
kun je dan de olie uithalen en die kun je vervolgens inzetten in brandstoffen. Hoe kijkt GroenLinks daarnaar en hoe kan dat soort biobrandstoffen, die uit afvalresten of via nieuwe technieken ontstaan, worden
gestimuleerd?
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
In ongeveer de helft van de gevallen rijden vrachtauto’s in Europa leeg
over de weg. Daar zou toch met een fatsoenlijk planningssysteem iets aan
te doen moeten zijn. Ik probeerde al in mijn bijdrage te zeggen dat voor
het transport dat je niet kunt vervangen of vermijden, je moet bekijken
wat elektrisch vervoerd kan worden. Voor het zware transport zou moeten
worden gedacht aan waterstof. De heer Dijkstra heeft het over een heel
ingewikkelde wijze om toch weer olie te maken, zodat we een vervanger
hebben voor onze fossiele brandstof. Ik denk gewoon dat de aarde niet de
draagkracht heeft om de bevolking fatsoenlijk te voederen en hoogwaardige producten te maken, en dan ook nog eens met een vervangende
brandstof op het niveau dat we nu met ons fossiele verbruik hebben
bereikt. Ik zie op dat vlak dus beperkte mogelijkheden. Het staat niet echt
boven aan de prioriteitenlijst van GroenLinks.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Ik vind het jammer dat GroenLinks vaak een techniek kiest of juist uitsluit.
GroenLinks kiest hier heel duidelijk voor waterstof of elektrisch rijden,
terwijl ook die biobrandstoffen juist in de transitiefase een heel mooie
oplossing zijn. Je kunt niet in een keer stoppen met zwaar wegvervoer als
je zegt dat diesel niet meer wordt toegestaan. Dan zul je toch iets moeten
hebben waarmee je verder kunt. Ik zou graag willen dat GroenLinks veel
meer openstaat voor het doel en het middel vervolgens aan de markt laat.
Ik wijs op al die innovaties die we juist met elkaar willen stimuleren.
Volgens mij is innovatie echt de sleutel naar een betere toekomst. Het
hoeft niet minder te zijn. Dan kunnen we doorgaan met ons leven op een
fatsoenlijke en prettige manier. Dat zou mevrouw Van Tongeren toch ook
moeten willen.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Ik denk dat iedereen in deze zaal het idee deelt dat wij op een fatsoenlijke
en prettige manier moeten doorgaan met ons leven. Ik werp verre van me
dat als je het niet met de VVD eens bent, je dan niet een fatsoenlijk en
prettig leven wilt. Ik betreur het dat de VVD juist geen techniekkeuze
maakt waar je dat wel moet doen. Dat is een van de dingen die ik heel
jammer vind van de VVD. Ik zou veel liever de innovatie inzetten. Dat staat
overigens ook in de uitgavenregels van Economische Zaken. Daarin staat
dat elke uitgave die vandaaruit gedaan wordt, in de richting van duurzaamheid moet zijn. Er zijn heel veel innovatieve oplossingen rond
wegvervoer die in Nederland allemaal niet van de grond komen. Ik noem
er één van Siemens. Dat zijn een soort tram/trolley-bovenleidingen waar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 508

7

vrachtauto’s aan kunnen worden gekoppeld. Daar zou je vanuit de haven
van Rotterdam direct dat eerste stuk mee kunnen dekken. Het is een ideaal
proefproject voor Nederland, maar het komt niet van de grond. Dat type
innovatie zou ik graag stimuleren. Ik wil niet blijven vasthouden aan het
fossiele oliegebruik en dan die olie proberen te vervangen.
De voorzitter:
Ik zie dat de heer Dijkstra zijn tweede interruptie wil gebruiken. Ik wil
iedereen vragen om de antwoorden en vragen wat korter te houden.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Ik hoor in het betoog van mevrouw Van Tongeren toch wel iets over
innovatie. Zij heeft het heel vaak over de techniekkeuze. Daar spreekt
eigenlijk weinig vertrouwen uit. Is het niet veel beter om juist als je het
klimaat zo belangrijk vindt als GroenLinks, te sturen op één doel? Is het
niet veel beter dat je dan zegt: jongens, wij willen daar het beste en dat
betekent een reductie van broeikasgassen en andere gassen; laten we
alsjeblieft gaan sturen op bijvoorbeeld CO2 in plaats van dat we iedere
keer technieken gaan voorschrijven. Dat is volgens mij veel minder
efficiënt en zeker minder kostenefficiënt.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
De kern van het verschil tussen GroenLinks en de VVD is dat wij niet als
enige ideologie de kostenefficiëntie hebben. Leiderschap impliceert wel
degelijk dat je een richting aangeeft. Als de richting alleen is «laat de
markt het maar doen», dan is dat geen keuze van GroenLinks. Dat klopt.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Het mooie is dat er met dat akkoord van Parijs richting aan is gegeven. Er
is een heel helder doel en er is ook een tijdpad aangegeven voor CO2- en
broeikasgasreductie. Dat zou GroenLinks ook moeten aanspreken. Dat
doel is er dus. Alleen, je moet de markt en de innovatie wel stimuleren, en
niet bij voorbaat al zeggen: dit is goed en dat is niet goed. We hebben
gezien hoe het mis kan gaan als je puur kiest voor een technologie. Eén
ding weet ik zeker: als de overheid bepaalde technologie enorm gaat
subsidiëren en promoten, dan remt dat de innovatie. En misschien kies je
ook nog eens de verkeerde. Is mevrouw Van Tongeren dat niet met me
eens? Als voorbeeld noem ik de elektrische auto.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Ja, nu gaan we over en weer voorbeelden noemen van innovaties die niet
gelukt zijn. Laten we eerst maar eens snel dat akkoord van Parijs
ratificeren. Daar hebben we de VVD hard voor nodig. We voeren dat debat
binnenkort. Als we dat voor elkaar hebben, moeten we het ook zo snel
mogelijk implementeren. Ik geloof niet in het alleen sturen op een
CO2-reductie. Ik vind ook dat je de sector schone energie aan de praat
moet zien te krijgen en dat er efficiënter moet worden omgegaan met
energie. Dat lukt tot nu toe absoluut niet in Nederland. Er zijn heel veel
mogelijkheden, maar het komt niet van de grond. Daar zul je op moeten
sturen.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Voorzitter. Ik heb misschien eerst een tip voor een werkbezoek voor
mevrouw Van Tongeren. Het bedrijf Neopost in Drachten zorgt ervoor dat
de doosjes waarin producten zitten, niet te groot zijn. Er is daar sprake van
een prachtige innovatie. Ik kan iedereen van harte aanbevelen om daar op
bezoek te gaan. Daarmee wordt weer CO2 gereduceerd.
Vandaag staan met name drie onderwerpen op de agenda: maatschappelijk verantwoord inkopen, biobrandstoffen en biomassa en Maleisisch
hout. Dat zijn allemaal onderwerpen die aan de basis staan van een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 508

8

biobased economy: het bevorderen van het gebruik van duurzame
grondstoffen. Het draagt ook meer bij aan innovatie en aan duurzame en
natuurlijke producten en processen. De biobased economy is al een
thema, maar het is geen aparte topsector. Het CDA heeft een motie
ingediend waarmee wordt beoogd dat klimaat en daarmee CO2-besparing
een overkoepelend doel moeten worden in het topsectorenbeleid om
meer sturing te geven aan duurzame innovaties. Het CDA vraagt de
Staatssecretaris naar de voortgang daarin. In hoeverre is zij ook aangesloten op het topsectorenbeleid, dat eigenlijk met name door Minister
Kamp wordt gedaan? Geen afval betekent dat kringloopdenken ook meer
een rol moet gaan krijgen in ons innovatiebeleid.
De overheid heeft een belangrijke rol in het creëren van een markt voor
duurzame producten. De Staatssecretaris richt zich met haar plannen op
het maatschappelijk verantwoord inkopen. Wij dringen hier al jarenlang
op aan, maar toch komt het nog heel moeizaam van de grond. De
percentages die de collega van GroenLinks zojuist noemde, zeggen
eigenlijk al heel veel. In september 2015 kwam het plan van aanpak van de
Staatssecretaris. Dan is er nu een handreiking, een manifest waarin staat
dat ook medeoverheden zich committeren. Kan de Staatssecretaris nog
eens aangeven hoe zij dat maatschappelijk verantwoord inkopen vorm
gaat geven? Is er voldoende relevante kennis aanwezig om dit voor de
hele rijksoverheid goed te doen? Is er ook budget om advies of kennis
door te geven over maatschappelijk verantwoord inkopen?
Er is anderhalf jaar na het verschijnen van het plan van aanpak nog geen
monitoring voor duurzaam inkopen. Wanneer komt die er? Ik vind dit
extra relevant, omdat de overheid door haar inkoop sturing kan geven aan
de circulaire economie. Ik sprak vanmorgen nog met ingenieur Henckens
die onlangs aan de Universiteit Utrecht is gepromoveerd op schaarse
grondstoffen. Zijn punt is dat je bij inkoopbeleid ook rekening kunt
houden met schaarste. Dat klinkt mij dan weer heel redelijk in de oren. Hij
gaf het voorbeeld van een bepaalde stof die bijdraagt aan brandvertraging. Wij hebben die stof in al onze gebouwen nodig. Het is een typisch
voorbeeld van een stof die schaars is, die er over 30 jaar niet meer zal zijn
als wij op dezelfde weg doorgaan, waar we heel specifiek beleid op
zouden kunnen voeren. Het liefst natuurlijk internationaal beleid! Als de
Staatssecretaris hier internationale afspraken over kan maken, heeft zij mij
helemaal als enthousiaste fan. Maar goed, misschien moeten we ook de
stappen zetten in ons eigen inkoopbeleid. Wat kunnen wij er alvast aan
doen? Hoe gaat de Staatssecretaris daar in de praktijk mee om? Het papier
is wel heel geduldig, maar de praktijk vraagt om deze aandacht. Ik hoor
dus graag een reactie van de Staatssecretaris op dit punt.
Dan kom ik bij biobrandstoffen. Aan de ene kant is er veel kritiek op de
biobrandstoffen en aan de andere kant lijkt het wel een van de weinige
middelen om tot verduurzaming van sommige soorten van transport te
komen. Conventionele biobrandstoffen zouden in de ogen van het CDA
het liefst helemaal niet ten koste moeten gaan van de bossen en de
productie van ons voedsel. Zowel in de commissie voor Buitenlandse
Handel en Ontwikkelingssamenwerking als in deze commissie heb ik dit
betoog al diverse malen gehouden.
De Staatssecretaris stelt voor, het biobrandstoffenbeleid fors te wijzigen.
Zij wil voor de conventionele biobrandstoffen een kap hebben van 5%. De
dubbeltelling van de biobrandstoffen uit afvalstromen gaat ervan af.
Diverse collega’s hier aan tafel hebben al aangegeven dat zij daar niet zo
blij mee zijn. Ik ben heel benieuwd wat de Staatssecretaris daar verder
over zal zeggen. Er blijft een totale bijmengverplichting van 8,4% in 2020,
maar ik hoor van de biobrandstofsector dat dit percentage in 2018 al naar
8% zou kunnen gaan, en in 2020 naar 9%. Herkent de Staatssecretaris dit?
Wat zou er eigenlijk op tegen zijn om dat niet al eerder te doen? Er komt
een bijmengverplichting voor zeer geavanceerde biobrandstoffen.
Overweegt de Staatssecretaris om deze categorie na 2020 te handhaven?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 508

9

Is het dan ook mogelijk om sommige van de vroege dubbelgetelde
biobrandstoffen, bijvoorbeeld die uit afvalstromen, weer te zien als
«geavanceerd»? Collega Dijkstra heeft daar ook al over gesproken.
Waarom doet zij dat dan wel of niet? Misschien kan zij daar vandaag nog
wat verder op doorgaan?
De Staatssecretaris heeft in de brief van 8 september aangegeven waarom
er niet gekozen wordt voor een systeem op basis van CO2-sturing, zoals in
Duitsland wel het geval is. Ik vond dat antwoord nog een beetje mager.
Wat het CDA betreft, zou het wel moeten gaan om CO2-reductie. Gaat de
Staatssecretaris bij de Europese Commissie pleiten voor een systeem van
biobrandstoffen gebaseerd op CO2-reductie en trekt zij daarin dan samen
op met haar Duitse collega? Welke stappen kan de Staatssecretaris voor
de komende jaren nemen om naar een systeem voor CO2-sturing in het
biobrandstoffenbeleid te gaan? Dat lijkt ons toch wel heel belangrijk.
Ik wil de Staatssecretaris bedanken voor haar rapportage Green deal
duurzaamheid vaste biomassa 3. Hoe kan de certificering van stroom uit
het buitenland nog verder worden bevorderd?
Mijn spreektijd bedraagt volgens mij al bijna zes minuten. Ik wil tot slot
nog iets zeggen over Maleisisch hout. Er ligt een kritisch rapport over de
relatie tussen bosbouw en lokale bewoners. Dat is allemaal niet heel erg
nieuw, maar het werd toch weer even naar voren gebracht. Kan de
Staatssecretaris de Timber Procurement Assessment Committee om een
reactie op dit rapport vragen?
Ik heb helemaal tot slot nog een verhelderende vraag. Waarom is er bij
een elektrische leaseauto sprake van een procentueel hogere belastingaftrek dan bij een elektrische leasefiets? Ik ben daar gewoon even
benieuwd naar. De Staatssecretaris kan daar ongetwijfeld een verhelderende mededeling over doen.
Mevrouw Cegerek (PvdA):
Voorzitter. Er staat een belangrijk onderwerp op de agenda. Voor mij is dit
wellicht het laatste AO over duurzaamheid. Maatschappelijk verantwoord
inkopen gaat over een duurzame en schone economie, maar ook over
eerlijke handel, op een maatschappelijk verantwoorde wijze. Het beperkt
zich niet tot de grenzen van onze gemeentes, onze provincies en ons land.
Het gaat ook om internationale ambities.
Als overheid doen we het best goed wat betreft duurzaamheid, maar het
kan beter. In 2015 heb ik samen met mevrouw Van Veldhoven een motie
ingediend met daarin het verzoek aan de overheid om 10% circulair in te
kopen. De Staatssecretaris heeft een plan van aanpak opgesteld om
maatschappelijk verantwoord inkopen te stimuleren. Daar zijn we blij
mee. Het streven naar 10% circulair inkopen en dat plan van aanpak zijn
goed en mooi, maar ik zie dat wel als een eerste stap. Op papier is alles
mooi beschreven, maar uiteindelijk gaat het om de resultaten die we in de
praktijk weten te behalen. Mevrouw Van Tongeren heeft zojuist al
aangegeven dat bijvoorbeeld op lokaal niveau nog veel winst te behalen
valt. Ik heb ook daarover eerder een motie ingediend. We kunnen
bijvoorbeeld kijken wat we concreet kunnen doen en als stimulans kunnen
we jaarlijks een prijs uitreiken aan een gemeente die het best goed doet
op het gebied van circulair inkopen. Hoe staat het daarmee? Ik heb nog
niet iets voorbij zien komen. Ik denk dat we juist met die concrete stappen
resultaat kunnen boeken. Daarom wil ik weten welke concrete stappen de
Staatssecretaris wil zetten om de ambities concreet en effectief te maken.
Kunnen we bijvoorbeeld niet méér werken met voorbeeldprojecten, zodat
bestuurders inspiratie op kunnen doen om hun eigen projecten verder te
verduurzamen?
Verder kan de rijksoverheid haar voorbeeldrol beter invullen. We hebben
veel ministeries en er wordt veel elektronica gebruikt, bijvoorbeeld
computers, laptops en iPads. Op een gegeven moment worden die
apparaten afgeschreven. Wat gebeurt daarmee? Wat doen we daarmee?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 508

10

We willen zo veel mogelijk hergebruik stimuleren, maar wat is onze
voorbeeldrol daarin? Computers kunnen zo lang mogelijk hergebruikt
worden, maar ze moeten ook een maatschappelijk verantwoorde
bestemming kunnen krijgen. Er zijn bijvoorbeeld heel veel kinderen en
studenten die onder de armoedegrens vallen. Zij hebben voor hun school
of opleiding vaak een computer of laptop nodig. Ik zeg niet bij voorbaat al
dat dit de bestemming, het goede doel zou moeten zijn. Nederland is
echter wel een digitaal land. Onze overheidsdiensten zijn vaak digitaal
beschikbaar. Voor een afspraak met de gemeente heb je een computer
nodig. Daarom vraag ik of een dergelijk maatschappelijk en circulair plan
kan worden opgepakt, zodat de afgeschreven computers van de rijksoverheid voor een goed doel worden bestemd. Nogmaals, ik geloof ook in
creativiteit. Ik wil niet bij voorbaat opleggen voor welk doel het bestemd
zou moeten zijn. Ik wil echter wel graag een plan hiervoor zien, zodat we
hergebruik verder kunnen stimuleren. Ik krijg graag een reactie hierop.
Dan kom ik te spreken over duurzaam inkopen en hout. Er liggen
verschillende stukken hierover. De Staatssecretaris geeft in haar brief over
het rapport Van bos tot bouwplaats aan dat bij ongeveer de helft van de
rijksprojecten uit de steekproef van Stichting Probos is aangetoond dat
duurzaam hout is toegepast. Dus bij de andere helft gaat het nog niet
goed. Er valt wat betreft de controle nog veel winst te behalen, en wel
door niet alleen achteraf te toetsen maar ook toetsing vooraf goed te
regelen. Wil de Staatssecretaris bekijken of zo verbeteringen kunnen
plaatsvinden? Dit betekent ook een verandering voor de overheidsinkopers. Sowieso zit daar al wel veel kennis, maar ik denk dat daar nog
veel winst te behalen valt. Kunnen we dat ook monitoren? Uiteindelijk
moeten ook degenen die in de praktijk hiermee te maken hebben,
vooruitgang zien. Ik vraag daarom om een jaarlijkse monitoring, zodat we
de verbetering kunnen zien en volgen. Hout is een belangrijke grondstof
en wordt veel gebruikt, maar het is ook een type grondstof dat veel
hergebruikt, gerecycled kan worden. In hoeverre stimuleren we de inkoop
van producten van gerecycled hout? Wordt daar specifiek naar gekeken?
Volgens mij valt daar in het kader van duurzaam bosbeheer en duurzaam
inkoopbeleid nog wel winst te behalen. Ik krijg graag een reactie van de
Staatssecretaris op dit punt.
Dan heb ik nog een punt over Maleisisch hout. De Partij van de Arbeid is
daar altijd heel kritisch over geweest. Het stimuleren van duurzaam
bosbeheer is belangrijk. We moeten dit op alle mogelijke manieren blijven
doen. We hebben onze zorgen geuit over onder andere de positie van de
inheemse volkeren. Het rapport van TPAC blijft daar ook heel kritisch over.
Kan de Staatssecretaris nog een nadere toelichting hierop geven? Hoe kan
er nog vooruitgang worden geboekt op het bereiken van de inheemse
volkeren en het bevorderen van hun rechten? Ondanks de kritiekpunten
trekt TPAC wel de conclusie dat in de praktijk een verschil wordt gemaakt
ten gunste van duurzaam bosbeheer en dat dat dus uiteindelijk het
resultaat is. We moeten nu vooruit. We moeten niet een stap achteruit
zetten, maar zorgen voor een win-winsituatie. De Staatssecretaris is heel
duidelijk over het erkennen van MTCS, maar welke stok achter de deur
heeft zij om ervoor te zorgen dat de checks, bijvoorbeeld op naleving van
de rechten van de inheemse volkeren, daadwerkelijk zorgen voor
vooruitgang? Ik krijg hierop graag een reactie van de Staatssecretaris.
Ik zie dat ik nu moet afronden.
De voorzitter:
Er zijn twee vragen voor u.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Ik ben er zelf in mijn bijdrage ook niet aan toegekomen, maar we trekken
vaak samen op op het thema «hormoonverstorende stoffen». Hoe kijkt
mevrouw Cegerek daartegen aan? In bijvoorbeeld Denemarken wordt in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 508

