2023

Zorgvuldigheid in de
omgang met
leeftijdsgrenzen in de Wet
donorgegevens
kunstmatige bevruchting

ADVIES (DEEL I) EN ONDERZOEKSRAPPORT (DEEL II)
UNIVERSITEIT VOOR HUMANISTIEK, PRO FACTO EN FIOM
IN OPDRACHT VAN ZONMW,
(PROJECTNUMMER 854020003)

PROGRAMMA

ETHIEK

EN

GEZONDHEID

Colofon
Universiteit voor Humanistiek
Januari 2023
Auteurs: de projectgroepleden:
Fiom:
•
•
•

Sophie Bolt
Astrid Indekeu
Janneke Maas

•
•

Tinka Floor
Nicolette Woestenburg (penvoerder Deel I.)

Pro Facto:

Stichting Donorkind:
• Ties van der Meer
• Joëlle Domenica de Boer
Universiteit voor Humanistiek:
• Sara Dekking
• Carlo Leget
• Inge van Nistelrooij (penvoerder Deel I.)
Dit advies is de uitkomst van het project Zorgvuldigheid in de omgang met
leeftijdsgrenzen in de Wet donorgegevens kunstmatige bevruchting (ZonMw
projectnummer 854020003), uitgevoerd door de Universiteit voor Humanistiek, Pro
Facto en Fiom.

1

Dankwoord
De projectgroep wil iedereen bedanken die een bijdrage heeft geleverd aan dit onderzoek,
met name de deelnemers aan de interviews en focusgroepen. Daarnaast bedanken we de
leden van de klankbordgroep. In bijlage 1 is een overzicht te vinden van de leden van de
klankbordgroep. Ook een woord van dank voor studentassistenten Maud Kalsbeek en
Matthias Wieringa (juridische analyse leeftijdsgrenzen in andere Nederlandse wetten en
landenstudies) en Laura Zwerver (transcriptie). De verantwoordelijkheid voor de inhoud van
dit advies ligt volledig bij de projectgroep.

2

Inhoudsopgave
Colofon ............................................................................................................................... 1
Dankwoord ......................................................................................................................... 2

I: Advies ‘Zorgvuldigheid in de omgang met leeftijdsgrenzen in de Wet
donorgegevens kunstmatige bevruchting’ ........................................................ 6
Inleiding ........................................................................................................................ 6
Achtergrond en probleemstelling ...................................................................................... 6
Doelstelling ......................................................................................................................... 7
Plan van aanpak.................................................................................................................. 7
Leeswijzer ........................................................................................................................... 8
I.1 De aanleiding voor dit onderzoek ............................................................................. 9
I.2 Onderliggende vragen bij de leeftijdsgrenzen in de Wdkb ....................................... 11
I.2.1 Opgekomen vragen bij de veronderstellingen van de Wdkb................................... 11
I.2.2 Beperkingen en hiaten in de onderbouwing van de leeftijdsgrenzen ..................... 13
I.2.3 Vragen bij de uitvoering van de wet ........................................................................ 14
I.2.4 Ethische inzichten en sleutelbegrippen voor de opzet en uitvoering van dit
onderzoek en de analyse van de bevindingen ................................................................. 14
I.3 De onderliggende vragen bekeken vanuit de bevindingen van het onderzoek ......... 16
I.3.1 Rechtszekerheid en duidelijkheid ............................................................................ 16
I.3.2 Gelijkheid en aansluiting bij leeftijdsgrenzen in de Wgbo ....................................... 17
I.3.3 Bescherming van (jongere) kinderen en de afweging tussen belangen van
donorkinderen en de privacy van donoren ...................................................................... 19
I.3.4 Ontwikkeling van het kind ........................................................................................ 21
I.4 Advies en beantwoording hoofdvraag .................................................................... 25
I.4.1 Zorgethisch kader ..................................................................................................... 25
I.4.2 Weging bevindingen ................................................................................................. 27
Literatuur.................................................................................................................... 35

II: Onderzoeksrapport ‘Zorgvuldigheid in de omgang met leeftijdsgrenzen in de
Wet donorgegevens kunstmatige bevruchting’ .............................................. 38
Inleiding ...................................................................................................................... 38
Algemeen.......................................................................................................................... 38
Achtergrond en probleemstelling: de leeftijdsgrenzen in de Wdkb ................................ 39
Onderzoeksvragen en -aanpak......................................................................................... 41
Leeswijzer ......................................................................................................................... 44
Literatuur .......................................................................................................................... 45
3

II.1 Ethische analyse van sleutelconcepten .................................................................. 46
II.1.1 Inleiding ................................................................................................................... 46
II.1.2: Wilsbekwaamheid .................................................................................................. 48
II.1.3 Relationele autonomie ............................................................................................ 55
II.1.4 Kwetsbaarheid ......................................................................................................... 61
II.1.5 Verantwoordelijkheid .............................................................................................. 65
II.1.6: Conclusie: zorgethische beschouwing van leeftijdsgrenzen in de Wdkb vanuit
samenhangende concepten ............................................................................................. 69
Literatuur .......................................................................................................................... 72
II.2 Juridisch deelonderzoek ........................................................................................ 75
II.2.1 Inleiding ................................................................................................................... 75
II.2.2 Analyse van de leeftijdsgrenzen in de Wdkb .......................................................... 76
II.2.3 Wils(on)bekwaamheid ............................................................................................ 81
II.2.4 Leeftijdsgrenzen in andere wetgeving .................................................................... 82
II.2.5 Vergelijking met andere landen .............................................................................. 93
II.2.6 Analyse/conclusies ................................................................................................ 101
Literatuur ........................................................................................................................ 104
II.3 Psychologische literatuurstudie ............................................................................107
II.3.1 Inleiding ................................................................................................................. 107
II.3.2 Eerste algemene bevindingen uit de literatuur .................................................... 108
II.3.3 Wat zijn de ervaringen van donorkinderen met betrekking tot de leeftijdsgrenzen?
........................................................................................................................................ 109
II.3.4 Wat is bekend over de kwaliteit van gezinsrelaties en het persoonlijk welbevinden
van donorkinderen tijdens hun ontwikkeling (Emotionele aspecten) ........................... 110
II.3.5 Op welke leeftijd begint een kind de concepten donorconceptie en donor te
begrijpen?....................................................................................................................... 111
II.3.6 Welke rol hebben de ouders bij de ervaringen van donorkinderen? ................... 114
II.3.7 Wat is bekend over de ervaringen van kinderen met een gekende donor? ........ 115
II.3.8 Conclusie ............................................................................................................... 116
Literatuur ........................................................................................................................ 118
II.4 Fenomenologisch onderzoek ................................................................................122
II.4.1 Inleiding ................................................................................................................. 122
II.4.2 Methode ................................................................................................................ 123
II.4.3 Bevindingen: Kernervaringen ................................................................................ 127
II.4.4 Bevindingen: Donorkinderen ................................................................................ 131
II.4.5 Bevindingen: Ouders ............................................................................................. 146
4

II.4.6 Bevindingen: donoren ........................................................................................... 152
II.4.7 Bevindingen: Hulpverleners .................................................................................. 154
II.4.8 Discussie ................................................................................................................ 157
Literatuur ........................................................................................................................ 162
II.5 Conclusie ..............................................................................................................165
Bijlage 1: Samenstelling klankbordgroep ....................................................................167

5

I: Advies ‘Zorgvuldigheid in de omgang met
leeftijdsgrenzen in de Wet donorgegevens kunstmatige
bevruchting’
Inleiding
Achtergrond en probleemstelling
In 2021 werden de eerste donorkinderen1 die vallen onder de Wet donorgegevens
kunstmatige bevruchting (Wdkb) zestien jaar. Vanaf deze leeftijd kunnen zij een verzoek
indienen om informatie over de identiteit van de donor te verkrijgen (in ieder geval naam,
geboortedatum en woonplaats van de donor). Daarnaast kan een donorkind vanaf twaalf jaar
informatie over lichamelijke en persoonlijke kenmerken van de donor opvragen, zoals de kleur
van de ogen en de gevolgde opleiding. In de tweede evaluatie van de Wdkb (Woestenburg et
al., 2019) is aandacht gevraagd voor de beperkte onderbouwing van de huidige
leeftijdsgrenzen voor donorkinderen. In het rapport staat de aanbeveling om de ervaringen
van donorkinderen als basis te nemen voor het beter verantwoorden van de leeftijdsgrenzen.
De aanbeveling uit de wetsevaluatie is door de minister overgenomen; hij heeft
gevraagd om een advies over de leeftijdsgrenzen en de onderbouwing daarvan. Aansluitend
op de aanbeveling, staat in dit advies een empirisch (fenomenologisch) onderzoek naar de
ervaringen van donorkinderen, maar ook van ouders, donoren en hulpverleners, centraal.
Daarnaast is naar de leeftijdsgrenzen gekeken vanuit juridisch, psychologisch en ethisch
perspectief. Niet alleen is gekeken naar wat passende leeftijdsgrenzen kunnen zijn bij het
ontvangen van gegevens over de donor, maar ook naar welke voorwaarden en/of
zorgvuldigheidseisen daarbij zouden moeten gelden. Dit heeft geleid tot de volgende centrale
onderzoeksvraag:
Wat zijn de best passende leeftijdsgrenzen voor het nemen van een beslissing over het
ontvangen van (persoonsidentificerende) gegevens van een eicel- of spermadonor en
eventueel contact met een donor en welke voorwaarden en/of zorgvuldigheidseisen spelen
bij het verstrekken van gegevens een rol?

1

In het Nederlands hebben we geen passende woorden voor de nieuwe verwantschapsrelaties die ontstaan
door donorconceptie. Zo wordt het woord ‘donorkinderen’ ook gebruikt als het gaat over volwassenen. En
spreekt de een over donor terwijl de ander het woord donorvader kiest. Ook is er geen geschikt woord voor
donorhalfbroers en -zussen (meestal doneert een spermadonor meerdere keren. Met zijn donatie worden
verschillende vrouwen behandeld. Hierdoor kunnen donorkinderen halfbroers en -zussen hebben die in een
ander gezin opgroeien). Iedereen gebruikt eigen woorden voor deze nieuwe relaties en wijst eigen betekenis en
gevoelens aan deze woorden toe. Dat betekent dat twee personen hetzelfde woord kunnen gebruiken, maar wel
verschillende associaties hebben. We zijn ons bewust van de beperkingen van de gekozen woorden in dit advies
en rapport. Wij gebruiken in dit onderzoek de termen donorkinderen, donoren en donorhalfbroers en -zussen.

6

De deelvragen uit de startnotitie worden elders in dit onderzoek beantwoord, namelijk in het
achterliggende onderzoeksrapport (Deel II) dat hoort bij dit advies.

Doelstelling
Het doel van het onderzoek is het uitbrengen van een advies over de best passende
leeftijdsgrenzen in de Wdkb en de voorwaarden en/of zorgvuldigheidseisen die bij een
eventuele verlaging van de leeftijdsgrens zouden moeten gelden.

Plan van aanpak
Het kader van waaruit de geleefde ervaringen van donorkinderen en andere betrokkenen zijn
onderzocht wordt gevormd door zorgethiek. Zorgethiek is een interdisciplinair veld van
onderzoek dat geschikt is om juridische, psychologische, ethische én empirische inzichten te
integreren in een analyse en ethische weging die uitmonden in een advies. Zorgethiek brengt
geleefde ervaringen van verschillende betrokkenen, theoretische concepten, en institutionele
en wetgevende kaders samen (zie o.a. Tronto 1993, 2013; Walker 2007; Leget, Van Nistelrooij
& Visse 2017).
Het onderzoek is uitgevoerd in een nauwe interdisciplinaire samenwerking tussen
onderzoekers van de Universiteit voor Humanistiek, Fiom en Pro Facto. Vertegenwoordigers
van belangenorganisaties van donorkinderen, ouders en hulpverleners waren direct
betrokken bij het onderzoek via een klankbordgroep en twee vertegenwoordigers van
donorkinderen namen deel aan het consortium. De analyse is inductief van aard. Bestaande
inzichten zoals geformuleerd in de onderbouwing van de wetgeving, en zoals voortkomend
uit ethisch en empirisch psychosociaal literatuuronderzoek, zijn samengebracht met nieuwe
inzichten vanuit fenomenologisch onderzoek, uitgevoerd onder nauw betrokkenen bij de
vraag van donorkinderen naar informatie over de donor. In de laatste fase van het onderzoek
zijn alle bevindingen in samenhang geanalyseerd.
Bij dit advies hoort een achterliggend rapport (Deel II.) waarin de uitgebreide onderbouwing
van het advies is opgenomen.

7

Leeswijzer
Dit advies is als volgt opgebouwd:
In deel 1 wordt de (juridische) aanleiding voor het onderzoek geschetst, namelijk de geringe
onderbouwing voor de leeftijdsgrenzen van twaalf en zestien jaar in de Wdkb, alsmede de
veranderde context voor het stellen van leeftijdsgrenzen.
In deel 2 wordt de probleemstelling uitgediept door in te gaan op de veranderde
context sinds de inwerkingtreding van de Wdkb. Wat waren de argumenten destijds voor het
stellen van leeftijdsgrenzen (I.2.1), welke beperkingen of hiaten constateren we met
betrekking tot de leeftijdsgrenzen (I.2.3), en welke vragen zijn er zichtbaar geworden ten
aanzien van de uitvoering van de wet (I.2.3)? Deze uitdieping maakt zichtbaar dat een ethische
analyse nodig is met oog voor relaties en context. De benadering van waaruit we deze analyse
maken (zorgethiek) wordt hierna kort uiteengezet (I.2.4).
In deel 3 bekijken we de vragen uit deel 2 vanuit de bevindingen van ons
interdisciplinaire onderzoek (ethisch, juridisch, (ontwikkelings)psychologisch en
fenomenologisch).
Deel 4 tenslotte, bevat de ethische weging van de opgedane inzichten in ons
onderzoek. Deze mondt uit in de beantwoording van de vragen en ons advies ten aanzien van
‘zorgvuldigheid in de omgang met leeftijdsgrenzen in de Wdkb’.

8

I.1 De aanleiding voor dit onderzoek
De Wdkb biedt donorkinderen vanaf hun zestiende jaar het recht om de identiteit van de
donor te weten te komen. Zoals ook in de tweede evaluatie van deze wet is aangegeven,
betekent dit niet dat álle kinderen die geboren zijn met behulp van een donor de identiteit
van de donor ook daadwerkelijk kunnen achterhalen. De Wdkb biedt instrumenten om
donorbehandelingen in klinieken te registreren, maar in het verleden vond deze registratie
niet altijd (volledig) plaats en donorbehandelingen die in de thuissituatie of in het buitenland
plaatsvinden, zijn niet geregistreerd. De instrumenten uit de wet bieden daarmee niet voor
iedereen de garantie dat zij informatie krijgen over de identiteit van de donor (Woestenburg
et al. 2019).
Bij de parlementaire behandeling van de Wdkb is nauwelijks discussie geweest over de
leeftijdsgrenzen. Dat is op zichzelf niet heel verrassend. De wetgever had met de
leeftijdsgrenzen het doel voor ogen om aan kinderen meer rechten te geven dan daarvoor.
Wellicht was er daardoor minder aandacht voor de precieze leeftijd waarop deze informatie
toegankelijk werd. Toegang tot informatie voor donorkinderen was een nieuw onderwerp, in
een tijdsgeest waar we nog aan het begin stonden van een groeiende nadruk op en inzicht in
de emancipatie van kinderen. Het Internationaal Verdrag voor de Rechten van het Kind (IVRK)
werd slechts enkele jaren voordat de parlementaire behandeling van de Wdkb plaatsvond
(1992-2004) ondertekend (in 1989). Ook nationaal was deze ontwikkeling zichtbaar en werden
steeds meer rechten aan kinderen gegeven. Zo werd in 1988 de leeftijdsgrens voor
meerderjarigheid van 21 jaar naar achttien jaar verlaagd. En werd het vanaf 1995
minderjarigen gemakkelijker gemaakt om in de maatschappij te handelen doordat
(schriftelijke) toestemming van de ouders niet meer expliciet nodig was om rechtshandelingen
te mogen verrichten; vanaf 1995 werd deze toestemming verondersteld als dat in het
maatschappelijk verkeer gebruikelijk was.2 Deze vergroting van rechten van kinderen vond
plaats na een discussie van bijna twintig jaar, op gang gebracht door een rapport van de
Commissie voor de Herziening van het Kinderbeschermingsrecht (Commissie-Wiarda, 1971).
Inmiddels - bijna twintig jaar na inwerkingtreding van de Wdkb - is de
maatschappelijke context grondig veranderd. Er wordt steeds meer nadruk gelegd op het
belang van afstammingsinformatie. Gezien wordt dat de wet naast het scheppen van het recht
om de identiteit van de donor te weten te komen, tegelijkertijd ook kinderen jonger dan
zestien jaar beperkt. Zij mogen immers nog niet de identiteit van de donor opvragen. Voor
deze beperking komt steeds meer aandacht, ook in landen om ons heen. In het Verenigd
Koninkrijk - dat een leeftijdsgrens van achttien jaar kent - vindt bijvoorbeeld net als in
Nederland discussie plaats over de huidige leeftijdsgrenzen en is een adviescommissie
(Legislative Reform Advisory Group) in het leven geroepen om te adviseren over de

2

Uitgangspunt van handelingsbekwaamheid is dat het kind steeds meer zelf kan naarmate het ouder wordt, en
het wordt aan de ouders overgelaten om het kind zo nodig te begeleiden en beschermen. Een voorbeeld van ‘in
het maatschappelijk verkeer gebruikelijk’ is dat wanneer we kijken naar een kind van acht jaar, het als gebruikelijk
wordt gezien dat een kind zelfstandig een ijsje koopt, maar dat het op diezelfde leeftijd niet als gebruikelijk wordt
gezien dat het kind een wasmachine koopt. In het geval van het ijsje, mag de verkoper veronderstellen dat de
ouder toestemming heeft gegeven. In het geval van de wasmachine, mag de verkoper niet veronderstellen dat
er toestemming is.

9

modernisering van de wet waarin het recht op informatie voor donorkinderen is geregeld.3 In
Duitsland is op 1 juli 2018 een wet in werking getreden waarin naast de leeftijdsgrens van
zestien jaar voor donorkinderen om identiteitsgegevens op te vragen, ook een mogelijkheid
bestaat voor de ouders om identiteitsgegevens voor of namens het kind op te vragen. Het
verzoek dat door ouders kan worden gedaan, is niet aan leeftijdsgrenzen gebonden, maar de
eerste (vijf) aanvragen die zijn gedaan door ouders met jonge kinderen (tot vier jaar) zijn door
het instituut dat de registraties bijhoudt niet gehonoreerd omdat kinderen ‘voldoende rijp’
(sufficiently mature) moeten zijn, wat deze kinderen volgens het instituut nog niet waren.
Een andere ontwikkeling is dat de wetgever in de jaren ‘80 en ‘90 - tijdens de
parlementaire behandeling van de Wdkb - niet heeft voorzien dat er in de toekomst meer
mogelijkheden zouden zijn om biologische ouders te vinden. Kinderen, maar ook hun ouders,
hebben door het internet en DNA-databanken meer mogelijkheden om informatie te vinden
over bijvoorbeeld de donor buiten de route van de Wdkb om. Dat leidt tot nieuwe vragen over
de toegankelijkheid van informatie en de handhaafbaarheid en wenselijkheid van een
leeftijdsgrens in de Wdkb.

3

De vraag speelt of de wet, die in 2021 dertig jaar van kracht was, nog wel in deze tijd past, gezien alle
ontwikkelingen rondom donorconceptie in de afgelopen decennia, zoals (internationale) DNA-databanken
waardoor (familieleden van) donoren, donorkinderen en ouders elkaar kunnen vinden zonder tussenkomst van
een register. Ook de leeftijdsgrenzen worden meegenomen in deze discussie.

10

I.2 Onderliggende vragen bij de leeftijdsgrenzen in de Wdkb
In het vorige deel beschreven we de overwegingen voor het instellen van de leeftijdsgrenzen
en gaven we een summiere beschrijving van de context van donorconceptie en
afstammingsinformatie die sindsdien grondig is veranderd. In dit deel gaan we dieper in op de
vragen die zich opdringen sinds de inwerkingtreding van de wet. Deze vragen betreffen (a.) de
veronderstellingen die bij de parlementaire besluitvorming rond de Wdkb golden; (b.)
beperkingen en hiaten in de onderbouwing en (c.) de uitvoering van de wet, die sindsdien aan
het licht zijn gekomen. Onderhavig onderzoek heeft als doel gehad om meer informatie over
deze vragen te verkrijgen en deze ethisch te wegen. Tenslotte (d.) wordt kort uiteengezet dat
deze vragen een ethische benadering nodig hebben die oog heeft voor relaties en context, en
wordt deze benadering (zorgethiek) kort beschreven. De bevindingen van het onderzoek
worden nader uitgewerkt in Deel 3.

I.2.1 Opgekomen vragen bij de veronderstellingen van de Wdkb
Bij de parlementaire behandeling van de Wdkb is er nauwelijks discussie geweest over de
leeftijdsgrenzen. De onderbouwing voor de leeftijdsgrenzen kan deels worden gevonden in
argumenten die ook gelden voor andere wetgeving. Leeftijdsgrenzen beogen rechtszekerheid
en duidelijkheid te geven, zodat mensen weten waar zij aan toe zijn. Daarnaast kunnen
leeftijdsgrenzen willekeur voorkomen, doordat gelijke gevallen (mensen van dezelfde leeftijd)
gelijk worden behandeld. Ook bescherming van (jongere) kinderen wordt als argument
genoemd om leeftijdsgrenzen in wetgeving op te nemen. Ten slotte spelen (heersende)
opvattingen en inzichten over de ontwikkeling van het kind een rol in wat dat betekent voor
welke vrijheden en verantwoordelijkheden zij aankunnen (zie onder meer Hermans 1990;
Doek 1998; Legemaate 2016).
Daarnaast geeft de toelichting bij de Wdkb - summiere - onderbouwing. De
leeftijdsgrenzen in de Wdkb zijn overgenomen uit de Wet op de geneeskundige
behandelingsovereenkomst (Wgbo, artikel 7:453 e.v. BW). Dat betekent dat uitgegaan wordt
van een ‘getrapt systeem’, waarbij donorkinderen vanaf twaalf jaar recht hebben op fysieke
en sociale informatie en vanaf zestien jaar recht hebben op identiteitsgegevens van de donor.
Dit ‘getrapte systeem’ past volgens de wetgever bij de ontwikkeling van het kind. Bij de
leeftijdsgrens voor het opvragen van identiteitsgegevens verwees de wetgever naar de
adoptiepraktijk; daar blijkt volgens de wetgever uit dat het verlangen naar contact op jonge
leeftijd nog niet aanwezig is, waardoor het ‘voldoende is wanneer kinderen zich een beeld van
de donor kunnen vormen’. Ten slotte werden belangen van donoren als argument
aangedragen om pas vanaf zestien jaar identiteitsgegevens van de donor te mogen opvragen.
Daarbij ging het met name om de privacy van donoren. Wij hebben de argumenten van de
wetgever voor leeftijdsgrenzen in de Wdkb als volgt geclusterd:
•
•

Rechtszekerheid en duidelijkheid
Gelijkheid voor alle gevallen (leeftijd), waarbij aangesloten is bij de leeftijdsgrenzen
van de Wgbo.
11

•
•

Bescherming van (jongere) kinderen en de afweging tussen de belangen van
donorkinderen en de privacy van donoren.
(Heersende) opvattingen en inzichten over de ontwikkeling van het kind, waarbij wordt
uitgegaan dat een ‘getrapt systeem’ past bij de ontwikkeling van het kind en de
veronderstelling dat verlangen naar contact op jongere leeftijd nog niet aanwezig is.

Aan elk argument van de wetgever liggen veronderstellingen ten grondslag. In de huidige
context dringen zich vragen op of deze veronderstellingen destijds terecht waren en of ze nog
altijd geldig zijn. Destijds heeft de wetgever verondersteld dat de bescherming van kinderen
goed en centraal geregeld kon worden, en ook wanneer deze bescherming niet meer nodig is.
Gedacht werd dat een leeftijdsgrens zekerheid en gelijkheid zou bieden voor alle
donorkinderen, maar er werd niet gedacht aan het opgroeien in gezinnen van meer
donorkinderen met verschillende leeftijden, waarbij de oudste als eerste informatie krijgt die
relevant is voor jongere gezinsleden. Ook is destijds niet stilgestaan bij de gevolgen van het
(nog) niet krijgen van gegevens, maar uitsluitend bij het wél krijgen van gegevens. De
ongelijkheid tussen kinderen van bijvoorbeeld vijftien jaar, die geen identiteitsgegevens
mogen opvragen, en kinderen van zestien jaar, die wel identiteitsgegevens mogen opvragen,
is niet onderbouwd. De vraag is of het centraal regelen van deze leeftijdsgrens bij wet
inderdaad nog altijd rechtszekerheid en gelijkheid kan bieden die de wetgever beoogde. Denk
daarbij ook aan de ontwikkelingen dat kinderen, maar ook hun ouders, via internet en DNAdatabanken meer mogelijkheden hebben om informatie te vinden buiten de route van de
Wdkb om.
Argumenten voor leeftijdsgrenzen werden verder ontleend aan het medisch-ethische
denkkader geboden door de Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst (Wgbo),
waaruit de leeftijdsgrenzen werden overgenomen. Er zijn vragen te stellen bij de
bruikbaarheid van dit denkkader voor medische behandelings-beslissingen voor
afstammingsvragen die per definitie relationeel en contextueel zijn, waarbij ook emoties,
lichamelijkheid, posities en machtsverschillen meespelen. De onderbouwing van de wetgever
dat de leeftijdsgrenzen van de Wdkb ook gelden in de Wgbo, zonder daarbij verschillen te
benoemen, geeft blijk dat in de afweging de specifieke context onvoldoende is meegenomen.
Met een algemene regel kan geen rekening worden gehouden met de context. Om deze
aspecten ook mee te laten wegen, biedt zorgethiek een geschikt alternatief denkkader (zie
hieronder onder I.2.4).
Hoewel dit niet werd onderbouwd, stelde de wetgever destijds dat getrapte
leeftijdsgrenzen aansluiten bij de ontwikkeling van het kind. Het idee dat een ‘getrapt
systeem’ past bij de ontwikkeling van het kind, en dat afstammingsinformatie vanaf zestien
jaar een ‘persoonlijk recht’ is, werd beredeneerd vanuit individuele rechten die afhangen van
individuele vermogens. Een dergelijke (impliciet ontwikkelingspsychologische) benadering is
echter niet de enige benadering die gevolgd kan worden. Vanuit een gezinsinvalshoek zien we
dat een kind niet opgroeit in een vacuüm, maar in een gezinscontext waarbij het niet alleen
afhankelijk is van anderen, maar ook beïnvloed wordt door anderen. Te denken valt aan het
eerder genoemde opgroeien van meer donorkinderen van verschillende leeftijden binnen één
gezin, maar ook aan loyaliteitsgevoelens van kinderen ten opzichte van hun ouders. Alleen
kijken vanuit een ontwikkelingspsychologische invalshoek is daarom te beperkt.
12

Een laatste veronderstelling in de parlementaire behandeling van de Wdkb was dat
kennis ontleend kon worden aan onderzoek bij andere kinderen, namelijk adoptiekinderen.
Op basis daarvan werd aangenomen dat donorkinderen voldoende hebben aan een beeld van
de donor en dat een verlangen naar contact met degene van wie men afstamt vóór zestien
jaar ‘vaak niet aanwezig’ is. Hieruit blijkt dat er destijds minder inzicht was in het belang van
genetica en afstammingsinformatie, en dat kennis van behoeftes van kinderen destijds
onvoldoende was, zowel waar het gaat om adoptiekinderen (waarover inmiddels meer
onderzoek beschikbaar is) als over donorkinderen.

I.2.2 Beperkingen en hiaten in de onderbouwing van de leeftijdsgrenzen
De onderbouwing van de leeftijdsgrenzen in de Wdkb is op verschillende punten erg summier,
zoals ook de evaluatie van de wet laat zien (Woestenburg et al., 2019). Daarnaast vertoont de
onderbouwing enkele hiaten: zaken die ontbreken in de overwegingen van de wetgever.
Voor het beperken van het recht op afstammingsinformatie door het stellen van
leeftijdsgrenzen is op basis van het IVRK en het EVRM minimaal een goede onderbouwing
nodig, omdat het om het inperken van een grondrecht gaat. Uit de systematiek van het IVRK
volgt dat de belangen van het kind zwaar moeten wegen bij onderwerpen die kinderen
betreffen; het belang van het kind moet per geval in kaart worden gebracht (artikel 3 IVRK).
Daarnaast moet een goede onderbouwing volgens artikel 8 EVRM beargumenteren waarom
leeftijdsgrenzen nodig zijn in een democratische samenleving met het oog op een van de in
dat artikel genoemde belangen, zoals bescherming van rechten en vrijheden van anderen, de
gezondheid of de goede zeden.
In de parlementaire behandeling bij de Wdkb heeft deze belangenafweging bij het
bepalen van de leeftijdsgrens slechts beperkt plaatsgevonden. Er werd bijvoorbeeld niet
onderbouwd waartegen het kind beschermd moest worden. Onduidelijk is, welke redenen de
overheid had om aan te nemen dat het op jongere leeftijd beter is om niets over de donor te
weten: waarom werd ‘niet weten’ op jongere leeftijd beschouwd als beter dan ‘wel weten’?
Inzicht ontbreekt in de schade die ‘niet weten’ of ‘wel weten’ mogelijk oplevert.
Verder lijkt de wetgever te hebben aangenomen dat het verlagen van de leeftijdsgrens
een grotere inbreuk op de privacy van de donor zou zijn, zonder dit te verduidelijken. De
wetsgeschiedenis van de Wdkb gaat niet in op de belangen van de donor bij het stellen van
leeftijdsgrenzen, zoals bijvoorbeeld de gevolgen voor de donor en voor diens netwerk van
verstrekking van gegevens op een bepaalde leeftijd, of wat de wenselijkheid is van
bekendmaking van bepaalde soorten gegevens aan en eventueel contact met kinderen van
een bepaalde leeftijd.
Een laatste hiaat betreft het ontbreken van de rol en ervaringen van de ouders. De
wetgever heeft in de beperkte belangenafweging nauwelijks aandacht besteed aan de
belangen van ouders bij wie donorkinderen opgroeien. Wel is aandacht besteed aan de rol
van ouders in de voorlichting die zij als opvoeder aan hun kinderen geven. De wetgever heeft
daarbij de ouders geen plicht willen opleggen om hun kinderen te informeren over hun
ontstaansgeschiedenis. Wat ontbreekt is aandacht voor de belangen van ouders zelf; welke
rol hebben zij in het omgaan met vragen en begeleiden van hun kind tot de leeftijdsgrenzen,
13

en hoe ervaren zij die periode? Wat hebben zij eventueel nodig op het moment dat kinderen
informatie over de donor willen, of deze (willen) ontmoeten?

I.2.3 Vragen bij de uitvoering van de wet
De wetgever heeft naast de leeftijdsgrenzen waarop donorkinderen informatie kunnen
ontvangen geregeld om welke gegevens het gaat en op welke plek deze worden bewaard,
maar er is niet geregeld hoe de volledigheid van informatie kan worden gegarandeerd. Vanaf
de leeftijd van twaalf jaar kunnen donorkinderen fysieke en sociale kenmerken van de donor
opvragen. Het gaat daarbij om de lichaamslengte, gewicht, huidskleur, kleur van de ogen,
haarkleur en type haar, de opleiding, leeftijd, burgerlijke staat en gezinssamenstelling op het
moment van doneren. Ook wordt een zogenoemd donorpaspoort gevuld met een score op 35
karaktertrekken; de donor kan daar een motivatie of zelfbeschrijving aan toevoegen (dit is
vastgelegd in het Besluit dkb). Uit de tweede evaluatie van de Wdkb komt naar voren dat er
verschillende obstakels zijn bij de volledigheid van de door klinieken en ziekenhuizen
geregistreerde gegevens. Ten eerste was er in de eerste jaren nog geen registratiesysteem en
ook toen dat in 2006 gereed was kwam de registratie maar mondjesmaat op gang. Het BSN
wordt pas sinds 2014 geregistreerd, hetgeen een belangrijk gegeven is om bijvoorbeeld
verhuizingen van de donor te achterhalen. Ook bleek dat de aanwezigheid van gegevens niet
betekent dat deze gegevens ook juist zijn; meerdere keren bleek bij DNA onderzoek dat de
donor die geregistreerd stond geen match was. Daardoor zijn niet alle gegevens geregistreerd
en is de informatie voor donorkinderen soms niet beschikbaar of onjuist geregistreerd
(Woestenburg et al 2019). Dat roept voor donorkinderen vragen op over wat ze hebben aan
de informatie die op de leeftijden van twaalf en zestien jaar wordt verstrekt.

I.2.4 Ethische inzichten en sleutelbegrippen voor de opzet en uitvoering van
dit onderzoek en de analyse van de bevindingen
De hierboven opgesomde beperkingen en hiaten in de wetgeving omtrent leeftijdsgrenzen in
de Wdkb vragen om een ethische invalshoek die geschikt is om inzichten in relaties en context
bijeen te brengen in een interdisciplinaire dialoog. Wij hanteren zorgethiek als contextuele,
relationele ethiek, die vanuit feministische wortels oog heeft voor geleefde ervaringen,
gezamenlijke praktijken, en de institutionele en politieke kaders daarvan, waarin
machtsverschillen een rol spelen. Zij vertrekt niet vanuit abstracte, rationele, universele
oordelen over wat ‘moreel verplicht’ is, om deze dan toe te passen op particuliere situaties;
zij redeneert dus niet top-down (deductief). Zij vertrekt juist vanuit praktijken en ervaringen,
en haalt daar ethische inzichten op, (bottom-up, inductief), en laat deze leidend zijn voor
(aanpassing van bestaande) regelgeving.
Uitgangspunt van zorgethiek is dat mensen altijd al samenleven in formele of informele
relationele netwerken waarin verantwoordelijkheden worden verdeeld. Zorgethiek
onderzoekt hoe dit uitwerkt voor verschillende betrokkenen. Autonomie is daarbij een
dynamisch proces, niet een statisch gegeven, waarbij relaties een grote rol spelen in
persoonlijkheidsontwikkeling en persoonlijke omstandigheden. Een te sterke nadruk op
14

autonomie (of wilsbekwaamheid) zónder rekening te houden met relaties, onttrekt deze
dynamiek, de context ervan en de daarin spelende (machts)verhoudingen aan het oog.
Zorgethiek vat daarom autonomie op als relationele autonomie, een dynamisch proces dat
zich afspeelt tussen kwetsbaarheid enerzijds en verantwoordelijkheid anderzijds. Ook
kwetsbaarheid en verantwoordelijkheid zijn niet statisch of aan leeftijd gebonden, maar in
beweging en staan in wisselwerking tot elkaar. Kwetsbaarheid is daarbij in hoge mate bepaald
door persoonlijke kenmerken én relaties en context. Ze bestaat uit een relatief grotere kans
op leed en een relatief verminderde mogelijkheid om zichzelf te beschermen. Kwetsbaarheid
van sommigen genereert verantwoordelijkheid van anderen, namelijk als een morele
verplichting om de kwetsbaarheid van anderen te verminderen, in hun noden / behoeften te
voorzien, of deze te voorkomen. De mate van verantwoordelijkheid hangt af van de
onderlinge relatie tussen degene in nood en degene die iets aan deze nood kan doen.
Door te kijken naar relationele autonomie, kwetsbaarheid en verantwoordelijkheid in
onderlinge dynamiek, hebben wij in dit onderzoek inzichten opgehaald over ervaringen en
praktijken rondom leeftijdsgrenzen in de Wdkb. Naast wetgeving en de politieke afwegingen
over leeftijdsgrenzen; (sociaal-)psychologisch onderzoek; en empirisch geïnformeerd
(zorg)ethisch onderzoek; hebben we fenomenologisch onderzoek gedaan naar hoe in
praktijken de leeftijdsgrenzen worden ervaren, zoals onder betrokkenen - donorkinderen,
ouders, donoren en hulpverleners betrokken bij informatieaanvragen - en bij ontmoetingen
tussen donorkinderen en donoren. Donorkinderen hebben een bijzonder belangrijke stem
gekregen in dit onderzoek. In het volgende deel (I.3) vindt u de bevindingen uit deze
onderzoeksonderdelen. Zij vormen de basis voor ons advies voor regelgeving ter zake (I.4.).

15

I.3 De onderliggende vragen bekeken vanuit de bevindingen van het
onderzoek
In het vorige deel beschreven we onderliggende vragen over de leeftijdsgrenzen sinds de
invoering van de wet. In dit deel bekijken we deze vragen vanuit de bevindingen van de
verschillende deelonderzoeken. We gaan per argument van de wetgever (zie de opsomming
in I.2.1) in op de veronderstellingen die destijds golden en wat daarover inmiddels bekend is.
Onlosmakelijk hiermee verbonden komen we ook te spreken over de genoemde beperkingen
en hiaten in de overwegingen van de wet (I.2.2) en de vragen bij de uitvoering (I.2.3) daarvan.

I.3.1 Rechtszekerheid en duidelijkheid
Voor rechtszekerheid en duidelijkheid zijn randvoorwaarden noodzakelijk, zoals de
beschikbaarheid van gegevens, maar ook kennis over de rechten die je als donorkind hebt, de
wijze waarop de procedure voor het aanvragen van gegevens is ingericht, etc.. In het
fenomenologische onderzoek geven ouders en donorkinderen aan dat de leeftijdsgrenzen
houvast bieden, maar sommige van hen gaan er daarbij zonder meer van uit dat het kind de
donor kan ontmoeten op de leeftijdsgrens van 16 jaar. Deze overtuiging is juridisch niet
correct; de wet regelt alleen dat informatie over de identiteit van de donor wordt gegeven als
deze wordt aangevraagd, maar de wet regelt niet dat de donor verplicht is om aan een
ontmoeting mee te werken. Daarnaast is ook het verkrijgen van gegevens niet altijd
gegarandeerd. De informatie die beschikbaar is in het register over de donor is niet altijd
volledig en correct (Woestenburg et al., 2019) en misstanden over onjuiste en vernietigde
dossiers komen nog steeds aan het licht. Voor sommige deelnemers aan het
fenomenologische onderzoek is informatie over de donor nooit meer te achterhalen, omdat
deze is overleden en zijn medische dossier voor hen gesloten blijft.
Dat ze niet mag weten waaraan de donor is overleden frustreert haar enorm. Ze vindt
dat het een grondrecht is omdat ze DNA delen. Alles is in één klap weg omdat hij is
overleden. Ze maakt zich zorgen dat hij relatief jong stierf, 50 vindt ze geen normale
leeftijd om dood te gaan. Ze wil graag weten of het een erfelijke doodsoorzaak was, ze
hoeft geen details te weten maar vindt dat ze recht heeft op erfelijke informatie. Het
is frustrerend dat deze informatie gewoon ergens geregistreerd staat en dat zij het niet
mag weten, terwijl iemand dat gewoon voor haar zou kunnen checken. Ze vindt dat dit
haar afgenomen is, terwijl er al zoveel van haar afgenomen is. (donorkind Anna,
pseudoniem)
Verder blijkt dat eenduidige rechtszekerheid en duidelijkheid leed kunnen hebben
veroorzaakt, omdat maatwerk door de strikte leeftijdsgrenzen niet mogelijk was. Maatwerk
zou aansluiten bij kwetsbaarheid die van persoon tot persoon kan verschillen (Luna 2009,
2019). Daarbij blijkt genetische informatie voor kinderen een groter gewicht te hebben dan
gedacht. Veel kinderen maken zich tijdens de adolescentie zorgen over de kans om een
liefdesrelatie met een donorhalfbroer of -zus te krijgen, of met een erfelijke aandoening te
16

leven die (te) laat of niet meer vastgesteld kan worden. Hun kwetsbaarheid is in dit opzicht
groter dan die van donoren; bovendien hebben zij over het algemeen een langere toekomst
waarin deze belangen een rol spelen. Bij het bepalen van een leeftijdsgrens voor het opvragen
van gegevens, is om deze redenen (grotere kwetsbaarheid en langere toekomst) zowel een
juridisch als ethisch argument dat bij de afweging tussen belangen van donoren en
donorkinderen, de belangen van kinderen zwaarder moeten wegen dan van volwassenen.
Zowel donorkinderen, ouders, donoren als hulpverleners in het fenomenologische
onderzoek geven in meerderheid aan dat zij de leeftijdsgrenzen als een ongewenst rigide,
algemene maatregel zien. Veel donorkinderen verwoorden in ons onderzoek dat zij deze
leeftijdsgrenzen ervaren als onrecht; zij vinden dat de overheid dit helemaal niet voor hen
mag bepalen. Daar staan enkele tegenstemmen tegenover: deze donorkinderen en ouders
verwoorden dat de leeftijdsgrenzen omhoog moeten om kinderen te beschermen.
Donorkinderen duiden daarbij op de noodzaak tot bescherming tegen donoren bij contact
vanaf zestien jaar, gezien de impact die ontmoetingen kunnen hebben (bv. confrontatie met
ziekte of gedrag van de donor). Enkele ouders zeggen dat de leeftijdsgrens van twaalf jaar een
positief effect heeft op hun gezin, omdat de tijdelijke ontoegankelijkheid van informatie over
de donor rust en ruimte geeft om het eigen gezin te vormen.

I.3.2 Gelijkheid en aansluiting bij leeftijdsgrenzen in de Wgbo
De leeftijdsgrenzen in de Wdkb gaan uit van gelijkheid, omdat kinderen van dezelfde leeftijd
recht hebben op bepaalde gegevens over de donor. Gelijkheid geldt ook voor kinderen jonger
dan de vastgestelde leeftijdsgrenzen; deze kinderen hebben volgens de Wdkb allemaal (nog)
geen recht op gegevens over de donor. In de praktijk blijkt deze gelijkheid complex. In een
gezin met meer kinderen kan bijvoorbeeld informatie worden gedeeld met het jongere kind,
als het oudste kind de leeftijdsgrens al heeft bereikt. Daarmee krijgt een jonger kind in dit
gezin eerder informatie, dan een kind van dezelfde leeftijd zonder een oudere broer of zus in
een ander gezin. Alleen het oudste kind moet wachten tot de leeftijdsgrens. Daarnaast bestaat
ongelijkheid tussen kinderen bij de beschikbaarheid van informatie; bijvoorbeeld als kennis
niet meer te achterhalen is doordat de donor is overleden, of wanneer niet alle informatie is
geregistreerd, of wanneer donorsperma uit het buitenland komt of verwekking in het
buitenland plaatsvond. Ten slotte bestaat de gelijkheid ook niet in de sociale context; niet alle
donorkinderen zijn ingelicht over de donorconceptie, bijvoorbeeld.
Voor wetgeving binnen de gezondheidszorg gelden zoveel mogelijk dezelfde
leeftijdsgrenzen. Daarom is ook in de Wdkb gekozen voor de leeftijden zoals deze zijn
opgenomen in de Wgbo. Maar de strekking van de leeftijdsgrenzen in de Wdkb is beperkender
dan de strekking van de leeftijdsgrenzen in de Wgbo. In de Wgbo mag een minderjarige vanaf
twaalf jaar gezamenlijk met diens ouders informatie ontvangen en beslissen, maar in de Wdkb
mag een minderjarige vanaf twaalf jaar een bepaald type gegevens ontvangen, maar nog niet
alle gegevens, dat kan pas vanaf zestien jaar. In de Wdkb is ervoor gekozen om geen
gezamenlijk recht voor kinderen en ouders te introduceren, vanwege het ‘persoonlijke’ recht
geldt daarom een leeftijd van zestien jaar. Daarmee hebben kinderen pas later recht op
informatie dan in andere gezondheidszorgwetten, waar zij de informatie wel gezamenlijk met
hun ouders kunnen krijgen.
17

Ook biedt de Wgbo een mogelijkheid om individueel af te wijken van de leeftijdsgrens;
met de leeftijd zelf is een algemeen uitgangspunt gegeven (‘vermoeden van
wilsbekwaamheid’), maar elke arts maakt daarin een individuele afweging. Daardoor kan een
elfjarige met ziekte-ervaring bijvoorbeeld eerder als wilsbekwaam worden gezien dan
leeftijdsgenoten. Waar een arts deze individuele ervaringen van de patiënt mee kan nemen in
het gesprek, is dat in de Wdkb met een strikte aanvraagprocedure niet mogelijk; er is immers
geen persoonlijke relatie tussen aanvrager en de instantie die de aanvraag beoordeelt.
Voorts concluderen we dat het medisch-ethische kader van de Wgbo niet passend is
voor de situaties waar het in de Wdkb om gaat. In de medische context speelt het begrip
wils(on)bekwaamheid, waarop de leeftijdsgrenzen mede zijn gebaseerd, een belangrijke rol.
Binnen de medische context gaat het om het nemen van gezondheidsbeslissingen die meestal
eenmalig zijn, helder ingekaderd (het betreft deze ziekte, deze patiënt, deze prognose), en
met een helder eindpunt (van de behandeling of ingreep). De basis van wilsbekwaamheid ligt
in het recht op lichamelijke integriteit en het recht op zelfbeschikking. Daarbij is de context
van de beslissing die van de arts-patiëntrelatie, waarin de arts iets voorstelt en de patiënt
beslist. Het uitgangspunt is dat de patiënt in staat is om logisch, rationeel en cognitief te
redeneren. De situatie van donorkinderen is echter heel anders: de Wdkb is geen
patiëntenwetgeving en gaat niet alleen over het eigen lichaam, maar betreft ook andere
mensen met wie het donorkind in relatie staat. De te maken keuze wordt niet voorgesteld of
onderbouwd door een arts, maar ligt bij het kind (daarbij is de veronderstelling dat het kind al
beschikt over de kennis een donorkind te zijn, wat zeker niet altijd het geval is). Bovendien
ervaren donorkinderen bij deze beslissing vaak ook loyaliteit met het gezin waarin ze zijn
opgegroeid en verantwoordelijkheid voor de situatie van de donor. Vaak spelen er bij hen
identiteitsvragen over de eigen kenmerken (zowel lichamelijk als bijvoorbeeld aanleg en
karakter), en het zoeken naar verwantschap is dan ook van belang, met name tijdens de eigen
identiteitsontwikkeling. Deze situatie verschilt daarom sterk van de medische context en
vraagt erom meer relationeel en contextueel te kijken naar beslissingen in het kader van de
Wdkb. Voor deze context is wilsbekwaamheid in zekere zin niet passend en te beperkt.
De gelijkheid die de wetgever heeft verondersteld met deze leeftijdsgrenzen, blijkt in
de praktijk te leiden tot ongewenste verschillen. Kinderen en andere betrokkenen blijken op
verschillende manieren kwetsbaar te zijn, d.w.z. een relatief grotere kans op schade of leed te
hebben, en een verminderde mogelijkheid om zichzelf te beschermen tegen schade.
Kwetsbaarheid, kortom, blijkt een begrip te zijn met verschillende lagen (Luna 2009). In ons
onderzoek kregen we zicht op donorkinderen met beperkte capaciteiten, zoals
laaggeletterdheid en lage digitale vaardigheden, of met een kwetsbare gezinssituatie, zoals
psychische problemen van ouders. Deze specifieke kwetsbaarheid maakte dat bij sommige
donorkinderen een foutief beeld bestaat van eigen rechten en dat zij ook niet vaardig zijn om
informatie te achterhalen over hun rechten t.a.v. informatie over de donor. Zij hebben wel
een behoefte, maar bereiken niet de informatiebronnen die hen ter beschikking staan. Soms
ontbreekt ook de nodige ondersteuning van ouders. Het uitgangspunt van gelijkheid houdt
geen rekening met dergelijke particuliere kwetsbaarheden.

18

Ze besloot zich in te schrijven in een internationale DNA-databank. Ze vond het heel
moeilijk en misschien is het ook niet helemaal goed gegaan. De informatie was in het
Engels en daar kon ze niet goed wijs uit worden. Ze is nu aan het afwachten of ze iets
kan doen, ze wil wel op zoek, maar ze weet niet hoe ze verder moet. Ze zou het liefste
haar donor willen zoeken, en eventueel donorhalfbroers en -zussen, maar ze weet niet
waar ze moet beginnen en hoe ze verder kan. (uit het verhaal van donorkind Kim,
pseudoniem)
Dit voorbeeld maakt duidelijk dat leeftijd niet de enige factor is om te bepalen of een kind
eraan toe is om informatie over de donor te krijgen. Dit sluit aan bij het gelijkheidsbeginsel;
gelijke gevallen moeten gelijk worden behandeld, en ongelijke gevallen ongelijk. De wetgever
moet om een leeftijdsgrens te kunnen stellen beargumenteren in welke relevante opzichten
bepaalde leeftijdsgroepen wel of niet aan elkaar gelijk zijn. Uit de analyse van het
Internationale Verdrag voor de Rechten van het Kind (IVRK) komt naar voren dat bij de
individuele beoordeling van kinderen leeftijd niet altijd het onderscheidend criterium is; niet
elk kind ontwikkelt zich in hetzelfde tempo. Het belang van het kind moet volgens het IVRK
individueel kunnen worden beoordeeld, aan de hand van elementen zoals leeftijd, maar ook
geslacht, mate van ‘rijpheid’, ervaring en sociale en culturele context (zie ook een recente
brief van de Kinderombudsman over de conceptregeling levensbeëindiging bij kinderen,
Kinderombudsman 2022).

I.3.3 Bescherming van (jongere) kinderen en de afweging tussen belangen
van donorkinderen en de privacy van donoren
De wetgever heeft bescherming beoogd door een centrale registratie van gegevens van de
donor, en is er bij de keuze voor leeftijdsgrenzen vanuit gegaan dat een aanvraag bij de Sdkb
de enige wijze is waarop gegevens over de donor kunnen worden verkregen. De praktijk wijst
echter uit dat donorkinderen via verschillende wegen al voor hun zestienjarige leeftijd
persoonsidentificerende gegevens over de donor kunnen ontvangen. Maatschappelijke
ontwikkelingen zoals het gebruik van (internationale) online DNA-testen en informatieuitwisseling via social media maken dat donorkinderen (of hun ouders) in de praktijk op meer
manieren dan enkel via de SDKB gegevens van de donor kunnen achterhalen (Kelly & Dempsey
2017). Dat roept de vraag op wie eigenlijk ‘poortwachters’ van deze informatie zouden
moeten zijn (Mechanick Braverman, 2010; Woodward, 2015). De wet houdt met die andere
wegen geen rekening en stelt een grens van zestien jaar die in de praktijk niet altijd houdbaar
is.
Bescherming van het (jongere) kind is verder vormgegeven door het (wettelijke en
ethische) uitgangspunt dat belangen van kinderen zwaarder moeten wegen dan die van
volwassenen, zoals ouders en donoren. Daarmee komen we bij de belangenafweging tussen
kinderen en donoren. Tijdens de parlementaire behandeling van de Wdkb is over deze
belangenafweging met name gezegd dat de privacy van donoren moet worden beschermd.
Deze aanname is niet gestoeld op onderzoek of anderszins nader onderbouwd, en niet
19

toegespitst op de leeftijdsgrenzen. De aanname geldt in geen geval voor álle donoren; de
donoren in ons onderzoek hebben bijvoorbeeld aangegeven dat zij openstaan voor contact
met donorkinderen: zij ‘wachten’ erop en ‘verwachten’ het. Zij die nog geen contact hebben,
zien ernaar uit. Donoren die al wel contact met donorkinderen hebben, vinden dit verrijkend.
Zij geven aan teleurgesteld te zijn dat de behoefte aan contact bij donorkinderen beperkt is.
Beide groepen donoren (met en zonder contact) ervaren de donorschap als een ‘staan in de
wachtstand’ totdat donorkinderen de leeftijdsgrens én de levensfase hebben bereikt waarop
zij contact wensen. Donoren geven aan geen begrip te hebben voor de leeftijdsgrenzen die
informatie over hen voor donorkinderen ontoegankelijk maakt. Deze bevindingen duiden erop
dat bescherming van de privacy van donoren niet geldt voor alle donoren en dat het mogelijk
is dat donoren juist ‘uitzien naar’ contact.
Een vraag naar bescherming die wel in ons onderzoek is gebleken is de psychische nood
waarin sommige donorkinderen verkeren door de ontoegankelijkheid van informatie over de
donor. Voor sommige kinderen leidt het niet-weten wie de donor is tot deze nood zodra ze
gaan ‘daten’. Ze zijn bang een liefdesrelatie aan te gaan met een verwante persoon. Anderen
zijn zoekende in de relationele complexiteit van genetische en sociale relaties. Zij moeten
laveren tussen autonomie, loyaliteit en afhankelijkheid, waar zij bijvoorbeeld willen optrekken
met een broer of zus en ervaringen willen delen, terwijl ze anderzijds ook eigen grenzen daarin
willen aangeven. Loyaliteitsgevoelens kunnen zij zelf ervaren jegens hun ouders, maar soms
zijn het juist de ouders die loyaliteit ervaren jegens de donor, die hun gezin mogelijk heeft
gemaakt.

Nadine, 17 jaar, groeit samen op met haar broertje Luuk dat bijna 8 jaar jonger is bij
hun twee moeders. Op haar 16e ontmoet ze de donor en een maand later haar
donorhalfbroer Casper. Ze ziet hoe Luuk en Casper op een andere manier omgaan met
donor Koen. Een moeilijk moment vindt plaats op een treinstation aan het einde van
een lange dag met Koen. Ze zegt: “Op het station gaf Luuk Koen een knuffel, maar
eigenlijk had ik dat nog nooit gedaan en ik had ook nog niet de behoefte omdat hij voor
mij niet voelt als een vader”. Tegelijkertijd voelt ze de druk om sociaal wenselijk te
reageren: “Eerst gaf Luuk hem een knuffel en daarna Casper erachteraan en toen dacht
ik dat ik niet weg kon komen met een ‘Doei’. Ik voelde dat ik hem een knuffel moest
geven want anders ben ik niet hetzelfde”. Ze gaat uiteindelijk haar eigen grens over en
omhelst hem ook. Achteraf beseft ze dat ze er niet aan toe was, daardoor neemt ze
vervolgens nog meer afstand van de donor. Ze geeft aan: “Ik had er heel veel last van,
dus toen heb ik Koen geblokt en geen contact meer met hem gezocht, maar ik kreeg
telkens van mijn ouders de vraag om hem te appen of iets te laten weten”. Nadine
wordt boos op haar ouders, ze wil er niet over praten, maar toch blijven ze er iedere
week op terugkomen. Na een begeleidingsgesprek tussen de donor, haar ouders en
een hulpverlener hebben haar ouders hun gedrag veranderd, zij zeggen nu: “Het is
jouw ding, jij moet doen waar jij je goed bij voelt en we moeten dat ook niet meer
pushen”. (uit het verhaal van donorkind Nadine, pseudoniem)
Wanneer we naar de belangenafweging van de wetgever tussen donorkinderen en donoren
kijken, blijkt een ander perspectief te ontbreken, namelijk dat van de ouders. Ouders hebben
in ons onderzoek aangegeven dat zij verschillende behoeften hebben om hun kinderen goed
20

te kunnen begeleiden in het dienen van hun belang. Ouders uiten een grote behoefte aan
meer voorlichting bij donorconceptie over wat hen te wachten staat. Ze hebben bij de
donorconceptie onvoldoende nagedacht over de rechten en behoeften van het kind, die pas
aan het licht zijn gekomen toen het kind zich ontwikkelde. Zij ervaren ook onvoldoende
begeleiding bij het beantwoorden van vragen van het kind, bij de ontoegankelijkheid van de
informatie tot de leeftijdsgrens, of zelfs nadien, als de donor blijkt te zijn overleden. Ze zien
hun kind worstelen met de lange wachttijd tot zestien jaar, en ervaren daarbij
machteloosheid. Ook hebben ze behoefte aan begeleiding bij de voorbereiding op het contact
met de donor. Zij ervaren vaak dat de donor een grote rol heeft gespeeld in hun gezin, maar
ervaren een gebrek aan begeleiding en bescherming in hun eigen rol van begeleider en
beschermer van hun kind. Dit kwam bijvoorbeeld voor toen ouders zich geconfronteerd zagen
met bepaald gedrag van een donor, of met zijn persoonlijkheid. Ook zouden ze begeleiding
willen bij de eigen ervaren kwetsbaarheid, bijvoorbeeld van de sociale ouder.
Ten slotte zijn er enkele heteroseksuele ouders die aangeven dat de
ontoegankelijkheid van de informatie van de donor totdat het kind twaalf jaar is, hen als gezin
een afgebakende tijdspanne biedt om een gezin te vormen. Zij ervaren deze leeftijdsgrens als
een bescherming van de niet-genetische ouder in deze gezinsvorming.

I.3.4 Ontwikkeling van het kind
Impliciete ideeën over de ontwikkeling van kinderen en wat dat betekent voor de vrijheden
en verantwoordelijkheden die zij aankunnen, lijken destijds een rol te hebben gespeeld in de
keuze voor de leeftijdsgrenzen. Deze benadering is echter niet de enige benadering die
gevolgd kan worden. Vanuit een gezinsinvalshoek en vanuit een relationele ethische
benadering, zien we dat een kind niet opgroeit in een vacuüm, maar in een gezinscontext waar
het niet alleen afhankelijk is van anderen, maar ook wordt beïnvloed door anderen. Ook
hebben beslissingen binnen dergelijke intieme relaties effect op anderen (Gilligan 1982;
Dempsey et al 2021). Uit onderzoek weten we dat het beeld dat kinderen zich van de donor
vormen aanvankelijk wordt gevormd door de informatie die de ouders hen geven (Van Parys
et al, 2016a; Zadeh et al.,2017a). Ook blijkt de kwaliteit van gezinsrelaties en met name of
kinderen veilig gehecht zijn van invloed; jongeren die veilig zijn gehecht zijn bijvoorbeeld meer
geïnteresseerd in het thema donorconceptie dan jongeren die met een onveilige of
ambivalente hechting (Slutsky et al 2016) en eerste onderzoek toont dat zij positiever denken
over de donor (Zadeh et al 2017b). Daarnaast is de ontwikkeling van het kind niet los te zien
van diens inbedding in het gezin. Zelfsturing, zelfbeschikking en autonomie zijn geen
vaststaande eigenschappen, maar veeleer relationeel ingebedde, dynamische ontwikkelingsprocessen. Andere personen en ook maatschappelijke structuren oefenen voortdurend
positief-bevorderende en negatief-beperkende invloed uit de ontwikkeling van kinderen
(Gilligan 1982; Mackenzie & Stoljar 2000; Luna 2009, 2019; Rogers, Mackenzie & Dodds 2012;
Van Nistelrooij et al, 2017).
Vragen over de donor blijken zich te ontwikkelen tijdens het leven van kinderen en
sommige levensfasen blijken minder geschikt om keuzes hierover te maken. Jonge kinderen,
over wie overigens nog erg weinig bekend is, lijken eerder vragen over gelijkenis met de donor
te stellen.
21

Oudere donorkinderen gaan meer de diepte in, vragen naar karaktereigenschappen
en wat de donor in het leven heeft gedaan. Jongere kinderen hebben meer interesse
in hobby’s en vragen waar de donor van houdt. (hulpverlener Peter, pseudoniem)
Uit onderzoek blijkt dat de ontwikkeling van cognitieve vaardigheden om donorconceptie te
begrijpen een cognitief proces is dat begint op een leeftijd van vier tot zeven jaar, wanneer
kinderen woorden en begrippen van hun ouders letterlijk overnemen zonder dat er echt
sprake is van begrip (Zadeh et al. 2017a, Gregg et al. 1996). Vanaf de leeftijd van ongeveer
tien jaar stellen kinderen zichzelf over het algemeen meer vragen over hun identiteit (Blake
et al. 2010; Vanfraussen et al. 2001). Op veertienjarige leeftijd hebben kinderen meer inzicht
in de principes van overerving zoals de genetische achterliggende processen, maar ook
‘overerving’ door sociale processen (Williams & Smith, 2010).
Het opvragen van donorinformatie is echter meer dan een cognitief proces. Het is
eveneens een emotioneel proces, waarbij steun van de ouder(s) belangrijk is. Daarbij is de
vraag naar informatie niet los te zien van het betrokken relationeel netwerk (eigen
gezin/familie, familie van de donor, donorhalfbroers en/of -zussen). Omdat we in dit
onderzoek recht willen doen aan de relationele benadering van de ontwikkeling van het kind,
kijken we hier ook naar de inbedding van deze ontwikkeling. Een stevige, veilige basis in het
gezin blijkt van groot belang te zijn voor de ontwikkeling van het kind. Ouders bieden deze
basis ten eerste als zij anticiperen op en sensitiviteit tonen voor de interesse van het
donorkind in de donor, en ook opmerkzaam zijn voor de sensitiviteit van het donorkind voor
de niet-genetische ouder. Ten tweede bieden ouders deze basis als zij ontvankelijk zijn voor
vragen van hun kind en daarop goed reageren. Er blijken daarbij geen verschillen te zijn in
emotionele betrokkenheid of het welzijn van kind en ouder in heteroseksuele, lesbische of
eenoudergezinnen in vergelijking met gezinnen die via IVF of zonder medische hulp zwanger
zijn geworden (Golombok 2015). De kwaliteit van de gezinsrelaties en de relaties met de
bredere sociale omgeving zijn belangrijkere factoren in de ontwikkeling van het kind dan het
aantal, geslacht, of seksuele oriëntatie van de ouders, of de genetische verwantschap met de
ouders.
In dit advies kwam al eerder aan de orde dat de rol van ouders bij het informeren van
hun kinderen groter is dan tijdens de parlementaire behandeling van de wet werd
verondersteld. Zo gaat het bij het informeren van kinderen over hun ontstaansgeschiedenis
niet om één moment, maar om meerdere momenten door de jaren heen waarin ouders het
bespreekbaar maken of juist niet (Isaksson 2015). En ook het bestaan van oudere broers of
zussen zorgt ervoor dat dilemma’s ontstaan in het wel of niet delen van de informatie over de
donor met het jongere broertje of zusje.
In het fenomenologische onderzoek geven ouders aan dat zij soms voelen dat ze hun
kind hebben opgezadeld met de situatie waarin hun kinderen in een kwetsbare levensfase
moeten beslissen over belangrijke zaken. Dit zien we ook terug bij donorkinderen. Een
donorkind geeft aan dat het bestaan van twee leeftijdsgrenzen haar twee keer verplicht om
afwegingen en keuzes te maken. Zij ervaart dat als belastend. Ook komt naar voren dat de
leeftijdsgrens van zestien jaar in een ongelukkige levensfase valt. Voor velen duurt het
wachten op de leeftijd waarop daadwerkelijk contact met de donor mogelijk wordt, (veel) te
lang. Als dan eenmaal de leeftijd van zestien jaar is bereikt, is het leven vaak te vol om het
22

proces van aanvragen te beginnen. Veel jongeren zitten dan in het eindexamenjaar, of zijn te
druk met school en sociaal leven, om dit proces aan te gaan.
Daarnaast blijkt dat de leeftijdsgrens van twaalf jaar voor teleurstellingen zorgt, omdat
kinderen vaker al beschikken over de informatie, omdat hun ouders dezelfde informatie
hebben meegekregen uit de kliniek (Woestenburg et al 2019). Deze teleurstellingen over
donorgegevens blijken ook uit de ervaringen van donorkinderen die we in dit onderzoek
hebben bevraagd. Ook als kinderen nog niet beschikken over de informatie, is de inhoud soms
teleurstellend. De wetgever heeft verondersteld dat deze informatie, die door de donor zelf
wordt verstrekt, voldoet aan de wensen die er leven bij donorkinderen. Dat blijkt niet het
geval:
Samen met haar moeder vroeg ze het donorpaspoort op. Daar stond weinig informatie
in, alleen zijn haarkleur, ogen, gewicht en lengte. Het was heel teleurstellend dat het
basale informatie was. Toch vond ze het beter dan niks. Eigenlijk vindt ze dat ze dat
gewoon vanaf haar geboorte had mogen hebben. (donorkind Anna, pseudoniem)
Ook blijkt dat de informatie die in het donorpaspoort staat niet altijd klopt. Soms komen
donorhalfbroers en -zussen pas daarachter als ze de donorpaspoorten naast elkaar leggen en
ze ontdekken dat daarin allemaal andere informatie over dezelfde donor staat.
De leeftijdsgrens van twaalf jaar is daarmee voor een deel van de donorkinderen een
moment waarop zij geen (extra) informatie kunnen krijgen, maar doordat zij hier jaren op
hebben gewacht, verwachten zij wel behoorlijk wat van het bereiken van deze leeftijdsgrens.
Bij de parlementaire behandeling van de Wdkb werd verondersteld dat donorkinderen
voldoende zouden hebben aan een beeld van de donor en dat het verlangen naar contact
(informatie werd hier niet genoemd) voor de leeftijd van zestien jaar niet aan de orde zou zijn.
Omdat destijds donoranonimiteit gold en kinderen geboren uit donatie met een B-donor nog
jong waren, was er nog geen onderzoek gedaan naar de behoeften van donorkinderen. Wel
was er (beperkt) onderzoek gedaan naar de behoeften van adoptiekinderen; naar die
ervaringen werd verwezen bij het ‘verlangen naar contact’. Inmiddels is er onderzoek gedaan
naar ervaringen van donorkinderen. Hoewel het onderzoek nog beperkt is, blijken de
veronderstellingen van twintig jaar geleden deels ongegrond. Uit het fenomenologisch
onderzoek komt naar voren dat deelnemers bij de identiteitsvorming juist een grote behoefte
blijken te hebben aan informatie over de donor, met name vanaf de puberteit vervult
informatie over de donor hier een sleutelrol.
Ja, ik denk dat ik eigenlijk vooral wilde weten hoe hij eruitzag. Ik was er heel erg mee
bezig. Qua persoonlijkheid heb ik wel wat trekjes van mijn moeder, maar ben ik ook
altijd wel heel erg opgevoed met het idee van: je bent je eigen individu, je ontwikkelt
jezelf en jouw persoonlijkheid en dat is uniek. Maar qua uiterlijk dacht ik echt, ik wil
iets zien of zo, ik wil die bevestiging. (donorkind Marleen, pseudomiem)
Deze behoefte aan informatie over de donor volgt ook uit het psychologische deelonderzoek,
hoewel deze behoeften beïnvloed kunnen worden door de ruimte die vanuit de ouders wordt
gecreëerd om over de donor te spreken; de sensitiviteit van ouders, eigen noden en behoeften
en onzekerheid over hun rol ten opzichte van de donor hebben invloed op de vragen en
interesse van het kind (Vanfraussen et al. 2003; Scheib et al., 2005; Zadeh et al., 2018; Jadva
23

et al. 2010; Beeson et al, 2011; Blyth, 2012; Hertz et al., 2013). Het gaat daarbij met name om
nieuwsgierigheid over bepaalde kenmerken van de donor. Ook het Duitse Bundesgerichtshof
redeneerde dat op basis van literatuur (Mayer, 2014) is aan te nemen dat er bij kinderen
behoefte bestaat aan informatie over diens afstamming, ongeacht de leeftijd die het kind
heeft. Het Hof komt tot de conclusie dat het de verantwoordelijkheid van ouders is om het
kind hierover informatie te verschaffen.
Ten slotte benadrukken steeds meer wetenschappers dat informatie over de donor
betrekking heeft op een heel (uitbreidend) netwerk met verschillende actoren die elk eigen
behoeften en wensen hebben (Cahn, 2013; Freeman et al., 2014; Gilman, 2020; Hertz &
Nelson, 2019; Mamo, 2005; Nordqvist et al, 2014; Nordqvist, 2019). Dat betreft ook de
behoefte aan informatie over donorhalfbroers- en/of -zussen (zie ook: Jadva et al., 2010;
Blyth, 2012; Freeman et al., 2014; Hertz & Nelson, 2019; Scheib et al., 2020; Indekeu et al.,
2021a). Dit blijkt met name van belang als herkenning bij de donor uitblijft of de informatie
over de donor ontoegankelijk is door bijvoorbeeld zijn overlijden. Het gaat derhalve niet om
contact tussen twee personen, zoals de Wdkb veronderstelt, maar om een netwerk, dat
voortdurend uitbreidt (met donorhalfbroers of -zussen, de donor, maar ook diens familie) en
in beweging is.

