Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

34 682

Nationale Omgevingsvisie

Nr. 7

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 27 december 2018
De vaste commissie voor Binnenlandse Zaken heeft een aantal vragen
voorgelegd aan de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties over de brief van 5 oktober 2018 inzake het Kabinetsperspectief
Nationale Omgevingsvisie (NOVI) (Kamerstuk 34 682, nr. 6).
De Minister heeft deze vragen beantwoord bij brief van 21 december 2018.
Vragen en antwoorden, voorzien van een inleiding, zijn hierna afgedrukt.
De voorzitter van de commissie,
Ziengs
De adjunct-griffier van de commissie,
Roovers

kst-34682-7
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 682, nr. 7

1

Met deze brief beantwoord ik de vragen die u 6 november jl. aan mij heeft
gestuurd. Het doet mij goed dat uw Kamer zoveel vragen heeft over het
Kabinetsperspectief Nationale Omgevingsvisie» (NOVI)(Kamerstuk 34 682,
nr. 6). Ik vind het namelijk van belang met u het gesprek te voeren over de
keuzes die de koers en inhoud van de Nationale Omgevingsvisie zullen
bepalen.
Vraag 1: Wat is de stand van zaken en planning van de Gebiedsagenda
2050 voor de Wadden? Hoe wordt deze straks meegenomen in de NOVI?
Antwoord 1: De Gebiedsagenda Wadden 2050 is nu in ontwikkeling. Het
streven is om de Gebiedsagenda in 2019 vast te stellen.
In de NOVI wordt het nationaal belang van de Waddenzee zoals geformuleerd in de (Rijks)Structuurvisie – en waar mogelijk (in de tijd) verder
ingevuld in de Gebiedsagenda – meegenomen als bouwsteen voor de
invulling van het nationale belang.
Vraag 2: Hoe worden de Waddengemeenten, Waddenprovincies,
Waddenhavens en het bedrijfsleven betrokken bij het opstellen van de
Gebiedsagenda 2050 voor de Wadden?
Antwoord 2: De Gebiedsagenda wordt onder regie van het Rijk samen met
de regio opgesteld. Met de regio wordt bedoeld de Waddengemeenten,
Waddenprovincies, Waddenhavens, het bedrijfsleven, maar ook de
Waddenvereniging, verenigd met andere natuurorganisaties in de coalitie
Wadden Natuurlijk (CWN).
Vraag 3: Is het mogelijk dat omgevingskwaliteit en verduurzaming als
overkoepelende opgaven (meer) richting gaan geven aan de keuzes die in
de NOVI worden gemaakt?
Antwoord 3: In de inrichtingsprincipes en de nationale belangen zullen de
begrippen omgevingskwaliteit en verduurzaming worden opgenomen en
nader uitgewerkt. Dit conform de algemene doelstelling van de
Omgevingswet (artikel 1.3).
Vraag 4: Hoe wordt de uitvoering gefinancierd? Komen er voorstellen voor
een ontschotte en gebundelde gebiedsfinanciering en herprioritering van
bestaande budgetten?
Antwoord 4: Het financieren van de uitvoering van programma’s en
projecten wordt niet in de NOVI zelf geregeld. In omgevingsagenda’s,
welke onderdeel zijn van het werkende stelsel van de NOVI, werken Rijk
en regio aan een gebiedsgerichte en gezamenlijk aanpak. Vervolgens
worden concrete uitvoeringsafspraken gemaakt. Deelnemende partijen
zetten hun bevoegdheden, instrumenten, middelen, kennis en expertise zo
in, dat deze bijdragen aan de realisatie van de opgaven. Onderdeel
daarvan kan zijn het onderzoeken van en zo mogelijk afspraken maken
over de mogelijkheden van bundeling en herprioritering van budgetten.
Vraag 5: Hoe realiseren we een cultuurverandering in de interdepartementale samenwerking die noodzakelijk is om een sectorale verantwoordingsstructuur te doorbreken?
Antwoord 5: De Nationale Omgevingsvisie is onderdeel van de stelselvernieuwing die met de Omgevingswet gestalte krijgt, en ook van bestuurlijke vernieuwing: het streven naar «één overheid». De hiervoor
benodigde integrale aanpak vergt inderdaad ook een interdepartementale
cultuurverandering. Die kan niet op enig moment worden afgekondigd,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 682, nr. 7

2

noch op één moment worden gerealiseerd. Dit is een van de redenen dat
de ambitie is gericht op een werkend, cyclisch stelsel. Het samen met
andere departementen werken aan de eerste Nationale Omgevingsvisie is
daarvan het begin. Verdere stappen zullen daarna moeten worden gezet
om ook de uitvoering van de visie gezamenlijk verder te brengen. Dit
betekent overigens niet dat de sectorale verantwoordingsstructuur
volledig wordt doorbroken, ministers blijven politiek verantwoordelijk
voor de eigen portefeuille. De nieuwe integrale werkwijze stimuleert
sector overstijgende samenwerkingen en (waar nodig) ontschotte inzet
van (beleids)middelen. Ook het gebiedsgericht werken (in omgevingsagenda’s) stimuleert interdepartementale samenwerking.
Vraag 6: Wat is de precieze juridische status van de NOVI?
Antwoord 6: Vanaf het moment dat de Omgevingswet in werking treedt
zal de NOVI fungeren als 1 van de 6 kerninstrumenten van het
Omgevingsstelsel (artikel 3.1 Omgevingswet), en zal deze Nationale
Omgevingsvisie de beleidsonderbouwing geven voor de inzet van
instrumenten die gericht zijn op het realiseren van het beleid. Een
omgevingsvisie is alleen bindend voor het vaststellend orgaan, en dat
betekent dat de NOVI alleen voor het Rijk een juridisch bindende werking
heeft. Wanneer binding van andere partijen nodig of gewenst is zullen aan
de NOVI instrumenten moeten worden gekoppeld met een bindende
werking. Dit zijn (vanaf het moment dat de Ow in werking treedt) de
andere instrumenten die de Omgevingswet het Rijk biedt, te weten de
algemene maatregel van bestuur, de programmatische aanpak, de
omgevingsvergunning en het projectbesluit. Overigens kunnen voor de
realisering van beleid ook andere instrumenten dan die de Omgevingswet
biedt, worden ingezet, zoals financiële instrumenten en overeenkomsten.
Ook zullen bestuurlijke afspraken worden gemaakt over de realisatie, in
een voorgenomen Bestuursakkoord.
De NOVI zal naar verwachting eerder worden vastgesteld dan de
Omgevingswet. Vanaf het moment van vaststelling tot het moment dat de
Omgevingswet in werking treedt zal de NOVI een landsdekkende
structuurvisie zijn als bedoeld in de Wet ruimtelijke ordening. De NOVI zal
tevens het strategische deel vormen van het nationaal waterplan als
bedoeld in de Waterwet, en het voor de leefomgeving relevante deel van
de nationale natuurvisie als bedoeld in de Wet natuurbescherming, en zal
daarnaast het geldend nationaal verkeer- en vervoerplan als bedoeld in de
Planwet verkeer en vervoer, en het nationale milieubeleidsplan als
bedoeld in de Wet milieubeheer zijn.
Vraag 7: Hoe voorkomt u dat het cyclisch karakter van de NOVI afdoet aan
de betrouwbaarheid van een lange termijn perspectief?
Antwoord 7: De NOVI wordt de strategische langetermijnvisie voor de
gehele fysieke leefomgeving. Dat vraagt om een lange adem en stabiele
hoofdlijnen. Om in de werkelijkheid effect te hebben, moet de NOVI
verbonden worden met de kortere termijn van uitwerking en uitvoering
van beleid. Om dat goed te doen moet de beleidsvoering flexibel en
adaptief zijn. De betrouwbaarheid van het geheel wordt bepaald door de
balans tussen de vereisten van stabiliteit en wendbaarheid. Een cyclische
benadering doet niet af aan, maar is juist nodig voor die balans. In de
NOVI zelf zal het accent liggen op het stellen van doelen en het formuleren van een aanpak, die langere tijd geldig kunnen blijven. De
uitwerking en uitvoering van beleid om die doelen te bereiken zal kortere
cycli kennen. Het herijken en aanpassen zal steeds in goed overleg met
alle betrokken partijen gebeuren, wat de betrouwbaarheid verder
versterkt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 682, nr. 7

3

Vraag 8: In hoeverre bent u bereid om in het kader van de NOVI tot
verregaande voorstellen voor een ontschotte en gebundelde gebiedsfinanciering te komen en tot mogelijke herprioritering van bestaande
budgetten?
Antwoord 8: Voor het realiseren van in de NOVI genoemde gebiedsgerichte opgaven is, naar verwachting, steeds de inzet van meerdere
financieringsbronnen noodzakelijk. Afhankelijk van de aard en plaats van
een opgave is de betrokkenheid van meerdere departementen en andere
overheden van belang. Het is een gezamenlijke verantwoordelijkheid om
de mogelijkheden van financiering te onderzoeken. Dat zou kunnen leiden
tot afspraken over de mogelijkheden van bundeling en herprioritering van
budgetten.
Vraag 9: Hoe biedt de NOVI garanties voor een structurele en brede inzet
van het Rijk – inclusief middelen – in de regio?
Antwoord 9: Voor afspraken over de inzet van het Rijk in de regio’s werk ik
samen met mijn collega’s en de vertegenwoordigers van de regio’s aan
omgevingsagenda’s. In omgevingsagenda’s wordt de gezamenlijke,
gebiedsgerichte aanpak uitgewerkt. Dit is een ruimtelijk, integraal
sturingsinstrument dat langjarig houvast biedt voor op elkaar afgestemde
beslissingen van overheden en voor maatschappelijke spelers over de
ontwikkelingen in het gebied. In de omgevingsagenda’s worden nationale,
provinciale, regionale en lokale visies en doelen op elkaar aangesloten,
daar waar ze elkaar in de uitvoering nodig hebben.
Voor de inzet van middelen verwijs ik naar de antwoorden op de vragen 4
en 8.
Vraag 10: Hoe denkt u ook andere financiële instrumenten in te zetten
zodat die bijdragen aan de gewenste ontwikkelingen voor de lange
termijn?
Antwoord 10: Op dit moment wordt bij het opstellen van de ontwerpNOVI
ook gekeken naar het financiële instrumentarium. Ik vind het belangrijk
dat met de NOVI een gebiedsgerichte aanpak wordt ingezet waarin Rijk en
regio samen optrekken. Veel financiële instrumenten zijn reeds
beschikbaar in bestaande regelingen en programma’s. Het is vooral van
belang om deze goed met elkaar te matchen.
Vraag 11: Hoe denkt u de cultuurverandering in de interdepartementale
samenwerking te bereiken die noodzakelijk is om Haagse kokers en een
sectorale verantwoordingsstructuur te doorbreken?
Antwoord 11: Zie het antwoord op vraag 5.
Vraag 12: Welke maatregelen gaat u nemen om interdepartementale
samenwerking en het ontwikkelen van een gedeeld perspectief op
Nederland met samenhangende keuzes en richtingen een impuls te geven
en verder vorm te geven?
Antwoord 12: De interdepartementale samenwerking en het ontwikkelen
van een gedeeld perspectief zijn onderdeel van de totstandbrenging van
de NOVI. Het cyclische karakter van de omgevingsvisie en de uitwerking
en uitvoering daarvan biedt de gelegenheid om de samenwerking tussen
departementen te verdiepen. Daarnaast biedt het werken aan een gedeeld
integraal perspectief op Nederland ook vele mogelijkheden om koppelingen tot stand te brengen tussen verschillende beleidsterreinen. Dit
krijgt naast en na de vaststelling van de omgevingsvisie gestalte in het
werkende stelsel van de NOVI. Zie ook het antwoord op vraag 5.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 682, nr. 7