11

het Green Public Procurement-programma van de overheid meegewogen
of er sprake is van schadelijke hormoonverstorende stoffen, zoals ftalaten.
Mevrouw Cegerek (PvdA):
Dat was niet een van de agendapunten voor dit AO, maar we zijn op dit
punt inderdaad samen opgetrokken. Ook wij hebben gepleit voor een
verbod en voor het aankaarten hiervan op Europees niveau. We moeten
ons van onze beste kant laten zien en goede voorbeelden op Europees
niveau meenemen. Ik blijf erbij dat we dit op Europees niveau goed
moeten regelen.
De voorzitter:
Mevrouw Van Tongeren, houdt u er een beetje rekening mee dat dit
onderwerp inderdaad niet op de agenda staat. Maar u mag uw vervolgvraag stellen.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Volgens mij staat duurzaam inkopen wel degelijk op de agenda. Dit is een
onderdeel van duurzaam inkopen. Het Engelse «procurement» betekent
«inkopen». Sorry dat ik het niet in het Nederlands vertaald had. Het gaat
erom dat je bij het duurzaam inkopen ook kijkt naar het vóórkomen van
schadelijke hormoonverstorende stoffen. Zou de PvdA dat, net als
GroenLinks, mogelijk een criterium vinden? De OESO heeft gezegd dat we
het moeten aanscherpen. Dit lijkt ons een aanscherpingsrichting. Omdat
wij zo samen zijn opgetrokken op het thema van deze stoffen, dacht ik:
goh, zou de PvdA het op deze manier aanscherpen van duurzaam inkopen
ook goed vinden?
Mevrouw Cegerek (PvdA):
Ik ben zeker geen tegenstander van aanscherpen. We hebben ook samen
gepleit voor een plan van aanpak over wat we op nationaal niveau kunnen
doen. Als we ons inkoopbeleid zouden kunnen aanscherpen met dit punt
van de hormoonverstorende stoffen, dan moeten we daar zeker naar
kijken. Het verzoek in onze motie blijft dus hetzelfde.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ik heb een vraag over het Maleisische hout. Mevrouw Cegerek plaatste
terecht kritische vraagtekens bij de positie van de inheemse volken. Ze
heeft daar heel wat vragen over gesteld. Ik heb begrepen dat TPAC een
fact-finding mission zou uitvoeren, maar dat ze het onderzoek niet net
zolang heeft kunnen uitvoeren als haar voor ogen stond – drie dagen in
plaats van acht dagen – en dat ze ook niet haar eigen programma kon
uitvoeren maar een programma van de Maleisische overheid moest
uitvoeren. Baart dat niet heel veel zorgen? Hoe slaat dat terug op de
resultaten en conclusies die TPAC daaraan verbindt?
Mevrouw Cegerek (PvdA):
Volgens mij heb ik die vraag, met precies dezelfde strekking, aan de
Staatssecretaris gesteld. We hebben wel onze zorgen, maar uiteindelijk
wordt de conclusie getrokken dat het ten gunste van duurzaam bosbeheer
is. Precies over de grootste zorgen en kritiekpunten uit het rapport heb ik
vragen gesteld aan de Staatssecretaris. Hoe kijkt zij daarnaar? Haar
delegatie is immers in Maleisië geweest en heeft er ook een oordeel over.
Uiteindelijk vindt de Partij van de Arbeid wel dat we stappen vooruit
moeten zetten. De stekker eruit trekken is een stap in de verkeerde
richting. Dat is uiteindelijk ook de conclusie van het TPAC-onderzoek.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Tussen een stap achteruit en een stap vooruit zit nog de standstill. Er ligt
nog een rapport van onder andere een inheemse organisatie in Maleisië.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 508

12

Die organisatie geeft aan zelf ook onderzoek te hebben gedaan. Het is
bijna 350 bladzijden kritiek op de positie van de inheemse volken. Zou
TPAC hier niet nog eens goed naar moeten kijken? Is de Partij van de
Arbeid bereid om te zeggen: we willen dat het onderzoek van inheemse
organisaties er in ieder geval nog bij wordt betrokken en totdat TPAC
daarover conclusies heeft getrokken, zetten we geen stappen vooruit maar
maken we even een pas op de plaats?
Mevrouw Cegerek (PvdA):
Volgens mij wordt er al heel veel onderzoek gedaan. Het is echter
belangrijk dat nu vanuit het veld vooruitgang wordt geboekt. Daarom
vraag ik de Staatssecretaris ook welke stok achter de deur zij heeft om die
vooruitgang te waarborgen.
De voorzitter:
Mevrouw Cegerek, u gaf net aan dat dit misschien uw laatste AO
Duurzaamheid is, maar we gaan nog helemaal geen afscheid van u
nemen, alleen al omdat ook mevrouw Ouwehand nog een vraag aan u
heeft.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
De kwestie van het Maleisische hout speelt al jaren en op hoog niveau. Ik
herinner me dat de Partij van de Arbeid, gelukkig, met andere groene
partijen optrok om ervoor te knokken dat die goedkeuring, die onder Rutte
I was voorgesteld door een CDA-Staatssecretaris, niet zou doorgaan. We
hadden heel grote zorgen over TPAC. Ook nu zien we dat de Maleisische
regering niet wilde meewerken aan het veldonderzoek dat Nederland
wilde. Ik ben heel verbaasd dat de Partij van de Arbeid die koers nu dreigt
te verlaten. We trokken immers zo goed samen op met de opvatting dat
het alleen maar kan als uit vrije waarheidsvinding duidelijk wordt dat aan
onze criteria is voldaan. Volgens mij zijn we nog net zover als in 2012: dat
is niet gebeurd.
Mevrouw Cegerek (PvdA):
Ik kan blijven herhalen wat ik zojuist heb gezegd. We blijven kritisch, maar
we willen ook vooruitgang zien. We moeten nu niet doen alsof er in de
afgelopen jaren niks is gebeurd.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Nee, maar de Partij van de Arbeid stond aan de kant van de ChristenUnie,
GroenLinks, D66 en de Partij voor de Dieren in haar oordeel dat alleen de
conclusies van TPAC niet genoeg waren. Nederland had een eigen,
zelfstandige wens tot veldonderzoek om te bewijzen dat aan onze criteria
voor duurzaamheid wordt voldaan. Dat was toen niet het geval en dat is
nu nog steeds niet het geval. Ik zie die stap vooruit dus niet. Ik zie een stap
terug van de Partij van de Arbeid.
Mevrouw Cegerek (PvdA):
Die conclusie trek ik niet. Ik zet dat beeld ook absoluut niet neer. Daarom
zeg ik ook dat we een stok achter de deur moeten hebben om ook vanuit
het veld te zien dat er vooruitgang wordt geboekt. Ik kan dit blijven
herhalen, maar dit is wel ons standpunt.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Voorzitter. Een goed liberaal principe is dat je met je eigen vrijheid niet de
vrijheid van anderen beknot. Je bent vrij om te doen en te laten wat je
wilt, maar die vrijheid houdt op als je anderen dwars gaat zitten. Dat is
zeker het geval als je de aarde slechter achterlaat voor volgende generaties dan je haar zelf hebt aangetroffen. Maar op dit moment al heeft de
manier waarop wij hier in het Westen menen ons te kunnen gedragen,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 508

13

gevolgen voor de vrijheid en de levenssituatie van anderen. Dat is
gewoon verkeerd. Klaar. Daar hoeven we geen doekjes om te winden.
Een van de belangrijkste elementen in dat verhaal is ontbossing. Dat is
wereldwijd een van de grootste oorzaken van biodiversiteitsverlies en
klimaatverandering. We worden al 200 jaar gewaarschuwd voor de grote
gevaren van ontbossing voor het voortbestaan van de mensheid. Toch
hebben we nog steeds geen halt toegeroepen aan het vernietigen van
oerwouden. Sterker nog, ontbossing wordt gegreenwasht – we doen alsof
het duurzaam is – in het Nederlandse milieubeleid. De Partij voor de
Dieren blijft ervoor strijden om dat te stoppen.
Laten we dan beginnen met het duurzaam inkoopbeleid dat ontbossing in
Maleisië legitimeert. Dan komen wij vanzelf bij de ontbossing voor de
invoer van biobrandstoffen. Maleisisch hardhout mag worden ingekocht
onder het duurzaam inkoopbeleid. Na een jarenlang gevecht heeft de
harde lobby het gewonnen van de biodiversiteit, het klimaat en ook van
de inwoners van de Maleisische wouden. De voorganger van deze
Staatssecretaris, van CDA-huize, stelde voor om Maleisisch hardhout,
waarvan bekend is dat het niet duurzaam is gewonnen, te greenwashen.
Dat was nog tot daaraan toe, want dat verwacht je van een bewindspersoon van zo’n kabinet. Maar ik vind het onbegrijpelijk dat deze
Staatssecretaris van PvdA-huize met een duurzaam hart dit smerige
karweitje afmaakt.
De feiten zijn als volgt: de Maleisische regering weigert mee te werken
met het veldonderzoek dat Nederland wilde. Het veldonderzoek dat
uiteindelijk kon worden uitgevoerd door TPAC voldoet op geen enkele
manier aan de vrije waarheidsvinding. Vertegenwoordigers van inheemse
volkeren zijn nauwelijks geconsulteerd. De meesten voelden zich niet
veilig genoeg om te praten, waren niet in de buurt en zijn ook niet
bezocht. Het programma is niet door TPAC maar door de Maleisische
regering opgesteld. Als een student op deze manier zijn afstudeerscriptie
zou schrijven, zou hij een dikke onvoldoende krijgen. Moet dit dan voor
ons goed genoeg zijn om ons beleid op te baseren? Uit onderzoek van
Sahabat Alam Malaysia (SAM) blijkt dat de rechten van de inheemse
bevolking nog steeds systematisch worden geschonden en dat er op grote
schaal illegale ontbossing op hun land plaatsvindt. Ik citeer: «De mensen
in de inheemse dorpen in de Maleisische bossen hebben ernstig te lijden
onder de houtkap. Hun bossen, fruitbomen en tuinen worden vernietigd,
de rivieren raken vervuild, dieren en vissen verdwijnen en er komen meer
ziekten, terwijl er minder toegang is tot medicijnen uit het regenwoud.
Voedsel moet steeds vaker worden gekocht, maar de inkomsten uit het
bos nemen juist af. Soms worden zelfs begraafplaatsen verwoest.»
Duurzaam hoor, dat inkoopbeleid van ons! Wie neemt ons nog serieus als
wij hiermee doorgaan? Ik wil graag een reactie op alle punten die in het
rapport worden genoemd. Ik ga ervan uit dat de Staatssecretaris dat ook
heeft gezien.
Ik vraag de Staatssecretaris ook naar de bredere context. Waarom worden
dingen duurzaam genoemd die niet duurzaam zijn? We moeten met elkaar
onze stinkende best doen om de klimaatverandering en het biodiversiteitsverlies te stoppen. Daar hebben wij iedereen voor nodig: de overheid,
het bedrijfsleven en de burgers. Als mensen voortdurend worden
geconfronteerd met nepduurzaamheid, vraag ik mij af wat dat doet voor
de motivatie om met z’n allen echt werk te maken van een leefbare aarde.
Zou de Staatssecretaris ook willen ingaan op die bredere context? Want
alles maar duurzaam noemen terwijl het dat aantoonbaar niet is, heeft in
mijn beleving heel grote negatieve bijeffecten die wij ons niet kunnen
permitteren.
Datzelfde geldt voor biobrandstoffen en, heel specifiek, voor palmolie in
Maleisië, Indonesië en andere landen waar op grote schaal palmolieplantages verschijnen op plekken waar kort geleden oerwouden en veenmoerassen waren. Palmolie is een van de meest vernietigende gewassen die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 508

14

wij wereldwijd telen en soja zit rap in zijn kielzog. Het zit niet alleen als
goedkope vulgrondstof in meer dan de helft van de producten in de
supermarkt, maar dus ook in onze tank als een biobrandstof. Dat moet
stoppen. De Staatssecretaris is van plan om het aandeel biobrandstoffen
dat uit voedselgewassen zoals palmolie bestaat, nog ruim te laten
verdubbelen. Dat is echt onlogisch. Ik ben blij dat ook de VVD daar kritisch
op is. Het klimaat is er niet mee geholpen. De biodiversiteit holt nog
verder achteruit. Mensen worden van hun land verdreven, rivieren
vergiftigd en de luchtkwaliteit in Zuidoost-Azië is door de enorme
bosbranden voor de aanleg van die plantages letterlijk om te stikken. Het
aandeel conventionele biobrandstoffen moet dus zeker niet omhoog,
maar juist naar nul, uiterlijk in 2020. Graag krijg ik een reactie daarop.
Het lijkt erop dat de Kamer de Staatssecretaris wel kan bewegen om in elk
geval de dubbeltelling te handhaven en dus niet in te zetten op een
verhoging van het aandeel palmolie in biobrandstoffen. De palmolieproductie op zichzelf mag dan natuurlijk niet verdwijnen naar onze voedselindustrieën. De palmolie-import moet dus als geheel stoppen. Kan de
Staatssecretaris daar ook op reageren? Als wij met elkaar zeggen dat
palmolie niet als biobrandstof moet worden gebruikt – waar ik heel blij
mee zou zijn – zullen wij ook aan de bak moeten om ervoor te zorgen dat
palmolie niet standaard als vulgrondstof in onze voedingsmiddelen zit.
Want die productie is net zo schadelijk. Ook op dat vlak zullen wij dus aan
de bak moeten.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Voorzitter. Ook ik heb drie onderwerpen: maatschappelijk verantwoord
inkopen, Maleisisch hout en biofuels. Ook heb ik nog een paar andere
korte punten.
Maatschappelijk verantwoord inkopen door overheden is nog lang niet
standaard. Uit het onderzoek van Telos blijkt dat de budgethouder het
wint van de inkoopdeskundige. Anders gezegd: de prijs wint van de
duurzaamheid. Nog niet zolang geleden heb ik Kamervragen gesteld over
het duurzaam inkopen van vervoer door gemeenten. Dat liet nogal te
wensen over. De ChristenUnie is tevreden over het plan van aanpak in het
manifest. Nu moeten wij ook doorpakken. Commitments van alle
overheden zijn nodig, evenals menskracht en geld om de plannen waar te
maken. Gaat de Staatssecretaris zich hiervoor inzetten? Gaan alle
overheden het manifest ondertekenen? De ChristenUnie heeft al vaak
gesproken over de benchmark. Wat is de stand van zaken, zo vraag ik de
Staatssecretaris. Iedere overheidsinstantie zal het manifest vertalen naar
een actieplan. Maar wie monitort of dit daadwerkelijk gebeurt en of de
overheid inderdaad de launching customer wordt waar het bedrijfsleven
om zit te springen? Ontwikkelt de Staatssecretaris een instrumentarium
als stok achter de deur?
De handreiking bij het manifest geeft het idee dat maatschappelijk
verantwoord inkopen een soort keuzemenu is. Dat wekt de verkeerde
indruk. Bij het inkoopproces van overheden moet er juist gekeken worden
naar alle relevante aspecten van maatschappelijk verantwoord inkopen.
Die moeten dan ook samen verwerkt worden in de eisen voor een
aanbesteding, zodat de markt uitgedaagd wordt om met zijn producten en
diensten in totaliteit te voldoen aan de eisen voor maatschappelijk
verantwoord inkopen. Wil de Staatssecretaris de handreiking hierop
aanpassen?
Dan kom ik te spreken over Maleisisch hout. Het is goed dat de Staatssecretaris werk maakt van het actualiseren van het duurzaam inkoopbeleid
voor hout. Ook is de fractie van de ChristenUnie blij om te zien dat er veel
moeite wordt gedaan om de uitwerking van het gevoerde beleid betreffende de inkoop van duurzaam hout via MTCS te controleren. Wij delen
echter niet het besluit van de Staatssecretaris om MTCS nu te erkennen
als certificeringssysteem voor duurzaam bosbeheer in het kader van het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 508

15

duurzame inkoopbeleid. Het verbaast ons dat TPAC aangeeft niet de
gelegenheid te hebben gekregen om meerdere locaties te bezoeken en
intensieve discussies te voeren met lokale stakeholders. Waarom is TPAC
dan toch akkoord gegaan om onder deze voorwaarden een fact finding
missie uit te voeren? Welke waarde kunnen wij eigenlijk hechten aan de
uitkomsten van deze missie? TPAC geeft aan, niet te kunnen bepalen of
het beeld dat TPAC heeft gekregen, een redelijke weerspiegeling is van de
algemene praktijk in de MTCS-gecertificeerde bossen. Dat is heel erg
zorgelijk; en dat is een understatement. Hoe kan TPAC dan tegelijkertijd
concluderen dat het beeld bestaat dat de knelpunten aangaande MTCS in
voldoende mate zijn opgelost?
Verder is op 9 januari een rapport over ditzelfde onderwerp gepubliceerd
door Sahabat Alam Malaysia (SAM) in samenwerking met een Maleisische inheemse organisatie. De bevindingen en conclusies over MTCS in
dit rapport zijn erg afwijkend van die in het laatste rapport van TPAC. Het
rapport telt 348 kantjes en toont op overtuigende wijze aan dat de rechten
van inheemse volken op het vasteland van Maleisië, waar vrijwel al het
MTCS-hout vandaan komt, systematisch worden geschonden door de
houtkap. Mijn vraag is dan ook of de Staatssecretaris bereid is om naar
aanleiding van dit rapport nader advies in te winnen met betrekking tot de
mate waarin MTCS voldoet aan de Nederlandse criteria voor duurzaam
inkopen van hout. Is de Staatssecretaris bereid om MTCS-hout uit het
Nederlandse duurzame inkoopbeleid te weren – dus om een pas op de
plaats te maken – als TPAC tot andere conclusies zou komen over MTCS
op basis van het zojuist genoemde rapport?
Dan kom ik op de biofuels. Waarom luidt het voorstel van de regering nu
om het aandeel van de ILUC-biobrandstof (indirect land use change) te
verhogen van 1,8% naar 5% en de dubbeltelling van sommige biobrandstoffen af te schaffen? Ook mijn fractie is daar geen voorstander van. Het
verhogen van het aandeel ILUC-biobrandstof brengt immers veel meer
schade met zich dan gedacht. Het afschaffen van de dubbeltelling is niet
de enige oplossing voor de fraudegevoeligheid van het systeem. Heeft de
Staatssecretaris andere oplossingen voor het aanpakken van de fraude
overwogen? Zo ja, waarom is er dan toch gekozen voor het afschaffen en
niet voor alternatieven, zoals ketenverantwoordelijkheid voor de
claimende bedrijven? Waarom heeft de Staatssecretaris in het voorliggende voorstel, gezien de gevoeligheid van de ILUC-biobrandstoffen en
de recente inzichten over hun negatieve effecten, toch ervoor gekozen om
het aandeel daarvan in de bijmenging bijna te verdrievoudigen? Is er
onderzoek gedaan naar de maatschappelijke consequenties en de
gevolgen voor het milieu van deze verhoging? Dat heeft de Kamer wel
nodig als het wetsvoorstel wordt besproken.
Ik ga nog kort in op een paar andere punten. Ik wil de Staatssecretaris
danken voor de uitvoering van mijn motie om op bedrijfsniveau te
rapporteren over de aard, de herkomst en de duurzaamheid van
bioenergie bij energiebedrijven. Mijn fractie blijft heel kritisch over de
bijstook van biomassa in kolencentrales. Mijn fractie wil dat absoluut niet
subsidiëren. Wij moedigen de Staatssecretaris daarom nog veel meer aan
om vast te houden aan het sluiten van alle kolencentrales. Zij heeft
daarvoor de steun van de ChristenUnie.
Wat is de stand van zaken van de uitvoering van de motie-Dik-Faber/Van
Tongeren over de greendeal twee- en viertaktbrommers (34 550-XII, nr.
49)?
Nu mijn laatste punt: gisteren kwam het bericht naar buiten dat de
Europese Unie faalt in de strijd tegen voedselverspilling. De maatregelen
zijn versnipperd en de beleidsdoelstellingen ontbreken, stelt de Europese
Rekenkamer. Intussen zegt de Staatssecretaris van Economische Zaken
dat hij geen Nederlandse doelen wil, maar naar Europa kijkt. Ik vond dit al
heel zorgelijk. Maar nu Europa het laat afweten, maak ik mij des te meer
zorgen. Voedselverspilling is ook vanuit het oogpunt van milieu en klimaat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 508