24

I.4 Advies en beantwoording hoofdvraag
In dit vierde deel komen we tot een advies waarmee we de hoofdvraag beantwoorden. Dit
gebeurt door het zorgethische kader (zie I.2.4) te gebruiken voor een ethische weging van de
genoemde inzichten in deel 3. We betrekken hier het zorgethische kader op de context van
de Wdkb. Zie voor een grondige uiteenzetting het hoofdstuk over ethiek in het achterliggende
onderzoeksrapport. Daarna volgt de ethische weging van de bevindingen uit dit onderzoek die
uitmondt in de beantwoording van de hoofdvraag. Daarop volgt het advies betreffende de
leeftijdsgrenzen in de Wdkb en de zorgvuldigheidseisen die onzes inziens nodig zijn voor de
omgang met informatie in de Wdkb. We sluiten af met aanbevelingen voor aanvullend
onderzoek.

I.4.1 Zorgethisch kader
Zorgethiek beschouwen wij als een ethische invalshoek die geschikt is om inzichten in relaties
en context bijeen te brengen in een interdisciplinaire dialoog. Voor wat betreft de
leeftijdsgrenzen in de Wdkb is zorgethiek geschikt om geleefde ervaringen van betrokkenen,
gezamenlijke praktijken en de institutionele, juridische en politieke kaders daarvan samen te
brengen in een ethische afweging. Daarom staan in een zorgethische analyse praktijken en
ervaringen centraal, die als vindplaats gelden voor essentiële ethische inzichten voor
afwegingen over (aanpassing van bestaande) regelgeving. Immers, zorgethiek gaat ervan uit
dat mensen altijd al samenleven in formele of informele relationele netwerken waarin
verantwoordelijkheden worden verdeeld. Zorgethiek onderzoekt hoe dit uitwerkt voor
verschillende betrokkenen, in dit onderzoek voor alle betrokkenen bij de leeftijdsgrenzen in
de Wdkb.
Als centraal ethisch concept is ‘relationele autonomie’ in de context van de Wdkb
adequater dan een beroep op een individueel recht, een individuele eigenschap (leeftijd) of
vermogen (wilsbekwaamheid of autonomie). De reden hiervoor is dat beslissingen die in deze
context worden genomen, altijd relationeel ingebed zijn. Immers, een relationeel netwerk
ondervindt de effecten van beslissingen omtrent donatie, gebruik van donorsperma (of eicellen), registratie van donoren, familievorming, informeren van het kind (en partner,
gezinsleden) over donorconceptie, zoektocht naar (informatie over) de donor, enzovoorts.
Een (moreel) beroep op autonomie zonder oog voor deze relationele effecten leidt tot
ongewenste en ongepaste individualisering en oppositie van ouders, donoren en kinderen.
Vandaar het voorstel om een centrale positie toe te kennen aan het concept ‘relationele
autonomie’.
Relationele autonomie is een dynamisch proces, niet een statisch gegeven. Autonomie
wordt geconstitueerd (of belemmerd) in relaties, omdat naasten iemand in staat stellen tot of
belemmeren in zelfsturing, bijvoorbeeld door donorconceptie tot onderdeel van het
levensverhaal te maken of te verzwijgen. Autonomie hangt sterk samen met
persoonlijkheidsontwikkeling en persoonlijke omstandigheden in een relationele context. Een
te sterke nadruk op autonomie (of wilsbekwaamheid) van hetzij donoren, ouders of kinderen,
zónder rekening te houden met relaties, belemmert de uitoefening van autonomie door
anderen, zeker als degenen die hun autonomie verdedigen een sterkere (machtiger) positie
25

bekleden. Een machtspositie in het kader van de Wdkb is bijvoorbeeld bekleed door de
wetgever: hij heeft deze leeftijdsgrenzen ingesteld en daar valt door de registratiesystematiek
geen uitzondering op te maken, zoals bijvoorbeeld in de WGBO tussen arts en patiënt wel
‘maatwerk’ mogelijk is. Juist door deze machtsverschillen - ook tussen volwassenen en
kinderen - moet het midden worden gezocht tussen sociale doelen en uitoefening van
autonomie. Door daarbij steeds te kijken naar machtsverschillen wordt zorgvuldige omgang
met autonomie en relaties mogelijk.
Verder kan relationele autonomie variëren per context, dus op een eerder of later
moment, of in verschillende situaties. Het is een dynamisch proces dat zich afspeelt tussen
kwetsbaarheid enerzijds en verantwoordelijkheid anderzijds. Kwetsbaar zijn die mensen die:
•
•

een relatief grotere kans hebben op schade/leed, d.w.z. dat niet wordt voorzien in
behoeften of noden (needs);
een verminderde mogelijkheid hebben om zichzelf te beschermen tegen schade, en
dus in eigen behoeften of noden te voorzien.

Deze kwetsbaarheid van sommigen genereert verantwoordelijkheid van anderen, namelijk als
een morele verplichting om de kwetsbaarheid van anderen te verminderen, in hun noden of
behoeften te voorzien, of deze te voorkomen. De mate van verantwoordelijkheid hangt af van
de onderlinge relatie: de mate van afhankelijkheid van degene in nood, de mate van invloed
die iemand kan uitoefenen, de mate waarin iemand daadwerkelijk kan helpen, en de mate
van verantwoordelijkheid voor de ontstane situatie, bepalen allemaal in hoeverre iemand (of
een instantie) verantwoordelijk is. De dynamische samenhang tussen deze drie concepten relationele autonomie, kwetsbaarheid en verantwoordelijkheid - is met deze figuur
weergegeven:

In de context van de Wdkb valt op te maken dat kwetsbaarheid sterk verschilt per persoon en
dat afhankelijkheid van anderen verschilt per persoon. Duidelijk is dat de kwetsbaarheid, zoals
hierboven gedefinieerd, van donorkinderen groot is. Zij zijn kwetsbaar door de houding en
sensitiviteit van hun ouders, onder andere i.v.m. openheid over hun conceptie en dat vraagt
26

dat ouders verantwoordelijkheid hiervoor nemen. Ouders vervullen een centrale rol in het
mogelijk maken van de autonomie van donorkinderen, ingebed in het relationele netwerk.
Donorkinderen zijn kwetsbaar voor het handelen van donoren i.v.m. de informatie die zij
hebben verstrekt en hun ontvankelijkheid voor eventueel contact. Het kan immers zijn dat
deze niet voorzien in hun behoeften, bijvoorbeeld als de informatie heel summier is of de
donor het contact anders wil inrichten dan het donorkind. Donorkinderen blijken ook
kwetsbaar voor de handelswijze van de donor in dat contact. Dat vraagt dat donoren
verantwoordelijkheid nemen voor hun donatie naar ouders én kinderen. Ook nadenken over
contact en beschikbaar zijn voor latere donorkinderen hoort bij deze verantwoordelijkheid
(bijvoorbeeld nadenken over voor hoeveel kinderen zij beschikbaar kunnen zijn en tijd kunnen
investeren). Tevens zijn zij verantwoordelijk voor hun eigen partner en kinderen, om deze
tijdig in te lichten. Donorkinderen zijn daarnaast kwetsbaar door het handelen van klinieken,
bijvoorbeeld hun zorgvuldigheid in de registratie en hun omgang met donorsperma (het
handhaven van het maximum aantal kinderen dat met behulp van één donor kan worden
verwekt). Tenslotte zijn donorkinderen kwetsbaar gebleken voor de wetgever i.v.m. de
wettelijke, algemeen geldige leeftijdsgrenzen. Dat vraagt van klinieken en de wetgever dat zij
hierin verantwoordelijkheid nemen, om potentiële kwetsbaarheid zoveel mogelijk te
voorkomen en bestaande kwetsbaarheid te verminderen. Redenerend vanuit deze
zorgethische lens komen wij tot de afweging van de bevindingen uit het onderzoek en het
advies over ‘Zorgvuldige omgang met leeftijdsgrenzen in de Wdkb’.

I.4.2 Weging bevindingen
Doorslaggevend is de inbedding van ‘autonomie’ (en ook concepten die daar deel van
uitmaken, zoals wilsbekwaamheid, zelfbeschikking) in ‘relationaliteit’. Door deze nadruk,
stellen we voor om in de Wdkb het algemene, individuele, aan leeftijd gebonden recht te laten
vervallen en te vervangen door een nadruk die de verantwoordelijkheid meer legt in het
relationele netwerk. Deze verantwoordelijkheid wordt binnen relaties vormgegeven, maar
vraagt ook om toegankelijke kennisdeling, voorlichting, openheid, sensitiviteit,
zorgvuldigheid, begeleiding en ondersteuning.
In het kader van de Wdkb kunnen wij stellen dat de verantwoordelijkheden en morele
verplichtingen van volwassenen en de overheid groter zijn dan die van donorkinderen. Deze
verantwoordelijkheden binnen de Wdkb betreffen met name het voorkomen van (de kans op)
schade of leed van donorkinderen door sensitief en moreel verantwoord om te gaan met hun
vragen over hun conceptie in een voortgaand proces van ondersteuning en begeleiding binnen
het relationele netwerk van ouders, donoren, familie en andere betrokkenen, zoals
professionele begeleiders. We wegen ook de verschillende verantwoordelijkheden van de
betrokken volwassenen. Redenerend vanuit relationele autonomie ligt er meer
verantwoordelijkheid bij de direct relationeel betrokkenen, en minder bij de overheid. De
verantwoordelijkheid om te zorgen voor donorkinderen ligt immers primair bij de ouders.
Anderen, zoals donoren en ook betrokken organisaties (fertiliteitsklinieken, Sdkb en
wetgever) hebben daarbij een ondersteunende verantwoordelijkheid. Bij de overheid ligt de
verantwoordelijkheid om mogelijkheden en middelen beschikbaar te stellen voor het bieden
27

van adequate voorlichting aan ouders en donoren op basis van nu bestaande kennis, en van
ondersteuning en begeleiding. Ten slotte ligt de verantwoordelijkheid voor het bieden van
bescherming door het opzetten van adequate databases van donoren bij de overheid.

Daarmee komen we bij de volgende beantwoording van de hoofdvraag:
Wat zijn de best passende leeftijdsgrenzen voor het nemen van een beslissing over het
ontvangen van (persoonsidentificerende) gegevens van een eicel- of spermadonor en
eventueel contact met een donor en welke voorwaarden en/of zorgvuldigheidseisen spelen
bij het verstrekken van gegevens een rol?
Uit het onderzoek komt naar voren dat er geen algemeen passende leeftijdsgrenzen zijn aan
te geven voor het nemen van een beslissing over het ontvangen van deze gegevens en
eventueel contact met een donor. Tegelijkertijd biedt het onderzoek aanleiding voor een
aantal voorwaarden en zorgvuldigheidseisen die bij het verstrekken van deze gegevens
noodzakelijk zijn.
We geven hier achtereenvolgens drie adviezen voor de leeftijdsgrens van twaalf jaar
en zestien jaar en voor andere leeftijdsgrenzen. Daarbij zetten we uiteen welke voorwaarden
en zorgvuldigheidseisen in acht moeten worden genomen. Aansluitend doen wij
aanbevelingen voor nader onderzoek.
Laat de leeftijdsgrens van twaalf jaar vervallen
Argumenten hiervoor zijn:
• De leeftijdsgrens heeft momenteel weinig waarde, omdat de gegevens die kunnen
worden opgevraagd exact dezelfde gegevens zijn die ouders kunnen opvragen vanaf
de geboorte. Daarmee is de huidige leeftijdsgrens van twaalf jaar alleen van toepassing
als ouders geen gegevens hebben opgevraagd of ontvangen van de kliniek, of deze
gegevens niet met het kind hebben gedeeld. Immers, de informatie die dan kan
worden verkregen is enerzijds vaak al bekend (eerder door ouders opgevraagd
donorpaspoort) en anderzijds vaak te summier om de verwachtingen van het kind
waar te maken (bv. slechts enkele lichaamskenmerken).
• Informatie zou vanaf de geboorte beschikbaar moeten zijn voor het gezin, zodat een
procesmatige, op de behoefte van het kind aansluitende wijze van
informatieverstrekking vorm kan krijgen binnen de relationele inbedding. Het
donorkind kan zich dan op het moment dat daar behoefte aan is een beeld vormen
van de donor.

28

Ten aanzien van de zorgvuldigheidseisen voor deze informatie adviseren wij:
1. Creëer de voorwaarden voor ouders zodat zij in staat worden gesteld om samen met
het kind te bepalen wanneer het kind toe is aan informatie over de donor.
We adviseren dat naast klinieken en artsen ook een breder netwerk van deskundige
begeleiding en ondersteuning beschikbaar wordt gesteld aan ouders, zodat zij in alle
fasen van het opgroeien sensitief met de behoefte van hun kind om kunnen gaan.
2. Breid de huidige, gestandaardiseerde vorm waarin de informatie over de donor nu
beschikbaar is uit, zodat zorgvuldig ingespeeld kan worden op diverse behoeften aan
informatie van het donorkind op verschillende leeftijden.
Daartoe valt te leren van bestaande best practices in klinieken, zoals het opnemen van
kinderfoto’s in het donorpaspoort; of een brief van de donor aan het kind, waarin deze
beschrijft wat hem gemotiveerd heeft tot de donatie; of een video van de donor, zoals
passend in de huidige beeldcultuur. Nader onderzoek naar behoeften van
donorkinderen is aanbevolen (zie verder advies 15 over aanvullend onderzoek).
3. Leg aanvullende vormen van informatie vast in het Besluit dkb, zoals daarin nu ook is
opgenomen dat een beschrijving van onder meer uiterlijke en sociale kenmerken,
opleidingsniveau en hobby’s, moet worden gegeven.
Zo ontstaat meer uniformiteit in het donorpaspoort, waar donorkinderen nu nog grote
verschillen ervaren.
4. Maak het mogelijk dat deze informatie ook toegankelijk is voor alle donorkinderen, en
niet alleen voor donorkinderen die zijn geboren na een wetswijziging.
Dit vraagt een inspanning van klinieken om ook met terugwerkende kracht informatie
over de donor te verzamelen of aan te vullen. Betrek daarbij ook buitenlandse
klinieken.
5. Maak het mogelijk dat deze informatie toegankelijk is voor donorkinderen van wie de
donor overleden is, zodat ook met de behoeften van deze donorkinderen zorgvuldig kan
worden omgegaan en het kind alsnog deze informatie kan krijgen.
Laat de leeftijdsgrens van zestien jaar vervallen
Argumenten hiervoor zijn:
• Er zijn geen goede redenen om (de huidige) leeftijdsgrens van zestien jaar te
handhaven.
• Internationale verdragen geven aan dat een drempel opwerpen (in de vorm van een
leeftijdsgrens) voor de toegang tot afstammingsinformatie mag, maar daar moet een
goede onderbouwing voor zijn. Die onderbouwing is er nu niet.
• Uit het juridische, psychologische en fenomenologische onderzoek blijkt dat zestien
jaar relatief laat is voor het invulling geven aan autonomie. Donorkinderen, ouders en
hulpverleners geven aan dat deze leeftijdsgrens valt in een kwetsbare levensfase.
Bovendien herkennen zij een behoefte aan informatie op vroegere leeftijd, ingegeven
door de identiteitsontwikkeling. Vanaf de leeftijd van ongeveer tien jaar stellen
kinderen zichzelf over het algemeen meer vragen over hun identiteit, en confronteert
ook de lesstof in het onderwijs hen hiermee (stamboom, genetica, e.d.). Sommige
kinderen lijden onder het niet kunnen kennen van een deel van hun identiteit. Ook
29

•

ervaren zij onrechtvaardigheid, omdat de leeftijdsgrens onvoldoende onderbouwd is.
Tenslotte leeft bij donorkinderen de angst dat zij een liefdesrelatie aangaan met een
donorhalfbroer of -zus.
Er wordt op dit moment schade veroorzaakt door de leeftijdsgrenzen zelf. Dit weegt
zwaarder dan de kans dat er schade wordt geleden als deze leeftijdsgrenzen er niet
waren. De motivatie hiervoor volgt uit de zorgethische argumentatie van relationele
autonomie als dynamiek van kwetsbaarheid en verantwoordelijkheid. Enerzijds wordt
deze relationele autonomie bepaald door kwetsbaarheid bij donorkinderen: hoe
groter de kans is dat kinderen schade lijden door de wettelijk ingestelde
leeftijdsgrenzen, hoe groter de verantwoordelijkheid van de overheid om daar iets aan
te doen. Anderzijds wordt deze bepaald door de positie van de overheid: juist omdat
zij (met de beste bedoelingen) de leeftijdsgrenzen heeft ingesteld én dus ook de
mogelijkheid heeft om hier iets aan te doen, treft haar een extra verantwoordelijkheid
door de schade die kinderen lijden aan de leeftijdsgrenzen zelf. Dus: laat je de
leeftijdsgrenzen los, dan voorkom je niet dat er mogelijk schade wordt geleden. Maar
omdat de leeftijdsgrenzen zelf schade veroorzaken (kinderen in identiteitscrisis en
groot ervaren onrecht), treft de overheid een des te grotere verantwoordelijkheid om
deze generieke regel te schrappen.

Stel ook geen andere leeftijdsgrens in.
Argumenten hiervoor zijn:
• Er is op dit moment te weinig informatie/onderbouwing om een leeftijdsgrens te
kiezen, noch om vast te kunnen stellen wat wél een geschikte leeftijdsgrens zou zijn.
Internationale verdragen laten ruimte voor het stellen van beperkingen in bijvoorbeeld
de vorm van een leeftijdsgrens, maar deze dient wel goed onderbouwd te zijn. We
hebben in dit onderzoek onvoldoende aanknopingspunten gevonden om tot
onderbouwing van een leeftijdsgrens te komen. Uit het onderzoek naar de
onderbouwing van leeftijdsgrenzen in andere Nederlandse wetgeving blijkt dat in
wetten verschillende keuzes worden gemaakt, die vooral maatschappelijk en politiek
ingegeven zijn. Het is mogelijk om leeftijdsgrenzen te stellen, maar ook om het meer
open te houden, en om voorwaarden of zorgvuldigheidseisen te stellen of niet.
• Er is een tendens om in de context van donorconceptie steeds meer rechten aan het
kind toe te kennen. In Victoria (Australië) en Nieuw-Zeeland geldt al zo’n vijftien jaar
naast het persoonlijke recht van donorkinderen om vanaf zestien jaar (Victoria) of
achttien jaar (Nieuw-Zeeland) identiteitsgegevens op te vragen, een tweede recht om
met toestemming van de ouders deze gegevens eerder op te vragen (zonder
leeftijdsgrens) of om door een counselor (Victoria) of rechter (Nieuw-Zeeland)
sufficiently mature verklaard te worden. Daarnaast zie je dat in steeds meer landen
discussie opkomt over passende leeftijdsgrenzen, zoals in het Verenigd Koninkrijk. In
Duitsland is de wetgeving recent aangepast (2018), waardoor ouders in het belang van
het kind identiteitsgegevens van de donor op kunnen vragen.
• Online DNA-tests (populair in Nederland) maken het mogelijk om leeftijdsgrenzen te
omzeilen. Dit bemoeilijkt de handhaafbaarheid van leeftijdsgrenzen.
30

•

Kinderen blijken grote variatie in interesse van de donor te vertonen, van grote
nieuwsgierigheid naar er niet mee bezig zijn. Om serieus te nemen dat de omgang met
donorconceptie, informatie over de donor en eventueel contact met de donor vraagt
om persoonlijke afstemming op de behoefte van een donorkind, zijn ouders en andere
nauw betrokkenen de eerstverantwoordelijken om maatwerk te leveren in de
afweging tussen enerzijds bescherming en anderzijds zelfstandigheid en
zelfbeschikking van het kind. Elke leeftijdsgrens zou in de relationele autonomie van
dit (gezins)systeem inbreken.

Stel zorgvuldigheidseisen op ten aanzien van:
6. Het verstrekken van de informatie.
Met het verstrekken van informatie aan jonge donorkinderen is nog weinig ervaring
opgedaan. In Duitsland wordt bij ouders die voor hun jonge kind een
informatieaanvraag doen, geantwoord dat de informatie niet wordt gegeven omdat
hun kind zo jong is dat het er geen belang bij heeft. Deze kwestie (hoe verstrek je
informatie en aan wie, als de leeftijdsgrenzen zijn losgelaten?) is binnen het bestek van
dit onderzoek niet te beantwoorden, maar vraagt om nader onderzoek. Immers, op
enig moment nemen ouders of het donorkind de beslissing om informatie (brief, video)
over de donor op te vragen. Wanneer is dat moment ‘in het belang van het kind’, en
wie bepaalt dat? We bepleiten niet eenzelfde systeem als in Duitsland, waarbij alleen
de ouders een aanvraag zouden kunnen doen namens het kind en het kind dat zelf pas
op latere leeftijd (zestien jaar) zou kunnen. Op basis van ons onderzoek bepleiten we
zorgvuldigheidseisen die meer aansluiten bij de procesmatige en gezinsaanpak zoals
we die geschetst hebben, en relationele autonomie van het kind op jongere leeftijd
mogelijk maakt. Binnen die aanpak is evident dat de procedure die daarvoor wordt
opgetuigd ook laagdrempelig en toegankelijk moet zijn, met voldoende ruimte voor
maatwerk (zie verder onze aanbevelingen voor nader onderzoek vanaf advies 12).
7. De informatie aan de ouders als het kind een paar jaar oud is over het belang van het
informeren van donorkinderen over de donorconceptie en het invlechten daarvan in
het levensverhaal.
Zoals de overheid ouders informeert over schoolkeuze, zijn er verschillende
momenten mogelijk waarop informatie en voorlichting over donorconceptie kan
worden gegeven, zoals bijvoorbeeld vóór het vierde levensjaar (leerplicht), of rond het
tiende levensjaar (voor de middelbare school). Dergelijke voorlichting stelt ouders in
staat om hun kinderen stabiliteit te bieden, hetgeen met name rond de periode van
identiteitsvorming (in de puberteit) van belang blijkt. Kinderen kunnen diverse
behoeftes laten blijken, variërend van (veel) nieuwsgierigheid tot het er niet over
willen hebben. Door ouders te begeleiden wordt ervoor gezorgd dat zij oog hebben
voor de behoeftes van hun kinderen en deze leren te onderscheiden van hun eigen
behoeftes. De behoeftes van kinderen dienen leidend te zijn.
Als donorkinderen naar behoefte geïnformeerd zijn en een stabiele leefomgeving
hebben waarin dit onderwerp van gesprek mag zijn, hoe makkelijker het voor deze
donorkinderen wordt om hiermee op een gezonde manier om te gaan. Ouders en
31

donorkinderen geven bovendien aan dat een positief verhaal over het ontstaan van
hun gezin bijdraagt aan de ontwikkeling van relationele autonomie.
8. De begeleiding van ouders wanneer contact met de donor wordt gezocht.
Niet alleen donorkinderen hebben behoefte aan begeleiding bij het contact leggen
met de donor, deze behoefte is er ook bij ouders (ten aanzien van henzelf, maar ook
in de begeleiding van hun kinderen). De behoefte aan begeleiding kan breder zijn, niet
alleen in het contact met de donor, maar ook bij contact met anderen, zoals
donorhalfbroers en -zussen.
9. De begeleiding van donoren ter voorbereiding op het contact met donorkinderen.
Begeleiding van donoren kan nodig zijn, omdat het contact van hen met jongere
donorkinderen om een andere vorm van contact vraagt dan met oudere kinderen. In
ons fenomenologische onderzoek gaven ouders, donorkinderen en hulpverleners
onder andere aan dat bij jongere kinderen er vaak een speelse interesse in de donor
is, terwijl het bij oudere donorkinderen meer gaat om het vervullen van behoeften,
het leren kennen en het opbouwen van een relatie (zie ook: Indekeu et al., 2021b). In
ons onderzoek zien we daarnaast dat leeftijd bepalend kan zijn voor het eventuele
contact dat na de informatieaanvraag volgt. Voor oudere kinderen is het soms moeilijk
om een relatie met de donor op te bouwen. Bij jongere kinderen gaat dit vaak
makkelijker doordat de focus meestal minder ligt op het gesprek, maar meer op
gezamenlijke activiteiten die donor en kind ondernemen. De relatie groeit dan
geleidelijk.
10. De beschikbaarheid van deskundige begeleiding voor andere betrokkenen, zoals
kinderen van de donor.
Niet alleen het donorkind, hun ouder(s) en de donor ondervinden gevolgen van een
eventuele ontmoeting, maar ook andere betrokkenen in het gezin/de familie van het
donorkind en de donor ondervinden gevolgen. Deskundige begeleiding moet daarom
ook voor hen beschikbaar zijn.
Verdeel de verantwoordelijkheden in de zorgketen tussen fertiliteitsklinieken en counselors en de reguliere trajecten (zoals consultatiebureau, schoolarts, CJG en
gespecialiseerde hulpverlening).
11. Beperk de rol van fertiliteitsklinieken tot counseling en voorlichting voorafgaand aan
de donorconceptie (bij wensouders en donoren) en correcte registratie van
donorgegevens. Geef de begeleiding van ouders bij het vertellen over de
afstammingssituatie en ondersteunen van hun kind bij vragen over de donor vorm
binnen de reguliere jeugdgezondheidszorg.
Momenteel ligt het geven van voorlichting voornamelijk bij de fertiliteitsklinieken. In
dit onderzoek is naar voren gekomen dat het belang van voorlichting en begeleiding
veel breder is dan alleen bij de (voorbereiding op) donorconceptie. De bovenstaande
zorgvuldigheidseisen geven aan dat op meer momenten voorlichting en begeleiding
nodig is. Dat brengt ook met zich mee dat deze verantwoordelijkheid niet (alleen) kan
liggen bij de fertiliteitsklinieken; zij zijn slechts betrokken bij de eerste stap, namelijk
bij de counseling en voorlichting voorafgaand aan donorconceptie. Na deze
behandelingsfase en na de geboorte kan de verantwoordelijkheid binnen de reguliere
32

jeugdgezondheidszorg worden vormgegeven en - wanneer daar behoefte aan bestaat
- gespecialiseerde hulp wanneer donorkinderen en/of ouders deze nodig hebben of
wanneer, ouders en donoren vragen hebben over hoe donorconceptie vorm te geven
in hun leven.
Daarnaast hebben klinieken uiteraard een grote verantwoordelijkheid in het
verzamelen van informatie over de donor en ervoor zorgdragen dat deze informatie
bij de Sdkb terecht komt, maar zij zijn niet verantwoordelijk voor alle begeleiding in
het natraject. Wel kan de door hen opgebouwde expertise worden benut.

Advies over aanvullend onderzoek
Zoals uit het bovenstaande ook blijkt, zijn door een veranderende context nieuwe
vraagstukken ontstaan, die vragen om nadere overdenking. Daarvoor is onderzoek onder
meer groepen nodig, omdat deze binnen de afbakening van dit onderzoek niet konden
worden meegenomen en er ook nog weinig tot geen ander onderzoek bekend is (adviezen 13
t/m 16). Ook constateerden we kennislacunes waarvoor meer onderzoek dringend
noodzakelijk is, omdat zich in de praktijk vragen opdringen die nog niet te beantwoorden zijn.
Daarvoor is het belangrijk dat, mocht ons advies worden opgevolgd om de leeftijdsgrenzen te
laten vervallen, te laten onderzoeken hoe informatie over de donor wordt verstrekt en aan
wie (aan de ouders of aan het donorkind of aan beiden?). In advies 6 werd hier al kort op
ingegaan, we vullen dat in advies 12 aan.
12. Onderzoek naar een laagdrempelige en toegankelijke procedure, met voldoende
ruimte voor maatwerk
Dit onderzoek moet inzicht geven in een passende procedure om informatie over de
donor op enige wijze aan ouders en donorkinderen te verstrekken. We geven daarbij
de aanbeveling dat ‘passend’ vooral daaruit bestaat, dat onnodige eisen en drempels
worden weggenomen, zodat donorkinderen en ouders (en donoren) beter bediend
worden bij het uitoefenen van hun rechten. Wij adviseren dat dit onderzoek uitmondt
in een zorgvuldigheidseis voor de informatieverstrekking, die randvoorwaarden stelt
voor een laagdrempelige procedure, een heldere, eenvoudige informatieaanvraag, en
formeel, juridisch en procesmatig adequate afwikkeling daarvan.
13. De ervaringen van jongeren die onder de Wdkb geboren zijn, inclusief de ervaringen
van het jonge donorkind.
Dit is nodig om in aanvulling op dit (beperkte) onderzoek meer inzicht te krijgen in de
behoeften van jongeren. Daarbij vragen we om expliciete aandacht voor de behoeften
van kinderen jonger dan 12 jaar aan informatie over de donor.
14. De ervaren effecten van het niet-kunnen-leren-kennen van de donor, met name onder
30+-donorkinderen.
Er is nog te weinig inzicht in wat het betekent om te leven met permanente
ontoegankelijkheid van informatie over de donor. Dergelijk onderzoek is voor ouders
die hun kinderen nog moeten informeren van wezenlijk belang. Daarbij denken we
bijvoorbeeld aan een toenemend aantal ouders dat gebruik maakt van internationale
donatie waarbij informatie voor hun kinderen soms blijvend ontoegankelijk is. Voor
33

hen en hun kinderen is informatie uit onderzoek naar de effecten daarvan extra
relevant.
15. De ervaringen van een uitgebreide (deels ook meer representatieve)
onderzoekspopulatie van donorkinderen, ouders en donoren en hun gezinnen,
donorhalfbroers en -zussen, en begeleiders bij contact tussen donorkinderen en
donoren.
Het is nodig dat meer onderzoek wordt gedaan naar de betrokken groepen bij dit
onderzoek, voor een betere onderbouwing van bovenstaande bevindingen. Immers:
dit onderzoek is beperkt van opzet en omvang.
16. De behoeften van donorkinderen aan vormen van informatie.
Bij advies 2 gaven we aan dat de huidige, gestandaardiseerde vorm van informatie over
de donor die nu beschikbaar is, uitgebreid moet worden, zodat zorgvuldig ingespeeld
kan worden op diverse behoeften aan informatie van het donorkind op verschillende
leeftijden. Nader onderzoek naar behoeften van donorkinderen, waarbij ook wordt
gekeken naar gezinstype en aanwezigheid van broers of zussen, is aanbevolen.

34

Literatuur
Beeson, D.R., Jennings, P.K., Kramer, W. (2011). Offspring searching for their sperm
donors: how family type shapes the process. Human Reproduction 26: 2415-24.
Blake, L., Casey, P. Jadva, V., Golombok, S. (2010). ‘Daddy ran out of tadpoles’: How
parents tell their children that they are donor-conceived and what their 7-year olds
understand. Human Reproduction, 25: 638-645.
Blyth, E., Crawshaw, M., Frith, L., Jones, C. (2012). Donor-conceived people’s views and
experiences of their genetic origins: a critical analysis of the research evidence.
Journal of Law and Medicine 19: 769-789.
Cahn, N (2013). The New Kinship. Constructing Donor-Conceived Families. New York
University Press. New York.
Commissie Wiarda (1971). Rapport van de commissie voor de herziening van het
Kinderbeschermingsrecht. Staatsuitgeverij ’s-Gravenhage.
Dempsey, D., Nordqvist, P., & Kelly, F. (2021). Beyond secrecy and openness: telling a
relational story about children’s best interests in donor‑conceived families.
BioSocieties, Vol. 17.
Doek, J. E. (1998). De minderjarige in het gezondheidsrecht: Bekwaam en in staat tot een
redelijke waardering van zijn belangen. Tijdschrift voor Gezondheidsrecht, (1), 2Freeman, T., Graham, S., Ebtehaj, F. & Richards, M. (eds). (2014). Relatedness in Assisted
Reproduction. Families, Origins and Identities. Cambridge University Press:
Cambridge. 15.
Gilligan, C. (1982). In a Different Voice. Psychological Theory and Women’s
Development. Harvard University Press.
Gilman. L, (2020). Tracing pathways of relatedness: how identity-release gamete donors
negotiate biological (non-)parenthood. Families, Relationships and Societies
9:235-251
Golombok, S. (2015). Modern Families. Cambridge University Press.
Gregg, E., Solomon, A., Johnson, S., Zaitchik, D. & Carey, S. (1996). Like father, like son:
young children’s understanding of how and why offspring resemble their parents.
Child Development 67:151 – 171.
Hermans, H.E.G.M. (1990). Gezondheidsrecht en minderjarigen. Kluwer-Deventer.
Hertz, R., Nelson, M.K. & Kramer, W. (2013). Donor conceived offspring conceive of the
donor: the relevance of age, awareness, and family form. Social Science &
Medicine vol. 86:52–65.
Hertz, R. & Nelson, M.K. (2019). Random families. Genetic Strangers, Sperm Donor
Siblings, and the Creation of New Kin, Oxford University Press, New York.
Indekeu, A., Bolt, S. & Maas, A. (2021a). Meeting multiple same-donor offspring:
psychosocial challenges.
Human
Fertility.
Cambridge
doi:
10.1080/14647273.2021.1872804.
Indekeu, A., Maas, A., McCormick, E., Benward, J. & Scheib, J. (2021b). Factors associated
with searching for people related through donor conception among donorconceived
people, parents and donors: a systematic review. F & S Reviews 2:
93-119.
Isaksson, S. (2015). The child’s best interest: perspectives of gamete recipients and
donors. Uppsala: Acta Universitatis Upsaliensis.

35

Jadva, V., Freeman, T., Kramer, W. & Golombok, S. (2010). Experiences of offspring
searching
for and contacting their donor siblings and donor. Reproductive
BioMedicine Online 20:523– 532.
Kelly, F.J. & Dempsey, D.J. (2017). Experiences and motives of Australian single mothers
by choice who make early contact with their child’s donor relatives. Medical
Law
Review 24, 571-590.
Kinderombudsman. (2022). conceptregeling levensbeëindiging bij kinderen. De
Kinderombudsman.
Legemaate, J. (2016). De wilsbekwaamheid van minderjarige patiënten. Tijdschrift voor
Familie- en Jeugdrecht, 38(6), 134-138. [FJR 2016/33].
Leget, C., Van Nistelrooij, I. & Visse, M. (2017). Beyond demarcation: Care ethics as an
interdisciplinary
field
of
inquiry.
Nursing
Ethics.
DOI:
10.1177/0969733017707008.
Luna, F. (2009). Elucidating the Concept of Vulnerability. Layers not Labels. The International
Journal of Feminist Approaches to Bioethics, 2(1), 120-138.
Luna, F. (2019). Identifying and evaluating layers of vulnerability – a way forward.
Developing World Bioethics, 19(2), 86-95. DOI: 10.1111/dewb.12206.
Mackenzie, C. & Stoljar, N. (2000). Relational Autonomy: Feminist Perspectives on
Autonomy, Agency, and the Social Self. Oxford University Press.
Mamo, L. (2005). Biomedicalizing kinship. Sperm banks and the creation of affinity-ties.
Science as Culture (London) 14: 237-264.
Mayer, N. (2014). Auskunftsansprüche betreffend die Identität des biologische Vaters. Dr.
Kovac
Mechanick Braverman, A. (2010). How the internet is reshaping Assisted reproduction:
From donor offspring registries to Direct-to-consumer genetic testing. Journal of
Law, Science & Technology 11:477-496.
Nordqvist, P. & Smart, C. (2014). Relative Strangers: Family Life, Genes and Donor
Conception, Palgrave Macmillan, London.
Nordqvist, P. (2019). “Un/familiar connections: on the relevance of a sociology of
personal life for exploring egg and sperm donation”. Sociology of Health & Illness,
41:3, 601–615.
Rogers, W.A., Mackenzie, C. & Dodds, S. (2012). Why bioethics needs a concept of
vulnerability. International Journal of Feminist Approaches to Bioethics, 5(2), 1138. https://doi.org/10.3138/ijfab.5.2.11.
Scheib, J.E., Riordan, M. & Rubin, S. (2005). Adolescents with open-identity sperm
donors: reports from 12-17 year olds. Human Reproduction 20:239–252.
Scheib, J.E., McCormick, E., Benward, J. & Ruby, A. (2020). ‘Finding people like me:
contact among young adults who share an open-identity sperm donor’, Human
Reproduction Open, doi.org/10.1093/hropen/hoaa057.
Slutsky, J., Jadva, V., Freeman, T., Persaud, S., Steele, M., Steel, H., Kramer, W. & Golombok,
S. (2016). Integrating donor conception into identity development: adolescents in
fatherless families. Fertility and Sterility 106: 202-208.
Tronto, J.C. (1993). Moral Boundaries. A Political Argument for an Ethic of Care. New York:
Routledge.
Tronto, J.C. (2013). Caring Democracy. Markets, Equality, and Justice. New York: New York
University Press.

36

Van Nistelrooij, A.A.M., Visse, M.A., Spekkink, A. & De Lange, J. (2017). How shared is
Shared Decision-Making? A care-ethical view on the role of partner and family.
Journal of Medical Ethics, 43(9), 637-644. https://doi:10.1136/medethics-2016103791.
Van Parys, H., Provoost V., Wyverkens, E., de Sutter, P., Pennings, G. & Buysse, A. (2016a)
Family communication about the donor conception: a multi-perspective qualitative
study with lesbian parents and their children. Qualitative Health Research 26: 19982008.
Vanfraussen, K., Ponjaert-Kristoffersen, I. & Brewaeys, A. (2001). An attempt to reconstruct
children’s donor concept: a comparison between children’s and lesbian
parents’
attitudes towards donor anonymity. Human Reproduction
16:
2019–2025.
Vanfraussen, K., Ponjaert-Kristoffersen, I. & Brewaeys, A. (2003). Why do children want
to know more about the donor? The experiences of youngsters raised in
lesbian families. Journal of Psychosomatic Obstetrics & Gynecology 24:31-38.
Walker, M.U. (2007). Moral Understandings. A Feminist Study in Ethics. Oxford University
Press.
Williams, J.M. & Smith, L.A. (2010) Concepts of kinship relations and inheritance in
childhood and adolescence. British Journal of Developmental Psychology 28:523546.
Woestenburg, N.O.M., Frederiks, B.J.M., Dorscheidt, J.H.H.M., Floor, T., Bloemhoff, C.E. &
Winter, H.B. (2019). Tweede evaluatie Wet donorgegevens kunstmatige bevruchting.
Den Haag: ZonMw.
Woodward, J.T. (2015). Third-party reproduction in the internet age: the new, patientcentered landscape. Fertility and Sterility 104:525-529.
Zadeh, S., Freeman, T. & Golombok, S. (2017a). ‘What Does Donor Mean to a Four-Year
Old?’: Initial Insights into Young Children’s Perspectives in Solo Mother Families.
Child & Society. 31: 194-205.
Zadeh, S., Jones, M.C., Basi, T. & Golombok, S. (2017b). Children’s thoughts and feelings
about their donor and security of attachment to their solo mothers in middle
childhood. Human Reproduction 32: 868-875.
Zadeh, S., Ilioi, E.C., Jadva,V. & Golombok, S. (2018). The perspectives of adolescents
conceived using surrogacy, egg or sperm donation. Human Reproduction, 33:
1099–1106.

37

II: Onderzoeksrapport ‘Zorgvuldigheid in de omgang
met leeftijdsgrenzen in de Wet donorgegevens
kunstmatige bevruchting’
Inleiding
Algemeen
Dit is het onderzoeksrapport dat hoort bij het advies Zorgvuldigheid in de omgang met
leeftijdsgrenzen in de Wet donorgegevens kunstmatige bevruchting.
In 2021 werden de eerste donorkinderen4 die vallen onder de Wet donorgegevens
kunstmatige bevruchting (Wdkb) zestien jaar. Vanaf deze leeftijd kunnen zij een verzoek
indienen om informatie over de identiteit van de donor te krijgen (in ieder geval naam,
geboortedatum en woonplaats van de donor). Daarnaast kan een donorkind vanaf twaalf jaar
informatie over lichamelijke, sociale en persoonlijke kenmerken van de donor opvragen, zoals
lengte en beroep. In de tweede evaluatie van de Wdkb (Woestenburg et al., 2019) is aandacht
gevraagd voor de beperkte onderbouwing van de leeftijdsgrenzen die nu gelden voor het
opvragen van donorgegevens. In het rapport staat de aanbeveling om de ervaringen van
donorkinderen als basis te nemen voor het beter verantwoorden van de leeftijdsgrenzen.
De aanbeveling uit de wetsevaluatie is door de minister van Volksgezondheid, Welzijn
en Sport (VWS) overgenomen; hij heeft, via ZonMw, gevraagd om een advies over de
leeftijdsgrenzen en de onderbouwing daarvan (ZonMw projectnummer 854020003). Om tot
dit advies te komen hebben wij, een multidisciplinaire onderzoeksgroep van de Universiteit
voor Humanistiek, Fiom en Pro Facto, ethisch, juridisch, empirisch (fenomenologisch) en
psychologisch onderzoek uitgevoerd. In de onderzoeksgroep hadden ook twee
vertegenwoordigers van donorkinderen zitting. In dit rapport staan de bevindingen van deze
vier deelonderzoeken.

4

In het Nederlands hebben we geen passende woorden voor de nieuwe verwantschapsrelaties die ontstaan
door donorconceptie. Zo wordt het woord ‘donorkinderen’ ook gebruikt als het gaat over volwassenen. En
spreekt de een over donor terwijl de ander het woord donorvader kiest. Ook is er geen geschikt woord voor
donorhalfbroers en -zussen (meestal doneert een spermadonor meerdere keren. Met zijn donatie worden
verschillende vrouwen behandeld. Hierdoor kunnen donorkinderen halfbroers en -zussen hebben die in een
ander gezin opgroeien). Iedereen gebruikt eigen woorden voor deze nieuwe relaties en wijst eigen betekenis en
gevoelens aan deze woorden toe. Dat betekent dat twee personen hetzelfde woord kunnen gebruiken, maar wel
verschillende associaties hebben. We zijn ons bewust van de beperkingen van de gekozen woorden in dit advies
en rapport. Wij gebruiken in dit onderzoek de termen donorkinderen, donoren en donorhalfbroers en -zussen.

38

Achtergrond en probleemstelling: de leeftijdsgrenzen in de Wdkb
Inhoud van de wet
De Wdkb geldt sinds 2004 en heeft als doel om het voor donorkinderen mogelijk te maken te
weten te komen van wie zij afstammen. Een recht op ‘afstammingsinformatie’ volgt namelijk
uit het KInderrechtenverdrag (artikel 7 en 8 IVRK) en het Europees Verdrag voor de Rechten
van de Mens (EVRM). Bij de voorbereiding van de Wdkb overwoog de regering al dat deze
informatie heel belangrijk is voor mensen: “Kennis omtrent de afstamming biedt mensen een
basis. Ontbreekt die basis dan missen mensen een bouwsteen die hen een dieper inzicht in
zichzelf zou kunnen geven” (Kamerstukken II 1992/93, 23207, 3, p. 1).
Op basis van de Wdkb kunnen donorkinderen informatie over hun sperma- of
eiceldonor opvragen door een aanvraag te doen bij de Stichting Donorgegevens Kunstmatige
Bevruchting (SDKB), die het register met donorinformatie beheert. Daarbij gelden twee
leeftijdsgrenzen voor verschillende soorten informatie over de donor; zie Tabel 1. Het gaat om
informatie die bekend was op het moment van donatie; de informatie wordt niet
geactualiseerd.
Leeftijdsgrens

Soort donorinformatie

12 jaar

Fysieke informatie: lengte, gewicht, huidskleur, oogkleur, haarkleur en
type haar.
Sociale informatie & persoonlijke kenmerken: opleiding, beroep,
leeftijd, burgerlijke staat, gezinssamenstelling, en een eigen
beschrijving van kenmerkende eigenschappen en karaktertrekken

16 jaar

Identiteitsgegevens: achternaam, voornamen,
Burgerservicenummer (BSN)5 en woonplaats

geboortedatum,

Tabel 1: Leeftijdsgrenzen voor donorkinderen in de Wdkb
Bron: artikel 2 en 3 Wdkb; Besluit donorgegevens kunstmatige bevruchting.
Totdat het kind twaalf jaar wordt, kunnen ouders de fysieke en sociale informatie opvragen
en dus met hun kind delen (artikel 3 lid 1 onder c Wdkb). Als het kind tussen de twaalf en
zestien jaar is, kan alleen het kind deze informatie opvragen; de SDKB stelt de ouders op de
hoogte van de informatieverstrekking aan het kind en laat het kind dan weer weten dat de
ouders zijn geïnformeerd. Op verzoek van de ouders geeft de SDKB de donorinformatie ook
aan de ouders. Dit alles staat in artikel 3 lid 6 Wdkb. Ouders hebben nadat hun kind twaalf
jaar is geworden dus geen eigen recht meer om de gegevens op te vragen. Als het kind zestien
jaar of ouder is, worden ouders ook niet meer geïnformeerd over de aanvraag van het kind.

5

Het BSN hoeft pas sinds 1 januari 2015 geregistreerd te worden; met terugwerkende kracht tot die datum is de
Wdkb in 2016 aangepast (Stb. 2016, 206).

39

Probleemstelling
De leeftijdsgrenzen in de Wdkb zijn nu beperkt onderbouwd, schrijven de onderzoekers in de
tweede evaluatie van de Wdkb. Dit terwijl het IVRK geen leeftijdsgrens stelt voor de toegang
tot het recht op afstammingsinformatie (Woestenburg et al., 2019, pp. 43 en 173-174). Ook
de Staatscommissie Herijking Ouderschap heeft in 2016, met het oog op het recht op
afstammingsinformatie uit het IVRK en EVRM, aanbevolen de leeftijdsgrenzen los te laten en
kinderen die in staat zijn tot een redelijke waardering van hun belangen ter zake, toegang te
geven tot deze informatie, inclusief de identiteit van de donor; hierbij is wel passende sociale
en psychologische begeleiding nodig, van de ouders of via het register (Staatscommissie
Herijking Ouderschap, 2016, pp. 385-386). De onderzoekers bevelen daarom aan om
onderzoek te doen naar de ervaringen van donorkinderen met de leeftijdsgrenzen (vooral die
van zestien jaar), met als doel om de nu geldende leeftijdsgrenzen beter te verantwoorden óf
deze aan te passen. Dit rapport en advies zijn het resultaat van dat onderzoek.
Ook zijn er verschillende problemen in de praktijk met de leeftijdsgrenzen. Een
leeftijdsgrens hanteren voor één individueel donorkind is problematisch door de toegenomen
mogelijkheden voor donorkinderen (en hun ouders en naasten) om online naar hun donor te
zoeken, mogelijkheden die zich pijlsnel verder ontwikkelen. Verder is een leeftijdsgrens
problematisch doordat donorkinderen vaak opgroeien in een gezin met meerdere
donorkinderen, mogelijk van dezelfde donor. De in de wet gehanteerde grens van zestien jaar
voor identiteitsinformatie voor het oudste kind, kan daardoor in de praktijk soms moeilijk
worden gehanteerd voor het jongere broertje of zusje. Daarnaast zijn er casussen in de
praktijk waarbij ouders en hulpverleners argumenten aandragen waarom het eerder geven
van informatie over de donor goed zou zijn voor het welzijn van het kind. Deze ontwikkelingen
hebben ook gevolgen voor de donor en diens sociale omgeving, omdat die in contact kunnen
komen met donorkinderen jonger dan zestien jaar.
Afbakening
Om donorinformatie te kunnen opvragen volgens de Wdkb, moet een donorkind weten dat
het een donorkind is. Het informeren van het kind over de manier van verwekken wordt ook
wel ‘statusvoorlichting’ genoemd. Of ouders, de overheid of anderen de plicht moeten krijgen
om statusvoorlichting te geven aan donorkinderen (maar bijvoorbeeld ook kinderen geboren
uit draagmoederschap), en zo ja, op welke manier, is onderwerp van discussie (zie
bijvoorbeeld Woestenburg et al., 2019; Staatscommissie Herijking Ouderschap, 2016 (vooral
aanbeveling 6); en het conceptwetsvoorstel Wet kind, draagmoederschap en afstamming
(2020, internetconsultatie.nl/kinddraag-moederschapenafstamming)). Dit onderzoek gaat
alleen in op leeftijdsgrenzen voor het opvragen van donorinformatie. Andere
randvoorwaarden, zoals geïnformeerd zijn over je ontstaansgeschiedenis, vallen buiten het
onderzoek.
Op dit moment is in de Wdkb alleen een recht op informatie voor donorkinderen over
de donor geregeld. Het wetsvoorstel voor aanpassing van de Wdkb dat op dit moment in
behandeling is, geeft ook donorhalfbroers en -zussen die dat willen de mogelijkheid om
elkaars identiteit op te vragen (Kamerstukken II 2020/21, 35870, 2); daarbij wordt ook een
leeftijdsgrens van zestien jaar voorgesteld. Dit onderzoek gaat alleen over bestaande
leeftijdsgrenzen voor informatie over de donor; zie de centrale onderzoeksvraag hieronder,
die rechtstreeks volgt uit onze onderzoeksopdracht van de minister via ZonMw.
40

Onderzoeksvragen en -aanpak
Hoofdvraag en deelvragen
De hoofdvraag in dit onderzoek is:
Wat zijn de best passende leeftijdsgrenzen voor het nemen van een beslissing over het
ontvangen van (identiteits)gegevens van een eicel- of spermadonor en een eventuele
ontmoeting met een donor en welke voorwaarden en/of zorgvuldigheidseisen spelen bij het
verstrekken van gegevens een rol?
Deze centrale vraag beantwoorden we aan de hand van acht deelvragen:
1. Wat is wils(on)bekwaamheid? Het gaat hier om een ethische beschouwing op het
concept wils(on)bekwaamheid bij kinderen. Hoe spelen psychologische aspecten
(zoals gevolgen voor het kind), geneeskundige aspecten (zoals hersenontwikkeling),
sociale aspecten, culturele aspecten en juridische aspecten een rol hierin?
2. Wat betekent wils(on)bekwaamheid in de context van de Wdkb? Wat is er bekend over
wils(on)bekwaamheid bij donorkinderen voor de diversiteit aan beslissingen die van
hen gevraagd kunnen worden? En wat betekent dit voor de beslissingen die
donorkinderen moeten nemen in het kader van de Wdkb?
3. Wat is de onderbouwing van de leeftijdsgrenzen in andere Nederlandse wetgeving,
binnen de gezondheidszorg en buiten de gezondheidszorg (zoals familie- en
jeugdrecht)?
4. Hoe verhoudt de leeftijdsgrens in de Wdkb zich tot het Kinderrechtenverdrag (IVRK)
en het Europese Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM), zoals het recht op
respect voor het privé, familie- en gezinsleven?
5. Hoe gaan andere landen om met leeftijdsgrenzen bij verstrekking van donorgegevens?
Wat is daarbij de onderbouwing?
6. Wat zijn de ervaringen van kinderen met betrekking tot de leeftijdsgrenzen? Welke rol
speelt de invloed van ouders hierbij?
7. Hoe kan men beoordelen of een kind wilsbekwaam is in de context van de Wdkb? Met
andere woorden: welke competenties heeft een kind nodig om beslissingen in deze
context te kunnen nemen: welke rationele, cognitieve en emotionele vermogens
spelen een rol?
8. Weegt een individuele beoordeling op tegen een algemene leeftijdsgrens in de context
van de Wdkb, die gemiddeld genomen geschikt is, maar sommige kinderen tekort zal
doen en anderen zal overvragen? Is een individuele beoordeling uitvoerbaar in de
praktijk? Zo ja, op welke manier? Zo nee, waarom niet? Zijn er alternatieve vormen
nodig?

41

Benadering: zorgethiek
Zorgethiek is de benadering van waaruit dit onderzoek is gedaan; alle bevindingen vanuit de
verschillende disciplines zijn zorgethisch geanalyseerd en gewogen. Het is een interdisciplinair
veld van onderzoek dat geschikt is om juridische, psychologische, ethische én empirische
inzichten te integreren in een analyse en ethische weging. Zorgethiek brengt geleefde
ervaringen van verschillende betrokkenen, theoretische concepten, en institutionele en
wetgevende kaders samen (zie onder meer Tronto, 1993, 2013; Walker, 2007; Leget, Van
Nistelrooij & Visse, 2017). De benadering is inductief: ze vertrekt vanuit de praktijk, en
gebruikt een aantal centrale concepten – ‘critical insights’ – die theoretisch gefundeerd zijn,
om tot normatieve praktijkverheldering te komen (Leget, Van Nistelrooij & Visse, 2017;
Walker, 2007).
Aanpak: vier deelonderzoeken, gezamenlijke analyse, één advies
Algemeen
Dit onderzoek bestaat uit zes onderdelen:
1. een ethisch deelonderzoek;
2. een juridisch deelonderzoek;
3. een psychologisch deelonderzoek;
4. een fenomenologisch deelonderzoek;
5. een gezamenlijke ethische reflectie op de bevindingen;
6. een gezamenlijke slotanalyse.
Het ethisch deelonderzoek is uitgevoerd door de Universiteit voor Humanistiek; het juridisch
deelonderzoek door Pro Facto; het psychologisch deelonderzoek door Astrid Indekeu (tot
midden 2021 werkzaam bij Fiom); het fenomenologisch deelonderzoek is gedaan door Fiom
en samen met de Universiteit voor Humanistiek geanalyseerd. Daarna heeft de projectgroep
op basis van de bevindingen van alle vier deelonderzoeken samen gesproken over de
bevindingen, onder leiding van Inge van Nistelrooij van de Universiteit voor Humanistiek. Zij
is ook verantwoordelijk voor de uitwerking van de ethische analyse. Ten slotte hebben alle
projectleden samen de slotanalyse gemaakt en het advies geformuleerd.
Tijdens het onderzoek hebben we maandelijks projectoverleg gehad waar de
uitkomsten van de deelonderzoeken zijn besproken, zodat daar ook vanuit andere
deelonderzoeken op kon worden gereflecteerd en de onderdelen van het onderzoek in nauwe
samenhang zijn uitgevoerd.
Klankbordgroep
Vertegenwoordigers van verschillende belangenverenigingen en ervaringsdeskundigen
(donorkind, donor, solomoeder-gezin, regenbooggezin, moeder-vader-gezin en hulpverleners
in het gebied van donorconceptie) hebben feedback gegeven op het onderzoek in twee
klankbordgroep bijeenkomsten. Zie bijlage 1 voor de samenstelling van de klankbordgroep. In
de eerste sessie hebben we de (voorlopige) bevindingen van het juridische, ethische,
psychologische en fenomenologische onderzoek gepresenteerd. In de tweede sessie hebben
42

we de leden van de klankbordgroep een aantal vragen voorgelegd over leeftijdsgrenzen en
zorgvuldigheidseisen, waarop door hen kon worden gereflecteerd.
Ethisch deelonderzoek
Het ethisch onderzoek bestaat uit een zorgethisch literatuuronderzoek naar de centrale
concepten wils(on)bekwaamheid, relationele autonomie, en kwetsbaarheid. We hebben
geanalyseerd of het begrip wilsbekwaamheid onverkort toe te passen is op de beslissing van
donorkinderen om de identiteit van hun donor te kennen, en of twee aanvullende concepten,
relationele autonomie en (gelaagde) kwetsbaarheid, geschikt zijn om de keuze voor
leeftijdsgrenzen te onderbouwen. Uit de analyse van deze concepten groeide het inzicht dat
een derde concept, verantwoordelijkheid, onmisbaar is voor de ethische weging van
zorgvuldige omgang met leeftijdsgrenzen in de Wdkb. Het ethische deelonderzoek mondt uit
in een beschouwing van de onderlinge verhouding van deze concepten en een voorstel met
visualisatie daarvoor. Met behulp van deze stappen kon antwoord gegeven worden op de
deelvragen 1, 2 en 8, met daarbinnen de focus op de ethische vragen.
Juridisch deelonderzoek
Het juridisch onderzoek bestaat uit vier onderdelen:
1. een juridische analyse van de leeftijdsgrenzen in de Wdkb en hoe die zich verhouden
tot internationale verdragen (met name het IVRK en het EVRM);
2. een literatuurstudie over wils(on)bekwaamheid bij kinderen/jongeren en
leeftijdsgrenzen in de wet;
3. een studie naar de onderbouwing van leeftijdsgrenzen in andere Nederlandse wetten;
4. een juridische analyse van de leeftijdsgrenzen in de wet voor het opvragen van
donorinformatie in andere landen, vooral in het Verenigd Koninkrijk en Duitsland en
op verzoek van de klankbordgroep ook beperkt in Victoria (Australië) en NieuwZeeland.6
Het juridische onderzoek geeft zo input voor de beantwoording van deelvragen 1 t/m 5. Het
was vooral een literatuur- en documentenstudie: we hebben Nederlandse, internationale en
(voor de landenstudies) Britse en Duitse wetteksten, parlementaire stukken,
beleidsdocumenten, adviezen, rapporten en wetenschappelijke artikelen bestudeerd.
Daarnaast hebben we vier interviews gehouden: twee met Nederlandse wetenschappelijk
experts, één met een expert in Duitsland en één met een expert uit het Verenigd Koninkrijk.
Tot slot hebben we per e-mail vragen gesteld7 aan het Duitse Bundesinstitut für Arzneimittel
und Medizinprodukte (BfArM), dat het donorregister beheert, om dingen te verduidelijken die
we niet uit openbare publicaties konden halen.

6
7

Zie II.2.5 voor meer uitleg over de landenkeuze en aanpak van de landenstudies.
We hebben gevraagd om een interview, maar daar werkte het BfArM niet aan mee.

43

Psychologisch deelonderzoek
Het psychologisch onderzoek bestaat uit een ontwikkelingspsychologisch literatuuronderzoek
naar donorkinderen, voor de beantwoording van deelvraag 6 en 7. Een beschrijving van de
onderzoeksmethode staat in II.3.1.
Fenomenologisch deelonderzoek
Het fenomenologisch onderzoek bestaat uit een verkennend kwalitatief onderzoek naar de
geleefde ervaringen van donorkinderen, ouders, donoren en hulpverleners met de
(on)toegankelijkheid van informatie over de donor als gevolg van de leeftijdsgrenzen in de
Wdkb. Deze ervaringen hebben we opgehaald door interviews en focusgroepen te houden.
De onderzoeksmethode beschrijven we uitgebreid in II.4.2.
Gezamenlijke ethische reflectie en slotanalyse
Over de bevindingen uit de vier deelonderzoeken hebben we ethisch gereflecteerd in
maandelijkse bijeenkomsten in het derde kwartaal van het onderzoek.
De gezamenlijke analyse heeft plaatsgevonden doordat twee projectgroepleden een
conceptadvies hebben geschreven, dat steeds in de maandelijkse projectteambijeenkomsten
is besproken. Zo zijn in de laatste fase van het onderzoek alle uitkomsten in samenhang
geanalyseerd, waarbij aandacht was voor de triangulatie van de vier deelonderzoeken. Op
deze analyse hebben we steeds gezamenlijk ethisch gereflecteerd, waarbij we het
zorgethische kader hanteerden. Deze slotanalyse heeft geleid tot een gezamenlijke visie op
leeftijdsgrenzen die gegrond is in de geleefde ervaringen van betrokkenen. Vervolgens zijn de
conclusies en aanbevelingen geformuleerd in het advies (zie Deel I.).

Leeswijzer
In II.1 volgt eerst het verslag van het ethisch deelonderzoek. In II.2 bespreken we de resultaten
van het juridisch deelonderzoek. De bevindingen van het psychologisch deelonderzoek
beschrijven we in II.3; die van het fenomenologisch deelonderzoek in hoofdstuk II.4. We
sluiten af met een nabeschouwing (II.5)

44

Literatuur
Conceptwetsvoorstel
Wet
kind,
draagmoederschap
en
afstamming
(2020,
internetconsultatie.nl/kinddraagmoederschapenafstamming
Staatscommissie Herijking Ouderschap, (2016). Kind en ouders in de 21ste eeuw.
Rijksoverheid.
Woestenburg, N.O.M., Frederiks, B.J.M., Dorscheidt, J.H.H.M., Floor, T., Bloemhoff, C.E. &
Winter, H.B. (2019). Tweede evaluatie Wet donorgegevens kunstmatige bevruchting.
Den Haag: ZonMw.