4

Vraag 13: Op welke wijze wordt met dit kabinetsperspectief de Sustainable
Development Goals nagestreefd?
Antwoord 13: Het Kabinetsperspectief focust op een drietal opgaven. Deze
opgaven zijn alle drie relevant voor een duurzaam Nederland en passen
ook bij de Duurzame Ontwikkelingsdoelen cq sustainable development
goals (SDG’s). De 17 sdg-doelen zijn natuurlijk veel breder dan alleen de
fysieke leefomgeving en ook breder dan de drie opgaven uit het Kabinetsperspectief. Tegelijkertijd hebben de drie thema’s een nauwe relatie met
verschillende sdg-doelen, met name doel 7 («Verzeker toegang tot
betaalbare, betrouwbare, duurzame en moderne energie voor iedereen»),
doel 11 («Maak steden en menselijke nederzettingen inclusief, veilig,
veerkrachtig en duurzaam»), doel 12 (« Verzeker duurzame consumptie-,
en productiepatronen»), doel 13 («Neem dringend actie om klimaatverandering en haar impact te bestrijden»), doel 14 («Behoud en maak
duurzaam gebruik van de oceanen, de zeeën en maritieme hulpbronnen»)
en doel 15 («Bescherm, herstel en bevorder het duurzaam gebruik van
ecosystemen, beheer bossen duurzaam, bestrijd woenstijnvorming en
landdegradatie en draai het terug en roep het verlies aan biodiversiteit
een halt toe»). Daarnaast sluit de algemene benadering van de NOVI aan
op sdg-doel 16, specifiek het subdoel 16.7 («Ontvankelijke, inclusieve,
participatieve en representatieve besluitvorming op alle niveaus garanderen»). In de eigenlijke NOVI (cq bij de beleidskeuzes in de NOVI) zal de
link met de SDG’s expliciet worden gelegd.
Vraag 14: Hoe verhouden de drie focusdossiers zich tot de Sutainable
Development Goals?
Antwoord 14: Zie het antwoord op vraag 13.
Vraag 15: Zijn de vier prioriteiten «random» of is de hoogste bullit ook het
belangrijkste?
Antwoord 15: Tussen de vier prioriteiten bestaat geen a priori rangorde.
De prioriteiten zijn ook niet absoluut in de zin dat zij altijd en overal
voorrang zouden hebben op al het andere. De afweging tussen deze vier
en andere al dan niet nationale belangen zal, wanneer en waar die nodig
is, zorgvuldig moeten worden gemaakt. De opzet van de NOVI beoogt die
zorgvuldigheid mogelijk te maken.
Vraag 16: Hoe worden knelpunten, belemmeringen en keuzes in de NOVI
ten aanzien van onze fysieke leefomgeving inzichtelijk gemaakt? Hoe
wordt bijvoorbeeld een prioritering van de nationale belangen gemaakt?
Antwoord 16: Voor zover dat nodig en mogelijk is zal in de ontwerp NOVI
worden aangegeven welke keuzes het kabinet hierin maakt en waarom.
Waar in de NOVI generieke keuzes kunnen en moeten worden gemaakt
voor het hele land, of keuzes voor bepaalde regio’s, zal dat in de ontwerp
NOVI tot uitdrukking worden gebracht (en daarna bijvoorbeeld uitgewerkt
in regelgeving). Daarbij zal gebruik worden gemaakt van de in het
kabinetsperspectief NOVI gepresenteerde wegingsmethodiek. Keuzes die
afhankelijk zijn van regiospecifieke condities en van nog te maken
uitwerkingen van opgaven zullen in de uitwerking of uitvoering van de
NOVI gemaakt moeten worden (bijvoorbeeld in programma’s, of via
omgevingsagenda’s).
Vraag 17: Gaat u naast nationale belangen ook nationale doelen of
ambities formuleren waaraan gezamenlijk kan worden gewerkt?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 682, nr. 7

5

Antwoord 17: De nationale belangen vormen de basis voor strategische
nationale keuzes en gebiedsgericht maatwerk. Daarin zullen ambities en
doelen worden uitgewerkt. Samenwerking met andere partners is daarin
voorwaardelijk.
Vraag 18: Hoe verhoudt de NOVI zich tot andere regelgeving?
Antwoord 18: Zie antwoord op vraag 6.
Vraag 19: Hoe gaat u zorgen dat de NOVI met ruimtelijke keuzes vanuit
een brede visie sturend is naar beleid van andere departementen en niet
alleen volgend zoals nu het geval lijkt bij het Klimaatakkoord, de
Woonagenda en de Landbouwnota?
Antwoord 19: Het Kabinet stuurt begin 2019 de NOVI aan uw Kamer. Het
voorstel voor hoofdlijnen van het Klimaatakkoord, de Woonagenda en de
visie Landbouw, Natuur en Voedsel zijn echter nu reeds actueel.
Juist om te voorkomen dat NOVI voor deze onderwerpen alleen volgend
kan zijn werd in oktober het Kabinetsperspectief NOVI uitgebracht. De
hierin genoemde inrichtingsprincipes en richtinggevende uitspraken zijn
uitgangspunt voor de uitwerking naar de fysieke leefomgeving van deze
dossiers. Deze inrichtingsprincipes en uitspraken worden in de NOVI
verder uitgewerkt.
Ook naar de toekomst toe kent NOVI een «cyclisch karakter». De NOVI
stelt doelen en formuleert een aanpak voor de lange termijn maar is
aanpasbaar als actuele ontwikkelingen en onderwerpen dat vragen.
Hiertoe wordt een toegesneden monitoringsprogramma aan NOVI
gekoppeld.
Vraag 20: OV georiënteerde verstedelijking» ook bekend als Transit
Oriented Development (TOD) is een bewezen ruimtelijke ontwikkelstrategie met een grote impact. Deze ontwikkelstrategie draagt bij aan
duurzaam ruimtegebruik voor wonen, werken, mobiliteit, kwaliteit
landschap (behoud groen en blauw), vestigingsklimaat, sociaalmaatschappelijke ontplooiingsmogelijkheden voor alle doelgroepen én
bereik van arbeidsmarktpotentieel. Hier zijn regio’s met NS ook volop over
in gesprek: Stedenbaan, Maak Plaats! MRA, Brabantstad/Eindhoven XL
etc. Hoe kan de NOVI dit soort ruimtegebruik stimuleren en de juiste
kaders voor bieden?
Antwoord 20: De NOVI kan met haar geïntegreerde aanpak
TOD-ruimtegebruik stimuleren. In de NOVI wordt de ontwikkeling van
woon- en werklocaties expliciet gekoppeld aan maatregelen voor
mobiliteit. Compacte verstedelijking wordt in eerste instantie vooral
gestimuleerd rond mobiliteitsknooppunten. Hiervoor is in het Kabinetsperspectief de volgende richtinggevende uitspraak opgenomen: ««voor de
toenemende vraag naar wonen, werken en voorzieningen wordt de ruimte
in de bestaande gebouwde omgeving zoveel mogelijk benut. Daarbij is
het uitgangspunt dit te concentreren nabij bestaande en nieuwe knooppunten in het mobiliteitssysteem waar nog restcapaciteit zit of waar die
eenvoudig is te realiseren.» In specifieke uitwerkingen na de NOVI zal
hieraan door de verschillende betrokken overheden concrete invulling
worden gegeven. Daarbij kan ook in de uitvoeringsstrategie die wordt
opgesteld bij de NOVI passend instrumentarium worden opgenomen dat
dit ondersteunt.
Vraag 21: Aan welke regels en normen die op basis van de NOVI worden
opgesteld zijn andere overheden, burgers en bedrijven straks gebonden?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 682, nr. 7

6

Antwoord 21: Beleidskeuzes in de NOVI kunnen gepaard gaan met regels
en normen die kaderstellend zijn voor het handelen van overheden,
bedrijven en burgers. Aan welke keuzes straks regels en normen
gekoppeld worden die bindend zijn voor anderen, zal blijken uit de
ontwerpNOVI. Om het handelen van anderen te beïnvloeden wordt niet
altijd gekozen voor kaderstelling omdat beleidskeuzes niet altijd het meest
gediend zijn met juridische instrumenten. Zo wordt voor het beschermen
van waarden meestal een juridisch kader ingezet, terwijl voor het tot stand
brengen van gewenste ontwikkelingen vaker voor een andere vorm dan
een algemeen verbindend voorschrift wordt gekozen, bijvoorbeeld voor
een overeenkomst of een financieel arrangement.
Vraag 22: Welke afspraken zijn er gemaakt met de provincies en
gemeenten om de NOVI goed aan te laten sluiten op de POVI’s en GOVI’s?
Antwoord 22: In gebiedsdialogen geven provincies en gemeenten input
voor het uitwerken van het kabinetsperspectief en de ontwerp NOVI. Zij
brengen hierbij in op welke wijze de NOVI aansluit en kan bijdragen aan
POVi’s en GOVI’s. In het Bestuursakkoord en omgevingsagenda’s worden
hierover concrete afspraken gemaakt.
Vraag 23: Welke onderwerpen worden door de provincies en gemeenten
als urgent beschouwd naast de drie genoemde urgente dossiers in het
kabinetsperspectief?
Antwoord 23: Gemeenten en provincies vinden verschillende onderwerpen belangrijk naast de drie urgente dossiers in het Kabinetsperspectief. Welke onderwerpen dat zijn, wisselt per provincie en gemeente.
Op hoofdlijnen vinden gemeenten en provincies het van belang dat de
NOVI ook in gaat op de volgende onderwerpen: het versterken van het
vestigingsklimaat, de circulaire transitie van de economie, de inclusieve
samenleving, krimpproblematiek, (inter)nationale en regionale bereikbaarheid en de internationale component van verschillende opgaven.
Deze onderwerpen zullen in de NOVI aan bod komen.
Vraag 24: Worden er binnen het IBP afspraken gemaakt over mogelijke
consequenties of maatregelen wanneer lagere overheden onvoldoende
rekening houden met de NOVI?
Antwoord 24: Nee. Het startdocument van het IBP bevat afspraken op
hoofdlijnen over urgente maatschappelijke opgaven. Een van de
uitgangspunten van het IBP is dat Rijk en medeoverheden op regelmatige
basis in gesprek gaan om de gezamenlijke afspraken te monitoren. In het
bestuursakkoord NOVI worden met de medeoverheden aanvullende
afspraken gemaakt over de samenwerking.
Vraag 25: Verandering van de leefomgeving kan door fysieke ingrepen.
Maar in de zogenaamde lagenbenadering is de laag van water en
landschap amper te beïnvloeden. Op welke wijze weegt dat mee in de
keuzes die nu gemaakt worden?
Antwoord 25: De NOVI hanteert 3 inrichtingsprincipes om richting te
geven aan integrale keuzes in de leefomgeving. Eén van deze inrichtingsprincipes is dat de kenmerken en de identiteit van gebieden centraal
staan. Daarin is de lagenbenadering opgenomen. Nieuwe ontwikkelingen,
bijvoorbeeld op het gebied van verstedelijking, energie en landbouw,
hebben in potentie een grote invloed op water en op landschap. Door
ervan bewust te zijn dat de laag van onder andere water en landschap op
zichzelf moeilijk te beïnvloeden is kunnen keuzes worden gemaakt die
beter aansluiten bij de kenmerken van het gebied en kan beter maatwerk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 682, nr. 7

7

ontstaan. Zo is het bijvoorbeeld van belang dat ontwikkelingen in balans
zijn met het watersysteem. Voor wat betreft landschap gaat het om
beschermen van specifieke landschappelijke kwaliteiten enerzijds, en voor
het versterken en toevoegen van landschappelijke kwaliteiten met nieuwe
ontwikkelingen anderzijds.
Vraag 26: Is het mogelijk dat omgevingskwaliteit en verduurzaming als
overkoepelende opgaven (meer) richting gaan geven aan de keuzes die in
de NOVI worden gemaakt?
Antwoord 26: Zie antwoord op vraag 3.
Vraag 27: Welk juridisch gewicht zal de NOVI als centraal punt van
leefomgevingwetsgeving dragen bij rechtelijke vraagstukken rondom het
inrichten van de leefomgeving?
Antwoord 27: In de omgevingsvisie maakt het Rijk haar ambities ten
aanzien van de leefomgeving kenbaar en geeft aan hoe het haar verantwoordelijkheid daarin neemt. De NOVI vormt de beleidsonderbouwing
voor de meer strikte juridische kaders die het rijk stelt ten aanzien van de
leefomgeving via onder meer amvb’s en projectbesluiten, en de andere
maatregelen die genomen worden, om de geschetste ambities waar te
maken.
Vraag 28: Hoe wordt in een decentraal stelsel als dat van de
Omgevingswet ervoor gezorgd dat de genoemde integrale aanpak bij de
NOVI tegemoet komt aan de eisen en wensen van de decentrale
uitvoerders?
Antwoord 28: De primaire verantwoordelijkheid voor de fysieke leefomgeving ligt conform de huidige wetgeving bij gemeenten en provincies.
Dit wordt nog eens onderstreept met de Omgevingswet. Gemeenten en
provincies leggen hun visie op de leefomgeving vast in Gemeentelijke
Omgevingsvisies en Provinciale Omgevingsvisies. De NOVI is de visie op
nationaal niveau en geeft aan welke rol het Rijk voor zichzelf ziet maakt
daarin maakt het Rijk, in nauwe samenspraak met de andere overheden,
de haar ambities kenbaar ten aanzien van de leefomgeving en geeft aan
hoe het rijk haar verantwoordelijkheid daarin neemt. De NOVI is nadrukkelijk een nationale visie en niet alleen een visie van de rijksoverheid. Voor
de uitwerking van de NOVI is samenwerking met andere overheden dan
ook essentieel. Op basis van bijvoorbeeld de omgevingsagenda’s wordt
invulling gegeven aan gezamenlijke integrale uitvoeringsafspraken op
regionaal niveau. In het bijzonder wil de NOVI ruimte maken voor
(regionaal) maatwerk.
Vraag 29: Welke nationale belangen zijn (net) niet op de lijst gekomen?
Antwoord 29: Het proces van totstandkoming van de NOVI biedt ruimte
voor verkenning en debat over inhoudelijke richting en opzet van de
NOVI, zowel politiek als maatschappelijk. In het Kabinetsperspectief staat
een indicatieve, lijst van nationale belangen. Deze lijst is niet limitatief of
definitief, en vormt een opening voor het gesprek hierover. Door de NOVI
op een aantal momenten van totstandkoming (Startnota, Kabinetsperspectief, ontwerpNOVI) te agenderen voor het politieke en maatschappelijke debat kunnen de uitkomsten van dit debat, bijvoorbeeld met input op
nationale belangen, worden meegenomen bij het verder vormgeven van
de NOVI.
Vraag 30: Zijn de bullits van de nationale belangen «random» of is de
hoogste bullit ook het belangrijkste?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 682, nr. 7