16

niet te tolereren. Ik hoop dan ook dat de Staatssecretaris samen met haar
collega op Economische Zaken Nederland koploper wil maken in Europa
en Europa ook wakker wil schudden op dit terrein.
Voorzitter: Remco Dijkstra
De voorzitter:
Ik geef het woord aan mevrouw Van Veldhoven van D66 voor haar
inbreng.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Voorzitter. Dit is een uitgesteld AO met een aantal heel belangrijke punten.
Veel punten zijn al aan de orde geweest in de bijdragen van collega’s.
Daar zal ik soms dus kortheidshalve even aan refereren.
Ik kom op biobrandstoffen. Dit is een heel mooie illustratie van het feit dat
de overgang naar een duurzame economie er eentje is van learning by
doing. Wij weten waar we naartoe moeten, maar zo’n transitietraject
hebben wij nog nooit gedaan. Dat betekent dus ook dat we met elkaar een
pad opgaan waarvan we pas als we ermee bezig zijn en het grote schaal
begint te krijgen, zien wat de echte consequenties daarvan zijn in de
praktijk. Soms zijn die veel positiever en gaat het veel sneller dan wij
dachten. De kostprijs van wind op zee daalt bijvoorbeeld veel harder dan
wij eigenlijk hadden voorzien. Soms blijken er echter effecten te zijn
waarvan je zegt: dit draagt niet bij aan het doel. Het op grote schaal
importeren van palmolie om die vervolgens in de tank te stoppen en te
verbranden, draagt, zoals wij met elkaar hebben geconstateerd, niet bij
aan het doel dat wij eigenlijk voor ogen hebben en waar wij dit allemaal
voor doen. In zo’n geval moet je met elkaar het beleid bijstellen. Met de
woorden «met elkaar» bedoel ik niet alleen de politieke partijen hier in de
Kamer, maar ook de partijen in de markt. Zij zijn eerst uitgenodigd om
stappen te nemen. Zij waren vaak de voorlopers en namen als eerste
stappen op weg naar biobrandstof. Dat vind ik best een dilemma. Want
hoe ga je netjes om met de marktpartijen die geïnvesteerd hebben?
We moeten op zoek naar een nieuwe balans. Dat is voor D66 glashelder. Ik
denk – een aantal collega’s heeft daar ook aan gerefereerd – dat het
behoud van de dubbeltelling gaat zorgen voor stabiliteit in het gebruik
van de eerste generatie biobrandstoffen. Als iemand met een heel slimme
manier komt om iets te produceren met niet-palmolie en dat redelijk
goedkoop kan doen, is die dubbeltelling echt een impuls om dat ook te
doen. Dan hoef je niet naar de allerlaagste kosten van de palmolie te gaan
die wij van de andere kant van de wereld importeren met heel veel
effecten voor het milieu. Nu dat steeds duidelijker is geworden, vind ik dat
wij naar een andere balans toe moeten dan de balans die de Staatssecretaris voorstelt in haar brief.
Dan ga ik in op Maleisisch hout. Ook daar is er een dilemma. Dat dilemma
berust op het feit dat je hier als Kamerlid nooit tot in detail ter plekke kunt
gaan bekijken hoe de situatie is, maar dat daarvoor een groep van experts
is aangesteld. Die experts zijn jarenlang superkritisch geweest. Ik heb mij
altijd achter de kritiek van de experts geschaard, want wij hebben die
experts zelf aangesteld. Als de experts nu, alles overwegend, tot de
conclusie komen dat het een 6- is, neem ik dat oordeel serieus. Dat wil
niet zeggen dat ik daarmee van mening ben dat alle problemen van tafel
zijn. Maar als het oordeel een 6- is, neem ik dat net zo serieus als de kritiek
van eerder. Ik heb in dit verband een vraag aan de Staatssecretaris. Een
aantal kritiekpunten staat duidelijk open. Hoe staat het met de representativiteit van wat de experts hebben kunnen zien? In hoeverre is de
Staatssecretaris zelf van mening dat het echt representatief is?
Verder is er ook een heel kritisch rapport waaraan een aantal collega’s al
heeft gerefereerd. Hoe weten wij zeker en zorgen wij ervoor dat dit
rapport niet iets is wat TPAC misschien onvoldoende heeft kunnen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 508

17

meenemen? Heeft TPAC dit al kunnen meenemen of is TPAC bereid om
nog eens advies te vragen over dit rapport om te bezien of er toch nog
weer een nuancering nodig is?
Welke stok achter de deur heeft de Staatssecretaris? Aan de ene kant
hebben wij MTCS en aan de andere kant de Maleisische overheid. Dat is
cruciaal. Ik heb de indruk dat veel van de zorgpunten van TPAC zich niet
zozeer richten op MTCS, maar wel op de manier waarop de lokale
overheid de randvoorwaarden gaat hanteren om het systeem, dat
inherent goed zou kunnen werken, goed te laten werken. Als het niet goed
werkt, heeft het niet de goede effecten. Daar ligt in het bijzonder een rol
voor de Staatssecretaris. Want hoe gaan wij ervoor zorgen dat de
Maleisische overheid ook echt zorgt voor kaarten en voor goede toegang
van de inheemse bevolking tot procedures als haar rechten geschonden
worden? Hoe zorgen we, met andere woorden, voor de inbedding van dat
systeem? Want als die inbedding er niet is, wat levert het systeem ons dan
op?
Ik kom toe aan het Actieplan bos en hout. Tijdens de landelijke klimaattop
van 26 oktober ondertekende de Staatssecretaris, samen met de premier,
een intentieverklaring om bos en hout beter in te zetten bij het halen van
de klimaatdoelstellingen in Nederland. Erg mooi, maar daar moet het niet
bij blijven. We zijn blij met het initiatief, zeker omdat het gaat om slimmer
benut, cascadering, meer biodiversiteit enzovoorts. Maar wat zijn de
volgende concrete stappen?
Wat duurzaam inkopen betreft, weten we allemaal al lang dat Nederland
niet 100% duurzaam inkoopt, en toch hebben we helaas de monitoring
afgeschaft waaruit blijkt hoe we het eigenlijk doen. Kan die monitoring
terugkomen? Want als we niet weten wat we doen, weten we ook niet wat
we beter moeten doen.
De handreiking lijkt nu een soort menukaart, maar het moet steviger en
ambitieuzer. Is de Staatssecretaris bereid, daarnaar te kijken? Hoe gaan de
benchmarks eruitzien? Worden die wel hard genoeg? Hoe gaan we ervoor
zorgen dat CO2 zwaarder wordt meegenomen in de selectieprocedure?
Daar doen we het immers allemaal voor: minder CO2-uitstoot op alle
manieren die mogelijk zijn: via de tank, via het inkopen enzovoorts. Ik
maak me, als ik zie hoe de handreiking in elkaar zit, er zorgen over of die
wel sterk genoeg is. Als je dan pas over vijf jaar gaat evalueren, is dat dan
wel voldoende? Ik denk dat een jaarlijkse monitoring helpt als er moet
worden bijgestuurd. Met de eindevaluatie van Milieu Centraal waren we
blij.
De voorzitter:
Ik schors de vergadering, waarna we verder gaan met de tweede termijn.
De vergadering wordt van 15.02 uur tot 15.10 uur geschorst.
Voorzitter: Van Veldhoven
De voorzitter:
We gaan luisteren naar de beantwoording van de Staatssecretaris.
Misschien wilt u nog aangeven of u in blokjes werkt, Staatssecretaris. Dan
kunnen wij u goed volgen. De leden krijgen twee interrupties.
Staatssecretaris Dijksma:
Voorzitter. Dat wil ik heel graag doen. Ik begin met een uitgebreid blok
over maatschappelijk verantwoord inkopen, de acties die wij samen met
de lokale medeoverheden hebben opgezet en de voortgang daarvan. Dan
volgt een blok biobrandstoffen. Dan zal ik graag spreken over MTCS, het
Maleisisch hout. Ten slotte heb ik een laatste blok met overige vragen.
Allereerst kom ik op maatschappelijk verantwoord inkopen. Ik ben in ieder
geval blij met de steun van de Kamer voor het manifest en de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 508

18

handreiking. Wij hebben op 8 december de eerste ondertekening van het
manifest georganiseerd. Dat was met een groep van circa 60 medeoverheden. Wij plannen in maart op veler verzoek een tweede officieel
tekenmoment. Het is dus work in progress. Er zijn steeds meer overheden
die met ons willen laten zien dat duurzame innovaties via inkoopbeleid en
opdrachtgeverschap gestimuleerd kunnen worden. Dat moet ook want wij
doen per jaar vanuit alle overheden voor zo’n 60 miljard aan boodschappen, zou je kunnen zeggen.
Zoals u weet, luidt het gezegde: wie betaalt, die bepaalt. Om die reden is
het van belang dat wij nu stappen zetten. Mevrouw Dik-Faber zei dat het
nu echt zaak is om door te pakken, maar vele anderen hebben iets
soortgelijks gezegd. Wij zijn hier niet voor het eerst mee bezig. Het is
belangrijk dat wij resultaten gaan zien. Het ondertekenen van het manifest
op 8 december is een startpunt, zeker geen eindpunt. Het is belangrijk dat
wij al die ambities uitwerken en concretiseren. Ik zal zo meteen nog iets
zeggen over de monitoring en de benchmarks, want uiteindelijk moet je
het ook kunnen vaststellen. Dat ben ik zeer met de Kamer eens.
Wij hebben het expertisecentrum PIANOo en een expertpool. Wij
ondersteunen ook regiobijeenkomsten om ook echt van elkaar te leren.
Ook daar zal ik nog wat uitgebreider op ingaan. Er zijn al heel veel
initiatieven. Het Rijk heeft ook het manifest ondertekend. I en M, mijn
eigen departement, streeft ernaar om in 2030 geheel klimaatneutraal te
zijn. Dan moet je denken aan elektrisch rijden via de waterstofauto, wat
nog wel een opgave is, en klimaatneutraal bouwen, zoals bij de renovatie
van ons nieuwe gebouw aan de Rijnstraat dat wij in de zomer zullen
betrekken. Daarmee kunnen wij een aantal flinke stappen zetten.
Waarom hebben wij het aangepakt via dat manifest? Mevrouw Van
Tongeren vroeg: hoe zorgen we ervoor dat het niet alleen mooi klinkt
maar ook echt iets gaat voorstellen en hoe voorkomen we dat er
achterblijvers zijn? Wij hebben het manifest laagdrempelig opgezet zodat
iedereen mee kan doen. Grote maar ook kleine gemeenten kunnen partij
worden, zowel de koplopers als de achterblijvers. Elke partij moet een
eigen actieplan maken en zich aan de eigen achterban verantwoorden. Het
Rijk ondersteunt de krachten door ze te bundelen en allerlei dingen te
organiseren, waardoor wij bijvoorbeeld kennis uitwisselen. Wij zullen
tegelijkertijd heel veel zaken op het terrein van circulair inkopen, functioneel aanbesteden en duurzaam innoveren vrij actief inzetten om die naar
een hoger plan te tillen.
Mevrouw Van Tongeren vroeg naar de criteriadocumenten. De milieucriteria worden sinds 2015 jaarlijks beoordeeld, zodat ze actueel blijven en
niet verouderen. In dit proces gaan wij ook documenten toetsen op
juistheid, kleine aanpassingen doorvoeren en waar mogelijk gebruikmaken van in de Europees verband ontwikkelde criteria, zodat wij zo veel
mogelijk eenduidigheid kunnen organiseren. Dat betekent dat wij
overheden voortdurend uitdagen om een hogere ambitie aan de dag te
leggen.
Wat doet het Rijk zelf, bijvoorbeeld aan opleidingen en aan het stimuleren
van duurzaam inkopen? Wij hebben er vanuit het Rijk voor gekozen om
zogenaamde categoriemanagers aan te stellen voor specifieke productcategorieën. De expertise wordt op die manier gebundeld. Zij kopen producten voor alle departementen in. Zo kun je per onderwerp slagkracht
organiseren over de departementen heen. Daardoor kunnen wij ook
ervaringen delen en mensen specifiek opleiden, bijvoorbeeld ten aanzien
van circulaire bouw of de inrichting van kantoren. Die expertise kunnen
wij overigens ook delen. Dat doen wij ook met lokale overheden. Er is een
opleiding via de Rijksacademie Financiën, Economie en Bedrijfsvoering en
het expertisecentrum duurzaam inkopen. Er wordt dus ook flink geïnvesteerd in de scholingskant.
Ik kom op duurzaam inkoopbeleid hout. Ik kom zo meteen nog uitgebreid
over het Maleisisch hout te spreken. Wij zijn er nog niet wat dit onderwerp

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 508

19

betreft. Wij moeten nog stappen ter verbetering zetten. Wij gaan
Rijkswaterstaat en het Rijksvastgoedbedrijf in ieder geval vragen om een
aantal audits te doen om in kaart te brengen hoe het precies zit, waar het
soms misgaat en waarom. Als je dat weet, kun je immers makkelijker je
beleid bijstellen.
Dan de monitoring. Het is belangrijk dat onze samenwerking met de
medeoverheden altijd op basis is van vertrouwen en goed overleg. Wij
willen bij de rapportage over duurzaamheid via de monitor ook graag
ervaring opdoen met de wijze waarop wij meten. Er is mij vaker gevraagd
om de medeoverheden, bijna over hun hoofden heen, te dwingen om dit
of dat te doen. Degenen met wie ik al wat langer ook vanuit mijn
voorgaande functie debatteer, weten dat dat niet mijn stijl van werken is.
Ik sta altijd voor «samen». Ik zou haast willen zeggen «samen vooruit»,
maar dat is de slogan van een niet nader te noemen partij, dus dat kan
niet. De decentrale overheden hebben in het manifest gezegd: wij gaan
inderdaad in ons jaarverslag in op de voortgang. Er wordt op dit moment
gewerkt aan die monitoring.
Dat betekent dat wij in april een eerste pilot krijgen van de benchmark en
de monitor maatschappelijk verantwoord inkopen. Dat resultaat komt via
de Minister van Economische Zaken naar de Kamer, want daar ligt dat
deel van de verantwoordelijkheid voor de monitoring en de benchmark.
Die zijn opgezet volgens de uitgangspunten: gebruikmaken van bestaande
bronnen, geen nieuwe administratieve lasten en draagvlak of herkenning
van het systeem bij de gebruikers. Mensen moeten ook graag mee willen
werken. Dat bevordert dat iedereen gaat meedoen. Wij hebben ervoor
gekozen om al een eerste pilot te hebben in het najaar van 2016 via de
beschikbare TenderNed-data, zoals dat zo mooi heet, om te zien wat
mogelijk is op basis van de beschikbare data en om te zien wat er nog
ontbreekt, wat wij nog nodig hebben om die maatschappelijkverantwoordinkopenprestaties beter in beeld te krijgen. Die pilot wordt dit voorjaar
afgerond. In overleg met de gebruikers wordt besloten over de verdere
uitwerking. EZ heeft de lead. De benchmark zal tweejaarlijks worden
vastgesteld.
Voorzitter: Remco Dijkstra
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Ik zou bijna willen zeggen «en nu vooruit!», maar dat is dan weer de
slogan van een andere partij. Maar wij moeten zeker nu vooruit met die
monitoring en die benchmark. Ik vroeg mij af of CO2 al in die bestaande
data zit, want het ene hoofddoel waar wij het allemaal voor doen is CO2
besparen en minder impact hebben op het klimaat. Daarom kopen wij ook
duurzaam in. Als die benchmark alleen uitgaat van bestaande gegevens
en CO2 daar niet in zit, dan missen wij een cruciale component. Zit dat er
dus in en, zo nee, kan dat erin komen?
Staatssecretaris Dijksma:
Het ingewikkelde is dat het er kennelijk wel als eis maar niet als effect in
zit. Mij lijkt het goed om te vragen aan de Minister van Economische
Zaken om daar specifiek in zijn brief op in te gaan. Het zit er wel in, maar
mogelijkerwijs niet zoals mevrouw Van Veldhoven hoopt. De afweging
daarbij is ook hoe snel je een systeem goed in de benen krijgt en hoeveel
extra je vraagt, ook van de lokale overheden, om dat uiteindelijk in beeld
te brengen. Die afweging zal in dat systeem gemaakt moeten worden. Het
lijkt mij goed als Kamer en kabinet daar in april verder over spreken.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Ik ben het ermee eens dat er in april in die brief nader op in wordt gegaan,
maar laat het helder zijn: voor D66 is het niet de vraag of wij iets als CO2
gaan opnemen, maar hoe je dat doet op een laagdrempelige, verstandige

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 508

20

manier. Wij doen dit namelijk allemaal om in totaal minder CO2 uit te
stoten. Als dat niet uit de benchmark komt, wordt het lastig om te
beoordelen of wij goed bezig zijn. Als de Staatssecretaris kan toezeggen
dat wij in principe gaan bekijken hoe wij dat gaan doen, dan ben ik
tevreden.
Staatssecretaris Dijksma:
Wij hebben bij het Rijksbrede programma Circulaire Economie al
aangegeven dat, als je dat goed doet, het een enorme bijdrage kan
leveren aan het terugdringen van de CO2-uitstoot in Nederland. Indachtig
de opmerking van mevrouw Van Veldhoven dat niet zozeer de vraag is of
het moet maar meer hoe je dat verstandig doet, lijkt mij dat een terecht
uitgangspunt. Dat steun ik ook, maar het moet wel op een manier
vormgegeven worden die laagdrempelig en haalbaar is, omdat je
tegelijkertijd iedereen wil kunnen laten instappen. Iedereen heeft hier
immers gezegd dat het nu ook echt moet gaan gebeuren. Wij moeten niet
het betere de vijand laten zijn van het goede, of andersom; dat weet ik
even niet meer. U begrijpt wat ik bedoel.
Voorzitter: Van Veldhoven
Staatssecretaris Dijksma:
Mevrouw Mulder zei dat het ook over schaarste gaat. Zij vroeg: hoe kun je
nou sturen op schaarste? Zij verwees naar een onderzoek van dr.ir.
Henckens. Dat is bij het departement bekend. Hij heeft deze week zijn
rapport gepresenteerd op het departement. Dat uitgangspunt past
volledig binnen het circulaire-economiebeleid van het kabinet. Wij hebben
afgesproken dat wij daar in de transitieagenda voor de maakindustrie
specifiek aandacht aan gaan besteden. Dat wordt dus opgepakt.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Daar ben ik natuurlijk ontzettend blij mee, want met name de energietransitie moeten wij op een goede manier gaan doen. Een van de stoffen die
hij in zijn onderzoek noemt, heeft een brandvertragend effect. Wij kennen
allemaal de toepassing daarvan in de bouw. Wij hebben nogal wat
gebouwen. Als daarin op een gegeven moment investeringen worden
gedaan en inkoop voor wordt gedaan, dan zou je daar heel specifiek op
kunnen sturen. Dus ik zou het niet alleen graag terug willen zien in het
grondstoffenbeleid maar ook in het inkoopbeleid, zodat daar ook een slag
in wordt gemaakt. Kan de Staatssecretaris daar misschien nog op ingaan?
Ik ben blij dat het onderzoek van dr.ir. Henckens in goede orde is
ontvangen. Ik was daar zelf ook heel erg enthousiast over. Het doet mij
goed om te horen dat het ministerie daar ook heel erg enthousiast over is.
Staatssecretaris Dijksma:
Ik wil toezeggen dat wij bezien of wij dit in die criteriadocumenten kunnen
meenemen. Dat zou een mooie oplossing zijn. Dat gaan wij dan bekijken
en daar komen wij op terug.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Wanneer wordt daar op teruggekomen?
Staatssecretaris Dijksma:
Rond de zomer. Ik pak even iets meer rek, maar dat moet u ons maar
vergeven, want wij zijn ook nog steeds van de kleine overheid. Dan kijk ik
ook weer naar niemand in het bijzonder. Dat heeft soms wel zo zijn effect.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 508

21

Ik ben heel erg blij met deze toezegging, want in die hele keten moeten wij
goed nadenken over wat wij wanneer door wie laten doen. Dit is een heel
mooie stap vandaag, dus dank u wel.
Staatssecretaris Dijksma:
Eens. Het is bij ons ook goed ontvangen.
Mevrouw Cegerek vroeg naar voorbeelden van circulaire inkoop door het
Rijk. De kantoorinrichting van Rijkswaterstaat wordt vanaf 2017 circulair
ingekocht. Het Ministerie van Defensie heeft bij een aanbesteding in 2015
van meer dan 200.000 stuks textiel de leverancier verplicht om een
percentage gerecycled textiel te gebruiken. Er zijn verschillende pilots met
circulair inkopen. Zij vroeg ook of dat wordt gedeeld met andere
overheden. Ja, dat doen wij via PIANOo, de websitebijeenkomsten en de
publicatie Maatschappelijk verantwoord inkopen doe je zo! Mevrouw
Cegerek heeft specifiek gevraagd naar elektronica en de mogelijkheid om
daar nog meer mee te doen. Ik kan mij daar veel bij voorstellen, want er is
een heel arsenaal aan computers, iPads en telefoons, die op enig moment
zijn afgeschreven en inderdaad vaak worden vernietigd om grondstoffen
te kunnen herwinnen, maar ook om bijvoorbeeld te voorkomen dat
informatie die op die apparaten staat via de route van hergebruik op straat
komt te liggen. Er zijn wel strenge eisen. Anders zouden wij op een ander
moment met anderen weer een ander debat hier in de Kamer krijgen over
dataveiligheid en vertrouwelijkheid. Maar ik ben er net als mevrouw
Cegerek van overtuigd dat het ook anders kan, bijvoorbeeld via het
verlengen van de levensduur en hergebruik.
Mijn collega Blok heeft een aantal pilots geïntroduceerd bij het Rijk en bij
medeoverheden om de circulariteit van ICT-apparaten te bevorderen door
ze te verkopen voor tweede gebruik en de levensduur te verlengen. De
eerste resultaten van die pilots zijn positief. Het kan dus, maar je moet er
wel van alles voor doen. Er is gelukkig ook steeds meer goedkoop aanbod
op de markt vanuit het bedrijfsleven. Ook in het manifest besteden wij
aandacht aan verlenging van de levensduur en het gebruik. Wij zijn
bijvoorbeeld op het departement bezig met een fairphonepilot.
De voorzitter:
Mevrouw Cegerek heeft een vraag hierover. Overigens heeft ook de
Tweede Kamer een fairphonepilot.
Staatssecretaris Dijksma:
Heel goed.
Mevrouw Cegerek (PvdA):
Ik weet dat wij hierin ook met medeoverheden samenwerken, maar mijn
vraag gaat specifiek over de rijksoverheid. Wij hebben veel ministeries,
waar veel ambtenaren werken, die veel apparatuur gebruiken. Natuurlijk
moeten wij vanwege de veiligheid zorgvuldig omgaan met wat er op die
apparatuur zit, maar een computer, laptop of iPad wil je zo lang mogelijk
hergebruiken voordat je ze vernietigt en als grondstof gaat gebruiken. Dat
type producten kan heel goed door een tweede eigenaar gebruikt worden.
Daar gaat het mij specifiek om.
Staatssecretaris Dijksma:
Daar ben ik het op zichzelf mee eens. Het feit dat die pilots lopen geeft aan
dat wij zelf ook op zoek zijn naar een route om dat op een verstandige
manier te doen. Daar zitten een aantal haken en ogen aan, maar zoals ik al
zei zijn de resultaten van de eerste pilots positief. Als dingen uit pilots
positief zijn, dan pak je ze doorgaans op en ga je het op een gegeven
moment ook verbreden. Ik kan mij voorstellen dat wij dat hier ook doen,
maar het moet wel zorgvuldig gebeuren. Ik ben het dus eens met de inzet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 508