45

II.1 Ethische analyse van sleutelconcepten
Inge van Nistelrooij, Carlo Leget en Sara Dekking

II.1.1 Inleiding
Ethiek kan omschreven worden als het systematisch en kritisch nadenken over ‘het goede
leven, met en voor anderen in een rechtvaardige samenleving’ (Ricoeur 1990). Dit
systematisch en kritisch nadenken kan vanuit verschillende vertrekpunten plaatsvinden,
afhankelijk van welke denktraditie in de ethiek gevolgd wordt. In dit onderzoek werken we
vanuit de zorgethiek, een relatief jonge ethische stroming die geworteld is in feministische
theorie, empirisch onderzoek naar zorgpraktijken en politieke theorie (Gilligan 1982;
Noddings 1984; Ruddick 1989; Tronto 1993). Zorgethiek vertrekt niet vanuit abstracte,
rationele, universele oordelen over wat ‘moreel verplicht’ is, om deze dan toe te passen op
particuliere situaties (deductief). Zorgethiek werkt eerder andersom: vanuit de waarneming
dat mensen altijd al samenleven in formele of informele relationele netwerken waarin
verantwoordelijkheden worden verdeeld, bestudeert de zorgethiek hoe dit uitwerkt voor
verschillende betrokkenen (inductief). Daarbij blijken sommige mensen heel goed in staat om
hun leven zo te organiseren dat hun noden en behoeften vervuld worden, en ze bovendien
vrij zijn om hun eigen ideeën over het goede leven vorm te geven. Anderen lukt dit minder
goed: ze zijn nauw betrokken bij het ingaan op de noden en behoeften van anderen, waardoor
ze minder aan zichzelf toekomen, of ze hebben zelf noden en behoeften die moeilijk te lenigen
zijn. Omdat zorgethiek zoekt naar een rechtvaardige manier van samenleven is er naast het
streven naar vrijheid voor iedereen, een grote sensitiviteit voor wat de vrijheid van de een
betekent voor de ander.
Een zorgethische analyse van de leeftijdsgrenzen voor donorkinderen vertrekt daarom
vanuit de perspectieven van alle betrokkenen: de donorkinderen, hun ouders en andere
gezinsleden, en de donoren. In het empirische (fenomenologische) deel van het onderzoek
worden deze perspectieven beschreven. In deze ethische analyse werken we een viertal
centrale begrippen uit die ons inziens van belang zijn voor de onderbouwing van een
zorgvuldige omgang met leeftijdsgrenzen in de Wdkb. Deze begrippen dienen als een kijkraam
voor dit onderzoek: zij maken ons alert voor de dynamieken van samenleven en de formele
en informele relationele netwerken die hierboven werden genoemd. De denkweg die afgelegd
wordt ziet er als volgt uit.
Allereerst beschouwen we het uitgangspunt van waaruit kinderen recht hebben om
informatie over de donor te krijgen wanneer ze de leeftijden van twaalf jaar en zestien jaar
bereiken. Deze leeftijden zijn ontleend aan wetgeving in het medisch patiëntenrecht, waar
ervan uit wordt gegaan dat kinderen vanaf deze leeftijd wilsbekwaam zijn (II.1.2). We zullen
argumenteren dat deze insteek in deze context uitgaat van een te smal en onterecht
individualistisch model gestoeld op medisch-ethisch denken, en dat de situatie van
donorkinderen niet binnen het domein van patiëntenwetgeving past. Het gaat in de Wdkb
immers om een keuze die door en door relationeel is. Die relationaliteit zit zowel in de
ontwikkeling van het kind tot een autonoom individu die zich afspeelt binnen vormende
relaties, als in de repercussies die keuzes hebben op de andere betrokkenen in het relationele
netwerk.
Dat brengt ons tot een opnieuw doordenken van wilsbekwaamheid binnen het bredere
kader van relationele autonomie (II.1.3).We zullen laten zien dat de insteek via relationele
46

autonomie het mogelijk maakt om keuzevrijheid te thematiseren, en daarbij tegelijkertijd de
onderlinge verwevenheid van mensen een plaats te geven. Daarbij kan ook de feitelijke
onvrijheid van keuzesituaties in beeld gebracht worden; niet alleen waar sprake is van
biologische determinanten, maar ook waar machtsrelaties een rol spelen. De vrijheid van
mensen in het algemeen, en betrokkenen bij donorconceptie in het bijzonder, is dus niet
alleen fundamenteel relationeel, maar ook ingebed in vormen van onvrijheid. Relationele
autonomie vatten wij op als een dynamisch begrip, dat voortdurend kan veranderen onder
(positieve en negatieve) invloed van anderen, en afhankelijk van tijd en plaats.
Vanuit deze inzichten raken we aan verschillende vormen van kwetsbaarheid (II.1.4)
die een rol spelen in de context van de Wdkb. Sommige daarvan zijn universeel menselijk en
spelen een rol in ieder mensenleven. Andere ontstaan door sociale of politieke structuren,
iemands positie in de maatschappij, of moedwillige onderdrukking door derden. Het is
belangrijk om deze verschillen tussen mensen te zien, maar ook te zien dat kwetsbaarheid kan
verschillen voor dezelfde persoon, afhankelijk van de tijd en plaats waar deze zich bevindt.
De omgang met kwetsbaarheid leidt tot het vierde ethische begrip:
verantwoordelijkheid (II.1.5). Zoals er verschillende soorten kwetsbaarheid zijn, is ook
verantwoordelijkheid een begrip dat verschillende dimensies kent en op verschillende
manieren ingevuld kan worden. Verantwoordelijkheid wordt opgeroepen door de
kwetsbaarheid van anderen of zichzelf en is daarmee niet statisch, maar onderdeel van een
dynamiek. Verantwoordelijkheid is mogelijk waar een vrije keuze is om tegemoet te komen
aan de noden en behoeften van mensen, en de kwetsbaarheden die daarmee gemoeid zijn.
Maar die verantwoordelijkheid betekent tegelijkertijd een inperking van de eigen vrijheid. Het
relationele netwerk waarin iemand is ingebed, vraagt om het steeds weer maken van
afwegingen waarin rekening gehouden wordt met zowel de verantwoordelijkheid als de
kwetsbaarheid van zichzelf en anderen.
Deze reflecties brengen we ten slotte samen in een visie op de onderlinge samenhang
van de concepten (II.1.6). We laten zien hoe een ethische benadering vanuit deze samenhang
ons kan helpen verhelderen hoe verschillende betrokkenen in het relationele netwerk rond
de donatie, vanuit relationele autonomie hun weg zoeken tussen het nemen van
verantwoordelijkheid en het omgaan met kwetsbaarheid. Dat leidt tot een zorgethische
onderbouwing van een zorgzame en zorgvuldige omgang met leeftijdsgrenzen en met het
maximaal serieus nemen van de specifieke particuliere factoren die een rol spelen in steeds
weer unieke situaties.
We ronden deze inleiding af met een toelichting op zorgethiek en het woord ‘zorg’, dat
in deze ethische analyse zowel voorkomt in de term ‘zorgvuldig’ als in ‘zorgzaam’. Zorgen als
praktijk staat centraal in zorgethiek. Een welbekende definitie is van Joan Tronto en Berenice
Fisher:
Zorgen is een menselijke activiteit die alles omvat wat wij doen om onze ‘wereld’ zo in
stand te houden, te continueren en te herstellen dat we daarin zo goed mogelijk
kunnen leven. Die wereld omvat onze lichamen, ons persoon zijn, en onze omgeving,
die we trachten samen te weven tot een complex, het leven ondersteunend web
(Tronto 1993, p. 103, vertaling uit Van Nistelrooij 2022).
Tronto en Fisher (in Tronto 1993) operationaliseren deze definitie door zorgen als praktijk
uiteen te leggen in vier fasen, met daaraan gekoppelde morele elementen; Tronto (2013)
voegt daar een vijfde fase aan toe (zie ook Van Nistelrooij 2022). Zorgen begint met het
47

opmerken dat zorg nodig is, dat er een behoefte of nood is. Daarvoor is ook een moreel
element nodig, namelijk aandacht. In de tweede fase wordt zorgen georganiseerd; er zijn
immers tijd en middelen nodig om iets aan de behoeften of noden te kunnen doen. Daarvoor
is het morele element verantwoordelijkheid nodig. In de derde fase wordt daadwerkelijk het
zorgwerk gedaan. Om dit ook te kunnen doen, is competentie nodig, ook in morele zin. De
vierde fase is het ontvangen van zorg. Dit maakt zorgen tot een relationele praktijk, want er is
iets nodig van degene / datgene met behoefte of nood. Deze reageert bijvoorbeeld door op
te knappen, en daaraan kan gezien worden of zorg adequaat is geweest. Dit maakt
‘responsiviteit’ of ontvankelijkheid tot een moreel element. De vijfde fase (Tronto 2013) is die
van het democratisch organiseren van zorg, waardoor de blik verruimd wordt naar de politieke
context. Zorgen zou niet moeten leiden tot ongelijkheid, onrechtvaardigheid of onvrijheid, en
daarvoor zijn ook de politiek en de samenleving mede verantwoordelijk. Hiervoor zijn de
morele elementen solidariteit en vertrouwen nodig.
Onze invulling van de woorden ‘zorgvuldigheid’ en ‘zorgzaamheid’ hangt samen met
deze theorie. Zorgpraktijken, ook op het niveau van de politieke ordening van de samenleving,
zijn zorgzaam als ze plaatsvinden met aandacht en verantwoordelijkheid. Ze zijn zorgvuldig als
ze competent worden uitgevoerd en er oog is voor de vraag of ze adequaat zijn. Zorgzaamheid
en zorgvuldigheid samen komen tot stand als zorgen een voortgaand proces is dat alle
genoemde fasen omvat, en als zorg niet hoeft te worden bevochten. Kort gezegd: als een
behoefte of een nood wordt opgemerkt, maar niet leidt tot verantwoordelijkheid; of als er
wel verantwoordelijkheid wordt genomen, maar vervolgens niet competent wordt gehandeld;
of als er competent wordt gehandeld, maar de zorg niet adequaat blijkt te zijn; of als zorgen
steeds opnieuw moet worden bevochten en er geen rechtvaardige structuur bestaat waarin
zorgen kan plaatsvinden, dan kunnen zorgpraktijken niet zorgzaam én niet zorgvuldig
plaatsvinden (Van Nistelrooij & Niemeijer 2021).

II.1.2: Wilsbekwaamheid
In de bepaling van de leeftijdsgrenzen in de Wdkb lijkt te zijn aangenomen of verondersteld
dat kinderen van respectievelijk twaalf en zestien jaar over het algemeen wilsbekwaam zijn
om te beslissen of ze bepaalde informatie over hun donor willen ontvangen. Een uitgebreide
ethische doordenking van deze leeftijdsgrenzen is daarbij niet aan de orde geweest. Daaraan
willen we in dit onderzoek tegemoet komen met een ethische beschouwing van het concept
wilsbekwaamheid en van de vraag of dit concept behulpzaam is in de bepaling van passende
leeftijdsgrenzen in de Wdkb, zoals dit in deelvragen 1 en 2 wordt verwoord.
1.

2.

Wat is wils(on)bekwaamheid? Het gaat hier om een ethische beschouwing op het
concept wils(on)bekwaamheid met betrekking tot kinderen. We beperken ons hierbij
tot de geneeskundige, sociale en culturele aspecten, terwijl de psychologische en
juridische aspecten in andere hoofdstukken worden beantwoord.
Wat betekent wils(on)bekwaamheid in de context van de Wdkb? We beperken ons
hierbij tot een ethische beschouwing van wils(on)bekwaamheid bij donorkinderen en
de beslissingen die zij in het kader van de Wdkb kunnen nemen; wat er bekend is uit
empirische en psychologische onderzoeken wordt behandeld in andere hoofdstukken
van dit rapport.

48

Wanneer deze twee vragen beantwoord zijn, kan ook deelvraag 8 uit het onderzoek
beantwoord worden:
8.

Weegt een individuele beoordeling op tegen een algemene leeftijdsgrens in de context
van de Wdkb, die gemiddeld genomen geschikt is, maar sommige kinderen te kort zal
doen en anderen zal overvragen? Is een individuele beoordeling uitvoerbaar in de
praktijk? Zo ja, op welke wijze? Zo nee, waarom niet? Zijn er alternatieve vormen
nodig?

We zullen eerst focussen op deelvraag 1 en 2. In de conclusie van dit hoofdstuk komen we
tevens terug op deelvraag 8.
II.1.2.1 Context van het begrip ‘wilsbekwaamheid’
Wilsbekwaamheid is een begrip dat voortkomt uit het denken over de arts-patiënt-relatie,
waarin steeds een combinatie gezocht wordt tussen de autoriteit van de arts en de keuze van
de patiënt. Historisch gezien is in dit denken de ontwikkeling te zien van een model waarbij
de arts kennis heeft en weet wat het beste is om te doen vanuit het principe van weldoen (het
paternalistische model), naar meer zeggenschap voor de patiënt vanuit het principe van
respect voor autonomie, en vervolgens naar meer onderling overleg en afstemming tussen
arts en patiënt over wat er voor de patiënt en arts toe doet (een deliberatief model8) (Emanuel
& Emanuel 1992; Cocanour 2017).
De afgelopen decennia wordt de term gezamenlijke besluitvorming (shared decision
making, SDM) veel gebruikt. Dit sluit aan bij het deliberatieve model. SDM vormt een
wederkerig proces van besluitvorming, waarin arts en patiënt in dialoog gaan om de waarden
en doelen van de patiënt helder te krijgen (Stiggelbout, Pieterse, de Haes 2015). Een
kernbegrip in SDM is de geïnformeerde toestemming (informed consent) voor een medische
interventie, die bestaat uit drie pijlers:
•
•
•

adequate informatie
vrijwillige toestemming
wilsbekwaamheid om de beslissing te kunnen nemen.

Deze laatste term komt als zodanig niet voor in Nederlandse wetgeving, maar speelt wel een
grote rol in verschillende gezondheidsrechtelijke wetten. In deze wetten staat dat de patiënt
‘in staat moet zijn tot een redelijke waardering van zijn belangen terzake’. Voor de uitoefening
van de patiëntenrechten is het concept wils(on)bekwaamheid een sleutelbegrip, waarvoor de
basis is bepaald in de Wet op de Geneeskundige Behandelovereenkomst (WGBO) 9 . Hierop is
in andere patiëntenwetgeving voortgeborduurd, waarbij het wilsbekwaamheidsbegrip vrijwel
identiek wordt geformuleerd en eventuele verschillen inhoudelijk niet relevant zijn
(Akerboom 2011). Denk hierbij aan de Wet zorg en dwang (Wzd), de Wet verplichte geestelijke
gezondheidszorg (Wvggz), de Wet op de orgaandonatie (Wod) en de Wet medischwetenschappelijk onderzoek met mensen (WMO).
8

https://www.mediscuss.org/doctor-patient-relationship-evidence-based-medicine/
De wettelijke regeling van de geneeskundige behandelingsovereenkomst (“WGBO”) is in 1994 (i.w.tr. 1 april
1995, Stb. 1994, nr. 845) opgenomen in Afd. 5, Titel 7, Boek 7 van het Burgerlijk Wetboek.
9

49

II.1.2.2 Wilsbekwaamheid en de WGBO
De basisgedachte in de WGBO is dat patiënten hun vastgelegde rechten alleen kunnen
uitoefenen als zij wilsbekwaam zijn. Daarbij geldt de ‘presumptie van wilsbekwaamheid’ wat
betekent dat (volwassen) patiënten als wilsbekwaam worden beschouwd, tenzij het tegendeel
bewezen wordt. Wilsbekwaamheid is verder een contextueel begrip, het gaat altijd over een
specifieke beslissing op een specifiek moment (KNMG, 2004). Dit hangt samen met het feit
dat iemands wilsbekwaamheid kan variëren door de tijd en per situatie. Ook is het een
gradueel begrip, van volledig wilsbekwaam tot volledig wilsonbekwaam (zoals bijvoorbeeld bij
patiënten in een coma of mensen met zeer vergevorderde dementie) en alle gradaties daar
tussenin. Tegelijkertijd dient de arts bij de beoordeling van iemands wilsbekwaamheid voor
een specifieke keuze een drempel te hanteren (Liégeois 2018). Dit wordt ook wel de
‘scharnierfunctie’ of het ‘alles-of-niets-karakter’ genoemd (Akerboom et al, 2011). Verder is
van belang dat het gaat om het proces van besluitvorming (is iemand in staan om deze
beslissing te nemen) en niet om de uitkomst van dit proces (is de arts het eens met de
beslissing van de patiënt). Zoals Akerboom et al (2011) stellen: ‘afwijkend gedrag c.q. het
weigeren van een behandeling maakt iemand nog niet wilsonbekwaam’. Al kan een minder
voor de hand liggende keuze de arts alert maken en eventueel aanleiding zijn om vragen te
stellen bij iemands wilsonbekwaamheid. Aanvullende elementen die een rol kunnen spelen
bij de inschatting van iemands wilsbekwaamheid zijn de aard van de onbekwaamheid, de
ingrijpendheid en risico’s van de behandeling en de aard van de behandelingsbeslissing (gaat
het om het instellen of staken van een behandeling) (Akerboom et al 2011).
Zowel in de WGBO zelf als tijdens de parlementaire behandeling, heeft de regering
slechts beperkte inhoud gegeven aan het concept ‘wilsbekwaamheid’. Het uitgangspunt was
dat criteria voor de beoordeling van wils(on)bekwaamheid niet op voorhand te geven zijn en
dus ook niet opgenomen konden worden in de wet, maar ontwikkeld moesten worden in de
praktijk. In de (wetenschappelijke) literatuur worden verschillende criteria aangehouden, die
over het algemeen grote overlap vertonen, maar net iets anders geformuleerd of gegroepeerd
zijn. De vier ‘kernelementen’ die in de meeste opsommingen voorkomen zijn ‘het kenbaar
kunnen maken van een keuze, het begrijpen van de verstrekte informatie, het kunnen wegen
en waarderen van deze informatie met betrekking tot de eigen situatie en het vermogen om
logisch te redeneren’ (Grisso, Appelbaum & Hill-Fotouhi 1997; Cocanour 2017). Tezamen
worden deze vier gezien als de noodzakelijke en voldoende elementen van de
wilsbekwaamheid (Charland 1998). In de praktijk blijkt inderdaad dat artsen per situatie
beoordelen of patiënten in staat zijn hun wil te bepalen en dat zij daarbij geen
standaardprocedure volgen (Gezondheidsraad 2002, p. 105).
Het is in het proces van besluitvorming essentieel dat de patiënt zoveel mogelijk
ondersteund is in de pogingen om zelf een beslissing te nemen (Welie 1999). Indien dan toch
het oordeel ‘wilsonbekwaam’ wordt geveld dient dit goed gemotiveerd te worden, omdat het
als consequentie heeft dat iemands beslissingsbevoegdheid wordt afgenomen. Ook in geval
van een wilsonbekwame patiënt houdt de arts altijd de verantwoordelijkheid om de patiënt
zoveel mogelijk te informeren en te betrekken bij de besluitvorming, de verdere (medische)
handelingen en daarin rekening te houden met diens wensen en behoeften.

50

II.1.2.3 Wilsbekwaamheid bij kinderen
Wilsbekwaamheid is ook voor kinderen een relevant concept, vanuit de gedachte dat de arts
ook voor hen een zorgplicht heeft en dat hun rechten binnen deze behandelrelatie beschermd
dienen te worden (Miller, Drotar, Kodish 2004). In de WGBO worden kinderen onder de twaalf
jaar als wilsonbekwaam gezien. Dat betekent dat de ouders (of voogd) dienen te beslissen
over medische handelingen. De hulpverlener dient jongere kinderen altijd op duidelijke wijze
te informeren op het niveau dat bij hun bevattingsvermogen past en zij dienen zoveel mogelijk
betrokken te worden bij de besluitvorming (ook wel assent (instemming) genoemd;
Montreuil, Fortin, Racine 2020). Voor kinderen tussen de twaalf en zestien jaar geldt dat zowel
het kind als de ouders toestemming dienen te geven. Kinderen ouder dan zestien jaar mogen
zelfstandig een behandelingsovereenkomst aangaan en hun toestemming is dus voldoende.
Er bestaat in de WGBO wel een onderscheid tussen leeftijdsgrenzen en wilsonbekwaamheid.
Artsen moeten altijd de wilsbekwaamheid inschatten, ze mogen niet alleen naar de leeftijd
kijken. Als een kind al eerder wilsbekwaam is, moet naar het kind geluisterd worden. Dat kan
ertoe leiden dat als een kind van vijftien jaar iets anders wil dan diens ouders, de arts meegaat
met de vijftienjarige. De leeftijdsgrenzen in de Wdkb sluiten aan bij de WGBO, zonder dat daar
een nadere onderbouwing voor is gegeven. Binnen de Wdkb worden geen inschattingen
gemaakt van wilsbekwaamheid, maar gelden alleen de leeftijdsgrenzen.
II.1.2.4 Ethische beschouwing van het begrip ‘wilsbekwaamheid’ in de context van de
Wdkb
Een ethische beschouwing van het begrip wilsbekwaamheid laat zien dat deze kwalificatie
voornamelijk een rol speelt binnen de arts-patiënt-relatie en betrekking heeft op beslissingen
omtrent medische interventies10. Het gaat hierbij om veelal afgebakende keuzes met een
eindpunt, die ook teruggedraaid of stopgezet kunnen worden; om een overeenkomst tussen
arts en patiënt die gezien kan worden als een contractueel model van de arts-patiënt-relatie
(Van Delden 1994); en om een sterk ingekaderd begrip, gericht op de individuele patiënt die
op een specifiek moment een specifieke beslissing moet nemen. De basis ligt in het recht op
lichamelijke integriteit (grondrecht) en het recht op zelfbeschikking: in beginsel kan alleen
iemand zelf beslissen wat er wel of niet met het eigen lichaam gebeurt, wanneer en op welke
manier. Inbreuken daarop vormen een uitzondering, moeten goed onderbouwd worden en
zijn dus alleen toegestaan als kan worden aangetoond dat iemand niet zelf in staat is om een
keuze te maken. De focus ligt op cognitieve vermogens, zoals het logisch kunnen redeneren,
het kunnen begrijpen van informatie en het maken van een rationele afweging.
Als we deze overwegingen vergelijken met de situatie van donorkinderen en de keuzes
waar zij voor staan als ze twaalf en zestien jaar oud worden, valt een aantal zaken op. Het doel
van de Wdkb is het waarborgen van het recht van donorkinderen om vanaf zestien jaar de
identiteit van de donor te leren kennen. Donorkinderen zijn geen patiënten en de beslissingen
die zij (kunnen) nemen zijn niet medisch van aard; de beslissingen zijn niet beperkt tot hun
lichaam en er zijn geen artsen bij betrokken. Hiermee wordt duidelijk dat de Wdkb niet onder
de patiëntenwetgeving te scharen valt. Er is ook geen sprake van een keuze die op dat moment
gemaakt moet worden en wordt voorgelegd door een arts of een andere persoon met
10

Het is ook een belangrijke term in de relatie tussen onderzoekers en patiënten/deelnemers aan medischwetenschappelijk onderzoek, maar voor de overzichtelijkheid richten we ons hier voornamelijk op de setting van
de gezondheidszorg.

51

autoriteit. Donorkinderen weten vaak al jaren dat ze op bepaalde leeftijden bepaalde
informatie kunnen krijgen en eventueel contact kunnen opnemen met de donor. Dit is
onderdeel van hun levensverhaal, maar zij hoeven niet op een specifiek moment die beslissing
te nemen (‘toestemming te geven’) en kunnen er ook voor kiezen om geen informatie of
contact te willen.
De beslissing om contact te leggen met de donor moet veeleer beschouwd worden als
een moreel geladen beslissing, het is een ingrijpende ‘levenskeuze’, die bepalend is voor de
identiteit van donorkinderen. Zo zoeken donorkinderen vaak informatie over de donor om te
begrijpen waar bepaalde fysieke dan wel persoonlijkheidskenmerken vandaan komen en om
zichzelf beter te kunnen begrijpen en te kunnen plaatsen in een eigen levensverhaal (Indekeu
et al.,2021). Kennis over en contact met de donor kan op allerlei manieren van invloed zijn op
hun zelfbeeld en manier van in de wereld staan, zowel in positieve als negatieve zin. Daarbij
is de identiteit van kinderen nog volop in ontwikkeling.
Contact met de donor kan op een fundamentele manier het levensverhaal van
kinderen veranderen en hun kijk op wie ze zijn en waar ze vandaan komen (Dempsey,
Nordqvist & Kelly, 2021). Informatie over of contact met de donor zijn in de kern relationele
keuzes, omdat de menselijke identiteit wordt gevormd in interactie met anderen, waarbij de
relaties die je hebt cruciaal zijn. De keuze om contact te leggen met de donor is daarnaast
relationeel, omdat het allerlei anderen raakt en invloed heeft op bestaande relaties, met
ouders, broers of zussen. Er kunnen nieuwe relaties ontstaan, met de donor, maar
bijvoorbeeld ook met zijn partner en eventuele kinderen. Wat hierbij ook belangrijk is om op
te merken, is dat hoewel het kind in wetgeving en beleid steeds meer centraal is komen te
staan, ook andere relaties relevant zijn en geraakt worden of tot stand komen door de keuzes
die donorkinderen kunnen maken. Denk aan de relatie tussen de ouder(s) van een donorkind
en de donor, of de relaties die de donor heeft met anderen binnen zijn gezin of familie (Burke,
Gilman & Nordqvist 2020a, 2020b; Nordqvist 2019).
Dit alles laat zien dat het leggen van contact met de donor geen eenmalige keuze is,
zoals voor een bepaald type behandeling, maar gevolgen heeft voor de rest van het leven. Een
beslissing om contact op te nemen kan niet meer teruggedraaid worden (Dempsey, Nordqvist
& Kelly, 2021). Tot slot is het een keuze die niet puur vanuit redelijke overwegingen te maken
valt. Emoties, gevoelens, waarden en overtuigingen spelen een belangrijke rol, terwijl die bij
de huidige, dominante invulling van wilsbekwaamheid slechts summier een plek hebben
(Widdershoven et al 2017).
Het medisch-juridische model van wilsbekwaamheid geeft kortom een te beperkte
blik, is te veel gericht op het individu in relatie met een arts of zorgverlener, en op medische
keuzes die relatief afgebakend zijn. Als we de beslissingen die donorkinderen kunnen maken
bekijken vanuit de vraag naar hun wilsbekwaamheid lopen we dus het risico om onze blik te
veel te vernauwen en belangrijke aspecten over het hoofd te zien. De wilsbekwaamheid van
kinderen is hiermee niet meteen irrelevant, maar voor zorgvuldige omgang met
leeftijdsgrenzen is de ondersteuning van alle betrokkenen, van het hele netwerk om
donorkinderen heen, van essentieel belang.
II.1.2.5 Bredere benaderingen van wilsbekwaamheid
In aanvulling en (kritische) reactie op een invulling van wilsbekwaamheid die vooral aandacht
heeft voor cognitieve vermogens als rationeel en logisch redeneren en het begrijpen van
feitelijke informatie, zijn er bredere benaderingen van wilsbekwaamheid ontwikkeld, zoals
52

vanuit de psychologie en ethiek. Deze geven ook ruimte aan de persoonlijke, situationele of
interactieve aspecten van wilsbekwaamheid (Miller, Drotar, Kodish 2004). Emoties worden
gezien als een essentieel onderdeel van iemands wilsbekwaamheid, omdat emoties ook
cognitieve functies betreffen en zo op zichzelf ook redenen kunnen zijn om iets wel of niet te
doen (Charland 1998).
Widdershoven et al (2017) maken onderscheid tussen de benadering (voornamelijk)
gebaseerd op cognitieve vermogens en benaderingen waarbij ook de emoties en waarden van
de patiënt een rol spelen en meegenomen worden in de besluitvorming, waardoor
wilsbekwaamheid een begrip wordt dat persoonlijk is, embodied en waardegeladen. Hier
voegen zij een derde benadering aan toe, die nog een aanvullend aspect kent, namelijk in
hoeverre iemand het vermogen heeft om de beslissing in het eigen leven te integreren. Deze
benadering is gebaseerd op de notie van ‘praktische wijsheid’ (phronesis) van Aristoteles.
Praktische wijsheid houdt ten eerste kennis in van wat passend is voor de situatie en wat het
juiste is om te doen, het toepassen van algemene regels op de specifieke situatie. Ten tweede
houdt praktische wijsheid in dat er sprake is van ‘kloppende’ emoties, in die zin dat het gaat
om het vinden van een balans tussen bijvoorbeeld onverschilligheid en te grote
betrokkenheid. Ten derde vraagt praktische wijsheid dat mensen verschillende waarden in
hun leven kunnen combineren, en ook hier een balans tussen kunnen vinden. En dit is een
continu proces in de praktijk van het leven: “The right balance cannot be established in a
theoretical way but needs to be enacted in practice, taking into account and accepting one’s
capacities as well as limitations” (Widdershoven et al, 2017). Zo beschouwd zijn het kunnen
begrijpen van informatie en het vermogen om logisch te redeneren wellicht minder belangrijk
dan de ‘geleefde ervaringen’ van donorkinderen en de door hen gevoelde lijdenslast.
Ook voor wilsbekwaamheid bij kinderen worden er kanttekeningen geplaatst bij de
oorspronkelijke manier van kijken. De wilsbekwaamheid van kinderen is afhankelijk van de
context waarin zij zich begeven en de steun die zij ontvangen van de volwassenen om hen
heen. Door de focus op de rechten van kinderen wordt de rol van de ouders, die een
belangrijke verantwoordelijkheid hebben om kinderen te ondersteunen in het ontwikkelen
van hun beslisvaardigheid, over het hoofd gezien (Miller, Drotar, Kodish 2004). Een bepalende
factor voor wilsbekwaamheid is dus het vermogen van de volwassenen (zoals de ouders) om
steun en begeleiding te bieden, vertrouwen te geven en daarbij kinderen de ruimte te bieden
om een keuze te maken (Alderson, 2007). De wilsbekwaamheid van kinderen (ten aanzien van
medische beslissingen) staat zo bezien niet op zichzelf, maar is sterk afhankelijk van de
omgeving en de houding van de volwassenen met wie ze te maken krijgen.
Zorgverleners vinden het belangrijk om kinderen te betrekken bij hun behandeltraject
en ook kinderen geven aan hier belang aan te hechten. En hoewel geprobeerd wordt om te
werken vanuit een wederzijds respect en vertrouwen, blijkt dit in de praktijk niet altijd zo te
verlopen (Coyne 2008). Zorgverleners beschikken niet altijd over de vaardigheden om de
informatie goed over te brengen en ouders en kinderen echt te betrekken in het proces van
besluitvorming (Boland et al 2019). Dit komt onder andere doordat ze werken vanuit hun
eigen waarden en overtuigingen waardoor ze denken te weten wat het beste is voor het kind
en hiernaar handelen. Hierdoor krijgen kinderen weinig informatie, is communicatie
grotendeels gericht op de ouders en worden kinderen gemakkelijk uitgesloten van het
besluitvormingsproces (Mårtenson & Fägerskiöld 2007). Hoewel de verschillende rollen,
vaardigheden en vermogens van volwassenen en kinderen elkaar kunnen aanvullen, kan dit
dus naast een versterkende ook juist een beperkende of ondermijnende werking hebben op
de wilsbekwaamheid van kinderen (Alderson 2007). Doordat kinderen in een
53

afhankelijkheidspositie verkeren ten opzichte van hun ouders en de zorgverleners, bestaat er
een groot risico op schade aan hun integriteit en (ontwikkelende) autonomie, en daarbij ook
aan hun welzijn en gezondheid, als hun stem niet voldoende gehoord wordt (McPherson &
Thorne 2000).
Door het verbreden van de blik op wilsbekwaamheid komt meer nadruk te liggen op
andere factoren dan rationeel-cognitieve vermogens en krijgt de context waarbinnen mensen
keuzes maken meer aandacht. Tegelijkertijd ligt de focus nog voornamelijk op het individu dat
een beslissing moet nemen en bekleden de andere betrokkenen meer de rol van figuranten,
dan dat hun perspectieven ook worden meegenomen en meegewogen. Zoals eerder
beschreven kunnen de keuzes die donorkinderen maken echter ook (grote) invloed hebben
op hun ouders, eventuele broers en zussen, de donor en zijn familie.
II.1.2.6 Zorgethische invulling van wilsbekwaamheid
In een zorgethisch model van wilsbekwaamheid wordt de focus verbreed naar het gehele
netwerk van betrokkenen die op verschillende manieren en in verschillende mate beïnvloed
worden door de keuzes die donorkinderen (kunnen) maken, en die ook invloed kunnen
hebben op (het besluitvormingsproces van) donorkinderen. Liégeois heeft een zorgethisch
model ontwikkeld met kenmerken van wilsbekwaamheid, waarbij ook deze invloeden in
ogenschouw worden genomen (Liégeois 2018). Dit betekent dat naast de vermogens om
informatie te begrijpen, deze toe te passen op de eigen situatie, het overwegen van
keuzemogelijkheden en het inschatten van de gevolgen voor jezelf, ook de gevolgen voor
relevante anderen een rol spelen en onderdeel zijn van de criteria voor de beoordeling van
iemands wilsbekwaamheid.
Hier doet zich een spanningsveld voor tussen vrijheid en relationaliteit. Liégeois (2018)
stelt dat mensen vrij moeten zijn van dwingende invloeden van buitenaf, bijvoorbeeld in geval
van besluitvorming binnen een bepaalde machtsverhouding of binnen een
afhankelijkheidsrelatie. Echter, door vrijheid van dwingende invloeden als concreet criterium
voor besluitvorming op te nemen, lijkt de invloed van anderen bij voorbaat verdacht te
worden, in plaats van dat deze gezien wordt als inherent aan het menszijn, juist ook op
momenten van besluitvorming. Dit draagt het risico in zich dat we relaties te dichotoom
beoordelen, namelijk of ze wel of niet van dwingende invloed zijn in het
besluitvormingsproces. Dit kan er weer voor zorgen dat relaties ontkend worden of
geminimaliseerd of dat bepaalde invloeden niet worden meegenomen (Van Nistelrooij et al
2017). Immers, voor donorkinderen geldt over het algemeen dat zij afhankelijk zijn van hun
ouders, die ook (mede)bepalend zullen zijn voor de keuzes die zij maken. Dergelijke invloeden
zijn uitermate relevant om erbij te betrekken.
Deze niet-dichotome benadering past bij de situatie van donorkinderen en de keuzes
waar zij voor staan. Hoewel donorkinderen enerzijds in vrijheid en zonder dwang van anderen
deze keuzes moeten kunnen maken (bijvoorbeeld tussen wel of niet contact met de donor),
zijn deze keuzes in de kern relationeel. Deze wisselwerking tussen vrijheid en relationaliteit is
fundamenteel om het keuzeproces zorgvuldig vorm te geven en passende steun en
begeleiding te bieden aan alle betrokkenen. Daarom betrekt een zorgethische benadering het
hele relationele netwerk, waarin ieders wensen, behoeften, verlangens en vragen serieus
worden genomen en een rol mogen spelen, zonder dat aan de hand van een abstracte,
algemene checklist wordt bepaald wat wel en niet toegestaan is. Keuzeprocessen zouden

54

plaats moeten vinden binnen een voortdurend en doorlopend proces van onderlinge
afstemming, dialoog en onderhandeling.
II.1.2.7 Conclusie uit de ethische beschouwing van het concept wilsbekwaamheid
Deze zorgethische beschouwing van wilsbekwaamheid laat zien dat een ander centraal
concept nodig is ter onderbouwing van de leeftijdsgrenzen in de Wdkb. Een op geneeskundige
beslissingen gestoelde beschouwing is te beperkt, omdat het focust op individuen, tijdelijke
(be)handelingen, het eigen lichaam, de arts-patiënt-relatie en rationele capaciteiten. Nodig is
een concept dat het gehele netwerk van betrokkenen en hun geleefde ervaringen kan
omvatten. De zorgethische invulling van wilsbekwaamheid van Liégeois (2018) biedt een
goede basis, maar voor de keuzes in de context van de Wdkb stellen we voor om het concept
‘relationele autonomie’ te nemen, waarvan wilsbekwaamheid een onderdeel is. We
beschouwen ‘relationele autonomie’ als een ruimer begrip dat het dynamische proces van
beslissingen in de context van de Wdkb kan omvatten.

II.1.3 Relationele autonomie
In plaats van het begrip ‘wilsbekwaamheid’ stellen we voor om ‘relationele autonomie’
centraal te stellen voor de benadering van leeftijdsgrenzen in de Wdkb. We geven dit begrip
eerst grafisch weer, gevolgd door een uitleg. Daarna maken we een vergelijking met andere
ethische concepten, om vervolgens te argumenteren waarom wij relationele autonomie als
passender beschouwen.

Figuur 1: Relationele autonomie als dynamisch proces
Figuur 1 wil uitdrukken dat relationele autonomie een dynamisch proces is, geen ‘staat van
zijn’. Het eerste, de dynamiek waarin relationele autonomie tot stand komt, wordt uitgedrukt
door de kromme pijlen. Deze staan voor positieve invloeden op autonomie, zoals mensen en
contexten die autonomie mogelijk maken, ondersteunen of helpen bij de uitoefening ervan.
Daarnaast zijn er ook negatieve invloeden, zoals mensen en contexten die autonomie
verhinderen of onder druk zetten. Deze positieve en negatieve invloeden hangen in zoverre
met elkaar samen, dat méér ondersteuning, hulp of preventie nodig is als er méér
hindernissen zijn voor mensen in de uitoefening van hun autonomie (we komen hierop terug
in II.1.4 over kwetsbaarheid en II.1.5 over verantwoordelijkheid, en in II.1.6 waar we de
55

onderlinge samenhang beschrijven). Dat autonomie ook niet gezien wordt als een ‘staat van
zijn’ wordt uitgedrukt door de horizontale pijlen, die onderbrekingen laten zien. We willen
daarmee uitdrukken dat autonomie steeds opnieuw tot stand kan komen en onder druk kan
komen te staan. Kort gezegd: in tegenstelling tot het idee dat autonomie bij (sommige)
mensen permanent aanwezig is en afhankelijk is van individuele capaciteiten of kenmerken
(zoals leeftijd), zien wij autonomie als mogelijkheid van menselijk handelen die altijd ingebed
is in het zijn en handelen in relaties met anderen, die wisselend is in verschillende contexten
(tijd en plaats) en steeds tot stand gebracht of verhinderd kan worden.
II.1.3.1 Onderscheid principe ‘respect voor autonomie’ en ‘relationele autonomie’
In de bio-ethiek is ‘respect voor autonomie’ een tamelijk onomstreden moreel uitgangspunt
dat verbonden is met kwaliteit van leven. Het zelf richting kunnen geven aan het leven, en
zonder beïnvloeding of machtsuitoefening door anderen keuzes kunnen maken over leven en
lichaam, vormt het fundament van gezondheidsrechten. Tegelijkertijd worden vanuit
verschillende ethische stromingen ook kanttekeningen gezet bij de veelal individualistische
invulling van het autonomiebegrip. Immers, relaties zijn niet alleen feitelijk bepalend voor
autonomie, maar ook praktisch. Zo hangen veel gezondheidsbeslissingen samen met de
feitelijke (gegeven) relaties van biologische aard (bv. genetica), en met praktische relaties die
al dan niet een rol spelen in de context waarin men opgroeit, leeft en beslist (bv. concrete
betrokkenen). Ook worden relaties bepaald door structuren en beleid die autonomie kunnen
verhinderen, zoals door ongelijkheid op basis van gender, etniciteit, klasse, internationale
verhoudingen, of aantasting van levensvormen. Vanuit deze kritiek is het concept ‘relationele
autonomie’ ontwikkeld, dat autonomie niet afwijst, maar laat zien dat relaties medebepalend
(co-constitutief) zijn voor autonomie (Mackenzie & Stoljar 2000). Autonomie wordt daarbij
niet gezien als een ‘toestand’ of ‘staat van zijn’, maar als een dynamisch proces dat is ingebed
in menselijk zijn en handelen in relaties met anderen, ook op collectief niveau. Het is de
uitkomst van de kwaliteit van sociale relaties waarin een persoon is ingebed (Mackenzie &
Stoljar 2000, p. 21).
II.1.3.2 Filosofische onderbouwing van relationele autonomie: Paul Ricoeur
Een belangrijk denker over de wisselwerking tussen anderen en het zelf, tussen relationeel én
institutioneel ingebed zijn en zelfstandig kunnen beslissen, is Paul Ricoeur (1913-2005). In zijn
denken is iemands identiteit ten nauwste verweven met relaties op persoonlijk,
interpersoonlijk en institutioneel niveau, en is autonomie alleen denkbaar binnen deze
verwevenheid.
Ricoeur vat identiteit op als het verhaal dat iemand over zichzelf vertelt. Daarvoor zijn
anderen constitutief, zoals iedereen kan ervaren. Immers, ook voor ons eigen levensverhaal
en zelfverstaan geldt, dat we kunnen denken: anderen hebben mij het leven gegeven en
hebben al verhalen over mij verteld voordat ik voor mijzelf kon spreken (Ricoeur 2005). Tijdens
mijn leven spelen anderen voortdurend een constitutieve rol voor mijzelf, omdat ik niet alleen
relaties héb, maar daarmee ook zelf relationeel ben ingebed (Ricoeur 1992). Immers, als ik
een vader heb, ben ik ook een kind; als ik een kind heb, ben ik ook een ouder (Van Nistelrooij
2015; Van Nistelrooij et al 2017). Het verhaal dat iemand over zichzelf vertelt zal

56

onherroepelijk gaan over de identiteit waarin anderen op velerlei wijzen een rol spelen. Dat is
in Figuur 2 weergegeven:

Figuur 2: Relationele identiteit volgens Paul Ricoeur (uit: Van Nistelrooij et al., 2017).
Autonomie wordt door Ricoeur opgevat als relationeel in drie opzichten: (1) relaties zijn
constitutief voor autonomie in ontologische zin (‘ik ben wie ik ben in relaties met anderen’);
(2) relaties zijn constitutief of verhinderend voor autonomie in praktische zin (‘ik kan (niet) zijn
wie ik ben, dankzij (het ontbreken van) hulp en ondersteuning door anderen’), en (3)
autonomie is altijd in wording (dynamisch), ingebed in relaties. Het is belangrijk, juist ook met
het oog op dit onderzoek naar leeftijdsgrenzen in de Wdkb, te onderstrepen dat Ricoeur
‘anderen’ altijd zowel betrekt op personen (zoals ouders en donoren) als op collectieven in de
politieke context (zoals bijvoorbeeld ‘de wetgever’, ‘de kliniek’, ‘uitvoeringsorganisatie Sdkb’,
etc.). De autonomie van donorkinderen wordt ook relationeel bepaald door deze collectieve
anderen. Zo heeft bijvoorbeeld de wetgever, gestuurd door opvattingen in de samenleving,
ooit donorconceptie mogelijk gemaakt, later de donoranonimiteit opgeheven, en
leeftijdsgrenzen bepaald. Zo zijn deze collectieve anderen eveneens relationeel van invloed
op de autonomie van donorkinderen.
Als we dit gedachtegoed relateren aan de (keuze)situatie van donorkinderen om
informatie over de donor of contact met de donor te willen, dan kunnen we op basis van
Ricoeur het volgende zeggen: anderen, zoals ouders en donoren, maar ook de wetgever en
andere collectieve anderen, zijn onmisbaar voor de autonomie van donorkinderen (1) in
ontologische zin, omdat deze anderen het donorkind biologisch en sociaal mede
geconstitueerd hebben, en daarmee onmisbaar zijn voor zelfkennis; (2) dat anderen
onmisbaar zijn in praktische zin om het donorkind te informeren, te helpen en te
ondersteunen bij het constitueren van diens narratieve identiteit, en (3) op basis daarvan
diens autonomie helpen ontwikkelen, en ingebed in relaties keuzes te maken.

57

II.1.3.3 Relationele autonomie in relatie tot afstammingsvragen
Het concept ‘relationele autonomie’ is uitgewerkt met het oog op minderjarigen in relatie tot
genetisch onderzoek (Donchin 2000), wat relevante inzichten oplevert voor het onderhavige
onderzoek naar leeftijdsgrenzen in de Wdkb. Donchin (2000) stelt dat autonomie in deze
relationele inbedding gekarakteriseerd wordt door wederkerigheid en collaboratie. Met
wederkerigheid duidt ze (in lijn met bovenstaande gedachten van Ricoeur) aan dat het zelf
fundamenteel bestaat in relatie tot anderen, daarin een onderlinge afhankelijkheid ervaart en
zichzelf daarbinnen steeds bepaalt binnen dynamische relaties. Met collaboratie bedoelt ze,
dat het netwerk met vele anderen meetelt in de capaciteit van het zelf om zichzelf te bepalen
(autonomie) en deze (al dan niet) ondersteunt.
In vragen betreffende genetica (bv. overerfbare ziektes) komt dit helder naar voren
(Donchin 2000). Immers, juist de biologische banden (die per definitie onvrijwillig zijn) tonen
de intrinsieke verwevenheid van identiteiten en pleiten tegen een eenzijdig individualistische
invulling van autonomie. Zo kan een (te) sterke nadruk op de autonomie van één persoon
precies de autonomie van anderen verhinderen, bijvoorbeeld als één familielid op de hoogte
is van een overerfbare ziekte maar deze informatie niet wil delen, of niet mee wil werken aan
genetisch onderzoek. Wederkerigheid is onontkoombaar, en daarom is collaboratie
noodzakelijk. Daarbij moet ook rekening worden gehouden met machtsverschillen. In deze
kwesties, zo betoogt Donchin (2000), spelen deze machtsverschillen tussen ouders en
kinderen en deze vragen om correctie om het machtsevenwicht te herstellen. Het
belangrijkste argument daarvoor is volgens haar, dat de bescherming van de toekomst en
toekomstige belangen van jonge kinderen zwaarder weegt dan directe belangen van de
ouders (m.b.t. genetica, erfelijke ziekte). Voor jonge kinderen zijn deze belangen: hun fysieke
welbevinden en hun capaciteiten voor zelfbepaling.
Dempsey, Nordqvist & Kelly (2021) deden onderzoek naar families die tot stand
kwamen na donorconceptie. De huidige tendens om openheid te benadrukken (of zelfs
wettelijk verplicht te stellen) verdient in hun ogen evenveel onderzoek als de vroegere
tendens om aan te dringen op geheimhouding omtrent de donorconceptie. Ook bij openheid
is een benadering nodig die oog heeft voor relationele afwegingen in familieverband, en voor
de context waarin, de manier waarop, wanneer en door wie de informatie wordt gegeven.
Informatie kan relaties ook fundamenteel veranderen of verstoren (Dempsey, Nordqvist &
Kelly 2021), zo blijkt uit praktijken in het VK en Australië, waar zij onderzoek naar deden.
Donoranonimiteit werd in (bijna 20 in 2015) landen opgeheven vanuit de idee dat ‘toegang
tot afstammingsinformatie een wettelijk recht is en fundamenteel voor een individu om
zichzelf en diens identiteit te kunnen vormen’ (Dempsey, Nordqvist & Kelly 2021, z.p.). Naast
het onderstrepen van dit belang, bepleiten de auteurs dat er verder gekeken wordt dan een
louter individualistische benadering en ook naar bredere socio-culturele processen die
families en zorgrelaties raken. Met andere woorden:
We take as given in formulating our argument that families, including donor-conceived
families, are powerful sources of identity for children and adults due to a complex mix
of elements, only one of which is biological or genetic relatedness. Familial identities
are formed through emotional, financial and other resource dependent relationships
with significant others who may or may not be biologically or genetically related, and
are influenced by a range of additional factors including, parents’ sexuality and
relationship status, the law, social class, ethnicity, religious identification, education
and cultural values. (Dempsey, Nordqvist & Kelly 2021, z.p.)
58

Dempsey, Nordqvist & Kelly (2021) bepleiten een relationele benadering van de context van
families die middels donorconceptie zijn ontstaan. Hun benadering vertoont grote overlap
met zorgethiek en verwijst daar deels naar (o.a. Sevenhuijsen 1999, Gilligan 1982), zoals waar
zij een verschuiving bepleiten van nadruk op de individuele actor met individuele rechten en
plichten, naar de erkenning dat individuen begrepen moeten worden als ingebed in
netwerken van relaties, en dat inzicht in deze relaties op zichzelf belangrijk is (Dempsey,
Nordqvist & Kelly 2021, z.p.). Ze citeren Mason: “we need to keep the ‘process of relating’ in
focus just as much, if not more than, the individual or the self” (Mason 2004, p 177, cursief in
origineel). Met de nadruk op proces onderstrepen ze het dynamische en interpersoonlijke
karakter van identiteit, ook m.b.t. donorconceptie, waarbij de onthulling van een biologische
relatie niet ongedaan kan worden gemaakt, en tot fundamentele veranderingen in iemands
levensverhaal kan leiden.
Deze verschuiving van de focus, van individu naar proces van relateren, speelt ook een
rol in de dagelijkse zorg voor kinderen. Dempsey, Nordqvist & Kelly (2021) baseren zich mede
op zorgethiek, als ze erop wijzen dat deze zorg verweven is met morele opvattingen. Het lijkt
nu dat de morele norm van openheid dominant is geworden, een norm die focust op het
atomistische individu met rechten. Maar in de dagelijkse zorg voor kinderen is moraliteit niet
zozeer een zaak van morele regels die worden opgelegd en toegepast, maar veeleer een
praktijk waarin mensen op elkaar betrokken zijn en waarbinnen zij samen uitvinden wat het
goede is om te doen. De nadruk ligt ook hier op het ‘samen’ in onderlinge relaties en
verbanden vinden van het goede, in plaats van een focus op het atomistische individu. Dat
geeft ruimte voor afstemming op een specifieke ander, rekening houdend met specifieke tijd
en context (Dempsey, Nordqvist & Kelly 2021; Van Heijst 2005; Tronto 1993; Van Nistelrooij
et al 2017).
Vanuit deze benadering geven Dempsey, Nordqvist & Kelly (2021) voorbeelden van
disruptieve ervaringen met openheid over donorconceptie. Openheid, zeker als deze verplicht
wordt gesteld, kan problematisch zijn voor sommige donorkinderen, individuele ouders en/of
van hun familie als geheel. Zo zien ouders zich in bepaalde contexten geconfronteerd met
vooroordelen, achterstelling, discriminatie, stigma en wetten die bepaalde relaties (bv. van
LHBTIQ+) niet erkennen, of erkennen tegen de wens van ouders in (bv. alleenstaande moeders
in een context waarin een donor voor de wet als wettelijke ouder wordt behandeld). Zo
prefereren sommige (bijvoorbeeld homoseksuele of lesbische) ouders het om niet aan
iedereen te onthullen wie de genetische ouder is, zodat de kinderen gelijk behandeld worden
door anderen, zoals de families van beide ouders. Zij kunnen dit beschouwen als informatie
die van het kind is en van henzelf, maar niet van anderen. Zo wegen ouders af wat ertoe doet
binnen de context van hun familierelaties (Dempsey, Nordqvist & Kelly 2021).
Andere ouders leven in een relationeel netwerk waarin sommigen, bijvoorbeeld hun
ouders (de grootouders van het donorkind), opgroeiden in een tijd waarin homoseksualiteit
en medische hulp bij voortplanting gestigmatiseerd waren. Ouders willen soms rekening
houden met deze gevoelens (Dempsey, Nordqvist & Kelly 2021, zp.). Ook speelt een rol dat
veel ouders zwanger werden middels donorconceptie in een tijd dat hen sterk werd
geadviseerd om geen openheid te geven. Onvruchtbaarheid zelf was omgeven met angst en
schaamte. Dit heeft hun handelen ook beïnvloed, met langetermijngevolgen voor de ouders
en kinderen. Zo bleven veel families getekend door geheimhouding en zwijgen om (de
gevoelens en gevoeligheden van) betrokkenen, veelal de onvruchtbare vader, te beschermen
(Dempsey, Nordqvist & Kelly 2021, zp.).
59

Naast behoud van het relationele netwerk, en stigma en schaamte, kan een derde
reden om niet open te zijn van economische aard zijn. Sommige ouders zijn financieel
afhankelijk van anderen en dreigen deze steun te verliezen als bekend wordt dat een kind een
donorkind is. Een lesbische moeder vertelt dat haar ouders haar lesbische relatie nooit hebben
erkend en het idee van donorconceptie verwierpen. Sinds zij alleenstaand is en economisch
afhankelijk van haar ouders, verbergt ze hoe haar kind tot stand is gekomen en verzwijgt ze
haar vroegere relatie (Dempsey, Nordqvist & Kelly 2021, zp.).
Bovenstaande voorbeelden verhelderen hoe ouders navigeren tussen verschillende
belangen binnen hun familiale netwerk en daarbuiten. Ze laten zien dat zij hierin eigen keuzes
bepalen, rekening houdend met het relationele netwerk binnen en rondom hun gezin, en zo
op relationele wijze vorm geven aan hun autonomie.
Daarnaast laten Dempsey, Nordqvist & Kelly (2021) zien hoe de nadruk op openheid
omtrent donorconceptie ertoe geleid heeft dat de staat Victoria (Australië) actief
intervenieert in de ouderlijke verantwoordelijkheid. Hier hebben donoren het recht op
identificerende informatie over hun nakomelingen. Donorkinderen hebben het recht om al
dan niet in te stemmen met het verstrekken van die informatie. Daarom contacteren
counselors van de betrokken instantie (Victorian Assisted Reproductive Tratement Authority,
VARTA) actief donorkinderen, zonder te weten of de persoon die zij benaderen weet hoe diens
conceptie plaatsvond. Daarbij is onderschat welke schadelijke gevolgen donorkinderen
ondervinden als ze dit van de staat, en niet van hun ouders, te horen krijgen (Dempsey,
Nordqvist & Kelly 2021, zp.). De herziening van de wet die in 2015 met terugwerkende kracht
anonimiteit ophief, was bedoeld om ouders tot openheid aan te moedigen (zonder dat deze
bedoeling kon worden onderbouwd). Dempsey, Nordqvist & Kelly (2021) beschrijven een
casus waarin duidelijk wordt hoe verstorend wettelijk afgedwongen openheid kan zijn voor
iemands identiteit en zijn familierelaties. De schok voor hem en zijn familie was immens en
heeft twee jaar later nog grote persoonlijke en relationele gevolgen. Daarmee werpen de
auteurs de vraag op, of geheimhouding werkelijk schadelijker is dan wettelijk afgedwongen
openheid. Zij beantwoorden deze vraag niet, maar bevelen nader onderzoek naar deze vraag
aan.
II.1.3.4 Relationele autonomie in relatie tot de leeftijdsgrenzen in de Wdkb
Bovenstaande inzichten zijn ook relevant voor de vraag naar leeftijdsgrenzen in de Wdkb.
Immers, ook hier is sprake van biologische niet zelfgekozen banden én praktische relaties die
constitutief zijn voor autonomie. Kennis van de afstamming is een essentiële
mogelijkheidsvoorwaarde voor autonomie. Alleen als je weet dat je afstamt van een donor,
en als je kennis over die donor kunt krijgen, beschik je over je genetische informatie, en kan
je keuzes daaromtrent maken t.a.v. je eigen gezondheid, eventuele liefdesrelaties en eigen
voortplanting. Daarvoor zijn praktische relaties constitutief. Zij betreffen immers degenen die
je kunnen informeren. Relationele autonomie zet ons op het spoor van wat dit van
betrokkenen vraagt: (1) zij moeten rekening houden met de vele anderen die het netwerk
vormen en (2) zij moeten zelfbepaling (autonomie) ondersteunen. Daarbij dienen de
langetermijnbelangen van jonge kinderen zwaarder te wegen dan de directe belangen van
volwassenen.
Tegelijkertijd dient wetgeving rekening te houden met de geleefde realiteit, waarin
ouders en kinderen samenleven en beslissingen over de verschillende belangen van
donorkinderen en volwassenen vaak complex zijn (Dempsey, Nordqvist & Kelly, 2021, zp.). Een
60

procesmatige benadering met oog voor dat relationele netwerk verdient de voorkeur boven
een eenzijdige interventie die louter rekent met individuele rechten, zoals een verplichte
openheid. Maar een procesmatige benadering wordt ook belemmerd door wettelijk
vastgelegde leeftijdsgrenzen.
De intrinsieke samenhang van autonomie en relationaliteit maakt duidelijk dat
relationele autonomie een collaboratief en wederkerig procesmatig karakter heeft. Zo stelt
Donchin:
[collaborative and reciprocal relational autonomy is] collaborative insofar as family
members recognize their dependence on one another for the achievement of personal
plans and projects, and reciprocal in that recollections of their shared history,
overlapping memories, and rituals are directed to maintaining and restoring the
psychic integrity of their individual members (Donchin 2000, 249).
Met andere woorden: autonomie komt relationeel tot stand waar eigen plannen in
samenwerking met en afhankelijkheid van anderen gerealiseerd worden, en waar
wederkerigheid in het delen van een gedeelde levensloop, herinneringen en gewoontes
gericht is op het ondersteunen van de psychische integriteit van individuele leden van het
relationele netwerk. Deze samenhang maakt invoelbaar dat alle betrokkenen ook een grote
mate van kwetsbaarheid hebben, juist door de onderlinge relationele verbondenheid,
afhankelijkheid, en de nodige samenwerking en wederkerigheid. Dat brengt ons bij het
volgende concept voor onze ethische beschouwing.

II.1.4 Kwetsbaarheid
Kwetsbaarheid zien wij in dit onderzoek als een gelaagd fenomeen. Ons uitgangspunt is dat
bepaalde kwetsbaarheden altijd aanwezig zijn, maar andere dynamisch zijn. Beide vormen van
kwetsbaarheid vragen om zorg. Kwetsbaarheid is daarmee niet een teken van zwakte, maar
een gedeeld aspect van menszijn dat ethisch relevant is omdat het om een zorgende respons
vraagt. Dat wil zeggen dat kwetsbaarheid van de één leidt tot een morele verplichting van
anderen om daarop in te gaan, te reageren. Wat dat betekent leggen we hieronder uit, maar
duidelijk mag zijn dat kwetsbaarheid (noch verantwoordelijkheid) in dit onderzoek geen
vooraf vastgestelde invulling heeft. Het is een concept dat vanuit ervaringen en praktijken
(inductief) wordt ingevuld. Door te vertrekken vanuit ervaringen en praktijken kunnen we
specifieke kwetsbaarheden bij mensen ontdekken, zien wat eraan gedaan kan worden, en ook
door wie. Zo kunnen we voorkomen dat reacties inadequaat zijn omdat kwetsbaarheden over
het hoofd worden gezien. Aan de andere kant voorkomen we dat kwetsbaarheden te breed
of uitgebreid worden gezien, waarbij mensen ten onrechte als kwetsbaar worden gezien, met
paternalisme als gevolg. Met betrekking tot leeftijdsgrenzen is dit relevant, omdat in de
afwegingen daarvoor is gesproken over bescherming van donoren en donorkinderen, waarbij
kwetsbaarheden mogelijk te beperkt of te ruim zijn verondersteld.

61

II.1.4.1 Kwetsbaarheid als menselijke conditie en als mogelijke afhankelijkheid van
anderen
Kwetsbaarheid is enerzijds een universele menselijke eigenschap (vulnerability-in-principle
genoemd door Walker (2007)). We zijn allemaal in bepaalde mate kwetsbaar vanwege onze
lichamelijkheid, geboortelijkheid, sterfelijkheid en wederzijdse afhankelijkheid in relaties die
ons kwetsbaar maken voor het handelen van anderen. In het kader van dit onderzoek geldt
dat bijvoorbeeld voor de erfelijke kenmerken (vaardigheden, aanleg, ziektes) die we hebben
meegekregen van onze genetische ouders. Aan de andere kant gebruiken we de term
kwetsbaarheid om te bepalen wie er ‘meer dan gewoon kwetsbaar’ is, hoe we daar iets aan
kunnen doen en wie daarvoor verantwoordelijk is (dependency-in-fact genoemd door Walker
(2007)). Kwetsbaarheid is moreel relevant, omdat de kwetsbaarheid van de één een morele
verplichting bij de ander genereert om hierop te antwoorden. Deze verplichting komt voort
uit en heeft te maken met verschillende aspecten van de onderlinge relatie (Rogers,
Mackenzie & Dodds 2012; Van Nistelrooij & Visse 2018):
1.
2.
3.
4.

In welke mate de ander afhankelijk is van jou;
In welke mate jouw handelen invloed heeft op het leven van de ander;
In welke mate jij in staat bent om hulp te bieden;
In hoeverre jij verantwoordelijk bent (en gehouden wordt) voor de situatie van
kwetsbaarheid die is ontstaan.

Voor deze vier elementen geldt dat hoe meer er sprake van is bij de ander, hoe groter jouw
verantwoordelijkheid is om te antwoorden op diens kwetsbaarheid. In de context van de
Wdkb geldt, dat ouders en betrokken instanties (bv. Ministerie van VWS, fertiliteitsklinieken,
Fiom) in ieder geval deels voldoen aan alle vier de elementen, en daarmee een grote
verantwoordelijkheid hebben om te antwoorden op de ontstane of vergrote kwetsbaarheden.
We komen op de onderlinge relatie tussen kwetsbaarheid en verantwoordelijkheid terug in
de volgende paragraaf. Laten we eerst kijken naar de ongelijkheid die met deze elementen
wordt aangeduid.
II.1.4.2 Kwetsbaarheid in relatie tot ongelijkheid op persoonlijk, sociaal en politiek
niveau
In bovenstaande beschrijving van kwetsbaarheid valt de nadruk op ongelijkheid in onderlinge
relaties, bepaald door afhankelijkheid, macht, mogelijkheden, middelen, opleiding, behoeftes
en andere. Ongelijkheid vergroot de kans dat de machtigere groep of persoon niet voldoende
rekening houdt met (de belangen, wensen of behoeftes van) de kwetsbaardere, afhankelijke
persoon of groep. Dit is zeker het geval als de eerstgenoemde de controle heeft over de
middelen die de ander nodig heeft, maar niet op een andere manier kan verkrijgen (Rogers,
Mackenzie & Dodds, 2012). Concreet kan in de context van dit onderzoek gedacht worden aan
de informatie bij de Sdkb over de donor waar donorkinderen op moeten wachten tot ze een
bepaalde leeftijd bereiken en waarop geen uitzondering wordt gemaakt (al zijn door de
opkomst van digitale databanken de mogelijkheden om aan deze informatie te komen
intussen toegenomen). Ongelijkheid in deze context - tussen kinderen enerzijds en ouders,
overheid en/of klinieken anderzijds - vergroot aldus de kwetsbaarheid van kinderen ten
opzichte van deze anderen.
62

Om te kunnen bepalen welke individuen of groepen een ‘meer dan gewone kwetsbaarheid’
hebben, hanteren we de volgende tweeledige definitie:
a) ze hebben een relatief grotere kans op schade/leed (opgevat als: dat niet wordt
voorzien in hun behoeften of noden);
b) en/of ze hebben een verminderde mogelijkheid om zichzelf te beschermen tegen
schade, en dus om hun belangen te beschermen of in hun behoeften te voorzien.
In het kader van de Wdkb kan met behulp van deze definitie in algemene zin worden
geconstateerd dat in principe de kwetsbaarheid van donorkinderen groter is dan die van
betrokken volwassenen, gezien hun relatief grotere kans op schade en/of leed. Dit hangt
bijvoorbeeld samen met hun te verwachten langere leven dan dat van donoren en hun ouders;
met de keuzes die zij mogelijk maken in seksuele relaties en voortplanting en waarin
erfelijkheid en verwantschap aan de orde zijn; en met hun verminderde mogelijkheid om
zichzelf te beschermen tegen schade door onbekendheid met de wijze van hun conceptie of
met hun donor, of in hun behoefte te voorzien om achter informatie over de donor te komen.
Gaan we van het algemene niveau naar het meer specifieke identificeren van deze
‘meer dan gewone kwetsbaarheid’ van sommige (groepen) mensen, dan is de context
bepalend. Daarin valt te zien welke factoren doorslaggevend zijn en ook wat eraan gedaan
kan worden (Rogers, Mackenzie & Dodds 2012; Luna 2009, 2019). We noemen dit het
situationele aspect van kwetsbaarheid, dat gaat onder andere over de persoonlijke, fysieke,
sociale, politieke, economische, culturele, psychologische, relationele, cognitieve,
emotionele, communicatieve en opleidingssituatie van een persoon of groep. Specifieke
aandacht dient hierbij ook uit te gaan naar disfunctionele relaties, zowel op sociaal,
maatschappelijk als politiek niveau (misbruik, onrecht, vooroordelen, discriminatie) en naar
negatieve gevolgen van in principe goedbedoeld beleid. Deze lijst van factoren is een indicatie
en niet bedoeld als een uitputtende lijst. Het is dus belangrijk om altijd sensitiviteit te hebben
voor aanvullende factoren die naar voren komen in uiteenlopende contexten en particuliere
situaties.
In de context van de Wdkb spelen deze factoren ook. We zagen daarvan voorbeelden
vanuit het onderzoek van Dempsey, Nordqvist & Kelly (2021) waarin sommige families extra
kwetsbaar bleken in verband met hun context, die bijvoorbeeld gekenmerkt werd door
discriminatie, achterstelling, schaamte of stigma, of door economische kwetsbaarheid en
afhankelijkheid. Mede vanwege deze contextuele factoren pleiten deze auteurs voor
sensitiviteit voor en erkenning van relationele inbedding en het ruimte geven voor
afstemming binnen specifieke contexten waarin deze kwetsbaarheden reëel zijn. Met
betrekking tot de leeftijdsgrenzen in de Wdkb wijzen we op de mogelijkheid dat ‘goedbedoeld
beleid’ niettemin kwetsbaarheden kan vergroten. Te denken valt aan de particuliere situatie
waarin informatie over de donor niet toegankelijk is, terwijl een kind daar grote behoefte aan
heeft.
In verschillende situaties spelen verschillende lagen van kwetsbaarheid een rol.
Theorieën van kwetsbaarheid (Rogers, Mackenzie & Dodds 2012; Luna 2009, 2019) wijzen
erop dat er steeds moet worden geëvalueerd en geprioriteerd. Het beginpunt ligt bij de
vaststelling dat kwetsbaarheid altijd een ‘mogelijke gebeurtenis’ betreft; het is een vergrote
kans op een bepaalde negatieve situatie, maar het lijden of de schade is er nog niet. Daarom
moet er eerst worden gekeken wat de kans is dat een bepaalde kwetsbaarheid tot uitdrukking
komt, aan de hand van omstandigheden die een trigger zijn (Luna (2019) spreekt van ‘stimulus
63

conditions’). Hierbij krijgen de meest schadelijke lagen van kwetsbaarheid voorrang. Dat zijn
meestal factoren die bestaande kwetsbaarheid verergeren of nieuwe kwetsbaarheid doen
ontstaan, als een soort domino-effect (Luna (2019) noemt dit ‘cascade layers’). Rogers,
Mackenzie & Dodds (2012) spreken van pathogene kwetsbaarheid, d.w.z. kwetsbaarheid die
het gevolg is van disfunctionele relaties, zowel op sociaal, maatschappelijk als politiek niveau,
zoals misbruik, onrecht, vooroordelen, discriminatie.
Vervolgens dient gekeken te worden of de kwetsbaarheid tijdelijk is, zich onregelmatig
of met tussenpozen voordoet, of voortdurend speelt (Rogers, Mackenzie & Dodds, 2012). Dit
bepaalt de mate waarin moet worden geëvalueerd. Steeds moet gekeken worden naar
(Rogers, Mackenzie & Dodds, 2012):
a) Wie zijn er het slechtst aan toe? Gaat het om essentiële behoeften (‘vital needs’: ‘those
that are inescapable and without which the being in question will be seriously harmed
or fail to flourish’)?
b) Komt hun situatie door handelen van anderen (onrecht, beleid) of door ongeluk,
genetische aandoening etc? In het eerste geval krijgt dit hoge prioriteit om er iets aan
te doen.
c) Hoeveel hulp is er nodig om de kwetsbaarheid te doen afnemen?
Met het evalueren en prioriteren komt het procesmatige karakter in beeld van onze invulling
van het concept kwetsbaarheid, waarbij steeds gekeken wordt naar kansen, omstandigheden
en eventuele triggers. Met betrekking tot de leeftijdsgrenzen in de Wdkb komen we hiermee
tot een kijkraam voor kwetsbaarheid dat sensitiveert voor particuliere situaties en verschillen
die kunnen bestaan tussen groepen en tussen betrokkenen binnen dezelfde groep.
Uit deze ethische analyse van kwetsbaarheden volgen eveneens morele
verplichtingen. Deze zijn drieledig. Allereerst moet zoveel mogelijk worden voorkomen dat
bestaande kwetsbaarheid wordt vergroot of dat er nieuwe kwetsbaarheden ontstaan. Ten
tweede moeten degenen die verantwoordelijk zijn proberen om bestaande (lagen van)
kwetsbaarheid te verwijderen. En ten derde, als dat niet lukt, dient men kwetsbaarheid zoveel
mogelijk te minimaliseren, door zorgvuldige begeleiding en ondersteuning te bieden.
II.1.4.3 Conclusie: kwetsbaarheid en strategieën voor beleid
Als we na deze analyse terugkeren naar de twee onderdelen van de definitie van
kwetsbaarheid dan zien we het volgende:
a) donorkinderen hebben een relatief grotere kans op schade/leed (opgevat als: dat niet
wordt voorzien in hun behoeften of noden);
b) en/of ze hebben een verminderde mogelijkheid om zichzelf te beschermen tegen
schade/leed, en dus om hun belangen te beschermen of in hun behoeften te voorzien.
Strategieën moeten niet alleen gericht zijn op het verkleinen van de kans op leed of schade,
maar ook op het vergroten van de zeggenschap en autonomie van mensen. Daarbij moeten
altijd hun context en de situationele aspecten van hun kwetsbaarheid worden meegenomen,
omdat deze bepalen in welke mate iemand in staat is tot relationele autonomie. We hebben
met de uiteenzetting rondom kwetsbaarheid een ethische beschouwing gegeven over hoe
relationele autonomie per situatie en context kan worden verhinderd of bedreigd. Relationele
64

autonomie komt dan alleen tot stand als anderen hun verantwoordelijkheid nemen in reactie
op de concrete kwetsbaarheid. Een dergelijke reactie kan bestaan in een concrete zorgzame
respons, welke ook in beleid vorm kan krijgen. We gaan hieronder dieper in op het concept
verantwoordelijkheid.