8

Antwoord 30: De volgorde van de nationale belangen in het Kabinetsperspectief heeft geen betekenis.
Vraag 31: Wordt de Nederlandse Kust een nationaal belang?
Antwoord 31: De Nederlandse kust is een gebied waar meerdere nationale
belangen en opgaven samenkomen, zoals waterveiligheid, drinkwatervoorziening, biodiversiteit en de bescherming van unieke landschappelijke
waarden. Een indicatieve lijst van nationale belangen voor de NOVI,
waaronder de genoemde, is in het Kabinetsperspectief opgenomen. Via
het kustpact hebben het Rijk, medeoverheden en maatschappelijke
partijen zich verbonden aan een samenhangende ontwikkeling van de
Kust. In de NOVI zal de samenhangende ontwikkeling van de kust worden
geborgd. De kwaliteiten en collectieve kernwaarden van de kust die met
medeoverheden en maatschappelijke partijen in het Kustpact zijn overeen
gekomen, worden daarmee in nationaal beleid vastgelegd. Uit de
methodiek die is gekozen, volgt dat gebieden niet als nationaal belang
worden aangemerkt in de NOVI.
Vraag 32: Wordt het Nederlands landschap (de duinen, beekdalen, het
veenweidegebied, de rivierdelta en het coulissenlandschap) als nationaal
belang opgenomen om te borgen dat het landschap als uitgangspunt
wordt gezien en niet als een van de af te wegen belangen? Zo nee, hoe
wordt voorkomen dat dit landschap als een van de af te wegen belangen
door besluitvorming door lokale overheden verloren gaat?
Antwoord 32: Nederland is een land met een beperkt oppervlak waar vele
opgaven in ruimtelijke zin een plek moeten krijgen. Daarmee is de druk op
de ruimte groot en zullen belangen in principe altijd onderling gewogen
moeten worden, voor heel Nederland maar ook per gebied, en zowel nu in
de toekomst. Het behouden en versterken van (inter)nationale unieke
cultuurhistorische, landschappelijke kwaliteiten is onderdeel van de
indicatieve lijst van nationale belangen in het Kabinetsperspectief. Het rijk
zal binnen de NOVI ook afwegingen maken tussen verschillende nationale
belangen. Dat leidt tot een visie waar ook landschap onderdeel van is.
Hierover treed ik met uw Kamer in gesprek. Ook lokale overheden zullen
belangen, waaronder het landschappelijke belang, onderling met elkaar
moeten wegen om tot een inrichting van de leefomgeving te komen die
kwaliteit biedt. Uit de methodiek die is gekozen, volgt dat gebieden niet
als nationaal belang worden aangemerkt in de NOVI.
Vraag 33: Het kabinet benoemt het waarborgen van de drinkwatervoorziening als nationaal belang (indicatieve lijst). Bij de beschrijving van de
urgente onderwerpen komt echter geen enkele verwijzing naar het belang
van de drinkwatervoorziening voor, terwijl er raakvlakken zijn met alle drie
de onderwerpen. Op welke manier komen de nationale belangen tot uiting
in de afwegingen rond de urgente onderwerpen?
Antwoord 33: Het nationale belang «Waarborgen van de waterveiligheid
en een klimaatbestendig Nederland, een duurzame drinkwatervoorziening
en beschikbaarheid van zoetwater» staat op de indicatieve lijst van het
Kabinetsperspectief en zal naar verwachting worden voortgezet in de
NOVI. Dit betekent dat het belang ook voldoende geborgd zal moeten
blijven. Niet alle nationale belangen komen terug in de beschrijving van
de urgente onderwerpen. Sommige nationale belangen vragen om een
continue inzet of komen voort uit een (wettelijke) taak.
De nieuwe vragen die opkomen vanuit een integrale blik op de leefomgeving (de richtinggevende uitspraken) zullen de nationale belangen in de
leefomgeving moeten respecteren. Dat betekent echter niet dat geen
sprake hoeft te zijn van een weging van belangen onderling, noch dat de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 682, nr. 7

9

borging van een belang per definitie ongewijzigd blijft. Vanuit de
richtinggevende uitspraken in de NOVI kan immers aanleiding ontstaan
om, met een integrale blik op de leefomgeving, keuzes anders te maken
tussen nationale belangen.
Vraag 34: Hoe worden knelpunten, belemmeringen en keuzes in de NOVI
ten aanzien van onze fysieke leefomgeving inzichtelijk gemaakt? Hoe
wordt bijvoorbeeld een prioritering van de nationale belangen gemaakt?
Antwoord 34: Zie antwoord vraag 16
Vraag 35: Gaat u naast nationale belangen ook nationale doelen of
ambities formuleren waaraan gezamenlijk kan worden gewerkt?
Antwoord 35: Zie antwoord vraag 17
Vraag 36: In de NOVI staan economische kerngebieden centraal staan met
vervoer tussen steden en tussen steden en regio’s. Hoe worden de
belangrijke internationale verbindingen om economische centra in Europa
duurzaam met elkaar te verbinden, zoals internationale treinen die korte
vluchten kunnen vervangen, hierin meegenomen?
Antwoord 36: Goede internationale verbindingen van Nederlandse
kerngebieden zijn van wezenlijk belang voor de Nederlandse concurrentiepositie. Dit zal ook worden onderkend in de NOVI. Dagelijks rijden in totaal
circa 150 treinen per dag over de grens en hetzelfde aantal Nederland
weer in. Bijna 50 treinen per dag per richting betreffen lange of snellere
grensoverschrijdende verbindingen bijvoorbeeld met de Thalys of ICE.
Juist deze verbindingen kunnen een rol spelen in de betere integratie van
luchtvaart en trein, als aanvulling op elkaar of als alternatief. Het kabinet
werkt aan het verbeteren van diverse verbindingen in onder andere het
kader van het Toekomstbeeld OV en de luchtvaartnota. Samen met de
mobiliteitssector werkt het kabinet aan een plan van aanpak gericht op
één integraal internationaal mobiliteitssysteem. De stand van uitwerking
zal worden opgenomen in de ontwerpNOVI.
Vraag 37: In de provinciale en gemeentelijke omgevingsvisies redeneren
regio’s primair vanuit de opgaven en ambitie binnen de eigen regio. De
NOVI is voor NS als landelijke vervoerder belangrijk omdat dit de brug
moet slaan tussen de regionale visies c.q. richtinggevend is voor de
regio’s voor het vervoer tussen de steden en regio’s en internationaal. Wie
heeft dus de uiteindelijke doorzettingsmacht?
Antwoord 37: De NOVI is als instrument zelfbindend voor het Rijk, er gaat
geen juridische doorzettingsmacht van uit. Op basis van de beleidskeuzes
in de NOVI kunnen wel instrumenten worden ingezet met doorzettingsmacht om nationale belangen te realiseren, zoals amvb’s en projectbesluiten. In de Algemene wet bestuursrecht en in de Omgevingswet is
omwille van goed bestuur het staatsrechtelijk beginsel uitgewerkt dat
overheden onderling rekening houden met elkaars beleid.
Vraag 38: Worden kenmerken en identiteit per gebied vastgelegd
aangezien deze worden genoemd als inrichtingsprincipe?
Antwoord 38: Het werken vanuit de kenmerken en de identiteit van
gebieden veronderstelt dat de kenmerken en identiteit van een gebied zo
goed mogelijk worden geduid en dat met beleid daar bij aan wordt
gesloten. Het hoofddoel is niet om deze kenmerken in limitatieve zin vast
te leggen, maar om ze te kunnen benutten bij toekomstige inrichting van
de leefomgeving. Veel informatie is al voorhanden en er zijn ook

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 682, nr. 7

10

methoden beschikbaar om kenmerken en identiteit in beeld te brengen.
Overigens worden in de ruimtelijke regelgeving voor bijvoorbeeld
werelderfgoedgebieden wel landschappelijke kwaliteiten benoemd met
het oog op de bescherming van deze kwaliteiten.
Vraag 39: Hoe wordt het politiek-maatschappelijk debat over de weging
van nationale belangen vormgegeven? Welke delen van de samenleving
spelen hierbij een rol en beperkt zich dit tot overheden en belangenorganisaties alleen?
Antwoord 39: Het politiek-maatschappelijk debat over de weging van
nationale belangen en richtinggevende uitspraken vindt nationaal plaats
met het opstellen van de NOVI en gebiedsgericht (regionaal en lokaal) bij
het opstellen en uitvoeren van de omgevingsagenda’s en perspectiefgebieden. Er vindt intensieve dialoog plaats met verschillende overheden,
bedrijfsleven, maatschappelijke partijen en burgers. Daarnaast wordt het
debat gestimuleerd via media publicaties, de website www.denationaleomgevingsvisie.nl, en social media.
Om het brede perspectief van burgers te horen is over de opgaven en de
inrichting van de fysieke leefomgeving, een representatief onderzoek
uitgevoerd door Onderzoeksbureau Motivaction. Naast kwantitatief
onderzoek hebben zij focusgroepsgesprekken en samen met het overlegorgaan fysieke leefomgeving burgerdialogen georganiseerd. Met dit
onderzoek is inzicht verkregen in hoe mensen met verschillende
leefstijlachtergronden aankijken tegen de maatschappelijke opgaven en
mogelijke oplossingsrichtingen en hoe ze zelf willen bijdragen. De
resultaten worden meegenomen in het opstellen en de uitvoering van de
NOVI.
Met het toezenden aan uw Kamer van de ontwerp NOVI begin 2019 zal
ook een brede ter inzagelegging worden gestart.
Vraag 40: De Kaderrichtlijn Water (KRW) wordt slechts benoemd als
cruciaal voor de biodiversiteit. Het doel van de KRW was echter een goede
chemische en ecologische waterkwaliteit in 2015, waaronder drinkwaterbronnen. Om de uitgestelde datum van 2027 te halen zijn extra maatregelen nodig, die ook een relatie hebben met de ontwikkeling van
bijvoorbeeld de landbouw en industrie. Een van de inrichtingsprincipes
die het kabinet benoemd is «afwentelen voorkomen». Op welke manier
draagt de NOVI bij aan het halen van de doelen van de KRW?
Antwoord 40: In de ontwerpNOVI zal de relatie met de KRW worden
opgenomen.
Vraag 41: Hoe ziet het lange-termijn perspectief op Nederland in 2050
eruit? Welke (systeem)keuzes maakt de NOVI die de mensen in dit land
helpen in de transities de komende decennia?
Antwoord 41: Het kabinet streeft naar een gezonde en veilige leefomgeving met goede omgevingskwaliteit. Op dit moment wordt nog gewerkt
aan het invullen van dit toekomstperspectief. Hiervoor wordt input van
vele partijen gebruikt. Ik kan en wil daar nu niet te veel op vooruitlopen.
Wel is nu al duidelijk dat de leefomgeving van Nederland onder invloed
van een aantal ontwikkelingen sterk zal veranderen: dat vloeit voort uit
maatschappelijke dynamiek (demografische en economische dynamiek)
en uit duurzaamheidsdoelstellingen waaraan Nederland zich heeft
gecommitteerd (CO2-reductie, circulaire economie). Een maatschappelijk
zo breed mogelijk gedragen toekomstbeeld biedt daarbij houvast.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 682, nr. 7