22

Ik zei al in antwoord op een vraag van mevrouw Dik-Faber dat een eerste
tranche overheden op 8 december getekend heeft en dat er zo veel
belangstelling was, ook van heel veel mensen die daar bijvoorbeeld niet
bij konden zijn, dat wij dat feest op 1 maart gaan herhalen. En ergens in
het najaar komt er een derde tekenmoment. Het komende jaar moet een
zo groot mogelijk sneeuwbaleffect bereikt worden zodat al die partners
meedoen.
Mevrouw Van Veldhoven en mevrouw Dik-Faber vroegen hoe het zit met
de handreiking. Is dat nou een menukaart? Kan iedereen daarmee doen
wat hij of zij goeddunkt? Alle ondertekenaars van dat manifest maken een
eigen actieplan waarin ze een of meerdere thema’s uitwerken voor hun
inkoopbeleid. Die staan in de handreiking die de Kamer heeft gekregen.
Circulaire economie en klimaat zijn daarin heel belangrijke thema’s. Dat
merk ik overigens voortdurend bij alle overheden. Wij verwachten dat die
thema’s expliciet opgenomen worden in het actieplan met bijbehorende
doelstellingen.
Wij ondersteunen vanuit het Rijk de andere overheden met een extra
inzet, bijvoorbeeld door praktische voorbeelden uit te wisselen. Het is aan
lokale overheden om te bepalen welke thema’s ze inzetten, passend bij
hun ambities. Zij moeten afwegen wat voor hen het meest haalbaar is.
Mevrouw Cegerek heeft daarbij, ongetwijfeld met anderen want daar was
een meerderheid voor, ook een ambitie neergezet in procenten. Dat
hebben wij overgenomen. Het idee is dat je hiermee een soort basis
creëert om steeds verder te gaan. In de loop der jaren zul je zien dat die
ambitie steeds hoger, hoger en hoger wordt, maar het moet nu echt wel
een keer fors van de grond komen. Het is de afgelopen jaren een beetje
blijven hangen, maar mijn indruk is dat er nu in goede zin een soort
omslag is in de bewustwording bij alle partijen en de wil om er nu echt
wat van te maken. Dat enthousiasme spatte er bij die eerste bijeenkomst
waar ik was echt van af. Je ziet dat gemeenten elkaar helpen met
voorbeelden die wij niet hebben maar zij wel. Dat is op dit moment
gaande. Ik merk dat al die wethouders zoiets hebben van: dit is belangrijk.
Soms is het een quick win. Zij zijn natuurlijk ook aan het nadenken over
hun CO2-reductie. Daar wordt ook op een andere manier met mij over
gesproken. Dan is de vraag: hoe zorgen wij ervoor dat wij de nationale
bijdrage aan het omlaagbrengen van de emissies vanuit de lokale
overheden in meer algemene zin veel scherper in beeld krijgen? Daarin is
dit een heel belangrijke schakel.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Gemeenten krijgen na alle decentralisaties in de zorg nu weer ruimte om
ook eens naar andere onderwerpen te kijken, zoals duurzaamheid. Ik
herken dus wat de Staatssecretaris zegt. Ik denk dat de monitoring en de
benchmark gemeenten heel erg gaan helpen om te bekijken waar ze
staan. De Staatssecretaris zegt dat er een handreiking ligt die gemeenten
helpt om duurzaam inkopen te vertalen naar de eigen situatie. Daardoor
blijft bij mij toch een beetje het beeld hangen dat dat een keuzemenu is,
dat gemeenten aan de biertap staan en zeggen: dat wel, dat past bij mij,
en dat niet. Dat zou ik jammer vinden omdat wij daarmee kansen missen
om de markt uit te dagen en met integrale, duurzame oplossingen te
komen. De Staatssecretaris noemde die 60 miljard. De overheid is een
grote speler. Wij kunnen echt grote stappen zetten als wij de integrale
duurzaamheid voor ogen houden. Wil de Staatssecretaris dat ook? Blijft
dat haar ambitie?
Staatssecretaris Dijksma:
Jazeker en je hebt ook mensen die, als ze bij die bar staan, gewoon de
hele kaart bestellen. Daar moet u zich niet in vergissen. Ik zou ook niet
weten waarom het landelijke enthousiasme- en ambitieniveau van de
Kamer of van mij hoger zou zijn dan bijvoorbeeld het lokale niveau. Dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 508

23

geeft niet helemaal een eerlijk beeld van mijn ervaring als ik met lokale
bestuurders spreek. Ik merk dat zij vaak al veel verder zijn dan wij denken
of dan wijzelf zijn. Het is belangrijk dat wij ruimte bieden om maatwerk te
organiseren. Die ambitie moet heel groot zijn. Dat ben ik zeer met u eens,
maar laten wij voorkomen dat wij voortdurend vanuit Den Haag, om het
maar even heel plat te zeggen, gaan vertellen hoe – ik noem maar een
dwarsstraat – GroenLinkswethouder Lot in Utrecht, in wie ik veel
vertrouwen heb, haar werk moet gaan doen. Dat ga ik echt niet doen,
want dat weet zij veel beter en dat regelt zij ook met haar gemeenteraad.
Zij wil dat ook transparant maken. Al die partijen die meetekenen laten
ook zien hoe ze presteren en ze leren van elkaar. Laten wij dus met elkaar
afspreken dat die ambitie niet hoog genoeg kan zijn en dat het percentage
van 10 uit de motie meer een stepping stone omhoog is dan een plafond
waar wij met elkaar onder blijven. Zo zit iedereen die meedoet er ook in.
Wij moeten echt voorkomen dat wij gaan zeggen: het moet dit, dit, dit en
dit zijn, want misschien dragen mensen ook nog wel briljante ideeën aan
die niet in de handreiking zitten. Ik zie het dus veel meer als een katalysator dan als een soort menukaart.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ik vind dit ook een zoektocht. De Staatssecretaris weet dat ikzelf raadslid
en Statenlid geweest ben. Wij waren allergisch voor Den Haag, kan ik de
Staatssecretaris verzekeren, maar gelet op hoe gemeenten werken, is het
best ingewikkeld om de goede keuzes te maken uit dat hele palet. Uit het
rapport van Telos dat nog maar een jaar oud is, blijkt ook dat vaak meer
wordt gekeken naar prijs dan naar duurzaamheid en dat, ik meen, rond de
80% niet duurzaam inkoopt. Dat is het punt waar wij vandaan komen.
Misschien moet de overheid niet dicteren wat gemeenten moeten doen of
wat Lot van Hooijdonk moet doen, maar er mag wel een appel van
uitgaan. In de handreiking staan zinnen als «u kunt bijvoorbeeld denken
aan dit», «neem eens even dat» en «er zijn verschillende sporen van
duurzaam inkopen». De hele sfeer in het document is «als u niet A doet,
mag u ook B doen», terwijl wij het allemaal nodig hebben. Ik vind dat de
rijksoverheid een iets groter appel mag doen op gemeenten. Dat wil ik de
Staatssecretaris nog even meegeven.
Staatssecretaris Dijksma:
Als mevrouw Dik zegt dat wij geen dictaat moeten opleggen maar
enthousiasme moeten creëren en allergie moeten voorkomen, vind ik echt
dat zo’n tekst heel belangrijk is. Zo’n tekst zorgt er namelijk voor dat
mensen denken: gaat dit nog over mij, over waar ik op aangesproken
wordt en zie ik nog ruimte om eigen keuzes te maken of is dit weer een
dictaat? Dan gaan namelijk de hakken in het zand. Mevrouw Dik heeft
gelijk als zij zegt dat wij van heel ver komen. Ik ben het ook volstrekt met
haar eens dat wij er nog lang niet zijn. Uiteindelijk zullen wij met z’n allen
totaal circulair moeten gaan inkopen om een maximale bijdrage te leveren
aan de CO2-emissiedaling. Daar zijn wij het allemaal over eens, maar ik
ben echt nog geen wethouder tegengekomen die iets anders zegt. Ik vind
het belangrijk dat wij die ambities uiteindelijk afmeten aan wat er gebeurt
in de praktijk. Er is om benchmarks en een monitor gevraagd. Die krijgt de
Kamer ook. Wij hebben gezien dat er transparantie is en dat is het
belangrijkste. Je moet ervoor zorgen dat de doelstellingen die je als partij
in je een actieplan hebt staan, ook afrekenbaar zijn voor anderen, je
gemeenteraad bijvoorbeeld. Daar hebben wij ook afspraken over
gemaakt, dus ik zie eerlijk gezegd het probleem niet. Sterker nog, ik denk
dat wij er met elkaar, ook in een debat als dit, heel veel aan kunnen doen
om mensen het gevoel te geven dat ze op de goede weg zijn. Dat is soms
een meer uitnodigende wijze om de ambities te verhogen dan het weer
wat scherper aan te sturen. Dat is volgens mij in dit geval niet effectief.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 508

24

Wij zijn het namelijk eens over waar wij naartoe moeten. Echt waar. Daar
ben ik van overtuigd.
De voorzitter:
Mevrouw Mulder had een vraag aan u.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Dank, voorzitter, maar mijn buurvrouw van GroenLinks wil nog op dit punt
ingaan. Mijn punt is net even wat anders, dus ik wou haar eerst de
gelegenheid geven.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Wat een heerlijke, collegiale commissie. Ik begrijp het betoog van de
Staatssecretaris wel. Ook ik ben vol bewondering voor Lot van Hooijdonk
en voor wethouders en gedeputeerden van andere partijen, maar als je
sec naar de cijfers kijkt van de drie gebieden die ik noemde, bouw,
gemeentes en mobiliteit, dan zie je dat 80% niet voldoet. Als je een
reclamemens bent, je reclamefolders schrijft en 80% er nog te weinig mee
doet, dan moet je gaan bedenken welke dingen je nog meer in je arsenaal
hebt zitten om je doel voor elkaar te krijgen. Anders straal je een mate van
vrijblijvendheid uit – dat ben ik dan wel eens met de ChristenUnie – in de
zin van: dit zou mooi zijn als mensen er zin in hebben; kijk eens of je dat
wilt gaan doen. Volgens mij zit er nog iets vóór keihard wettelijk voorschrijven, al zou je daar in de bouw op sommige vlakken wel naartoe
kunnen. Dat wij het over de teksten allemaal eens zijn, geloof ik ook, want
iedereen is voor wereldvrede en voor een goed en fatsoenlijk leven. Op
dat niveau zijn wij het eens, maar er zit nog een gapend gat tussen de
goede intenties en bedoelingen aan de ene kant en de praktijk in Nederland aan de andere kant. Ik vind dat het Rijk daar een leidende rol in moet
pakken om daar urgentie en snelheid in te krijgen.
Staatssecretaris Dijksma:
Maar dat heb ik vanaf mijn aantreden precies gedaan. Ik ben het met u
eens dat de cijfers die u noemt, niet voldoende zijn. Dat zijn de lokale
overheden overigens ook met u eens. U hebt mij daarom ook gezegd:
zorg dat er beweging in de tent komt. We hebben toen een manifest
opgesteld en zijn gaan praten met iedereen om ervoor te zorgen dat we zo
veel mogelijk kennis uitwisselen, ook over hoe we het praktisch doen. Ik
ben van de afdeling hands-on. Heel veel praten, ook over teksten voor
handreikingen, vind ik persoonlijk niet zo interessant. Ik vind het veel
interessanter om te zien wat er in de praktijk daadwerkelijk aan beweging
komt en wat daarvoor nodig is. Wat doen we bijvoorbeeld als we kennis
moeten uitwisselen over specifieke producten of productinkoop? Zorgen
we er dan voor dat die kennis er is? We hebben lokale of regionale
actiebijeenkomsten, waarbij bijvoorbeeld mijn mensen, mensen van
PIANOo of mensen van andere overheden aanwezig zijn. Dat gebeurt al
allemaal. U weet dat dit allemaal gebeurt, en toch grijpt u terug naar de
cijfers van voor al deze acties. Met die cijfers in de hand zegt u dat het niet
voldoende is. Dat lijkt op reclame afschrijven voordat het product op de
markt is. Dat lijkt me niet verstandig.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Ik hoor de Staatssecretaris zeggen: geef dit gewoon wat tijd. Wellicht is
zelf het goede voorbeeld geven een methode. De Staatssecretaris heeft
volgens mij nog niet geantwoord op de vraag hoe het met het Rijk staat. Ik
begrijp dat je een tijdje moet wachten als je aan iets begint, ook al vind je
de cijfers zorgelijk, maar hoelang moet je wachten? Een andere methode
om gemeenten, provincies en bouwend Nederland te inspireren, is door
als Rijk een voorbeeldrol te vervullen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 508

25

Staatssecretaris Dijksma:
Ik heb daarop twee korte antwoorden. Het Rijk doet volop mee. Ik zeg niet
dat we het de tijd moeten geven tot sint-juttemis. Ik zeg alleen dat je niet
al die inspanningen als onvoldoende moet afschrijven, terwijl we net goed
op weg zijn. Dat vind ik jammer. U krijgt in het voorjaar een voorstel voor
benchmark en monitoring. Dan kunt u tweejaarlijks in de gaten houden of
we allemaal doen wat we beloven. Als daaruit blijkt dat iedereen onzin zit
te verkopen, dan mag u van mij een potje gaan rammelen aan ieders deur,
ook aan die van mij, om te zeggen dat het mooie woorden waren zonder
daden. Dan is dat fair, maar nu niet. Nu is iedereen opgelijnd en aan de
slag gegaan. Nu op basis van de vorige cijfers zeggen dat het niet goed
genoeg is, doet die inspanningen teniet. Dat is een demotiverende wijze
van opereren. Maar goed, iedereen heeft zijn eigen strategie in het leven.
De voorzitter:
We gaan over naar mevrouw Mulder.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Het blokje maatschappelijk verantwoord inkopen is zo’n beetje afgerond
door de Staatssecretaris. Ik heb vragen gesteld over de motie die ik samen
met mevrouw Van Veldhoven heb ingediend. Daarin werd gesteld dat
klimaat, en daarmee CO2-besparing, een overkoepelend doel zou moeten
worden in het topsectorenbeleid. Nu weet ik stiekem best dat dit officieel
bij de Minister van Economische Zaken ligt, maar omdat klimaat en
CO2-reductie bij deze Staatssecretaris liggen, ben ik toch benieuwd of zij
daar nu al wat over kan zeggen. Kan zij anders bij de behandeling van de
Klimaatwet terugkomen op de vraag hoe zij met die motie omgaat? Het
gaat erom dat we innovatie in het bedrijfsleven krijgen, waardoor we CO2
kunnen reduceren. Ik heb daar ook een mooi voorbeeld van. In de
Eemshaven zijn bedrijven bezig om fors te investeren en fors CO2 te
reduceren. Het kan dus. We laten dit al zien in Nederland. Maar het mag
ook officieel in het beleid zitten, zodat we het nog verder kunnen
stimuleren.
Staatssecretaris Dijksma:
Daar ben ik het mee eens. Ik wilde die vraag behandelen bij mijn blokje
«overig», maar ik zal het nu meteen doen. We gaan hier op twee manieren
aandacht aan besteden. Aan de ene kant betrekken we de topsectoren bij
de transitieagenda’s die we in het kader van de circulaire economie en het
rijksbrede programma gaan maken. Dat raakt immers ook aan de
topsectoren. Daarnaast is de Kamer binnenkort uitgenodigd voor een
bijeenkomst over grondstoffen. Daarbij krijgt zij een brief van mij waarin
ik daar ook op in zal gaan. We zijn het erover eens dat het belangrijk is dat
dit in al het beleid een rol speelt.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Dank voor deze mooie toezegging.
Staatssecretaris Dijksma:
Graag gedaan.
Ik kom bij een lastig hoofdstuk: de biobrandstoffen. Laat ik een paar
opmerkingen vooraf maken over het kabinetsbeleid voor duurzaam
transport. Onze inzet is: elektrisch waar het kan. Dan gaat het bijvoorbeeld
over auto’s. Daar heeft de Minister van Economische Zaken in het
energieakkoord afspraken over gemaakt. Het gaat ook over bussen. Ik heb
met de lokale overheden – daar zijn ze weer – en de busvervoermaatschappijen afgesproken dat in 2025 alle Nederlandse bussen CO2-arm
zullen zijn. Daar ben ik ontzettend trots op. We zijn ook bezig met het
weren van vrachtauto’s in de stad et cetera. We zijn aan het kijken naar
efficiënte logistiek en rijgedrag. Als je op een bepaalde manier rijdt en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 508

26

zuinige banden gebruikt en regelmatig laat bekijken of je bandenspanning
op het juiste niveau is, kun je een enorme bijdrage leveren aan het milieu.
Daarbij komt het issue van het bijmengen van duurzame biobrandstoffen.
Mevrouw Van Veldhoven heeft gelijk als zij zegt dat we in een transitieperiode zitten. Het is learning by doing. Uiteindelijk gaat het erom dat we
ook in de luchtvaart en de zeevaart grote stappen op dit terrein maken. De
biobrandstoffen die we inzetten, moeten inderdaad duurzaam zijn, zonder
een verkeerd soort van landgebruik of het ontbossen als achtergrond te
hebben. Dat is in Europa dan ook volop het beleid van de Commissie.
Tegelijkertijd zijn de Europese regels het raamwerk waarbinnen wij
moeten functioneren. We moeten ook rekening houden met investeringen
die al zijn gedaan; daar ben ik het ook mee eens. Je wilt de koplopers
immers niet achteraf weer in de problemen brengen.
In 2015 is in Europa de zogenoemde ILUC-richtlijn (Indirect Land Use
Change) aangenomen. De Kamer heeft in september vorig jaar de
beleidskeuzes gekregen die voor de implementatie van die richtlijn zijn
gemaakt. Mevrouw Van Tongeren – ik spreek haar nu toch maar even aan
– heeft indertijd een motie ingediend. Daarin stond dat er een cap, een
limiet, moest komen van maximaal 5% op bijmenging van conventionele
biobrandstoffen. De grap is dat we die motie gewoon hebben uitgevoerd.
Dat hebben we gedaan. Dat hoort ook zo, want de motie was aangenomen. Met de keuze voor deze limiet zorgen we ervoor dat het negatieve
effect van indirect landgebruik, zoals de extra uitstoot van broeikasgasemissies, verminderd wordt. Daarnaast wilde de Kamer ervoor zorgen dat
we geavanceerde biobrandstoffen stimuleren en er tegelijkertijd recht
wordt gedaan aan Nederlandse investeringen. Dat is heel belangrijk, en
daarom werd de motie natuurlijk ook ingediend. Daarnaast hadden we
nog een subdoelstelling voor zeer geavanceerde biobrandstoffen.
Daarmee kunnen we innovatie en productie van biobrandstoffen
stimuleren. Daardoor wordt feitelijk de huidige dubbeltellingsregeling
overbodig; dat is wel belangrijk. Ik zal zo meteen nog nader ingaan op de
vraag hoe dit precies technisch zit.
Het afschaffen van de dubbeltelling zorgt er ook voor dat de doelstellingen van 14% hernieuwbare energie en 6% reductie van broeikasgasemissies in de brandstofketen makkelijker gehaald kunnen worden. Op dit
moment zijn we bezig met het implementeren van die richtlijn. Daar
hebben we haast mee. We kunnen daar niet heel lang mee wachten. Dat is
wel relevant voor wat de woordvoerders allemaal ingebracht hebben.
De voorzitter:
Een technisch punt dat voor de hele commissie van belang is, is het
tijdpad rond die wetgeving, aangezien er haast bij is. Misschien kunt u dat
nog even schetsen?
Staatssecretaris Dijksma:
We hebben een consultatie van belanghebbenden achter de rug. Binnen
een maand zullen we de voorstellen voor de wijziging van de Wet
milieubeheer naar de Kamer sturen.
Enkele woordvoerders hebben gevraagd naar het beleid voor biobrandstoffen na 2020. Daarvoor zijn voorstellen gedaan door de Commissie.
Binnenkort krijgt de Kamer daarvoor het BNC-fiche met de kabinetsreactie. Daarin wordt onder meer ingegaan op het sturen op CO2 en op
biobrandstoffen in de lucht- en scheepvaart. Bij de impact assesments
zullen we de motie-Dijkstra/Cegerek over het groeipad meenemen. Dat
komt allemaal dus nog.
Dan zou ik nu op de dubbeltelling willen ingaan.
De voorzitter:
Mijnheer Dijkstra, wilt u wachten op de antwoorden over de dubbeltelling
of wilt u nu uw interruptie plaatsen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 508