II.1.5 Verantwoordelijkheid
Verantwoordelijkheid wordt hier opgevat als een dynamisch begrip, omdat de kwetsbaarheid
van de een de morele verplichting oproept bij de (individuele / collectieve) ander om hierop
te antwoorden. We keren daarvoor eerst terug naar de definitie van zorgen en de
operationalisering van het concept ‘zorg’ door Tronto in de inleiding, door uit te leggen dat
verantwoordelijkheid in de meest letterlijke zin ‘antwoorden’ is op een nood of behoefte.
Deze morele verplichting tot antwoorden dient zich aan in de confrontatie met die nood of
behoefte, waardoor deze onderdeel is van een dynamiek in het relationele netwerk waarin
we leven, en niet vooraf of buiten deze dynamiek kan worden bepaald.
De mate waarin deze morele verplichting geldig is, zo lichten we verder toe, hangt af
van vier aspecten van de onderlinge relatie (Rogers, Mackenzie & Dodds 2012). Zoals we
eerder zagen, zijn voor de onderlinge relatie tussen kwetsbaarheid en verantwoordelijkheid
de volgende elementen bepalend: (1) de mate van afhankelijkheid; (2) de mate van invloed
op het leven van de ander; (3) de mate van in staat zijn om te helpen, en (4) de mate van
verantwoordelijkheid voor het ontstaan van de situatie van kwetsbaarheid. Voor deze vier
elementen geldt dat hoe meer er sprake van is, hoe groter de verantwoordelijkheid is om te
antwoorden op de kwetsbaarheid van anderen. We hebben voor dit onderzoek, naar
leeftijdsgrenzen in de Wdkb, eerder bepleit dat donorkinderen in deze vier opzichten een
beroep doen op de verantwoordelijkheid van volwassenen en de overheid. Donorkinderen
zijn in grote mate afhankelijk van volwassenen en de overheid om geïnformeerd te (kunnen)
worden en ondersteuning en begeleiding te krijgen bij informatie over en eventueel contact
met de donor; omdat volwassenen en de overheid doorslaggevend van invloed hierop zijn,
zoals bijvoorbeeld de donor die informatie verstrekt en de overheid die de leeftijdsgrenzen
bepaalt waarop deze informatie toegankelijk is; omdat volwassenen en overheid in staat zijn
om te helpen bij de verstrekking van informatie en tenslotte, omdat zij verantwoordelijkheid
dragen voor de situatie van kwetsbaarheid waarin kinderen zich mogelijk bevinden door de
(on)toegankelijkheid van informatie over en/of contact met de donor.
Door verantwoordelijkheid te zien als een antwoord of respons op noodzakelijke hulp
van anderen, wordt het een dynamisch begrip. Zo wordt verantwoordelijkheid echter niet
altijd opgevat. Om een ethische analyse te maken van de kwetsbaarheden en afhankelijkheid
in relaties, is het nodig om iets dieper in te gaan op verschillende opvattingen van
verantwoordelijkheid, zodat duidelijk wordt wat het betekent om ‘verantwoordelijkheid’ op
te vatten als ‘antwoorden op kwetsbaarheid’.
II.1.5.1 Verantwoordelijkheid als fase binnen zorgpraktijken
Zoals we in de inleiding beschreven, begint zorgen met het opmerken dat iemand of iets in
nood is of een dringende behoefte heeft (Tronto 1993). Zonder dergelijke opmerkzaamheid
leven mensen langs elkaar heen, gaan signalen van anderen, dieren, dingen, en de
leefomgeving verloren. Zorgethiek is dan ook één van de weinige theorieën waarin aandacht
65

en luisteren centraal staan (Bourgault 2016, 2020). Zorgethici zoals Noddings (1984, 2015),
Sevenhuijsen (1996), Hamington (2001), Bourgault (2016), Robinson (2011), Conradi (2002)
en Laugier (2009) hebben het ‘luisteren naar de noden van anderen’ onderstreept als
essentieel voor zorg als praktijk die de samenleving mede opbouwt. Niets minder dan de
democratische ordening vraagt om inclusie van hen die worden uitgesloten, én de bereidheid
van dominante groepen om naar hen te luisteren (Bourgault 2020).
Verantwoordelijkheid begint dan ook niet met het ‘op je nemen van een taak’, maar
met de nood of behoefte die je ziet of beluistert. Als je verantwoordelijkheid actief aanvaardt
in antwoord op die nood of behoefte, komt er ook een vervolg: je komt in actie om zorg te
organiseren (fase 2) en uit te voeren (fase 3) en je kijkt ook of de zorg adequaat is geweest
(fase 4). Om te voorkomen dat de nood of behoefte daarna nodeloos opnieuw ontstaat of dat
wederom strijd nodig is om zorg te ontvangen, is het nodig dat er democratisch gezorgd wordt
voor zorgvoorzieningen en – structuren. Deze zorgethische opvatting van
verantwoordelijkheid staat naast andere opvattingen, en kent ook verschillen in nadruk. We
zetten dat hierna uiteen.
II.1.5.2 Een nadere conceptuele analyse van verantwoordelijkheid als ‘antwoorden op
kwetsbaarheid’
Het begrip verantwoordelijkheid wordt in de literatuur op uiteenlopende wijzen ingevuld. Zo
staan naast meer individualistische opvattingen van verantwoordelijkheid met nadruk op
(keuze)vrijheid en autonomie, andere die meer nadruk leggen op context en relaties. Van
Nistelrooij & Visse (2018) hebben deze wijzen om naar verantwoordelijkheid te kijken in kaart
gebracht. Aangezien opvattingen over verantwoordelijkheden ingebed zijn in mensvisie
(ontologie), ideeën over waar kennis vandaan komt en wat geldige kennis is (epistemologie),
en ideeën over het goede (ethiek), kunnen we spreken van paradigma’s van
verantwoordelijkheid:
a) Het eerste paradigma ziet verantwoordelijkheid als louter datgene waarvoor ik in
vrijheid verantwoordelijkheid op me heb genomen. Zo ben ik alleen verantwoordelijk
voor datgene wat ik heb beloofd of wat contractueel of protocollair vastligt en
waaraan ik mijzelf verplicht heb. De grondslag vormt een mensopvatting die de mens
beschouwt als een onafhankelijke en autonome actor. Het is deze liberale opvatting
van mens en moraal waarop zorgethiek een kritische reactie is (o.a. Gilligan 1982;
Tronto 1993; Kittay 1999; Walker 2007).
b) Het tweede paradigma ziet verantwoordelijkheid als gelegen in de situationele nood
van een ander: als ik iemand zie die in nood is, en ik ben in de gelegenheid om te
helpen, dan ben ik op dat moment verantwoordelijk om in de nood te voorzien. Het
zijn de concrete, vis-à-vis relationaliteit en situationaliteit die mij verplichten: een
‘pragmatische plicht’ (Kittay 1999). Aan deze opvatting ligt een relationele mensvisie
ten grondslag.
c) Het derde paradigma ziet verantwoordelijkheid als sociaal-geconstrueerd:
verantwoordelijkheden krijgen vorm in sociale routines en normatieve verwachtingen.
In collectieve praktijken drukken wij uit wie we zijn (identiteit), welke relaties we
hebben en wat deze voor ons betekenen, én welke waarden we hoog houden.
66

Verantwoordelijkheden komen tot stand in collectieve praktijken, waar ze worden
toebedeeld, aangenomen en ook ontweken, en hierin blijken ook de sociale en
politieke ongelijkheden (Walker 2007). Het fundament van deze opvatting van
verantwoordelijkheid vormt het idee dat dat de mens een participant is in sociaalpolitieke en relationele praktijken met asymmetrische (ongelijke) machtsrelaties.
d) Het vierde paradigma ziet verantwoordelijkheid als in de meest letterlijke zin een
antwoord op iets dat daaraan voorafgaat: een nood of roep. Het woord ‘antwoord’ zit
ook in het woord verantwoordelijkheid. De nood of roep is er eerst en die geeft de
kans om moreel te worden. Er bestaat, kortom, geen subject dat onafhankelijk bepaalt
wat de (grenzen van) verantwoordelijkheden zijn, maar integendeel: de roep of nood
van een ander constitueert de verantwoordelijkheid als antwoord (Marion 2002,
vergelijk ook Levinas 1961). Hier wordt de mens beschouwd als een premoreel,
gedecentreerd subject, dat zichzelf (passief) aantreft in het geroepen zijn door de
ander.
Met deze paradigma’s wordt helder dat verantwoordelijkheid verschuift naarmate je meer of
minder relationeel, situationeel of contextueel denkt. In een liberale mensvisie en
maatschappijopvatting (het eerste paradigma) is verantwoordelijkheid een nauwkeurig
omschreven en begrensde taak, die je kiest, kunt vastleggen en afgrenzen in tijd en ruimte.
Verantwoordelijkheid is daarmee vooraf bepaald en niet (meer) onderhevig aan invloeden die
voortkomen vanuit relaties, context, veranderende inzichten e.d. Bekijkt men
verantwoordelijkheid echter inductief, vanuit praktijken en ervaringen, dan blijkt ze
onderhevig aan factoren die fluctueren of veranderen. Verantwoordelijkheid wordt dan
ervaren, kan opkomen, en onverwacht worden genomen voor zaken die niet vooraf waren
bedacht, die afhankelijk zijn van anderen en de context, en die veranderen in tijd en ruimte.
Een zorgethische benadering staat deze inductieve opvatting van verantwoordelijkheid voor,
die ons in staat stelt om meer oog te hebben voor de dynamiek van verantwoordelijkheid,
zoals deze zich in situationele en sociaal-geconstrueerde zin ontwikkelt en ook zoals
verantwoordelijkheid onverwacht aan ons kan verschijnen in de nood of de behoefte van
anderen. Net als relationele autonomie en kwetsbaarheid, is ook verantwoordelijkheid
opgenomen in een dynamiek van nood en behoefte, waarop een zorgzame respons nodig is,
op interpersoonlijk, collectief en/of institutioneel niveau. Tronto (1993, 2013) ziet het nemen
en aanvaarden van verantwoordelijkheid als een cruciale stap om deze zorgzame respons tot
stand te laten komen en veel zorgethici volgen haar daar in (o.a. Kittay 1999, Held 2006,
Walker 2007).
De vier verschillende invullingen van verantwoordelijkheid laten ook zien dat het
overheersende moderne individualisme, dat de basis is van het eerste paradigma, op
verschillende wijzen wordt bekritiseerd. Het tweede paradigma laat bijvoorbeeld zien dat
mensen in een bepaalde situatie en nabijheid ‘pragmatisch verplicht’ zijn, zonder dat ze
daarvoor in vrijheid hebben gekozen. Het derde paradigma belicht dat verantwoordelijkheid
sociaal en collectief vorm wordt geven, dat deze vormgeving geen wetmatigheid is, en dat dus
ook een andere verdeling hiervan mogelijk is, als we daar sociaal en collectief voor kiezen. En
in het vierde paradigma vindt een radicale omkering van de verantwoordelijkheidsverhouding
plaats: verantwoordelijkheid hangt niet van een individueel ‘ja’ of ‘nee’ af, van een toevallige
nabijheid, of van sociale verhoudingen, maar krijgt fundamenteel pas gestalte in de roep om
hulp. Hier wordt het ‘ik’ niet pragmatisch verantwoordelijk, maar fundamenteel, omdat de
67

keuze op dat moment bepaalt wie ik ben: onverschillig of verantwoordelijk. In de roep van
een ander in nood, is deze ander puur afhankelijk van de (vertraagde) reactie en het antwoord
op de vraag of deze bereid is om zich door deze nood te laten beïnvloeden en verantwoordelijk
te tonen. Verantwoordelijkheid is daarmee een kwestie van morele identiteit geworden (Van
Nistelrooij & Visse 2018).
II.1.5.3 Verantwoordelijkheid in het kader van leeftijdsgrenzen in de Wdkb
Bovenstaande invullingen van verantwoordelijkheid helpen in dit onderzoek om dieper te
kijken naar de verantwoordelijkheden die verschillende betrokkenen al dan niet kunnen
nemen of aanvaarden. Een kritische analyse van de omgang met leeftijdsgrenzen wordt
bijvoorbeeld mogelijk op basis van de verschillende paradigma’s.
Als verantwoordelijkheid louter gezien wordt als datgene waartegen iemand in vrijheid
‘ja’ kan zeggen, kan iedereen zich verschuilen achter wet- en regelgeving die deze vrijheid
beperkt. Mensen hoeven dan geen verantwoordelijkheid te dragen om eigen afwegingen te
maken, protest aan te tekenen of discretionaire ruimte te benutten om regels in situaties die
daarom vragen te overtreden. Zij kunnen iedere ‘pragmatische plicht’ negeren. Een zeer rigide
omgang met leeftijdsgrenzen die geen enkele uitzondering toelaat kan daarvan een voorbeeld
zijn. Anderen kunnen deze pragmatische plicht niet makkelijk negeren, bijvoorbeeld wanneer
zij door hun positionering worden geconfronteerd met hun verantwoordelijkheid. Een
voorbeeld daarvan is dat ouders zich de concrete situationele kwetsbaarheid van hun
kinderen realiseren, door hun eigen, vis-à-vis nabijheid bij hun donorkinderen die de gevolgen
ervaren van de keuze van ouders om via donorconceptie zwanger te worden. De confrontatie
met deze gevolgen van hun beslissing, kan bij ouders de morele verplichting teweegbrengen
om in de nood van het donorkind te voorzien. Soms zijn zij daartoe echter niet in staat, omdat
zij daartoe niet de middelen hebben, zoals wanneer hun kind de leeftijdsgrens nog niet bereikt
heeft maar wel behoefte of nood heeft aan informatie over de donor. Ouders kunnen dan de
verantwoordelijkheid op zich nemen om in elk geval aanwezig te blijven, ondersteuning te
bieden, binnen hun mogelijkheden. In die zin geven zij invulling aan hun ‘pragmatische plicht’.
Kijken we naar het derde paradigma, dan komen de verschillende sociaal-culturele
invloeden en structuren in beeld die zorgen voor de verdeling van verantwoordelijkheden. We
kunnen ons bij het vraagstuk van de leeftijdsgrenzen in de Wdkb afvragen hoe deze verdeling
eigenlijk moet zijn. Heeft de overheid een taak in het bepalen wanneer kinderen informatie
over hun donor kunnen krijgen of ligt de primaire verantwoordelijkheid bij het gezin en
waarom? Indien dat laatste, is er dan een grens of moment waarop de overheid wél in de
verantwoordelijkheid van het gezin ingrijpt? Hoe ligt de verantwoordelijkheid van de overheid
in een context waarin de digitale mogelijkheden zodanig toenemen dat regelgeving t.a.v.
leeftijdsgrenzen niet handhaafbaar is? Het sociaal-constructivistische paradigma laat zien dat
we onze samenleving op een bepaalde manier hebben vormgegeven en dus kunnen
veranderen, maar ook dat ontwikkelingen buiten onze controle van invloed zijn op onze
verantwoordelijkheden. Bij het stellen van leeftijdsgrenzen beïnvloedt voortgaande
digitalisering de rol en verantwoordelijkheid van de overheid voor donorkinderen.
Het vierde paradigma sluit aan bij de dynamische, procesmatige ethische benadering
die wij in dit onderzoek bepleiten. Door het zwaartepunt van het onderzoek te leggen bij het
fenomenologische onderzoek waarin geluisterd wordt naar de ervaringen van donorkinderen,
en andere betrokkenen, vatten wij verantwoordelijkheid ten aanzien van leeftijdsgrenzen in
de Wdkb op als een antwoord op de geluiden die zij laten horen. Kwetsbaarheid en
68

verantwoordelijkheid zijn daarbij de centrale invloeden op het proces van relationele
autonomie.
II.1.5.4 Conclusie: verantwoordelijkheid en kwetsbaarheid beïnvloeden relationele
autonomie
Uit de voorgaande analyse blijkt dat verantwoordelijkheid onlosmakelijk is verbonden met
kwetsbaarheid als vorm van ongelijkheid in afhankelijkheid, macht, mogelijkheden om te
handelen, beschikbare middelen, opleiding, behoeftes, etc. Deze ongelijkheid vergroot de
kans dat partijen met meer macht niet (voldoende) rekening houden met degenen die
kwetsbaar zijn, zeker als de eerstgenoemden de controle hebben over de middelen die de
laatsten nodig hebben. Hun verantwoordelijkheid groeit echter, naarmate de kwetsbaarheid
groeit van de mensen die van hen afhankelijk zijn.
Als we naar deze elementen kijken met betrekking tot de leeftijdsgrenzen in de Wdkb
geldt dat alle bij wetgeving en beleid betrokken partijen (Ministerie van VWS, SDKB,
fertiliteitsklinieken, Fiom) een grote verantwoordelijkheid hebben om te antwoorden op de
ontstane of vergrote kwetsbaarheden. Zij beschikken in grotere mate over de mogelijkheden
en middelen om te reageren op de behoeftes van anderen en in te gaan op hun
kwetsbaarheid.
Nu de relevante ethische concepten met betrekking tot zorgvuldige omgang met
leeftijdsgrenzen in de Wdkb zijn uitgediept, zijn we toegekomen aan het beschrijven van de
onderlinge samenhang ervan.

II.1.6: Conclusie: zorgethische beschouwing van leeftijdsgrenzen in de Wdkb
vanuit samenhangende concepten
Uitgangspunt binnen de zorgethiek is dat mensen zowel kwetsbaar zijn als in staat tot
autonomie. Een zorgethische invulling van autonomie is dan ook gebaseerd op vormen van
kwetsbaarheid en wederzijdse afhankelijkheid die onlosmakelijk verbonden zijn met het mens
zijn. Tegelijkertijd vraag dit uitgangspunt dat we bij kwetsbaarheid niet alleen kijken naar hoe
we mensen kunnen beschermen tegen schade of leed, maar dat we dit ook altijd proberen te
doen op een manier die hun autonomie en zeggenschap versterkt (Rogers, Mackenzie &
Dodds, 2012, p.23). We kiezen hierbij voor een relationele invulling van autonomie, die stelt
dat we altijd met anderen verbonden zijn, dat mensen elkaar voortdurend beïnvloeden, maar
ook nodig hebben om hun leven vorm te geven. Autonomie is een socially constructed
capacity, die ondermijnd kan worden door ongelijke relaties waarin sprake is van
onderdrukking en uitbuiting en door onrechtvaardige sociale en politieke situaties (Rogers,
Mackenzie & Dodds, 2012, p. 23). Hetgeen dus weer kan leiden tot (vergroting van)
kwetsbaarheid.
Het doel van beleid, van de sociale context, van het bieden van zorgvuldige
ondersteuning is om zoveel mogelijk relationele autonomie te bereiken. Hiervoor is
verantwoordelijkheid essentieel, in de zin dat anderen donorkinderen ondersteunen in hun
nood en behoefte, en daarop ingaan. Dat betekent dat donorkinderen niet in hun eentje
hoeven te beslissen over het ontvangen van informatie over de donor, en dat dat ook niet van
hen gevraagd wordt, maar dat rekening gehouden wordt met hun relationele inbedding,
waarbij hun keuzes repercussies hebben voor anderen. Alle betrokkenen beïnvloeden elkaar
69

namelijk en zijn van elkaar afhankelijk, maar ook verantwoordelijk voor elkaar. Zo zijn
donorkinderen zowel afhankelijk van organisaties als de Sdkb en Fiom als van hun ouders of
andere gezinsleden, en ouders zijn ook weer afhankelijk van hun kinderen. Kwetsbaarheden
zullen dus vaak (tot op zekere hoogte) binnen het relationele netwerk ondervangen kunnen
en moeten worden. Relaties kunnen kwetsbaarheid zowel vergroten (ongelijkheid, onrecht,
machtsverschillen) als verkleinen. En iets vergelijkbaars geldt voor autonomie: die is vaak
verminderd bij mensen die kwetsbaar zijn, maar het ondersteunen van de autonomie kan ook
een weg zijn om kwetsbaarheden te verminderen.
Wanneer we nu teruggaan naar het begrip wilsbekwaamheid kunnen we dit
positioneren als onderdeel van relationele autonomie. We verbreden daarmee onze blik naar
alle betrokkenen en zien dat zij elkaar wederzijds beïnvloeden, dat hun behoeften met elkaar
verweven zijn of juist tegenstrijdig kunnen zijn, en dat er continue afstemming nodig is om
ieders relationele autonomie zoveel mogelijk recht te doen. We zouden dit ‘relationele
wilsbekwaamheid’ kunnen noemen. En daarmee is duidelijk geworden dat er een breder
perspectief nodig is dan de vraag: ‘is dit kind op dit moment in staat om een beslissing te
nemen om bepaalde informatie over de donor te ontvangen?’
Samengevat zouden we relationele autonomie kunnen zien als een sociaal ingebed
proces dat sterk beïnvloed wordt door een interactie tussen verantwoordelijkheid en
kwetsbaarheid. We geven dat in Figuur 3 als volgt weer:

Figuur 3: De onderliggende concepten voor de zorgethische analyse van zorgvuldige omgang
met leeftijdsgrenzen in de Wdkb

De ethische deelvragen kunnen nu als volgt worden beantwoord:
1. Wat is wils(on)bekwaamheid met betrekking tot kinderen?
Onze ethische beschouwing heeft laten zien dat wils(on)bekwaamheid een begrip is dat
wanneer het op kinderen wordt toegepast, het beste kan worden ingevuld als relationele
wilsbekwaamheid, ingebed in relationele autonomie.
2. Wat betekent wils(on)bekwaamheid van donorkinderen in de context van de Wdkb?

70

Onze ethische beschouwing heeft laten zien dat wils(on)bekwaamheid in deze context beter
vervangen kan worden door het begrip relationele wilsbekwaamheid, ingebed in relationele
autonomie.
8. Weegt een individuele beoordeling op tegen een algemene leeftijdsgrens in de context van
de Wdkb, die gemiddeld genomen geschikt is, maar sommige kinderen te kort zal doen en
anderen zal overvragen? Is een individuele beoordeling uitvoerbaar in de praktijk? Zo ja, op
welke wijze? Zo nee, waarom niet? Zijn er alternatieve vormen nodig?
Gezien het grote belang van de familiale en sociale context van de relationele autonomie van
kinderen en de repercussies van hun keuzes voor alle andere betrokkenen, lijkt een algemene
leeftijdsgrens ethisch gezien niet zinvol. Ook komen we tot de conclusie dat geen sprake is van
een individuele beoordeling. Het loslaten van de leeftijdsgrens maakt dat er geen moment van
beoordeling plaatsvindt, maar dat de verantwoordelijkheid wordt neergelegd bij de ouders,
en minder bij de overheid. Wel behouden de overheid en een netwerk van betrokken
organisaties de verantwoordelijkheid om condities te scheppen waarin het relationeel
vormgeven van de ouderlijke verantwoordelijkheid wordt ondersteund en begeleid. Dit
onderzoek geeft daarvoor enige adviezen, opgehaald bij betrokkenen bij het onderzoek
(projectgroep en klankbordgroep) (zie Deel I. Advies).

71

Literatuur
Akerboom, C.P.M., Dute, J.C.J., Gevers, J.K.M., Nys, H., Winter, H.B. & Woestenburg, N.O.M.
(2011). Thematische wetsevaluatie: Wilsonbekwaamheid en vertegenwoordiging.
Den Haag: ZonMw.
Alderson, P. (2007). Competent children? Minors’ consent to health care treatment and
research.
Social
Science
&
Medicine,
65(11),
2272–2283.
https://doi:10.1016/j.socscimed.2007.08.005.
Boland, L., Graham I.D., Légaré, F., Lewis, K., et al. (2019). ” Barriers and facilitators of
pediatric shared decision-making: a systematic review”. Implementation Science,
14:7, https://doi.org/10.1186/s13012-018-0851-5, 1-25.
Bourgault, S. (2016). Attentive listening and care in a neoliberal era: Weilian insights for
hurried times. Etica & Politica / Ethics & Politics, XVIII:3, pp. 311-337.
Bourgault, S. (2020). Democratic practice and ‘Caring to Deliberate’: a Gadamerian
account of conversation and listening. Urban, P. & Ward, L. (red.), Care Ethics,
Democratic Citizenship and the State. Cham: Palgrave MacMillan.
Burke, H., Gilman, L., & Nordqvist, P. (2020a). “Being an egg or sperm donor: balancing
‘being available’ with ‘knowing your place’?”. University of Manchester, Morgan
Centre for Research into Everyday Lives.
Burke, H., Gilman, L., & Nordqvist, P. (2020b). “Being an egg or sperm donor: connections
with recipient parents”. University of Manchester, Morgan Centre for Research
into Everyday Lives.
Charland, L.C. (1998). “Is Mr. Spock Mentally Competent? Competence to Consent and
Emotion”. Philosophy, Psychiatry & Psychology, 5:1,67-81.
Cocanour, C.S. (2017). “Informed consent - It's more than a signature on a piece of paper”.
The
American
Journal
of
Surgery,
214:993-997.
https://doi.org/10.1016/j.amjsurg.2017.09.015.
Conradi, E. (2002). Take Care. Grundlagen einer Ethik der Achtsamkeit. Frankfurt:
Campus Verlag.
Coyne, I. (2008). “Children’s participation in consultations and decision-making at
health service level: A review of the literature”. International Journal of Nursing
Studies, 45:1682–1689.
Dempsey, D., Nordqvist, P., & Kelly, F. (2021). Beyond secrecy and openness: telling a
relational story about children’s best interests in donor‑conceived families.
BioSocieties, https://doi.org/10.1057/s41292-021-00225-9.
Donchin, A. (2000). Autonomy and Interdependence: Quandaries in Genetic Decision
Making. In C. Mackenzie & N. Stoljar (Eds.), Relational Autonomy. Feminist
Perspectives on Autonomy, Agency, and the Social Self (pp. 236-258), Oxford
University Press.
Emanuel, E., & Emanuel, L. (1992). “Four Models of the Physician-Patient Relationship”.
JAMA, 267:16, 2221-2226.
Gezondheidsraad (2002), Dementie, nr. 2002/04, Den Haag.
Gilligan, C. (1982). In a Different Voice. Psychological Theory and Women’s
Development. Harvard University Press.
Grisso, T., Appelbaum P.S., & Hill-Fotouhi, C. (1997). ” The MacCAT-T:A Clinical Tool to
Assess Patients’ Capacities to Make Treatment Decisions”. Psychiatric Services,
48:11, 1415-1419.
72

Hamington, M. (2001). Jane Adams and a Politics of Embodied Care, The Journal of
Speculative Philosophy, 15:2, pp. 111-112.
Held, V. (2006). The Ethics of Care: Personal, Political, and Global. Oxford University
Press.
Indekeu, A., Maas, A.J.B.M., McCormick, E., & Scheib, J.E. (2021). Factors associated with
searching for people related through donor conception among donor-conceived
people, parents and donors: a systematic review. Fertility & Sterility Review, 2:2,
93-119. https://doi.org/10.1016/j.xfnr.2021.01.003.
Kittay, E.F. (1999). Love’s Labor: Essays on Women, Equality, and Dependency. Routledge.
KNMG, (2004). Informatie en toestemming. Van wet naar praktijk. Implementatie van de
WGBO. KNMG: Utrecht.
Laugier, S. (2009). Le sujet du care: vulnérabilité et expression ordinaire. Molinier, P.,
Laugier, S., & Paperman, P. Qu’est-ce que le care? Parijs: Payot.
Levinas, E. (1961). Totalité et Infini. Martinus Nijhoff.
Liégeois, A. (2018). “Een relationeel ethisch model voor het evalueren van
beslissingsbekwaamheid in de psychiatrie”. Tijdschrift voor psychiatrie, 60:1, 2936.
Luna, F. (2009). Elucidating the Concept of Vulnerability. Layers not Labels. The International
Journal of Feminist Approaches to Bioethics, 2(1), 120-138.
Luna, F. (2019). Identifying and evaluating layers of vulnerability – a way forward.
Developing World Bioethics, 19(2), 86-95. DOI: 10.1111/dewb.12206.
Mackenzie, C. & Stoljar, N. (2000). Relational Autonomy. Feminist Perspectives on
Autonomy, Agency, and the Social Self. Oxford University Press.
Marion, J.-L. (2002). Being Given. Toward a Phenomenology of Givenness. Stanford
University Press.
Mårtenson, E.K. & Fägerskiöld, A.M. (2007). A review of children’s decision-making
competence in health care. Journal of Clinical Nursing, 17(01), 3131–3141.
https://doi:10.1111/j.1365-2702.2006.01920.
Mason, J. (2004). Personal narratives, relational selves: Residential histories in the living
and telling. The Sociological Review 52(2):162-179.
McPherson, G., & Thorne, S. (2000). Children’s voices: can we hear them? Journal of
Pediatric Nursing, 15(1), 22-29. https://doi.org/10.1016/S0882-5963(00)80020- 2.
Miller, V.A., Drotar, D., & Kodish, E. (2004). Children’s Competence for Assent and
Consent: A Review of Empirical Findings. Ethics and Behavior, 14(3), 255-295.
https://doi-org.ru.idm.oclc.org/10.1207/s15327019eb1403_3.
Montreuil, M., Fortin, J., & Racine, E. (2020). Children’s assent within clinical care: A
concept analysis. Journal of Child Health Care, 0:0, 1-13. https://doiorg.ru.idm.oclc.org/10.1177/1367493520976300.
Noddings, N. (1984). Caring. A Feminine Approach to Ethics & Moral Education. University of
California Press.
Noddings, N. (2015), Care ethics and ‘caring’ organisations, in M. Hamington and D.
Engster (red.), Care Ethics and Political Theory, Oxford: Oxford University Press, pp.
72-84.
Nordqvist, P. (2019). “Un/familiar connections: on the relevance of a sociology of
personal life for exploring egg and sperm donation”. Sociology of Health & Illness,
41:3, 601–615.
Ricoeur, P. (1990). Soi-même comme un autre. Le Seuil.

73

Ricoeur, P. (Translated by Kathleen Blamey) (1992). Oneself as Another. The University of
Chicago Press.
Ricoeur, P. (Translated by David Pellauer) (2005). The Course of Recognition. Harvard
University Press.
Robinson, F. (2011). Stop talking and listen. Journal of International Studies 39(3): 845- 860.
Rogers, W.A., Mackenzie, C., & Dodds, S. (2012). Why bioethics needs a concept of
vulnerability. International Journal of Feminist Approaches to Bioethics, 5(2), 1138. https://doi.org/10.3138/ijfab.5.2.11.
Ruddick, S. (1989). Maternal Thinking. Toward a Politics of Peace. Beacon Press.
Sevenhuijsen, S. (1996). Oordelen met zorg. Feministische beschouwingen over recht,
moraal en politiek. Meppel: Boom.
Sevenhuijsen, S. (1999). Caring in the third way. Leeds: University of Leeds, Centre for
Research on Family, Kinship and Childhood.
Stiggelbout, A.M., Pieterse A.H., & De Haes, J.C.J.M. (2015). Shared decision making:
Concepts, evidence, and practice. Patient Education and Counseling, 98(10),11721179. https://doi.org/10.1016/j.pec.2015.06.022.
Tronto, J.C. (1993). Moral Boundaries. A Political Argument for an Ethic of Care. New York:
Routledge.
Tronto, J.C. (2013). Caring Democracy. Markets, Equality, and Justice. New York: New York
University Press.
Van Delden, J.J.M. (1994). Medische behandeling van wilsonbekwame patiënten in de Wet
op de Geneeskundige Behandelingsovereenkomst. Nederlands Tijdschrift
voor
de Geneeskunde, 138(50), 2510-2513.
Van Heijst, A. (2005), Menslievende Zorg. Een ethische kijk op professionaliteit. Kampen:
Klement.
Van Nistelrooij, I. (2015). Sacrifice. A Care-Ethical Reappraisal of Sacrifice and SelfSacrifice. Peeters Publishers.
Van Nistelrooij, I. (2022). Basisboek Zorgethiek. Over mensbeeld, moraal en ethische
reflectie in de zorg. Heeswijk: Berne Educatie.
Van Nistelrooij, I. & Niemeijer, A. (2021). Living in an ‘ordinary’ neighborhood? A careethical exploration of the experiences of young adults with mild intellectual
disabilities.
Disability
&
Society,
1-24;
see:
https://doi.org/10.1080/09687599.2021.1946677
Van Nistelrooij, A.A.M., Visse, M.A., Spekkink, A. & De Lange, J. (2017). How shared is
Shared Decision-Making? A care-ethical view on the role of partner and family.
Journal of Medical Ethics, 43(9), 637-644. https://doi:10.1136/medethics-2016103791.
Van Nistelrooij, I. & Visse, M. (2018). Me? The invisible call of responsibility and its
promise for care ethics: a phenomenological view. Medicine, Health Care and
Philosophy 22:275-285. https://doi.org/10.1007/s11019-018-9873-7.
Walker, M.U. (2007). Moral Understandings. A Feminist Study in Ethics. Oxford University
Press.
Welie, S.P.K. (1999). “Criteria voor wilsbekwaamheid: enkele valkuilen”. Tijdschrift voor
psychiatrie, 41:12, 723-729.
Widdershoven, G.A.M., Ruissen, A., van Balkom, & A.J.L.M., Meynen, G. (2017).
“Competence in chronic mental illness: the relevance of practical wisdom”.
Journal of Medical Ethics, 43:374–378. doi:10.1136/medethics-2014-102575.
74

II.2 Juridisch deelonderzoek
Tinka Floor en Nicolette Woestenburg

II.2.1 Inleiding
In dit hoofdstuk beantwoorden we de volgende deelvragen vanuit een juridisch perspectief:
1.
Wat is wils(on)bekwaamheid?
2.
Wat betekent wils(on)bekwaamheid in de context van de Wdkb?
3.
Wat is de onderbouwing van de leeftijdsgrenzen in andere Nederlandse wetgeving,
zowel binnen de gezondheidszorg als buiten de gezondheidszorg (zoals familie- en
jeugdrecht)?
4.
Hoe verhouden de leeftijdsgrenzen in de Wdkb zich tot het Kinderrechtenverdrag
(IVRK) en het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM), zoals het recht
op respect voor het privé-, familie- en gezinsleven?
5.
Hoe gaan andere landen om met leeftijdsgrenzen bij verstrekking van donorgegevens?
Wat is daarbij de onderbouwing?
Vooral om deelvraag 4 te kunnen beantwoorden, hebben we eerst achtergrondkennis nodig
over de totstandkoming van en argumentatie achter de leeftijdsgrenzen in de Wdkb. In II.2.2
bespreken we daarom eerst de parlementaire geschiedenis van de leeftijdsgrenzen in de
Wdkb: hoe heeft de wetgever de keuze voor de leeftijdsgrenzen gemaakt en onderbouwd?
Ook staan we kort stil bij het recente voorstel voor aanpassing van de Wdkb. Daarna gaan we
in op de verhouding tussen de leeftijdsgrenzen in de Wdkb en het IVRK en EVRM.
In II.2.3 bekijken we het begrip wils(on)bekwaamheid (in de context van de Wdkb) vanuit een
juridische invalshoek en geven we daarmee juridische input voor de beantwoording van
deelvragen 1 en 2.
Voor het juridische deelonderzoek in Nederland hebben we, naast documenten-en
literatuurstudie, twee Nederlandse experts geïnterviewd:
• Jo Dorscheidt, universitair docent gezondheidsrecht aan de Rijksuniversiteit Groningen
en lid van het onderzoeksteam van de tweede evaluatie van de Wdkb;
• Mariëlle Bruning, hoogleraar jeugdrecht aan de universiteit Leiden.
Paragraaf II.2.4 gaat over de onderbouwing van leeftijdsgrenzen in andere Nederlandse
wetten (deelvraag 3). Ten slotte gaan we in paragraaf II.2.5 in op de leeftijdsgrenzen voor
donorgegevens in andere landen (deelvraag 5); met name Duitsland en het Verenigd
Koninkrijk, maar op verzoek van de klankbordgroep hebben we ook beperkt gekeken naar
Victoria (Australië) en Nieuw-Zeeland. De aanpak van de landenstudies beschrijven we verder
in die paragraaf.

75

II.2.2 Analyse van de leeftijdsgrenzen in de Wdkb
II.2.2.1 Parlementaire geschiedenis
Bij de parlementaire behandeling van de Wdkb is er nauwelijks discussie geweest over de
leeftijdsgrenzen. In de memorie van toelichting van de wet (Kamerstukken II 1992/93, 23207,
3, p. 11) staat:
Aan het jongere kid-kind[11 ] met vragen, worden in eerste instantie de opgeslagen
fysieke en andere kenmerken van de donor verschaft. Daar de medische gegevens voor
het kind zelf niet van primair belang zijn - het wil zich immers een beeld vormen van
de biologische «vader» - worden deze gegevens niet aan hemzelf verschaft. … Uit de
praktijk bij adoptiekinderen blijkt dat veel kinderen die zich een beeld kunnen vormen
van degene(n) van wie zij afstammen, daaraan voldoende hebben. Het verlangen om
ook in contact te treden met degene van wie men afstamt, is op jongere leeftijd vaak
niet aanwezig. Het lijkt ons daarom niet gewenst het kind van twaalf jaar of ouder,
maar nog geen zestien jaar, dat op zoek is naar zijn oorsprong, de geslachtsnaam en
voornamen van de donor te verstrekken.
De onderbouwing beperkt zich tot de aanname dat het verlangen naar contact met de donor
op jongere leeftijd dan zestien jaar vaak niet aanwezig is bij donorkinderen. Wel vindt de
regering dat donorkinderen zich een beeld moeten kunnen vormen van de donor; dat is ook
een doelstelling van de wet. De toelichting laat zien hoe er in die tijd werd gedacht en welke
informatie er op dat moment bekend was bij de regering, bijvoorbeeld over de
adoptiepraktijk. Die verwijzing naar bevindingen uit de adoptiepraktijk wordt, net als de
andere beweringen in dit citaat, trouwens niet onderbouwd met bijvoorbeeld literatuur.
De Raad voor het Jeugdbeleid is in zijn advies bij het wetsvoorstel (Raad voor het
Jeugdbeleid, 1992) wel dieper ingegaan op de leeftijdsgrenzen: Er worden in het wetsvoorstel
twee leeftijdsgrenzen – twaalf en zestien jaar – gesteld. De Raad vindt dit geen verstandige
keuze. Hij stelt voor ouders vanaf de geboorte … de [gegevens waaruit de identiteit niet blijkt]
te verstrekken. Zij kunnen hun kind, op de in hun specifieke geval aangewezen manieren en
tijdstippen, stap voor stap informeren over de manier van verwekking en over de donor. Het
aangewezen tijdstip daarvoor zal in sommige gevallen aanbreken voordat het kind de leeftijd
van twaalf jaar heeft bereikt. Het kind dat deze gegevens niet van de ouders hoort kan bij de
stichting aankloppen. Ook het kind dat gebruik wil maken van de mogelijkheid de identiteit
van de donor te achterhalen, kan bij de stichting terecht. Een leeftijdscriterium is daarbij niet
nodig. Het kind dat naar de stichting gaat voor deze informatie is daar blijkbaar aan toe. (Raad
voor het Jeugdbeleid, 1992, p. 9)
Verder benadrukte de Raad het belang van deskundige begeleiding van alle
betrokkenen (kinderen, ouders en donoren) bij de verstrekking van gegevens aan
minderjarigen, omdat dit “met nogal wat emoties gepaard kan gaan” (pp. 9-10). De Raad vond
het oorspronkelijke wetsvoorstel op dit punt nogal vaag.
De Raad juicht het toe dat het voorstel het kind als “zelfstandig rechtssubject” serieus
neemt (p. 10), maar merkt op dat ouders “met betrekking tot de donorgegevens enigszins aan
de kant [staan]”, doordat zij alleen de niet-identificerende gegevens kunnen krijgen, en dan
11

Kunstmatige inseminatie met donorzaad. Het wetsvoorstel voor de Wdkb was eerst alleen geschreven op
spermadonatie, niet op eicel- of embryodonatie.

76

nog alleen als het kind die al kent (pp. 11-12). Daarom herhaalt de Raad zijn voorstel om
ouders de fysieke en sociale gegevens al vanaf het begin mee te geven, zodat zij die kunnen
integreren in de opvoeding (p. 12). De overheid heeft volgens de Raad een belangrijke
verantwoordelijkheid om een open houding van ouders tegenover het kind over de
kunstmatige manier van verwekken te bevorderen, met financiële middelen en onafhankelijke
voorlichting (p. 11).
De regering legt in de definitieve memorie van toelichting uit dat zij de keuze voor een
“ ‘getrapte’ verschaffing van gegevens omtrent de donor, die aansluit bij de ontwikkeling die
een kind zelf in veel gevallen doormaakt” niet misplaatst vindt en daarom de twee
leeftijdsgrenzen toch handhaaft (Kamerstukken II 1992/93, 23207, 3, p. 11).
Het advies om de gegevens waaruit de identiteit van de donor niet blijkt, vanaf het
begin aan de ouders mee te geven om ze in de opvoeding te gebruiken, heeft de regering
overgenomen in de wet (artikel 2 lid 1 onder c Wdkb, recht voor ouders om fysieke en sociale
donorgegevens op te vragen), maar alleen als ouders daarom vragen en als de behandeling
tot een kind heeft geleid (Kamerstukken II 1992/93, 23207, 3, pp. 10-11).
Verder overweegt de regering dat het – zeer persoonlijke – recht om donorgegevens op te
vragen in principe door het kind zelf wordt uitgeoefend, ook als dat kind minderjarig is:
De verzoeken van een minderjarige zijn van hemzelf afkomstig en niet van een van de
ouders namens hem. Het betreft hier een zo persoonlijke materie dat het ons juist
voorkomt hier de mogelijkheid van vertegenwoordiging van het kind door de ouders
of de voogd niet op te nemen (Kamerstukken II 1992/93, 23207, 3, pp. 12-13).
De Wdkb-wetgever heeft destijds niet de rechten van kinderen willen beperken (een
leeftijdsgrens wordt nu, terugkijkend, als beperkend gezien), maar heeft het donorkind juist
een sterke zelfstandige positie willen geven. De wetgever verwijst daarnaast naar de
leeftijdsgrenzen in de Wgbo, die op dat moment in voorbereiding was. De belangen van het
donorkind werden door de regering afgewogen tegen andere belangen, met name de
belangen van donoren. De regering concludeert:
Naar ons oordeel vormt dit geheel een afgewogen systeem om tegemoet te komen
aan de verlangens naar gegevens omtrent hun afstamming … Er is daarbij gezocht naar
een afweging tussen enerzijds de terechte verlangens van mensen naar kennis omtrent
de afstamming en anderzijds de noodzaak om een «jacht op donoren» te vermijden en
de erkenning van de belangen van de volksgezondheid bij een goed functionerend kidsysteem (Kamerstukken II 1992/93, 23207, 3, p. 13).
De wetsgeschiedenis van de Wdkb gaat niet in op de belangen van de donor bij het stellen van
leeftijdsgrenzen. Er staat niets over de gevolgen voor de donor en diens netwerk van
verstrekking van gegevens op een bepaalde leeftijd, dus over de wenselijkheid van
bekendmaking van bepaalde soorten gegevens aan en eventueel contact met kinderen van
een bepaalde leeftijd. In de toelichting staan alleen algemene overwegingen over de afweging
tussen de privacy van de donor en de belangen van donorkinderen. Ook over wat de
gegevensverstrekking op een bepaalde leeftijd betekent voor de ouders en andere
gezinsleden en naasten van het kind, is in de parlementaire geschiedenis niets te vinden. Wel
heeft de wetgever er bewust voor gekozen om aan het belang van het kind doorslaggevend

77

gewicht te geven, door te bepalen dat verstrekking van identiteitsgegevens alleen achterwege
blijft bij zwaarwegende belangen van de donor.
II.2.2.2 Wetsvoorstel wijziging Wdkb
Naar aanleiding van de tweede evaluatie van de Wdkb (Woestenburg et al., 2019) en het
Actieplan ondersteuning donorkinderen (Kamerstukken II 2016/17, 30486, 16) heeft de
demissionair minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) op 23 juni 2021 een
wetsvoorstel ingediend voor aanpassing van de Wdkb (Kamerstukken II 2020/21, 35870, 2).
Dit wetsvoorstel geeft onder meer een wettelijke basis voor het aan het kind verstrekken van
identiteitsgegevens van andere donorkinderen van dezelfde donor (artikel 3b). Dit voorstel
voor het matchen van donorhalfbroers en -zussen stelt ook een leeftijdsgrens van zestien jaar.
De toelichting verwijst hiervoor alleen naar de al gestelde leeftijdsgrens voor
identiteitsgegevens van de donor (Kamerstukken II 2020/21, 35870, 3, pp. 23-24).
II.2.2.3 Verhouding tot het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM) en
het Kinderrechtenverdrag (IVRK)
Artikel 7 IVRK geeft kinderen een recht op informatie over de eigen afstamming en artikel 8
IVRK geeft kinderen recht op bescherming van hun identiteit. Deze twee artikelen worden in
rechtspraak en publicaties in één adem genoemd als de artikelen van het
Kinderrechtenverdrag waarin het recht op afstammingsinformatie is gewaarborgd (zie
bijvoorbeeld Staatscommissie Herijking Ouderschap, 2016, en Hoge Raad (HR) 18 maart 2016,
ECLI:NL:HR:2016:452 (Statusvoorlichting)).
Naast deze specifieke rechten zijn uit het IVRK ook verder richtlijnen af te leiden voor
een zorgvuldige omgang met leeftijd bij kinderen in de context van de Wdkb 12. Artikel 3 lid 1
IVRK bepaalt bijvoorbeeld dat bij alle maatregelen die kinderen betreffen, de belangen van
het kind de eerste overweging moeten zijn. Artikel 12 IVRK, uitgewerkt in General Comment
12 van het VN-Kinderrechtencomité, bevat het recht van het kind “dat in staat is zijn of haar
eigen mening te vormen”, om die mening vrij te uiten in met name gerechtelijke en
bestuurlijke procedures, “waarbij aan de mening van het kind passend belang wordt gehecht
in overeenstemming met zijn of haar leeftijd en rijpheid”. Dit artikel, de rest van het verdrag
en bijvoorbeeld ook de General Comments van het VN-Kinderrechtencomité bij het verdrag
maken dus onderscheid tussen ‘leeftijd’ en ‘rijpheid’ (maturity), en erkennen daarmee dat die
niet gelijk hoeven te lopen. Ook artikel 5 IVRK bepaalt dat staten de verantwoordelijkheden,
rechten en plichten respecteren van de ouders/familie/gemeenschap/voogden voor passende
(bege)leiding bij de uitoefening door het kind van diens IVRK-rechten (zoals het recht op
afstammingsinformatie), op een manier die verenigbaar is met de zich ontwikkelende
vermogens van het kind.
Het IVRK maakt dus geen onderscheid op basis van leeftijd voor de toegang tot de
zogenoemde participatierechten uit het verdrag (rechten die kinderen uiting laten geven aan
hun zelfbeschikkingsrecht). De Kinderombudsman benadrukt dit ook in een reactie op de
recente conceptregeling voor levensbeëindiging bij kinderen van één tot twaalf jaar:

12

Zie Woestenburg et al. (2019), p. 33 e.v. voor een algemene bespreking van voor de Wdkb relevante IVRKartikelen.

78

Wel moet een professional beoordelen wat het ontwikkelingsniveau, het vermogen en
de capaciteit van kinderen is om in te schatten of zij hun mening kunnen geven en/of
welk gewicht gegeven kan worden aan hun visie of mening. Leeftijd speelt in deze
beoordeling zeker een rol, maar is te algemeen om als enige factor te gebruiken.
Gezien de zwaarte en de mogelijke onomkeerbaarheid van de beslissing … is het
toepassen van het leeftijdscriterium alleen te algemeen om te kunnen oordelen of een
kind wilsbekwaam is. Vanuit het oogpunt van het recht op zelfbeschikking zou in dat
oordeel naar het individuele kind moeten worden gekeken. (Kinderombudsman, 2022,
p. 2)
Ook uit General Comment 14 van het VN-Kinderrechtencomité bij artikel 3 IVRK blijkt dat het
belang van het kind individueel moet worden beoordeeld, aan de hand van onder meer
leeftijd, mate van ‘rijpheid’, ervaring en sociale en culturele context. In ieder geval de volgende
elementen moeten worden betrokken: a. the child’s views; b. the child’s identity; c.
preservation of the family environment and maintaining relations; d. care, protection and
safety of the child; e. situation of vulnerability; f. the child’s right to health; g. the child’s right
to education (overweging 48 e.v.).
Artikel 7 IVRK, dat kinderen een recht op informatie over de eigen afstamming geeft,
stelt net als andere artikelen in het IVRK ook geen leeftijdsgrens. De woorden “voor zover
mogelijk” in artikel 7 lid 1 IVRK laten de verdragsstaten wel ruimte om drempels/beperkingen
te stellen aan het kinderrecht op afstammingsinformatie. Een leeftijdsgrens is zo’n drempel.
Die ruimte is verkend in de tweede evaluatie van de Wdkb, met name waar het recht op
afstammingsinformatie botst met andere belangen, vooral die van anonieme donoren van
vóór 2004 (Woestenburg et al., 2019, pp. 33-39, 44-60 en 172-176). In de evaluatie
benadrukken de onderzoekers dat het de vraag is hoe ver beperkingen van het in artikel 7
IVRK vastgelegde recht mogen gaan, willen ze nog te verenigen zijn met doel en strekking van
het IVRK (Woestenburg et al., 2019, p. 35-37).
Ook op basis van artikel 8 EVRM (recht op respect voor privé-, familie- en gezinsleven)
heeft het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) in verschillende uitspraken een
recht op informatie over de eigen oorsprong erkend (voor het eerst in de zaak Gaskin, EHRM
7 juli 1989, ECLI:CE:ECHR:1989:0707JUD001045483)13. Artikel 8 lid 2 EVRM bepaalt dat
staatsinmenging in dit recht alleen mag als dit bij wet is voorzien als dit noodzakelijk is in een
democratische samenleving met het oog op een aantal specifiek genoemde belangen, zoals
de bescherming van de gezondheid of de goede zeden en de bescherming van de rechten en
vrijheden van anderen. Uit de EHRM-rechtspraak en de systematiek van het EVRM blijkt dat
staten bij EVRM-rechten een margin of appreciation (interpretatieruimte) hebben, en dat zij
een evenwicht moeten vinden tussen alle betrokken rechten en belangen, waaronder bij
donorconceptie bijvoorbeeld de belangen van de donor en de juridische ouders,
maatschappelijke belangen en belangen van klinieken.14
Voor het beperken van het recht op afstammingsinformatie door het stellen van
leeftijdsgrenzen is op basis van het IVRK en het EVRM minimaal een goede onderbouwing
nodig, omdat het om het inperken van een grondrecht gaat. Op basis van artikel 8 EVRM gaat
13

Zie onder meer Woestenburg et al. (2019), p. 39 e.v. voor een overzicht en analyse van EHRM-jurisprudentie.
Zie bijvoorbeeld Woestenburg et al (2019), p. 39-42; Mulligan, 2022, p. 8-9; Recommendation 2156 (2019) van
de Parlementaire Assemblee van de Raad van Europa (PACE) en de reactie van het Comité van Ministers daarop
(Reply to Recommendation: Recommendation 2156 (2019), Adopted at the 1,356th meeting of the Ministers’
Deputies (9 oktober 2019)).
14

79

het dan om een onderbouwing waarom de leeftijdsgrenzen noodzakelijk zijn in een
democratische samenleving met het oog op de gezondheid, de goede zeden en/of de rechten
en vrijheden van anderen. Zo’n onderbouwing is er nu niet expliciet voor de leeftijdsgrenzen
in de Wdkb. Het IVRK stelt de rechten en het belang van het kind centraal: de wetgever zou
moeten beargumenteren waarom de leeftijdsgrenzen in het belang van het kind zijn.
In Nederland heeft de Hoge Raad in lijn met het EHRM bepaald dat het recht op
afstammingsinformatie niet absoluut is; het moet soms wijken voor de rechten en vrijheden
van anderen, voor zover die in de gegeven omstandigheden zwaarder wegen (HR 15 april
1994, NJ 1994, 608 (Valkenhorst II), m.nt. W.C.E. Hammerstein-Schoonderwoerd). Bij
donorgegevens kan het dan bijvoorbeeld gaan om de persoonlijke levenssfeer en het family
life van de donor en diens omgeving (ook beschermd door artikel 8 EVRM). Uit recente
jurisprudentie over zogenoemde bekende donoren (B-donoren) van vóór 2004, die na een
aanvraag van donorkinderen om identiteitsgegevens toch anoniem wilden blijven, en de naar
aanleiding daarvan ingediende aanpassing van de Wdkb die vastlegt dat ook deze donoren
zwaarwegende belangen moeten aanvoeren om hun identiteit niet te delen, blijkt dat het in
artikel 7 IVRK en artikel 8 EVRM vastgelegde recht van het donorkind in Nederland steeds
belangrijker wordt gevonden (Rb Den Haag 2 juni 2021, ECLI:NL:RBDHA:2021:5461 en Rb
Gelderland 24 maart 2021, ECLI:NL:RBGEL:2021:1388; Kamerstukken II 2021/22, 35870, 7).
Dat impliceert dat bij de toegang tot dat recht zo min mogelijk drempels in de weg moeten
staan, tenzij daar goede redenen voor zijn, bijvoorbeeld bescherming van jonge
donorkinderen of van donoren.
De Staatscommissie Herijking Ouderschap heeft in 2016, met het oog op versterking
van de rechten uit artikel 7 en 8 IVRK en 8 EVRM, aanbevolen om de leeftijdsgrenzen voor het
opvragen van gegevens over de eigen ontstaansgeschiedenis los te laten en alle wilsbekwame
kinderen (‘die in staat zijn tot een redelijke waardering van hun belangen ter zake’) toegang
te geven (Staatscommissie Herijking Ouderschap, 2016, p. 386 (aanbeveling 8)). Het wordt als
volgt gemotiveerd:
Een kind heeft recht op informatie over zijn ontstaansgeschiedenis ongeacht zijn eigen
leeftijd. Harde leeftijdsgrenzen, zoals die thans worden gehanteerd in de Wet
donorgegevens kunstmatige bevruchting, passen daarbij niet. Een kind dat op zoek is
naar informatie over de eigen ontstaansgeschiedenis en in staat kan worden geacht
tot een redelijke waardering van zijn belangen ter zake, zou toegang tot die informatie
moeten kunnen krijgen. Dat geldt ook voor de [identiteits]gegevens van de donor. …
Wel is het van belang dat een kind voldoende sociale en psychologische begeleiding
ontvangt, van de ouders of via het [nog in te stellen “register ontstaansgeschiedenis”,]
ROG. (Staatscommissie Herijking Ouderschap, 2016, p. 385-386)
Het kabinet heeft gevolg gegeven aan de aanbevelingen van de Staatscommissie met het
conceptwetsvoorstel
Wet
kind,
draagmoederschap
en
afstamming
(2020,
internetconsultatie.nl/kinddraagmoederschapenafstamming). Hierin stelt de regering voor
om één centraal register voor alle afstammingsinformatie in te stellen en de toegang van
kinderen daartoe in de wet vast te leggen. In het conceptwetsvoorstel staat geen
leeftijdsgrens voor de toegang tot dit register; in een algemene maatregel van bestuur zal
worden bepaald wie onder welke voorwaarden toegang hebben tot welke gegevens; een
eventuele leeftijdsgrens zal dus ook daar gesteld worden. De concept-memorie van toelichting
geeft aanwijzingen dat de regering een leeftijdsgrens van zestien jaar voor identiteitsgegevens
80

ook voor dit register redelijk zou vinden15. Ook stelt het kabinet voor om in het Burgerlijk
Wetboek een plicht voor ouders op te nemen om hun kind voor te lichten over diens
afstamming (conceptwetsvoorstel, onderdeel L en M).

II.2.3 Wils(on)bekwaamheid
In de Wdkb en de toelichting daarop wordt nauwelijks ingegaan op het begrip
wils(on)bekwaamheid. Bij het bepalen van de leeftijdsgrenzen in de Wdkb kan worden
verondersteld dat wils(on)bekwaamheid een rol speelde, omdat ze aansluiten bij de
leeftijdsgrenzen uit de Wgbo die zijn gebaseerd op wils(on)bekwaamheid bij kinderen. In de
Wgbo wordt er vanuit gegaan dat een kind vanaf twaalf jaar zelf informatie kan begrijpen en
op basis daarvan een beslissing kan nemen. Het kind doet dit samen met de ouders. Vanaf
zestien jaar worden kinderen geacht zelf te kunnen beslissen; toestemming van de ouders is
dan niet meer nodig (artikel 7:447 BW).
Bij het bepalen van de wils(on)bekwaamheid van een persoon wordt gekeken in
hoeverre deze persoon al dan niet ‘in staat kan worden geacht tot een redelijke waardering
van diens belangen ter zake’ (zie bijvoorbeeld artikel 7:450 lid 3 en artikel 7:465 BW). Deze
formulering komt in meerdere wetten terug, zoals in de Wgbo, maar ook in andere delen van
het Burgerlijk Wetboek, de Jeugdwet, de Algemene wet bestuursrecht (Awb) en het strafrecht.
De term ‘wils(on)bekwaamheid’ komt in geen enkele wet voor en er zijn in de wet zelf geen
criteria gegeven op basis waarvan de wils(on)bekwaamheid kan worden getoetst. In de
thematische wetsevaluatie die in 2011 is uitgevoerd in opdracht van ZonMw (Akerboom et al.,
2011) kwamen wel enkele kenmerken naar voren. Het eerste kenmerk is dat het gaat om de
vraag in hoeverre een betrokkene in staat is zelf te beslissen, bijvoorbeeld over diens
behandeling. Daarnaast is het begrip wils(on)bekwaamheid taakspecifiek; de term ‘ter zake’
duidt erop dat steeds opnieuw moet worden gekeken of iemand wils(on)bekwaam is. Iemand
kan bijvoorbeeld bekwaam zijn om simpele gezondheidsbeslissingen te nemen, maar
bijvoorbeeld niet als het gaat om een complexe hersenoperatie. De patiënt moet verder de
gegeven informatie kunnen begrijpen, een keuze kunnen maken en de reikwijdte van diens
beslissing kunnen overzien (Akerboom et al., 2011, p. 136). Hoe wils(on)bekwaamheid kan
worden beoordeeld, hebben beroepsgroepen nader uitgewerkt, zie hiervoor bijvoorbeeld het
stappenplan van de KNMG (KNMG, 2004).
Het bepalen van leeftijdsgrenzen is niet hetzelfde als het bepalen van
wils(on)bekwaamheid. Het gaat de wetgever bij een leeftijdsgrens vooral om het bieden van
rechtszekerheid. Het systeem voorkomt dat in elk individueel geval moet worden beoordeeld
of de minderjarige wilsbekwaam is of niet. Legemaate illustreert dit met een voorbeeld dat
15

Alleen in de toelichting op het voorgestelde artikel over erkenning van ouderschap na draagmoederschap in
het buitenland, waarin is geregeld dat de erkenning niet via de rechter hoeft als (onder meer) de gegevens over
de afstamming voor het kind “achterhaalbaar zijn of … op termijn zullen worden” staat iets over leeftijdsgrenzen:
De leeftijdsgrenzen die gelden voor toegang tot deze gegevens verschillen per land, terwijl verschillende
leeftijdsgrenzen niet per definitie onredelijk zijn. Om die reden is er hier van afgezien om een harde
leeftijdsgrens te noemen. Beschikbaarheid vanaf het moment dat in Nederland identificerende
donorgegevens beschikbaar zijn (16 jaar) is in ieder geval redelijk. (Concept-memorie van toelichting, p.
38.)
De regering lijkt de leeftijdsgrens van zestien jaar voor identiteitsgegevens dus niet los te willen laten.

81

een elfjarige met ziekte-ervaring al als wilsbekwaam kan worden gezien, terwijl een
veertienjarige in bepaalde situaties als wilsonbekwaam kan worden beschouwd (Legemaate,
2016). Leeftijdsgrenzen zijn daarmee dus een hulpmiddel om de beoordeling van
wils(on)bekwaamheid te vergemakkelijken, maar zijn geen strikte afbakening. In de medische
praktijk zijn er dus manieren om de mening van de wilsbekwame minderjarige jonger dan
twaalf jaar wel een rol te laten spelen.
Hoewel uit de wet blijkt dat ook de minderjarige jonger dan twaalf jaar in de Wgbo
door een arts moet worden geïnformeerd over het voorgenomen onderzoek en de
voorgestelde behandeling, “passend bij zijn bevattingsvermogen” (artikel 7:448 lid 1 BW) is
over de positie van minderjarige jonger dan twaalf jaar als (mede)beslisser nog weinig
geschreven. Hein publiceerde in 2015 haar proefschrift over wils(on)bekwaamheid voor
consent (toestemming) voor meedoen aan medisch-wetenschappelijk onderzoek. Met behulp
van een vragenlijst werden de minderjarigen onderzocht op vier onderdelen: begrip
(understanding), waardering (appreciation), oordeelsvorming (reasoning) en keuze (choice).
Hein concludeerde dat minderjarigen vanaf een leeftijd van 9,6 jaar mogelijk wilsbekwaam
zijn, met een gemiddelde van 11,2 jaar (Hein, 2015, p. 117 e.v.). Bruning et al. (2020) hebben
multidisciplinair onderzoek gedaan naar kinderen in het procesrecht, naar aanleiding van een
aanbeveling van de Staatscommissie Herijking Ouderschap over het hoorrecht voor kinderen
in procedures over afstamming en gezag en de positie van kinderen in het procesrecht16. Ook
dit onderzoek komt uit op een leeftijdsgrens voor horen bij de rechter van acht jaar, en de
aanbeveling het mogelijk te maken om ook kinderen tussen vier en acht jaar te horen (Bruning
et al., 2020, o.a. pp. 262-265). Uit dit onderzoek blijkt dat hoewel horen stressvol en belastend
kan zijn en kinderen in een loyaliteitsconflict kan brengen, kinderen zelf aangeven graag
betrokken te willen worden (p. 244). Kinderen vanaf twaalf jaar zouden volledig
“procesbekwaam” moeten zijn in een aantal soorten kinder- en familierechtelijke zaken;
kinderen tussen de acht en twaalf jaar en wilsbekwame kinderen onder de acht jaar zouden
een “informele rechtsingang” moeten hebben (o.a. p. 275). Argumenten voor de
leeftijdsgrens van acht jaar zijn dat kinderen vanaf dat moment begrijpen dat het mogelijk is
om over één onderwerp (of persoon) zowel positieve als negatieve emoties te ervaren en dat
de cognitieve ontwikkeling dan een grote sprong heeft gemaakt, vooral wat betreft logisch
redeneren.