11

Vraag 42: Klimaatverandering kan leiden tot verzilting van innamepunten
voor de drinkwatervoorziening (zie ook de verzilting van het IJsselmeer
afgelopen zomer) en tot hogere concentraties aan verontreinigende
stoffen uit de landbouw of industrie. Hoe wordt hiermee rekening
gehouden bij het klimaatbestendig inrichten van Nederland?
Antwoord 42: Een klimaatbestendige inrichting van Nederland wordt als
prioriteit gezien voor de Nationale Omgevingsvisie. Het RIVM heeft in
2013 onderzoek gepubliceerd naar de effecten van klimaatverandering op
oppervlaktewater dat als bron wordt gebruikt voor de drinkwatervoorziening. In dat onderzoek zijn ook mogelijke maatregelen geïnventariseerd
variërend van het invoeren van debietafhankelijke lozingen op het
oppervlaktewater, aanpassing van de waterverdeling tussen de grote
rivieren en intensievere zuivering bij rioolwaterzuiveringsinstallaties en/of
drinkwaterbedrijven. Het Deltaprogramma Zoetwater, waar de waterbeschikbaarheid voor de verschillende watergebruikers (zoals drinkwater)
centraal staan, neemt dit mee bij de uitwerking van maatregelen. Het
onderwerp komt ook aan bod in de nieuwe gebiedsdossiers die dit jaar
worden opgesteld. In de nieuwe Beleidsnota Drinkwater, verwacht in
2020, zal ook worden gekeken of er redenen zijn om de maatregelen die
het RIVM heeft opgesteld nog eens tegen het licht te houden. Bij deze
trajecten worden ook de conclusies en aanbevelingen betrokken vanuit de
Evaluatie van de crisisaanpak en de Beleidstafel Droogte rond de
droogteperiode van de afgelopen zomer. Deze zal in 2019 tot aanbevelingen leiden. Met het klimaatbestendig inrichten van Nederland wordt
met deze aanbevelingen en trajecten rekening gehouden. Bij het zoeken
naar klimaatbestendige en waterrobuuste oplossingen kan de inrichting
van de hele fysieke leefomgeving als één integraal systeem beschouwd
worden. De integrale en gebiedsgerichte aanpak van de Nationale
Omgevingsvisie sluit hier bij aan.
Vraag 43: Op welke wijze gaat het kabinet zorgen dat eerst daken worden
benut voor het gebruik van zonnepanelen voordat kostbare landbouw- of
woningbouwgrond wordt gebruikt?
Antwoord 43: In het kabinetsperspectief NOVI heeft het kabinet voorkeur
uitgesproken voor zon op dak. Gelijktijdig is de motie Dik-Faber
(Kamerstuk 32 813, nr. 204) in uw Kamer aangenomen. Aan de uitwerking
van deze motie wordt nu gewerkt en ik zal begin 2019 berichten hoe het
gesprek met decentrale overheden over deze motie is verlopen. Ik zal
terugkomen op deze vraag bij uitwerking van de motie Dik-Faber c.s. waar
deze vraagstukken aan de orde zullen komen.
Vraag 44: De aanpak van bodemdaling zal gebiedsspecifiek moeten
worden ingevuld, maar in het kabinetsperspectief wordt niet duidelijk wat
het kabinet dan wel gaat doen om de decentrale overheden hierin te
steunen. Gaat het kabinet hiervoor kaders opnemen in de NOVI? Gaat het
kabinet de decentrale overheden ondersteunen door de mogelijkheid te
bieden voor adaptatie en transities bijvoorbeeld door inzet van rijksinstrumentarium voor regelgeving, subsidies, kennis en transitiekosten?
Antwoord 44: Bodemdaling vergroot opgaven met betrekking tot onder
meer water, energie en klimaat, infrastructuur, gebouwen, beheer van de
openbare ruimte in het stedelijk gebied, landbouw, landschap, natuur en
biodiversiteit en behoud van archeologisch erfgoed. Bodemdaling raakt
daarmee aan verantwoordelijkheden, taken en bevoegdheden van een
reeks partijen waaronder het Rijk, provincies, gemeenten, waterschappen,
bedrijfsleven, eigenaren van gebouwen en infrastructuur en terrein
beherende organisaties. Met de NOVI wil het Rijk stimuleren dat de
problematiek van bodemdaling wordt opgepakt in samenhang met andere

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 682, nr. 7

12

maatschappelijke opgaven als de energietransitie, klimaatadaptatie,
circulaire economie, kringlooplandbouw en vitaal platteland. Vanuit de
diverse dossiers kan het beschikbare instrumentarium zoals voor
regelgeving, kennis en subsidies worden benut. Via het Nationaal
Kennisprogramma Bodemdaling werken overheden, kennisinstellingen en
private partijen samen aan de ontwikkeling van kennis en het bieden van
handelingsperspectief voor het tegengaan van en omgaan met
bodemdaling.
Vraag 45: De aanpak van bodemdaling richt zich in het kabinetsperspectief
op veenoxidatie in het veenweidegebied. Er is ook veel bestaande
bebouwing op veen. De veenbodem daalt door de belasting met
bebouwing, met schade aan bebouwing, infrastructuur en openbare
ruimte als gevolg. Zijn deze problemen bekend bij het kabinet en zal in de
NOVI aandacht worden besteed aan de bestaande bebouwing op veen,
naast de reeds benoemde nieuwbouwopgave bij de stadsranden?
Antwoord 45: Deze problemen zijn bekend bij het kabinet. Zie verder het
antwoord op vraag 44.
Vraag 46: Bent u van plan grensoverschrijdende verduurzaming via
windenergie te bevorderen tussen het industriële cluster in Drenthe
Zuid-Oost en Niedersachsen? Zo ja, op welke manier? Zo nee, waarom
niet?
Antwoord 46: De Staatssecretaris van BZK heeft uw Kamer op
19 september jl. de governancerapportage met onze buurlanden doen
toekomen. In de samenwerkingsagenda met de Duitse deelstaat Nedersaksen is grensoverschrijdende samenwerking op het gebied van energie
en verduurzaming een van de prioriteiten.
Vraag 47: Hoe verhoudt de NOVI zich tot het Deltafonds en Deltaprogramma? Geeft de NOVI ook richting aan het Deltaprogramma en de
inrichting van het Deltafonds?
Antwoord 47: De hoofdlijnen van het waterbeleid met een doorkijk naar
2050 komen in de NOVI, de nadere uitwerking en uitvoering komen in een
Nationaal Waterprogramma. In het huidige Nationaal Waterplan 2016
-2021 is het rijksbeleid ten aanzien van de deltabeslissingen en voorkeursstrategieën verankerd. Deze vormen de basis voor de maatregelen en
voorzieningen die worden opgenomen in het deltaprogramma. De
deltabeslissingen en voorkeursstrategieën van het deltaprogramma
worden de komende anderhalf jaar herijkt. Het rijksbeleid dat voortvloeit
uit deze herijking zal landen in het Nationaal Waterprogramma.
Vraag 48: Wat is de ecologische draagkracht van de zee grenzend aan
Nederland? Hoe wordt de ecologische draagkracht bepaald?
Antwoord 48: De basis voor de draagkracht van de Noordzee is
vastgelegd in de Kaderrichtlijn Mariene Strategie (KRM) en wordt
uitgedrukt in de goede milieutoestand (GMT). In de Nederlandse mariene
strategie zijn de milieudoelen geformuleerd die moeten bijdragen aan het
bereiken in 2020 van de GMT in het Nederlandse deel van de Noordzee.
Deze milieudoelen zijn bepaald op grond van een beoordeling van de
milieutoestand van de Noordzee, zowel in OSPAR-verband (Intermediate
Assessment 2017) als in de vertaling daarvan voor Nederland in de
Actualisatie van de Mariene Strategie deel I (bijlage bij Kamerstuk 27 625,
nr. 434). De beschrijving van de ecologische draagkracht vertaalt zich in de
praktijk naar grenswaarden voor verontreiniging, vergunningvereisten
voor menselijke activiteiten om de verstorende effecten op dieren en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 682, nr. 7

13

habitat te beperken (zoals ten aanzien van geluidsbelasting en verstoring
van het habitat), het benodigde oppervlakte aan beschermde gebieden
voor Natura 2000 en KRM, en grenswaarden voor duurzaam beheerde
visbestanden.»
Vraag 49: Aan welke ecologische knelpunten wordt gerefereerd in de zin
«Het kabinet vindt dat alle belangen deel uitmaken van de afweging en
dat ecologische knelpunten moeten worden opgelost.»?
Antwoord 49: Het gaat om het behalen van de goede milieutoestand op
de Noordzee en om het wegnemen van de geconstateerde ecologische
knelpunten. Ik verwijs hiervoor naar de actualisatie van de beoordeling
van de milieutoestand van het Nederlandse deel van de Noordzee (zie het
antwoord op vraag 48).
Vraag 50: Wat verstaat het kabinet onder clustering van windmolens en
zonneweiden? Gaat dit over aantallen of over aantal Megawatt?
Antwoord 50: Met clustering wordt clustering in ruimtelijke zin verstaan.
Dit betekent concentratie van opwekking van hernieuwbare energie op
een beperkt aantal plekken waarmee andere plekken gevrijwaard blijven
van windmolens of zonnevelden. Clustering kan daarbij zowel op daken
als gronden. Clustering draagt niet alleen bij aan het voorkomen van
ruimtelijke afwenteling, maar ook aan kostenreductie. Clustering gaat over
elektriciteitsproductie (TWh), samenhangend met de opgave zoals die
wordt overeengekomen in het Klimaatakkoord.
Vraag 51: Waarom zijn alleen nog maar de lege gasvelden onder de
Noordzee geschikt voor opslag van CO2?
Antwoord 51: In beginsel is CO2-opslag mogelijk in (bijna) lege gas- en
olievelden en aquifers op zowel land als zee. EBN en Gasunie hebben in
opdracht van de Minister van Economische Zaken en Klimaat een studie
verricht naar het transport en opslag van CO2 in Nederland (Kamerstuk
31 510, nr. 69). In deze studie is het opslagpotentieel van Nederland
beschouwd op zowel land als zee. In de Structuurvisie Ondergrond heeft
het kabinet aangegeven dat in deze kabinetsperiode geen CCS op land zal
plaatsvinden. EBN en Gasunie geven aan dat er op de Noordzee circa
1.700 Mton aan praktische opslagcapaciteit beschikbaar is. Dit is ruim
voldoende om de komende decennia CO2 permanent op te slaan in (bijna)
uitgeproduceerde gasvelden.
Vraag 52: Hoe vertaalt de voorkeur voor zonnepanelen op daken zich
(mogelijk) in de praktijk?
Antwoord 52: Zie het antwoord op vraag 43.
Vraag 53: Aan welke randvoorwaarden wordt er gedacht bij het creëren
van grote clusters aan windmolenparken en zonneweiden?
Antwoord 53: In het kabinetsperspectief NOVI heeft het rijk aangegeven
dat het aan de medeoverheden is, in samenwerking met de energiesector
en andere belanghebbenden, om in de Regionale Energiestrategieën
(RESsen) invulling te geven aan de ruimtelijke inpassing van windmolenparken en zonneweiden. Het Rijk is daarbij betrokken vanuit het belang
dat de energietransitie voldoende ruimte krijgt om de nationale opgave,
op een voor de leefomgeving goede manier en op een kostenefficiënte
manier, te realiseren. Door gebiedsgericht verschillende functies te
combineren en zo veel mogelijk in te zetten op meervoudig ruimtegebruik,
kan de totale ruimteclaim worden beperkt. Maar het is op dit moment niet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 682, nr. 7