27

De heer Remco Dijkstra (VVD):
Ik wil die nu plaatsen, zodat de Staatssecretaris er in haar beantwoording
een plaats aan kan geven. Die motie over de cap van 5% is aangenomen
en die voert de Staatssecretaris uit, al waren wij daar tegen. Op zich is het
goed dat zij moties uitvoert, maar die motie heeft samen met de
afschaffing van de dubbeltelling wel tot gevolg dat geavanceerde
biobrandstoffen worden weggedrukt en dat we juist primaire biobrandstoffen krijgen. Dat is wat experts over biobrandstoffen en ngo’s zeggen.
Die ontwikkeling moeten we volgens mij niet willen. Terugblikkend vraag
ik me af of het wel verstandig is om als Nederland een nationale cap van
5% erop te zetten. Op zich oogt en klinkt het sympathiek, maar het heeft
wel dit tot gevolg. Dat gevolg willen we niet, en dat willen de indieners
van de motie ook niet. We willen geavanceerde biobrandstoffen stimuleren, maar die niet door een cap uit de markt drukken waardoor we weer
teruggaan naar de primaire palmolie. Dat is een slechte ontwikkeling. Was
die motie dus wel zo verstandig?
Staatssecretaris Dijksma:
Ik denk niet dat u een poging moet wagen om via die band met terugwerkende kracht alsnog uw gelijk te halen. U hebt wel gelijk dat die motie een
rechtstreekse relatie heeft met de dubbeltelling. Waarom is dat zo? Wij
zetten vanuit het kabinet niet twee beleidsinstrumenten tegelijkertijd in als
er maar één nodig is. Conform de motie-Van Veldhoven/Van Tongeren – of
andersom; ik weet niet meer precies hoe het zat – komt er dus een plafond
van 5% op de inzet van conventionele biobrandstoffen. Waarom is de
dubbeltelling dan niet meer nodig? Die had hetzelfde doel, namelijk de
inzet van conventionele biobrandstoffen beperken. We doen feitelijk al wat
de Kamer gezegd heeft: ervoor zorgen dat we dat terugdringen. Daarnaast
hebben we nog een subdoelstelling van 0,5% in 2020. Dat is wel relevant.
Dat is een extra prikkel om meer geavanceerde biobrandstoffen te
organiseren. Ik heb hier ook de vraag gehoord, onderen anderen van de
heer Dijkstra, of dat niet naar voren gehaald kan worden. Hij zou het al in
2018 willen laten ingaan. Dat lijkt mij mogelijk. Ik wil best bekijken hoe we
die subdoelstelling wat eerder in zouden kunnen zetten. Met de dubbeltelling komt het halen van de doelstelling voor hernieuwbare energie in
gevaar omdat er dan op een gegeven moment te weinig brandstoffen op
de markt komen. Ik kan hierover in overleg treden met de Minister van
Economische Zaken. Zoals de leden weten, heeft het energieakkoord een
tamelijk stevige vorm van heiligheid. Dat begrijp ik ook heel goed. Vanuit
het kabinet gaan wij daarom geen beleid maken waarmee wij onze eigen
doelstellingen in gevaar brengen. Ik wil best in overleg treden over de
vraag wat hij nog mogelijk acht rondom de dubbeltelling in relatie tot de
cap, maar ik voorspel dat het op een gegeven moment wel het een of het
ander zal zijn. Wij doen wat de Kamer gevraagd heeft. Als de Kamer nu
zegt dat het toch anders moet, dan kan dat ook, maar dan gaan we op een
andere manier terug naar het bereiken van de doelstelling.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Als ik de brief goed lees – het is een technisch en ingewikkeld verhaal – is
de essentie de cap en het afschaffen van de dubbeltelling. Je hoeft die
dubbeltelling niet meteen volgende maand met het wetsvoorstel af te
schaffen. Je zou het ook in 2020 kunnen doen. Ik denk dat we die
opvatting Kamerbreed delen, want we willen de innovatie stimuleren. We
lopen nu aan tegen het feit dat de doelstelling uit het energieakkoord
funest is voor geavanceerde biobrandstoffen omdat we volgens het
energieakkoord volumes moeten gaan halen. Het gaat om een volume
van 36 petajoule, dat door biobrandstoffen moet worden ingevuld. Wat ga
je doen als je volume moet halen? Dan kijk je niet meer naar de kwaliteit.
De Kamer wil geen voedsel in de tank maar kwaliteit in biobrandstoffen.
Wij willen innovatie en een groeipad naar de toekomst omdat het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 508

28

onmisbaar is. We willen geen volumes halen. Dan gaan we oerwouden
kappen en dat kan ik niet voor mijn conto nemen. Dat kan volgens mij
niemand, ook de Staatssecretaris niet.
Staatssecretaris Dijksma:
Dat doe ik ook niet. Dat bestrijd ik dus. We brengen het aandeel conventionele brandstoffen omlaag. Daarmee is niet gezegd dat je de geavanceerde brandstoffen niet stimuleert. Sterker nog: zoals ik al heb gezegd,
kunnen we de subdoelstellingen op dat punt wat makkelijker naar voren
halen. Maar het gaat er wel om hoe je stuurt: via een limiet of via een
dubbeltelling. Als de Kamer zegt dat ze een harde limiet wil, dan voeren
we die in. Maar als de Kamer zegt dat ik terug moet naar het oude
instrument, dan vind ik dat technisch gezien ingewikkeld. Dit is, zoals ik al
zei, een moeilijk blokje. Ik kan in contact treden met EZ om te praten over
het tijdpad. Moet alles tegelijk gebeuren? Zit er nog wat rek in, bijvoorbeeld in het tijdelijk naast elkaar laten bestaan van instrumenten? Dit wel
onder het beslag – ik weet zeker dat ik mede namens Minister Kamp
spreek, die ik goed ken – dat we die 14% niet in gevaar mogen brengen.
Dat is echt in het belang van ons allemaal. Dat is de bodem onder iedere
beweging die ik maak. Daar wijk ik niet van af, want dat is niet fair ten
opzichte van de Minister, die hier met zijn hele ziel en zaligheid een goed
energieakkoord uit heeft gesleept. Ik zeg toe dat we dit alles snel zullen
doen, want binnen een maand moeten we met voorstellen komen. Daarbij
zullen we in de techniek bekijken wat er mogelijk is. We hebben in dat
kader een gesprek gevoerd met alle insprekers uit het bedrijfsleven. In
onze beleving is het het ene instrument of een ander instrument. Wij
hadden op zichzelf geen bezwaren tegen een limiet van 5%. Dat punt is
breed in het kabinet besproken. De Kamer komt nu een beetje terug op
het instrumentarium. Laten we kijken wat kan. De suggestie van de heer
Dijkstra neem ik mee. We komen of met een technisch hoogstandje of we
maken een keuze.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Ik denk dat de intentie van de indieners van de motie, die op grote steun
in de Kamer kon rekenen, behalve op die van ons, wordt gedeeld. We
vinden biobrandstoffen belangrijk, we willen innovatie stimuleren, we
willen zekerheid bieden aan partijen die al geïnvesteerd hebben en zich
willen ombouwen naar geavanceerd, we willen ervoor zorgen dat het
bedrijfsleven richting 2030 weet waar het aan toe is. Maar als het
averechtse effecten heeft en als vanuit het energieakkoord alleen
kwantiteit telt, dan ligt het anders. Deze discussie speelt natuurlijk ook bij
de bijstook van biomassa. Is het verstandig houtsnippers te verbranden?
De Minister zegt dan dat hij dat nodig heeft om zijn duurzame doelen te
halen. Nogmaals, dat is het nadeel van meerdere doelen naast elkaar.
Daarom is het beter te sturen op één doel. We moeten niet al te veel over
de instrumenten spreken, maar over de intenties die we delen. We moeten
bereid zijn daarin de slimste stappen te zetten. We zullen erover nadenken
hoe we dat een plek kunnen geven. Als we daar maar niet dogmatisch in
zijn. Doel is het stimuleren van een industrie die CO2-reductie bereikt. Met
welk percentage dat moet, daarover kun je praten, evenals over het
eindresultaat. Maar het doel wordt best wel breed gedeeld. Dat stemt mij
positief.
Staatssecretaris Dijksma:
Er worden nu een hoop beelden opgeroepen die ik niet deel. Ik vind
helemaal niet dat het kabinet hier dogmatisch in zit. Als dat zo was, dan
hadden we allerlei moties niet willen uitvoeren. We hebben juist heel
goed geluisterd naar de suggesties vanuit de Kamer. U zegt dat u de extra
geavanceerde brandstoffen wilt stimuleren, waarbij u vraagt of een
subdoelstelling op dat punt naar voren kan worden gehaald. Dat wil ik wel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 508

29

overwegen. Dat is opnieuw een bewijs dat ik me absoluut niet dogmatisch
opstel. Verder vraagt u of ik kan kijken naar de dubbeltelling. Daar wil ik
best samen met de Minister van EZ naar kijken. Maar we gaan niet het
energieakkoord in gevaar brengen. Daarover zijn Europees namelijk
afspraken gemaakt. De Kamer krijgt daarover een brief. We zijn het eens
over de doelstellingen. We bekijken onder het motto «learning by doing»
hoe we een maximaal effect kunnen bereiken. Maar er moeten op een
gegeven moment wel keuzes worden gemaakt. Dat is ons allemaal wel
toevertrouwd.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Om een misverstand weg te nemen: met «dogmatisch» doelde ik niet op
het kabinet, maar op mijn collega’s die weleens moties indienen waarvan
dan een paar maanden later blijkt dat dat niet zo handig was.
Voorzitter: Remco Dijkstra
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
De Staatssecretaris zei dat er een beeld wordt geschetst waarin ze zich
niet helemaal kan vinden. Dat vind ik ook. Het beeld dat die motie is
ingediend met het doel om de dubbeltelling af te schaffen, omdat we
daarvoor geen enkel doel hadden, is volledig bezijden de waarheid. Er
was een Europese cap van 7% gezet, met daarnaast de dubbeltelling; er
was zelfs nog een vierdubbeltelling. Tegen die achtergrond, en tegen de
achtergrond dat dat nog een heel grote groei van investeringen in
Nederland zou betekenen in een generatie biobrandstoffen die geen
toekomst hadden, willen we ondernemers beschermen tegen een
kentering die we nu al kunnen zien aankomen. We willen gedane
investeringen respecteren. Daarom willen we geen nieuwe investeringen
in de eerste generatie biobrandstoffen. Toen is, met cijfers over en weer,
overeengekomen dat 5% reëel zou zijn, met daarnaast het behoud van de
dubbeltelling. Het idee was niet dat de dubbeltelling zou verdwijnen, want
die was nodig naast die 5% om ervoor te zorgen dat we geen voedsel in
onze tank gaan verbranden. Dat was het doel van de motie. We zien nu
dat de markt zich stabiliseert rond de 2%. Daarnaast zien we een toekomst
voor innovatie van biobrandstoffen op enige plek in de economie. Verder
zegt de Staatssecretaris dat de doelstellingen van het energieakkoord voor
haar heilig zijn. Dank voor de toezegging om daarover in gesprek te gaan
met Minister Kamp. Maar laten we de werkelijkheid uit het verleden niet
anders voorstellen. Als blijkt dat de Minister op andere terreinen enige
bandbreedte heeft bij het behalen van zijn doelstellingen, moeten we dan
koste wat het kost vasthouden aan het halen van deze doelstellingen? De
Minister werkt op andere plekken immers ook met een bandbreedte.
Staatssecretaris Dijksma:
Nogmaals: voor mij is het instrument nooit een dogma. Ik ben altijd
bereid om te bekijken hoe we het het verstandigst kunnen organiseren.
Daarom heb ik de Kamer al de toezegging gedaan om een gesprek te gaan
voeren over de vraag of het nog mogelijk is om, in combinatie met die
limiet, ook iets te doen met de dubbeltelling. Wanneer gaat op welk
moment nou iets helemaal mis als we dat zouden doen? Daarmee zeg ik
alleen dat we tegelijkertijd niet onze doelstelling om 14% duurzame
energie te gaan behalen, in gevaar gaan brengen. De motie is ingediend
in een periode waarin er nog geen beperking voor conventionele
brandstoffen was. Inmiddels moeten we van Europa een cap invoeren. De
motie is daarbij voor mij een gegeven. We doen recht aan de door de
biobrandstofsector gedane investeringen. Het doel van die 14% is een
Europese verplichting. Transport draagt daaraan bij. Dat moeten we
loshalen van het energieakkoord. We doen dat dus niet omdat het moet
van het energieakkoord, maar omdat we dat als lidstaten hebben beloofd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 508

30

Dat moeten we ook gaan doen. Ook om een andere reden is daarover
geen discussie. Nogmaals, ik heb de Kamer goed gehoord. Ik herneem op
dit punt het verhaal en zal bekijken wat er mogelijk is. Dan kom ik over
een paar weken terug bij de Kamer. Dat is al twintig minuten mijn simpele
voorstel. Vervolgens zal ik aangeven waar de haken en ogen zitten. Ik ben
het niet per se oneens met wat er in de motie staat: 5 lijkt me een heel
verstandig percentage. Ik doe helemaal niets af aan de motie, maar ik zeg
wel dat we niet met twee instrumenten hetzelfde doel gaan nastreven,
want dat is niet verstandig. Als dat nog een tijdje moet, gaan we bekijken
of dat überhaupt kan en wat de consequenties zijn. Daar ben ik heel
pragmatisch in. De Kamer krijgt van mij, zoals ze van mij gewend is, een
heel pragmatische brief.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Zeker. Ook ik ben een pragmatisch mens. In het energieakkoord zie ik dat
we veel instrumenten naast elkaar hebben, die allemaal een stukje van de
puzzel afdekken. Dat wil dus niet zeggen dat je met verschillende
instrumenten hetzelfde stukje aan het afdekken bent, maar dat je
bijvoorbeeld een cap hebt omdat je niet wilt dat er meer voedselgewassen
als eerste generatie worden ingezet, terwijl je daarnaast een dubbeltelling
hebt, omdat je zeker wilt weten dat de geavanceerde varianten kunnen
concurreren met de eerste generatie. Van de eerste generatie wil je
voorkomen dat daarin alsnog geïnvesteerd wordt. Die cap van 7% is
inderdaad een Europees gegeven; dat was ten tijde van het indienen van
de motie bekend. Het doel van de Kamer was groei in de voedselgewassen te voorkomen. Ik ben blij dat de Staatssecretaris in gesprek gaat
met de Minister. Ik snap alles wat ze zegt over de uitgangspunten van het
energieakkoord en over de voortgang die nog moet worden gemaakt,
maar ik wil wel van haar weten of in dat gesprek met de Minister
uitgangspunt is dat er geen groei in de eerste generatie moet komen, als
je dat vergelijkt met wat we nu hebben.
Staatssecretaris Dijksma:
Volgens mij is nou juist de bedoeling van de limiet dat je die vastpint. Dat
hebben we gezegd. Ik kan me vergissen, maar ik meen dat we datgene
wat we daarover in de motie hebben meegekregen, uitvoeren. Het punt is
dat de dubbeltelling eigenlijk exact dezelfde bedoeling had als instrument.
Wij vinden dat je niet twee instrumenten naast elkaar moet hebben, nog
even los van het feit dat daaraan een aantal systeemrisico’s bij die
dubbeltelling aan vastzit. De systeemrisico’s, die zijn er. Dus is de
dubbeltelling misschien niet het meest ideale instrument om ervoor te
zorgen dat het aandeel voedsel in de biobrandstoffen niet groeit.
Nogmaals, ik ga dit uitwerken en ik zet het nog eens op papier. We werken
toe naar een situatie waarin sprake is van groei van het gebruik van
brandstoffen. Uitgangspunt is de motie, waarin staat dat er een limiet van
5% in 2020 moet komen. Dat is een toename ten opzichte van waar we nu
staan, maar veel minder dan we verwachtten. Nogmaals, ik ga het
allemaal opschrijven, daarbij aangevend wat mogelijk is op basis van de
suggesties die Kamerbreed leven. Daar ben ik niet blind voor. We hebben
daarover niet per se een verschil van mening. Maar het moet technisch
wel allemaal tegelijk kunnen. Daar moeten we naar kijken, want we
moeten ons niet in de vingers snijden.
Voorzitter: Van Veldhoven
De voorzitter:
Binnen een maand komt het voorstel ter wijziging van de Wet milieubeheer. Ik kan me voorstellen dat het belangrijk is dat we ook deze
informatie hebben, omdat er een samenhang is. Wellicht kan nog worden
aangegeven wanneer een en ander naar de Kamer komt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 508

31

Staatssecretaris Dijksma:
Ja. Misschien is het verstandig om tegen die tijd een technische briefing
te organiseren. Dat aanbod doe ik bij dezen.
De voorzitter:
Ik stel voor dat we dit aanbod meenemen naar de volgende procedurevergadering.
Staatssecretaris Dijksma:
Dan kan er worden gesproken over de quickscan regelgeving dubbeltelling biobrandstoffen. Die toont niet aan dat er fraude is gepleegd.
Daarvoor was die quickscan ook niet bedoeld, ze was bedoeld om
systeemrisico’s in beeld te brengen. We zien in die quickscan ook dat die
er zijn. Met het bedrijfsleven en met andere partijen wordt nu overlegd
hoe je dat kunt beperken. De uitkomsten van die gesprekken zullen
worden ingezet bij de vervolmaking van de wijziging van de richtlijn
hernieuwbare energie.
Mevrouw Dik vroeg of de maatschappelijke effecten in kaart worden
gebracht.
De commissie MER heeft als bijlage in de brief dat ook gedaan.
Wat is de stand van zaken met betrekking tot twee- en viertaktbrommers?
Daar komen we binnenkort op terug, want de afspraken met de sector zijn
op een haar na afgerond, heb ik mij laten vertellen. We zijn benieuwd!
Ik kom nu bij het blok over Maleisisch hout. Wij hebben hier al vaak met
elkaar over gesproken. Mevrouw Ouwehand gebruikte een paar pittige
termen, en dat begrijp ik wel. Zij zegt dat we het debat moeten verbreden.
Dat vind ik ook. Mijn opvatting is dat we de illegale houtkapmaffia met
wortel en tak moeten uitroeien. Mijn opvatting is ook dat de Kamer dan
wel al wat langer eigenlijk de verkeerde actie voert. We zijn voortdurend
met elkaar aan het discussiëren over de volmaaktheid van de certificeringssystemen, terwijl het grote probleem is dat er wereldwijd veel te
weinig hout gecertificeerd wordt. Ook in Maleisië, op plaatsen waar MTCS
zijn werk niet kan doen, kan de illegale maffia op een heleboel terreinen
gewoon zijn gang gaan. Als idealist, als politicus en misschien zelfs ook
wel als ervaren activist vind ik dat je in zo’n geval de juiste wedstrijd moet
spelen. Je moet al degenen die naar dit dossier kijken, ervan overtuigen
dat we keurmerken nodig hebben. Dat is het gevecht.
Als er een keurmerk is, kun je daar altijd kritiek op hebben. Dat geldt
overigens ook voor de andere keurmerken, want ik doe mijn werk ook en
kom soms dingen tegen waar ik niet vrolijk van word. Dat zal de Kamer
ook hebben. Daar moeten we het met elkaar over hebben, maar er wordt
nu tenminste in een deel van Maleisië, een groot land, gewerkt met
certificering. Als je voortdurend tegen de mensen zegt dat ze daar ook
maar beter mee kunnen ophouden omdat we die ook niet erkennen, helpt
dat niet om de stap naar certificatie te zetten in dat grote deel van het land
waarin helemaal geen sprake is van keurmerken en waarin er een soort
vrijstaat is waar iedereen gewoon zijn gang kan gaan.
Deze twee dingen hebben dus heel veel met elkaar te maken. Ik ben
ervoor om zo scherp mogelijk aan de wind te zeilen. Wij moeten bekijken
hoe we keurmerken scherp kunnen houden en hoe we het goed kunnen
doen, maar ik heb echt moeite met de huidige benadering van sommigen.
Dat heeft niets met voorgangers te maken, want ik ben ooit via een andere
verantwoordelijkheid dit dossier binnengerold. Toen wist ik niet per se wat
anderen die deze functie eerder bekleed hebben, daarvan vonden. Ik ben
er gewoon zelf naar gaan kijken en heb mij er echt over verwonderd. Dat
zeg ik niet omdat er geen kritiek op MTCS of FSC mogelijk is, want als je
naar iets zoekt, ga je dat vinden. Dat kan ik voorspellen. Je vindt dat in
Maleisië. Je vindt dat ook in delen van Afrika waar hout gewonnen wordt.
Als je het wilt, kun je al die evidence vinden, maar de kern van het
inkoopbeleid is dat 95% van het hout in de tropen kwetsbaar is voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 508