II.2.4 Leeftijdsgrenzen in andere wetgeving
II.2.4.1 Algemeen
Onderdeel van dit onderzoek naar een zorgvuldige omgang met leeftijd(sgrenzen) in de Wdkb
is een studie naar de onderbouwing van leeftijdsgrenzen in andere Nederlandse wetten, voor
reflectie en inspiratie. Daarvoor hebben we gekeken naar de argumentatie achter
leeftijdsgrenzen in een groot aantal andere wetten op verschillende rechtsgebieden: onder
16

De Staatscommissie Herijking Ouderschap adviseert om kinderen vanaf acht jaar te horen in procedures over
afstamming en gezag (aanbeveling 14). Na uitleg over het hoorrecht als centraal uitgangspunt van het IVRK, geeft
de Staatscommissie aan dat er nauwelijks objectieve argumenten zijn voor de Nederlandse wettelijke
leeftijdsgrens van twaalf jaar. Het horen van kinderen zou bij voorkeur niet aan de hand van een leeftijdsgrens
moeten worden bepaald, maar juist per geval moeten worden beoordeeld. Omdat de Staatscommissie de
behoefte aan een duidelijke leeftijdsgrens wel begrijpt, komt ze uit op acht jaar, maar merkt op dat ook dit
arbitrair is (Staatscommissie Herijking Ouderschap, 2016, p. 390-392).

82

meer gezondheidswetten zoals de Wgbo en de Wet medisch-wetenschappelijk onderzoek met
mensen (WMO); leeftijdsgrenzen voor minderjarige verdachten en slachtoffers in het
Wetboek van Strafrecht en Wetboek van Strafvordering; het Burgerlijk Wetboek en het
Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering (Rv) dat het civiele procesrecht regelt; de Jeugdwet;
de Leerplichtwet; de Alcohol-, Tabaks- en Opiumwet. Een overzicht van de bestudeerde
wetten staat in de literatuurlijst. Om relevante veranderingen in het denken en daarmee in de
wet mee te nemen, hebben we ook gekeken naar eerdere versies van wetten, voorgestelde
aanpassingen (die wel of niet zijn overgenomen, of nog in behandeling zijn), (externe)
adviezen en literatuur.
Algemene argumenten voor het stellen van leeftijdsgrenzen in de wet die uit de
bestudeerde parlementaire stukken en literatuur naar voren komen, zijn17:
•
•

•
•

Rechtszekerheid en duidelijkheid: heldere leeftijdsgrenzen zorgen ervoor dat iedereen
weet waar men aan toe is;
Gelijkheidsbeginsel: gelijke gevallen moeten gelijk behandeld worden.
Leeftijdsgrenzen kunnen willekeur/ongelijke behandeling voorkomen, maar aan de
andere kant moet de wetgever goed beargumenteren op welk(e) relevante punt(en)
de ene leeftijdsgroep verschilt van de andere, anders zorgen leeftijdsgrenzen juist voor
ongerechtvaardigd onderscheid;
Bescherming van (jonge) kinderen;
Maatschappelijke en psychologische opvattingen en inzichten over de ontwikkeling
van kinderen en wat dat betekent voor welke vrijheden en verantwoordelijkheden zij
aankunnen.

Door de jaren heen is er in de Nederlandse politiek een verschuiving te zien in het denken over
de (wettelijke) rechten, plichten en verantwoordelijkheden van kinderen en jongeren en dus
over leeftijdsgrenzen. In de jaren ’70 ontstond een maatschappelijke discussie over meer
rechten voor minderjarigen, die onder meer op gang kwam door een rapport van de
Commissie voor de Herziening van het Kinderbeschermingsrecht (Commissie-Wiarda, 1971).
Op dat moment was de leeftijdsgrens voor meerderjarigheid 21 jaar en waren minderjarigen
in principe niet ‘handelingsbekwaam’: ze hadden voor veel handelingen toestemming van hun
ouders nodig, soms zelfs schriftelijk. De commissie-Wiarda stelde voor om de leeftijdsgrens te
verlagen van 21 jaar naar achttien jaar (wat uiteindelijk in 1988 gebeurde) en minderjarigen
trapsgewijs handelingsbekwaam te laten worden18.
In deze discussie waren er twee stromingen: een die de ‘bekwaamheid’ van de
minderjarige om zelfstandig bepaalde rechten uit te oefenen, wilde koppelen aan de
ontwikkeling van diens persoon, de (groeiende) mate van inzicht en zelfstandigheid, en niet
aan een bepaalde leeftijd; en een die vanwege rechtszekerheid pleitte voor vaste
leeftijdsgrenzen, met waar nodig ontsnappingsclausules (zie Doek, 1998, paragraaf 2 voor een

17

Zie voor het gezondheidsrecht onder meer Legemaate, 2016, p. 135-136; Hermans, 1990, p. 37-39.
De commissie-Wiarda (p. 94 e.v.) stelde voor dat een minderjarige onder de twaalf jaar handelingsonbekwaam
is, tenzij in het maatschappelijk verkeer een ander gebruik bestaat. De minderjarige in de categorie 12-16 jaar is
met toestemming bekwaam, en zonder toestemming als het maatschappelijk gebruik dat toelaat en voor zover
diens wettelijk vertegenwoordiger geen bezwaar heeft laten blijken. De minderjarige van 16 jaar en ouder is
bekwaam zonder toestemming te handelen tenzij het maatschappelijk gebruik toestemming vereist. Dit komt
overeen met de leeftijdsgrenzen in de Wgbo.
18

83

overzicht van publicaties en argumenten). Beide stromingen hadden als doel voor ogen om
kinderen meer rechten te geven, ook het voorstel voor leeftijdsgrenzen.
Interessant is de regeling over handelingsbekwaamheid van kinderen, omdat de
wetgever bij deze regeling bewust en beargumenteerd heeft gekozen geen leeftijdsgrens te
stellen. Sinds 1995 bepaalt artikel 1:234 BW dat minderjarigen met toestemming van hun
wettelijke vertegenwoordigers (meestal de ouders) bekwaam zijn om rechtshandelingen te
verrichten, tenzij de wet iets anders bepaalt. Deze uitzondering geldt bijvoorbeeld voor
geneeskundige behandelingen, daar gelden de leeftijdsgrenzen uit de Wgbo, en bepaalt de
wet dus iets anders. De toestemming in artikel 1:234 BW wordt verondersteld, als het “in het
maatschappelijk verkeer gebruikelijk” is dat minderjarigen van die leeftijd deze
rechtshandeling zelfstandig verrichten. Hier is dus gekozen voor ‘handelingsbekwaam, tenzij’
en de open norm “in het maatschappelijk verkeer gebruikelijk” in plaats van leeftijdsgrenzen,
omdat dat beter zou aansluiten bij de praktijk waarin kinderen veel rechtshandelingen
zelfstandig doen, en steeds mondiger worden naarmate ze ouder worden. Bij (zeer) jonge
kinderen spelen de ouders nog een grote rol; later zullen zij steeds meer los van hun ouders
kunnen optreden (Kamerstukken II 1992/93, 23012, 3, p. 12).
Vóór 1995 was een minderjarige zoals eerder genoemd juist in principe
handelingsonbekwaam. Alleen minderjarigen met “oordeel des onderscheids” waren
handelingsbekwaam, maar alleen met (soms schriftelijke) toestemming van de ouders. De
term “oordeel des onderscheids” is al zo oud dat de precieze herkomst en definitie moeilijk te
vinden is, maar betekende min of meer dat het kind de betekenis van diens handelen kon
overzien; vergelijkbaar met wilsbekwaamheid dus. De ouderlijke toestemming werd niet,
zoals nu, verondersteld als aan de criteria was voldaan, maar moest daadwerkelijk zijn
gegeven. De wetgever heeft bij handelingsbekwaamheid afgezien van leeftijdsgrenzen, met
als onderbouwing dat elke leeftijdsgrens willekeurig is en de leeftijdsgrenzen betrekkelijk
zouden zijn (Kamerstukken II 1992/93, 23012, 3, p. 13). Bij de behandeling van het
wetsvoorstel was er ook aandacht voor minderjarigen die niet “leeftijdsadequaat” handelen,
dus niet zoals je van een kind van die leeftijd zou verwachten; het gaat dan bijvoorbeeld om
kinderen die (vanwege een verstandelijke beperking) achterlopen in hun ontwikkeling en een
onverantwoorde aankoop doen. Volgens de minister bood de algemene regeling die geldt in
het geval van bijvoorbeeld een geestelijke stoornis (artikel 3:33 en 3:34 BW) in dit soort
situaties genoeg bescherming voor het kind en andere betrokkenen. Deze artikelen regelen
dat voor een geldige rechtshandeling nodig is dat iemand het gevolg daarvan heeft gewild, en
die wil heeft geuit in een verklaring. Als iemand een rechtshandeling heeft gedaan onder
invloed van een stoornis en er sprake is van nadeel voor diegene, wordt ervan uitgegaan dat
de wil ontbreekt en daarom de rechtshandeling vernietigbaar is. Bij de regeling van
handelingsbekwaamheid (artikel 1:234 BW) is verder van belang dat de ouders er altijd zijn als
achtervang: als het kind niet “leeftijdsadequaat” handelt, dan kan de toestemming van de
ouders niet worden verondersteld en is de handeling dus niet geldig. Ouders van kinderen die
achterlopen in hun ontwikkeling, hebben er alle belang bij om hun kind te beschermen tegen
onverantwoord handelen (Kamerstukken II 1993/94, 23012, 5, p. 10-11).
De regeling van handelingsbekwaamheid biedt dus flexibiliteit om per geval te kijken
naar leeftijd, ontwikkelingsniveau en situatie van het kind en naar wat “in het maatschappelijk
verkeer gebruikelijk” is. Uitgangspunt is dat het kind steeds meer zelf kan naarmate het ouder
wordt, en het wordt aan de ouders overgelaten om het kind zo nodig te begeleiden en
beschermen. Dit is anders dan in de Wdkb, waar wel is gekozen voor leeftijdsgrenzen. Ook
anders is dat het bij de Wdkb gaat om een strikt persoonlijk recht voor het kind om de
84

(identiteits)gegevens op te vragen. De ouders en de rest van de sociale omgeving hebben in
de Wdkb geen rol. Net als bij het opvragen van donorgegevens zijn er bij burgerlijke
rechtshandelingen meestal andere partijen betrokken, zoals de persoon/het bedrijf bij wie
een kind een aankoop doet, wiens belangen ook bescherming verdienen. Maar anders dan de
Wdkb laat artikel 1:234 BW het aan de betrokkenen (het kind, de ouders en de andere
partij(en)) om eigen keuzes te maken en een oplossing te zoeken als er problemen zijn,
eventueel door naar de rechter te gaan. Bij de Wdkb, waar de partijen bij de Wdkb-aanvraag
onbekenden voor elkaar zijn en het juist gaat om het wel of niet bekend worden voor elkaar,
wordt tussenkomst van een partij als de SDKB door de wetgever als nodig gezien. Een verschil
is ook dat het verstrekken van (identiteits)gegevens van de donor niet terug te draaien is, in
tegenstelling tot bijvoorbeeld een koopcontract.
Als we naar de bestudeerde wetten kijken kunnen we concluderen dat het wel of niet
stellen van leeftijdsgrenzen vooral een maatschappelijke/politieke keuze is. In het
Nederlandse recht is het mogelijk om leeftijdsgrenzen te stellen, maar ook om het meer open
te houden, en om voorwaarden of zorgvuldigheidseisen te stellen of niet. We zien dan ook dat
er in verschillende wetten en rechtsgebieden verschillende keuzes zijn gemaakt. Argumenten
om te kiezen voor leeftijdsgrenzen zijn, zoals eerder genoemd: rechtszekerheid en
duidelijkheid; het gelijkheidsbeginsel; bescherming van (jonge) kinderen en
opvattingen/inzichten over de ontwikkeling van kinderen.
Een voorbeeld van een voorwaarde/zorgvuldigheidseis is het opnemen van een
wilsbekwaamheidscriterium. Artikel 8:21 Algemene wet bestuursrecht (Awb) bepaalt
bijvoorbeeld dat mensen die naar burgerlijk recht onbekwaam zijn om procedures bij de
bestuursrechter te voeren, zoals minderjarigen, wel zelf hun procedure mogen voeren als zij
in staat zijn tot een redelijke waardering van hun belangen (Kamerstukken II 1991/92, 22495,
3, pp. 115-116). Ook zijn er wetten waar zowel een leeftijdsgrens als een
wilsbekwaamheidscriterium gelden. Een voorbeeld hiervan is artikel 51e lid 5 Wetboek van
Strafvordering over het spreekrecht voor slachtoffers: minderjarigen vanaf twaalf jaar kunnen
hier gebruik van maken (hoofdregel), maar ook jongere minderjarigen die in staat zijn tot een
redelijke waardering van hun belangen ter zake. Of er staat dat kinderen een bepaalde leeftijd
moeten hebben én wilsbekwaam moeten zijn, zoals in de Wet op de orgaandonatie
(bijvoorbeeld artikel 9 lid 1: “Meerderjarigen en minderjarigen van twaalf jaar of ouder, die in
staat zijn tot een redelijke waardering van hun belangen ter zake, kunnen toestemming
verlenen…”).
In een paar wetten zijn ook andere voorwaarden/zorgvuldigheidseisen dan
wilsbekwaamheid gesteld bij flexibele leeftijdsgrenzen. De Jeugdwet geldt bijvoorbeeld in
principe tot achttien jaar, maar er zijn een paar uitzonderingen waarin de jeugdhulp door kan
lopen tot uiterlijk 23 jaar, bijvoorbeeld als voortzetting van eerder gestarte jeugdhulp nodig
is. In het strafrecht kan de rechter bij zestien- tot 23-jarige verdachten kiezen tussen het
jeugdstrafrecht of het volwassenenstrafrecht; criteria daarbij zijn de persoonlijkheid van de
dader, de omstandigheden waaronder het strafbare feit is begaan en (bij toepassing van het
volwassenenstrafrecht op minderjarigen) de ernst van het feit.

85

II.2.4.2 Onderbouwing voor verschillende leeftijdsgrenzen
Inleiding
Een aantal leeftijden komt vaker terug in Nederlandse wetten en is ook terug te zien in
internationale regels en verdragen en bijvoorbeeld de media en het maatschappelijke debat:
twaalf, veertien, zestien, achttien, 21 en 23 jaar. Deze leeftijden lijken wereldwijd gezien te
worden als overgangsleeftijden waarop er iets verandert in de ontwikkeling van kinderen of
jongeren, waardoor zij meer rechten/vrijheden en plichten/verantwoordelijkheden
aankunnen. Zo is volgens het door bijna alle landen erkende artikel 1 IVRK een kind een
persoon jonger dan achttien jaar, tenzij volgens het nationale recht iemand eerder
meerderjarig is. Leeftijdsgrenzen van twaalf, veertien, zestien, achttien, 21 en/of 23 jaar zijn
in de meeste landen terug te zien voor diverse onderwerpen, van de leerplicht tot het
beslissen over medische behandelingen tot het gebruik van verdovende middelen, het halen
van een rijbewijs en het kijken/spelen van bepaalde films en games. Misschien doordat deze
leeftijden, met name twaalf, zestien en achttien, al erg lang en niet alleen in Nederland zo
‘ingebakken’ lijken te zijn, is de onderbouwing daarvan in de parlementaire geschiedenis van
de bestudeerde wetten (net als bij de Wdkb) erg beperkt. Er wordt vaak verwezen naar andere
of eerdere wetten, maar ook daar is weinig onderbouwing te vinden. Zo staat in de toelichting
van de Wet toetsing levensbeëindiging alleen dat onder de twaalf jaar het “oordeel des
onderscheids” om een weloverwogen keuze te maken over euthanasie “in beginsel niet
aanwezig is” (Kamerstukken II 1998/99, 26691, 3). De wetgever verwijst hierbij naar de Wgbo.
De leeftijdsgrens is gesteld ondanks adviezen van de Staatscommissie Euthanasie (1985) en
de Gezondheidsraad (1987) om deze beslissing niet te koppelen aan leeftijdsgrenzen, maar
aan (criteria vergelijkbaar met) wilsbekwaamheid.
Hierna beschrijven we kort per leeftijd de argumenten die we hebben gevonden.
Twaalf jaar
Twaalf jaar wordt in diverse bronnen genoemd als ‘scharnierleeftijd’ waarop kinderen
bijvoorbeeld naar de middelbare school gaan (zie onder meer Hermans, 1990, p. 38).
Jeugdsocioloog Van der Linden schreef in 1985 dat jongeren vanaf twaalf jaar in staat zijn
“vanuit een breder en minder subjectief en gevoelsmatig gekleurd begrippenkader over
bijvoorbeeld medische besluitvorming en de abstractere vormen waarin deze zich voordoet,
te denken, te spreken en beslissingen te nemen” (Van der Linden, 1985, p. 61).
Het argument dat kinderen vanaf twaalf jaar de stap maken naar het voortgezet
onderwijs en (dus) meer verantwoordelijkheid aankunnen, komt onder meer terug in de
aanloop naar de regeling voor de aansprakelijkheid van kinderen in het Burgerlijk Wetboek
(artikel 6:164 en 6:169 BW). Een niet aangenomen voorstel om de minimumleeftijd voor
civiele aansprakelijkheid op twaalf jaar te stellen (Kamerstukken II 1975/76, 7729, 6, pp. 160161), noemt daarvoor als argumenten:
• dat kinderen vanaf deze leeftijd volgens de “heersende maatschappelijke opvattingen”
in principe verantwoordelijk zijn voor hun gedrag;
• ontwikkelingen in het jeugdrecht (zoals het rapport van de commissie-Wiarda) waar
werd bepleit dat minderjarigen stap voor stap op eigen verantwoordelijkheid aan het
rechtsverkeer meedoen, waarbij meewoog dat kinderen van twaalf jaar meestal een
voortgezette opleiding beginnen, die een groter beroep op zelfstandigheid en
verantwoordelijkheid doet;
• aansluiting bij de leeftijdsgrens van twaalf jaar voor strafrechtelijke aansprakelijkheid.
86

De Nederlandse strafwet kent vanaf twaalf jaar het jeugdstrafrecht, met lagere strafmaxima,
meer focus op pedagogische maatregelen en speciale regels voor het strafproces (zoals
zittingen achter gesloten deuren). De strafrechtelijke ondergrens (artikel 486 Wetboek van
Strafvordering (Sv)) bepaalt dat kinderen niet kunnen worden vervolgd voor strafbare feiten
begaan onder de twaalf jaar. Deze grens is er sinds 1965 en is ingevoerd om jongere kinderen
te beschermen tegen strafvervolging. De wetgever wilde, volgens het voorstel van de
commissie-Overwater19 (1951), in de wet vastleggen dat kinderen onder die leeftijd in principe
niet toerekeningsvatbaar waren (een “wettelijk niet weerlegbaar vermoeden van niettoerekeningsvatbaarheid op grond van jeugdige leeftijd”). De ondergrens zorgt ervoor dat
ongewenste situaties waarin zeer jonge kinderen tuchtschoolstraf of zelfs onvoorwaardelijke
straffen opgelegd krijgen, worden voorkomen. De commissie was verder van mening dat
strafvervolging van twaalfjarigen en ouder onder bepaalde omstandigheden wenselijk en
principieel toelaatbaar is; de wetgever heeft dit overgenomen. (Kamerstukken II 1955/56,
4141, 3, p. 10). De strafrechtelijke ondergrens van twaalf jaar is onderwerp van discussie; in
2009 heeft Kamerlid De Roon bijvoorbeeld een initiatiefwetsvoorstel ingediend om de
minimumleeftijd te verlagen naar tien jaar, omdat jongeren steeds eerder aan een criminele
loopbaan zouden beginnen en er (daardoor) een verharding zou zijn van door jongeren
gepleegde misdrijven (Kamerstukken II 2008/09, 31938, 3, pp. 9-10 en 12).
Vóórdat in 1965 de strafrechtelijke ondergrens werd ingevoerd, hebben verschillende
systemen en leeftijdsgrenzen voor strafvervolging elkaar afgewisseld; met of zonder
ondergrens voor strafvervolging en met of zonder criterium “oordeel des onderscheids”
(kinderen zonder “oordeel des onderscheids” – een soort wilsbekwaamheid of
toerekeningsvatbaarheid – konden dan niet vervolgd worden). (Zie onder meer Van der Bijl,
2010, pp. 8-1420.) Van 1886 tot 1905 gold bijvoorbeeld een ondergrens van tien jaar, omdat
volgens de memorie van toelichting bij het Wetboek van Strafrecht 1886 “bij kinderen onder
de tien of twaalf jaar normaal van geen eigenlijke vrije wilsbepaling, van geen juist inzicht in
hetgeen goed of kwaad, geoorloofd of ongeoorloofd, recht of onrecht is, alzo van geen
strafrechtelijke toerekeningsvatbaarheid, van geen oordeel des onderscheids de rede kan
zijn”. Het valt op dat in de toelichting niet echt wordt onderbouwd waarom (in dit voorbeeld)
kinderen onder de tien of twaalf jaar dit inzicht niet hebben; waarom is tien of twaalf jaar de
grens en niet ouder of jonger? Net als bij de Wdkb wordt hier een aanname gedaan, zonder
onderbouwing voor de keuze van de precieze leeftijd. Zulke aannames met weinig
onderbouwing zien we in veel bestudeerde wetten terug.
Vanaf twaalf jaar mag een minderjarige verdachte volledig deelnemen aan het
strafproces (zie bijvoorbeeld Bruning et al., 2020, pp. 68 en 247). Slachtoffers van strafbare
feiten mogen vanaf twaalf jaar hun rechten tijdens het strafproces, zoals het spreekrecht, zelf
uitoefenen, óf eerder als zij wilsbekwaam zijn (artikel 51e Sv). Zoals in veel wetten zien we
hier het begrip wilsbekwaamheid terug en wordt de aanname gedaan dat kinderen vanaf
twaalf jaar in elk geval wilsbekwaam zijn, maar hier is wel een flexibele ondergrens in de wet
opgenomen.
19

Commissie ingesteld met het doel van advies te dienen over de vraag in welke richting het Rijkstucht- en
opvoedingswezen en in verband daarmede het kinderstrafrecht zich zullen moeten ontwikkelen.
20
Van der Bijl verwijst ook naar:
Van Vliet, A. (2000). Is de strafrechtelijke leeftijdsgrens aan herziening toe?. Ars Aequi 2000-7/8, p.526-530. Bol,
M.W. (1991). Leeftijdsgrenzen in het strafrecht. Arnhem: Gouda Quint & De Vries, A.D.W. & van Tricht, F.J.G.
(1905). Geschiedenis der wetgeving op de misdadige jeugd. Haarlem: H.D. Tjeenk Willink.

87

In het Wetboek van Strafrecht worden kinderen als slachtoffer ook in grotere mate
beschermd door het stellen van leeftijdsgrenzen. Sommige seksuele handelingen met een
minderjarige van een bepaalde leeftijd zijn strafbaar; ook staan soms hogere straffen op
delicten met een minderjarig slachtoffer van een bepaalde leeftijd. Hierachter zit de gedachte
dat hoe jonger het kind is, des te meer bescherming het nodig heeft en des te ernstiger men
het misdrijf vindt. De minister overwoog bij het seksueel binnendringen bij een twaalfminner
(artikel 244 Sr) dat dit de toekomst van een kind geheel kan bederven en dat de belangen van
zulke jonge kinderen niet anders dan door een zware strafbedreiging beschermd kunnen
worden (Smidt II, 1891, p. 309).
Veertien jaar
In meerdere wetten, adviezen en voorstellen komt een leeftijdsgrens van veertien jaar terug.
Een voorbeeld is de discussie over de ondergrens voor strafvervolging. De Raad voor
Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming (RSJ) adviseerde in 2017 om deze ondergrens te
verhogen naar veertien jaar (RSJ, 2017), omdat jongere kinderen volgens onderzoek nog niet
uitontwikkeld zijn en daardoor te weinig inzicht hebben in hun handelen, en het strafproces
nog niet goed kunnen begrijpen. De RSJ verwees naar het VN-Kinderrechtencomité, dat ook
de aanbeveling deed om de strafrechtelijke ondergrens te verhogen, liefst zelfs tot zestien
jaar. Volgens het Kinderrechtencomité zijn kinderen onder de veertien jaar niet in staat om
effectief een strafproces te begrijpen en eraan mee te doen. Daarmee wordt het eerlijke
proces niet gehandhaafd. Daarnaast is de verwijtbaarheid van het (strafbare) gedrag van
jongeren afhankelijk van de hersenontwikkeling en de gerelateerde ontwikkeling van functies
zoals het kunnen inschatten van consequenties. Uit onderzoek blijkt volgens de RSJ dat
kinderen onder de veertien consequenties van hun gedrag moeilijk kunnen overzien. Het is
lastig één moment aan te wijzen waarop jongeren hiertoe wel in staat zijn omdat elk kind
anders is, maar de rechtszekerheid is volgens de RSJ geholpen met een duidelijke
leeftijdsgrens (RSJ, 2017, p. 18). Ook speelde in het advies mee dat de gemiddelde
minimumleeftijd voor strafvervolging in Europa veertien jaar is (RSJ, 2017, p. 18).
De minimumleeftijd voor aansprakelijkheid van kinderen in het burgerlijk recht is nu
veertien jaar (artikel 6:164 BW). Bij een “onrechtmatige daad” door een veertien- of
vijftienjarige zijn de ouders aansprakelijk, tenzij hen niet kan worden verweten dat zij hun kind
niet hebben tegengehouden. Vanaf zestien jaar zijn kinderen zelf aansprakelijk (artikel 6:169
BW). Hier geldt dus een getrapt systeem, net als in de Wdkb en de Wgbo; net als in de Wgbo
zijn kind en ouders eerst samen verantwoordelijk en vanaf zestien jaar het kind alleen. Een
argument van de wetgever voor een veertien jaar-grens was dat vanaf deze leeftijd moeilijk
meer kan worden aangenomen dat de jeugdige leeftijd voldoende inzicht in de weg staat. Ook
vond de wetgever risicoaansprakelijkheid van ouders (dus los van de verwijtbaarheid van
ouders) ná veertien jaar niet meer wenselijk, omdat jongeren vanaf die leeftijd steeds meer
los van het toezicht van de ouders bewegen. De verzekering en de bevoegdheid van de rechter
om schadevergoeding te matigen gelden als waarborg dat deze kinderen niet al jong
“ondragelijke schulden” zouden maken. Ook speelde het praktische/economische argument
mee dat volgens berekeningen de verzekeringspremies niet hoger zouden zijn bij een
leeftijdsgrens van veertien jaar ten opzichte van twaalf jaar. Tot slot werd ook hier het
argument genoemd dat het in lijn zou zijn met de “heersende opvattingen” dat deze kinderen
in principe verantwoordelijk zijn voor hun eigen gedrag. Uiteindelijk is gekozen voor een
bovengrens van zestien jaar en spelen bij veertien- en vijftienjarigen de ouders nog steeds een
belangrijke rol. Waarom deze leeftijdsgrens precies op zestien jaar is komen te liggen, wordt
88

niet duidelijk uit de wetsgeschiedenis, maar waarschijnlijk is dat de verzekerbaarheid en de
toenemende zelfstandigheid en verantwoordelijkheid van jongeren (commissie-Wiarda,
1971) ook hier meespeelden (Verheij, 2013).
Zestien jaar
De leeftijdsgrens van zestien jaar (en twaalf jaar) in gezondheidswetten als de Wet toetsing
levensbeëindiging, de Wet medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen (WMO) en ook
bijvoorbeeld voor dossierinzage op basis van de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo
2015) is te herleiden naar de Wgbo. De wetsgeschiedenis van de Wgbo zegt over deze
leeftijdsgrens dat deze ook met het oog op de in 1988 verlaagde meerderjarigheidsgrens
verantwoord is, en dat in het algemeen op zestienjarige leeftijd het noodzakelijke inzicht mag
worden verondersteld. Een duidelijke leeftijdsgrens maakt de wet ook voor hulpverleners
goed hanteerbaar (Kamerstukken II 1989/90, 21561, 3, p. 19). Op kritiek van de SGP reageert
de regering dat de introductie van de handelingsbekwaamheid op medisch gebied voor
minderjarigen vanaf zestien jaar voldoet aan een in de praktijk gebleken, door jurisprudentie
bevestigde behoefte bij die oudere minderjarigen (Kamerstukken II 1992/93, 21561, 15, p. 2728).
Interessant is dat de leeftijdsgrens voor zelfstandig beslissen over meedoen aan
medisch onderzoek pas recent (in 2017) is verlaagd van achttien naar zestien jaar; de reden
daarvoor is ook dat dit beter aansluit bij de Wgbo (Kamerstukken II 2014/15, 33508, 13, p. 5
e.v.). In de Wet op de orgaandonatie komt de leeftijdsgrens van zestien jaar maar één keer
voor: als een kind dat toestemming heeft gegeven voor orgaandonatie, onder de zestien
overlijdt, dan worden geen organen verwijderd als de ouders bezwaar maken (artikel 12). Tot
1995 was dit achttien jaar, maar dit is met een amendement aangepast omdat men wilde
aansluiten bij de leeftijd waarop kinderen zelf een behandelingsovereenkomst kunnen
aangaan (Kamerstukken II 1994/95, 22358, 43).
Een leeftijdsgrens van zestien jaar wordt al erg lang gebruikt, bijvoorbeeld in het
strafrecht. Argument voor de lagere straffen voor tien- tot zestienjarigen in het Wetboek van
Strafrecht van 1886 was het gebrek aan kennis en ervaring, en de nog onvolkomen rijpheid
des oordeels bij die leeftijdsgroep (Bol, 1991, p. 18). Sinds 1905 is er jeugdstrafrecht voor
jongeren tot achttien in plaats van zestien jaar, omdat juist de zestien- tot achttienjarige
leeftijd voor kinderen een kritisch tijdperk is, waarin zij in een zeer labiele toestand verkeren
die zorgvuldig toezicht vereist (Bol, 1991, p. 19). Op deze verhoging van de bovengrens kwam
kritiek, omdat er onder zestien- tot achttienjarigen juist gevaarlijke individuen zouden zijn die
niet in opvoedingsgestichten thuis zouden horen (De Vries & van Tricht, 1905, p. 15);
uiteindelijk werd met een amendement geregeld dat zestien- en zeventienjarigen onder het
gewone strafrecht konden vallen als hun persoonlijkheid dit eiste.
In 1965 (Kamerstukken 4141) is deze ‘flexibele bovengrens’ uitgebreid naar het
systeem dat we nu kennen (artikel 77b en 77c Sr): zestien- en zeventienjarige minderjarigen
konden onder bepaalde voorwaarden worden berecht volgens het volwassenenstrafrecht, en
bij achttien- tot 21-jarige meerderjarigen kan ook het jeugdstrafrecht onder bepaalde
voorwaarden worden toegepast. In 2014 is de bovengrens voor het jeugdstrafrecht verder
verhoogd naar 23 jaar (Wet adolescentenstrafrecht, artikel 77c Sr). Het wetsvoorstel had
vijftien- tot 23-jarigen op het oog; de ondergrens van vijftien bleek echter voor enkele
(vrijheidsbenemende) maatregelen in strijd met het IVRK (Kamerstukken II 2012/13, 33498, 3,
p. 3). Volgens de toelichting is op basis van ontwikkelingspsychologisch en neurobiologisch
onderzoek voor vijftien t/m 23 jaar gekozen omdat deze leeftijdsgroep kenmerkende
89

eigenschappen deelt en verantwoordelijk is voor een groot deel van de criminaliteit. Juist in
deze leeftijd zou specifiek risicogedrag voorkomen, terwijl een wezenlijke psychologische
ontwikkeling om dat gedrag te voorkomen, pas na het achttiende levensjaar komt. Volgens de
RSJ (2021) zou, met het oog op het IVRK, het uitgangspunt bij deze groep moeten zijn:
‘jeugdstrafrecht, tenzij’, in plaats van ‘volwassenenstrafrecht, tenzij’; vooral minderjarigen
moeten volgens het jeugdstrafrecht worden berecht. Dit omdat uit onderzoek blijkt dat de
hersenen van adolescenten ook na de tienerjaren nog steeds volwassen worden, wat invloed
heeft op bepaalde vormen van besluitvorming, zo schrijft ook het Kinderrechtencomité in
General Comment 24 over het kind in het kinderrechtsstelsel (2019).
De leeftijdsgrens van zestien jaar bij sommige zedendelicten (zoals ontucht met een
zestienminner, artikel 247 Sr) was in het 19e-eeuwse regeringsontwerp gesteld op veertien
jaar, maar is na advies van de ‘commissie van Rapporteurs’ op zestien jaar gesteld. De
commissie beargumenteerde dat kinderen van veertien en vijftien juist in de
ontwikkelingsperiode verkeren en nog niet zoveel doorzicht en zelfstandigheid hebben dat zij
de bescherming van de strafwet kunnen missen. Ook werd verwezen naar andere
leeftijdsgrenzen van zestien jaar, zoals voor het delict “verleiding tot het drinken van alcohol”
(Smidt II, 1891, pp. 307-309 en 317; Van Dijk & Lindenberg, 2016). Ondanks discussie over
verlaging en verhoging is de leeftijdsgrens bij herzieningen hetzelfde gebleven; in 1991 omdat
de minister van Justitie de onderzoeksgegevens dat jongeren onder de zestien ook veel
seksuele contacten zouden hebben niet betrouwbaar genoeg vond, in 2002 omdat volgens de
minister een persoon van zestien jaar volledig vrij moet zijn om invulling te geven aan diens
seksuele leven (zogenoemde “seksuele meerderjarigheid”). Overheidsbemoeienis kan alleen
als er sprake is van onaanvaardbaar gedrag. (Zie onder meer Van Dijk & Lindenberg, 2016.)
Het argument dat kinderen vanaf zestien jaar op bepaalde gebieden gelijkgesteld
(kunnen) worden aan meerderjarigen, is ook terug te vinden in de vroegere leeftijdsgrens voor
tabak (2003-2015) en zwak-alcoholische dranken zoals bier en wijn (1967-2015). Een
argument voor een leeftijdsgrens van zestien jaar voor tabak was dat dit aansloot bij
“bestaande gebruiken in de maatschappij”. De filmindustrie, de Drank- en Horecawet (sinds
2021: Alcoholwet) en de leerplicht hanteerden allemaal deze grensleeftijd (Kamerstukken II
1985/86, 18749, 3). Het duurde lang voordat deze grens uiteindelijk is ingevoerd, omdat
handhaving de wetgever onmogelijk leek en de maatschappelijke kosten (zoals banenverlies)
niet opwogen tegen het maatschappelijk rendement (Kamerstukken II 1985/86, 18479, 6, p.
23). Uiteindelijk is voor zestien jaar in plaats van achttien jaar gekozen; dat zou realistischer
zijn, omdat dat ook de grens was voor bier en wijn en van het Platform Verkooppunten Tabak
(Kamerstukken II 2000/01, 26472, 9). Sinds 2015 is de leeftijdsgrens voor alle ‘genotsmiddelen’
(drank, drugs en tabak) achttien jaar; zie daarover de volgende paragraaf.
De achtergrond van de leerplicht tot zestien jaar in de Leerplichtwet (sinds 1969) 21 is
dat jongeren volgens de wetgever niet te vroeg in het arbeidsproces moeten worden
opgenomen (Kamerstukken II 1967/68, 9039, 3, p. 8).

21

Volgens artikel 3 lid 1 Leerplichtwet eindigt de leerplicht na twaalf jaar school (tot 1985: na negen jaar school)
óf op zestienjarige leeftijd. Sinds 2007 geldt tot twee jaar na het einde van de leerplicht een kwalificatieplicht:
jongeren tussen zestien en achttien jaar (de meerderjarigheidsgrens) die geen startkwalificatie (minimaal havo,
vwo of mbo-2) hebben, moeten zo’n diploma halen.

90

Achttien jaar
In 1988 is de meerderjarigheidsgrens in Nederland zoals gezegd verlaagd van 21 naar achttien
jaar (artikel 1:233 BW), onder meer vanwege de aanbevelingen van de commissie-Wiarda
(Kamerstukken II 1978/79, 15417, 3, p. 5). De commissie concludeerde dat minderjarigen
steeds meer zelfstandig konden optreden in de samenleving (commissie-Wiarda, 1971, p. 68).
Ze waren steeds vaker betrokken bij belangrijke beslissingen, deden zelfstandig aankopen en
werkten en verdienden steeds meer. De wetgever wilde de meerderjarigheidsleeftijdsgrens
laten aansluiten bij deze maatschappelijke ontwikkelingen. Daarnaast hanteerde een aantal
wetten al een leeftijdsgrens van 18 jaar en was ook in het buitenland een beweging in de
richting van een verlaging van de meerderjarigheidsleeftijd zichtbaar. Ook het IVRK uit 1989
legt de grens tussen kind en volwassene op achttien jaar; hier is dus brede consensus over
bereikt tussen bijna alle landen in de wereld.
In het strafrecht bestond de achttien jaar-grens al eerder. Al in het Wetboek van
Strafrecht van 1886 konden daders onder de zestien jaar tot hun achttiende in een
opvoedingsgesticht geplaatst worden (artikel 38 en 39). Minderjarigheid speelt een
belangrijke rol in het Wetboek van Strafrecht; veel bepalingen benoemen andere regels voor
of over minderjarigen en veel artikelen in het Wetboek van Strafrecht noemen ook expliciet
de leeftijd van achttien jaar. De gedachte hierachter is steeds de beschermingsgedachte.
Ook wetten in het domein van jeugdhulp en jeugdzorg hanteren een leeftijd van
achttien jaar voor volwassenheid (en dus de aanspraak op jeugdhulp). Argumenten die daarbij
een rol spelen gaan niet alleen over het beschermen van kinderen, maar de wetgever vond
het vooral van belang voor de integrale benadering van jongeren dat er zoveel mogelijk één
uniforme leeftijdsgrens is en om het praktisch uitvoerbaar te houden (een verruiming naar 21
of 23 jaar zou gevolgen hebben voor de jeugdhulp en de ggz).
De leeftijdsgrens van achttien jaar die nu geldt voor alcohol, drugs en tabak is vooral
tot stand gekomen door inzichten over de invloed van deze middelen op de gezondheid van
zich ontwikkelende jongeren, en de veranderende publieke opinie, ook internationaal (zie
bijvoorbeeld Kamerstukken II 2011/12, 33341, 3, p. 7). Ook speelden rechtszekerheids- en
duidelijkheidsargumenten hier mee; zo zouden de twee verschillende leeftijdsgrenzen voor
sterke en zwakke alcohol tot onduidelijkheid leiden (Kamerstukken II 2011/12, 33341, 3, p. 6)
en wilde de wetgever de leeftijdsgrens voor alle genotsmiddelen gelijktrekken (Kamerstukken
II 2012/13, 33590, 3, p. 2).
21 jaar
De grens voor meerderjarigheid is meerdere keren gewijzigd. Nu geldt een leeftijdsgrens van
achttien jaar, sinds de Kinderwetten van 1901 (ingevoerd in 1905) tot 1988 gold een
meerderjarigheidsgrens van 21 jaar, in het Burgerlijk Wetboek van 1838 was het 23 jaar en
begin 19e eeuw (Franse tijd) was de leeftijdsgrens ook 21 jaar. De onderbouwing van een
leeftijdsgrens van 21 jaar in 1905 is vergelijkbaar met de onderbouwing die is gegeven bij
verdere verlaging naar achttien jaar in 1988; omdat jongeren steeds jonger zelfstandiger zijn
en omdat jongeren van 21 jaar als volwassenen beschouwd kunnen worden (De Vries & Van
Tricht, 1905, pp. 59-60; commissie-Wiarda, 1971, p. 33).
Hoewel de meerderjarigheidsgrens inmiddels achttien jaar is, geldt in sommige wetten
nog steeds een leeftijdsgrens van 21 jaar. Volgens artikel 1:395a BW hebben ouders een
onderhoudsplicht tot hun kind 21 jaar is. Reden om deze leeftijdsgrens niet terug te brengen
naar achttien jaar was onder meer dat de wetgever het niet wenselijk vond om de grens tussen
verplicht en vrijwillig bijdragen door ouders met drie jaar te vervroegen, omdat dit grote
91

financiële gevolgen voor de overheid kan hebben (Kamerstukken II 1978/79,15417, 3, p. 9).
De leeftijdsgrens voor de onderhoudsplicht werkt door in de regels over bijstand (nu de
Participatiewet); minderjarigen hebben geen recht op bijstand omdat hun ouders
verantwoordelijk zijn, achttien- tot 21-jarigen krijgen een lager bedrag – de redenering
hierachter is ook dat deze leeftijdsgroep een lager sociaal minimum heeft (Kamerstukken II
2011/12, 33161, 9, p. 82). Ook tellen huisgenoten van 21 jaar en ouder mee voor de
‘kostendelersnorm’ in de bijstand: een lager bedrag omdat je kosten kunt delen met je
huisgenoten. De wetgever lijkt er dus van uit te gaan dat mensen vanaf deze leeftijd zelf bij
kunnen dragen.
De RVS heeft in 2018 in zijn advies Leeftijdsgrenzen. Betere kansen voor kwetsbare
jongeren (RVS, 2018) onder meer aanbevolen de jeugdhulpplicht van gemeenten minstens te
verlengen van achttien naar 21 jaar. Volgens de RVS is niet leeftijd hier van belang, maar het
bereiken van levensdoelen. Gemeenten en professionals hebben volgens de RVS meer
handelingsruimte nodig om kwetsbare jongeren langer een vangnet te bieden en deze leeftijd
van 21 jaar sluit aan bij andere wetten, zoals de Participatiewet en de regels over de
onderhoudsplicht (RVS, 2018, p. 10 en 52 e.v.).
23 jaar
In een aantal wetten, zoals de Jeugdwet en het adolescentenstrafrecht, geldt een
leeftijdsgrens van 23 jaar. Deze relatief hoge leeftijdsgrens is gekozen omdat uit inzichten
over de (hersen)ontwikkeling van jongeren blijkt dat deze ontwikkeling pas rond de 23-25 jaar
is voltooid (zie bijvoorbeeld de toelichting bij het adolescentenstrafrecht (Kamerstukken II
2012/13, 33498, 3, pp. 12-13) en de daar aangehaalde literatuur; RSJ, 2017, p. 18; WODC,
2021, p. 11; RSJ, 2021, p. 2.)
27 jaar
In de Wet werk en bijstand (WWB), sinds 2015 de Participatiewet, staat tot slot een
leeftijdsgrens van 27 jaar. Achttien- tot 27-jarigen hebben bijvoorbeeld geen recht op bijstand
als ze op kosten van de overheid onderwijs kunnen volgen, en moeten na een
bijstandsaanvraag eerst vier weken zoeken naar een baan of opleiding. De gedachte
hierachter is dat jongeren die kunnen werken of een opleiding kunnen volgen, dat moeten
doen; voorkomen moet worden dat zij te vroeg in de bijstand belanden. In de toelichting bij
de tot 2012 geldende Wet Investeren in Jongeren (WIJ), waar de leeftijdsgrens van 27 jaar is
geïntroduceerd, staat dat de verantwoordelijkheid van de samenleving voor de opleiding van
personen afneemt en de eigen verantwoordelijkheid toeneemt naarmate personen ouder
worden. De leeftijdsgrens van 27 jaar sluit daarmee aan bij het gehanteerde onderscheid in
de gemeentelijke praktijk en het beleid, zoals de jongerenloketten tot 27 jaar. Deze
bovengrens sluit bovendien aan bij bestaande, met name fiscale, wet- en regelgeving
(Kamerstukken II 2008/09, 31775, 4, p. 5). Maar volgens de RVS is het onduidelijk om welke
andere wetten en regels het dan gaat (RVS, 2018, p. 49). De Commissie Gelijke Behandeling
(CGB) heeft geoordeeld dat deze leeftijdsgrens geen ongerechtvaardigd onderscheid maakt,
maar noodzakelijk is om onderscheid te maken tussen jeugdwerklozen en ‘gewone’
werklozen; maar adviseerde een grens van dertig jaar omdat die beter zou aansluiten bij de
bovengrens van studiefinanciering (CGB, 2008, en RVS, 2018, p. 39).

92

Slotsom
De leeftijdsgrenzen twaalf, veertien, zestien, achttien, 21 en 23 jaar komen in veel
verschillende wetten terug, hebben een lange geschiedenis en zijn ook internationaal en
buiten het juridische domein bekend. Daarnaast stellen bijvoorbeeld de Leerplichtwet (vijf
jaar) en de Participatiewet (27 jaar) nog andere leeftijdsgrenzen. De precieze onderbouwing
voor de leeftijdsgrenzen verschilt per wet, maar is steeds terug te herleiden naar de algemene
argumenten voor het stellen van leeftijdsgrenzen (rechtszekerheid, gelijkheidsbeginsel,
bescherming van kinderen/jongeren en opvattingen over de ontwikkeling van
kinderen/jongeren). Deze argumenten zijn echter niet overal expliciet benoemd. De
onderbouwing is vaak summier en doordat wetten naar elkaar verwijzen ontstaat niet overal
een logisch verband met bijvoorbeeld wetten in andere rechtsgebieden, waar een andere
ontwikkeling is doorgemaakt. Ook de RVS schreef in 2018 dat verschillende leeftijdsgrenzen
onvoldoende doordacht zijn en niet altijd even goed op elkaar aansluiten. De RVS ontwikkelde
een afwegingskader voor de onderbouwing van leeftijdsgrenzen; met behulp van deze
overzichtstabel met (mogelijke) argumenten voor leeftijdsgrenzen, kunnen de overwegingen
expliciet worden gemaakt (RVS, 2018, met name paragraaf 3.2 en p. 47 e.v.) Het zou het
overwegen waard zijn om alle leeftijdsgrenzen in één keer opnieuw te bekijken (een project
zoals de commissie-Wiarda), in plaats van, zoals in dit en andere onderzoeken, per wet of
groep wetten.

II.2.5 Vergelijking met andere landen
II.2.5.1 Inleiding
Toegang tot donorinformatie verschilt per land
Verschillende landen hebben verschillende keuzes gemaakt rondom het geven van informatie
over sperma-, eicel- en embryodonoren: niet alleen waar het gaat om leeftijdsgrenzen en
randvoorwaarden, maar ook waar het gaat om principiële keuzes over wel of geen
donoranonimiteit. In een aantal landen, zoals Spanje en China, vindt donatie nog steeds
anoniem plaats, terwijl er ook landen zijn, zoals drie staten in Australië (Victoria, New South
Wales en Western Australia) en Nieuw-Zeeland, waar (veel) meer openheid is dan in
Nederland (zie voor een wereldwijd overzicht bijvoorbeeld Allan, 2017; Blyth & Frith, 2015; en
Ishii & De Miguel Beriain, 2022). Ook zijn er landen waar donorconceptie niet is toegestaan,
bijvoorbeeld Turkije.
Internationale samenwerkingsverbanden als de VN en de Raad van Europa en hun
instanties (zoals het EHRM) laten tot nu toe ruimte voor het bestaan van deze verschillen
tussen staten, die voortkomen uit grote verschillen in maatschappelijke/politieke opvattingen
over dit onderwerp. In 2019 heeft de Parlementaire Assemblee van de Raad van Europa
(PACE) het Comité van Ministers aanbevolen om lidstaten aan te bevelen om de rechten van
alle betrokkenen bij donorconceptie te versterken, met de focus op de rechten van het
donorkind als meest kwetsbare betrokkene voor wie het meeste op het spel staat. PACE
adviseerde daarbij ook om aan te bevelen dat toekomstige donaties niet meer anoniem zijn.
Het Comité van Ministers heeft deze aanbeveling niet overgenomen, gezien de gevoeligheid
van dit onderwerp en de variatie in wetgeving en praktijk in de lidstaten.
Tijdens de VN-conferentie bij het dertigjarig bestaan van het IVRK op 19 november
2019 heeft voor het eerst een groep mensen geboren uit donatie of draagmoederschap
93

gesproken, samen met de Australische hoogleraar en expert Sonia Allan. Naar aanleiding
hiervan hebben zij de International Principles for Donor Conception and Surrogacy
opgesteld/ondertekend, een document met minimumstandaarden gericht aan de VN, VNverdragsstaten, regeringen en individuen waarin zij onder meer pleiten voor toegang tot
informatie voor alle donorkinderen over hun donor en donorhalfbroers en -zussen,
onafhankelijk van wanneer of waar zij zijn geboren22. De VN lijken hier nog geen concrete
acties op te hebben ondernomen. Wel heeft het VN-Kinderrechtencomité in het kader van de
periodieke landenrapportages verschillende keren aanbevelingen gedaan/zorgen geuit over
anonieme donatie bij geassisteerde voortplanting en (met name) artikel 7 en 8 IVRK (zie
bijvoorbeeld de Concluding Observations over België in 2019, UN Doc CRC/C/BEL/CO/5-6, p.
5)23. Hieruit is af te leiden dat het Kinderrechtencomité en de Raad van Europa vooral de focus
leggen op landen waar nog anonieme donoren zijn, en niet op randvoorwaarden als
leeftijdsgrenzen in landen waar de anonimiteit al is opgeheven.
Landenkeuze in dit onderzoek en aanpak
Wij hebben er in dit onderzoek voor gekozen om te kijken naar de onderbouwing van de
leeftijdsgrenzen voor het opvragen van donorgegevens in het Verenigd Koninkrijk en
Duitsland. Dit zijn beide West-Europese buurlanden van Nederland die ook bij de EU horen of
tot voor kort hoorden, en zijn aangesloten bij de Raad van Europa en dus het EVRM. Ze zijn
daarom in elk geval tot op zekere hoogte vergelijkbaar met Nederland. Duitsland is
interessant, omdat daar pas in 2018 een wet over donorgegevens is ingevoerd. Daarvoor was
hier niets over geregeld. In het Verenigd Koninkrijk is in 2005 de donoranonimiteit helemaal
opgeheven; in dezelfde periode als in Nederland. We hebben in deze landen gekeken naar de
wettekst, de memorie van toelichting, andere parlementaire stukken en (online) informatie
van overheidsinstanties zoals het donorregister. Ook hebben we in beide landen gesproken
met een wetenschappelijk expert:
•
•

Marilyn Crawshaw, voormalig senior lecturer Social Work, honorary fellow University
of York, voorzitter van PROGAR (Project Group on Assisted Reproduction in het
Verenigd Koninkrijk);
Petra Thorn, sociaal werker en familietherapeut in Duitsland gespecialiseerd in
counseling rondom donorconceptie.

In Duitsland hebben we ook geprobeerd een interview te plannen met het Duitse
Bundesinstitut für Arzneimittel und Medizinprodukte (BfArM), om dingen te verduidelijken die
we niet uit openbare bronnen konden halen; het BfArM werkte niet mee aan een interview,
maar heeft wel per e-mail vragen beantwoord.
Op verzoek van de klankbordgroep hebben we daarnaast een beperkte studie gedaan
naar de wet en leeftijdsgrenzen in Victoria (Australië) en Nieuw-Zeeland. Enkele leden van de
22

U.N. Presentation Committee (2019). International Principles for Donor Conception and Surrogacy. Online
geraadpleegd via https://surrogacy360.org/wp-content/uploads/2020/04/International-principles-for-donorconception-and-surrogacy.pdf
23
Het Comité heeft naar aanleiding van de laatste rapportages van Nederland (2020) geen opmerkingen gemaakt
over de Wdkb (Committee on the rights of the child, (2022). Considering of the netherlands. Online geraadpleegd
op
https://tbinternet.ohchr.org/_layouts/15/treatybodyexternal/SessionDetails1.aspx?SessionID=1400&Lang=en.
Zie Woestenburg et al. (2019), p. 37-38, voor een overzicht van de eerdere rapportages van Nederland.

94

klankbordgroep vertelden dat de wet in deze landen volgens hen ruimer toegang geeft tot
donorgegevens, ook wat betreft leeftijdsgrenzen, en dat Nederland dus van deze landen kan
leren. Hierna bespreken we daarom kort Victoria (Australië) en Nieuw-Zeeland (II.2.5.2); in
deze landen hebben we alleen gekeken naar wat de regels en leeftijdsgrenzen zijn, niet naar
de onderbouwing daarvan in bijvoorbeeld parlementaire stukken. Daarna gaan we
uitgebreider in op Duitsland (II.2.5.3) en het Verenigd Koninkrijk (II.2.5.4).
II.2.5.2 Victoria (Australië) en Nieuw-Zeeland
Sinds 1998 is in de staat Victoria, Australië, donoranonimiteit opgeheven. Daar geldt sinds 1
maart 2017 de aangepaste Assisted Reproductive Treatment Act 2008 (ART Act 2008 (Vic)).
Sinds deze aanpassing kunnen donorkinderen bij de Victorian Assisted Reproductive
Treatment Authority (VARTA, vergelijkbaar met de Nederlandse Sdkb) informatie – inclusief
de identiteit – opvragen over hun donor, ook als deze heeft gedoneerd vóór 1998. Van
donoren is geen toestemming nodig voor het verstrekken van gegevens aan kinderen; alleen
donoren van vóór 1998 kunnen contactvoorkeuren opgeven (of en hoe zij contact willen), die
gerespecteerd moeten worden. Ook donoren, ouders van donorkinderen, donorhalfbroers en
-zussen onderling en nakomelingen van donorkinderen kunnen informatie over elkaar
opvragen. Er is een Central Register (het wettelijk verplichte register) en een Voluntary
Register (vrijwillig register, een gratis matchingservice). In het Voluntary Register kan iedereen
die dat wil zich inschrijven, waaronder donorkinderen, donoren, ouders van donorkinderen
en hun eventuele partners, en familieleden van deze mensen (artikel 71 ART Act 2008 (Vic)).
Voor de uitwisseling van informatie uit het vrijwillige register is de toestemming van alle
betrokkenen nodig. Voor een verzoek om identiteitsinformatie uit het Central Register
moeten donorkinderen volwassen zijn (achttien jaar), ouderlijke toestemming hebben óf na
counseling door de counselor sufficiently mature zijn verklaard om de gevolgen van de
informatieverstrekking te begrijpen (artikel 59 ART Act 2008 (Vic)). Ouders van minderjarige
donorkinderen kunnen alle informatie ook opvragen vanaf de geboorte van het kind, maar de
toestemming van de donor is dan wel nodig (artikel 58 ART Act 2008 (Vic)).
In Nieuw-Zeeland geldt een vergelijkbaar systeem op basis van de Human Assisted
Reproductive Technology Act 2004 (HART Act 2004), met een verplicht en vrijwillig register en
informatierechten over en weer voor donorkinderen (ook donorhalfbroers en -zussen
onderling), donoren en ouders van minderjarige donorkinderen. Een verschil met Victoria
(Australië) is dat voor het verplichte register geen terugwerkende kracht tot vóór 22 augustus
2005 geldt, toen donoranonimiteit in Nieuw-Zeeland werd opgeheven. Ook in Nieuw-Zeeland
geldt een leeftijdsgrens van achttien jaar voor donorkinderen om (identiteits)gegevens zelf op
te vragen; vóór die tijd kunnen hun ouders dat doen (artikel 50 HART Act 2004).
Donorkinderen van zestien en zeventien jaar kunnen de rechtbank vragen hen te behandelen
als achttienjarigen, om zo zelfstandig een verzoek te kunnen doen (artikel 65 HART Act 2004).
De rechter beoordeelt dan of dit “in the best interest” (in het belang) van het donorkind is.
II.2.5.3 Duitsland
Inhoud wet
Sinds 1 juli 2018 geldt in Duitsland het Samenspenderregistergesetz (SaRegG)
(Spermadonorregisterwet). Met deze wet is een verplicht register met informatie over
95

spermadonoren ingesteld, vergelijkbaar met het Sdkb-register in Nederland. In Duitsland is
eiceldonatie niet toegestaan. Volgens §10 SaRegG hebben (vermoedelijke) donorkinderen
een aanspraak op informatie uit het register. Het gaat om de persoonsgegevens die in het
register zijn opgeslagen (achternaam, voornamen, geboortedatum- en plaats, nationaliteit,
adres en donornummer/-code, §2 lid 2 SaRegG) en eventuele vrijwillige informatie over de
persoon en beweegredenen van de donor (§2 lid 3 SaRegG). Vanaf zestien jaar kunnen
donorkinderen hun aanspraak op deze informatie alleen zelf doen gelden (§10 lid 1 SaRegG).
Tot het kind zestien jaar is, kunnen de ouders of andere wettelijke vertegenwoordigers de
informatie opvragen, dus ook de identiteitsgegevens van de donor (§10 lid 3 SaRegG). Dit kan
alleen voor/namens het kind in het kader van de ouderlijke zorg; de ouders hebben geen
zelfstandig recht om de identiteit van de donor te kennen (Gesetzentwurf der
Bundesregierung, Drucksache 785/16 2016, p. 30). Het doel van de wet is het zekerstellen van
het recht van donorkinderen om hun eigen afstamming te kennen (§1 lid 2 SaRegG). De wet
heeft geen terugwerkende kracht en geldt dus alleen voor gebruik van donorsperma na 1 juli
2018 (§13 SaRegG). Vóór het Bundesinstitut für Arzneimittel und Medizinprodukte (BfArM),
dat het donorregister beheert, informatie geeft, beveelt het BfArM counseling aan en wijst op
het bestaande counselingsaanbod (§10 lid 4 SaRegG). Vier weken vóór de
informatieverstrekking informeert het BfArM de donor dat diens informatie zal worden
verstrekt (§10 lid 5 SaRegG).
Uitspraak Bundesgerichtshof 2015: geen leeftijdsgrens?
De wet is onder meer ingevoerd naar aanleiding van een uitspraak van het Bundesgerichtshof
(een van de hoogste rechters in Duitsland) van 28 januari 2015 (XII ZR 201/13). Dit Hof
oordeelde dat het recht van een donorkind om diens afstamming te kennen onderdeel is van
het in artikel 1 en 2 van de Duitse grondwet vastgelegde ‘algemene persoonlijkheidsrecht’.
Het Hof overweegt dat donorkinderen van een anonieme donor aanspraak maken op de
identiteit van de donor tegenover de arts/kliniek, waarbij het grondrecht van het donorkind
zwaar weegt ten opzichte van de rechten van donor en/of ouders. Volgens het Hof gold voor
zo’n aanspraak volgens het geldende recht geen minimumleeftijd van zestien jaar, zoals de
lagere beroepsrechter (Berufungsgericht) wel had geoordeeld (aan de hand van onder meer
de Wet op de burgerlijke stand en adoptiewetgeving).
Er bestaat volgens het Bundesgerichtshof geen noodzaak of rechtvaardiging voor een
vaste leeftijdsgrens. Het Hof redeneerde dat op basis van literatuur (Mayer, 2014, p. 31) aan
te nemen is dat een kind, ongeacht diens leeftijd, behoefte heeft aan informatie over diens
afstamming; die behoefte ontstaat niet pas bij de zestiende verjaardag. Het Hof oordeelde dat
het de verantwoordelijkheid is van de ouders wanneer en hoe zij het kind vertellen over diens
oorsprong, met aandacht voor de persoonlijkheidsontwikkeling van het kind, diens
verstandsrijpheid, en het Erziehungskonzept (de opvoedingsfilosofie) van de ouders. Het Hof
overwoog dat de opvoedingsverantwoordelijkheid van de ouders grondwettelijk is vastgelegd
en dat het niet aan de staat is om zich hiermee te bemoeien. Daarnaast overwoog het Hof dat
de wetsartikelen waarnaar het Berufungsgericht verwees (onder meer de Wet op de
burgerlijke
stand
en
adoptiewetgeving),
meestal
de
mogelijkheid
voor
ouders/vertegenwoordigers van kinderen onder de zestien open zetten om de informatie
eerder op te vragen (rechtsoverweging 22-32). Het Hof overweegt dat de leeftijdsgrens voor
toegang tot de akte van oorsprong bij een vertrouwelijke bevalling (bij vrouwen die hun
zwangerschap vanwege een noodsituatie geheim willen houden) is gesteld met een ander
doel dan het doel dat speelt bij donatie (rechtsoverweging 33), namelijk om de
96

geboortemoeder te beschermen tegen gevaar als haar omgeving de geboorte zou ontdekken.
Het Hof geeft aan dat zolang het donorkind niet zelf optreedt, de ouders als wettelijk
vertegenwoordigers in het belang van het kind deze informatie kunnen opvragen. Daarvoor is
nodig dat ouders de informatie opvragen om het kind te informeren; de ouders oefenen dan
het hoogstpersoonlijke informatierecht van het kind uit (rechtsoverweging 34-35). Deze
laatste redenering is overgenomen in het SaRegG. Ook in de toelichting van de Wdkb zien we
een verwijzing naar dit hoogstpersoonlijke informatierecht van het donorkind. De
Nederlandse rechter heeft zich over dit hoogstpersoonlijke recht en de rol van de ouders als
wettelijk vertegenwoordiger van het kind, nog niet uitgesproken.
Onderbouwing leeftijdsgrens
De Bondsregering heeft voor de leeftijdsgrens van zestien jaar in het SaRegG gekozen omdat
de uitoefening van het recht op informatie een overeenkomstige rijpheid van geest van het
kind vereist, zodat het kind vragen over de eigen afstamming kan bevatten. Deze leeftijdsgrens
sluit aan bij de leeftijdsgrens voor toegang tot het geboorteregister, de dossiers van het
adoptiebureau en de toegang tot de akte van oorsprong in geval van een vertrouwelijke
bevalling (Wetsontwerp Bondsregering 30 december 2016, Bundesrat (BR) Drucksache
785/16, Begründung, p. 30/22 februari 2017, Bundestag Drucksache 18/11291, Begründung,
p. 31; Bundestag Drucksache 19/10424, 23 mei 2019, p. 8). Op de aansluiting bij die laatste
leeftijdsgrens had het Bundesgerichtshof trouwens juist kritiek; zie hiervoor. De fractie van Die
Linke in het parlement (Bundestag) gaf aan dat de leeftijdsgrens veertien jaar zou moeten zijn,
omdat de discussie over de eigen identiteit vaak op deze leeftijd begint (Bundestag
Drucksache 18/12422, p. 21-22). Andere fracties hebben zich niet uitgesproken over de
leeftijdsgrens. Wel is de leeftijdsgrens in enkele adviezen besproken. De Bundesärtztekammer
(Federale Medische Vereniging) pleitte voor een afweging per situatie, omdat aan de ene kant
de rijpheid van geest niet bij elke zestienjarige aanwezig zal zijn, terwijl aan de andere kant in
de (Duitse) samenleving van nu waarin zelfbeschikkingsrecht steeds belangrijker is, niet
zonder meer kan worden gezegd dat de wens om de eigen afstamming te kennen pas bij
zestien jaar ontstaat (Bundesärtztekammer, 2016). De Deutscher Familiengerichtstag
(Vereniging voor Familierecht) stelde getrapte leeftijdsgrenzen voor: tot veertien jaar alleen
bevoegdheid voor de ouders, tussen veertien en zestien voor het kind en de ouders (eventueel
in overleg met jeugdzorg) en vanaf zestien jaar alleen het kind zelf (Deutscher
Familiengerichtstag, 2016). Het Deutsche Institut für Jugendhilfe und Familienrecht (Instituut
voor jeugdhulp en familierecht, DIJuF) ten slotte pleitte voor een zelfstandig recht vanaf
veertien jaar, om conflicten met ouders te voorkomen (DIJuF, 2016). De argumentatie van het
Bundesgerichtshof vanuit de Duitse grondwet is in deze adviezen te herkennen. Zowel de
Bundesärtztekammer als de Deutscher Familiengerichtstag verwezen naar andere landen, met
name Oostenrijk, waar de leeftijdsgrens veertien jaar is, maar ook naar Nederland met zijn
getrapte leeftijdsgrenzen. Opvallend is ook dat de adviezen veel aandacht besteden aan
bescherming van het donorkind tegen de ouders; aan het belang dat kinderen het recht op
kennis van de eigen afstamming (op een gegeven moment) los van de ouders moeten kunnen
uitoefenen, dat ouders geen eigen aanspraak (moeten) hebben en dat kinderen beschermd
moeten worden tegen mogelijk misbruik/tegenwerking door de ouders.