14

uit te sluiten dat soms ook keuzes gemaakt moeten worden tussen
verschillende ruimteclaims. De Nationale Omgevingsvisie zal hier
richtinggevende uitspraken in doen. De uiteindelijke afwegingen omtrent
deze ruimteclaims liggen vervolgens primair bij provincies en gemeenten,
zodat ingespeeld kan worden op de specifieke kenmerken van het gebied.
Vraag 54: Hoe wordt het uitgangspunt uit STRONG om de functies
mijnbouw en drinkwatervoorziening naast elkaar vorm te geven (functiescheiding) expliciet gemaakt in de NOVI?
Antwoord 54: Het in de Structuurvisie Ondergrond (STRONG) geformuleerde beleid zal worden geïntegreerd in de NOVI. In waterwingebieden,
grondwaterbeschermingsgebieden en boringvrije zones ter bescherming
van deze winningen is sprake van functiescheiding door het uitsluiten van
mijnbouwactiviteiten. In gebieden met nog aan te wijzen aanvullende
strategische grondwatervoorraden en in nationale grondwaterreserves is
niet op voorhand en in generieke zin sprake van functiescheiding. Bij de
zoektocht naar aanvullende strategische voorraden blijven de kansrijke
gebieden voor mijnbouw zoveel mogelijk buiten beschouwing.
Vraag 55: Hoe groot is dit ruimtegebrek in de ondergrond? Hoe zal inhoud
worden gegeven aan dit streven naar laagste maatschappelijke kosten? In
hoeverre kan 3D-ordening van boven- en ondergrond hierin bijdragen?
Antwoord 55: In de ondiepe ondergrond, en dan met name in de bovenste
meters, is in veel binnensteden nu al sprake van grote ruimtedruk.
Behalve tunnels, parkeergarages, funderingen van gebouwen, kelders,
glascontainers en boomwortels ligt er een dicht netwerk van bestaande
kabels en leidingen. In diverse steden is al geconstateerd dat er voor de
aanleg van een warmtenet helemaal geen plaats is in de ondergrond. Een
andere vorm van warmtevoorziening of herstructurering van de ondergrondse infrastructuur is dan noodzakelijk.
Het streven naar laagste maatschappelijke kosten vraagt om vroegtijdig
overleg tussen gemeenten, de diverse netbeheerders en andere betrokkenen, waarbij de belangen en wensen van verschillende partijen worden
gedeeld en gezamenlijk wordt gezocht naar oplossingen. Ervaringen in
onder meer Rotterdam leren dat deze samenwerking voor alle partijen
winst oplevert. Waar bij het ene project de gemeente of een netbeheerder
wat duurder uit is, levert een ander project voor hen weer voordeel op.
Ook zijn er constructies denkbaar waarbij kosten worden verevend tussen
de verschillende partijen. Bij 3D-ordening worden de kansen en belemmeringen bij het gebruik van de ondergrond direct vanaf het begin van
ruimtelijke planvorming meegenomen, zodat de ontwikkelingen op de
bovengrond en in de ondergrond op elkaar worden afgestemd. Dit
voorkomt dat pas in een laat stadium van planvorming wordt geconstateerd dat de bestaande ondergrondse infrastructuur niet aansluit bij de
nieuwe plannen, waardoor dure aanpassingen nodig zijn. Deze
benadering zal dan ook in de NOVI worden opgenomen.
Vraag 56: Gelet op het feit dat ruimte voor kabels en ruimte beperkt is, wie
gaat de coördinatie hiervoor ter hand nemen?
Antwoord 56: De gemeente is daarvoor de verantwoordelijke partij.
Vraag 57: Hoe wordt er in de NOVI voorzien dat toekomstige mogelijkheden voor de energietransitie nu door ontwikkelingen op de korte
termijn in de weg gezeten worden?
Antwoord 57: In de NOVI maakt de rijksoverheid haar ambities kenbaar
ten aanzien van de leefomgeving en geeft aan hoe het haar verantwoorde-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 682, nr. 7

15

lijkheid daarin neemt. Dit doet zij door het maken van integrale keuzes in
de richtinggevende uitspraken. Hiermee geeft het kabinet aan hoe op de
lange termijn voldoende ruimte beschikbaar moet komen voor de
energietransitie, in afweging met andere ruimtegebruikers. Met de
integrale keuzes faciliteert NOVI een belangenafweging tussen ontwikkelingen ten behoeve van de energietransitie en andere belangen zoals
woningbouw, economie en landschap. In het Kabinetsperspectief geeft
het kabinet aan dat voor de doelstelling voor 2050 al vóór 2030 systeemkeuzes nodig zijn. Dit wordt in samenwerking met de medeoverheden
gedaan. De afspraken uit het klimaatakkoord, ook afspraken die leiden tot
aanpassingen in de leefomgeving op de korte termijn, worden ruimtelijk
vertaald naar de NOVI. Vaak zullen keuzes gebiedsspecifiek zijn, en vindt
de keuze op regionaal of lokaal niveau plaats. Medeoverheden zijn er
verantwoordelijk voor om, in samenwerking met de energiesector en
andere belanghebbenden, in de RESen invulling te geven aan de
ruimtelijke inpassing van duurzame opwekking op land. Het Rijk is daarbij
betrokken vanuit het belang dat de energietransitie voldoende ruimte
krijgt om de nationale opgave, op een voor de leefomgeving goede
manier en op een kostenefficiënte manier, te realiseren.
Vraag 58: Hoe wordt het afwegingskader over welk gebruik van de bodem
de voorkeur heeft, opgesteld?
Antwoord 58: Zie antwoord vraag 16
Vraag 59: Kunt u aangeven waarom het industriecluster in ZuidoostDrenthe, bij Emmen, ontbreekt in figuur 1 op pagina 17 waar industrieclusters zijn benoemd waar verduurzaming en transitie spelen?
Antwoord 59: De figuur op pagina 17 is niet meer dan illustratief van aard
en beoogt slechts enkele voorbeelden te geven, niet een uitputtend
overzicht van relevante industrieclusters. Aan het ontbreken van een
bepaald cluster mag dan ook geen betekenis worden gehecht.
Vraag 60: Op basis van welke afweging worden zonneweiden toegestaan?
Antwoord 60: Zie het antwoord op vraag 43.
Vraag 61: Op basis waarvan is besloten dat warmtenetten de voorkeur
hebben boven de warmtevoorziening?
Antwoord 61: Het Kabinetsperspectief NOVI noemt voorkeur voor het
gebruik van warmtenetten voor de warmtevoorziening van woningen en
andere gebouwen. Deze netten maken het mogelijk om – indien aanwezig
– restwarmte uit de industrie of bijvoorbeeld geothermie hiervoor te
benutten. Dit voorkomt dat hier warmtepompen of andere methoden die
elektriciteit nodig hebben voor moeten worden ingezet. Dit beperkt op zijn
beurt de ruimte voor windmolens of zonneparken, die anders nodig zou
zijn om in deze elektriciteit te voorzien. Ook het gebruik van hernieuwbaar
gas voor warmte, via straks niet meer voor aardgas benodigde gasleidingen, kan hier aan bijdragen.
Vraag 62: Hoe vertaalt de voorkeur voor warmtenetten zich in de praktijk?
Antwoord 62: De keuze hoe regio’s in hun warmtebehoefte voor woningen
en andere gebouwen gaan voorzien zal in de RESsen worden gemaakt.
Decentrale overheden zijn hier verantwoordelijk voor. Het Rijk is hierbij
betrokken vanuit het belang van de leefomgeving en kostenefficiëncy.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 682, nr. 7

16

Rijk en decentrale overheden overleggen momenteel hoe de voorkeur
voor warmtenetten in de RESsen door kan werken. In de NOVI wordt dit
opgenomen.»
Vraag 63: Waar zit er financiële en wettelijke ruimte bij het Rijk en de
medeoverheden om onze leefomgeving klimaatbestendig in te richten?
Antwoord 63: Wettelijk gezien zijn er geen obstakels om Nederland
klimaatbestendig in te richten. Wel vindt op dit moment onderzoek plaats
naar nut en noodzaak van het aanpassen van bouwvoorschriften en
standaarden om meer te sturen op klimaatbestendig bouwen.
In de Nationale Klimaatadaptatie Strategie en het Deltaplan Ruimtelijke
adaptatie hebben overheden van alle niveaus zich verbonden aan
afspraken om te komen tot een klimaatbestendig en waterrobuuste
inrichting van Nederland in 2050. Gezien de toename van extreem weer in
de afgelopen jaren is versnelling en intensivering van klimaatadaptatie
noodzakelijk.
De Minister van I&W heeft op 20 november jl. een Bestuursakkoord
Klimaatadaptatie gesloten met de medeoverheden. Daarin zijn onder
meer afspraken gemaakt over de financiering van de versnelling en
intensivering van klimaatadaptatie. Het kabinet zet de komende twee jaar
€ 20 mln. extra middelen in voor de ondersteuning van de medeoverheden, om op basis van de uit te voeren stresstesten en risicodialogen te
komen tot uitvoeringsagenda’s met benodigde maatregelen in 2020. Deze
extra rijksmiddelen zijn ook bedoeld voor de aanpak van urgente
knelpunten en pilotprojecten bij overheden die reeds (nagenoeg) de
uitvoeringsagenda gereed hebben.
Het kabinet werkt momenteel ook aan een wijziging van de Waterwet,
waarmee het mogelijk wordt om vanaf 2021 maatregelen van medeoverheden voor het tegengaan van wateroverlast uit het Deltafonds te
bekostigen. Voor droogte en overstromingen is dat nu al mogelijk.
Vervolgens zal een tijdelijke impulsregeling worden opgesteld.
De medeoverheden zetten in totaal in op een gezamenlijke bijdrage van
ca. € 300 mln., bovenop de reguliere investeringen. Gemeenten en
waterschappen kunnen benodigde maatregelen bijvoorbeeld financieren
vanuit de opbrengsten uit rioolheffing en waterschapsbelasting.
Vraag 64: Wat verstaat het kabinet onder de leefomgeving klimaatbestendig inrichten?
Antwoord 64: In de afgelopen maanden heeft Nederland de gevolgen van
de klimaatverandering ondervonden door achtereenvolgens perioden van
extreme regenbuien (wateroverlast), hitte en droogte. Door klimaatverandering neemt de kans op deze extreme weersomstandigheden in
heftigheid en frequentie toe. Dat levert risico’s op voor bijvoorbeeld onze
economie (financiële schade), gezondheid, veiligheid en vitale infrastructuur.
Een klimaatbestendige leefomgeving is zoveel als mogelijk aangepast aan
de gevolgen van de klimaatverandering. Dat betekent dat bij de ruimtelijke
inrichting en in de gebouwde omgeving voorbereid wordt op en
aangepast aan (het beperken van) wateroverlast, hittestress en negatieve
gevolgen van droogte (o.a. verzilting van zoet water, bodemdaling, etc.).
Een klimaatbestendige inrichting is ook niet voor elke locatie gelijk.
Maatwerk is daarom geboden. Overheden voeren stresstesten uit om
risico’s per locatie vast te stellen. Op basis daarvan worden maatregelen
genomen. Op de ene locatie gaat het dan bijvoorbeeld om vergroening ter
voorkoming van hittestress, terwijl op de andere locatie maatregelen ten
behoeve van wateropvang of afwatering noodzakelijk zijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 682, nr. 7

17

Vraag 65: Wordt er ook gekeken naar biogene riffen, oesterbanken en
andere vormen van natuur bij de aanleg en inrichting van windmolenparken?
Antwoord 65: De komst van windparken op zee biedt kansen voor herstel
en ontwikkeling van natuur onder water. Onder meer de toepassing van
stortsteen ter bescherming van de turbinefunderingen tegen erosie geeft
mogelijkheden voor ontwikkeling van biogene riffen zoals oesterbanken.
Zo is om werk met werk te maken in een recent voorgenomen kavelbesluit
een voorschrift opgenomen ter vergroting van het geschikte habitat voor
van nature in de Noordzee voorkomende soorten middels kleine en grote
holen en spleten en (be)vestigingssubstraat in de steenstorting rondom
de windturbines. Daarbij kunnen ook andere partijen dan de vergunninghouder van de windparken een vergunning aanvragen voor het
aanbrengen van voorzieningen voor natuurherstel binnen windparken.
Voorbeelden hiervan zijn recent gerealiseerde initiatieven om binnen de
bestaande windparken Gemini en Luchterduinen platte oesters uit te
zetten.
Vraag 66: Hoe kunnen natuur, voedselproducten en visserij mee profiteren
van de kavelbesluitvoorschriften ten aanzien van meer ruimte voor
windmolenparken?
Antwoord 66: De voorschriften van de kavelbesluiten regelen die effecten
van windparken op zee die mogelijke negatieve impact hebben op de
natuur of andere belangen. De voorschriften bevatten daarvoor mitigerende maatregelen en normen. De kavelbesluiten regelen niets voor het
overige (mede)gebruik van de ruimte binnen windparken op zee. Die
ruimte is in principe vrij voor andere activiteiten, waaronder voedselproductie en visserij. Wel bevat de beleidsnota Noordzee, die onderdeel is
van het Nationaal Waterplan 2016–2021, vooralsnog een verbod voor
visserij met bodemberoerende vismethoden binnen windparken. Hiermee
wordt tevens het herstel van de bodemnatuur binnen de windparken
bevorderd.
Voor zover activiteiten op zee op basis van de Waterwet vergunningplichtig zijn, kan voor een dergelijke activiteit binnen een windpark een
vergunning worden aangevraagd. Rijkswaterstaat zal als vergunningverlener beoordelen of die activiteit te verenigen is met het windpark en de
vergunning al of niet of onder voorwaarden verlenen.
Vraag 67: Op welke wijze gaat het kabinet vernieuwende vormen van
woningbouw waarbij woontorens gezinsvriendelijk worden gemaakt
stimuleren?
Antwoord 67: Het is van belang dat de woningvoorraad aansluit op de
woonbehoefte. Gemeenten hebben het beste zicht op de woonbehoefte
en de wijze waarop gezinsvriendelijke woontorens hier op in kunnen
spelen. Gemeenten en ontwikkelaars kunnen de hulp inroepen van het
expertteam woningbouw als ze bij de uitwerking van vernieuwende
woonvormen tegen belemmeringen aanlopen.
Vraag 68: Onderschrijft u de constatering dat de verstedelijkingsopgave
breder is dan regio’s met groei en vraag en is zij bereid bij de Ontwerp
NOVI aandacht te besteden aan nieuwe concepten en systeemveranderingen voor de mobiliteit in dunner bevolkte regio’s?
Antwoord 68: Het kabinetsperspectief beschrijft verstedelijking als urgente
opgave waarbij de groei van Nederlandse steden extra inzet vraagt op het
gebied van bereikbaarheid. Tegelijkertijd staat buiten het stedelijk gebied
de betaalbaarheid van het klassieke regionaal openbaar vervoer onder