32

kaalkap omdat er helemaal geen certificering is. Ik ben het heel vaak met
mevrouw Ouwehand eens, maar op dit punt echt even niet. Mijn strijd is
nu om van die 5% 100% te maken. Daar gaat dit over.
De heer Dijkstra vroeg: is dit een besluit? Ja, dat is het. Het is een besluit
dat uit mijn overtuiging voortkomt. TPAC heeft misschien niet precies de
hoeveelheid dagen kunnen onderzoeken, maar ik vond het heel bijzonder
dat ook in het verslag van TPAC staat dat ze voortgang ziet. Dat is
belangrijk. Er kan altijd discussie blijven over de vraag of het allemaal
altijd voor honderd procent goed is. Daar wil ik niks aan afdoen, maar
TPAC geeft ook aan dat de echte strijd gaat over de 95% van het tropische
bos dat wereldwijd vogelvrij is. Misschien zou het wel verstandig zijn om
daar met elkaar meer aandacht aan te besteden.
Ik zou daar graag nog een paar dingen over zeggen. De heer Dijkstra
haalde het functioneren en de werkwijze van TPAC erbij. Die zijn geëvalueerd. Daaruit blijkt dat men goed werk heeft gedaan en een belangrijke
bijdrage heeft geleverd aan duurzaam inkoopbeleid. Dat vind ik heel mooi
en goed. Alle keurmerken hebben bewezen dat ze voldoen aan de
Nederlandse criteria. We gaan ervan uit dat ze dat blijven doen. Misschien
is het niet noodzakelijk om op elk front zo intensief te blijven toetsen als
we nu doen, maar we moeten wel een stok achter de deur of een vinger
aan de pols houden, net hoe je het wilt noemen. We moeten wel bekijken
hoe we ons duurzaam inkoopbeleid kunnen vormgeven en kunnen
verbeteren. Sommige keurmerken hebben eigenlijk alleen maar een
administratieve controle gehad. Is het dan niet goed genoeg onderzocht,
bijvoorbeeld in Maleisië? Ik denk dat het juist heel belangrijk is dat men
daar echt geweest is. Er is een enorme stap gezet.
We moeten met elkaar na gaan denken over de vraag hoe we in de
toekomst het duurzaam inkopen en het beoordelen van keurmerken vorm
willen geven. Hoe zorgen we ervoor dat we daar wereldwijd heel stevig in
worden? Dat is mijn ambitie. In mijn ideale model gaan we hout, net als
allerlei andere producten, traceren tot de bron. Dat zou het mooiste zijn:
een traceringssysteem waarmee je kunt zien waar het hout vandaan komt.
Daar moeten we opnieuw over gaan nadenken. Dat doen we dan niet voor
maar één keurmerk, maar voor iedereen. Dan gaan we aan de slag onder
het motto «gelijke monniken, gelijke kappen». Dat vind ik een fair deal. Er
is al jarenlang heel veel aandacht voor één keurmerk, terwijl alle andere
Europese lidstaten dat allang erkend hebben. Als we opnieuw willen
nadenken over manieren om ook gecertificeerd tropisch hout goed te
traceren en daar scherp op te blijven, ga ik graag de uitdaging aan, maar
dan wel over de volle breedte. Dan gaan we het ook doen voor FSC-hout.
Dat vind ik een belangrijk punt.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Ik wil er best op vertrouwen dat de Staatssecretaris ook graag wil dat wij
de oerwouden sparen en dat dat haar inzet is, maar is het verstandig om
je goedkeuring te verlenen aan een vorm van kap die we niet aantoonbaar
duurzaam kunnen noemen? Ik ben het helemaal met haar eens dat er op
dit moment geen fijne voor honderd procent sluitende keurmerken zijn. Ik
deel haar kritiek op FSC. Ik deel ook haar analyse, die ik eigenlijk niet
hardop gehoord heb, dat daar enorm mee gefraudeerd wordt. Dat weten
we, maar waar blijven dan de voorstellen om dit serieus te nemen en om
middelen vrij te maken om als Nederland die controle in de hand te
nemen? Waar blijft het voorstel om ons eigen aandeel in de illegale
houtkap af te zwakken? Wat heeft de rondetafel voor duurzame soja
eigenlijk opgeleverd? Hoeveel oerwoud is er wel niet verbrand voor onze
sojateelt? Hoe zit het met onze inkoop van palmolie? Als de Staatssecretaris het hele veld wil doen, ga ik die uitdaging graag met haar aan. We
moeten hier op alle fronten werk van maken. Als je al die andere dingen
niet doet, maar wel een vorm van kap certificeert die volgens waarschuwingen die wij krijgen, een goedkeuring is voor het wegdrijven van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 508

33

inheemse bevolking, vind ik dat niet de goede strategie. Daar kun je geen
verantwoord label op plakken.
Staatssecretaris Dijksma:
Daarover zijn we het gewoon deels oneens. Mevrouw Ouwehand zegt dat
MTCS eigenlijk niet voldoet. Zij weet dat al. Ik ben het daar niet mee eens.
Ik zal zo meteen nog ingaan op een aantal vragen over een opinieartikel
hierover dat vandaag in Trouw verscheen. Daar reageer ik graag op. Maar
ik vind het van belang dat wij het rapport dat TPAC heeft opgesteld, zowel
aan MTCS als aan de auditors van de certificerende overheid en aan het
koepelkeurmerk aanbieden. Ik ben nu een paar keer in Maleisië geweest
en heb met de auditors gesproken. Dat heeft TPAC ook gedaan. Het blijkt
dat deze auditors beide keurmerken beoordelen. Het zijn dezelfde mensen.
In de discussie hier in Nederland worden dingen soms heel erg uit elkaar
getrokken, maar in de praktijk liggen dingen soms veel dichter bij elkaar.
Ik vind dat we niet alleen een herziening van het inkoopbeleid moeten
onderzoeken, waardoor er meer duurzaam hout wordt ingekocht. We
moeten ook nadenken over de wijze waarop we de keurmerken die er nu
zijn, kunnen helpen om steeds beter te gaan presteren; zo zou ik het willen
zeggen. Dat vind ik een heel goede uitdaging. Vervolgens moeten we
ervoor zorgen dat in de internationale context veel meer gecertificeerd
wordt, want dat dit zo weinig gebeurt, is toch echt ons grootste probleem.
We zijn in het debat heel veel energie kwijt aan het perfectioneren van het
systeem voor een klein gebied waar tenminste certificering is, terwijl we
het grootste probleem, de gebieden waar een geen certificering is, als het
ware laten lopen. Je moet beide zaken doen.
Dan moet je de Maleisische overheid dus niet het signaal geven dat je
deze certificering niet erkent, nog even los van het feit dat alle andere
Europese lidstaten kennelijk compleet gek zijn omdat ze dat wel doen. Je
ziet in het rapport dat er verbeteringen zijn. Als je zegt dat het nooit goed
genoeg is, wat ze ook doen, is dat geen aanmoediging. Sterker nog, dat is
eerder een ontmoedigingspremie, waarmee je uitstraalt dat het toch niks
uitmaakt. Zolang certificering niet erkend wordt, waarom zou je er dan
aan beginnen? Waarom zou je je al die moeite getroosten om te certificeren terwijl de boodschap is dat die never nooit erkend zal worden?
Ondertussen zien we dat er op andere plekken in Maleisië dingen
gebeuren die heel erg slecht zijn. Ik wil hier juist op een positieve manier
in staan. Wat ik nu onder ogen heb gekregen, ook van andere organisaties, geeft ons een aanleiding om deze stap te zetten en ervoor te
zorgen dat er steeds meer gecertificeerd hout komt. Dat is voor mij de
echte strijd. Ik wil die robuust en met creativiteit voeren, net zoals bij
chocola gebeurt door sommige producenten. Ik mag geen merken
noemen; het is trouwens wel heel goede chocolade, vooral die oranje met
zeezout. Maar sommige producenten kunnen de afkomst tot de cacaoboer
herleiden en laten zien dat de chocola deugt. Dat wil je bij hout ook, maar
dat begint ermee dat je de mensen die dat werk doen, als je de
mogelijkheid hebt ...
(De voorzitter overhandigt de Staatssecretaris een reep chocolade.)
Staatssecretaris Dijksma:
O, wat fijn. Dat vind ik heel lief. Dit is geen omkoping, zeg ik alvast maar!
Maar het gaat er dus om dat je die mensen stimuleert. Ik ben het echt met
mevrouw Ouwehand eens dat we scherp moeten zijn, maar ik vind ook
dat we dat zijn.
Als je dan kijkt naar de kritiek ... Nou ja, dat doen we zo wel.
De voorzitter:
Goed idee. Dit was een lang antwoord op een belangrijke vraag, maar
misschien kunnen we het vervolg aan beide kanten iets korter proberen te
houden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 508

34

Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Het vervolg is korter. Je kunt natuurlijk de boodschap geven dat we het
hout niet kopen zolang het niet voldoet. Dat kun je met chocola ook doen.
In een winkel waar ze dat niet nader te noemen merk niet hebben, kun je
zin hebben in chocola en denken: er ligt hier niks verantwoords, dus ik
koop vandaag geen chocola, want ik ga niet met die zooi van Nestlé naar
buiten. Die boodschap kun je afgeven. Ik vraag de Staatssecretaris om dat
dan ook te doen. Ik ben het zeer met haar eens dat we de controle op de
certificaten moeten versterken. Daarom vraag ik me af waar die plannen
zijn. Als de Staatssecretaris daarvoor Kamervragen nodig heeft, wil ik die
best stellen, maar als de Staatssecretaris hier zo gemotiveerd voor is,
verwacht ik ook dat ze uit zichzelf met voorstellen naar de Kamer komt om
die illegale houtkap aan te pakken, inclusief een budget, omdat ze dit
belangrijk vindt.
Staatssecretaris Dijksma:
Maar ik zeg net dat ik voor de zomer met een voorstel kom. Mevrouw
Ouwehand krijgt dus waar ze om vraagt. Daar zal heel veel voor nodig
zijn, want het gaat niet zozeer over wat wij in Nederland doen. Dit gaat
echt over de wereldwijde discussie over de vraag hoe je ervoor zorgt dat
je voor de winning een systeem in de benen helpt waarmee je steeds
meer kunt traceren. De escape «het komt van de grote berg en dus
kunnen we niet precies zeggen hoe het gegaan is» moet uiteindelijk niet
meer opgaan. Daar gaat het om. Dat geldt inderdaad niet alleen voor
hout, maar naar mijn smaak bijvoorbeeld ook voor cacao. Er zijn heel veel
mogelijkheden om op dat terrein stappen te zetten. Dat zal niet morgen
geregeld zijn, maar ik vind wel dat de Nederlandse regering daar absoluut
een bijdrage aan kan leveren.
Meerderen hebben vandaag de kritiek uit de ingezonden brief aangehaald.
Het rapport van Friends of the Earth en de inheemse mensenrechtenorganisatie is erbij gehaald. De interpretatie die vandaag wordt gegeven in het
ingezonden stuk, herken ik dus niet, want in het rapport lees ik niets terug
over vervuilde rivieren en vernietigde fruitbomen. Het rapport gaat
namelijk in het algemeen over de landrechten van inheemse volken en
over de manier waarop die wettelijk geborgd zijn in Maleisië. Het punt is
nou juist dat MTCS een bovenwettelijk systeem is en aanvullende eisen
stelt. Daarom is het zo belangrijk dat dit juist veel verder gaat en letterlijk
voet aan de grond krijgt in Maleisië. Inheemse volkeren worden geconsulteerd voorafgaand aan en tijdens de kap in het gebied waar zij wonen. Er
wordt bijvoorbeeld rekening gehouden met rituele plaatsen, begraafplaatsen en fruitboomgaarden. Ze hebben ook altijd toegang tot het bos
om daar producten voor eigen gebruik uit te halen. TPAC bevestigt dit
overigens. Ik denk dat dat heel belangrijk is.
Mevrouw Cegerek vroeg een nadere toelichting op het punt van de
rechten van inheemse volkeren in het rapport. TPAC stelt dat het bepalen
van de omvang van de traditionele gebruiksruimten van inheemse
gemeenschappen en het voortzetten van het gebruik doorgaans geen
problemen oplevert. Ook staat er: «Bij het vaststellen van de te kappen
bomen in MTCS gecertificeerd bos wordt rekening gehouden met plekken
die speciale culturele, ecologische, economische of religieuze betekenis
hebben voor de inheemse volken.» Men heeft dus met een aantal groepen
gesproken, ook met auditeurs. Ik heb zelf ook ooit met de auditeurs
gesproken. Zij controleren het bosbeheer jaarlijks op conformiteit met de
MTCS-standaard. Zij bezoeken het veld met grote regelmaat als standaardonderdeel van hun inspecties en bespreken de zaken ook altijd met de
lokale bevolking om te controleren of er rekening is gehouden met haar
belangen.
De voorzitter:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 508

35

Mevrouw Mulder, u hebt al twee interrupties gehad. Ik stel voor dat wij dit
blokje even afmaken. Misschien kunnen collega’s die nog recht op
interrupties hebben, een vraag stellen. Wellicht wordt dan een deel van
uw vraag beantwoord. Als u dan aan het einde van het blokje toch nog
een vraag hebt, geef ik u de gelegenheid om die te stellen.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Ik heb eigenlijk maar een halve vraag.
De voorzitter:
Als het een korte vraag is: ga uw gang!
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Dank voor de coulance. Als ik de Staatssecretaris zo hoor, dan zou ze er
geen problemen mee moeten hebben om TPAC te vragen om een reactie
op dat kritische rapport, want als ik haar zo hoor, zit het allemaal al heel
dicht daarbij en gebeurt dat allemaal al. Dan moet dat toch geen probleem
zijn?
Staatssecretaris Dijksma:
Ik heb nu gewoon een besluit voorgelegd. Ik leg uit waarover dat rapport
gaat. Het MTCS-systeem vraagt juist iets extra’s aan de Maleisische
overheid. In het huidige rapport van TPAC wordt dat feitelijk bevestigd. Ik
ga dus niet opnieuw een vraag stellen die al in het rapport beantwoord
wordt. Dat ga ik gewoon niet doen. Ik vind dat wij nu een besluit moeten
nemen. Gevraagd is hoe wij er wereldwijd voor kunnen zorgen dat de
discussie over de validiteit van die keurmerken en de traceerbaarheid van
hout verdergaand verstevigd wordt. Ik heb gezegd: dat wil ik graag doen,
maar dan moeten wij het ook voor FSC doen en niet alleen voor het
andere keurmerk; dan gaan we het voor allebei doen. We zullen de Kamer
dus inderdaad voor de zomer een plan sturen over de manier waarop wij
op dat vlak stappen kunnen zetten. Ik ben er namelijk van overtuigd dat er
aan de ene kant twee keurmerken zijn die beide, zo goed en zo kwaad als
dat kan, doen wat ze moeten doen en dat er aan de andere kant ook altijd
incidenten zullen zijn. Je ziet bijvoorbeeld dat er in Maleisië soms
ingegrepen is. Dat vind ik heel goed, want dat betekent dat het systeem
werkt. Als alles goed gaat, werkt het systeem niet. In de praktijk worden er
immers altijd fouten gemaakt. Dat geldt voor alle keurmerken. Ik vind
tegelijkertijd dat wij nu juist in Azië een positief signaal moeten afgeven,
omdat het grote probleem daar is dat er een soort stokkende werking
plaatsvindt op het vlak van certificering. Ik ben er nu wel een beetje klaar
mee dat Nederland dan weer het signaal afgeeft: wij gaan het nog een
keertje bestuderen.
De voorzitter:
De Staatssecretaris vervolgt haar betoog.
Staatssecretaris Dijksma:
Dit was mijn beantwoording op één vraag na. Er ligt nog een vraag van
mevrouw Van Tongeren, maar eigenlijk heb ik in de bijzinnen die ik heb
uitgesproken, al iets daarover gezegd. Toch ga ik dat nu nog een keer
doen. Mevrouw Van Tongeren vroeg hoe het zit met het streven naar
100% duurzaam hout op de Nederlandse markt. Wij zitten nu op 74%. Dat
is in mijn optiek wel veel, maar het percentage moet stijgen. Daar ben ik
het mee eens. Zoals gezegd zijn wij in gesprek over een convenant met
allerlei partijen vanuit de markt en met andere betrokkenen en departementen om de markt verdergaand te verduurzamen. Ik ben het er dus zeer
mee eens dat wij ook hier een volgende stap moeten zetten. Dat gaan wij
ook doen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 508

36

De voorzitter:
Er is nog een vraag over MTCS.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ik gebruik inderdaad mijn tweede interruptie voor dit agendapunt.
Wellicht heb ik het antwoord van de Staatssecretaris gemist; mijn excuses
daarvoor. Het bevreemdt mij heel erg dat TPAC de situatie gaat bekijken
en daarvoor plannen heeft, maar dat de Maleisische overheid vervolgens
zegt dat het anders moet. De tijdsduur van acht dagen is bijvoorbeeld te
lang; dat wordt dus drie dagen. Het programma dat TPAC in gedachten
had, komt niet overeen met het programma van de Maleisische overheid
en daarom zet die een ander programma voor TPAC op. TPAC concludeert
dat zelf ook. Ik citeer uit het rapport: «Daarom kan TPAC niet bepalen of
het beeld dat zij heeft gekregen een redelijke weerspiegeling is van de
algemene praktijk in MTCS gecertificeerde bossen.» TPAC zet er dus zelf
nog heel veel vraagtekens bij, maar toch wordt het goedgekeurd. Dat
bevreemdt mij heel erg. Ik zou graag een waardering van de Staatssecretaris krijgen over het onderzoek. Hoe kon TPAC het onderzoek doen? Is de
conclusie om het hout toe te laten als duurzaam hout, wel gerechtvaardigd?
Staatssecretaris Dijksma:
Ik krijg de neiging om de hele geschiedenis te herhalen, maar dat moet ik
niet doen. Uiteindelijk vaar ik op de eindconclusies die mij zijn aangeboden. Die zijn helder. Misschien bevallen die mevrouw Dik-Faber niet,
maar die zijn wel duidelijk. Zoals ik al zei, zijn er in elk onderzoek dat je
doet, soms lastige dingen. Zeker in bepaalde werelddelen werken dingen
anders dan bij ons. Daar moet je rekening mee houden. De lat voor het
inkoopbeleid ligt in Nederland enorm hoog. Nederland is wat dat betreft
uniek in Europa. Ik denk dat het van belang is om vast te stellen dat er een
bezoek geweest is. Men heeft kunnen spreken met belangrijke stakeholders. Men heeft uiteindelijk ook conclusies getrokken die hier nu
voorliggen. Op basis van die conclusies, die vrij duidelijk zijn, leg ik de
Kamer dit besluit voor. Je kunt niet de ene keer op basis van het oordeel
van TPAC zeggen dat iets niet mag en de andere keer, als het oordeel van
TPAC positief is, zeggen dat je dat oordeel niet helemaal serieus mag
nemen, omdat er mitsen en maren zijn. Dat zal altijd zo blijven. Als TPAC
in mijn opdracht het FSC-hout in Maleisië of in andere landen gaat
onderzoeken – als de Kamer mij dat zou vragen – loopt zij waarschijnlijk
tegen dezelfde of misschien net weer andere problemen op.
Uiteindelijk is de kern dat er nog drie aandachtspunten waren. Daar moest
nog een finale check op plaatsvinden. Zo hebben wij dat ook steeds
geformuleerd. Die check is er gekomen. Op basis van het oordeel dat
daaruit kwam, neem ik dit besluit. Ik heb geen oordeel – dat past mij ook
niet – over de manier waarop de Maleisische overheid daar wel of niet
mee omgaat. Het gaat mij om het eindoordeel. TPAC schrijft ook: er zijn
vorderingen gemaakt. Dat kan mevrouw Dik-Faber ook duidelijk lezen. Als
we de discussie over certificering aangaan, vind ik het van belang dat wij
dat inderdaad doen voor alle houtkeurmerken waar wij in Nederland mee
werken en niet slechts voor één. Ik vind het bovendien van belang dat we
de certificering juist gaan stimuleren. TPAC zegt ook dat het heel
belangrijk is dat we dat echt gaan oppakken. Daar ben ik het hartgrondig
mee eens.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Afrondend: ik steun de inzet van de Staatssecretaris om breed te kijken
naar de keurmerken en de duurzaamheid daarvan. Ik vind dat ook
belangrijk voor de sectoren die daarvan gebruikmaken en voor de
consumenten. Je moet geloofwaardig blijven. Juist vanwege die
geloofwaardigheid vind ik het zo moeilijk om de inhoud van het rapport