97

Praktijk
In de vier jaar dat het SaRegG nu geldt, heeft het BfArM, dat het donorregister beheert,
ongeveer vijf aanvragen van ouders ontvangen, geeft het BfArM per e-mail aan. Deze zijn
allemaal afgewezen, omdat de kinderen om zo’n claim van ouders te laten slagen volgens het
BfArM sufficiently mature moeten zijn om met vragen over hun eigen parentage om te gaan.
Dit lijkt een herhaling van de overwegingen uit de memorie van toelichting bij de wet over de
leeftijdsgrens van zestien jaar. Omdat het gaat om kinderen verwekt ná 1 juli 2018, die dus
nog geen vier jaar oud zijn, zijn deze volgens het BfArM apparently not yet mature enough.
Het BfArM benadrukt dat ouders volgens het SaRegG geen eigen recht hebben om de
identiteit van de donor op te vragen. Er zijn nog geen rechtszaken gevoerd over deze
aanvragen en er is ook geen andere openbare informatie beschikbaar. Op vragen reageert het
register dat het ons niet meer informatie kan geven, bijvoorbeeld over hoe de maturity wordt
beoordeeld. (Schriftelijke informatie BfArM, 30 mei en 20 juli 2022; we hebben in het Engels
met het BfArM gemaild.)
II.2.5.4 Verenigd Koninkrijk
Inhoud wet
In het Verenigd Koninkrijk (VK) geldt sinds 1 augustus 1991 de Human Fertilisation and
Embryology Act (HFE Act 1990) die regels stelt over toegang tot informatie voor
donorkinderen (en hun ouders) en donoren. De Human Fertilisation and Embryology Authority
(HFEA), vergelijkbaar met de Sdkb, beheert het register. Op basis van de oorspronkelijke HFE
Act 1990 gold een leeftijdsgrens van achttien jaar voor het opvragen van informatie over de
donor (artikel 31 lid 3-5 oorspronkelijke HFE Act 1990). In de wet stond niet welke informatie
dit precies was; dat werd geregeld in regulations. Het ging in elk geval om anonieme
informatie; in 2004 is in het VK pas besloten dat donoranonimiteit vanaf 2005 afgeschaft zou
worden. Donorkinderen konden ook vanaf achttien jaar informatie opvragen over
verwantschap met iemand met wie zij wilden trouwen, maar dit kon ook op jongere leeftijd
als zij de kans hadden gekregen proper counselling te ontvangen over de gevolgen van
inwilliging van het verzoek (artikel 31 lid 4 en 6-7).
Per 1 april 2005 is donoranonimiteit in het VK opgeheven (Human Fertilisation and
Embryology Authority (Disclosure of Donor Information) Regulations 2004). In 2008 is de HFE
Act hierop aangepast en uitgebreid. De aanpassingen zijn doorgevoerd met de HFE Act 2008,
en verwerkt in de HFE Act 1990. De wet zoals die nu geldt noemen we vanaf nu HFE Act. Met
de HFE Act 2008 is de leeftijdsgrens verlaagd naar zestien jaar voor het opvragen van
informatie waaruit de identiteit van de donor of donorhalfbroers en -zussen niet blijkt. Voor
het opvragen van de identiteit is de leeftijdsgrens nog steeds achttien jaar.
Donorkinderen wiens donor gedoneerd heeft vóór 1 augustus 1991, kunnen geen
informatie opvragen bij het HFEA-register. Wel kunnen zij terecht bij het vrijwillige Donor
Conceived Register, een matchingservice vergelijkbaar met de DNA-Databank van Fiom
(artikel 31ZF HFE Act; www.hfea.gov.uk/donation/donors/rules-around-releasing-donorinformation/).
Afhankelijk van het jaar waarin de donatie plaatsvond gelden andere regels. Zie tabel
2 voor een overzicht van deze regels.

98

Donatie 1 aug 199131 maart 2005

Donatie vanaf
april 2005

1

<16 jaar:
- ouders kunnen anonieme info opvragen over donor en donorhalfbroers en
-zussen
- informatie over verwantschap met persoon met wie je een
huwelijk/partnerschap wilt aangaan (beiden moeten toestemming geven)
16 jaar:
- anonieme informatie donor: fysieke beschrijving, geboortejaar en -land,
etniciteit, of deze kinderen had op moment donatie, andere vrijwillig
gegeven informatie
-anonieme informatie donorhalfbroers en -zussen
-informatie over verwantschap met persoon met wie je een fysieke relatie
hebt/wilt (beiden moeten 16 jaar zijn en toestemming geven)
18 jaar:
- als donor anonimiteit wil opheffen: identiteit donor (contactinformatie)
- (contact)info donorhalfbroers en -zussen met wederzijdse toestemming
(via het matchingsysteem Donor Sibling Link)
<16 jaar:
- ouders kunnen anonieme informatie opvragen over donor en
donorhalfbroers en -zussen
- informatie over verwantschap met persoon met wie je een
huwelijk/partnerschap wilt aangaan (beiden moeten toestemming geven)
16 jaar:
- anonieme informatie donor: fysieke beschrijving, geboortejaar en -land,
etniciteit, aantal en gender evt. kinderen, burgerlijke staat, medische
geschiedenis, persoonlijke boodschap (als donor die heeft gemaakt)
- anonieme informatie donorhalfbroers en -zussen
- informatie over verwantschap met persoon met wie je een fysieke relatie
hebt/wilt (beiden moeten 16 jaar zijn en toestemming geven)
18 jaar:
-identiteit donor (naam, geboortedatum en laatst bekende adres)
-(contact)informatie donorhalfbroers en -zussen met wederzijdse
toestemming (via het matchingsysteem Donor Sibling Link)

Tabel 2: Informatierechten en leeftijdsgrenzen donorkinderen HFE Act (VK)
(Bron: HFE Act (artikel 31-35); HFEA.gov.uk.)
Donoren hebben ook het recht om gegevens op te vragen. Zij kunnen geslacht en geboortejaar
opvragen van donorkinderen geboren uit hun donaties vanaf 1 augustus 1991 alsmede het
aantal donorkinderen dat is geboren. In de (originele en gewijzigde) HFE Act wordt benadrukt
dat donorkinderen proper counselling moeten ontvangen over de gevolgen van inwilliging van
het verzoek om informatie over de donor.
Onderbouwing leeftijdsgrenzen
We hebben in de parlementaire geschiedenis weinig onderbouwing gevonden voor de
gekozen leeftijdsgrenzen van achttien en zestien jaar. De leeftijdsgrens van achttien jaar
wordt in parlementaire debatten over de oorspronkelijke HFE Act uit 1990 wel genoemd (zie
bijvoorbeeld het debat in het House of Lords van 13 februari 1990, vol 515 cc1344-70), onder
meer bij bespreking van (uiteindelijk niet doorgevoerde) amendementen over opheffing van
de donoranonimiteit, maar wordt voor het opvragen van gegevens over de donor amper ter
discussie gesteld. Er werd bijvoorbeeld opgemerkt dat adoptiekinderen volgens de
99

adoptiewet ook vanaf achttien jaar hun originele geboorteakte kunnen opvragen24. Ook zijn
er opmerkingen gemaakt over de leeftijdsgrens voor informatie over verwantschap met
degene met wie je wilt trouwen25: een lid van het House of Lords vond dat kinderen die
informatie eerder moesten kunnen opvragen, omdat zij in de praktijk ook al eerder samen
leven (debatten in het House of Lords van 13 februari 1990, vol 515 cc1344-70, en 13 maart
1990, vol 516 cc1476-511). Een uitzondering op deze leeftijdsgrens stond al in het
wetsvoorstel en is ook in de wet opgenomen, zoals hiervoor al bleek.
De staatssecretaris van volksgezondheid onderbouwt de leeftijdsgrenzen bij de
wetswijziging van 2008 als volgt (House of Commons, Human Fertilisation and Embryology Bill
Comittee Debate
10 juni 2008, Column 164); gezien andere wetgeving en de
meerderjarigheidsleeftijd is achttien jaar een geschikte grens om identificerende informatie
op te kunnen vragen. Het gaat hier namelijk om persoonlijke informatie die een grote impact
kan hebben. Daarnaast is het niet altijd vanzelfsprekend dat ouders de kinderen hebben
ingelicht dat zij zijn verwekt met sperma- of eiceldonatie. Daarom is achttien jaar een
verstandige leeftijdsgrens voor de toegang tot identificerende informatie. Voor de
leeftijdsgrens van zestien jaar voor het opvragen van niet-identificerende informatie over de
donor geeft de staatssecretaris geen duidelijke argumenten; zij stelt alleen dat het op dat
moment niet nodig is om de identiteit te weten, en lijkt verder vooral in te gaan op de
leeftijdsgrens voor donorkinderen om te informeren of zij verwant zijn met een mogelijke
partner.
We zien dat de leeftijdsgrens van zestien jaar aansluit bij veel andere wetten in het VK
die jongeren vanaf die leeftijd meer rechten geven; zo kun je vanaf zestien jaar je
scooterrijbewijs halen (Road Traffic Act 1988), je naam veranderen, in het leger gaan (Army
Terms of Service Regulations 2007), (met ouderlijke toestemming) trouwen of een
geregistreerd partnerschap aangaan (Marriage Act 1949, Civil Partnership Act 2004) en is
zestien jaar de age of consent voor seksuele handelingen (Sexual Offences Act 2003). De HFE
Act geldt in het hele VK, dus Engeland, Schotland, Noord-Ierland en Wales.Op de gebieden
waarvoor de wetgevingsbevoegdheid bij de vier naties zelf ligt, heeft Schotland vaker gekozen
voor een leeftijdsgrens van zestien jaar en de andere landen voor achttien jaar.
Recente ontwikkelingen
Op dit moment zijn de HFEA en andere bij donorconceptie betrokken organisaties en experts
de HFE Act opnieuw aan het bekijken. De vraag speelt of de wet, die in 2021 dertig jaar van
kracht was, nog wel in deze tijd past gezien alle ontwikkelingen rondom donorconceptie in de
afgelopen decennia, zoals (internationale) DNA-databanken waardoor (familieleden van)
donoren, donorkinderen en ouders elkaar kunnen vinden zonder tussenkomst van een
register. Ook de leeftijdsgrenzen worden meegenomen in deze discussie. De HFEA wil de
regering advies geven over hoe de HFE Act moet worden gemoderniseerd en heeft hiervoor
een Legislative Reform Advisory Group in het leven geroepen26.
24

Dit staat nu in de Adoption and Children Act 2002 (Schedule 2).
De oorspronkelijke wet uit 1990 zei niets over geregistreerd partnerschap (wat toen in het VK ook nog niet
kon) of andere relaties.
26
Zie bijvoorbeeld https://www.hfea.gov.uk/about-us/our-authority-committees-and-panels/legislativereform-advisory-group; Devlin, H. (2022). UK fertility watchdog could recommend scrapping donor anonymity
law. The Guardian; Donor Conception Network (2022). Our response to the Guardian article – ‘UK fertility
watchdog could recommend scrapping donor anonymity law’. Online geraadpleegd via
https://www.dcnetwork.org/news/25052022-1419/response-guardian-article
25

100

II.2.6 Analyse/conclusies
De leeftijdsgrenzen in de Wdkb zijn in de parlementaire geschiedenis beperkt onderbouwd,
terwijl dat wel nodig is voor het inperken van het kinder- en mensenrecht op
afstammingsinformatie uit het IVRK en EVRM. De afgelopen jaren is internationaal (op het
niveau van de VN en de Raad van Europa en bijvoorbeeld in enkele staten van Australië) en in
Nederland te zien dat het belang van donorkinderen bij informatie over hun
ontstaansgeschiedenis steeds meer wordt erkend en steeds zwaarder weegt in wet, beleid en
jurisprudentie. Dit vraagt om betere onderbouwing van drempels zoals leeftijdsgrenzen. Wel
laten de VN en met name de Raad van Europa ruimte voor verschillen tussen staten in hoe zij
om willen gaan met donorconceptie en afstammingsinformatie; die verschillen zijn wereldwijd
dan ook groot.
Uit het IVRK en EVRM volgen eisen voor het stellen van leeftijdsgrenzen voor toegang
tot het recht op afstammingsinformatie en de onderbouwing daarvan. Met name uit artikel 8
EVRM volgt dat de wetgever moet onderbouwen waarom de leeftijdsgrenzen noodzakelijk
zijn in een democratische samenleving met het oog op de gezondheid, de goede zeden en/of
de rechten en vrijheden van anderen, zoals donoren en (wens)ouders. De wetgever zou
bijvoorbeeld moeten beargumenteren waarom deze (of andere te stellen) leeftijdsgrenzen
nodig zijn om jongere donorkinderen te beschermen, dus welke schade het jongere kinderen
zou opleveren om de gegevens eerder te krijgen, en/of waarom het een grotere inbreuk zou
zijn op de privacy van donoren en hun omgeving om donorgegevens aan jongere kinderen te
geven.
Het IVRK stelt geen leeftijdsgrenzen voor de toegang tot rechten als het recht op
afstammingsinformatie. Uit het verdrag en de uitleg die het VN-Kinderrechtencomité daaraan
geeft volgt dat alle kinderen, dus ook jonge kinderen, zoveel mogelijk zelf hun rechten moeten
kunnen uitoefenen en/of bij besluiten betrokken moeten worden, en dat hun belang
individueel moet worden beoordeeld, rekening houdend met onder meer (maar niet alleen)
hun leeftijd en ‘rijpheid’ (ontwikkelingsniveau). In artikel 5 IVRK is vastgelegd dat staten de
verantwoordelijkheid van ouders en de omgeving moeten respecteren om hun kind passend
te begeleiden bij het uitoefenen van hun kinderrechten, in lijn met hun “zich ontwikkelende
vermogens”. Dit zien we terug in Duitsland, waar het Bundesgerichtshof in een baanbrekende
uitspraak over donorconceptie de nadruk legde op de ouderlijke verantwoordelijkheid voor
de opvoeding.
Het begrip wils(on)bekwaamheid gaat uit van een individuele afweging waarbij wordt
gekeken of iemand in staat is om diens belangen redelijk te waarderen en op basis daarvan
beslissingen te nemen. In de Wgbo zijn voor de rechtszekerheid en duidelijkheid
leeftijdsgrenzen opgenomen (twaalf en zestien jaar) waarop kinderen over het algemeen als
wilsbekwaam worden beschouwd. Dat de Wdkb uitgaat van het begrip wils(on)bekwaamheid,
volgt impliciet uit het overnemen van de leeftijdsgrenzen uit de Wgbo. Er zijn echter twee
belangrijke verschillen tussen de Wdkb en de Wgbo. Het eerste verschil is dat de leeftijdsgrens
van twaalf jaar een andere invulling heeft gekregen in de Wdkb. In de Wgbo mag een
minderjarige vanaf twaalf jaar gezamenlijk met diens ouders beslissen; in de Wdkb mag een
minderjarige vanaf twaalf jaar een bepaald type gegevens ontvangen, maar nog niet alle

101

gegevens, dat kan pas vanaf zestien jaar. Het tweede verschil is dat onder de Wgbo individueel
afwijken van de leeftijdsgrens mogelijk is. Waar een arts individuele ervaringen van de patiënt
mee kan nemen in het gesprek en daardoor bijvoorbeeld een elfjarige als wilsbekwaam kan
beoordelen, is dat in de Wdkb met een strikte aanvraagprocedure niet mogelijk; er is immers
geen persoonlijke relatie tussen aanvrager en de instantie die de aanvraag beoordeelt. Uit
onderzoek van Hein (onder meer 2015) en Bruning et al. (2020) komt naar voren dat kinderen
op verschillende momenten als wilsbekwaam gezien kunnen worden, waarbij leeftijd een
onderscheidend kenmerk kan zijn, maar waarbij ook grote verschillen onderling tussen
kinderen kunnen bestaan.
Veel Nederlandse wetten maken gebruik van een of meerdere leeftijdsgrenzen en/of
een wilsbekwaamheidscriterium om onderscheid te maken tussen kinderen en jongeren wat
betreft rechten en plichten. Twaalf, veertien, zestien, achttien, 21 en 23 jaar zijn veel
voorkomende leeftijdsgrenzen, ook internationaal. De (vaak beperkte) onderbouwing hiervan
is steeds te herleiden naar één of meer van deze vier algemene argumenten:
•
•
•
•

rechtszekerheid en duidelijkheid;
het gelijkheidsbeginsel;
bescherming van (jongere) kinderen;
maatschappelijke en psychologische opvattingen/inzichten over de ontwikkeling van
kinderen.

De ene keer wegen beschermingsargumenten zwaarder, zoals bij de leeftijdsgrenzen voor
strafvervolging en slachtoffers van zedenmisdrijven; de andere keer wegen argumenten voor
meer zelfstandigheid en zelfbeschikking voor kinderen zwaarder.
Het verschilt per wet en per rechtsgebied of er leeftijdsgrenzen worden gesteld en zo
ja, welke, en of en zo ja, welke voorwaarden/zorgvuldigheidseisen er worden gesteld. Hier
eigen, voor de context specifieke keuzes in maken kan dus ook bij de Wdkb; het is niet zo dat
de wetgever móet aansluiten bij bijvoorbeeld de Wgbo. Sterker nog, hiervoor bespraken we
dat er relevante verschillen zijn tussen de Wdkb en gezondheids-/patiëntenwetten als de
Wgbo, waardoor aansluiten misschien juist minder logisch is. Een voorbeeld waar de wetgever
bewust niet heeft gekozen voor leeftijdsgrenzen is handelingsbekwaamheid. Daarvoor geldt
dat rechtshandelingen door kinderen en jongeren kunnen worden uitgevoerd als het “in het
maatschappelijk verkeer gebruikelijk” is dat kinderen die zelfstandig doen. Dit biedt meer
flexibiliteit dan een leeftijdsgrens waarbij rekening gehouden kan worden met het individuele
kind (zoals het IVRK benoemt) en de specifieke situatie én met veranderingen in het
maatschappelijke denken. Daarnaast doet zo’n systeem meer recht aan de
verantwoordelijkheid van de ouders en het feit dat een kind nooit op zichzelf staat, maar
onderdeel is van een gezins-/familiesysteem. Ook in Nederlandse wetten die wel
leeftijdsgrenzen noemen, is individuele afwijking daarvan vaak mogelijk op basis van een
wilsbekwaamheidscriterium; er staat dan dat kinderen vanaf een bepaalde leeftijd iets mogen,
of eerder als zij in staat zijn tot een redelijke waardering van hun belangen ter zake. In het
jeugd(straf)recht is het ook mogelijk om maatwerk te leveren per geval. De Wdkb biedt dit
soort mogelijkheden om maatwerk te leveren nu niet.
In het Verenigd Koninkrijk, Duitsland en andere landen waar donorkinderen
donorinformatie kunnen opvragen zijn de leeftijdsgrenzen voor het zelf opvragen van
donorgegevens hoger of gelijk aan de leeftijdsgrenzen in Nederland (namelijk minimaal
zestien jaar, en meestal achttien jaar voor het opvragen van de identiteit). De onderbouwing
102

van de leeftijdsgrenzen is ook in Duitsland en het VK beperkt en ook in die landen is er geen
consensus over of leeftijdsgrenzen moeten worden gesteld en zo ja, welke. In het VK ontstaat
er net als in andere landen steeds meer bewustzijn dat het systeem van een donorregister van
de overheid, inclusief bijbehorende leeftijdsgrenzen, door de opkomst van DNA-databanken
en sociale media onder druk komt te staan. Een verschil met Nederland, en een mogelijk
voorbeeld voor hoe het ook kan, is dat ouders in Duitsland en bijvoorbeeld Victoria (Australië)
en Nieuw-Zeeland de mogelijkheid hebben om de identiteit van de donor eerder op te vragen
dan de leeftijdsgrens voor kinderen. Ouders worden in deze landen dus meer in het proces
betrokken en krijgen zo de kans om (informatie over) de donor op hun eigen moment en
manier in de opvoeding in te passen.
In Duitsland is tegemoetgekomen aan de uitspraak van het Bundesgerichtshof tegen
een harde leeftijdsgrens. Het Hof oordeelde dat een leeftijdsgrens (van zestien jaar) vanwege
de eerdere informatiebehoefte niet wenselijk was en ook niet nodig gezien onder meer de
ouderlijke verantwoordelijkheid voor de opvoeding. De zestien-jaar grens is er toch gekomen,
maar wel met een mogelijkheid voor ouders om gegevens eerder op te vragen ‘in het belang
van het kind’. Duitse ouders met jonge kinderen (onder de vier jaar) die een aanvraag deden
voor gegevens, hebben deze informatie in de praktijk nog niet gekregen, omdat de
verantwoordelijke organisatie voor het register oordeelde dat hun kind te jong zou zijn.
Samenvattend is onze conclusie dat het stellen van leeftijdsgrenzen voor
donorgegevens vooral een politieke/maatschappelijke keuze is, waarvoor juridisch gezien wel
de in dit hoofdstuk genoemde randvoorwaarden gelden. Uit de analyse van leeftijdsgrenzen
in wetten in Nederland blijkt dat er veel variatie bestaat, ook tussen verschillende
rechtsgebieden. Het gelijktrekken van leeftijdsgrenzen en zorgvuldigheidseisen kan voor meer
duidelijkheid en eenheid zorgen. In ieder geval moeten keuzes bewust worden gemaakt en
beargumenteerd. Het valt te overwegen om het hele stelsel van leeftijdsgrenzen ooit in zijn
geheel te herzien, zoals ook Bruning et al. aanbevolen voor het procesrecht (Bruning et al.,
2020, pp. 274-275) en zoals ook volgt uit het rapport van de RVS over leeftijdsgrenzen (RVS,
2018, pp. 11 en 58-59). Ook van belang is dat uit het IVRK en uit de wettelijke systemen in
onder meer Duitsland en het VK blijkt dat een grotere rol voor (begeleiding door) ouders van
donorkinderen en het meenemen van het hele netwerk rondom alle betrokkenen wenselijk
kan zijn.

103

Literatuur
Allan, S. (2017). Donor conception and the search for information: from secrecy and
anonymity to openness. Routledge.
Akerboom, C.P.M., Dute, J.C.J., Gevers, J.K.M., Nys, H., Winter, H.B. & Woestenburg, N.O.M.
(2011). Thematische wetsevaluatie: Wilsonbekwaamheid en vertegenwoordiging.
Den Haag: ZonMw.
Blyth, E. & Frith, L. (2015). Access to genetic and biographical history in donor conception:
An analysis of recent trends and future possibilities. Routledge.
Bol, M.W. (1991). Leeftijdsgrenzen in het strafrecht. Arnhem: Gouda Quint b.v.
Bruning, M.R., Smeets, D.J.H., Bolscher, K.G.A., Peper, J.S. & de Boer, R. (2020). Kind in
proces: van communicatie naar effectieve participatie, Meijers-reeks nr.
335.
Nijmegen: Wolf Legal Publishers.
Bundesärtztekammer
(2016).
Stellungnahme
der
Bundesärztekammer
zum
Referentenentwurf des Bundesministeriums für Gesundheit für ein Gesetz zur
Regelung des Rechts auf Kenntnis der Abstammung bei heterologer Verwendung
von Samen. Berlin: Bundesministerium für Gesundheit.
Commissie-Wiarda (1971). Rapport van de commissie voor de herziening van het
Kinderbeschermingsrecht. Staatsuitgeverij.
Deutschen Instituts für Jugendhilfe und Familienrecht (2016). Hinweise zum
Referentenentwurf des Bundesministeriums für Gesundheit für ein Gesetz
zur
Regelung des Rechts auf Kenntnis der Abstammung bei heterologer
Verwendung
von Samen. Berlin: Bundesministerium für Gesundheit.
Deutscher Familiengerichtstag (2016). Stellungnahme zum Referentenentwurf des
Bundesministeriums für Gesundheit für ein Gesetz zur Regelung des Rechts auf
Kenntnis der Abstammung bei heterologer Verwendung von Samen. Berlin:
Bundesministerium für Gesundheit.
De Vries, A.D.W. & van Tricht, F.J.G. (1905). Geschiedenis der wetgeving op de misdadige
jeugd. Haarlem: H.D. Tjeenk Willink.
Doek, J. E. (1998). De minderjarige in het gezondheidsrecht: Bekwaam en in staat tot een
redelijke waardering van zijn belangen. Tijdschrift voor Gezondheidsrecht, (1), 215.
Gezondheidsraad (1987). Zorgvuldigheidseisen euthanasie. Gezondheidsraad.
Hein, I. M. (2015). Children’s competence to consent to medical treatment or research.
Amsterdam University Press.
Hermans, H.E.G.M. (1990). Gezondheidsrecht en minderjarigen. Kluwer-Deventer.
Ishii, T. & De Miguel Beriain, I. (2022). Shifting to a model of donor conception that
entails a communication agreement among the parents, donor, and offspring. BMC
Medical Ethics 23:18 https://doi.org/10.1186/s12910-022-00756-1
KNMG (2004). Informatie en toestemming. Van wet naar praktijk. Implementatie van de
WGBO. KNMG: Utrecht.
Legemaate, J. (2016). De wilsbekwaamheid van minderjarige patiënten. Tijdschrift voor
Familie- en Jeugdrecht, 38(6), 134-138. [FJR 2016/33].
Lindenberg, K., & Van Dijk, A.A. (2016). Herziening van de zedendelicten?.
Rijksuniversiteit Groningen.
Mayer, N. (2014). Auskunftsansprüche betreffend die Identität des biologische Vaters. Dr.
Kovac.
104

Mulligan, A. (2022). Anonymous gamete donation and Article 8 of the European
Convention on Human Rights: The case for incompatibility. Medical Law
International, 22(2), 119–146. https://doi.org/10.1177/09685332221096210
Raad voor het Jeugdbeleid (1992). De naam van de ooievaar: een advies over de registratie
van donorgegevens bij kunstmatige inseminatie. Raad voor het Jeugdbeleid.
Raad
voor
Strafrechtstoepassing
en
Jeugdbescherming
(2021).
Advies
adolescentenstrafrecht. RSJ.
Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming (2017). Verhoging strafrechtelijke
minimumleeftijd in context. RSJ Den Haag.
Raad voor Volksgezondheid en Samenleving (2018). Leeftijdsgrenzen. Betere kansen voor
kwetsbare jongeren. Den Haag: RVS.
Smidt, H.J. (1891). Geschiedenis van het Wetboek van Strafrecht: volledige verzameling
van regeeringsontwerpen, gewisselde stukken, gevoerde beraadslagingen II. H.D.
Tjeenk Willink
Staatscommissie Euthanasie, (1985). Rapport van de staatscommissie Euthanasie.
Staatsuitgeverij.
Staatscommissie Herijking Ouderschap, (2016). Kind en ouders in de 21ste eeuw.
Rijksoverheid.
Van der Bijl, I. (2010). De leeftijdsgrenzen in het strafrecht. Universiteit van Tilburg.
Van der Linden, F.J. (1985). Sociopolitieke oriëntaties van adolescenten, In: Politieke
socialisatie-theorie onderzoek toepassing. Dekker, H. e.a. (red.). Educaboek.
Verheij, A. J. (2013). Aansprakelijkheid van minderjarigen gewogen: Zijn neurologische en
criminologische data relevant voor bepaling van de leeftijdsgrenzen van artikel 6:164
BW en artikel 6:169 BW? In W. H. van Boom, I. Giesen, & A. J. Verheij (Eds.),
Capita Civilologie: Handboek Empire en Privaatrecht (pp. 565-584).
(Civilologie/Civilology). Boom Juridische uitgevers.
Woestenburg, N.O.M., Frederiks, B.J.M., Dorscheidt, J.H.H.M., Floor, T., Bloemhoff, C.E. &
Winter, H.B. (2019). Tweede evaluatie Wet donorgegevens kunstmatige bevruchting.
Den Haag: ZonMw.
Wetgeving
• Alcoholwet
• Boek 1 Burgerlijk Wetboek
• Boek 6 Burgerlijk Wetboek
• Concept Regeling levensbeëindiging kinderen 1-12 jaar
• Concept wetsvoorstel Kind, draagmoederschap en afstamming
• Drank- en horecawet/Alcoholwet
• Jeugdwet
• Leerplichtwet 1901 en 1969
• Opiumwet
• Participatiewet
• Tabakswet
• Wet donorgegevens kunstmatige bevruchting
• Wet langdurige zorg
• Wet maatschappelijke ondersteuning 2015
• Wet medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen
• Wet op de Geneeskundige Behandelingsovereenkomst
105

•
•
•
•
•
•

Wet op de orgaandonatie
Wet publieke gezondheid
Wet toetsing levensbeëindiging (Euthanasiewet)
Wetboek van Strafrecht
Wetboek van Strafvordering
Zorgverzekeringswet

Rechtspraak
• Hoge Raad (HR) 18 maart 2016, ECLI:NL:HR:2016:452 (Statusvoorlichting).
• EHRM 7 juli 1989, ECLI:CE:ECHR:1989:0707JUD001045483 (Gaskin).
• HR 15 april 1994, NJ 1994, 608 (Valkenhorst II), m.nt. W.C.E. HammersteinSchoonderwoerd.
• Rb Den Haag 2 juni 2021, ECLI:NL:RBDHA:2021:5461.
• Rb Gelderland 24 maart 2021, ECLI:NL:RBGEL:2021:1388.
• Bundesgerichtshof 28 januari 2015 (XII ZR 201/13).

106

II.3 Psychologische literatuurstudie
Astrid Indekeu

II.3.1 Inleiding
Deze psychologische literatuurstudie heeft tot doel de deelvragen 6 en 7 te beantwoorden. In
dit literatuuronderzoek gaan we na wat er bekend is over:
•
•

•
•

de ervaringen van donorkinderen met de leeftijdsgrenzen waarbij toegang gegeven
wordt tot informatie over de donor; het persoonlijk welbevinden van donorkinderen
en de gezinsrelaties (emotionele en sociale aspecten);
de eventuele kwetsbaarheden en beschermende factoren gedurende de ontwikkeling
van het kind en de levensloop van het gezin die belangrijk zijn in het opvragen van
informatie over de donor;
de cognitieve ontwikkeling van kinderen in de context van donorconceptie;
en ten slotte wat bekend is over donorkinderen met een gekende donor waarbij
donorkinderen vanaf jonge leeftijd contact kunnen hebben met de donor.

Het literatuuronderzoek spitst zich toe op psychologisch wetenschappelijke peer-reviewed
studies binnen het veld van donorconceptie met een focus op de ervaringen van (adolescente)
donorkinderen. Bevindingen van kwalitatieve studies, kwantitatieve studies, en reviewstudies worden geïncludeerd.
In deze literatuurstudie kiezen we voor een ontwikkelingspsychologische benadering
en gezinsbenadering. Een ontwikkelingspsychologische benadering, omdat het eventueel
opvragen van informatie over de donor een proces is dat al op jonge leeftijd start. Het begint
op het moment dat ouders hun kind beginnen te vertellen over de donorconceptie en de mate
waarin het kind op dat moment cognitief begrijpt wat donorconceptie inhoudt. Het begrip
ontwikkelt zich verder gedurende de kindertijd en adolescentie. Daarnaast benaderen we
donorconceptie vanuit een gezinsinvalshoek omdat een kind niet opgroeit in een vacuüm
maar in een gezinscontext waarbij het niet alleen afhankelijk is van anderen (bijvoorbeeld om
informatie te krijgen over de donorconceptie), maar ook beïnvloed wordt door anderen (Van
Parys et al, 2016a Zadeh et al.,2017b). Het beeld dat kinderen van de donor vormen, wordt
aanvankelijk gevormd door de informatie en het gezinsverhaal dat de ouder(s) hen
overbrengen. Hoe jonger het kind, hoe meer het kind afhankelijk is van de ouder en het
verhaal meer gevormd wordt door de ouder. Naarmate kinderen opgroeien, worden zij
zelfstandiger en kunnen zij zich meer een eigen beeld vormen (Van Parys et al, 2016a; Zadeh
et al., 2017b). Daarnaast is de ontwikkeling van identiteit hoe dan ook een sociaal proces dat
gebeurt in relatie met anderen, zoals familieleden en het sociaal netwerk (Harrigan et al.,
2015). Tenslotte gaat donorconceptie niet enkel over de conceptie van het kind, maar
evenzeer over de ontstaansgeschiedenis van een gezin waarin ouders betrokken zijn en hun
eigen belevingen en inbreng hebben (Daniels & Thorn, 2001).

107

II.3.2 Eerste algemene bevindingen uit de literatuur
Vooraleer we overgaan tot het bespreken van de resultaten van het literatuuronderzoek,
bespreken we eerst beperkingen van de onderzoeken en belangrijke algemene
ontwikkelingen vanuit het onderzoeksveld.
1)
Onderzoek waarin donorkinderen zelf bevraagd werden is nog zeer beperkt
Het onderzoek naar de ervaringen van donorkinderen staat nog in zijn kinderschoenen en kent
beperkingen. Zo waren er tussen 2000 en 2011 wereldwijd twaalf studies (verschillende
publicaties) waarbij donorkinderen zelf aan het woord kwamen (Blyth et al, 2012). Tussen
2010 en 2017 kwamen daar tien nieuwe studies (meerdere publicaties) bij (Canzi et al., 2019).
Ondanks de toename in studies betreft het merendeel ervaringen van jongeren geboren na
anonieme spermadonatie. Studies over de ervaringen van jongeren met een identificeerbare
spermadonor zijn uitzonderlijk. Mede omdat de meeste landen die de anonimiteit hebben
afgeschaft, deze pas rond 2004-2006 afschafte en jongeren vanaf 2021 en volgende jaren de
leeftijd hebben waarop ze informatie kunnen opvragen (zijnde zestien of achttien jaar). De
landen die eerder de anonimiteit hebben afgeschaft (Oostenrijk, 1992; Australische staat
Victoria, 1998; Zwitserland, 2001) hebben hierover (nog) niet gepubliceerd. Bovendien toonde
een literatuurreview (Indekeu et al., 2021b) aan dat in het merendeel van de studies (17/21)
die de motieven en factoren onderzochten die invloed hebben op het al dan niet interesse
hebben in en/of zoeken naar de donor, jongeren boven de achttien jaar zijn (totale range was
9-74 jaar).
De grootte van de steekproeven in de studies naar de ervaringen van donorkinderen
kent een grote variatie van 6 tot 741 deelnemers (review Canzi et al., 2019) of 23 tot 488
(review Indekeu et al., 2021b) afhankelijk van de onderzoeksmethodologie (kwalitatieve of
kwantitatieve methodologie) en gebruikte methode (grotere steekproeven betreffen veelal
online bevragingen). Studies zijn, op enkele prospectieve follow-up studies na, steeds
gekenmerkt door self-selected bias. Deelnemers hebben al een interesse in het thema en
rekruteringsbronnen die aangesproken worden zijn vaak organisaties die informatieuitwisseling of contact tussen donor en donorkinderen aanmoedigen.
2)
Niet alleen de donor is belangrijk maar ook donorhalfbroers en/of -zussen
In het debat rondom donoranonimiteit lag de focus op toegang tot informatie over de donor.
Echter, de laatste jaren verschijnen er meer en meer studies over contact met donorhalfbroers
en/of -zussen (bijvoorbeeld Jadva et al., 2010; Blyth, 2012; Freeman et al., 2014; Hertz &
Nelson, 2019; Scheib et al., 2020; Indekeu et al., 2021a). Er zijn verschillende scenario’s
mogelijk rondom de zoektocht naar donorhalfbroers en/of -zussen: ze worden bewust
gezocht door donorkinderen; ze worden gevonden in de zoektocht naar de donor; en er wordt
actief naar hen gezocht door ouders die hun kinderen van kleins af aan al met hen in contact
willen brengen zodat hun relatie meer kan lijken op broers en zussen die samen opgroeien.
Dat laatste scenario komt terug in de resultaten van studies die laten zien dat solomoeders op
zoek gaan naar donorhalfbroers en/of -zussen om hun kind zo meer ‘familie’ te geven (Indekeu
et al., 2021b). Donorkinderen ervaren het contact met donorhalfbroers en/of -zussen vaak als
meer ontspannen dan het contact met de donor. Dit wordt deels veroorzaakt omdat zij in
eenzelfde leeftijdsgeneratie zitten (Freeman et al., 2014). Behalve dat donorhalfbroers en/of
-zussen een ‘alternatieve bron voor genetische informatie’ kunnen zijn, worden zij ook als een
steun ervaren in wat het betekent om geboren te zijn na donorconceptie. Ze zijn
leeftijdsgenoten en ervaringsdeskundigen die elkaar helpen (Scheib et al., 2020). Tot slot
108

wordt het contact tussen donorhalfbroers en/of -zussen onderling als minder bedreigend
ervaren door de ouders (Freeman et al., 2014).
3)
Contact tussen donorkind en donor vindt plaats en creëert netwerken
Uitwisseling van donorinformatie werd aanvankelijk gezien als een informatie-uitwisseling en
eventueel contact tussen twee individuen: een donorkind en de donor. Studies tonen meer
en meer aan: dat het contact niet beperkt is tot deze twee personen, noch tot alleen hun
families; dat hierbij meerdere personen betrokken zijn; dat er netwerken gevormd worden
van mensen die via de donorconceptie met elkaar verbonden zijn; en dat deze netwerken zich
voortdurend uitbreiden (zie bijvoorbeeld Cahn, 2013; Freeman et al., 2014; Gilman, 2020;
Hertz & Nelson, 2019; Mamo, 2005; Nordqvist & Smart, 2014; Nordqvist, 2019 en ESHRE
Campus Course, 2020). Het is moeilijk voor een donorkind om alle implicaties te overzien van
een informatieaanvraag, omdat de aanvraag niet alleen kan leiden tot contact met de donor,
maar ook met meerdere personen en netwerken.
4)
Onderzoek op lange termijn ontbreekt nog
Er bestaan studies die hebben onderzocht wat factoren zijn die interesse in en eventueel
contact met de donor mee vormgeven (review Indekeu et al., 2021). Er zijn echter zeer beperkt
eerste bevindingen over ervaringen wanneer contact heeft plaatsgevonden (Scheib et al.,
2017, BADOK II-studie NL, Lampic et al., 2022). Deze studies zijn momentopnamen, omdat zij
alleen het moment van contact onderzochten. Follow-up onderzoek naar de relaties die
ontstaan zijn na het contact is zeldzaam (bv Goldberg & Allen, 2013). Ervaringen kunnen
veranderen in de loop van de tijd en vervolgstudies zijn dan ook erg belangrijk om inzicht te
krijgen in hoe deze relaties zich verder ontwikkelen of dat het blijft bij een eenmalig contact.
Dat is op dit moment nog niet bekend. Onderzoekers gebruiken de term ‘relationeel
pionieren’, omdat de relatie tussen donorkind en donor nieuw is en voortdurend in beweging.
Er zijn nog geen social scripts voor de omgang met deze nieuwe relaties (Klotz, 2016). Alle
betrokkenen (ouders, donorkinderen, donoren) zijn zoekende naar de betekenis die zij willen
geven aan deze relaties.

II.3.3 Wat zijn de ervaringen van donorkinderen met betrekking tot de
leeftijdsgrenzen?
Wereldwijd zijn donorkinderen nog niet gevraagd naar hun ervaringen met leeftijdsgrenzen.
Dit is te verklaren doordat eerste studies zich hebben gericht op de ervaringen van
donorkinderen met donorconceptie an sich. Bovendien had de eerste generatie
donorkinderen veelal een anonieme donor en groeiden zij op in geheimhouding. De algemene
behoefte aan informatie, openheid en eigen beschikkingsrecht kwam in deze eerste studies
naar voren (Mahlstedt et al., 2008; Blyth et al., 2012; Klotz, 2016). Vervolgens werd duidelijker
dat informatie over de donor belangrijk is voor de identiteitsontwikkeling. De vervolgvraag
wanneer deze informatie dan het beste toegankelijk gemaakt kan worden, is nog niet expliciet
onderzocht.
Slechts drie studies geven summiere informatie over de leeftijdsgrens. Zowel Scheib et
al. (2017) als Koh et al. (2020) vonden dat respectievelijk 37% en 33% van de donorkinderen
in hun studiepopulatie, donorkinderen met een identificeerbare donor uit moeder-moedergezinnen en die de leeftijdscriteria hadden bereikt, een aanvraag voor donorinformatie had
109

ingediend. Van de 37% in de studie van Scheib et al. (2017) diende daarbij 20% een aanvraag
in vóórdat ze de leeftijdscriteria van achttien jaar bereikt hadden. Echter op de leeftijd van 1217 hadden 67% van de donorkinderen aangegeven dat zij van plan waren om de
donorinformatie op te vragen zodra dit mogelijk was, 33% dacht de informatie niet op te
vragen of was nog niet zeker (Scheib et al., 2005). In beide studies (Scheib et al., 2017; Koh et
al., 2020) vond de aanvraag veelal binnen twee jaar na de leeftijdsgrens van achttien jaar
plaats. In Lampic et al. (2022) kwam naar voren dat 7% van de donorkinderen die de
leeftijdsgrens bereikt hadden, een aanvraag hadden ingediend, en 78% deed dit binnen twee
jaar na het bereiken van de leeftijdsgrens of binnen twee jaar nadat ze ingelicht waren over
de donorconceptie op volwassen leeftijd.
De ontwikkeling van online DNA-databanken zorgt ervoor dat mensen zelf op zoek
kunnen gaan naar informatie over de donor of donorhalfbroers en/of -zussen. Hierdoor zijn
ze minder afhankelijk van derden, zoals overheidsinstanties en vruchtbaarheidsklinieken. Zo
gebruiken sommige volwassene donorkinderen met een anonieme donor het internet om
donorverwanten te vinden (Blyth, 2012). Maar ook ouders nemen het initiatief en anticiperen
op vragen van hun nog jonge kind (Kelly & Dempsey, 2017; gemiddelde leeftijd 5 jaar). De
ontwikkelingen op het internet doen binnen het veld van donorconceptie de vraag rijzen wie
de poortwachters in de toekomst zullen zijn van de donorinformatie (Mechanick Braverman,
2010; Woodward, 2015).

II.3.4 Wat is bekend over de kwaliteit van gezinsrelaties en het persoonlijk
welbevinden van donorkinderen tijdens hun ontwikkeling (Emotionele
aspecten)
In een follow-up onderzoek (Golombok, 2015) onder donorkinderen tot de leeftijd van
veertien jaar werden het welzijn van het kind en de ouders, de emotionele betrokkenheid van
ouders en gezinsrelaties onderzocht. De studie toont aan dat er geen verschillen zijn tussen
heteroseksuele, lesbische of eenoudergezinnen na donorconceptie en gezinnen na IVF of
zonder medische hulp. Het follow-up onderzoek werd beëindigd op de leeftijd van veertien
jaar, omdat de onderzoekers het onethisch vonden het onderzoek voort te zetten bij
betrokken deelnemers die niet ingelicht waren over de donorconceptie.
Daar waar een follow-up onderzoek (Ilioi et al., 2019) geen verschil vond in het
welbevinden van ouders en kinderen op de leeftijd van veertien jaar tussen gezinnen die wel
en niet open waren over de donorconceptie, tonen literatuurreviews (Mahlstedt et al., 2010;
Blyth et al., 2012) en studies over de retrospectieve ervaringen van volwassen donorkinderen
die vaak opgroeiden in geheimhouding (Freeman en Golombok, 2012; Hertz et al., 2013), dat
zij openheid over de donorconceptie en toegang tot informatie van de donor belangrijk vinden
voor hun welbevinden. Donorkinderen die op latere leeftijd geïnformeerd worden over
donorconceptie, rapporteren vaker negatieve gevoelens.
Binnen de groep van de gezinnen die open zijn over de donorconceptie, hebben de
gezinnen die over donorconceptie vertelden voordat het kind zeven jaar was meer warme
relaties en de kinderen een beter psychologisch welzijn tijdens de adolescentie (Ilioi et al,
2016) dan de gezinnen die pas na zeven jaar met hun kind hierover begonnen te praten. Dit is
tegengesteld aan het denkbeeld in de beginjaren van donorconceptie dat vroege openheid
belastend zou zijn voor het kind. Studies (Lalos et al., 2007; Mac Dougall et al., 2007; Blake et
al., 2010) gaven ook aan dat donorkinderen in de lagere schoolleeftijd (5-12 jaar) veelal
110

neutraal reageren wanneer ze verteld worden over de donorconceptie en weinig vragen
stellen. De informatie wordt eerder feitelijk dan emotioneel opgenomen.
De follow-up onderzoeken tonen aan dat de kwaliteit van de gezinsrelaties en de
bredere sociale omgeving belangrijker zijn voor het welbevinden van kinderen dan het aantal,
het geslacht, de seksuele oriëntatie van de ouders of de genetische verwantschap met de
ouder(s) (voor een overzicht van de studies zie: Golombok, 2020). Recent is onderzoek daarom
meer gericht op wat er binnen de gezinnen gebeurt in plaats van op eventuele verschillen
tussen gezinsvormen. Zo stelde Slutsky et al. (2016) vast dat donorkinderen (12-19 jaar) met
een veilige hechting meer interesse hadden om het thema donorconceptie te exploreren dan
jongeren met een onveilige of ambivalente hechting. Die nieuwsgierigheid en interesse is
echter essentieel, omdat het juist tijdens de identiteitsontwikkeling belangrijk is dat jongeren
aspecten van zichzelf gaan verkennen om vervolgens te beslissen welke elementen ze
meenemen in hun identiteit en welke niet. Donorkinderen met een onveilige of ambivalente
hechting toonden minder interesse of vermijdend gedrag. Hechtingsrelaties kunnen ook
invloed hebben op hoe donorkinderen over de donor denken. Zo vonden Zadeh et al. (2017)
dat veilige hechtingsrelaties bij donorkinderen (13-17 jaar) geassocieerd zijn met een positieve
omschrijving en beleving van de donor (nog voor er contact is geweest) en dat jongeren met
een onveilige, ambivalente hechting eerder een negatief beeld van de donor hadden. Tot slot
vonden Lozano et al. (2019) geen causaal verband tussen hechtingsrelaties en interesse naar
contact bij donorkinderen van 18-74 jaar. Wel waren er indicaties dat donorkinderen met een
onveilige hechting meer interesse toonden in de donor, maar ondanks deze grotere
nieuwsgierigheid gingen ze niet meer op zoek naar de donor en namen ze juist meer afstand
van donorconceptie. Het zoeken naar of contact met de donor kan namelijk tegelijkertijd
aanspreken en afstoten. Hierdoor wordt contact met de donor als iets spannends en
emotioneels ervaren en zijn een veilige hechting als (thuis)basis nodig om vanuit te vertrekken
en om bij terug te komen voor steun. Donorkinderen met een onveilige hechting missen die
(thuis)basis waardoor ze minder effectief contact gaan zoeken.
Over het welzijn van donorkinderen die contact hebben met de donor is nog zeer
weinig bekend. Algemeen geven de onderzoeken onder volwassen donorkinderen positieve
ervaringen aan (zie review Indekeu et al., 2021; BADOK II-studie), al zijn er ook enkele
meldingen van negatieve ervaringen. Bijvoorbeeld dat de identificeerbare donor contact
weigert (Scheib et al., 2017), of dat verwachtingen over het contact niet overeenkomen (Koh
et al., 2020). Dit betrof steeds donorjongeren van achttien jaar of ouder. Nederlands
onderzoek (BADOK II-studie) naar de ervaringen van donoren en donorkinderen met hun
onderling contact, benoemde dat de leeftijd van het donorkind ook een impact had op
sommige donoren. Hoe jonger de leeftijd van het kind, hoe meer spanning dit voor de donor
kon geven, omdat zij enerzijds het donorkind als kwetsbaarder ervoeren en anderzijds
mogelijk zelf minder beschikbaar waren door werk en een eigen jong gezin.

II.3.5 Op welke leeftijd begint een kind de concepten donorconceptie en
donor te begrijpen?
Voordat een kind begrijpt wat donorconceptie betekent, wat er anders is ten opzichte van
natuurlijke conceptie en wat de implicaties van donorconceptie zijn, zal het kind eerst een
aantal basisbegrippen moeten begrijpen, waaronder: menselijke voortplanting, overerving
(wat kan wel en niet overgeërfd worden en welke vormen van overerving zijn er) en
111

verwantschap (wat maakt dat iemand wel of niet verwant is). In de literatuurstudie zijn we
vertrokken van wat er vanuit onderzoek met donorkinderen geweten is over hun begrip van
donorconceptie, donor.
II.3.5.1 Beperkingen van onderzoeksgegevens
Het onderzoek naar hoe donorkinderen donorconceptie en de donor conceptualiseren kent
beperkingen. Studies worden gekenmerkt door klein aantal deelnemers. Verschillende studies
meldden dat een aantal van de kinderen nog niet ingelicht waren over de donorconceptie en
daardoor niet bevraagd konden worden. Toestemming van ouders was er als het kind
ontspannen genoeg was om over het thema te praten. Wanneer het kind een thema niet
spontaan meldde of onrust vertoonde, werd er vanuit ethische redenen niet verder gevraagd.
Zo kon het zijn dat een kind niet spontaan met vreemden ging praten over bepaalde aspecten
of uit loyaliteit (en in aanwezigheid van de ouders) elementen niet vertelde.
II.3.5.2 Wanneer beginnen kinderen te begrijpen wat donorconceptie betekent?
Donorkinderen jonger dan tien jaar tonen weinig besef van wat donorconceptie inhoudt. Zo
vonden Zadeh et al. (2017a) dat 4-9 jarigen (n=47, gemiddelde leeftijd 5,7 jaar) die opgroeiden
in solomoeder-gezinnen veelal geen besef hebben van donorconceptie noch van de donor. Ze
spraken bijvoorbeeld over ‘donut’ in plaats van ‘donor’ en ze gaven een eigen fantasieinvulling aan de donor. Ook de afwezigheid van een vader werd - op één kind na - niet
spontaan genoemd, ondanks dat het een zichtbaar gezinskenmerk is voor de kinderen. Ook
op 7-jarige leeftijd is het begrip over donorconceptie nog zeer beperkt. Blake et al. (2010)
stelden vast dat 7-jarigen (n=12) die opgroeiden in een moeder-vader-gezin na eicel- of
spermadonatie wel de basiselementen konden herhalen uit het verhaal dat hun ouders hen
verteld hadden: “We hadden materiaaltekort”, “een vriendelijke meneer/mevrouw heeft ons
geholpen”. Vaak ontbraken er echter elementen of was de samenhang incoherent. Ook
wanneer de ouders al vanaf 4-5 jaar waren begonnen met het donorconceptieverhaal te
vertellen. Ook Malmquist et al. (2014), die 5-8 jarigen (n=12) die opgroeiden in moedermoeder-gezinnen interviewden, kwamen tot dezelfde bevindingen. De omschrijving van hun
familie als ‘een familie zonder een vader’, was wel algemeen aanwezig.
Op 10-jarige leeftijd (n=20 kinderen) konden de kinderen die opgroeiden in moedervader-gezinnen langere en meer gedetailleerde antwoorden geven over wat donorconceptie
inhield in vergelijking met de antwoorden van 7-jarigen (Blake et al., 2010). Vanfraussen et al.
(2001) kwamen tot eenzelfde conclusie bij kinderen die opgroeiden in moeder-moedergezinnen (n=41, gemiddelde leeftijd 9 jaar).
Verschillende onderzoekers (Vanfraussen et al., 2001; Lycett et al., 2005; Lalos et al.,
2007; Blake et al., 2010) toonden aan dat het thema donorconceptie maar zeer weinig aan
bod kwam binnen het gezin. Volgens ouders komt het thema donorconceptie gemiddeld één
tot vier keer per jaar aan bod bij kinderen onder de tien jaar. Ook op de leeftijd van 10 jaar
gaven kinderen aan weinig met vrienden of familie over het thema te spreken. Dit kan zijn
door eventuele ongemakkelijkheid bij de ouders om over donorconceptie te praten (Blake et
al, 2010, Van Parys et al, 2016a; zie verder bij X.X) of omdat andere zaken op dat moment
interessanter zijn in hun leven (Blake et al., 2014; Van Parys et al, 2016a). Sommige kinderen
gaven aan zich te schamen wanneer ze met anderen over het thema spraken (Blake et al.,
112

2014). Uit deze studies blijkt dat praten over donorconceptie een continu doorlopend proces
is in plaats van een eenmalige mededeling, omdat kinderen stapsgewijs de concepten
donorconceptie en donor begrijpen.
II.3.5.3 Hoe kijken kinderen naar de donor?
Nadat het verhaal over de conceptie verteld is, komt in tweede instantie meer concreet de
donor of vragen over de donor aan bod (Isaksson, 2015). Ook het beeld dat kinderen zich
vormen van de donor is een proces dat de ontwikkeling van het kind volgt.
Op jonge leeftijd (onder de tien jaar) lijken kinderen in solomoeder-gezinnen of moedermoeder-gezinnen meer bezig te zijn met de afwezigheid van een vader dan de donor. Ouders
ervaren dit doordat kinderen vooral vragen stelden over de afwezigheid van een vaderfiguur.
Zij vroegen bijvoorbeeld: “Waarom heb ik geen vader zoals andere kinderen?” (Malmquist et
al., 2014; Zadeh et al., 2017). Slechts een enkele ouder meldt nieuwsgierigheid naar de donor.
Ook vanaf de leeftijd van tien jaar is er nog een grote variatie te zien in de interesse van
donorkinderen naar de donor. Dit varieert van nieuwsgierigheid naar bijvoorbeeld uiterlijke
gelijkenissen met de donor, tot geen interesse in de donor (Vanfraussen et al., 2001, 2003;
Blake et al., 2014). Het blijft moeilijk vast te stellen of kinderen daadwerkelijk geen interesse
hebben of geen interesse uiten omdat ze loyaal zijn naar hun ouders (Vanfraussen et al., 2003;
en zie verder onder II.3.6.
Nieuwsgierigheid is een algemene motivatie die donorkinderen aangeven wanneer ze
gevraagd worden naar hun interesse voor de donor (review Indekeu et al., 2021b). Vragen
zoals “hoe ziet de donor eruit, heb ik bepaalde kenmerken met de donor gemeenschappelijk,
wat voor persoon is hij,..” komen al op jonge leeftijd voor. Andere motieven die in studies
gemeld worden (review Indekeu et al., 2021b) situeren zich eerder op een cognitief complexer
niveau. Zij komen daarom ook vooral vanaf de adolescentie voor, bijvoorbeeld: “om mezelf
meer te begrijpen, om mijn eigen levensverhaal te vervolledigen, om mijn
afstammingsgeschiedenis en verhaal te kennen, om mezelf te kunnen situeren in een groep
van verwanten/ niet-verwanten, of om medische informatie te verkrijgen.”
Het verhaal van het gezinsontstaan is een co-creatie van ouders en kinderen en
kinderen nemen hierin een actieve rol (Isaksson et al., 2016, Van Parys et al., 2016a).
Desondanks zijn kinderen in het begin afhankelijk van de informatie en de termen die ze
krijgen van hun ouders over donorconceptie (Van Parys et al., 2016a). Vaak zijn ouders
directief in de woorden die ze wensen dat hun kind gebruikt om de donor te benoemen (van
Parys et al., 2016a) waarbij het woordgebruik verschillende functies kan hebben (zie verder
II.3.6). Welk woord kinderen gebruiken om de donor te omschrijven, bijvoorbeeld donor,
zaadje, vriendelijke meneer, papa, is dus vaak ingegeven door de informatie die ze van de
ouders krijgen of uit de kinderboekjes die ouders voorlezen en waar een bepaalde visie in is
meegegeven. Hierdoor is het vaak geen directe weergave van de eigen visie. Naarmate
kinderen ouder worden (na tien jaar) en zelf meer begrijpen over biologie en overerving,
kunnen ze meer een eigen beeld gaan vormen en eigen sociale betekenis van de donor en
donorhalfbroers en/of zussen.

113

II.3.5.4 Wanneer begrijpen kinderen iets van erfelijkheid?
Studies bij kinderen geboren zonder medische hulp hebben aangetoond dat kinderen vanaf
ongeveer zeven jaar de basisbegrippen van biologische overerving beginnen te begrijpen
(Gregg et al., 1996; Williams & Smith, 2010). Zij beginnen te begrijpen dat je kenmerken kunt
‘krijgen’ van je ouders of door geboorte. Naarmate het kind ouder wordt zal deze kennis meer
verfijnen. Zo zal kennis over overerving meer gediversifieerd geraken, zij krijgen een meer
genuanceerd beeld over het verschil in overerving tussen fysieke en
persoonlijkheidskenmerken. Dit beeld zal bovendien ruimer gesitueerd worden, bijvoorbeeld
dat overerving binnen de ruimere familie gaat en niet alleen via ouders. Tot slot hebben
kinderen rond de leeftijd van veertien jaar ook meer inzicht in de principes van overerving,
zowel de genetische achterliggende processen, als ook ‘overerving’ door sociale processen
(Williams & Smith 2010).
II.3.5.5 Wanneer en hoe begrijpen kinderen verwantschap?
Naast ‘overerving’ is er het aspect hoe kinderen de donor zien in de context van verwantschap.
De donor is genetisch verwant aan hen, maar welke sociale betekenis geven ze aan de donor?
Wordt de donor gezien als familie of niet? Kinderen kunnen in de loop van de tijd verschillende
criteria gebruiken om te bepalen wie wel en niet familie is. Jonge kinderen kunnen
bijvoorbeeld familie baseren op biologische verwantschap (Roe et al., 2006), frequentie van
contact (Perlesz et al., 2006) en emotionele betrokkenheid (Mason & Tipper, 2008). Zo zien
we dan ook dat sommige 4-jarige donorkinderen de donor als behorend tot de familie zagen,
anderen niet, en weer anderen donorhalfbroers en/of -zussen als familie zagen (Zadeh et al.,
2017a). Maar ook voor 7-13-jarige donorkinderen is het nog een uitdaging de sociale en
biologische banden relationeel te plaatsen. Zo konden sommigen de biologische en sociale rol
van de donor scheiden, andere vermengden de twee rollen, of ze vielen samen. Een
literatuurreview (Canzi et al., 2019) gaf aan de donor verschillend gepercipieerd wordt en dit
bij alle verschillende gezinsvormen (moeder-vader, solomoeder en moeder-moedergezinnen). De perceptie varieert van: een externe persoon, ‘een vreemde’ die louter genetisch
materiaal leverde; naar een familielid maar niet als een ouder; tot een ouder maar waarbij die
niet dezelfde positie heeft als bijvoorbeeld de moeders. Het is nog niet duidelijk welke
factoren de perceptie precies beïnvloeden en welke verwachtingen gecreëerd worden ten
aanzien van de donor. Daarbij kunnen percepties in de loop van de tijd veranderen.

II.3.6 Welke rol hebben de ouders bij de ervaringen van donorkinderen?
Ouders hebben een grote invloed op de beslissing van donorkinderen om al dan niet
informatie over de donor op te vragen. In eerste instantie door open te zijn over de
donorconceptie geeft de ouder het kind de mogelijkheid om informatie op te vragen. Hoewel
er sprake is van een meer open klimaat waarin ook professionele organisaties openheid
adviseren en er richtlijnen over openheid zijn zoals die van de Nederlandse Vereniging voor
Obstetrie en Gynaecologie (NVOG), is openheid geen evidentie (meta-review Tallandini et al.,
2016).
Ten tweede is het niet alleen essentieel open te zijn over de donorconceptie, maar ook
ruimte te kunnen geven aan communicatie over de donor. Vaak blijven gesprekken over de
donor in eerste instantie nog op een abstract niveau, zijnde ‘een zaadje; een vriendelijke
114

meneer/mevrouw’. Blake et al. (2010) observeerde dat gezinnen met 10-jarigen weinig over
donorconceptie spreken, van minder dan één keer tot vier keer per jaar. Dit kan zijn omdat
ouders de gesprekken spontaan wilden laten ontstaan en dus wachtten totdat vragen vanuit
het kind zelf kwamen (Vanfraussen et al., 2001; Lycett et al., 2005; Blake et al., 2010). Maar
ook ongemak bij de ouders kan een rol spelen. Zo bleken families na spermadonatie vaker te
spreken over donorconceptie dan families na eiceldonatie. Het is mogelijk dat moeders na
eiceldonatie zich minder op hun gemak voelen en dus minder een gesprek beginnen omdat ze
geen genetische link met het kind hebben. Moeders na spermadonatie zijn genetisch verwant
aan hun kind en voelen zich daarom meer op hun gemak bij het ter sprake brengen van dit
gespreksonderwerp, en doen dit dus vaker (Blake et al., 2010).
Ook de wijze waarop over de donor gecommuniceerd wordt, kan beïnvloeden hoeveel
ruimte er is om over donorconceptie te praten. Dit is ook niet vanzelfsprekend voor
solomoeders en moeder-moeders, waar praten over de donor om de afwezigheid van een
vader te verduidelijken evident lijkt te zijn (Van Parys et al., 2016 a & b). Van Parys et al. (2016
a & b) observeerden hoe communicatie over de donor verschillende functies heeft zoals de
sociale ouder en de familiegrenzen te beschermen. Hierdoor werd er meer of minder ruimte
gecreëerd om open over de donor te spreken. Bijvoorbeeld: door te spreken over zaad en niet
een donor als persoon; directief te zijn in de benaming van de donor, bijvoorbeeld wel donor
maar niet biologische vader mogen zeggen; en geen vragen aan te moedigen van het kind.
Deze moeilijkheden die ouders ervaren bij het spreken over en ruimte en plaats geven aan de
donor wordt zowel bij moeder-vader-gezinnen (eicel- en spermadonatie), solomoedergezinnen en moeder-moeder-gezinnen gemeld (bijvoorbeeld Nordqvist, 2012; Van Parys 2016
a & b; Lingiardi et al., 2016; Zadeh et al., 2016). De wijze waarop er door de ouders over de
donor wordt gesproken heeft een bepaalde functie en is daardoor ook gekleurd. Naarmate
het kind opgroeit kan het zijn eigen versie van de donor vormen.
Deze eventuele terughoudend in het spreken over de donor heeft invloed op het
donorkind. Verschillende onderzoeken (Vanfraussen et al. 2003; Scheib et al., 2005; Zadeh et
al., 2018; Jadva et al. 2010; Beeson et al, 2011; Blyth, 2012; Hertz et al., 2013) toonden aan
dat kinderen anticiperen op hoe gevoelig hun interesse in de donor bij hun (veelal nietgenetische) ouders kan liggen. Zij voelen hoe ontvankelijk ouders zijn voor hun interesse in de
donor, hoe goed ouders kunnen omgaan met hun vragen over de donor, hetgeen hen kan
tegenhouden hun interesse te uiten. Naast ouders die eerder terughoudend zijn, toont
onderzoek aan dat ouders ook juist erg proactief kunnen zijn en in naam van het kind al op
zeer jonge leeftijd van het kind informatie over de donor opzoeken vanuit verschillende
redenen (Kelly & Dempsey, 2017). Het is nog niet onderzocht hoe de kinderen dit ervaren.
Effectief de stap nemen om contact te zoeken met de donor is vaak spannend en iets
emotioneels. Zoals onder punt II.3.4. is een veilige hechting erg steunend wanneer effectief
contact gezocht wordt met de donor. De veilige hechting is als een (thuis)basis van waaruit
men de zoektocht kan aangaan en waarnaar men kan bij terugkomen voor steun.

II.3.7 Wat is bekend over de ervaringen van kinderen met een gekende
donor?
Ervaringen van kinderen met een gekende donor zou ons zicht kunnen geven op hoe
betrokkenen (ouders, donoren en donorkinderen) vanaf jonge leeftijd vormgeven aan het
contact met elkaar.

115

Gekende donatie betekent dat de donor gekend is bij de wensouder(s) vóór aanvang
van de behandelingen. Een gekende donor kan een familielid zijn van de wensouder, maar ook
een vriend/in of een voorheen onbekend persoon die via het internet zich aanbood als donor.
Een gekende donor is echter niet per se van jongs af bekend bij het kind, omdat de donor,
ontvanger(s) of beiden dit niet wensen (Goldberg & Allen, 2013; Yee et al., 2011). Gekende
donatie komt vooral voor in de situatie van eiceldonatie en bij moeder-moeder-gezinnen.
Wensouders hebben vaak duidelijke redenen om voor een gekende donor te kiezen,
bijvoorbeeld: om de wachtlijst te verkorten; kosten te besparen; om meer informatie te
hebben over de donor; om een eigen keuze te hebben in de donor; om een genetische band
met het kind te behouden (bij intra familiale donatie); om het kind van jongs af aan de
mogelijkheid te geven de donor te kennen; of om de donor meer een ouderlijke rol te geven.
Studies naar families met een gekende donor focusten zich veelal op de ouder-donor
relatie of het ouder-perspectief of het donor-perspectief op gekende donatie. Er zijn bijna
geen studies over de ervaringen van donorkinderen met een gekende donor. Koh et al. (2020)
deden een prospectieve, follow-up studie van de eerste generatie van donorkinderen die
opgroeide bij moeder-moeder-gezinnen waarbij 22 donorkinderen een gekende donor
hadden. Deelnemers werden bevraagd op hun 25ste levensjaar. Hoe donorkinderen de donor
zagen varieerde (sommige deelnemers gebruikten meerdere bewoordingen tegelijk): kennis
(n=8); vriend (n=5), familielid (n=8), oom (n=5), vader (n=10). Het onderzoek van Goldberg &
Allen (2013) (n=11, 19-29 jaar) toonde drie gelijkaardige categorieën in de beschrijvingen van
de donor: als zuiver een donor en geen lid van de familie; als een familielid maar geen ouder;
of als een vader. De naam die aan de donor werd gegeven kon verschillen van de rol die hij
toegewezen kreeg, bijvoorbeeld “Ik noem hem mijn vader, maar hij is geen vader”. Ongeveer
de helft van de donorkinderen (47%) gaf aan een goede relatie te hebben met de donor en
67% was in blijvend contact met de donor (Koh et al., 2020). Contact kon over de jaren
afnemen, toenemen, een pauze kennen en weer opgestart worden (Goldberg & Allen, 2013).
Dit kon zijn ten gevolge van bijvoorbeeld: een verhuizing; ouders die het contact limiteren;
eigen interesse die afneemt in een bepaalde levensfase; of juist toeneemt wanneer het kind
gaat studeren en meer autonoom wordt en staat. In de studie van Koh et al. (2020) meldt 20%
tegenstrijdige gevoelens te hebben ten aanzien van de relatie met de donor. Deze gevoelens
waren een gevolg van verwachtingen van de donor of van het donorkind die niet ingelost
werden of niet overeenkwamen. Zij gaven bijvoorbeeld aan: “de donor is het niet eens met
de keuzes die ik maak in mijn leven”; “de donor voelt meer voor mij dan ik naar hem, ik voel
me daar schuldig over en dat is verwarrend”; “de donor ziet zichzelf als een vader en ik zie
hem als een oom”.