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 682, nr. 7

18

druk onder andere als gevolg van krimp. In die gebieden kunnen nieuwe
concepten op basis van vraaggericht, flexibel vervoer (waaronder MaaS)
een oplossing bieden. Zoals blijkt uit mijn brief van 14 november jl.,
Kamerstuk 31 757, nr. 97 en de daarbij gevoegde Tweede voortgangsrapportage Actieplan Bevolkingsdaling) heb ik in brede zin, dus ook waar het
gaat om mobiliteitsvraagstukken, aandacht voor regio’s die geen groei
kennen. Deze regio’s liggen veelal in meer perifere gebieden. Het
Mobiliteitsfonds en -agenda zullen de ruimte bieden om, bijvoorbeeld in
het kader van het toekomstbeeld OV, in te zetten op deze nieuwe slimme
mobiliteitsconcepten die de vraag naar mobiliteit van gebruikers centraal
stelt. In de ontwerpNOVI zullen hiervan de hoofdlijnen staan.
Vraag 69: Welke mogelijkheden ziet u, naast het binnenhalen van
particulier geld, om toch nieuwe investeringen te kunnen doen ten
behoeve van de aansluiting van nieuwe verstedelijkingslocaties op de
verschillende vervoersvormen?
Antwoord 69: In het kabinetsperspectief is het uitgangspunt dat de
ontwikkeling van locaties voor wonen, werken en voorzieningen worden
geconcentreerd nabij bestaande en nieuwe knooppunten in het mobiliteitssysteem. Daarmee wordt ingezet op optimale benutting van het
bestaande vervoersnetwerk. Indien er toch investeringen nodig zijn om
nieuwe verstedelijkingslocaties te ontsluiten, is de regio in eerste instantie
verantwoordelijk. Bij omvangrijke, complexe, samenhangende opgaven
op het vlak van ontwikkeling van woningbouw, werklocaties en mobiliteit
wordt nauw samengewerkt met decentrale overheden en betrokken
departementen in bijvoorbeeld de gebiedsgerichte bereikbaarheidsprogramma’s. In verschillende programma’s worden de mogelijkheden van
alternatieve vormen van bekostiging onderzocht. Zo wordt het aspect van
alternatieve bekostiging meegenomen in het bereikbaarheidsprogramma
van de MRDH. Ook is dit onderwerp opgepakt binnen het Toekomstbeeld
OV. De resultaten hiervan worden meegenomen in de contouren van het
Toekomstbeeld OV die begin 2019 met uw Kamer worden gedeeld. Tevens
zullen de lessen worden meegenomen in de ontwerpNOVI.
Vraag 70: Welke manier kan de NOVI bijdragen aan de transitie van
fossiele brandstoffen naar alternatieve brandstoffen (denkend aan
waterstof, biobrandstoffen en synthetische kerosine)?
Antwoord 70: Voor de transitie naar duurzame brandstoffen is ruimte
nodig, dan wel een aanpassing van huidig ruimtegebruik. Niet alleen de
laadinfrastructuur voor elektrisch laden vraagt ruimte, ook voor de
productie van «nieuwe» schonere brandstoffen (waterstof, biobrandstoffen en synthetische kerosine) kan ruimte nodig zijn. In de NOVI wordt
richting gegeven voor het samengaan van, of kiezen tussen verschillende
belangen wanneer verschillende ruimtelijke claims elkaar beconcurreren.
Gezien het grote belang van de brandstoffentransitie maakt de ruimtelijke
claim daarvan hier onderdeel van uit.
Vraag 71: Hoe ziet de opgave eruit voor bodemdaling in stedelijke gebied?
Antwoord 71: Bodemdaling in het stedelijk gebied wordt naast oxidatie
van veen in belangrijke mate veroorzaakt door bodembelasting door
bebouwing, verkeer en vervoer, infrastructuur en ophoogmaterialen.
Bodemdaling in het stedelijk gebied leidt tot extra kosten voor aanleg,
beheer en onderhoud van gebouwen, infrastructuur en de openbare
ruimte en vergroot de opgaven voor onder meer klimaatadaptatie en
behoud van gebouwd en archeologisch erfgoed.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 682, nr. 7

19

Met stedelijk grondwaterpeilbeheer en het gebruik van lichte bouw- en
ophoogmaterialen kan bodemdaling worden beperkt en kunnen de
maatschappelijke kosten door bodemdaling in de hand worden gehouden.
Vraag 72: Wat is de betekenis van het kaartje op pagina 22 van het
Kabinetsperspectief? Waarom zijn hierop wel alle regionale luchthavens
opgenomen, maar niet de regionale havens? Welke gevolgen heeft dit
voor de regionale havens?
Antwoord 72: De kaart op p.22 van het Kabinetsperspectief visualiseert de
uitspraken voor wat betreft verstedelijking en is illustratief (en niet
richtinggevend) voor de beschreven opgaven. Aangezien in dat
perspectief expliciet de spanning tussen wonen en vliegen is vermeld
inclusief de «luchtvaartgesprekken» die door heel Nederland zullen
plaatsvinden, zijn Schiphol en de vijf regionale luchthavens waarop dat
betrekking heeft afgebeeld. In het kader van de verstedelijkingsopgave zijn
in het Kabinetsperspectief alleen de Rotterdamse en Amsterdamse haven
genoemd vanwege de ruimtelijke spanning die daar speelt tussen de
havenfunctie en de (voorgenomen) woningbouw. Bij andere grote(re)
havens speelt deze spanning niet op deze schaal en in deze mate. Om die
reden komen deze andere havens ook niet in het Kabinetsperspectief en
dus ook niet op de kaart terug. In de ontwerpNOVI zal vanzelfsprekend
ingegaan worden op de (ruimtelijke) opgaven in relatie tot de Nederlandse havens, luchthavens en industrieclusters.
Vraag 73: Wat zijn kwalitatief hoogwaardige gemengde en gezonde woonen werkmilieus met groen en water?
Antwoord 73: In het kader van de verstedelijkingsopgave worden in de
NOVI gemengde woon- en werkmilieus gestimuleerd. Menging van
functies biedt diverse voordelen, waaronder efficiënter en evenwichtiger
gebruik van mobiliteitssystemen, meer economische dynamiek (agglomeratievoordelen), meer sociale veiligheid en hogere waardeontwikkeling
van vastgoed. De leefbaarheid in deze nieuwe gebieden is hiermee
gediend. Het verder inzetten op compacte verstedelijking is alleen
wenselijk als dit gepaard gaat met voldoende ontwikkeling van groen- en
blauwstructuren. Dit draagt bij aan gezonde steden (met verbeterde
luchtkwaliteit), die klimaatbestendig zijn (voldoende water opvangen) en
aan stedelijke kwaliteit waar behoefte aan is.
Vraag 74: Welke stappen moeten er in besluitvorming worden genomen
om bij alle locatiekeuzes en inrichting de maatregelen en kosten voor
mobiliteitsoplossingen, klimaatadaptatie en mitigatie, gezondheid en
luchtkwaliteit mee te laten wegen?
Antwoord 74: Bij de daadwerkelijke besluiten over gebiedsontwikkeling
spelen kosten en baten, maar ook milieu en leefomgevingseffecten, altijd
een grote rol. Bij de analyses die daarvan worden gemaakt, worden de
genoemde onderwerpen altijd expliciet betrokken bij de besluitvorming.
Aangezien deze keuzes in het algemeen betrekking hebben op lokale en
soms provinciale schaal, liggen deze analyses voor bij de colleges en
gemeenteraden wanneer die deze keuzes maken. Mochten er in de NOVI
of in uitwerkingen in het verlengde van de NOVI concrete inrichtings- en
locatiekeuzes worden gemaakt, dan zullen daarvoor ook dergelijke
analyses moeten worden gemaakt, bijvoorbeeld in een (plan)mer.
Vraag 75: In hoeverre wordt met deze NOVI ook een richting gegeven voor
de actualisering van het MIRT in de toekomst?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 682, nr. 7

20

Antwoord 75: Op dit moment wordt, in het kader van de omvorming van
het infrastructuurfonds naar het mobiliteitsfonds, naar de MIRT spelregels
gekeken. Dit loopt parallel aan de totstandkoming van de NOVI. In de
NOVI worden op het gebied van mobiliteit de uitgangspunten opgenomen
die hierin ontwikkeld worden. Wat in de NOVI staat is dan in lijn met
eventueel geactualiseerde spelregels, en andersom. In 2019 worden de
MIRT-spelregels geëvalueerd, ook dit kan leiden tot een verdere actualisering van het MIRT.
Vraag 76: Op welke manier wordt de beschikbaarheid van voldoende
zoetwater van goede kwaliteit in het kader van klimaatverandering (incl.
maatregelen zoals waterberging) meegewogen bij de opgaven rond
verstedelijking en het landelijk gebied?
Antwoord 76: In het Deltaprogramma Zoetwater is afgesproken dat alle
regio’s in Nederland de waterbeschikbaarheid in beeld brengen: de
beschikbaarheid van zoetwater voor de verschillende gebruiksfuncties
zoals landbouw, natuur, scheepvaart, industrie en drinkwater, nu en in de
toekomst, onder normale en droge omstandigheden. Daarmee ontstaat
voor alle overheden en watergebruikers transparantie over het risico op
watertekorten, komen optimalisatiemogelijkheden in beeld en kunnen
afspraken worden vastgelegd. De ruimtelijke afwegingen vinden plaats in
de gebiedsprocessen, bijvoorbeeld in het kader van het IBP Vitaal
Platteland en worden vastgelegd in de NOVI-omgevingsagenda’s en
ruimtelijke plannen. Daarbij is aandacht voor expliciet meewegen van
waterbeschikbaarheid bij gebiedsontwikkelingen, risico’s op tekorten voor
de verschillende gebruikers en ontwikkelingen die de watervraag
beïnvloeden.
Vraag 77: Komt het kabinet met een plan om bodemdaling in veenweidegebieden tegen te gaan? Wanneer mag de Kamer dit plan verwachten?
Antwoord 77: De problematiek van veenbodemdaling in veenweidegebieden en mogelijkheden om op een kosteneffectieve manier bodemdaling tegen te gaan en met bodemdaling om te kunnen gaan verschilt
sterk van gebied tot gebied. Vanuit hun verantwoordelijkheid voor de
ruimtelijke ordening is het primair aan provincies om via regie op een
gebiedsaanpak toekomstvisies voor veenweidegebieden op te stellen in
samenhang met andere gebiedsopgaven zoals met betrekking tot water
en ruimtelijke adaptatie, de energietransitie, kringlooplandbouw, circulaire
economie, vitaal platteland, landschap, natuur en biodiversiteit en
cultuurhistorisch erfgoed. Provincies doen dat in goed overleg met andere
decentrale overheden, het landbouwbedrijfsleven, maatschappelijke
organisaties, terrein beherende instanties en bewoners en gebruikers van
het gebied. Provincies zetten het beschikbare instrumentarium, voor
bijvoorbeeld natuur- en ruimtelijk beleid, op een samenhangende wijze in.
Het kabinet steunt dit.
In het voorstel voor hoofdlijnen van een Klimaatakkoord is opgenomen
dat nadere afspraken met het Rijk zullen worden gemaakt over (financiële)
middelen en instrumenten die hiervoor nodig zijn, inclusief de rolbepaling
van de rijksoverheid. Deze uitwerking is onderdeel van de verdere
gesprekken aan de klimaattafel Landbouw en landgebruik.
Vraag 78: Klimaatverandering kan leiden tot verzilting van innamepunten
voor de drinkwatervoorziening en tot hogere concentraties aan verontreinigende stoffen uit de landbouw of industrie. Hoe wordt hiermee rekening
gehouden bij het klimaatbestendig inrichten van Nederland?
Antwoord 78: Zie het antwoord op vraag 42.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 682, nr. 7