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 508

37

van TPAC – ik kijk nu even niet naar de conclusies – aan de kant te
schuiven. De Staatssecretaris zegt dat er met stakeholders is gesproken. Ik
lees echter dat TPAC geen gelegenheid heeft gehad om meerdere locaties
te bezoeken en intensieve discussies te voeren met lokale stakeholders.
De mensen die ze had willen spreken, kon ze dus niet spreken. Het wordt
een beetje een welles-nietesspelletje, dus laten we daarmee stoppen. Ik
zie uit naar de brede evaluatie van de keurmerken en naar manieren om
dat beter te kunnen doen. Hoe kunnen wij ook kijken naar de andere 95%
van de tropische regenwouden, dus naar de bossen waar niet naar
gekeken wordt? Dat vind ik heel belangrijk. Ik heb hier al veel moties over
ingediend. Ik weet niet of het nog zin heeft om hier weer een motie over in
te dienen. Ik heb de Kamer gehoord, maar ik vind het wel belangrijk om
nog even te noteren, ook voor de Handelingen, dat de ChristenUnie het
heel ingewikkeld vindt om dit toe te staan, juist vanwege de geloofwaardigheid.
Staatssecretaris Dijksma:
Ik respecteer dat, maar mevrouw Dik-Faber zegt wel iets vrij fundamenteels. Zij zegt: «ik kijk nu even niet naar de conclusies». Maar dat moet ze
nou juist wel doen.
Ik ga nu verder met het blok «overige», want volgens mij is nog een aantal
punten uit dat blok aan de orde. Ik begin met de heer Dijkstra en zijn
vragen over MilieuCentraal. Hij zegt dat ik een meerjarige financiering
overweeg en vraagt zich af hoe dat precies zit en of dat verstandig is.
Moeten ze de prestaties niet beter op orde krijgen? Ik denk dat een
kerntaak van MilieuCentraal juist het onderhouden van een kennisbasis is.
Ook moet MilieuCentraal de rol van vraagbaak voor de consument spelen.
Ik denk dat wij MilieuCentraal hard nodig zullen hebben de komende
jaren, onder andere om de doelstellingen op het terrein van klimaat te
halen en ook om het programma Circulaire Economie verder uit te
werken, waarvan de heer Dijkstra als het ware een van de founding
fathers is. Het is belangrijk dat je meerjarig zekerheid biedt aan een
organisatie. Werken met doelstellingen in de vorm van een resultaatverplichting is daar gewoon onderdeel van. Dat doen wij en ik denk dat dat
goed is. Wij geven dus niemand zomaar geld. Dat vind ik ook helemaal
niet verstandig, want wij willen wel dingen bereiken. Dat gebeurt ook en
dat is goed. Wij maken daar afspraken over. In die zin kan ik mij goed
voorstellen dat de directeur met wie de heer Dijkstra gesproken heeft,
daar open voor stond. Je zou kunnen zeggen dat het gewoon business as
usual is.
Mevrouw Van Tongeren heeft vragen gesteld over de Raamovereenkomst
Verpakkingen. Klopt dit? Nee, de vragen gingen over het tegengaan van
het excessieve gebruik van verpakkingen door webwinkels. Ja, dat is
belangrijk. Dit zit in de brancheverduurzamingsplannen en geldt ook voor
webwinkels. Kennelijk is er een apart plan voor webwinkels. Hoera! Dat
schijnt heel ambitieus te zijn, zo hoor ik van de directeur naast mij.
Fiscale stimulering van leaseauto’s is een onderwerp voor collega Wiebes.
Hij weet echt alles van fiscaliteit. Dat weet mevrouw Mulder ook wel, maar
zij denkt: ik lok uit, misschien krijg ik per ongeluk antwoord. Nee.
Dan het Actieplan Bos en Hout. Dat is volgens mij aangestipt door
mevrouw Van Veldhoven. Dat is een prachtig plan. We hebben inderdaad
een intentieovereenkomst getekend. Daar gaan we samen mee aan de
slag. We gaan de komende tijd kijken hoe we dat richting 2020 en daarna
kunnen invullen. Daar spelen heel veel partijen een rol in. De rijksoverheid
kan dat niet alleen voor elkaar krijgen. We zullen op enig moment wel in
beeld krijgen hoe het ermee staat. Dan moeten al die partijen ook hun
eigen afspraken nakomen.
Tot zover mijn inbreng in eerste termijn.
De voorzitter:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 508

38

Ik zie dat er behoefte is aan een korte tweede termijn. Ik stel voor dat we
allemaal één minuut spreektijd krijgen.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Voorzitter. Ik ben blij dat we het dossier rond het hout nu afronden. Ik ga
het hele dossier inbinden en dan stop ik het in een kast achter slot en
grendel. Ik hoop echt dat we dit dossier kunnen sluiten. Ik vind dat mooi.
Dat was ook het eerste wat ik zei toen ik hier binnenkwam. We hebben
straks verkiezingen en ik hoop nog terug te komen, maar ik hoop wel dat
we dit probleem dan hebben getackeld.
Wat betreft MilieuCentraal krijg ik nog graag antwoord op de vraag
hoeveel jaar «meerjarig» is.
Ik heb nog een korte vraag over de gemeenten en de VNG. Het FSC only
moet echt niet meer kunnen. Ik weet dat er brieven zijn gestuurd vanuit de
VNG richting gemeenten en partijen die aanbesteden, maar ik vind dat er
een sanctie moet komen op het moment dat er een overtreding plaatsvindt. In november zijn er nog brieven gestuurd door de overheid, waarin
een verkeerde suggestie wordt gewekt. Dat is niet goed.
Ten slotte de biofuels. Daar hebben we flink over gesproken. Ik heb de
behoefte om daar in moties nog een beetje richting aan te geven. Ik wil
daarvoor een VAO aanvragen en dan samen met de collega’s kijken wat
verstandig is voor de toekomst. Volgens mij is er wel consensus over wat
we daarmee willen.
De voorzitter:
Het verzoek om een VAO is genoteerd.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Voorzitter. Ik blijf nog een beetje zitten met de vraag over de voorbeeldfunctie van het Rijk wat betreft de eigen inkoop. Is er wel voldoende
training voor de inkopers? Ik heb daar geen rapporten over, maar ik krijg
wel hier en daar een signaal dat de inkopers wel willen, maar dat ze niet
precies weten hoe ze het moeten doen.
Wat betreft de biobrandstof wacht ik met enthousiasme af waar de VVD
mee komt tijdens het VAO.
We hebben onze Staatssecretaris volgens mij voor het eerst een tikkeltje
geïrriteerd gezien toen het ging over Maleisisch hardhout. Ik blijf de
ellende in Maleisië zwaar vinden wegen. De conclusie kan dan wel zijn dat
het oké is, maar als de methode niet deugt, kun je die conclusie toch niet
voetstoots overnemen.
Ik lees nog steeds dat in de helft van de rijksprojecten in Nederland geen
duurzaam hout wordt gebruikt. De eerste keer dat ik hierover begon – ik
heb het even moeten googelen – was met Cees Veerman. Dat is toch
alweer een tijdje geleden. In het Deense inkoopvoorbeeld zijn ook
hormoonverstorende stoffen opgenomen. Zou in de vriendelijke bewoordingen, zoals de Staatssecretaris die in de documenten heeft staan, ook
niet kunnen worden gezegd dat ook daarop moet worden gelet bij de
inkoop?
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Voorzitter. Ik dank de Staatssecretaris en haar mensen voor de beantwoording. Dank ook voor de toezegging om CO2-besparing als overkoepelend doel in het topsectorenbeleid mee te nemen en aan ons terug te
koppelen hoe dat verder vorm krijgt. Ook dank voor de toezegging dat in
het inkoopbeleid ook het criterium wordt opgenomen hoe wordt
omgegaan met schaarse grondstoffen en dat dat voor de zomervakantie
of rond het zomerreces ook aan ons wordt teruggekoppeld.
Ik heb nog een vraag over de dubbeltelling. Ziet de Staatssecretaris
dubbeltelling voor biobrandstoffen uit afvalstromen als geavanceerd?
Misschien kan zij dit meenemen in de brief die we toch al krijgen. Wil zij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 508

39

bij de Europese Commissie ook pleiten voor een systeem voor biobrandstoffen gebaseerd op CO2? Ik heb haar daar iets over horen zeggen, maar
mij was niet duidelijk of het echt een harde toezegging was dat zij dat ook
zou gaan doen. Ik heb de indruk van wel, maar dat hoor ik graag nog
vandaag.
Mevrouw Cegerek (PvdA):
Voorzitter. Ook ik dank de Staatssecretaris voor de antwoorden. Ik heb nog
een aantal punten. Ik begin met duurzaam hout. Daar hebben we ook het
langst bij stilgestaan. De Staatssecretaris heeft gezegd dat zij werk wil
gaan maken van het track en trace-systeem. Het is voor de controle goed
om een dergelijk systeem te hebben. Zoals het ook bij de postpakketten
gaat, kun je dan alles volgen, van waar het vandaan komt tot waar het
naartoe gestuurd wordt. Wanneer gaat de Staatssecretaris daar nu echt
werk van maken? Kan zij al op korte termijn met bijvoorbeeld een pilot
beginnen als het gaat om duurzaam hout, zodat we kunnen zien of het een
goed systeem is, dat werkt?
Wat betreft de lokale overheden en maatschappelijk verantwoord inkopen
hebben verschillende woordvoerders er al op gewezen dat daar nog veel
winst te behalen valt. Ik heb al aangegeven dat ik heel erg geloof in het
delen van succesvolle voorbeeldprojecten. Een instrument als PIANOo
zou gebruikt kunnen worden om die voorbeeldprojecten te delen.
Ik begrijp dat de Staatssecretaris het belang inziet van een plan voor
elektronica. Er is al een VAO aangevraagd. Ik kom hier tijdens dat VAO nog
op terug met een nadere uitwerking.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Voorzitter. Er is een meningsverschilletje tussen de Staatssecretaris en de
Partij voor de Dieren over de waarde van het certificeren van een vorm
van houtkap. Laten we het welles-nietesspelletje maar samenvatten met
de conclusie dat we er niet 100% uit kunnen komen of dat hout daadwerkelijk duurzaam en certificeerbaar is. De Partij voor de Dieren staat aan de
kant van de sceptici, terwijl de Staatssecretaris zegt: het is beter dan niets.
Dan blijft over de vraag wat de waarde is van iets «duurzaam» noemen
waar twijfels over bestaan.
De Staatssecretaris heeft natuurlijk gelijk dat er meer moet gebeuren,
maar het greenwashen van praktijken die aantoonbaar ernstige twijfels
oproepen over de duurzaamheid heeft ook bredere effecten. In dat licht
heb ik haar gevraagd welk effect dat heeft op de bereidwilligheid van
mensen om zelf hun best te doen voor duurzaamheid. Wat hebben die
rondetafels voor verantwoorde soja en verantwoorde palmolie ons
opgeleverd? Is dat echt duurzaam? Nee, dat is het niet. Ik voel me zeer
gegrepen door het pleidooi van de Staatssecretaris om een bredere blik te
hanteren op het beschermen van de oerwouden wereldwijd, maar dan
moeten we ook de import van palmolie en van soja stoppen, aangezien
we weten dat die de regenwouden bedreigen. Ik zie graag een integrale
inzet, maar dan op alle terreinen.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Voorzitter. Dank aan de Staatssecretaris voor de beantwoording van alle
vragen. Er is één vraag die zij wijselijk heeft overgeslagen, omdat dat niet
meer primair haar portefeuille is. Die vraag ging over voedselverspilling.
Dat raakt echter ook milieu en klimaat. Het is verspilling van grondstoffen
als we voedsel verspillen. Ik hoop dat zij samen met de Staatssecretaris
van Economische Zaken in Europa wil optrekken. In het rapport dat
gisteren tot ons kwam, staat dat het beleid echt nog verbetering behoeft.
Er is geen afstemming van beleid en er zijn geen doelstellingen. Er is op
Europees niveau dus veel te doen. Dat moet ook worden vertaald naar
Nederland.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 508

40

Ik ben blij dat er ter uitvoering van de motie van mij en mevrouw Van
Tongeren gesprekken worden gehouden. Ik ben heel benieuwd wanneer
we de informatie daarover ontvangen. Ik heb begrepen dat dat op korte
termijn zal zijn.
Het rapport over Maleisische hout is een in zichzelf tegenstrijdig rapport.
Het is heel kritisch, maar komt dan toch met zo’n conclusie. Ik begrijp dat
niet en ik sluit mij gemakshalve aan bij de woorden van mijn buurvrouw,
mevrouw Ouwehand.
Het is fijn dat de Staatssecretaris in een brief nog terugkomt op de
biobrandstoffen. Ik wacht ook het VAO even af.
Dan het laatste punt, maatschappelijk verantwoord ondernemen. Daar
heb ik nog wel even op zitten kauwen, want er zit gewoon vrijblijvendheid
in en ik vind dat die vrijblijvendheid weg moet. Ik begrijp wel dat wij niet
vanuit Den Haag tegen een wethouder of tegen een gemeente kunnen
zeggen: nu moet u dit doen en nu moet u dat laten. Maar er zitten een
keuzevrijheid en een vrijblijvendheid in. Ik ga nog eens kijken of er
manieren zijn om daaraan voorbij te gaan.
Voorzitter: Remco Dijkstra
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Voorzitter. CO2 moet echt een heel centrale rol gaan krijgen als we
maatschappelijk verantwoord inkopen ook echt willen aanwenden om een
bijdrage te leveren aan het tegengaan van klimaatverandering. Dat zit er
nu nog niet in. Ik ben blij dat de Staatssecretaris heeft gezegd: ons
uitgangspunt moet zijn hoe we dat erin zetten. Dat moet op een manier
die uitvoerbaar is en die aanzet tot meewerken. Dat is voor D66 de kern.
De Staatssecretaris had het over het delen van ervaringen. Dat is ontzettend belangrijk voor het verder verspreiden van de kennis over hoe je
verantwoord duurzaam inkoopt. Ik heb de Staatssecretaris ooit tijdens de
begrotingsbehandeling van Infrastructuur en Milieu een groen boekje
aangeboden met wat voorbeelden van D66-wethouders die daarmee
bezig waren. Misschien kan de Staatssecretaris ook goede voorbeelden
bundelen en op een website beschikbaar stellen, met de vermelding van
contactpersonen, zodat de gemeenten ook echt van elkaar kunnen leren.
Ik heb nog een aantal kleine andere punten. Wat betreft biobrandstoffen
is, denk ik, heel helder dat voor D66 bovenaan staat: geen groei van het
gebruik van voedselgewassen.
Ik heb nog één vraag over MTCS en over duurzaam hout. Ik ben blij dat de
Staatssecretaris in de breedte de traceerbaarheid wil gaan verbeteren.
TPAC heeft voor ons duurzaam hout geëvalueerd, maar we hebben op
heel veel manieren over biomassa gesproken in dit AO. Naar aanleiding
van de evaluatie van TPAC wil ik de Staatssecretaris vragen of zij heeft
overwogen om TPAC uit te breiden met experts op het gebied van het
gebruik van biomassa, zodat die commissie ons ook op allerlei andere
terreinen van advies kan dienen over wat slim is en wat niet.
Voorzitter: Van Veldhoven
De voorzitter:
De Staatssecretaris kan meteen antwoorden. Ik geef haar daartoe graag
het woord.
Staatssecretaris Dijksma:
Voorzitter. Er zijn een paar vragen gesteld. De heer Dijkstra heeft gevraagd
hoe lang MilieuCentraal subsidie krijgt. Die krijgt zij vier jaar. Dat is voor
Kamerleden een herkenbare periode, mits een kabinet de rit uitzit, zoals
nu voor het eerst in deze eeuw.
Als het gaat om FSC only kan ik geen ijzer met handen breken. Het is niet
aan de rijksoverheid om lokale overheden te dwingen om iets te doen. Wij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 508

41

hebben – dat heeft volgens mij de Minister van BZK gedaan – meerdere
keren een brief gestuurd, waarin stond dat er niet een only-beleid gevoerd
kan worden. Dat is ook in strijd met de Europese regelgeving. Er is
gevraagd om sancties, maar die zijn niet mogelijk, want in theorie kunnen
marktpartijen zelf juridische stappen ondernemen. Dan wordt het lastig,
want dat is een rechtszaak waarvan je de uitkomst op een gegeven
moment zou kunnen voorspellen. We zijn het in het hele debat over het
duurzame hout een klein beetje kwijtgeraakt, maar daar zit ook gewoon
Europees beleid op. Dat zegt dat je dat niet mag doen. Nederland mag dat
niet doen, een FSC only-beleid voeren. Dat hebben we dus al eerder via
de Minister van BZK in een brief aangegeven.
Mevrouw Van Tongeren sprak over het Rijk als voorbeeld voor duurzaam
inkopen en maatschappelijk verantwoord inkopen. Daar zijn een paar
dingen over te zeggen. Over de training van de inkopers heb ik in mijn
eerste termijn al wat gezegd. Daar zijn op tal van momenten wel degelijk
mogelijkheden voor. Misschien is het beter dat u, als u voorbeelden hoort
van mensen die tegen een muur aanlopen of die de draad kwijtraken of
die het gewoon niet lukt, mij die onderhands geeft, want dan kunnen we
via onze contacten of via PIANOo mensen helpen aan de nodige informatie. Het is namelijk niet mijn indruk dat dit niet georganiseerd is, maar
het kan best zijn dat niet iedereen altijd de goede weg weet te vinden.
Daar zijn wij dan voor.
Mevrouw Van Tongeren zegt dat de helft van het hout in projecten niet
duurzaam is. Dat moet ik een klein beetje tegenspreken. Dat is niet
helemaal correct. Er wordt namelijk wel bijna altijd gevraagd om
duurzaam hout, maar bij controle kan niet altijd worden aangetoond dat
dat hout daadwerkelijk is geleverd. Dat zijn echt twee verschillende
grootheden. Dat het niet aantoonbaar is, betekent ook weer niet dat het
niet duurzaam is, maar dat moet wel beter worden geborgd. Daarover
gaat de discussie. We zijn nu bezig met audits om te bezien of we dit beter
kunnen organiseren. Ik denk dat het heel belangrijk is om dat te doen.
Mevrouw Van Tongeren achtte mij licht geïrriteerd. Dat ben ik eigenlijk
niet, dus dat wil ik toch wel tegenspreken. Ik ben wel gepassioneerd. Ik
geef grif toe dat de een dat wat beter tot uitdrukking weet te brengen dan
de ander. Zeker bij het Maleisische hout kom ik echt van een andere kant
aanvliegen. Meestal vind ik mevrouw Van Tongeren en mevrouw
Ouwehand dan wel ergens in het midden. Nu lijkt dat net een slagje
moeilijker te zijn, ook omdat ik het gewoon niet eens ben met een aantal
dingen die in dit geval mevrouw Ouwehand en mevrouw Dik-Faber
zeiden, namelijk dat er van alles niet deugt; punt. Dat zie ik niet zo. Ik zie
het echt anders. Ik zie dat er dingen verbeterd zijn. Ik zie dat er op een
heleboel punten juist voortgang is geboekt, ook bij MTCS. Ik begrijp niet
zo goed waarom dat niet een keer kan worden erkend. Dat vind ik best
erg, want dan lijkt het er bijna op dat het gewoon niet erkend mag
worden, ongeacht wat men daar doet.
Eerder deze dag hebben we het over dogma’s gehad. Toen hebben we
met elkaar vastgesteld dat we die niet moeten hebben. Ik vind gewoon
niet dat hier sprake is van greenwashing. Ik vind dat oprecht niet, echt
niet. Wij willen een stap zetten om ervoor te zorgen dat er steeds meer
tropisch hout wordt gecertificeerd en er een einde komt aan al die illegale
wanpraktijken van wat ik «de maffia» noem. Daarvan zei ik al dat ze met
wortel en tak moeten worden uitgeroeid. In het kader van het onderwerp
vond ik dat wel een goede beeldspraak. Als je dat wilt, moet je de
certificering toejuichen en aanjagen en daar moet je ook scherp op zijn. Je
moet daarbij echter niet aan cherrypicking gaan doen. Dat laatste stoort
mij in het Nederlandse debat. We zijn daar heel erg mee bezig geweest. Je
zou kunnen zeggen dat het de verdienste is van al die ngo’s en de Kamer
dat de riem steeds strakker is aangesnoerd rondom het Maleisische hout.
Er moet echter een moment komen waarop je zegt: nu gaan we een stap
verder.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 508