II.3.8 Conclusie
In het literatuuronderzoek kwam naar voren dat er wereldwijd nog geen studies hebben
plaatsgevonden naar de ervaringen van donorkinderen met de leeftijdsgrenzen voor toegang
tot informatie van de donor (deelvraag 6). Het literatuuronderzoek ging verder na welke
cognitieve, emotionele en relationele vermogens een rol spelen bij de beslissing om al dan
niet donorinformatie op te vragen (deelvraag 7). In de literatuurstudie kozen we voor een
ontwikkelingspsychologische benadering en een gezinsbenadering. De cognitieve
vaardigheden ontwikkelen om donorconceptie te begrijpen is een proces dat begint op een
leeftijd van vier tot zeven jaar, wanneer kinderen woorden en begrippen van hun ouders
letterlijk overnemen, zonder dat er echt sprake is van begrip. Vanaf de leeftijd van tien jaar
beginnen kinderen de aspecten van donorconceptie steeds beter te duiden. Vanaf veertien
116

jaar is het begrip van donorconceptie meer ingebed in een ruimere kennis over genetische
overervingsprocessen en hoe betekenis gegeven kan worden aan verwantschap. Daardoor
kunnen vanaf deze leeftijd ook de implicaties van donorconceptie beter overzien worden. Uit
onderzoek bij volwassen donorkinderen blijkt dat sommige donorkinderen de donor louter als
een donor zien en geen lid van de familie, anderen zien de donor als een familielid, maar niet
als ouder en weer anderen zien de donor als een vader. Het is nog niet bekend welke factoren
deze betekenisgeving mede vormgeven.
Het opvragen van informatie over de donor, gaat over meer dan het louter verkrijgen
en begrijpen van informatie. Het is ook een spannend en onzeker proces. De donor is wel een
genetisch verwante persoon maar ook een onbekende persoon. Daarbij kunnen
verwachtingen over het contact tussen donor en donorkind verschillen. Zo toonde onderzoek
aan dat een veilige hechting met de ouders een belangrijke steun vormt bij het leggen van
contact met de donor. Deze veilige hechting vormt namelijk een stevige basis van waaruit men
de zoektocht kan aangaan en waarnaar men kan terugkomen voor steun. Maar ook ander
onderzoek toonde aan dat een veilige hechting een positieve invloed heeft op hoe
donorconceptie en de donor ervaren worden. Een veilige hechting maakt het ook makkelijker
voor donorkinderen om het thema donorconceptie te exploreren. Deze exploratie is
noodzakelijk om de donorconceptie te kunnen integreren in de eigen identiteit.
Onderzoek maakt duidelijk dat openheid en toegang tot informatie belangrijke
elementen zijn in het welbevinden van het donorkind. Ouders spelen een belangrijke rol
hierin. In eerste instantie door open te zijn over de donorconceptie geeft de ouder het kind
de mogelijkheid om informatie op te vragen. Maar om toegang tot informatie over de donor
ook daadwerkelijk een positief gegeven te laten zijn, is er ook emotionele ruimte nodig binnen
het relationele netwerk (van ouders, broers/zussen, grootouders, de donor) om de donor
betekenis te geven zoals gewenst. Dat is ingewikkelder, omdat loyaliteitsconflicten en
verschillende visies of onzekerheden van betrokkenen dit kunnen bemoeilijken. Hoe gevoelig
de donorconceptie voor ouders ligt en welke onzekerheden en behoeften zij hebben heeft
invloed op de ruimte die gecreëerd kan worden voor het kind om het thema donorconceptie
te exploreren, om vragen en interesse te uiten over de donor zonder deze als bedreigend te
ervaren en om de donor eventueel anders te zien als de ouder (bv als genetische vader en
niets als donor). Ouders moeten in staat zijn om eigen gevoeligheden en onzekerheden opzij
te zetten om de vragen van het kind te kunnen ondersteunen.
De literatuurstudie toonde aan dat het opvragen van donorinformatie meer dan een
cognitief proces is. Het is tevens een emotioneel proces, waarbij steun van de ouder(s)
belangrijk is. Daarbij is de vraag naar informatie niet los te zien van het betrokken relationeel
netwerk (eigen gezin/familie, familie van de donor, donorhalfbroers en/of -zussen).
Informatie over welke sociale betekenis gegeven wordt aan deze nieuwe relaties ontbreekt
nog.

117

Literatuur
BADOK II-studie: Ontmoeting tussen donor en donorkind; wat zijn de behoeftes aan
ondersteuning en een ethische beschouwing. ZONMWProjectnumber
854020001.
https://www.zonmw.nl/nl/onderzoek-resultaten/kwaliteit-vanzorg/programmas/project-detail/ethiek-en-gezondheid-3/ontmoeting-tussen
donor-en-donorkind-wat-zijn-de-behoeftes-aan-ondersteuning-en-een- ethischebescho/verslagen/
Beeson, D.R., Jennings, P.K. & Kramer, W. (2011). Offspring searching for their sperm
donors: how family type shapes the process. Human Reproduction 26:2415–24.
Blake, L., Casey, P., Jadva, V. & Golombok, S. (2010). ‘Daddy ran out of tadpoles’: How
parents tell their children that they are donor-conceived and what their 7-year olds
understand. Human Reproduction, 25:638-645.
Blake, L., Casey, P., Jadva, V. & Golombok, S. (2014). ‘I was quite amazed’: donor
conception and parent-child relationships from the child’s perspective. Children
& Society 28: 425–437.
Blyth, E. (2012). Discovering the ‘facts of life’ following anonymous donor insemination.
International Journal of Law, Policy and the Family 26:143–161.
Blyth, E., Crawshaw, M., Frith, L. & Jones, C. (2012). Donor-conceived people’s views and
experiences of their genetic origins: a critical analysis of the research evidence.
Journal of Law & Medicine 19:769-789.
Cahn, N. (2013). The New Kinship. Constructing Donor-Conceived Families, New York
University Press, New York.
Canzi, E., Accordini, M. & Facchin, F. (2019). ‘Is blood thicker than water?’ Donorconceived offspring’s subjective experiences of the donor: a systematic narrative
review. Reproductive BioMedicine Online 38:797-807.
Daniels, K.R. & Thorn, P. (2001). Sharing information with donor insemination offspring.
A child-conception approach versus a family-building approach, Human
Reproduction 16:1792-1796.
ESHRE Campus Course ‘Moving on from individual connections to networks: new
challenges
in
donor
conception’
zie:
https://www.focusonreproduction.eu/article/Blogs-Donor-conception
Freeman, T. & Golombok, S. (2012). Donor insemination families: a follow-up study
of
disclosure decisions, family relationships and child adjustment at adolescence.
Reproductive BioMedicine Online 25:193–203.
Freeman, T., Graham, S., Ebtehaj, F. & Richards, M. (eds) (2014), Relatedness in Assisted
Reproduction. Families, Origins and Identities, Cambridge University Press,
Cambridge.
Freeman, T., Bourne, K., Jadva, V. & Smith, V. (2014), ‘Making connections: contact
between sperm donor relations’ in T. Freeman, S. Graham, F. Ebtehaj, Richards M.
(eds), Relatedness in Assisted Reproduction. Families, Origins and Identities,
Cambridge University Press, Cambridge, pp. 1-18.
Gilman, L. (2020). Tracing pathways of relatedness: how identity-release gamete donors
negotiate biological (non-)parenthood. Families, Relationships and Societies
9:235-251.
Goldberg, A.E. & Allen, K.R. (2013). Donor, dad, or …? Young adults with lesbian parents’
experiences with known donors. Family Process 52, 338-350.
Golombok, S. (2015). Modern Families. Cambridge University Press
118

Golombok, S. (2020). The psychological wellbeing of ART children: what have we learned
from 40 years of research? Reproductive BioMedicine Online 41:743-746.
Gregg, E., Solomon, A., Johnson, S., Zaitchik, D. & Carey, S. (1996). Like father, like son:
young children’s understanding of how and why offspring resemble their parents.
Child Development 67:151 – 171.
Harrigan, M.M., Dieter, S., Leinwohl, J. & Marrin, J. (2015). ‘it’s just who I am…. I have
brown hair. I have a mysterious father’. An exploration of donor-conceived
offsprings’ identity construction. Journal of Family Communication 15:75-93.
Hertz, R., Nelson, M.K. & Kramer, W. (2013). Donor conceived offspring conceive of the
donor: the relevance of age, awareness, and family form. Social Science &
Medicine 86:52–65.
Hertz, R. & Nelson, M.K. (2019). Random families. Genetic Strangers, Sperm Donor
Siblings, and the Creation of New Kin, Oxford University Press, New York.
Ilioi, E., Blake, L., Jadva, V., Roman, G. & Golombok, S. (2016). The role of age of disclosure
of biological origins in the psychological wellbeing of adolescents conceived by
reproductive donation: a longitudinal study from age 1 to age 14. Journal of Child
Psychology and Psychiatry 58: 315-324.
Indekeu, A., Bolt, S. & Maas, A. (2021a). Meeting multiple same-donor offspring:
psychosocial challenges. Human Fertility doi: 10.1080/14647273.2021.1872804
Indekeu, A., Maas, A., McCormick, E., Benward, J. & Scheib, J. (2021b). Factors associated
with searching for people related through donor conception among donorconceived people, parents and donors: a systematic review. F & S Reviews 2: 93119.
Isaksson, S. (2015). The child’s best interest: perspectives of gamete recipients and
donors. Uppsala: Acta Universitatis Upsaliensis.
Isaksson, S., Skoog-Svanberg, A., Sydsjö, G., Linell, L. & Lampic, C. (2016). It takes two to
tango: information-sharing with offspring among heterosexual parents following
identity-release sperm donation. Human Reproduction 31:125-132.
Jadva, V., Freeman, T., Kramer, W. & Golombok, S. (2010). Experiences of offspring
searching for and contacting their donor siblings and donor. Reproductive
BioMedicine Online 20:523–532.
Kelly, F.J. & Dempsey, D.J. (2017). Experiences and motives of Australian single mothers
by choice who make early contact with their child’s donor relatives. Medical Law
Review 24, 571-590.
Klotz, M. (2016). Wayward relations: novel searches of the donor-conceived for genetic
kinship. Medical Anthropology 35:45–57.
Koh, A.S., van Beusekom, G., Gartrell, N. & Bos, H. (2020). Adult offspring of lesbian
parents: how do they relate to their sperm donors? Fertility & Sterility 114,879- 887.
Lalos, a., Gottlieb, C. & Lalos, O. (2007). Legislated right for donor-insemination children
to
know their genetic origin: a study of parental thinking. Human
Reproduction 22:1759 – 1768.
Lampic, C., Skoog Svanberg, A., Gudmundsson, J., Leandersson, P., Gunnar Solensten, N.,
Thurin-Kjellberg, A., Wånggren, K. & Sydsjö, G. (2022). National survey of donorconceived individuals who requested information about their sperm donor—
experiences from 17 years of identity releases in Sweden. Human Reproduction
37:510-521.

119

Lingiardi, V., Carone, N., Morelli, M. & Baiocco, R. (2016). ‘It is a bit too much fathering this
seed’: the meaning-making of the sperm donor in Italian lesbian mother families.
Reproductive BioMedicine Online 33:142-424.
Lozano, E.B., Fraley, R.C. & Kramer, W. (2019). Attachment in donor-conceived adults:
curiosity, search and contact. Personal Relationships, 26, 331-344.
Lycett, E., Daniels, K., Curson, R. & Golombok, S. (2005). School-aged children of donor
insemination: a study of parents’ disclosure patterns. Human Reproduction
20:810 – 819.
Mac Dougall, K., Becker, G., Scheib, J.E. & Nachtigall, R.D. (2007). Strategies for disclosure:
how parents approach telling their children that they were conceived with donor
gametes. Fertility and Sterility 87:524 –533.
Mahlstedt, P.P., LaBounty, K. & Kennedy, W.T. (2010). The view of adult offspring of
sperm donation: essential feedback for the development of ethical guidelines
within the practice of assisted reproductive technology in the United States,
Fertility and Sterility 93: 2236-2246.
Malmquist, A., Möllerstrand, A., Wikström, M. & Zetterqvist Nelson, K. 2014. ‘A daddy is
the same as a mummy’: Swedish children in lesbian households talk about fathers
and donors. Childhood 21: 119–133.
Mamo. L, (2005). Biomedicalizing kinship. Sperm banks and the creation of affinity-ties.
Science as Culture (London) 14: 237-264.
Mason, J. & Tipper, B. (2008). Being related: how children define and create kinship.
Childhood 15: 441–460
Mechanick Braverman, A. (2010). How the internet is reshaping Assisted reproduction:
From donor offspring registries to Direct-to-consumer genetic testing. Journal of
Law, Science & Technology 11:477-496.
Nordqvist, P. (2012). Origins and originators: lesbian couples negotiating parental
identities and sperm donor conception. Culture, Health & Sexuality 14:297-311.
Nordqvist, P. (2019). Un/familiar connections: On the relevance of a sociology of
personal life for exploring egg and sperm donation. Sociology of Health & Illness
41: 601-615.
Nordqvist, P. & Smart, C. (2014). Relative Strangers: Family Life, Genes and Donor
Conception, Palgrave Macmillan, London.
Perlesz, A., Brown, R., Lindsay, J., McNair, R., de Vaus, D. & Pittsf, M. (2006). Family in
transition: parents, children and grandparents in lesbian families give meaning to
‘doing family’. Journal of Family Therapy 28: 175–199.
Roe, A., Bridges, L., Dunn, J. & O’Connor, T.G. (2006). Young children’s representations of
their families: a longitudinal follow-up study of family drawings by children
living
in different family settings. International Journal of Behavioral Development
30:
529–536
Scheib, J.E., Riordan, M. & Rubin, S. (2005). Adolescents with open-identity sperm
donors: reports from 12-17 year olds. Human Reproduction 20:239–252.
Scheib, J.E., Ruby, A. & Benward, J. (2017). Who requests their sperm donor's identity? The
first ten years of information releases to adults with open-identity donors.
Fertility and Sterility 107:483–93
Scheib, J.E., McCormick, E., Benward, J. & Ruby, A. (2020). ‘Finding people like me:
contact among young adults who share an open-identity sperm donor’, Human
Reproduction doi.org/10.1093/hropen/hoaa057
120

Slutsky, J., Jadva, V., Freeman, T., Persaud, S., Steele, M., Steel, H., Kramer, W. & Golombok,
S. (2016). Integrating donor conception into identity development: adolescents in
fatherless families. Fertility and Sterility 106: 202-208.
Tallandini, M.A., Zanchettin, L., Gronchi, G. & Morsan, V. (2016). Parental disclosure of
assisted reproductive technology (ART) conception to their children: a systematic
and meta-analytic review. Human Reproduction 31:1275-1287.
Vanfraussen, K., Ponjaert-Kristoffersen, I. & Brewaeys, A. (2001). An attempt to reconstruct
children’s donor concept: a comparison between children’s and lesbian
parents’
attitudes towards donor anonymity. Human Reproduction 16:
2019–2025.
Vanfraussen, K,, Ponjaert-Kristoffersen, I. & Brewaeys, A. (2003). Why do children want
to know more about the donor? The experiences of youngsters raised in lesbian
families. Journal of Psychosomatic Obstetrics & Gynecology 24:31-38.
Van Parys, H., Provoost, V., Wyverkens, E., de Sutter, P., Pennings, G. & Buysse, A. (2016a)
Family communication about the donor conception: a multi-perspective qualitative
study with lesbian parents and their children. Qualitative Health Research 26: 19982008.
Van Parys, H., Wyverkens, E., Provoost, V., de Sutter, P., Pennings, G. & Buysse, A. (2016b).
Family communication about donor conception: a qualitative study with lesbian
parents. Family Process 55, 139-154.
Williams, J.M. & Smith, L.A. (2010) Concepts of kinship relations and inheritance in
childhood and adolescence. British Journal of Developmental Psychology 28:523546.
Woodward, J.T. (2015). Third-party reproduction in the internet age: the new, patientcentered landscape. Fertilty and Sterility 104:525-529.
Yee, S., Blyth, E. & Tat Tsang, A.K. (2011). Views of donors and recipients regarding
disclosure to children following altruistic known oocyte donation, Reproductive
BioMedicine Online 23: 851-859.
Zadeh, S., Freeman, T. & Golombok, S. (2017a). ‘What Does Donor Mean to a Four-Year
Old?’: Initial Insights into Young Children’s Perspectives in Solo Mother Families.
Children & Society. 31: 194-205.
Zadeh, S., Jones, M.C., Basi, T. & Golombok, S. (2017b). Children’s thoughts and feelings
about their donor and security of attachment to their solo mothers in middle
childhood. Human Reproduction 32: 868-875.
Zadeh, S., Freeman, T. & Golombok, S. (2016). Absence or presence? Complexities in the
donor narratives of single mothers using sperm donation. Human Reproduction,
31, 117-124.
Zadeh, S., Ilioi, E.C., Jadva, V. & Golombok, S. (2018). The perspectives of adolescents
conceived using surrogacy, egg or sperm donation. Human Reproduction
33:1099–1106.

121

II.4 Fenomenologisch onderzoek
Sophie Bolt, Janneke Maas en Inge van Nistelrooij
“Met dank aan alle deelnemers die hun persoonlijk verhaal wilden delen voor dit onderzoek.”

II.4.1 Inleiding
In dit verkennende kwalitatieve onderzoek richten we ons op de geleefde ervaringen van
donorkinderen27 met de (on)toegankelijkheid van informatie over de donor ten gevolge van
de leeftijdsgrenzen. Het onderzoek is gericht op rijke beschrijvingen van de ervaringen om
inzicht te geven in zowel de diversiteit als gemeenschappelijkheid van ervaringen (van Manen,
2014; van der Meide, 2015; van Wijngaarden, 2015). De reden om voor fenomenologisch
onderzoek te kiezen is dat we dichter bij de geleefde ervaring willen komen in plaats van te
vragen naar meningen of rationalisaties. Daardoor zijn we beter in staat om nieuwe informatie
op te halen die relevant is voor de hoofdvraag. We analyseren de diversiteit en gedeelde
betekenisstructuur ten aanzien van leeftijdsgrenzen die door alle verhalen heenloopt en
ervaren wordt door verschillende individuen (van der Meide, 2016).
De kennis over donorkinderen die informatie opvragen over een identificeerbare
donor is in nationaal en internationaal wetenschappelijk onderzoek onderbelicht. Onderzoek
naar de ervaringen van donorkinderen met een identificeerbare donor staat nog in de
kinderschoenen. Het meeste (inter)nationale onderzoek betreft donorkinderen met een
anonieme donor. Daarnaast laat een recente review (Indekeu et al., 2021b) van onderzoek
naar interesses in informatie en contact met de donor zien dat het merendeel van de studies
donorkinderen ouder dan achttien jaar heeft bevraagd. Er zijn dus grote kennislacunes en er
is behoefte aan meer specifieke kennis.
De ervaringen van donorkinderen zijn ingebed in een systeem van ouders, broers en
zussen, overige familieleden en de donor en zijn gezin. We beschouwen kinderen als
onlosmakelijk verbonden aan het gezinssysteem, waardoor er altijd sprake is van wederzijdse
beïnvloeding en loyaliteit. De geleefde ervaring van donorkinderen met de leeftijdsgrenzen
kunnen we niet los zien van het systeem waarin zij zich bevinden. Daarom bevragen we ook
ouders en donoren in het onderzoek. Tevens bevragen we hulpverleners om hun ervaringen
te delen met het begeleiden van het contact tussen donorkind en donor. De centrale vraag in
het fenomenologisch onderzoek is:
Wat zijn de ervaringen met de (on)toegankelijkheid van informatie over de donor?

27

In het Nederlands hebben we geen passende woorden voor de nieuwe verwantschapsrelaties die ontstaan
door donorconceptie. Zo wordt het woord ‘donorkinderen’ ook gebruikt als het gaat over volwassenen. En
spreekt de een over donor terwijl de ander het woord donorvader kiest. Ook is er geen geschikt woord voor
donorhalfbroers en -zussen (meestal doneert een spermadonor meerdere keren. Met zijn donatie worden
verschillende vrouwen behandeld. Hierdoor kunnen donorkinderen halfbroers en -zussen hebben die in een
ander gezin opgroeien). Iedereen gebruikt eigen woorden voor deze nieuwe relaties en wijst eigen betekenis en
gevoelens aan deze woorden toe. Dat betekent dat twee personen hetzelfde woord kunnen gebruiken, maar wel
verschillende associaties hebben. We zijn ons bewust van de beperkingen van de gekozen woorden in dit advies
en rapport. Wij gebruiken in dit onderzoek de termen donorkinderen, donoren en donorhalfbroers en -zussen.

122

Met ‘informatie’ bedoelen we de fysieke, sociale en persoonsidentificerende gegevens van de
donor. Hoewel in de praktijk vaak gesproken wordt over het recht op contact met de donor is
dit niet vastgelegd in de Wet donorgegevens kunstmatige bevruchting (Wdkb), het recht op
informatie wel. Met ‘ontoegankelijkheid’ verwijzen we naar de periode waarin iemand geen
informatie heeft of geen volledig antwoord op zijn/haar vragen over de donor en andere
afstammingsvragen. Vanaf de geboorte kunnen ouders een aantal fysieke en sociale gegevens
van de donor opvragen. Als donorkinderen twaalf jaar oud zijn, kunnen zij zelf deze sociale en
fysieke gegevens opvragen. Als zij zestien jaar zijn, kunnen ze ook persoonsidentificerende
gegevens van de donor opvragen. Ondanks dat de toegang van de informatie over de donor
wettelijk is vastgelegd, is deze toegang afhankelijk van de inlichting van ouders over de
ontstaansgeschiedenis van hun kind en hen op de mogelijkheid te wijzen om gegevens op te
vragen.

II.4.2 Methode
Via kwalitatieve interviews en focusgroepen onderzochten we de geleefde ervaring van
donorkinderen, ouders, donoren en hulpverleners, met de (on)toegankelijkheid van
informatie over de donor. In deze studie richten we ons specifiek op spermadonatie, omdat
er weinig behandelingen met eiceldonatie in Nederland hebben plaatsgevonden (Sdkb, 2021),
en daardoor te weinig betrokkenen benaderd konden worden. Daarnaast is bij eiceldonatie
de donor vaak een bekende van de wensouders. We kozen voor een kwalitatieve benadering
omdat: er nog weinig bekend was over de ervaringen met de (on)toegankelijkheid van
informatie over de donor; we deelnemers persoonlijk wilden benaderen omdat het om een
gevoelig thema gaat; en we geïnteresseerd waren in verschillende perspectieven van
deelnemers en de variatie van ervaringen. Het onderzoek was exploratief van aard, we hebben
gedetailleerde beschrijvingen, belevingen, gedragingen en interacties rondom de
onderzoeksvraag onderzocht. We maakten hierbij gebruik van een gesprekshulp met enkele
openingsvragen28. Tijdens de interviews en focusgroepen verdiepten we de ervaringen door
op een open manier door te vragen: wat deed het met je, wat voelde je, wat was belangrijk
voor je in deze periode, kun je hier een voorbeeld van geven, kun je hier wat meer over
vertellen, hoe reageerden de mensen in je omgeving (van Manen, 2014; van Wijngaarden,
2015)?
We hebben de onderzoeksvraag bestudeerd vanuit verschillende perspectieven door
zowel donorkinderen, ouders, donoren en hulpverleners te includeren. Het streven was om
variatie in ervaringen te verzamelen om een breed beeld te krijgen van de geleefde
ervaringen. We konden binnen het onderzoeksbudget een maximaal aantal interviews en
focusgroepen houden. Na afloop van de dataverzameling concluderen we dat het onderzoek
een grote variatie aan ervaringen laat zien, maar dat we nog geen punt van datasaturatie
hebben bereikt. Dit betekent dat ook tijdens de laatste interviews en focusgroepen onze
vragen nog nieuw informatie opleverden (Agar, 1996). Om datasaturatie te kunnen bereiken,
zal vervolgonderzoek nodig zijn.
De interviews en focusgroepen zijn online afgenomen. We wilden de interviews zo
laagdrempelig mogelijk maken voor de deelnemers. Zij hoefden niet te reizen, waren in een
vertrouwde omgeving en konden kiezen op welk moment het interview plaatsvond. Met een
online afname konden de onderzoekers bovendien de doelgroep makkelijker bereiken tijdens
28

Gesprekshulpen zijn als bijlage op te vragen via de onderzoekers: onderzoek@fiom.nl.

123

de COVID-19 pandemie, werd de haalbaarheid in de tijd van de studie vergroot, en was er een
geografisch groter bereik. Het interview werd individueel afgenomen en tijdens de
focusgroepen waren een moderator en een observator aanwezig. Ter bescherming van hun
privacy hebben de deelnemers een pseudoniem gekregen en zijn gegevens die terug te leiden
zijn naar hen persoonlijk weggelaten. Zij hebben vóór publicatie het onderzoeksrapport
ingezien.
II.4.2.1 Validiteit
De interne validiteit van ons onderzoek is groot. Dit is de mate waarin we de vraag ook
daadwerkelijk hebben onderzocht. Hieraan hebben de volgende aspecten bijgedragen: de
operationalisatie van de centrale vraag naar de vragen in de gesprekshulp; de mogelijkheid
om te kunnen doorvragen en verdieping aan te brengen tijdens de open interviews; de
grondige analyse van de gegevens; en de navolgbaarheid van de analyses. De
populatievaliditeit, in hoeverre de steekproef een goede afspiegeling is van de populatie
waarnaar we als onderzoeker willen generaliseren, was geen streven en met onze methode
ook niet haalbaar in praktische zin. Bij de bevindingen geven we per sectie aan wat de
beperkingen en bias waren van de selectie.
II.4.2.2 Ethische toetsing
Het onderzoeksplan is voorgelegd aan de Medische Ethische Toetsingscommissie (METC)
Utrecht onderzoeksvoorstel nummer 21/365. Zij beoordeelde het onderzoek als niet-WMOplichtig. Daarnaast is het onderzoeksplan (inclusief het datamanagementplan) getoetst en
goedgekeurd door de ethische toetsingscommissie van de Universiteit voor Humanistiek
(dossiernummer 2021-15).
II.4.2.3 Werving en inclusie donorkinderen
Tussen november 2021 en februari 2022 hebben we 20 donorkinderen geïnterviewd.
Inclusiecriteria waren: donorkinderen die vanaf jonge leeftijd ingelicht zijn over de
donorconceptie; met een B-donor (voor de invoering van de Wdkb in 2004) of identificeerbare
donor (na invoering van de Wdkb in 2004); in de leeftijd van 12-30 jaar.
Donorkinderen jonger dan 12 jaar zijn om verschillende redenen niet meegenomen in
dit onderzoek: we wilden reflectie van deelnemers op hun (beginnende) puberteit waarin de
leeftijdsgrenzen vallen; door de op jongere leeftijd wenselijke aanwezigheid van ouders29; en
de praktische reden dat er in het tijdspad geen ruimte was voor het doorlopen van medische
ethische toestemming voor het interviewen van deze jonge deelnemers (waarschijnlijk
vanwege de jonge leeftijd WMO-plichtig onderzoek).
Donorkinderen ouder dan 30 jaar zijn eveneens niet meegenomen in het onderzoek
met als belangrijkste reden dat het B-loket pas sinds begin jaren 1990 in sommige klinieken
bestond en kinderen die verwekt zijn voor de jaren 1990 sowieso een anonieme donor
29

Als ouders aanwezig zijn bij het interview dan zouden kinderen mogelijk geremd kunnen worden in het delen
van hun persoonlijke ervaringen door een mogelijk loyaliteitsconflict naar de ouders. Als onderzoekers willen we
ze niet in die positie brengen. Bij twee interviews met kinderen tussen de twaalf tot zestien jaar was een ouder
aanwezig op de achtergrond, omdat de deelnemers zich hier prettiger bij voelden.

124

hebben. We hebben er in dit onderzoek voor gekozen alleen donorkinderen te interviewen
die geboren zijn via donatie van een B-donor of identificeerbare donor. We zien de
meerwaarde om in toekomstig onderzoek donorkinderen ouder dan 30 jaar te betrekken. Zij
bevinden zich in een andere levensfase. Zijn vaak zelf ouder geworden en onafhankelijker van
hun eigen ouders. Ze hebben meer levensgebeurtenissen meegemaakt die de behoefte aan
informatie kunnen oproepen, waardoor zij een aanvullend perspectief kunnen geven op de
situatie. We zijn ook benieuwd naar langere termijneffecten. Het kan zo zijn dat je als
adolescent of kind zelf ergens geen moeite mee hebt, maar dat je met terugwerkende kracht
toch anders terugkijkt op gebeurtenissen in je jeugd.
Als laatste merken we op dat de deelnemers in ons onderzoek allen ingelicht zijn door
hun ouders over de donorconceptie. We missen in onze selectie de kinderen die niet zijn
ingelicht en hier op latere leeftijd toch nog mee geconfronteerd worden. Dit kan nog steeds
gebeuren, ook onder de nieuwe wet.
Werving vond plaats via verschillende oproepen op social-mediakanalen van Fiom,
Stichting Donorkind en via de betrokken belangenorganisaties (Meer dan gewenst, Alleen met
een kinderwens en Point) uit de klankbordgroep. Tevens werden er oproepen geplaatst in de
nieuwsbrief en op de website van Fiom. Er waren 26 aanmeldingen van donorkinderen. Drie
aanmelders voldeden echter niet aan de criteria omdat hun ouders gebruik hadden gemaakt
van een anonieme donor. Het daadwerkelijk plannen en verwerken van de interviews met
donorkinderen ging moeizaam. Vaak waren meerdere contactpogingen nodig om een
interview in te plannen, één keer waren zelfs 15 contactpogingen nodig. Daarnaast werden
sommige interviews in de lockdown periode tijdens de coronapandemie verzet vanwege
ziekte van de onderzoeker of deelnemers. Met twee aanmelders lukte het niet om in contact
te komen voor het plannen van een interview en één aanmelder wilde niet meer deelnemen
nadat het interview niet doorging vanwege ziekte van de onderzoeker. We hadden niet
voldoende aanmeldingen om theoretische selectie te kunnen toepassen om meer variatie te
krijgen in geslacht en gezinsvorm.
II.4.2.4 Werving en inclusie ouders
In november 2021 vond een focusgroep met zes solomoeders plaats. Daarnaast zijn er tussen
november 2021 en juli 2022 vier ouders uit moeder-moeder-gezinnen en vier ouders uit
moeder-vader-gezinnen geïnterviewd. Er is één moeder-vader-gezin als koppel geïnterviewd,
de overige kwalitatieve interviews vonden allen plaats met één ouder van het gezin. Alle
interviews hebben plaatsgevonden met de biologische30 moeder. Inclusiecriteria waren:
gezinnen die gebruik hebben gemaakt van een geregistreerde B-donor of een identificeerbare
donor na 2004 (Nederlandse of buitenlandse donor) met een kind in de leeftijd van 10-30 jaar.
We hebben gekozen voor gezinnen waar een van de kinderen minimaal 10 jaar oud is omdat
kinderen jonger dan 10 jaar nog weinig besef hebben over wat donorconceptie inhoudt (Blake
et al., 2010; Vanfraussen et al., 2001).
Werving vond plaats via verschillende oproepen op social-mediakanalen van Fiom,
Stichting Donorkind en via de betrokken belangenorganisaties uit de klankbordgroep. Tevens
werden er oproepen geplaatst in de nieuwsbrief en op de website van Fiom. Via
donorkinderen met een identificerende donor of B-donor die begeleid werden door Fiom zijn
30

Met biologische moeder wordt in dit onderzoek de moeder bedoelt die het kind gedragen heeft én aan wie
het kind genetisch verwant is.

125

ook ouders benaderd voor deelname aan het onderzoek. Het bleek met name moeilijk om
voldoende moeder-vader-gezinnen te includeren. Hiervoor waren verschillende
wervingsacties nodig. We zijn doorgegaan met werven tot we het deelnemersaantal uit de
subsidieaanvraag bereikten. Het laatste interview vond plaats in juli 2022. Drie aanmelders
voldeden niet aan de inclusiecriteria, omdat ouders in het verleden kozen voor een anonieme
donor. Bij de ouders uit moeder-moeder-gezinnen waren dit twee aanmelders en bij de
ouders uit de moeder-vader-gezinnen één. Voor de focusgroep van solomoeders kwamen
negen aanmeldingen binnen. Drie aanmelders vielen af, één vanwege ziekte, één omdat de
focusgroep online plaatsvond, en de laatste omdat zij de mail met de uitnodiging voor de
focusgroep had gemist.
II.4.2.5 Werving en inclusie donoren
In november 2021 vond een focusgroep met zes donoren plaats. Inclusiecriteria waren:
(geregistreerd) B-donor of identificeerbare donor van na 2004, ongeacht of er al een aanvraag
tot informatie-uitwisseling of ontmoeting had plaatsgevonden. Werving vond plaats via een
oproep op social-mediakanalen, website en nieuwsbrief van Fiom. In totaal ontvingen wij
negen aanmeldingen van donoren voor de focusgroep. Eén donor voldeed niet aan de
inclusiecriteria omdat hij een anonieme donor was, één donor was ziek op de dag van de
focusgroep en één donor participeerde tijdens de focusgroep en gaf later aan dat hij zijn
bijdrage wilde intrekken omdat de bijeenkomst niet voldeed aan zijn verwachtingen.
II.4.2.6 Werving en inclusie hulpverleners
In november 2021 vond een focusgroep met vijf hulpverleners plaats. Inclusiecriteria waren:
hulpverleners met ervaring in het begeleiden van het contact tussen donorkind en donor.
Werving vond plaats via Fiom en een oproep via het POINT netwerk. Uiteindelijk hebben
alleen hulpverleners van Fiom op de oproep gereageerd. We kregen vijf aanmeldingen van
hulpverleners binnen voor de focusgroep die allen hebben deelgenomen.
II.4.2.7 Analyse
De interviews en focusgroepen zijn na toestemming van de deelnemers opgenomen om
vervolgens de interviews verbatim te transcriberen en een verslag te schrijven van de
focusgroepen. Tijdens de data-analyse hebben we ons laten inspireren door het werk van Max
van Manen en hebben we elementen overgenomen van de Reflective Lifeworld benadering
van Dahlberg (Dahlberg, 2008; van Manen, 2014; van der Meide, 2016). Twee onderzoekers
van Fiom en één onderzoeker van de Universiteit voor Humanistiek hebben de analyses
uitgevoerd. Zij volgden de volgende stappen tijdens de analyse:
1. Het zorgvuldig lezen en herlezen van het transcript als basis voor het schrijven van een
narrative report, een (veelal chronologische) beschrijving van de kern van de ervaring
van de deelnemer op basis van de informatie die werd opgehaald tijdens het interview
over de (on)toegankelijkheid van informatie over de donor.

126

2. Het coderen van het interview in het softwareprogramma voor kwalitatieve dataanalyse Nvivo: het selecteren van de betekenisvolle tekstfragmenten in de
transcripten en het toekennen van codes aan deze fragmenten waarin de individuele
geleefde ervaring centraal staat.
3. De onderzoeker die het narrative report had geschreven stelde vervolgens een
“bloem” van het interview samen op basis van het narrative report en in vergelijking
met de codeboom van het interview. In de kern van de bloem stond de kernervaring
van de deelnemer in relatie tot het bestudeerde fenomeen. In de “bloemblaadjes”
werden de constituenten geformuleerd van deze kernervaring.
4. Twee onderzoekers bespraken vervolgens de bloem van het interview. Een open en
reflectieve houding van de onderzoekers, de vergelijking tussen het narrative report
en de codeboom, de dialoog tussen de onderzoekers en constante reflectie, moesten
voorkomen dat zij een ‘eigen’ betekenis oplegden aan de data. Verschillen in
interpretatie werden besproken en indien niet tot overeenstemming werd gekomen,
voorgelegd aan de derde onderzoeker.
5. De drie onderzoekers hebben vervolgens per doelgroep besproken welke gedeelde
betekenisstructuur door alle verhalen heenloopt. Hiervan is per doelgroep één bloem
samengesteld met in de kern het fenomeen (de (on) toegankelijkheid van informatie)
en als bloemblaadjes de constituenten van dit fenomeen.
In het onderzoek ligt de focus op de geleefde ervaringen van donorkinderen. Voor de
interviews van donorkinderen zijn alle bovengenoemde stappen gevolgd. Bij de analyse van
de focusgroepen en interviews met ouders, donoren en hulpverleners hebben we stap 2
overgeslagen. De reden hiervoor is dat deze groepen vooral van invloed zijn op de context
waarin het donorkind te maken krijgt met de (on)toegankelijkheid van informatie over de
donor. We kregen door het volgen van de analysestappen 1 en 3-5 voldoende zicht op hun
ervaring en perspectief.

II.4.3 Bevindingen: Kernervaringen
De analyses van de interviews en focusgroepen resulteerden per deelnemersgroep in een
overzicht van de belangrijkste kernervaringen met betrekking tot de ervaring met de
(on)toegankelijkheid van informatie over de donor, zie Figuur 1 t/m 4. In de volgende
paragrafen lichten we deze kernervaringen toe. Deelnemers ervaren minstens één van deze
kernervaringen, meestal ging het om meerdere van deze ervaringen. Als we een van de
kernervaringen kunnen toeschrijven aan bepaalde demografische gegevens van de
deelnemers, bijvoorbeeld dat alleen donorkinderen onder de zestien jaar dit ervaren dan
zullen we dit vermelden bij de toelichting. De grootte van de blaadjes varieert. Een kleiner
blaadje geeft een minder prominent aanwezige kernervaring weer die niet op zichzelf stond,
dus altijd gepaard ging met een belangrijke andere kernervaring.

127

Figuur 1. Ervaringen donorkinderen (on)toegankelijkheid informatie donor

In keuzes rondom donor
laveren tussen
autonomie, loyaliteit en
afhankelijkheid

Belemmeringen
procedure vergroten
ontoegankelijkheid

Informatie over donor
speelt sleutelrol in
identiteitsontwikkeling

Ervaringen donorkind
(on)toegankelijkheid
informatie donor

Relationele stabiliteit
biedt veilige basis om
met
(on)toegankelijkheid
informatie donor om te
gaan

Ontoegankelijkheid leidt
tot onrechtvaardig en
soms problematisch
gemis

128

Figuur 2. Ervaringen ouders (on)toegankelijkheid informatie donor

Groeiend besef wat
ontoegankelijkheid
informatie betekent
voor kind

Huidige
leeftijdsgrenzen
vallen in
kwetsbare
levensfase kind

Voortdurend besef
dat aandeel van de
donor onderdeel
uitmaakt van het
gezin

Toegankelijkheid
kan alleen met
zorgvuldige
begeleiding van
donorkind, ouders
en donor. Mogelijk
schadelijk gedrag
donor

Ervaringen moedermoeder-gezinnen
(on)toegankelijkheid
informatie donor

Machteloos gevoel om
als moeder kind te zien
worstelen met lange
wachten,
ontoegankelijkheid door
leeftijdsgrens/overlijden
donor/anonimiteit

Ervaringen
solomoeders
(on)toegankelijkheid
informatie donor

Procedure
belemmert
beschikbaarheid
informatie en vraagt
draagkracht en
daadkracht van
moeder

Recht op toegang
informatie is
onderdeel van
levensverhaal dat
ouders meegeven

Machteloos gevoel,
mede door haar
handelen kan ze
kinderen niet de
gewenste informatie
bieden

Ouder maakt eigen
behoefte aan
informatie en contact
ondergeschikt aan
behoefte van het kind

Behoefte informatie
donor is beperkt
aanwezig, gezin schikt
zich naar
leeftijdsgrenzen

12 jaar anonimiteit
donor geeft gezin
ruimte om gezin te
vormen
Ervaringen moedervader-gezinnen
(on)toegankelijkheid
informatie donor

Loyaliteit van
kinderen naar vader
speelt grote rol in
keuzemoment van
informatie over de
donor

129

Individuele behoefte
van kinderen aan
informatie of contact
vraagt bemoeienis
van ouders

Figuur 3. Ervaringen donoren (on)toegankelijkheid informatie

Onbegrip over
ontoegankelijkheid
en verlangen naar
informatie

Ervaringen donoren
(on)toegankelijkheid
informatie

Donor staat
levenslang in
wachtstand op
informatie over
donorkinderen

Contact verrijkend,
geringe behoefte
donorkind
teleurstellend

Figuur 4. Ervaringen hulpverleners (on)toegankelijkheid informatie donor

Hoe jonger hoe groter de
rol van ouders bij de
behoefte aan informatie

Verschillende behoeften
kinderen binnen gezin
versus afhankelijkheid
van elkaar bij
informatieverstrekking
bemoeilijkt wens volgen
eigen traject

Huidige
leeftijdsgrenzen
vallen in
kwetsbare
levensfase kind

Ervaringen
hulpverleners
(on)toegankelijkheid
informatie donor

Zorgvuldige omgang
vereist ook goede
begeleiding van donor,
ouders, broers en zussen

Leeftijd kind bepaalt
mede de behoefte van
het kind aan het type
informatie over de donor

Missen beschikbaarheid
gespecialiseerde
psychologische
hulpverlening buiten het
moment van
informatieverstrekking

130

II.4.4 Bevindingen: Donorkinderen
II.4.4.1 Demografische gegevens deelnemers: donorkinderen
In totaal interviewden we twintig deelnemers: twee jongens en achttien meisjes, zie tabel 3
voor de (demografische) gegevens van de deelnemende donorkinderen. Vier deelnemers
vielen onder de Wet donorgegevens kunstmatige bevruchting en hebben een identificeerbare
donor. Zestien deelnemers waren zestien jaar of ouder, hun ouders kozen in de periode vóór
2004 voor een B-donor. De meerderheid van de deelnemers werden geboren in een moedermoeder-gezin (n=11) of in een solomoeder gezin (n=7). In bijna alle moeder-moeder-gezinnen
vond een scheiding plaats (9 van de 11 gezinnen). Van de twee deelnemers die in een moedervader-gezin werden geboren, was er één scheiding binnen het gezin en in het andere gezin
overleed de vader. Van de zestien deelnemers van zestien jaar en ouder waren er vier
deelnemers die geen toegang hadden gekregen tot de persoonsidentificerende gegevens van
de donor. Bij één deelnemer was de donor overleden, bij drie deelnemers had de donor zijn
status veranderd in anoniem. Dit gebeurde ook tijdelijk bij drie andere deelnemers, maar daar
veranderde de donor later zijn status weer en zij kregen naast de persoonsidentificerende
gegevens ook contact met de donor. Twaalf deelnemers hadden enige vorm van contact met
de donor (gehad).
Tabel 3. (Demografische) gegevens deelnemers: donorkinderen
Donorkinderen (N=20)
Geslacht
Man
Vrouw
Leeftijd
Gemiddelde leeftijd
Standaarddeviatie
Jongste deelnemer
Oudste deelnemer
Leeftijd in categorieën
12-15 jaar
16-19 jaar
20-23 jaar
24-27 jaar
28-30 jaar
Gezin bij geboorte
Moeder-moeder
Solomoeder
Moeder-vader
Ouders gescheiden
Moeder-moeder
Solomoeder
Moeder-vader

2
18
20
4.5
12
29
4
4
8
3
1
11
7
2
9
n.v.t.
1

Ouder overleden
Moeder-moeder
Solomoeder
Moeder-vader
Donor overleden
Ja
Nee
Onbekend (<16 jaar)
Type donor
Identificerende donor (na 2004)
B-donor (voor 2004)
B-donor (tijdelijk) anoniem
Contact
Ja
Nee
n.v.t. (<16 jaar)
Opleidingsniveau
n.v.t. (<16 jaar)
Laag
Middelbaar
Hoog

131

0
0
1
1
15
4
4
10
6
12
4
4
4
1
3
12

II.4.4.2 Beperkingen representativiteit en mogelijke bias
Om een grotere variatie aan ervaringen te bestuderen hadden we graag meer mannen en
deelnemers uit moeder-vader-gezinnen geïncludeerd. Nu was slechts 10% van de deelnemers
man en er waren er maar twee deelnemer uit een moeder-vader-gezin. Het grote verschil in
geslacht komt overeen met het gegeven dat vrouwelijke donorkinderen vaker dan mannelijke
donorkinderen op zoek gaan naar de donor. Deze vrouwelijke oververtegenwoordiging geeft
aan dat de zoektocht naar verwantschap een gender-component heeft, het is vooral het werk
van vrouwen (di Leonardo, 1987; Notermans et al., 2016; Bolt et al., 2021). Eerder onderzoek
laat ook zien dat het type gezin van invloed is op de behoefte van donorkinderen om op zoek
te gaan naar de donor. Donorkinderen met een identificeerbare donor uit een solomoederen moeder-moeder-gezin gaan vaker op zoek naar de donor dan donorkinderen uit een
moeder-vader-gezin (Scheib et al., 2017; Indekeu et al., 2021b). Deze tendens zien we ook
terug bij de afspiegeling van de deelnemers van dit onderzoek.
Van de deelnemende donorkinderen valt 20% onder de Wdkb wat laat zien dat hun
perspectief maar in beperkte mate meegenomen is. We denken wel dat de ervaringen van
donorkinderen van voor 2004 met een B-donor waardevolle informatie geven, omdat zij met
een vergelijkbare verwachting zijn opgegroeid, namelijk de veronderstelling dat ze op een
bepaalde leeftijd informatie kunnen opvragen over de donor. Aan het onderzoek hebben
alleen donorkinderen deelgenomen die openstonden voor het delen van hun ervaringen en
die van hun gezin. De deelname aan een interview kon namelijk niet zonder informatie te
delen over broers of zussen, donorhalfbroers en/of -zussen, de donor, of ouders. Dit kunnen
potentiële deelnemers als drempel hebben ervaren.
Naast beperkingen in representativiteit is er mogelijk ook sprake van bias in het
onderzoek. Hoogopgeleide deelnemers zijn oververtegenwoordigd in het onderzoek (75%).
Daarnaast vermoeden we dat deelnemers die ontevreden zijn met de huidige situatie eerder
geneigd waren om deel te nemen. Dit baseren we onder andere op het gegeven dat er een
oververtegenwoordiging is van donorkinderen waarvan de donor (tijdelijk) zijn status van Bdonor veranderde in anoniem.
II.4.4.3 Bevindingen analyse interviews donorkinderen
In de volgende paragrafen bespreken we vijf kernervaringen van donorkinderen met
betrekking tot de (on)toegankelijkheid van informatie over de donor, zie figuur 1. Ter
bescherming van hun privacy hebben de deelnemers een pseudoniem gekregen en zijn
gegevens die terug te leiden zijn naar hen persoonlijk weggelaten.
In keuzes rondom donor laveren tussen autonomie, loyaliteit en afhankelijkheid
De ervaringen van donorkinderen laten zien dat zij laveren tussen gevoelens van autonomie,
loyaliteit en afhankelijkheid. Allereerst zijn zij afhankelijk van hun ouder(s) die hen moeten
inlichten over de donorconceptie. Ten tweede is er de afhankelijkheid van wettelijke
bepalingen: ouders kunnen vanaf de geboorte het donorpaspoort opvragen, donorkinderen
kunnen dit vanaf twaalf jaar zelf doen en vanaf zestien jaar kunnen zij de
persoonsidentificerende gegevens van de donor opvragen. Daarnaast zijn ze afhankelijk van
de donor; bij de deelnemers die we spraken van wie de ouders kozen voor een B-donor, waren

132

er zes donoren die hun status (tijdelijk) veranderden in anoniem31. Bovendien zijn ze
afhankelijk van het levensverloop van de donor, het kan gebeuren dat een donor overlijdt32
voor dat een donorkind de leeftijd van zestien jaar bereikt. Soms zijn deelnemers ook
afhankelijk van de omgang van donorhalfbroers en/of -zussen met de donor.
In de verhalen komt terug dat meerdere deelnemers behoefte hebben aan autonomie,
om zelf keuzes te kunnen maken, maar dat dit is ingebed in een context waarbinnen ze relaties
hebben met anderen en waarbinnen ze zoekende zijn naar wat ze zelf willen. Sterke
loyaliteitsgevoelens naar ouders kunnen belemmeren stil te staan bij wat ze zelf willen.
Maartje zette bijvoorbeeld haar eigen behoeften in de wacht totdat haar moeder eraan toe
was om te vertellen over de donorconceptie:
Ik begon het een beetje door te krijgen, ik dacht dat ik geadopteerd was, want ik lijk
helemaal niet op mijn vader. Rond de zomer kreeg ik het een beetje door, ik wilde het
graag weten maar ik wilde het ook niet opdringen, dus heb ik gewoon rustig afgewacht
en toen heeft ze het me verteld. (donorkind Maartje, pseudoniem)
In het verhaal van Esther wordt duidelijk hoe een dominantere broer of zus de ruimte kan
beperken die iemand zelf kan innemen in het contact met de donor. Ze vond het fijn dat haar
broertje bij het eerste gesprek met de donor was, maar had ook behoefte om hem alleen te
spreken:
Hij [haar broertje] kan heel dominant zijn, waardoor ik bijna niet aan de beurt kom.
Dat was in het eerste gesprek. Ik wil denk ik ook wel iets met de donor alleen afspreken,
want met hem erbij dan kan ik denk ik niet precies zeggen wat ik wil zeggen. (donorkind
Esther, pseudoniem)
En bij Laura die eigenlijk geen contact wilde met de donor kwam dit toch tot stand doordat
een donorhalfzus hierop aandrong: “Ik was er eigenlijk nog niet klaar voor om contact te
zoeken met de donor, maar mijn halfzus pushte heel erg en toen hebben we een keer
afgesproken”.
In het verhaal van Nadine komt het laveren tussen autonomie, loyaliteit en
afhankelijkheid duidelijk naar voren, zie kader 1. Nadine is aan de ene kant op zoek naar
autonomie terwijl ze aan de andere kant samen met haar broertje wil optrekken en ervaringen
wil delen. In haar gedrag en keuzes is ze afhankelijk van het gedrag van zowel haar moeders,
de donor, haar broertje en donorhalfbroer. Dit leidt ertoe dat ze uiteindelijk haar eigen
grenzen overgaat en de donor toch omhelst terwijl ze dit zelf eigenlijk niet wil. Als reactie
31

In de voorbereiding van de wetswijziging van de Wdkb is het voorstel dat de procedure voor B-donoren van
vóór 2004 gelijk gesteld wordt aan de procedure voor donoren van ná 2004 . Dit betekent dat de
persoonsidentificerende gegevens van de B-donor worden verstrekt, tenzij deze zwaarwegende belangen kan
aanvoeren. Deze regeling moet voorkomen dat B-donoren hun status achteraf kunnen wijzigen naar anoniem.
Zie: https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/wetsvoorstellen/detail?id=2021Z11707&dossier=35870
32
Voor donoren die gedoneerd hebben na invoering van de Wdkb is geregeld dat bij overlijden nabestaanden
om instemming met gegevensdeling wordt gevraagd. In het wetsvoorstel wijziging van de Wdkb is ook een
voorziening voor donoren van vóór 2004 opgenomen. Zij kunnen toestemming geven om een specifiek persoon
te benaderen voor het vragen van instemming om verstrekking van persoonsidentificerende gegevens aan een
donorkind in geval van overlijden. Door deze regeling blijven de gegevens van anonieme en B-donoren van voor
2004
beschikbaar
voor
donorkinderen.
Zie:
https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/wetsvoorstellen/detail?id=2021Z11707&dossier=35870

133

hierop neemt ze afstand van de donor. Hierop reageren haar moeders vervolgens vanuit hun
loyaliteitsgevoelens naar de donor. Zij vinden dat Nadine het contact goed moet
onderhouden. Nadine voelt zich in het nauw gedreven waardoor ze zich steeds verdrietiger
en eenzamer voelt en meer afstand neemt van iedereen.

Kader 1. Het verhaal van Nadine: laveren tussen autonomie, loyaliteit en afhankelijkheid
Nadine, zeventien jaar, groeit samen op met haar broertje Luuk die bijna acht jaar jonger is bij hun
twee moeders. Op haar zestiende ontmoet ze de donor en een maand later haar donorhalfbroer
Casper. Ze ziet hoe Luuk en Casper op een andere manier omgaan met donor Koen. Waar het haar
eerst verdriet deed dat haar broertje niets over Koen wilde weten terwijl zij haar ervaring zo graag
met hem wilde delen, gaat haar broertje nu heel amicaal om met Koen. Hij ziet Koen als een
vaderfiguur. Nadine ervaart veel meer afstand tussen haar en Koen. Ook het contact tussen Casper
en Koen verloopt soepeler. Nadine denkt dat dit komt doordat zowel Luuk als Casper meer behoefte
hebben aan een vaderfiguur. Haar broertje door zijn leeftijd en onbevangenheid en bij Casper
doordat hij alleen opgegroeid is met zijn moeder. Het dieptepunt bereikt Nadine op een treinstation
aan het einde van een lange dag met Koen. Ze ziet hoe Casper en Luuk zich soepel opstellen in het
contact met Koen en hoe ze zelf worstelt met de omgang. Ze zegt: “Op het station gaf Luuk Koen een
knuffel, maar eigenlijk had ik dat nog nooit gedaan en ik had ook nog niet de behoefte omdat hij voor
mij niet voelt als een vader”. Ze voelt dat ze hier nog niet aan toe is en tegelijkertijd de druk om
sociaal wenselijk te reageren: “Eerst gaf Luuk hem een knuffel en daarna Casper erachter aan en
toen dacht ik dat ik niet weg kon komen met een ‘Doei’. Ik voelde dat ik hem een knuffel moest
geven want anders ben ik niet hetzelfde”. Ze gaat uiteindelijk haar eigen grens over en omhelst hem
ook. Achteraf beseft ze dat ze er niet aan toe was, ze heeft er last van en neemt vervolgens nog meer
afstand van de donor. Ze geeft aan: “Ik had er heel veel last van, dus toen heb ik Koen geblokt en
geen contact meer met hem gezocht, maar ik kreeg telkens van mijn ouders de vraag om hem te
appen of iets te laten weten”. Nadine wordt boos op haar ouders, ze wil er niet over praten, maar
toch blijven ze er iedere week op terugkomen. Na een begeleidingsgesprek tussen de donor, haar
ouders en een hulpverlener hebben haar ouders hun gedrag veranderd, zij zeggen nu: “Het is jouw
ding, jij moet doen waar jij je goed bij voelt en we moeten dat ook niet meer pushen”.

Informatie over donor speelt sleutelrol in identiteitsontwikkeling
De meerderheid van deelnemers verlangt in hun jeugd en puberteit naar informatie over de
donor. Ze willen weten van wie ze afstammen, net als Petra:
Ik was als kind vooral nieuwsgierig naar zijn uiterlijk. Ik was altijd wel nieuwsgierig of
hij op mij leek en zijn eigenschappen. En toen ik ouder werd merkte ik als ik iets niet
van mijn biologische moeder had, dan dacht ik van: oh, waar komt dat dan vandaan?
(donorkind Petra, pseudoniem)
Deelnemers geven aan dat ze vooral de behoefte hebben aan informatie over uiterlijk en
karaktereigenschappen van de donor. Ze willen zich kunnen spiegelen aan hun moeder én de
donor. Ze hebben behoefte aan herkenning en erkenning van wie ze zijn. Marleen verwoordt
dit als volgt:

134

Ja, ik denk dat ik eigenlijk vooral wilde weten hoe hij er uitzag. Ik was er heel erg mee
bezig. Qua persoonlijkheid heb ik wel wat trekjes van mijn moeder, maar ben ik ook
altijd wel heel erg opgevoed met het idee van: je bent je eigen individu, je ontwikkelt
jezelf en jouw persoonlijkheid en dat is uniek. Maar qua uiterlijk dacht ik echt, ik wil
iets zien, of zo, ik wil die bevestiging. (donorkind Marleen, pseudoniem)
Naast de informatie over de donor kan informatie over donorhalfbroers en/of -zussen
bijdragen aan identiteitsvorming. Toen Marleen de donor ontmoette had ze verwacht dat ze
meteen een gelijkenis zou zien omdat ze niet lijkt op haar moeder. Dit was echter helemaal
niet zo. Hij was ook een stuk ouder dan ze had gedacht. Tijdens het gesprek zocht ze
gelijkenissen in zijn gezicht maar ze vond er geen. Ze had verwacht dat ze iets zou merken van
verwantschap, maar ook dat gebeurde niet. Het contact met haar donorhalfbroer verliep
anders. Ze herkende zichzelf meteen in hem: “Hij stond in de deuropening en toen keek ik
naar zijn gezicht en dacht toen echt, ja dit is mijn broertje.” Vanaf dat moment ervaarde ze
ook een bepaalde rust.
Hij is echt mijn broertje en dit is dan toch echt mijn vader. Ik vond heel fijn dat dat mijn
broertje hem ook een beetje gek en raar vond. Ik vond het heel fijn dat we daar samen
een beetje over konden levelen. (donorkind Marleen, pseudoniem)
Donorkinderen die geen herkenning vinden binnen hun eigen gezin hebben met name de
behoefte om ergens bij te horen. Anna herkende zichzelf niet in haar broer en moeder en zegt:
Ik had heel erg het gevoel dat ik op iemand wilde lijken. Gewoon dat je ergens wilt
weten waar jouw denkwijze en wereldvisie vandaan komt los van je opvoeding. Mijn
moeder denkt gewoon heel anders over bepaalde dingen en communiceert op een
andere manier. Als ik ruzie met haar had dan wilde ik gewoon heel erg graag weten of
er misschien iemand was bij wie ik dan wel die herkenning zou hebben. Dat je wel
ergens past. (donorkind Anna, pseudoniem)
Petra voelde zich binnen haar gezin anders omdat zij minder goed kon leren in vergelijking tot
haar zussen en moeders: “Ik vond het niet leuk, je wilt gewoon superslim zijn net als de rest.
Gewoon zo hoog mogelijk. Ik zocht daarom een antwoord in mijn vader, hoe slim is hij dan?”
Sommige deelnemers hebben het gevoel dat het ontbreken van informatie over de
donor hen heeft geschaad in hun identiteitsontwikkeling. Jolanda heeft het gevoel dat ze
zonder de ontbrekende informatie over de donor nooit compleet zal zijn:
Als ik vroeger in de spiegel keek dan herkende ik mezelf niet in mijn familie. Nu het
contact met de donor is verbroken denk ik dat ik nooit compleet zal zijn, dat ik echt zal
weten wie ik ben, ik mis een stukje identiteit. (donorkind Jolanda, pseudoniem)
De deelnemers die opgroeien in een moeder-moeder-gezin denken vaker na over de
betekenis van nature-nurture. Zij weten hoe het is om een ouder te hebben aan wie zij wel en
een ouder aan wie zij niet genetisch verwant zijn. Susan ging hier veel over nadenken nadat
haar moeders een DNA-test hadden aangevraagd om te controleren of zij en haar zussen
volledig verwant aan elkaar waren:

135

Voor mij is mijn niet-biologische moeder evenveel moeder als mijn biologische
moeder. Ik had ook wel zoiets van als één van mijn zusjes niet mijn volle zus is dan
maakt mij dat niet uit. Die DNA-dingen dat maakt allemaal niet zoveel uit, het gaat
gewoon over hoe je je voelt met je familieleden, dat is veel belangrijker. (donorkind
Susan, pseudoniem)
Het verhaal van Wendy, zie kader 2, laat het belang van informatie over de donor voor de
identiteitsvorming zien. Haar gebrek aan een gevoel van belonging binnen haar eigen gezin
vergrootte haar behoefte om meer te weten te komen over de donor. Na de ontmoeting vond
ze een bepaalde rust en bevestiging van wie zij is. Het heeft haar meer zelfvertrouwen gegeven
en daarmee de angel gehaald uit de moeizame relatie met haar broertje en moeder.
Kader 2. Het verhaal van Wendy: informatie over donor speelt sleutelrol in identiteitsvorming
Wendy groeit samen met haar broertje op in een moeder-moeder-gezin. Als ze zeven jaar is scheiden
haar moeders. Ze blijft wonen bij haar biologische moeder die in de jaren daarna meerdere relaties
aangaat met mannen. Over de donorconceptie is altijd een heel open sfeer geweest, vragen konden
gesteld worden en er zijn nooit conflicten over geweest. De behoefte om meer informatie over de
donor te krijgen speelde vooral bij haar broertje. Hij was op zoek naar een vaderfiguur, terwijl zij
vooral nieuwsgierig was naar op wie zij leek. In uiterlijk en gedrag verschilt ze erg van haar broertje
en moeder, die wel veel op elkaar lijken, en voelde ze zich vaak een buitenstaander. Bij ruzies had ze
het gevoel dat haar moeder haar broertje voortrok. Ze zonderde zich dan af en vroeg zich af waarom
de ouder op wie zij leek er niet was. Op de middelbare school raakte haar behoefte om meer over de
donor te weten naar de achtergrond. Het besef groeide dat een donor voor haar nooit een ouder zou
worden. Tegen haar achttiende verjaardag besloot ze de informatieaanvraag te doen zonder daar
iemand over te informeren. De aanleiding was een ruzie met haar moeder en broertje. Ze wilde niet
meer het gevoel hebben erbuiten te staan, dat het aan haarzelf lag. Na een half jaar ontving ze een
brief met algemene informatie en eigenschappen van de donor. Het was een emotioneel moment
om stukjes van de puzzel op zijn plek te zien vallen. Ze herkende dingen die zijzelf wel had, maar haar
moeder niet. Later kreeg ze ook een foto. Het verbaasde haar dat ze geen uiterlijke gelijkenissen zag.
Wel zag ze wat van zijn persoonlijkheid in de foto’s. En toen kwam het moment waarop ze hem kon
ontmoeten. De donor heeft aan één stuk door gerateld. Hij hield niet op met praten. Dat vond ze
heel lastig, want het ging weliswaar om haar interesse in hem, maar ze vond het jammer dat hij in die
anderhalf uur niet één keer naar haar heeft gevraagd. Toch was de ontmoeting goed voor haar, het
was nu niet meer een groot vraagteken wie hij was. Ze hebben daarna geen contact meer gehad. Ze
heeft hier ook geen behoefte aan. Ze merkt wel dat ze sinds de ontmoeting heeft kunnen loslaten
dat het niet klikt met haar moeder en broertje. Dat vindt ze prettig. Ze heeft nu minder last van het
gevoel dat ze anders is dan haar moeder en broertje. Als zij opmerkingen maken over dat zij iets niet
goed heeft gedaan, gaat ze nu gewoon haar eigen gang. Ze maakt zich niet meer druk om dat
verschil. Ze vindt het erg belangrijk om te weten waar je vandaan komt. Het had voor haar heel veel
gescheeld in haar zelfvertrouwen als ze eerder had geweten waar ze vandaan kwam. Ze had zich dan
minder een buitenstaander gevoeld bij haar moeder en haar broertje, die zoveel op elkaar lijken. Dan
had ze geweten waarom ze anders was, en dat dat niet aan haarzelf lag.