21

Vraag 79: Wordt hierbij ook gekeken naar het stoppen van de landbouw in
de diepere veengebieden? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 79: Via onder meer het Nationaal Kennisprogramma Bodemdaling, onderzoek in het kader van de tentoonstelling Places of Hope (zie:
https://issuu.com/chello33/docs/placesofhope_brochure_veenatelier_d) en
de uitvoering van gebiedspilots in het kader van het Klimaatakkoord,
worden mogelijke maatregelen onderzocht om bodemdaling tegen te
gaan en hoe met bodemdaling in een gebied om kan worden gegaan.
Hierbij wordt niet alleen gekeken naar maatregelen waarmee bodemaling
kan worden vertraagd, zoals met de inzet van innovatie drainagetechnieken, maar ook naar alternatieve (natte) vormen van landgebruik
waarmee verdere bodemdaling mogelijk tot stilstand kan worden
gebracht in combinatie met andere verdienmodellen voor de agrarische
ondernemer en het willen realiseren van bredere gebiedsgerichte
opgaven.
Vraag 80: Op welke manier draagt de NOVI bij aan het halen van de
doelen van de KRW?
Antwoord 80: zie het antwoord op vraag 40.
Vraag 81: Denkt het kabinet in de korte termijn die nog rest, alvorens de
NOVI wordt vastgesteld, te kunnen voldoen aan de opdracht die de
Omgevingswet ons geeft om een samenhangende visie op de fysieke
leefomgeving te geven en een langetermijnperspectief te schetsen? Kan
worden uitgelegd hoe het kabinet van plan is dat te doen en tegelijkertijd
ook keuzes te maken?
Antwoord 81: Ja. In aanloop naar de visie en het langetermijnperspectief
zijn in het Kabinetsperspectief de eerste keuzen gemaakt. Het kabinet zal
die verder uitwerken in de ontwerpNOVI, waarin de keuzes worden
aangescherpt en de blik verbreed van de prioriteiten naar de volledige
reikwijdte van de fysieke leefomgeving. In het proces van de NOVI is en
wordt steeds het maatschappelijk en politiek debat gezocht. Zoals is
uiteengezet in het kabinetsperspectief ziet het kabinet de NOVI niet als
eindpunt maar als begin van een cyclisch traject, wat onder meer betekent
dat niet alleen in de NOVI zelf maar ook in de uitwerking en uitvoering
daarvan nadere keuzes gedaan zullen worden.
Vraag 82: Zal het onderdeel landbouw in de NOVI aangepast worden aan
de afspraken van de Tafel Landbouw&Landgebruik van het Klimaatakkoord?
Antwoord 82: In het Klimaatakkoord worden afspraken gemaakt over
energie en klimaat en in de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) over de
inrichting van Nederland. Beide processen hebben veel met elkaar te
maken. De afspraken in de beide trajecten zullen dan ook nauw op elkaar
aansluiten.
Vraag 83: Waarom is waterpeilverhoging niet nu al noodzakelijk in
veenweidegebieden om de genoemde negatieve effecten van bodemdaling tegen te gaan?
Antwoord 83: Waterpeilverhoging in veenweidegebieden is noodzakelijk
om de negatieve effecten van bodemdaling tegen te gaan. Met geleidelijke waterpeilverhoging in combinatie met de inzet van innovatieve
drainagetechnieken kan bodemdaling wellicht worden vertraagd, met
verdergaande waterpeilverhoging in combinatie met alternatieve (natte)
vormen van landgebruik kan verdere bodemdaling wellicht tot stilstand

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 682, nr. 7

22

worden gebracht. Nader onderzoek via onder meer gebiedspilots moet
uitwijzen welke waterpeilverhoging met bijbehorend landgebruik in welke
gebieden kosteneffectief kan worden uitgevoerd en toekomstperspectief
biedt voor het desbetreffende gebied, mede in relatie tot het willen
realiseren van bredere gebiedsopgaven.
Vraag 84: Klopt het dat voor het herstellen van de biodiversiteit en het
behalen van de internationale natuurdoelen niet alleen het areaal
natuurgebied leidend is? Zo ja, op welke wijze gaat de NOVI concreet
richting geven in het botsen van belangen bij deze richting, zoals
bijvoorbeeld het mestbeleid?
Antwoord 84: Inderdaad klopt het dat voor het herstellen van de biodiversiteit en het behalen van de internationale natuurdoelen niet alleen wordt
ingezet op het areaal natuurgebied.
Het kabinet zet ook in op het verbeteren van de condities voor biodiversiteit in andere areaaltypen. Zo is in de Visie «Landbouw, natuur en
voedsel, Waardevol en verbonden» de transitie naar een kringloop- en
natuurinclusieve landbouw speerpunt (Kamerstuk 35 000 XIV, nr. 5). Dat
doen we door in te zetten op het sluiten van kringlopen en verminderen
van emissies en verliezen, maar ook door het verbeteren van de kwaliteit
en biodiversiteit in en op de bodem. Het mestbeleid wordt mede om deze
reden herzien.
Het principe in de NOVI van functiecombinatie wordt tevens toegepast
voor natuur in de stad en natuur in de openbare ruimte (zoals ook blijkt uit
de aangenomen moties Motie Weverling (Kamerstuk 35 000 XIV, nr. 25) en
de motie Geurts (Kamerstuk 35 000 XIV, nr. 32).
In het antwoord op vraag 16 is in brede zin ingegaan op de manier
waarop in de NOVI zal worden omgegaan met het botsen van verschillende belangen.
Vraag 85: Het kabinet stelt dat o.a. het minimaliseren van emissies
centraal staat bij het thema landbouw. Hoe wordt dit concreet ingevuld in
relatie tot verbeteren van de waterkwaliteit?
Antwoord 85: Het minimaliseren van emissies uit de landbouw is een
centrale opgave vanuit de LNV-visie die september jl. is uitgebracht: het
terugbrengen van de schade aan het ecosysteem door o.a. verontreiniging van bodem, water en lucht moet een belangrijk resultaat zijn van
de omslag die deze visie voorstaat, waarvan het streven naar voortdurende verlaging van het gebruik van grondstoffen door een efficiëntere
benutting in kringlopen de kern vormt. In het verlengde van de
EU-Nitraatrichtlijn wordt nutriëntenbelasting door de landbouw van
grond- en oppervlaktewater teruggedrongen door uitvoering van
Actieprogramma’s Nitraatrichtlijn en het mestbeleid als geheel. Daarbij
gaat het onder andere om gebruiksnormen- en gebruiksvoorschriften
mest en productierechten. Momenteel wordt het zesde Actieprogramma
(2018–2021) uitgevoerd, dat een breed palet aan maatregelen en aanscherpingen met betrekking tot mest bevat, met het doel de waterkwaliteit
verder te verbeteren.
Terugdringing van emissie van gewasbeschermingsmiddelen naar
oppervlaktewater gebeurt in het kader van hoofdlijn akkoorden tussen
overheid, landbouwsector en industrie. De nota «Gezonde Groei,
Duurzame Oogst» bevat doelen voor het verbeteren van de waterkwaliteit
en maatregelen om deze doelen te realiseren. In 2016 is het hoofdlijnenakkoord waterzuivering in de glastuinbouw afgesloten. Op 1 januari 2018
zijn nieuwe emissiebeperkende maatregelen van kracht geworden
(waterzuiveringsplicht, verbrede teeltvrije zone, hoger percentage
driftreductie). Er wordt op dit moment gewerkt aan de «Toekomstvisie
gewasbescherming 2030». Hierin is het doel de emissie terug te dringen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 682, nr. 7

23

tot nagenoeg nul. Het hoofdlijnenakkoord gewasbescherming open
teelten waar aan nu gewerkt wordt, zal dit punt nader uitwerken.
Het programma Delta-aanpak waterkwaliteit, waar LNV in participeert,
stimuleert samenwerking tussen alle organisaties verantwoordelijk voor
verbetering en bestendiging van de waterkwaliteit. Dit alles draagt bij aan
het bereiken van de doelen van de Kaderrichtlijn Water, die een chemisch
schone en ecologisch gezonde waterkwaliteit voorstaat.
Met bovengenoemde programma’s en akkoorden dragen veel partijen in
het landelijk gebied bij aan verbetering van de waterkwaliteit. Betere
waterkwaliteit leidt tot een gezondere leefomgeving en vergroot de
mogelijkheden voor multifunctioneel ruimtegebruik.
Vraag 86: Op welke wijze wordt er met kringlooplandbouw en natuurinclusieve landbouw gedaan aan klimaat adaptief en mitigerend boeren?
Antwoord 86: Zowel kringlooplandbouw als een natuurinclusieve
bedrijfsvoering streven naar én het verminderen van de klimaatdruk
vanuit land- en tuinbouw en visserij én het creëren van een veerkrachtig
productiesysteem, door gebruik te maken van functionele biodiversiteit en
natuurlijke processen (natuurlijke bodemvruchtbaarheid, vochtregulering
van de bodem, natuurlijke plaagwering, etc.). Volgens de LNV-visie
Waardevol en verbonden is kringlooplandbouw een «onontkoombaar en
sluitend antwoord» op onder andere de vraag hoe de agrofoodsector zijn
bijdrage kan leveren aan het temperen van de temperatuurstijging als
gevolg van de uitstoot van broeikasgassen. Een veerkrachtig systeem is
beter bestand tegen schokken en extreme weersomstandigheden.
Binnenkort zal de Minister van LNV een brief naar de Tweede Kamer
sturen met daarin haar inzet gericht op het meer klimaatadaptief maken
van de Nederlandse landbouw. Daarnaast heeft de Minister van LNV u een
brief met haar bodemstrategie toegestuurd, waarin is aangekondigd om
samen met stakeholders een actieprogramma landbouwbodems uit te
werken (Kamerstuk 30 015, nr. 54).
In de brochure «Maatregelen natuurinclusieve landbouw», die als bijlage
bij Kamerstuk 33 576, nr. 114 naar uw Kamer is gestuurd, geven
Wageningen Research en het Louis Bolk Instituut voor verschillende
natuurinclusieve maatregelen kwalitatief aan welke effecten ze hebben op
klimaatmitigatie en -adaptatie.
Vraag 87: Hoe zal er binnen de NOVI aandacht worden besteed aan de
leefbaarheid en bereikbaarheid van het platteland?
Antwoord 87: In de ontwerpNOVI zal de leefbaarheid en bereikbaarheid
van het landelijk gebied een volwaardige plaats krijgen, mede in relatie tot
krimp.
Vraag 88: Wat zijn mogelijke criteria en schaalgrootte voor aanwijzing als
perspectiefgebied en voor welke periode wordt een gebied aangewezen
als perspectiefgebied?
Antwoord 88: In het Kabinetsperspectief is verwoord dat bij de keuze voor
de perspectiefgebieden wordt uitgegaan van de volgende criteria:
1) samenkomen van meerdere urgente opgaven zoals benoemd in de
NOVI, 2) regionale schaal; de effecten van projecten zijn locatiegebonden,
3) noodzaak voor meerjarige aanpak, 4) betrokkenheid en eigenaarschap
van meerdere overheden – waaronder het Rijk – en maatschappelijke
partijen 5) legitimiteit van inzet van het Rijk; de Rijksinzet moet
aantoonbaar noodzakelijk zijn, markt en regio kunnen het niet alleen
realiseren 6) gericht op uitvoering na 2020 met 2050 als horizon.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 682, nr. 7