42

Met de Kamer vind ik het belangrijk en nodig om wereldwijd de discussie
aan te gaan over de doelstellingen. Het eerste en belangrijkste punt
daarbij is dat er steeds meer gecertificeerd moet worden. Het tweede is
dat we de certificering moeten perfectioneren. Daarmee ben ik het eens.
Idealiter wil je daarin traceren, het liefst tot aan de individuele boom. Als
je mij ’s nachts wakker maakt en vraagt wat het mooiste systeem is, dan
zal ik dat waarschijnlijk zeggen. Dat vind ik echt. De discussie met de
Kamer gaat over de juiste route om daar ooit te komen. We hebben het
hier over één keurmerk, dat internationaal erkend is, dat in alle Europese
lidstaten buiten Nederland erkend wordt. Daarvan wordt nu gezegd dat
het nooit goed genoeg is, zelfs niet als we TPAC vragen om een aantal
laatste punten te checken. Daar ging het namelijk om: om de laatste
punten en niet om het hele systeem. Uiteindelijk is de conclusie dat dit
soort dingen enigszins met horten en stoten tot stand komt, maar in the
end zeggen wij: dit is wat het is, zo zou je het kunnen doen. Vervolgens
zegt de Kamer dat ze niet naar de conclusies gaat kijken. Nou, dan gebeurt
er bij mij inderdaad wel wat. Dat moet ik ook wel toegeven. Dat is echter
geen irritatie, maar bijna een soort verzuchting.
Volgens mij trekken wij allemaal aan dezelfde doelstelling. Er is een
verschil van opvatting over de effectiviteit, maar mevrouw Ouwehand
zegt vervolgens dat we aan het greenwashen zijn. Als je een van de twee
internationale keurmerken op die manier wegzet, ben ik het daar ten
eerste niet mee eens. Ik vind niet dat dat fair is. Ten tweede constateer ik
dat we er dan nooit komen. Het klopt dat de systemen beter kunnen, maar
het grootste probleem is dat er voor meer dan 90% van het tropisch hout
helemaal geen systeem is. Daar zijn dus geen checks-and-balances, er zijn
geen gesprekken met inheemse volken, er wordt geen rekening gehouden
met de mensenrechten en er wordt niet nagedacht over wat dat met het
landgebruik doet. Dat is echt het grootste pijnpunt. Volgens mij zijn wij het
daarover allemaal eens. Laat mij voor de zomer met een verhaal naar de
Kamer komen over de wijze waarop we ermee verdergaan, want dat zou
ik heel graag doen. Op termijn kan dat ook effecten hebben voor andere
grondstoffen. Dat zie ik ook. Uiteindelijk komen we ergens in de cirkel
heus wel weer bij elkaar, maar ik merk dat we nog even niet daar in het
midden zijn. Dat kan gebeuren.
De voorzitter:
Ondanks het uitgebreide antwoord heeft mevrouw Ouwehand toch nog
een vraag voor u, Staatssecretaris. Ik stel voor dat de collega’s in deze
ronde allen één keer interrumperen. Dat moet kunnen.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
De Staatssecretaris is er nogal door geraakt en dat snap ik wel, maar het
verschil zit hem natuurlijk in het volgende. Ik heb tot twee keer toe
gevraagd naar het effect van het plakken van een labeltje op een
productiewijze, in dit geval de houtkap, waarvan de Staatssecretaris ook
zelf zegt dat die nog niet perfect is. De Partij voor de Dieren volgt de
initiatieven voor certificering heel erg goed. De Staatssecretaris weet ook
dat de lijn «iets is beter dan niets» eigenlijk niet zo veel oplevert. De Partij
van de Dieren zegt vervolgens dat het averechtse of perverse effecten
heeft als je dit toch «duurzaam» noemt. Ik noem de zogenaamde verantwoorde soja. De Staatssecretaris weet best waarom de Partij voor de
Dieren aan deze kant van de streep gaat staan. Ik daag haar uit om ook die
effecten mee te nemen. Dat mag ook in de voorstellen die nog naar de
Kamer komen en die ook over houtkap gaan.
Staatssecretaris Dijksma:
Daar ben ik het mee eens. Dat moeten we ook doen. Maar ik ben het er
niet mee eens als mevrouw Ouwehand een keurmerk dat wereldwijd
wordt erkend, dat wordt getoetst en dat ook wordt geaudit op de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 508

43

pijnpunten en de punten waarop het goed gaat, wegzet als greenwashing.
Daarover zijn we het niet eens. We zijn het er theoretisch meteen over
eens dat je een probleem veroorzaakt als iets niet goed is, maar je
vervolgens doet alsof dat wel zo is. Ik bestrijd echter – daar zit het verschil
– dat dit houtkeurmerk niet goed is. Dat is het punt. Daar zit het fundamentele verschil van opvatting. Als je gaat inzoomen op de problemen,
kan ik voorspellen dat er bij geen enkel keurmerk naar voren zal komen
dat er nooit problemen zijn. Die problemen zijn voor het andere keurmerk
min of meer gelijk. Moeten we dan keurmerken maar niet meer toejuichen? Daarmee zouden we bijdragen aan een perverse manier van
houtwinnen.
Ik heb in beide keurmerken vertrouwen. Ik ben wel een realist. Ik zie dat
dingen in landen of in situaties soms gewoon niet goed gaan. Ik vind het
goed dat ons parlement of ngo’s de aandacht daarop vestigen. Ik vind het
niet goed als we daarbij dan gaan doen alsof het ene keurmerk per
definitie nooit ter discussie staat omdat dat onze darling is – ik zeg het
even zo hard als ik het voel – terwijl we bij het andere keurmerk bij wijze
van spreken elk argument aangrijpen om het maar niet te hoeven
accepteren. In de dagelijkse praktijk der dingen zul je zien dat de
problemen die je waarneemt als je er goed naar kijkt, soms gelijk zijn. Ik
ben van de afdeling rechtvaardig, dus ik voel hier een groot ongemak over
de onrechtvaardige bejegening van de keurmerken. We moeten daar
gewoon anders mee omgaan. Laten we de discussie dus vooral verder
voeren. Daar zie ik naar uit. Volgens mij zijn we het eens over het
langetermijndoel. We kunnen verschillen van mening over de manier
waarop je de stappen zet, maar ik vind dit echt verantwoord. Dat vind ik
en daar blijf ik ook bij.
De voorzitter:
Kort en afrondend graag, mevrouw Ouwehand.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
We gaan elkaar niet helemaal vinden, maar ik snap dat de Staatssecretaris
zegt dat het voor haar onrechtvaardig voelt. Om haar een plezier te doen,
zal ik een set kritische vragen stellen over FSC. Daar heeft zij namelijk
gewoon een punt: ook dat is niet heilig.
Staatssecretaris Dijksma:
Dan krijgt mevrouw Ouwehand gewoon een eerlijk antwoord. Zij zal dan
zien dat ook daar dingen niet goed gaan. De vervolgvraag is dan of ik vind
dat we dan maar moeten stoppen met het certificeren via FSC. Nee, dat
vind ik helemaal niet. Ik vind het heel goed dat we meerdere keurmerken
hebben. Ik vind het ook goed dat we scherp aan de wind varen. Mijn
stelling luidt juist als volgt: als er één keurmerk is dat die behandeling
optimaal gekregen heeft, is dat het MTCS-keurmerk. Harder erbovenop
zitten dan we hier hebben gedaan, kan bijna niet. Dat is ook uniek. We
hebben dat voor geen enkel ander land op die manier gedaan. Je moet
dan op een gegeven moment ook een keer accepteren dat we het zo gaan
doen. Ik ben er zelf geweest en ik was onder de indruk van de dingen die
ik daar heb gezien. Ik hoop dat het de commissie nog eens gegeven is om
dat met elkaar ook te doen. Dat zou ook heel erg helpen voor het beeld.
Het is goed dat er altijd druk blijft van activisten die zeggen dat dingen
beter kunnen, maar ik heb gemerkt dat men in bijvoorbeeld Maleisië daar
ook voor openstaat. Dat moeten we juist stimuleren. Dat is mijn mening,
maar goed, die is duidelijk. Of niet, maar dat zien we dan wel.
Er is gevraagd naar hormoonverstorende stoffen. Ik zeg tot mevrouw Van
Tongeren dat ik niet weet of ik de kerstboom nu nog verder moet
optuigen. Ik twijfel daarover. Ik merk ook dat ik hier niet meteen warme,
enthousiaste reacties krijg. Mevrouw Van Tongeren zei dat Denemarken
dat doet. Ik moet dan nog maar eens gaan bekijken hoe dat land dit doet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 508

44

Ik wil dat doen, maar ik ga niet meteen zeggen: die doen we er ook bij. Het
wordt namelijk al moeilijk zat. Ik ben het ook wel eens met mevrouw Van
Veldhoven, die zei dat de hoofddoelstelling uiteindelijk CO2-reductie is en
dat we niet te ver van het pad moeten afdwalen.
Mevrouw Mulder dankte mij voor de toezeggingen ten aanzien van de
sectoren en de schaarste. We komen daarover nog te spreken met elkaar.
We gaan op korte termijn nog in op het punt van de geavanceerde
biobrandstoffen en dubbeltelling.
Tot mevrouw Cegerek zeg ik dat PIANOo juist niet anders doet dan het
verspreiden van al die goede voorbeelden. Het is ook goed dat men dat
doet. Wat de elektronica betreft, wacht ik het VAO af om te zien waarmee
mevrouw Cegerek zal komen.
Mevrouw Ouwehand heeft ...
De voorzitter:
Pardon, er was nog een vraag van mevrouw Cegerek. Dit is misschien het
goede moment daarvoor.
Mevrouw Cegerek (PvdA):
Mijn vraag gaat over hormoonverstorende stoffen. Daarover is eerder een
motie ingediend, waarover discussie was tussen mij en mevrouw Van
Tongeren. De vraag was waar op nationaal niveau verbetering kan
plaatsvinden. Misschien kan de vraag wat we op nationaal niveau kunnen
doen om deze stoffen terug te dringen, hierbij worden meegenomen. Het
onderwerp kan dan terugkomen bij dat andere onderdeel. Volgens mij
hebben we het bij de Milieuraad aan de orde gesteld.
Staatssecretaris Dijksma:
Ja, maar dat is een ander verhaal, in die zin dat het gaat om de discussie
over hormoonverstorende stoffen. Wat is überhaupt een hormoonverstorende stof? Wat zijn de criteria daarvoor? Binnen de Commissie hebben
we ons, samen met Zweden en een aantal andere landen, hard opgesteld
om op dit punt veel scherper aan de wind te varen. Het zijn dus twee
verschillende dingen. Overigens heeft mijn departement niet per se de
leiding bij dit onderwerp, want VWS en EZ zijn er natuurlijk ook bij
betrokken. Ik weet dus niet zo goed wat ik moet met deze vraag.
Mevrouw Cegerek (PvdA):
Laten we wel bekijken waar andere landen het goede voorbeeld geven en
wat we op nationaal niveau hiervan kunnen overnemen. We komen hier
later op terug.
Staatssecretaris Dijksma:
Ja, maar ik had net al in reactie op mevrouw Van Tongeren voorzichtig –
misschien te voorzichtig – toegezegd om daar nog eens naar te kijken.
Volgens mij heb ik met mevrouw Ouwehand genoeg van gedachten
gewisseld. Het gevaar is dat zij mij langdradig gaat vinden en dat moet ik
echt niet hebben. Ik zei al dat ik uitzie naar het vervolggesprek.
Mevrouw Dik-Faber maakte een opmerking over maatschappelijk
verantwoord inkopen. Ik vind dus echt niet dat dat te vrijblijvend is. Ik vind
het belangrijk dat we ons nu concentreren op het in beeld brengen van de
effecten die we echt bereiken. Daarvoor zijn juist de monitoring en de
benchmarks belangrijk. Dan kan mevrouw Dik-Faber zien of ze gelijk heeft
of dat ik misschien toch een klein beetje gelijk heb. Dat gaan we dan met
elkaar vaststellen. Ik geef aan haar toe dat, als ik ongelijk heb, we weer
met elkaar om tafel moeten om te zien hoe dat nou kan. Maar ik ben nog
niet zover. We zijn eigenlijk net heel goed begonnen en dan zouden we
vervolgens nu alweer zeggen: het wordt kennelijk toch niks. Dat is niet
mijn beeld. Ik denk ook niet dat dat zal blijken uit de monitoring. Ik heb
daar dus wel vertrouwen in.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 508

45

Mevrouw Van Veldhoven maakte nog een paar opmerkingen in haar rol
als vertegenwoordiger van haar fractie. Ja, laten we inderdaad terugkomen op de manier waarop we CO2 nog beter in het systeem kunnen
zetten. De goede voorbeelden worden al uitgewisseld op de website. Dat
gebeurt echt allemaal al. Over biobrandstoffen hebben we net gezegd dat
we daar met elkaar op terugkomen.
Zij vroeg ook om breder te kijken naar het werken van TPAC. We hebben
net een evaluatie gehad. Volgens mij komen we daar voor de zomer nog
op terug. Dat wilde ik dus niet nu doen. Ik wil ook even bekijken wat
Europa nu doet, hoe wij ons daartoe verhouden et cetera. Dat komt daar
dus allemaal in mee. Als zij mij dat vergeeft, wil ik daar nu niet op
vooruitlopen.
De voorzitter:
Er zijn nog drie mensen met een interruptie, en zij willen die alle drie ook
graag plaatsen. Ik heb er zelf eentje, maar ik geef eerst het woord aan
mevrouw Mulder, daarna aan mevrouw Dik-Faber en dan zal ik zelf een
korte vraag stellen.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Gaat de Staatssecretaris nu echt bij de Europese Commissie pleiten voor
een systeem voor biobrandstof gebaseerd op CO2? Ze heeft hier wel wat
over gezegd, maar deze specifieke vraag heeft ze volgens mij niet
beantwoord.
Staatssecretaris Dijksma:
Daar hebben wij eigenlijk al voor gepleit, maar de Commissie luistert niet
naar ons; dat is natuurlijk een schande. Wij bestuderen nu het voorstel dat
zij gedaan heeft. Daarover krijgt de Kamer een BNC-fiche. Onze inzet was
eerder die van mevrouw Mulder, maar soms leidt dat niet meteen tot
acceptatie in Brussel.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ik had een vraag gesteld over voedselverspilling, omdat dat niet alleen
landbouw raakt maar ook milieu en klimaat. De Staatssecretaris heeft die
vraag niet beantwoord. Misschien was impliciet het antwoord: dat ligt niet
bij mij, u moet bij de Staatssecretaris van EZ zijn. Dat hoor ik dan graag. Ik
wil heel graag dat Nederland vooroploopt in Europa. Europa laat het nu
afweten, zo blijkt uit een rapport dat we gisteren via de media gekregen
hebben. Ik krijg dus graag een reactie. Zo niet, dan weet ik dat ik naar de
Staatssecretaris van EZ kan gaan.
Staatssecretaris Dijksma:
Dat laatste moet mevrouw Dik-Faber zeker doen. Ik kan er nog wel over
zeggen dat voedsel binnen het Rijksbrede programma Circulaire
Economie een belangrijk aandachtspunt is. Het is natuurlijk niet zo dat ik
mij daar vervolgens helemaal voor afsluit, maar de eerste verantwoordelijkheid voor het thema – dat weet mevrouw Dik-Faber, want dat weet ik
ook – ligt bij de Staatssecretaris van EZ. Maar wij hebben dit thema niet
voor niets – het is ook mijn hobby – een plek gegeven in het rijksbrede
programma. Dan weet mevrouw Dik-Faber dat.
Voorzitter: Remco Dijkstra
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Mijn vraag was of de Staatssecretaris in het kader van de brief over de
TPAC-evaluatie, die nog voor de zomer komt, ook de optie wil onderzoeken om in Nederland naar een brede expertcommissie te gaan, die ons
niet alleen over duurzaam hout van goed advies kan dienen, maar in de
breedte over het gebruik van biomassa op een duurzame manier. We zien

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 508

46

het namelijk bij de kolencentrales en we hebben het gezien bij biobrandstoffen. Er is een continue en zich ontwikkelende kennis op dit punt. Is de
Staatssecretaris bereid om dat mee te nemen in de brief voor de zomer?
Staatssecretaris Dijksma:
We zijn ermee bezig in het kader van het Rijksbrede programma Circulaire
Economie, omdat we de duurzaamheid van stromen biomassa echt op
elkaar moeten afstemmen. Daarover moeten ook afspraken gemaakt
worden. Voor een deel zijn die natuurlijk gemaakt. Daar kan ik niet op
terugkomen, zoals mevrouw Van Veldhoven weet. Ik ken het debat
daarover, maar mevrouw Van Veldhoven weet wat het antwoord van het
kabinet daarop is. Dat moet ik dus ook in dat licht bezien. Ik wil er wel op
terugkomen, maar ik zeg het niet nu meteen toe als inzet. Ik kan namelijk
niet goed overzien wat dat allemaal betekent, maar het is logisch dat er
enige vorm van afstemming van stromen moet komen. Er is natuurlijk
discussie over criteria et cetera en er zijn een aantal eerder gemaakte
afspraken. Die laatste, die staan.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Dat begrijp ik helemaal. Ik vraag de Staatssecretaris ook niet om nu toe te
zeggen dat het de inzet van het kabinet zal zijn, maar het lijkt mij goed om
eens te bekijken hoeveel baat we erbij zouden hebben om één commissie
te hebben die ervoor zorgt dat we niet aan de ene stroom heel andere
duurzaamheidscriteria stellen dan aan de andere stroom. Daardoor krijg je
misschien verplaatsingen van biomassa van de ene stroom naar de
andere, terwijl het uiteindelijk natuurlijk allemaal van één aarde af moet
komen. De Staatssecretaris gaat dat onderzoeken en komt erop terug.
Voorzitter: Van Veldhoven
De voorzitter:
Daarmee zijn we aan het einde gekomen van dit AO. Er zijn een heel
aantal toezeggingen gedaan, die ik nog even zal oplezen.
– De Staatssecretaris zegt toe dat in de brief die de Minister van EZ in
april van dit jaar aan de Kamer stuurt over de monitoring en benchmarks in het kader van het maatschappelijk verantwoord inkopen, zal
worden ingegaan op de manier waarop CO2 daarin wordt opgenomen.
– De Staatssecretaris zal rond de zomer van 2017 de Kamer een brief
sturen over de manier waarop schaarse grondstoffen opgenomen
zullen worden in de criteria; dit is mede naar aanleiding van het
onderzoek waarover het artikel «Cruciale delfstoffen raken veel te snel
op; er moeten quota komen» verscheen.
– De Staatssecretaris zal in de brief aan de Kamer over grondstoffen
ingaan op de vraag hoe de topsectoren en CO2 bij het transitieprogramma zullen worden betrokken.
– De Staatssecretaris zal over biobrandstoffen in overleg treden met de
Minister van Economische Zaken over de mogelijkheden met betrekking tot de 5%-limiet en de dubbeltelling, met een tijdpad. Ze zal dit
binnen een maand aan de Kamer sturen, net als de wijziging van de
Wet milieubeheer, die hiermee in verband staat. Tevens heeft zij het
aanbod gedaan om een technische briefing over deze problematiek
voor de Kamer te organiseren. Deze suggestie zal worden doorgeleid
naar de procedurevergadering van de commissie I en M.
De heer Dijkstra wil een opmerking maken over de laatste toezegging.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Ik wil graag een toevoeging van de jaarverplichting; het percentage per
jaar dus.
De voorzitter:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 508

47

Dat staat genoteerd.
– De Staatssecretaris zal voor de zomer van 2017 een brief sturen met
daarin haar plannen ten aanzien van keurmerken in wereldwijd
verband, onder andere voor hout en cacao, en ook in verband met
biobrandstoffen.
– De Staatssecretaris zal inzake hormoonverstorende stoffen en het
Deense voorbeeld in dat verband de Kamer een brief sturen in relatie
tot maatschappelijk verantwoord inkopen.
– In de brief over de TPAC-evaluatie zal de Staatssecretaris ook ingaan
op één bredere commissie voor meerdere stromen biomassa.
Ik kijk even of de Staatssecretaris het eens is met de formulering van de
toezeggingen. Dat is het geval.
Het lid Remco Dijkstra heeft een VAO aangevraagd. Dat zal worden
ingepland.
Ik dank de collega’s van de zijde van de Kamer, de Staatssecretaris voor
de beantwoording en u allen voor uw aanwezigheid.
Sluiting 17.24 uur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 30 196, nr. 508

48