24

Vraag 89: Wat is het voordeel is om tot perspectiefgebied verheven te
worden en wat kan het betekenen voor een regio indien deze geen status
als perspectiefgebied heeft?
Antwoord 89: In perspectiefgebieden worden complexe gebiedsopgaven
op een geïntegreerde wijze aangepakt. Kenmerkend voor deze gebieden is
dat meerdere grote transitieopgaven samenkomen die urgent zijn. Denk
hierbij aan woningbouwtekorten, energietransitie, klimaatadaptatie en
mobiliteitsopgaven. Een grotendeels sectorale aanpak zou de aanpak
hiervan uitermate kostbaar en ruimteverslindend maken. Door middelen
anders in te zetten en de governance van een gebied anders in te richten
wordt meerwaarde in de fysieke leefomgeving gerealiseerd op een
kosteneffectieve en ruimtebesparende wijze. Door experimenten beogen
we doorbraken te realiseren die een voorbeeldwerking voor andere delen
in het land hebben. De belangrijkste doelen zijn het verbeteren van de
kwaliteit van de leefomgeving en inspelen op urgente maatschappelijke
behoeften door strategische samenwerking en het combineren van
middelen en ruimte.
Vraag 90: Komen krimpgebieden ook in aanmerking voor een status als
perspectiefgebied? Ook in deze gebieden kunnen grote transitie-opgaven
tegelijkertijd spelen.
Antwoord 90: Ja, krimpgebieden kunnen ook in aanmerking komen voor
een status als perspectiefgebied als er sprake is van duidelijke transitie
en/of transformatieopgaven en als voldaan wordt aan de andere criteria
voor de perspectiefgebieden. Zie ook het antwoord op vraag 88.
Vraag 91: Wat is het onderscheid tussen de Perspectiefgebieden,
Omgevingsagenda’s en Regiodeal? Hoe wordt voorkomen dat er een
gefragmenteerde Rijksinzet in de regio ontstaat?
Antwoord 91: In omgevingsagenda’s wordt de NOVI landsdekkend
gebiedsgericht uitgewerkt. De lokale, provinciale en nationale visies
worden hierin aan elkaar gekoppeld en voor het gebied geconcretiseerd,
zodat de basis wordt gelegd voor afgestemde (investerings)beslissingen.
Deze agenda’s zijn structureel. Voor specifieke onderwerpen (deelgebieden en/of sectoren) kunnen op basis van de omgevingsagenda’s
nadere uitwerkingen worden gemaakt. Zo vallen de perspectiefgebieden
ook onder de Omgevingsagenda’s. Deze richten zich op subgebieden waar
de opgaven dermate complex zijn dat de huidige aanpak te kort schiet.
Het gaat om gerichte opgaven die op een langere termijn spelen dan bij
de huidige regiodeals. De complexiteit vraagt om een nieuwe aanpak en
instrumenten. De gebieden kunnen als voorbeeld dienen voor andere
gebieden.
Fragmentatie in de inzet zal worden voorkomen, juist door de Omgevingsagenda’s overkoepelend vorm te geven, met daarbinnen ruimte voor
specifieke inzet waar dit meerwaarde heeft.
Vraag 92: Kunt u aangeven waarom u heeft gekozen voor perspectiefgebieden en wat u beoogt te bereiken met het aanwijzen van perspectiefgebieden?
Antwoord 92: De NOVI stimuleert een geïntegreerde aanpak van urgente
maatschappelijke opgaven in de fysieke leefomgeving, op plaatsen waar
de complexiteit van de opgaven zo groot is dat onze huidige werkwijze te
kort schiet. Perspectiefgebieden beogen doorbraken te realiseren (zie ook
antwoord bij vraag 88).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 682, nr. 7

25

Vraag 92: Er zal sprake kunnen zijn van het ontstaan van een mogelijke
concurrentiestrijd tussen gebieden om de status van perspectiefgebied te
krijgen. Hoe kan een dergelijke concurrentiestrijd tussen regio’s die de
status van perspectiefgebied willen bemachtigen voorkomen worden?
Antwoord 93: Zie ook de antwoorden op vragen 88 en 91. Gebieden met
de grootste complexiteit in het realiseren van nationale belangen worden
als perspectiefgebieden aangewezen. Van dergelijke gebieden is zijn er in
Nederland een gelimiteerd aantal. De perspectiefgebieden zullen lessen
opleveren die ook elders en op andere schaal kunnen worden toegepast.
Vraag 94: Hoe gaat de NOVI investeringen van betrokken departementen
richten en gebiedsgericht integreren?
Antwoord 94: Zie antwoord vraag 4
Vraag 95: Hoe geeft u de structurele inzet van het Rijk in de regio vorm?
Schept de NOVI daarbij een nieuw governance perspectief?
Antwoord 95: Uitgangspunt is werken als één overheid. Het Rijk stelt niet
alleen kaders, maar is ook samenwerkingspartner in de aanpak van
regionale opgaven. De benodigde inzet van het Rijk wordt uitgewerkt in
omgevingsagenda’s met een bij de opgave passende vorm van governance en organisatie. Zie ook antwoord vraag 4.
Vraag 96: In hoeverre zijn de decentrale overheden betrokken geweest bij
het opstellen van het perspectief op de NOVI en worden zij betrokken bij
het ontwerp van de NOVI?
Antwoord 96: De totstandkoming van de NOVI vindt plaats in nauwe
samenwerking met de medeoverheden. Op gezette momenten wordt op
ambtelijk en bestuurlijk niveau overleg over de NOVI gevoerd, zowel
formeel als informeel. De medeoverheden hebben zodoende op verschillende momenten input geleverd voor het Kabinetsperspectief. Daarnaast
hebben de medeoverheden via de koepelorganisaties notities aangeleverd
om de NOVI te versterken, waaronder het «Manifest NOVI – Naar een
nieuw Nederland». Tevens heeft het Rijk samen met regionale overheden
door het hele land gebiedsdialogen georganiseerd in het kader van de
NOVI. In deze gebiedsdialogen verdiepen Rijk en regio gezamenlijk de
verschillende (urgente) opgaven in de leefomgeving en worden de kansen
voor samenwerking verkend. Al deze opbrengsten zijn gebruikt bij de
totstandkoming van het Kabinetsperspectief, en vormen waardevolle
input voor de ontwerpNOVI. Het komende jaar wordt in samenwerking
met de medeoverheden gewerkt aan het bestuursakkoord NOVI waarin
aanvullende afspraken gemaakt over de samenwerking.
Vraag 97: Hoe verhouden de landsdekkende omgevingsagenda’s zich tot
de NOVI en hoe verhouden omgevingsagenda’s zich tot lokale en
regionale omgevingsplannen?
Antwoord 97: In de omgevingsagenda’s wordt de NOVI gebiedsgericht
uitgewerkt. Deze wordt met provincies en gemeenten opgesteld. De
omgevingsagenda geeft – samen met de provinciale omgevingsvisies en
gemeentelijke omgevingsvisies – richting aan de provinciale omgevingsverordeningen en de gemeentelijke omgevingsplannen. Gemeenten en
provincies houden hun eigen verantwoordelijkheid voor keuzes in de
fysieke leefomgeving. Zie ook de antwoorden op de vragen 22 en 37.
Vraag 98: Hoe verhoudt het bovenaf aanwijzen van perspectiefgebieden
zich tot de doelstelling om decentrale overheden zelf meer invulling te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 682, nr. 7

26

laten geven aan het omgevingsplan? Is hiermee sprake van nationale
regie als het zo uitkomt?
Antwoord 98: Het omgevingsplan wordt een bevoegdheid van de lokale
overheden, zoals nu het geval is bij de huidige bestemmingsplannen. De
gemeenten hebben het primaat voor de toedeling van functies aan
locaties en het met het oog daarop stellen van regels op hun grondgebied. Perspectiefgebieden hebben primair betrekking op nationale
opgaven waaraan sowieso door verschillende betrokkenen (w.o. Rijk en
decentrale overheden) samen zal moeten worden gewerkt. Perspectiefgebieden komen daarmee dus ook niet in de plaats van
bestemmingsplannen/omgevingsplannen. Deze plannen zijn juist mede
nodig om uiteindelijk de opgaven in de perspectiefgebieden te realiseren.
Tegelijkertijd volgt aanwijzing van perspectiefgebieden uit een traject dat
Rijk en regio samen doorlopen bij het opstellen van de Nationale
Omgevingsvisie. Net als bij de eerder vastgestelde bereikbaarheidsprogramma’s zal het besluit over perspectiefgebieden onderwerp zijn van
bestuurlijk overleg tussen Rijk en regio.
Vraag 99: Wat wordt er bedoeld met een programmatische aanpak van
perspectiefgebieden door middel van nieuwe instrumenten en daarop
passende bekostiging? Hoe zien deze instrumenten eruit?
Antwoord 99: Door rijk en regio wordt gezamenlijk een heldere visie
uitgewerkt en wordt in kaart gebracht hoe deze uitgevoerd moet worden.
Het rijk zal een actieve rol spelen in het onderzoeken welk instrumentarium nodig is om tot de gewenste keuzes in een perspectiefgebied te
komen, in hoeverre dit instrumentarium al beschikbaar is dan wel of
nieuw instrumentarium ontwikkeld moet worden. Daarbij kan tevens aan
de orde komen of wijzigingen van bestaande wetgeving nodig zijn.
Vraag 100: In het Kabinetsperspectief stelt u dat keuzes nodig zijn voor de
urgente opgaven waar we voor staan, en dat die keuzes gemaakt worden
in politiek-maatschappelijk debat. Over welke keuzes wilt u de komende
periode het politiek maatschappelijk debat met de kamer voeren en
wanneer denkt u dat te doen?
Antwoord 100: Het Kabinetsperspectief NOVI heeft tot doel is bedoeld om
basis te zijn om het maatschappelijke en politieke debat te stimuleren
voor discussie met de Kamer, met name over de richtinggevende
uitspraken maar zeker ook over de opzet van het «werkend stelsel» dat de
NOVI moet worden. Want niet alle keuzes kunnen nu en in het kader van
de NOVI generiek worden gemaakt. Het gesprek met de Kamer over het
kabinetsperspectief staat voor mij centraal in deze fase en is ook noodzakelijk om tot een gedragen NOVI te komen, als de ontwerp NOVI daarna
begin april 2019 uitkomt maakt die een breed maatschappelijk en politiek
debat over onze leefomgeving mogelijk.
Vraag 101: Welke acht tot tien gebieden worden gezien als mogelijk
perspectiefgebied?
Antwoord 101: Samen met de regio’s en andere partijen worden op dit
moment gewerkt aan de invulling van perspectiefgebieden. Op basis van
de uitkomsten wordt bezien, in afstemming met de medeoverheden,
welke gebieden kansrijk zijn als perspectiefgebied. Zie verder de
antwoorden op de vragen 89 en 93.
Vraag 102: Hoe zorgt het kabinet voor goede aansluiting van decentrale
overheden en maatschappelijke organisaties bij het opstellen van de
NOVI? Wat doet het kabinet als deelnemers afhaken?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 682, nr. 7

27

Antwoord 102: Zie antwoord op vraag 96. Daarnaast hebben werksessies
met maatschappelijke partijen (bedrijfsleven en maatschappelijke
organisaties) plaatsgevonden. Tevens heeft het Rijk samen met regionale
overheden door het hele land gebiedsdialogen georganiseerd in het kader
van de NOVI. Aan de dialogen nemen naast de medeoverheden, veel
maatschappelijke organisaties en het bedrijfsleven deel.
Rijk en regio zijn een pilot voor landsdeel Oost gestart in het kader van de
ontwikkeling van Omgevingsagenda’s. In 2019 zal ook voor de andere
landsdelen gestart worden met het opstellen van Omgevingsagenda’s.
Vraag 103: Uit het publieksonderzoek in het kader van de NOVI blijkt dat
Nederlanders vinden dat voldoende schoon water, schone lucht en rust en
ruimte leidend moeten zijn bij de inrichting van Nederland. Hoe wordt hier
opvolging aan gegeven bij de richtinggevende keuzes in de NOVI?
Antwoord 103: Het kabinet streeft naar een gezonde en veilige leefomgeving met goede omgevingskwaliteit voor de Nederlandse bevolking.
Schoon water en schone lucht horen daarbij, in het kabinetsperspectief
zijn die doelen als onderdelen van milieukwaliteit als nationaal belang
genoemd. In de ontwerp NOVI zal dit worden uitgewerkt. De wens naar
rust en ruimte wordt weerspiegeld in de nationale belangen van een
gezonde en leefbare omgeving en van behoud en versterking van unieke
cultuurhistorische, landschappelijke en natuurlijke kwaliteiten. Rust en
ruimte zullen niet overal geboden kunnen worden, gezien de vele
opgaven en de beperkte omvang van ons land. De ontwerp NOVI zal
zichtbaar maken waar rust en ruimte wel leidend kunnen zijn en hoe deze
waarden dan beschermd worden.
Vraag 104: Gelet op het gegeven dat burgers gezondheid en veiligheid
zien als de belangrijkste onderwerpen in het kader van de leefomgeving,
hoe wordt deze visie vanuit de burgers verder meegenomen in de
ontwikkeling van de NOVI en het verdere maatschappelijke debat?
Antwoord 104: Zie het antwoord op vraag 103.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 682, nr. 7

28