136

Ontoegankelijkheid leidt tot onrechtvaardig en soms problematisch gemis
De ervaring van een onrechtvaardig gemis, zien we terug bij de twee jongste deelnemers van
twaalf jaar. Bij de deelnemers van wie de donor (tijdelijk) anoniem werd of was overleden
leidt de ontoegankelijkheid van de informatie daarnaast tot een problematisch gemis.
Teun en Lara, beiden twaalf jaar oud, geven aan dat ze het vervelend vinden dat ze steeds
weer vragen krijgen van andere kinderen.
De meeste kinderen begrepen me niet helemaal, want die dachten dat je niet kunt
bestaan als je geen vader hebt. Dan moet ik het begin uitleggen, dat er is gedoneerd
en mijn moeder zo zwanger is geraakt en ik zo ben geboren. Ja en dan begrijpen ze het
uiteindelijk wel maar heel vaak vergaten kinderen het en moest ik het de hele tijd weer
uitleggen. Ik raakte geïrriteerd omdat ik het de hele tijd moest zeggen en dat was echt
niet leuk. (donorkind Lara, pseudoniem)
Ook Teun geeft aan dat hij het vervelend vindt dat kinderen steeds maar weer vragen waarom
hij geen vader heeft: “Ik heb geen vader, ik heb twee moeders en op school zeiden allemaal
kinderen ‘hé, hoezo heb jij geen vader? Is je vader doodgegaan of zo?’.” Als tegenwoordig
kinderen hem vragen of hij geen vader heeft, dan zegt hij dat hij wel een vader heeft maar
hem niet kent.
Sinds groep 5 begreep Lara zelf steeds beter hoe het zat en ging ze meer vragen stellen
over de donor. Ze was nieuwsgierig en benieuwd naar wie haar vader was en waarom ze niet
mocht weten wie het was. Antwoord van haar moeder was dat ze 16 moet zijn en dat ze hem
dan pas mag kennen als hij daar dan zelf ook toestemming voor geeft. En dat ze tot dan niet
weet wie het is. Ze wilde weten hoe hij eruitzag en zijn naam. En ze was vooral benieuwd of
ze een beetje op hem leek. Teun wilde ook altijd graag weten wie de donor was: “Nou, hoe
die eruitziet en of die broers en zussen voor mij heeft. Ja dat is eigenlijk een beetje wat ik wil
weten, hoe die eruitziet vooral en ‘of ie aardig is’.” Dit wil hij ook weten van eventuele
donorhalfbroers en/of -zussen: “Of het een beetje aardige kinderen zijn, dat het niet
klierekinderen zijn. Ja en ook hoe hun eruitzien”. Hij geeft aan dat hij het heel leuk zou vinden
als hij contact met ze zou krijgen, als enig kind bekruipt hem soms een gevoel van
eenzaamheid en hij krijgt hoop bij de gedacht dat hij “gewoon lekker met ze kan spelen en
zo.”
Teun en Lara geven aan dat ze niet goed kunnen bevatten of begrijpen waarom ze
zestien jaar moeten zijn voordat ze persoonsidentificerende gegevens over de donor mogen
opvragen. Ze snappen niet wat de reden is dat ze niet eerder meer over de donor mogen
weten. Allereerst vinden ze dat het zo ontzettend lang duurt om te wachten totdat ze zestien
jaar zijn. Dit vinden ze vervelend en niet leuk omdat ze zo nieuwsgierig zijn. Het veroorzaakt
ook een gevoel van onmacht. Lara geeft aan dat ze liever al eerder een aanvraag zou willen
doen. Bij Teun komt een gevoel van onvermogen en teleurstelling naar boven als hij zelf gaat
zoeken zonder succes. Op google typt hij “Wie is de vader van Teun?”. Hij krijgt allemaal
verschillende mensen te zien en bij elke foto denkt hij “Kan dit misschien mijn vader zijn, of
dit?” Maar een echt antwoord op zijn vraag krijgt hij niet.
Bij de deelnemers waarvan de donor (tijdelijk) zijn status veranderde in anoniem is
sprake van heftige emoties die gepaard gaan met de ontoegankelijkheid van de informatie:
onmacht, onbegrip, boosheid, teleurstelling, frustratie, en verdriet. Deze gevoelens worden
soms ook ervaren door de andere deelnemers, maar bij deze specifieke groep zijn ze sterker

137

aanwezig. Kristel vertelt over het intense verdriet dat ze ervaarde toen ze de brief ontving
waarin stond dat de donor anoniem was geworden:
Ik kwam terug van school en ik ging super excited naar mijn moeder die zei: ‘ja, er is
een brief binnen en ik denk dat ik weet van wie deze brief is.’ Toen heb ik ‘m
opengemaakt, ik kan me eigenlijk niet meer herinneren wat erin stond maar de eerste
zin zei al van deze donor heeft aangegeven om geen informatie te verstrekken. Het
eerste wat ik heb gedaan is letterlijk de brief verscheurd en echt gewoon huilend op
de grond gaan liggen en ik heb dagenlang niet gepraat. Ik heb echt misschien vijf weken
elke dag moeten huilen omdat het zo verschrikkelijk was. (donorkind Kristel,
pseudoniem)
Deelnemers ervaren het als onrechtvaardig dat de kennis over de eigen achtergrond en
medische achtergrond geblokkeerd wordt. Bij meerdere van hen is een beschadigd
vertrouwen in instanties door onjuiste, onduidelijke en lange procedures. Het moeizame
verloop en het uitblijven van antwoorden op vragen leidt bij een aantal deelnemers tot het
nemen van afstand tot personen en gevoelens als het over het onderwerp gaat, gevoelens van
eenzaamheid en depressie, en verslagenheid. Sommigen zijn angstig dat ze een liefdesrelatie
kunnen aangaan met donorhalfbroers en/of -zussen. Bij meerdere van hen stokt ook de
identiteitsvorming en draagt het ontbreken van informatie zelfs bij aan een identiteitscrisis.
Deelnemers hebben het gevoel van afwijzing door de donor, dat ze niet erkend worden in wie
ze zijn. Het blijft een onvervuld verlangen om meer te weten te komen over de donor en
daarmee over zichzelf. Ook ervaren ze een existentieel gemis van herkenning of familieband.
Jeroen deed meerdere informatieaanvragen en werd een paar keer afgewezen door de donor.
Hij bleef zich afvragen waarom de donor zo harteloos kon zijn. Hij vond de donor egoïstisch
dat hij hem de kans ontnam om meer over zichzelf te weten te komen. Hij raakte gefrustreerd
en vermeed het onderwerp. In die tijd ging het mentaal ook niet zo goed met hem. Totdat hij
zich rond zijn 20e zich weer wat beter begon te voelen en opnieuw een aanvraag deed en dit
keer met succes. Na afloop van de ontmoeting zei hij tegen zijn moeder:
Dit is het gelukkigste moment in mijn leven. Ja, ik was zo blij, het was echt een
hartstikke mooi moment in mijn leven. Dat het geheim eigenlijk een soort van
ontrafeld was en dat ik erachter ben gekomen wie het andere deel van mijn leven is,
dat vond ik wel heel erg mooi. Dat ik eindelijk niet meer tegen anderen hoef te zeggen
van nou ik weet niet wie mijn vader is. Nu kon ik ook gewoon mijn verhaal erbij
vertellen of dat ik soms ook gewoon kon zeggen: oh, dat bruine haar dat heb ik van
mijn vader. (donorkind Jeroen, pseudoniem)
Hoe euforisch het contact ook begon, zo ongelukkig loopt het voor hem af. Na anderhalf jaar
heeft de donor laten weten dat hij het onderhouden van het contact lastig vindt en hij
verbreekt het contact. Jeroen vindt het verschrikkelijk: “Ik dacht echt nu heb ik je eindelijk en
dan ga je me weer verlaten. En ik had zoveel plannen, dromen, gewoon met ons tweetjes, ja,
ik vond het wel heel erg lastig.” Hij wil zijn moeders niet belasten met deze grote teleurstelling
en heeft ze nog niet ingelicht dat de donor het contact heeft verbroken.
Bij Anna, zie kader 3, blijkt bij haar informatieaanvraag op zestienjarige leeftijd dat de
donor al in 2006 overleden is. Bij haar overheerst het gevoel van onrechtvaardigheid over het
feit dat ze geen informatie verkrijgt over zijn overlijden. Ze komt vervolgens mede door het
138

uitblijven van informatie over de donor in haar adolescentie in een zware zwarte periode die
ze uiteindelijk weet te overwinnen. Wat blijft is het onbegrip en onrechtvaardige gevoel ten
opzichte van de permanente ontoegankelijkheid van informatie.
Kader 3. Het verhaal van Anna: ontoegankelijkheid leidt tot onrechtvaardig en soms problematisch
gemis
Anna en haar tweelingbroer Hugo worden geboren na een langgekoesterde kinderwens van hun
moeder. Hun moeder is altijd open geweest over de donorconceptie en Anna vond het altijd normaal
om te zeggen dat ze geen vader had. Rond haar 12e kreeg ze steeds meer een gevoel van gemis. Ze
worstelt steeds meer met het feit dat ze de donor niet kent. Haar moeder en broer lijken innerlijk
veel op elkaar en hebben vaak ruzies die hoog oplopen. Haar moeder lijkt uiterlijk op haar, maar kijkt
op een andere manier naar dingen. Hierdoor groeit haar wens om te weten waar haar andere kant
vandaan komt. Zou er iemand zijn bij wie ze wel herkenning zou hebben? Ze wilde ook graag weten
waarom de donor iemand had geholpen om kinderen te krijgen, wat zou dat zeggen over hem? Ze
vindt het belangrijke informatie om zichzelf beter te leren kennen. Samen met haar moeder vroeg ze
het donorpaspoort op. Daar stond weinig informatie in, alleen zijn haarkleur, ogen, gewicht en
lengte. Het was heel teleurstellend dat het basale informatie was. Toch vond ze het beter dan niks.
Eigenlijk vindt ze dat ze dat gewoon vanaf haar geboorte had mogen hebben. Ze vindt het echt raar
dat daar een leeftijd aan zit, want het gaat om hele gewone informatie van je familie; het gaat niet
om iets persoonlijks zoals een foto of naam. Twee maanden na de informatieaanvraag op 16-jarige
leeftijd valt er een brief op de deurmat. Ze maakt de brief open en leest dat de donor al in 2006 is
overleden. Ze moest zo ontzettend hard huilen dat ze schrok van haar eigen reactie. Met dit scenario
had ze nooit rekening gehouden. Dit betekende een definitief einde. Ze heeft het nieuws niet met
haar broer gedeeld, ze had geen behoefte om met hem over de donor te praten. Haar moeder is de
enige met wie ze erover kon praten. Haar leeftijdsgenoten gaven troost op een manier waar ze alleen
maar boos om werd. Ze begrepen haar helemaal niet, dit zorgde voor een gevoel van onmacht en het
onbegrip van anderen vond ze heel moeilijk. Dat ze niet mag weten waaraan de donor is overleden
frustreert haar enorm. Ze vindt dat ze het een grondrecht is omdat ze DNA delen. Alles is in één klap
weg omdat hij is overleden. Ze maakt zich zorgen dat hij relatief jong stierf, 50 vindt ze geen normale
leeftijd om dood te gaan. Ze wil graag weten of het een erfelijke doodsoorzaak was, ze hoeft geen
details te weten maar vindt dat ze recht heeft op erfelijke informatie. Het is frustrerend dat deze
informatie gewoon ergens geregistreerd staat en dat zij het niet mag weten, terwijl iemand dat
gewoon voor haar zou kunnen checken. Ze vindt dat dit haar afgenomen is, terwijl er al zoveel van
haar afgenomen is. Na het nieuws nam ze steeds meer afstand van anderen, ze kreeg een weerstand
tegen alles en iedereen en vond dat ze aan niemand iets had en niemand haar begreep.

Relationele stabiliteit biedt veilige basis om met (on)toegankelijkheid informatie donor om
te gaan
Met relationele stabiliteit tussen ouder en kind bedoelen we dat ouders beschikbaar zijn,
sensitief reageren op de behoefte het kind, open zijn over de donorconceptie, en het kind
ondersteunen. De deelnemers waar relationele stabiliteit een veilig basis biedt om met de
(on)toegankelijkheid van informatie over de donor om te gaan hebben allen contact met de
donor, op één deelnemer van dertien jaar na. Een gescheiden gezinssituatie is niet per
definitie gelinkt aan relationele instabiliteit, de vier oudere deelnemers die relationele
stabiliteit ervaren, komen allen uit een gezin met gescheiden ouders.

139

Marleen ervaart relationele stabiliteit in haar extended family waarbinnen ze opgroeit.
Ze is geboren in een moeder-moeder-gezin en groeide de eerste jaren van haar leven als enig
kind op. Haar moeders gingen uit elkaar toen ze vier jaar was. Zij bleef bij haar biologische
moeder wonen die op haar vijfde een relatie kreeg met haar stiefvader. Haar niet-biologische
moeder hertrouwde twee keer met een andere vrouw. Ze is altijd ambivalent geweest over
haar donorvader. Enerzijds was ze nieuwsgierig naar hem, naar uiterlijke gelijkenissen, want
ze lijkt niet op haar moeder. Anderzijds had ze altijd al een grote familie, inclusief familie van
haar stiefvader én had ze van jongs af aan sterk het idee gehad dat familie niet iets biologisch
was, maar van liefde:
Ik heb zo’n grote familie om me heen, dat ik zoiets had van: joh, wat moet ik er nou
mee, ook door de manier waarop ik ben opgegroeid. Voor mij is familie niet per se iets
dat biologisch moet zijn, de mensen die van mij houden en er voor mij zijn is familie,
of dat nou bloed is of niet, dat maakt niet uit, dus daardoor had ik zoiets van ja, wat
moet ik dan met een donor, wat voegt dat dan toe? (donorkind Marleen, pseudoniem)
Een belangrijk ingrediënt om stabiliteit na donorconceptie te ervaren is dat ouders open zijn,
zowel in gesprekken als in houding. Wat ook als helpend wordt ervaren door sommige
deelnemers is dat ze zeer gewenst zijn en een liefkozend positief verhaal mee hebben
gekregen over het ontstaan van hun leven. Doordat ouders de openheid als basis meegeven
in hun levensverhaal ervaren deelnemers geen groot gemis. Ze ervaren stabiliteit in
normalisering van het onderwerp, zowel in de thuissituatie als daarbuiten. Roos, dertien jaar,
opgegroeid bij twee moeders met een jonger zusje van elf jaar, heeft in haar ogen een heel
normale jeugd gehad, ondanks dat sommige mensen het apart vinden dat ze twee moeders
heeft. Ze heeft nooit veel gedacht aan de donor en heeft ook geen behoefte aan informatie
over hem. In het donorpaspoort dat haar ouders hebben opgevraagd toen ze twaalf jaar was,
staat dat hij niet zo stoer is, daar herkent ze zichzelf wel een beetje in. Verder is ze er niet mee
bezig en is haar leven gewoon weer verder gegaan. Ze is te druk bezig met andere dingen om
over de donor na te denken:
Ik ben nu nog bezig met andere dingen, ja school, afspreken met vrienden, vrije tijd en
zo, met nog een tiener zijn. De reden waarom ik nu nog geen informatie opvraag is
omdat ik er nog niet per se behoefte aan heb. (donorkind Roos, pseudoniem)
Op dit moment betekent de donor voor haar alleen maar dat ze dankzij hem bestaat, verder
speelt hij geen rol in haar leven.
Een ander voorbeeld komt terug in het verhaal van Eva. Zij had jarenlang geen
behoefte aan informatie over de donor. Haar moeder en vader waren van kleins af aan open
geweest over de donorconceptie. Haar ouders gingen uit elkaar toen ze elf jaar was. Het
onderwerp donor kwam best vaak vanuit haar moeder. Ook toen ze zestien jaar was en
informatie kon opvragen. Zelf dacht ze er niet zoveel over na. Haar moeder gaf altijd aan dat
zij en haar vader het niet erg zouden vinden als ze contact zou willen met de donor. Ze vond
het fijn om dit te horen, maar had geen behoefte om informatie op te vragen. Ze zegt:
Ik dacht altijd van, ik heb gewoon mijn vader en moeder en niet het idee dat ik
behoefte heb aan een andere vader. En ja, ik had altijd ook de angst dat het een rare

140

man zou zijn, dat ik hem zou ontmoeten en dat ik hem dan niet leuk vond ofzo.
(donorkind Eva, pseudoniem)
Eva krijgt contact met een donorhalfzus die aangeeft dat de donor niet raar is. Daarna spreekt
ze haar vader en hij benadrukt dat hij het zou begrijpen als zij de donor zou willen ontmoeten
en het ook zou snappen als ze dit nog niet wilde. Dan besluit ze om het contact toch aan te
gaan.
Ondersteuning van ouders speelt een grote rol in de bespreekbaarheid van het thema
en bij het ondersteunen van hun kinderen bij de keuzes die op hun pad komen. Sommige
deelnemers ervaren een voldoende mate van zelfbeschikking in informatie over de donor. Het
verhaal dat ze op een bepaalde leeftijd meer informatie krijgen is voor hen voldoende om in
rust af te wachten. Er bestaat wel verwarring over het verschil tussen informatie over en
contact met de donor. Soms zijn ze in de veronderstelling dat er sowieso contact gaat
plaatsvinden als zij zestien jaar zijn.
De tweelingzussen Susan en Petra groeien op bij twee moeders die altijd open zijn
geweest over de donorconceptie. Als er een vraag opkwam dan stelden ze die gewoon en
kwam er een antwoord. Susan geeft aan dat ze het een fijne gedachte vond dat ze de donor
in de toekomst zou kunnen ontmoeten:
Ik vond het wel fijn om überhaupt te weten dat ik hem zou kunnen ontmoeten, zeg
maar, dat die optie er was. Dat ik gewoon op dat moment kon beslissen. De gedachte
dat als ik het wil, dan kan dat, zeg maar. (donorkind Susan, pseudoniem)
In haar puberteit gaan haar moeders uit elkaar, de warme banden in het gezin blijven bestaan
ondanks dat iedereen zijn eigen weg gaat. Petra waardeert hoe haar moeders omgingen met
de situatie:
Mijn moeders zijn altijd open in gesprek geweest en eerlijk. Ze hebben ons
ondersteund, zelfs toen zij dus gescheiden waren. Ze gingen er wel met z’n tweeën
voor zitten en vertelden het aan ons. En ze zijn samen met ons meegegaan naar de
ontmoeting met onze donor. (donorkind Petra, pseudoniem)
Ouders spelen daarnaast een rol in de bescherming van hun kinderen, in het regelwerk
rondom de aanvraag, en in het op afstand houden van misstanden. De moeders van Susan en
Petra regelen DNA-onderzoek om te achterhalen of zij en hun zusje genetisch volledig verwant
zijn aan elkaar en helpen bij de informatieaanvraag en het contact met de donor dat tot stand
komt. De tweeling is hun ouders er altijd dankbaar voor geweest dat zij kozen voor een Bdonor, zodat zij deze keuze hadden in de toekomst. Haar moeders hebben hen altijd gesteund
en het onderwerp was altijd bespreekbaar. Susan heeft het gevoel dat wat haar keuze ook
was, dat haar moeders haar zouden steunen. Het lukt haar zelfs om probleemloos het
ideaalbeeld dat ze over het uiterlijk van de donor had te vervangen met de realiteit.
In het verhaal van Mirte, zie kader 4, komt in tegenstelling tot de voorafgaande
verhalen naar voren hoe relationele instabiliteit een onveilige basis biedt om met de
(on)toegankelijkheid van informatie over de donor om te gaan. Ze groeit op bij een psychisch
zeer kwetsbare moeder, in haar jeugd is sprake van emotionele en fysieke verwaarlozing,
parentificatie en armoede. Haar jeugd is vol gevaar, schade, criminaliteit, drugsgebruik en een
riskante omgang met oude mannen. Gevolgen zijn trauma’s van eenzaamheid, een
141

tienerzwangerschap, en uithuisplaatsing, en een zeer moeizame verhouding tot het feit dat ze
via donorconceptie ter wereld is gekomen.
Kader 4. Het verhaal van Mirte: relationele instabiliteit biedt onveilige basis om met
(on)toegankelijkheid informatie donor om te gaan
Mirte heeft een zware jeugd, haar moeder is psychisch ziek en verwaarloost haar zowel emotioneel
als fysiek. Als ze vijf jaar is, wordt haar zusje geboren, waarover ze per direct de zorg krijgt. Als jong
kind had ze grote fantasieën over de donor. Ze verzon dan dat hij heel slim was, want zij was zelf best
pienter in tegenstelling tot haar moeder. Ze wilde weten waarom hij geen rol in haar leven kon
spelen en vond het heel moeilijk dat ze een vader moest missen. Toen ze veertien was, is ze gaan
zoeken naar de donor en viel ze op oudere mannen die ze mee naar huis nam. Ook in hen zocht ze
een vader. Ze belandde in een gesloten jeugdinrichting en werd behandeld door een psychiater, die
de link legt naar de donorconceptie, dat ze altijd de geborgenheid bij een vaderfiguur is blijven
zoeken. Ze heeft wel honderden keren ruzie met haar moeder gehad over haar donor. Ze is als kind
ook meerdere keren weggelopen om hem te gaan zoeken. Ze ging dan rondlopen, hangen met
vrienden en drugs gebruiken om die gevoelens aan de kant te kunnen zetten. De informatieaanvraag
kreeg ze voor elkaar zonder de hulp van haar moeder die vond dat ze er niet aan toe was.
Het uiteindelijk leren kennen van de donor had een grote impact op haar leven. Ze heeft
achteraf spijt dat ze de aanvraag op haar 16e had ingediend. Ze vindt nu dat ze er toen nog niet
volwassen genoeg voor was. Hij was uiterlijk en innerlijk heel anders dan verwacht. Het beeld dat ze
haar hele leven van hem had gehad, kwam niet uit. Ze ontmoette hem en heeft inmiddels een goede
band met hem opgebouwd. Ze ontdekt veel gemeenschappelijke karaktereigenschappen en uiterlijke
gelijkenissen, ook met zijn dochter. Ze voelt alsof ze er een familie bij heeft gekregen. Als ze bij de
donor had gewoond, was haar leven heel anders geweest. Ze spreekt niet met haar donorfamilie
over hoe dit voor haar is, want ze wil het contact niet verpesten. Ze wil ook niet dat de donor gaat
denken dat zij hem als vader gaat zien. Haar donorfamilie weet wel hoe haar jeugd is geweest, en
delen het gevoel dat alleenstaande ouders zoals haar moeder niet zo maar een kind mogen krijgen.
Dat vindt ze heel erg bijzonder.

Belemmeringen procedure vergroten ontoegankelijkheid
Uit de verhalen van de deelnemers blijkt dat het toegankelijk maken van de informatie over
de donor een complexe procedure is. De eerste stap in dit proces is dat ouders hun kinderen
inlichten over de donorconceptie. De tweede stap is dat ouders hun kinderen voorlichten over
de procedure om informatie over de donor op te vragen. Ouders ervaren veel
onduidelijkheden over de procedure. Zij hebben vanuit de vruchtbaarheidskliniek meestal
alleen beperkte informatie over de procedure ontvangen. Uit de interviews met ouders (zie
II.4.5) blijkt bovendien dat zij op het moment van de donorconceptie nog niet beseffen wat
afstammingsgegevens kunnen betekenen in de toekomst voor hun dan nog ongeboren kind.
Als de kinderen tijdens het opgroeien vragen gaan stellen, blijken ouders vragen rondom de
procedure niet altijd te kunnen beantwoorden.
Uit de interviews met de donorkinderen blijkt dat de procedure door ouders op
verschillende manieren is uitgelegd. Sommige kinderen zijn in de veronderstelling dat ze pas
vanaf hun achttiende een informatieaanvraag mogen doen. Andere kinderen gaan er volledig
vanuit dat ze op hun zestiende sowieso de donor mogen ontmoeten. Ook is er onduidelijkheid
over de leeftijdsgrens van twaalf jaar. Er is verwarring over het soort informatie dat kinderen
op die leeftijd ontvangen, vooral bij de kinderen waarvan de ouders al eerder het
donorpaspoort opvroegen. Ze zijn er soms niet van op de hoogte dat de informatie die ze bij
142

twaalf jaar opvragen niet verschilt van de gegevens in het donorpaspoort. Uit de interviews
blijkt ook dat er grote variatie is in de informatie op het donorpaspoort. Waar het ene
donorpaspoort zeer uitgebreid ingaat op de sociale en fysieke gegevens van de donor, is de
informatie in het andere donorpaspoort summier of zijn er veel velden niet ingevuld. In de
verhalen van de deelnemers komt ook naar voren dat de informatie die in het donorpaspoort
staat niet altijd klopt. Soms komen donorhalfbroers en -zussen pas daarachter als ze hun
donorpaspoorten naast elkaar leggen en ze allemaal andere informatie over dezelfde donor
hebben staan.
Deelnemers geven aan dat de aanvraagprocedure omslachtig is en lang duurt. Meike
beschrijft de lange procedure:
Het duurde echt lang. Ik heb in juli 2020 mijn dinges opgestuurd. Twee dagen voor mijn
verjaardag, kreeg ik toen een brief met zijn eigenschappen. Toen werd er gezegd dat
hij ook een brief kreeg en om toestemming werd gevraagd enzo en toen duurde het
wel heel lang. Er is gewoon heel veel misgegaan want er was heel veel gedoe, hij woont
in het buitenland en er was allemaal bureaucratische shit, maar uiteindelijk heb ik ‘m
dus wel kunnen zien in het najaar van 2021. (donorkind Meike, pseudoniem)
Andere deelnemers geven aan dat ze het aanvragen van het geboorte uittreksel als een
drempel hebben ervaren op zestienjarige leeftijd, onder andere doordat sommige deelnemers
zelf de administratieve- en reiskosten naar de gemeente waar ze geboren waren moesten
betalen33.
Maartje vindt het feit dat er twee leeftijdsgrenzen zijn belastend. Dat ze twee keer
voor een moeilijke keuze komt te staan, en dat besluit wekenlang moet wikken en wegen:
Doe òf alles op je twaalfde òf alles op je zestiende, want dan kun je gewoon in één keer
die beslissing maken. Voor sommige mensen is het ook heftig dan hoef je niet twee
keer door die moeilijke beslissing te gaan of erover na te denken of er zo mee te zitten.
Dan kun je het een soort van gewoon in één keer er over hebben en het regelen. Dat
zou ik persoonlijk fijner hebben gevonden. (donorkind Maartje, pseudoniem)
Door meerdere deelnemers wordt genoemd dat de leeftijd van zestien jaar een moeilijke
periode is voor een aanvraag, omdat dit in een periode valt waar hun leven toch al onder
spanning staat. Ze bevinden zich midden in de puberteit, hebben voor het eerst een relatie,
of liefdesverdriet, ze zijn druk met school of examens, met hun vrienden, met het kiezen van
een vervolgopleiding. Nadine geeft aan dat ze met al die hormonen in haar lijf niet goed kon
relativeren:
Je zit vol in je puberteit, je hormonen gaan door heel je lijf, je bent in het midden van
je leven, je hebt overal mee te maken, met vrienden, vriendschappen, eerste liefdes.
En als daar dit dan zo bij komt nog, ik vind dat wel pittig. (donorkind Nadine,
pseudoniem)
Ook wordt genoemd dat de procedure uitgaat van één individueel kind, terwijl donorkinderen
vaak broers en zussen hebben. Deelnemers geven aan dat ze het lastig vonden dat ze bepaalde
33

De Sdkb heeft per 1 oktober 2021 de procedure aangepast. Bij een aanvraag is een geboorte uittreksel geen
voorwaarde meer.

143

informatie geheim moesten houden, bij andere deelnemers ging het jongere broertje of zusje
mee naar de ontmoeting met de donor. Wat opvalt in de verhalen van de deelnemers is hoe
verschillend broers en zussen kunnen denken over de informatie over de donor en wat hun
behoeften daarin zijn. Ook kan deze behoefte in de loop van de tijd weer veranderen. Het
broertje van Esther schreeuwde altijd om meer informatie over de donor, zelfs zo hard dat zij
het zielig vond voor haar moeders en zij hard terugriep dat zij het niet hoefde te weten. En
rond haar zestiende was het precies andersom, zij wilde graag meer informatie en hij had veel
minder interesse.
Er zijn verschillende redenen waarom informatie over de donor niet altijd beschikbaar
is. Een donor kan overlijden en ook zijn houding kan veranderen ten opzichte van de donatie.
Dit laatste zien we terug bij B-donoren die hun status veranderen in anoniem. Ten gevolge van
verschillende misstanden is informatie vaak niet aanwezig, onvolledig of incorrect. Dit komt
terug in de verhalen van deelnemers in de vorm van bedrog van artsen in de
vruchtbaarheidskliniek, privacy-schendingen rondom informatie over de donor in de kliniek,
misinformatie over de inzet van de donor door het ziekenhuis, en het overschrijden van de
limiet op het aantal donorkinderen dat per donor geboren mag worden. Uit het verhaal van
Kim, zie kader 5, blijkt dat de procedure rondom de informatie over de donor niet inclusief is.
Het is niet voor iedereen toegankelijk en begrijpelijk. Kim heeft onvoldoende capaciteiten of
steun om haar sterke verlangen naar informatie over de donor te vervullen. Ook lukt het haar
niet hulp te krijgen bij de problemen die ze ervaart rondom het gebrek aan informatie. Ze start
een zoektocht zonder de nodige capaciteiten en hulp. Uit nood geboren heeft ze de laatste
jaren voor zichzelf een coping mechanisme gevonden. Ze leest herhaaldelijk het
donorpaspoort door als een soort mantra dat haar rust geeft.

144

Kader 5. Het verhaal van Kim: Belemmeringen procedure vergroten ontoegankelijkheid
Kim is twintig jaar oud en opgegroeid bij haar moeder. Toen ze jonger was had ze niet het gevoel dat
ze iets miste, haar opa was een vaderfiguur voor haar. Rond haar tiende begon ze aan haar moeder
te vragen hoe het zat en waar haar vader was. Haar moeder legde het uit via een kinderboekje en
langzaam begon ze het een beetje te begrijpen. Ze stelde vragen over zijn uiterlijk, leeftijd en of ze op
hem leek. Haar moeder had geen antwoord en zei dat ze die informatie pas op haar zestiende kon
opvragen. Daardoor voelde ze zich leeg, ze miste een mannelijke persoon in haar leven, iemand om
mee te stoeien of voetballen. Ze zocht iemand bij wie ze terecht kon als ze ruzie had met haar
moeder. In de jaren daarna begon ze steeds meer vragen te stellen en ze worstelde in de puberteit
steeds meer met het feit dat ze geen vader had. Ze was boos, geïrriteerd en verdrietig over het feit
dat anderen wel een vader hadden.
Rond haar zestiende jaar ging haar moeder zonder haar naar het ziekenhuis voor een
gesprek. Daar bleek de donor anoniem te zijn geworden. Kim ontvangt het donorpaspoort waar
dingen in staan waarin ze zichzelf herkent. Ze weet dan iets over zijn eigenschappen, zijn werk en
leeftijd, en dat hij samenwoonde. Maar ze zou ook graag willen weten wat ze van hem heeft, hoe zijn
karakter is, want dat is moeilijk van papier te begrijpen en ze wil kunnen vergelijken. Ook zou ze het
fijn vinden om te weten waarom hij ervoor gekozen heeft om donor te worden, en of hij toen al met
zijn partner samen was, of dat hij er zelf voor koos. Op moeilijke momenten grijpt ze steeds naar het
donorpaspoort. Pas dan valt alles op zijn plaats: ze heeft een donorvader, het is haar moeders keuze,
ze kan er zelf niks aan doen. Dan begint het haar te dagen dat haar moeder echt haar best voor haar
heeft gedaan, en dat ze niet moet zeuren. Die dipjes blijven komen. Op dat soort momenten wordt
ze rustig als ze het donorpaspoort leest. Met haar vriend kan ze er een beetje over praten, en hij
snapt haar ook een beetje beter, dat helpt haar. Hij weet ook dat ze die papieren over haar donor
nodig heeft. Ze leest ze dan gewoon heel vaak door, stukje voor stukje voor stukje, totdat ze het
goed in haar opgenomen heeft. Dat doet ze een paar keer achter elkaar.
Ze besloot zich in te schrijven in een internationale DNA-databank. Ze vond het heel moeilijk
en misschien is het ook niet helemaal goed gegaan. De informatie was in het Engels en daar kon ze
niet goed wijs uit worden. Ze is nu aan het afwachten of ze iets kan doen, ze wil wel op zoek, maar ze
weet niet hoe ze verder moet. Ze zou het liefste haar donor willen zoeken, en eventueel
donorhalfbroers en -zussen, maar ze weet niet waar ze moet beginnen en hoe ze verder kan.

145

II.4.5 Bevindingen: Ouders
II.4.5.1 Demografische gegevens deelnemers: Ouders
In tabel 4 staan de (demografische) gegevens van deelnemende ouders aan ons onderzoek
met verschillende gezinssamenstellingen: solomoeders (focusgroep met zes deelnemers),
moeder-moeder-gezinnen (interviews met vier moeders), moeder-vader-gezinnen (vier
interviews met vier moeders waarbij één interview ook de vader deelnam). Alle moeders die
we gesproken hebben, waren de biologische moeder van het donorkind(eren). De gemiddelde
leeftijd van de ouders is 49.2 jaar (SD 8.3). De jongste deelnemende ouder is 34 jaar en de
oudste 64 jaar. Samen hebben zij 25 donorkinderen, gemiddeld 1.9 kind per gezin. De
gemiddelde leeftijd van de kinderen is 15.2 jaar (SD 6.5), het jongste kind is twee jaar en het
oudste kind 27 jaar. In elk gezin was minstens één donorkind tussen de 10 en de 30 jaar.
II.4.5.2 Beperkingen representativiteit en mogelijke bias
Aangezien we per groep maar een beperkt aantal ouders konden includeren en er weinig
aanmeldingen waren, zijn bepaalde ervaringen mogelijk onderbelicht. Bij de solomoeders
hebben we het perspectief van jongere moeders (<41 jaar) niet kunnen meenemen en bij de
ouders uit de moeder-moeder- en moeder-vader-gezinnen niet het perspectief van de jonge
ouders (<34 jaar) en de oudere ouders (>53 jaar). Daarnaast is er mogelijk een selectiebias
ontstaan door de manier van werven, ouders die actief nadenken over het onderwerp zijn
vaker betrokken bij het thema donorconceptie op social media.
II.4.5.3 Bevindingen analyses focusgroep solomoeders
In de volgende paragrafen bespreken we de vier kernervaringen van solomoeders met
betrekking tot de (on)toegankelijkheid van informatie over de donor, zie figuur 2.
Groeiend besef wat ontoegankelijkheid informatie betekent voor kind
Bij drie moeders heeft hun grote kinderwens lange tijd het besef overschaduwd dat een kind
in de toekomst mogelijk behoefte heeft aan informatie over de donor. Sinds hun kinderen
vragen gingen stellen, aangaven dat ze verlangen naar meer informatie over de donor, en hun
wens als dringend op de moeders overkomt, maken deze moeders zich zorgen over het
ontbreken van de informatie en de gevolgen hiervan voor hun kinderen. Ilse realiseerde zich
dit pas toen haar kinderen medische klachten hadden en ze vragen had over erfelijkheid.
Machteloos gevoel om als moeder je kind te zien worstelen met lange wachten en
ontoegankelijkheid door leeftijdsgrens/overlijden donor/anonimiteit
Alle moeders ervaren een machteloos gevoel ten opzichte van de ontoegankelijkheid van
informatie over de donor. Ze geven aan dat het wachten zo lang duurt. Ze willen hun kinderen
gepaste informatie bieden en kunnen dit niet. Nicole vindt dat ze slecht is geïnformeerd in de
kliniek over eventuele ontoegankelijkheid van informatie over de donor, bijvoorbeeld bij
overlijden. Karin vertelt hoe misinformatie in het traject en de ontoegankelijkheid van
informatie over de donor die zijn status veranderde in anoniem haar ervaringen hebben
overschaduwd. Het belemmert haar diepe wens om het juiste te doen voor haar kind. Ze
ervaart schuldgevoelens en twijfels en vraagt zich af: “Heb ik een verkeerde keuze gemaakt
en mijn kind opgezadeld met een ingewikkelde situatie?
146

Solomoeders (N=6)
Leeftijd
41
48
49
55
60
64
Aantal donorkinderen
één
twee
Type donor
Identificerende donor (na 2004)
B-donor (voor 2004)
B-donor (tijdelijk) anoniem
Moeder-moeder (N=4)
Leeftijd
34
51
53
45
Aantal donorkinderen
één
twee
Ouders gescheiden
Ja
Nee
Type donor
Identificerende donor (na 2004)
B-donor (voor 2004)
B-donor (tijdelijk) anoniem
Moeder-vader (N=5)
Geslacht
man
vrouw
Leeftijd
39
40
51
53
Aantal kinderen
één
twee
drie
Ouders gescheiden
Ja
Nee
Type donor
Identificerende donor (na 2004)
B-donor (voor 2004)
B-donor (tijdelijk) anoniem

1
1
1
1
1
1
3
3
3
2
1

1
1
1
1
1
3
1
3
3
1
0

1
4
1
1
2
1
1
1
2
3
1

Leeftijd kinderen

Aantal kinderen (n=9)

6
10
11
20
23
25
27
Contact donor
Ja
Nee
n.v.t. (<16 jaar)
Donor overleden
Ja
Nee

1
2
1
1
1
2
1

Leeftijd kinderen
8
10
11
12
13
19
21
Contact donor
Ja
Nee
n.v.t. (<16 jaar)
Donor overleden
Ja
Nee

Aantal kinderen (n=7)
1
1
1
1
1
1
1

Leeftijd kinderen
2
11
13
15
18
19
20
Contact donor
Ja
Nee
n.v.t. (<16 jaar)
Donor overleden
Ja
Nee

Aantal kinderen (n=9)
1
2
1
1
2
1
1

2
2
0

Tabel 4. (Demografische) gegevens deelnemers: Ouders

147

1
2
3
1
5

1
0
3
0
4

1
1
2
0
4

Procedure belemmert beschikbaarheid informatie en vraagt draagkracht en daadkracht van
moeder
De procedure belemmert op verschillende manieren de wijze waarop moeders binnen hun
gezin informatie kunnen delen. Dit gaat gepaard met gevoelens van machteloosheid en
frustratie. Claire geeft aan dat haar dochter vanaf acht jaar al meer had willen weten. Samen
vinden ze het onrechtvaardig dat de overheid kan bepalen dat ze niet mag weten waar haar
roots liggen. Ilse liep zowel bij de grens van twaalf als bij de grens van zestien jaar aan tegen
belemmeringen in de procedure. Toen haar kinderen jong waren heeft ze gegevens gekregen
en ook een keer gebeld met de arts die haar vertelde dat de gezondheidsproblemen van haar
kinderen waarschijnlijk geen erfelijke oorzaak hadden: “Het kwam niet voor bij de donor”. Ilse
en haar kinderen waren in de veronderstelling dat ze op twaalfjarige leeftijd nog meer nieuwe
informatie zouden krijgen, maar dat liep uit op een teleurstelling. Ze ontvingen precies
dezelfde kenmerken die ze al hadden. Toen de kinderen zestien jaar waren volgde een nieuwe
grote teleurstelling, want de donor bleek overleden te zijn:
Ze hebben van twaalf tot zestien met smart moeten wachten. Erna was een shock,
enorme shock. Vooral mijn dochter was er kapot van, dan kan ik nooit iets van hem
achterhalen. Mijn zoon stond er makkelijker in terwijl hij als kind al die vragen had. Dat
is toen erg omgedraaid. (ouder Ilse, pseudoniem)
Ilse komt daarna in een actiestand, ze probeert van alles om te achterhalen waaraan de donor
is overleden, maar loopt telkens tegen muren aan. Net als Ilse, zijn Milou en Claire ook zeer
proactief in de zoektocht en regelwerk om meer informatie over de donor te achterhalen. Het
vereist daadkracht van de moeders om te zoeken en andere manieren te vinden om
informatie te achterhalen. Milou geeft aan dat ze zo gedreven is, omdat ze het
hartverscheurend vindt om haar kind te zien worstelen met de ontoegankelijkheid van de
informatie.
Huidige leeftijdsgrenzen vallen in kwetsbare levensfase kind (minder prominente
kernervaring)
Drie moeders maken zich zorgen of een puber de informatieaanvraag er wel bij kan hebben in
deze kwetsbare levensfase van hun kind. Liesbeth denkt dat pubers met hele andere dingen
bezig zijn. Milou deelt haar gedachte en zegt: “Het is een hele nare leeftijd want je hebt heel
veel te behappen en bent heel kwetsbaar.” Claire vult haar aan, ze vindt dat kinderen op die
leeftijd al een grote overgang maken naar het voortgezet onderwijs. Ze ziet hoe haar kinderen
last hadden van de puberteit en onzekerheden. Daarnaast maakt ze zich met terugwerkende
kracht zorgen over het mogelijk aangaan van relaties met donorhalfbroers en -zussen. De
donor vertelde namelijk tijdens hun ontmoeting dat hij een straat achter hen heeft gewoond
en ze elkaars gezinnen weleens bij een buurtbijeenkomst hebben ontmoet: “Je wilt er niet
over nadenken dat ze verliefd op elkaar waren geworden. Misschien had ze wel gezoend met
haar halfbroer. Die informatie is handiger als dat eerder komt.”

148

II.4.5.4 Bevindingen analyses interviews moeder-moeder
In de volgende paragrafen bespreken we de vier kernervaringen van ouders uit een moedermoeder-gezin met betrekking tot de (on)toegankelijkheid van informatie over de donor, zie
figuur 2.
Voortdurend besef dat aandeel van de donor onderdeel uitmaakt van het gezin
Sommige ouders hebben een voortdurend besef dat de donor onderdeel uitmaakt van hun
gezin. Dit komt door de waarde die zij hechten aan de genetische verwantschap tussen hun
kind en de donor. Zij voelen hierdoor een vanzelfsprekende verbondenheid. Zo zegt Gaby:
“Het biologische aandeel is natuurlijk supergroot want het is 50 procent, terwijl zijn aandeel
in hun leven nu relatief klein is.” Haar partner en zij hebben heel bewust de keuze gemaakt
dat de kinderen hetzelfde genetische pakket hebben: dezelfde moeder en dezelfde donor.
Gaby kan zich voorstellen dat een ontmoeting met de donor de kwetsbaarheid van de nietbiologische moeder vergroot aangezien de donor wel 50 procent van de genen met de
kinderen deelt. Nathalie geeft aan dat ondanks dat zij een gezin van vier personen waren dat
er op een bepaalde manier altijd een vijfde persoon aan het gezin verbonden was. Ze hebben
de donor gesymboliseerd door een steen als herinnering aan zijn rol, dat hij bereid was om
iets van zichzelf weg te geven. Binnen het gezin van Neeltje komen beide aspecten ook naar
voren. Haar zoon fantaseert veel over de donor, hij kent hem een naam en woonplaats toe.
Voor de ouders is de donor onderdeel van hun gezin omdat zijn DNA in huis is.
Recht op toegang informatie is onderdeel van levensverhaal dat ouders meegeven
Alle moeders geven aan dat zij het recht op toegang tot informatie over de donor belangrijk
vinden en meenemen in het levensverhaal van hun kinderen. Binnen alle gezinnen is er
openheid ten aanzien van de donorconceptie en wordt er op verschillende momenten over
de donor gesproken. Binnen het gezin van Gaby wordt dit recht samen met de kinderen van
elf en dertien jaar besproken. Gaby vindt dat een ontmoeting met de donor in het belang van
de kinderen is. Nathalie beschrijft de woede en frustratie die haar dochter heeft ervaren ten
aanzien van het feit dat de overheid besloot wanneer ze meer informatie over de donor mocht
ontvangen en ze dit moment niet zelf mocht kiezen. Ook de kinderen van Marion en Neeltje
noemen het onrechtvaardig dat ze moet wachten totdat ze zestien jaar zijn voordat ze meer
informatie op kunnen vragen.
Machteloos gevoel, mede door haar handelen kan ze kinderen niet de gewenste informatie
bieden
Twee moeders voelen zich machteloos dat ze door hun keuze voor donorconceptie hun
kinderen niet de gewenste informatie kunnen bieden. Marion geeft aan dat ze onderschat
heeft hoe het voor haar kinderen is om op te groeien zonder afstammingsinformatie. Dit
versterkt haar gevoel van machteloosheid in het bieden van een vaderfiguur of mannelijk
rolmodel voor haar zoon. Ze ziet haar zoon worstelen met de situatie die zij als ouders hebben
gecreëerd: “Hij kan heel boos worden en dan voelt hij echt dat onrecht dat hij niet mag weten
wie zijn donorvader is en dan vraag ik me af: waarom kunnen we hem dat niet bieden? Je wilt
hem dat ontzien.” Marion verlangt ernaar om de vragen van haar kinderen over de donor te
kunnen beantwoorden, ze gunt hen die informatie. Ook Neeltje worstelt met de situatie. Haar
twaalfjarige zoon wil heel graag meer informatie over de donor maar door de huidige

149

leeftijdsgrenzen is dit niet mogelijk. Neeltje begrijpt niet waarom deze grenzen er zijn en kan
daardoor de situatie niet goed uitleggen aan haar zoon.
Toegankelijkheid kan alleen met zorgvuldige begeleiding van donorkind, ouders en donor.
Mogelijk schadelijk gedrag donor (minder prominente kernervaring)
Nathalie benoemt dat toegankelijkheid alleen kan met zorgvuldige begeleiding van donorkind,
ouders en donoren, omdat zij ervaring heeft met ongepast gedrag van de donor. De twee
kinderen van Nathalie zijn ouder dan zestien jaar en zijn dus in de gelegenheid om informatie
over de donor op te vragen. De kinderen stonden hier heel verschillend in, de dochter wilde
heel graag contact met de donor en de zoon in eerste instantie helemaal niet. Het uiteindelijke
contact met de donor wordt als overweldigend ervaren en de ouders hebben hierin
begeleiding gemist die de donor en hun kinderen wel kregen. Met name de dochter blijft in
contact met de donor, de zoon neemt afstand. Na een tijdje raakt de relatie tussen donor en
dochter verstoord. Zij vindt dat de donor ongewenst en ongepast gedrag vertoont. Gepaste
begeleiding ontbrak hierin. Nathalie geeft aan dat haar dochter nu met terugwerkende kracht
aangeeft dat de leeftijdsgrenzen hoger zouden moeten zijn ter bescherming van het kind. Ze
benoemt vooral het belang van zorgvuldige begeleiding.
II.4.5.5 Bevindingen analyses interviews moeder-vader
In de volgende paragrafen bespreken we de vijf kernervaringen van ouders uit een moedervader-gezin met betrekking tot de (on)toegankelijkheid van informatie over de donor, zie
figuur 2.
Ouder maakt eigen behoefte aan informatie en contact ondergeschikt aan behoefte van het
kind
Twee ouders beschrijven hoe zij hun eigen behoefte aan informatie ondergeschikt maken aan
de behoefte van het kind. Marloes is altijd al heel nieuwsgierig geweest naar de donor, met
name naar zijn gezondheid in relatie tot erfelijke ziektes. Haar dochter Lieke had echter lange
tijd geen behoefte aan informatie over de donor. Op haar zestiende was Lieke wel
nieuwsgierig naar donorhalfbroers en -zussen. Lieke komt in contact met een donorhalfzus en
omdat zij positieve ervaringen met de donor heeft, besluit Lieke om ook contact te leggen met
de donor. Marloes is niet betrokken in het contact met Lieke en haar donor. Marloes geeft
Lieke bewust ruimte en maakt haar eigen wens ondergeschikt:
Ik was gewoon heel nieuwsgierig dus ik wilde gewoon heel veel dingen weten en dan
weet ik ook dat ik ook een beetje op de rem moet trappen want het is haar proces, het
is haar donor en het gaat niet om mij in deze. (ouder Marloes, pseudoniem)
Evelien geeft aan dat contact met de donor voor haar een emotioneel belastend extra
hoofdstuk in het leven zou zijn, maar bereid is om dit opzij te schuiven voor haar kinderen.
Het leggen van contact of een ontmoeting is volgens haar onomkeerbaar en ze denkt dat dit
van invloed zal zijn op haar gezinssituatie. Het vormt voor haar een confrontatie met het
onbekende biologische stuk van haar kinderen, waar ze tegenop ziet. Ze ziet hoe de behoefte
aan informatie over de donor toeneemt bij hen. Hierdoor geeft ze steeds meer voorrang aan
wat goed is voor de kinderen en zet ze wat goed is voor haarzelf opzij. Ze zou deze gevoelens
graag delen met lotgenoten.
150

Twaalf jaar anonimiteit donor geeft gezin ruimte om gezin te vormen
Deze kernervaring kwam naar voren uit twee interviews. Merel en Bart hebben die drie jonge
kinderen. De twaalf jaar anonimiteit van de donor heeft hen geholpen om hun gezin te
vormen. Het bood met name vader ruimte om een relatie met de kinderen te ontwikkelen en
de kinderen te leren kennen. Nu de basis van het gezin staat, juicht vader de nieuwsgierigheid
van zijn kinderen naar de donor toe. De nieuwsgierigheid van Merel en Bart zelf wordt
aangewakkerd naarmate de kinderen ouder worden. Bijvoorbeeld als ze merken dat ze
sommige kenmerken van hun kinderen niet direct herkennen en ze zich afvragen hoe hun
kinderen er later uit gaan zien. Ook Mieke geeft aan dat ze het onderwerp donorconceptie
tijdens de lagere-school-periode een aantal jaar bewust niet bespreekt met de kinderen uit
bescherming voor het gezin.
Individuele behoefte van kinderen aan informatie of contact vraagt bemoeienis ouders
Twee ouders geven aan dat de individuele behoefte van kinderen om bemoeienis van ouders
vraagt. De drie kinderen (één zoon van twintig jaar en een tweeling van achttien jaar) van
Evelien hebben verschillende behoeften ten aanzien van informatie over de donor, de
tweeling wil wel contact maar de oudste zoon niet. Voor Evelien voelt het alsof ze als hoeder
moet optreden voor haar oudste zoon, ze komt op voor zijn belangen en vindt dat de tweeling
daar integer mee om moet gaan. Lieke, de dochter van Marloes gaat in eerste instantie op
zoek naar donorhalfbroers en -zussen, zij had geen behoefte aan meer informatie over de
donor. Marloes respecteert de keuze van Lieke maar denkt ook dat contact met de donor
waardevol is voor haar ontwikkeling. Na aansporing van Marloes en een donorhalfzus legt
Lieke uiteindelijk contact met de donor.
Loyaliteit van kinderen naar vader speelt grote rol in keuzemoment van informatie over de
donor
In meerdere gezinnen zien we dat loyaliteit naar de vader een belangrijke drempel vormt voor
het kind om informatie van de donor op te vragen. Mieke geeft aan dat haar kinderen uit
loyaliteit aan hun vader niet met hem over de donor spreken. Omdat Mieke en haar partner
gescheiden zijn, wordt er dus alleen in haar huis gesproken over de donor. De drie kinderen
van Evelien hebben eerst gesproken met hun vader en hem om toestemming gevraagd
voordat zij de zoektocht naar de donor zijn gestart. De toestemming van hun vader woog
zwaar in de afweging om op zoek te gaan.
Behoefte aan informatie donor is beperkt aanwezig, gezin schikt zich naar leeftijdsgrenzen
Deze kernervaring kwam alleen bij Mieke naar voren. Mieke benadrukt dat haar twee
kinderen nog geen behoefte hebben aan informatie over de donor en over donorhalfbroers
en -zussen. Ze zijn weinig met het onderwerp bezig. Haar dochter Elin wordt binnenkort
zestien jaar en kan dan op zoek gaan, terwijl haar zoon Mike nog moet wachten. Elin zegt: “ik
vind het helemaal niet leuk in mijn eentje. Ik wacht wel tot jij zestien bent dan gaan we leuk
samen”. Mieke geeft aan dat het helemaal geen issue is, de wetgeving is zo dus ze hebben
geen keuze. Het gezin heeft ook geen behoefte aan lotgenotencontact, zij hebben genoeg aan
elkaar.

151

II.4.6 Bevindingen: donoren
II.4.6.1 (Demografische) gegevens deelnemers: donoren
We hebben zes mannen geïncludeerd voor een focusgroep die in het verleden hun sperma
hebben gedoneerd aan vrouwen met een kinderwens via een spermabank, ziekenhuis of
vruchtbaarheidskliniek, zie tabel 5 voor een overzicht van (demografische) gegevens. Hun
gemiddelde leeftijd is 53.2 jaar (SD 8.5), de jongste deelnemer is 40 jaar en de oudste 63. Zij
doneerden allen vóór 2004 en deden dit dus als B-donor. Één donor doneerde aanvullend
eenmalig onder de nieuwe wetgeving in 2006. De helft van de donoren heeft contact met één
of meerdere donorkinderen.
Tabel 5. (Demografische) gegevens deelnemers: donoren
Donoren (N=6)
Geslacht
Man
Vrouw
Leeftijd
40
50
52
62
63

6
0
1
1
2
1
1

Periode donatie
Jaren negentig, 1 keer in 2006
Jaren negentig
2000-2004
Type donor
B-donor
Identificeerbare donor
Contact donorkind(eren)
Ja
Nee

1
1
4
6
0
3
3

II.4.6.2 Beperkingen representativiteit en mogelijke bias
In dit onderzoek zijn zes donoren geïncludeerd. Door het kleine aantal zijn bepaalde
ervaringen mogelijk onderbelicht. Het perspectief van donoren die gedoneerd hebben na
invoering van de Wdkb en “jonge” donoren (<40 jaar) zijn niet meegenomen. Een mogelijke
selectiebias is ontstaan door de wijze van werven. Donoren die actief met het onderwerp
donorconceptie bezit zijn op social media zijn eerder bereikt dan donoren die minder of niet
met het onderwerp bezig zijn. Daarnaast zou het kunnen dat donoren die ontevreden zijn over
de huidige leeftijdsgrenzen eerder geneigd waren om deel te nemen dan donoren die
tevreden zijn.
II.4.6.3 Bevindingen analyse focusgroep donoren
In de volgende paragrafen bespreken we de drie kernervaringen van donoren met betrekking
tot de (on)toegankelijkheid van informatie, zie figuur 3.
Onbegrip over ontoegankelijkheid en verlangen naar informatie
Deze kernervaring heeft betrekking op de donoren die nog geen contact met donorkinderen
hebben. Ze verlangen naar informatie over de donorkinderen. Ze zijn nieuwsgierig naar hen
en willen graag weten hoe het met ze gaat. Sander heeft indirect contact gehad met een
donorkind omdat zij ziek was, hij weet nu ook hoe ze heet. Tot die tijd stond hij er emotieloos
152

in. Het was ver van zijn bed, hij wist niets over ze en kon er niks mee. Dit is veranderd sinds
het indirecte contact, het is hierdoor veel dichterbij gekomen en het heeft zijn
nieuwsgierigheid aangewakkerd. Hij is benieuwd hoe de kinderen eruitzien en of ze op hem
lijken. Hij weet alleen hoeveel kinderen er geboren zijn, verder weet hij niets. Hij heeft net als
René en Joost onbegrip over de ontoegankelijkheid van de informatie. Ze vinden de
leeftijdsgrenzen arbitrair. René zegt dat als een jong kind duidelijk aan kan geven dat hij
contact wil met de donor en de ouders ook meegaan dan is er naar zijn idee geen argument
waarom dit niet zou kunnen, mits er goede begeleiding is. De drie donoren geven ook aan dat
ze graag in contact met de donorkinderen zouden komen, zowel voor zichzelf als voor hun
gezin. Joost zou ze graag willen leren kennen, hij is benieuwd in wat voor gezin ze zijn
opgegroeid en hoe ze eruitzien. Hij geeft aan dat zijn eigenbelang hierin is dat hij op zoek is
naar verbinding en meer contacten in zijn leven. Joost vindt de informatie over de
donorkinderen ook belangrijk voor zijn eigen zoon van twee jaar.
Contact verrijkend, geringe behoefte donorkind teleurstellend
Deze kernervaring heeft betrekking op de drie donoren die contact hebben met één of
meerdere donorkinderen. Zij vinden het contact verrijkend, maar ervaren allen dat de
behoeften van de donorkinderen anders zijn en hun eigen verwachtingen niet altijd uitkomen.
Arnaud heeft één donorkind ontmoet, de ontmoeting was een mix van emotionele gevoelens.
Hij vond het fijn om te ervaren dat de moeders hun dankbaarheid toonden en het was leuk
om familietrekken bij het donorkind te zien. In eerste instantie had hij behoefte aan
vervolgcontact. Voor de moeders en het kind was een eenmalig contact echter voldoende. Hij
heeft zijn verwachtingen moeten bijstellen en geaccepteerd dat het donorkind alleen beperkt
contact wil. Joeri heeft contact met kinderen uit vier verschillende gezinnen gehad. Het is bij
alle donorkinderen bij eenmalig (online) contact gebleven. Hij geeft aan dat hij hiervan staat
te kijken. Ontmoeten ligt wat moeilijk omdat hij in het buitenland woont. Zijn eigen kinderen
appen met een aantal donorkinderen. Hij vermoedt dat zij meer contact zullen gaan hebben
dan hij zelf. Johan was verrast dat een donorkind hem twee jaar geleden zocht. De donaties
waren al zo lang geleden en tot dan had hij niets meer gehoord zodat hij er geen rekening
meer mee had gehouden. Hij verbaast zich erover dat zo weinig donorkinderen hem zoeken.
Hij denkt dat dit komt doordat met zijn zaad alleen moeder-vader-gezinnen zijn geholpen. Hij
vermoedt dat veel van de donorkinderen niet op de hoogte van de donorconceptie zijn. Hij
geeft aan: “Het is best een mooie ervaring om een keer iemand te zien waaraan je hebt
meegeholpen om die op de wereld te zetten.” Hij is van mening dat je als donor niets te eisen
of te verlangen hebt. Als donorkinderen het leuk vinden om je te ontmoeten is het prima, en
als ze niets willen dan is dat ook aan hen. Hij is verbaasd dat de donorkinderen niet
geïnteresseerd zijn in zijn eigen dochters. Later realiseert hij zich dat ze waarschijnlijk iemand
van gelijke signatuur zoeken met dezelfde ervaringen.
Donor staat levenslang in wachtstand op informatie over donorkinderen
Alle donoren hebben het gevoel dat zij hun leven lang in de wachtstand staan om informatie
over donorkinderen te ontvangen. Ze staan allen open voor contact. Sander vraagt zich af
wanneer de donorkinderen contact met hem gaan zoeken. Ten tijde van de donaties had hij
geen goed beeld van wat hij in de toekomst zou kunnen verwachten. René kon het zich tijdens
de donatie niet voorstellen dat zestien jaar wachten voor hem lang zou duren. Arnaud kreeg
een ongerust gevoel toen hij negatieve berichten hoorde over de kliniek waar hij gedoneerd
had. Dit was de aanleiding om te informeren bij de kliniek hoeveel kinderen via zijn donatie
153

zijn geboren. Hij heeft ook een DNA-profiel laten opstellen in de Fiom KID-DNA databank,
zodat donorkinderen die dat wensen aan hem gelinkt kunnen worden. René realiseerde zich
tijdens de donatie niet dat als hij 80 jaar is, donorkinderen nog steeds contact met hem
kunnen zoeken.

II.4.7 Bevindingen: Hulpverleners
II.4.7.1 (Demografische) gegevens deelnemers: Hulpverleners
In een focusgroep hebben we gesproken met vijf hulpverleners die allen werkzaam zijn bij
Fiom, zie tabel 6 voor een overzicht van (demografische) gegevens. Hun gemiddelde leeftijd is
49.2 jaar (SD 12.5). De jongste deelnemer is 33 jaar en de oudste 63 jaar. Gemiddeld hebben
zij 7.4 jaar (SD 4.7) werkervaring met het begeleiden van het contact tussen donorkinderen
en donoren. In hun begeleiding bespreken zij wensen en verwachtingen van donor en
donorkind ten aanzien van de uitwisseling van informatie en geven zij begeleiding bij het
vormgeven van een eventueel contact. De ouders van het donorkind worden naar wens bij
het traject betrokken.
II.4.7.2 Beperkingen representativiteit en mogelijke bias
De deelname aan de focusgroep met hulpverleners is beperkt tot vijf deelnemers. We hebben
geworven buiten Fiom, o.a. via het POINT netwerk voor fertiliteitscounselors in Nederland en
België. We kregen geen aanmeldingen binnen voor de focusgroep buiten de hulpverleners van
Fiom.
Tabel 6. (Demografische) gegevens deelnemers: Hulpverleners
Hulpverleners (N=5)
Geslacht
Man
Vrouw
Leeftijd
33
42
48
60
63

2
3
1
1
1
1
1

Aantal jaren werkzaam donorconceptie
1 jaar
5 jaar
7 jaar
12 jaar

1
1
1
2

II.4.7.3 Bevindingen analyse focusgroep hulpverleners
In de volgende paragrafen bespreken we de zes kernervaringen van hulpverleners met
betrekking tot de (on)toegankelijkheid van informatie over de donor, zie figuur 4.

154

Hoe jonger hoe groter de rol van ouders bij de behoefte aan informatie
De hulpverleners geven aan dat hoe jonger een kind is, hoe groter en bepalender de rol van
ouders vaak is. Frank merkt dat bij oudere kinderen ouders wat meer afstand nemen. De
hulpverleners vinden dat er in de begeleiding getoetst moet worden of de wens om in contact
te komen met een donor een eigen keuze is van een kind of dat deze wens van de ouder(s)
komt. Bij deze toetsing moeten hulpverleners laveren tussen de verschillende behoeften van
de betrokkenen. Zij vinden het belangrijk om met ieder kind in een gezin apart een gesprek
aan te gaan. Dit om de hulpvraag van ieder kind in kaart te brengen, te bekijken hoe deze
vraag ingebed is binnen het systeem, maar ook hoe deze onafhankelijk van ouders en of
externen wordt ervaren. Ze houden daarbij rekening met hoe loyaliteitsgevoelens van
kinderen naar ouders de wens die kinderen uitspreken, kunnen beïnvloeden. Marieke vertelt
hoe zij ziet dat ouders van soms nog hele jonge kinderen een grote zoektocht starten via
internationale DNA-databanken en social-medianetwerken om te achterhalen of hun
kinderen donorhalfbroers en/of -zussen hebben. De intentie van de moeders is goed, ze
proberen hun kind te helpen, maar beseffen vaak niet dat deze behoefte op die jonge leeftijd
meestal nog niet uit het kind zelf komt.
Verschillende behoeften van kinderen binnen het gezin versus afhankelijkheid van elkaar
bij informatieverstrekking bemoeilijkt wens om een eigen traject te volgen
De hulpverleners zien dat broers en zussen onlosmakelijk verbonden zijn in de keuze om op
zoek te gaan naar informatie van de donor en de informatie die zij ontvangen over de donor.
Dit terwijl ieder kind binnen een gezin zijn/haar eigen wensen, verwachtingen en behoefte
aan een eigen proces heeft. De zoektocht van een ouder kind is vaak bepalend voor de
gedachten en behoeften van jongere kinderen binnen het gezin. Jongere kinderen worden
vaak automatisch betrokken bij deze zoektocht. Sanne vertelt over een gezin waarin een
jonger zusje mee was gegaan in het contact met de donor omdat ze bang was er anders niet
bij te horen. Ouders vinden het soms moeilijk om te accepteren dat ieder kind een eigen
traject zou moeten kunnen volgen. De ouders van het gezin van Sanne vonden het moeilijk te
accepteren dat het beter voor hun dochter van dertien was om een ander traject te volgen
dan hun dochter van zestien. De ouders wilden graag als familie alles samen doen. Marieke
denkt aan een gezin waarin de sterke wens van een jongen van veertien jaar het hele gezin
beïnvloedde, terwijl zijn tweelingzus er niet zoveel mee bezig was. Wat opviel was dat de
ouders wel rekening hielden met de tweelingzus maar minder met het jongere broertje van
elf jaar. Marieke merkte dat hun ouders zich niet bewust waren van de betekenis van de
zoektocht van het oudere donorkind voor het jongere donorkind.
Leeftijd van het kind bepaalt mede de behoefte van het kind aan het type informatie over
de donor
De hulpverleners geven aan dat de leeftijd van een donorkind een rol speelt bij de behoefte
aan informatie en de wijze waarop eventueel contact vorm krijgt. Zij zien bij jonge kinderen
een speelsere interesse in de donor. Bij oudere donorkinderen gaat het meer om het vervullen
van behoeften, het leren kennen en het opbouwen van een relatie. Peter geeft aan: “Oudere
donorkinderen gaan meer de diepte in, vragen naar karaktereigenschappen en wat de donor
in het leven heeft gedaan. Jongere kinderen hebben meer interesse in hobby’s en vragen waar
de donor van houdt.” De hulpverleners merken op dat het soms voor oudere kinderen moeilijk
is om een relatie met de donor op te bouwen. Frank vertelt over een casus waarin een ouder
donorkind aangeeft dat ze de donor eerder in haar leven had willen leren kennen. Hij denkt
155

dat zij meer rust in haar leven had gehad als ze eerder had geweten wie de donor was. Nu was
het altijd die onbekende man die ze in haar leven miste. Niet alleen het type informatie
waaraan behoefte is, is anders bij jonge kinderen, ook de manier waarop informatie
ontvangen en gedeeld wordt: de hulpverleners geven aan dat jonge kinderen onderling vaker
contact hebben via media als Instagram, Tiktok, en Snapchat en daarop sneller informatie
delen dan oudere donorkinderen.
Missen beschikbaarheid gespecialiseerde psychologische hulpverlening buiten het moment
van informatieverstrekking
De hulpverleners geven aan dat zij gespecialiseerde psychologische hulpverlening missen
buiten het moment van de informatieverstrekking. Er is behoefte aan deskundige
professionals waarnaar toe doorverwezen kan worden, bijvoorbeeld een psycholoog die
bekend is met de specifieke thema’s die kunnen spelen rondom donorconceptie. Bovendien
geven de hulpverleners aan dat het begeleiden van jonge donorkinderen vraagt om een
andere zorgvuldigheid. Zij hebben behoefte aan criteria voor de begeleiding van
donorkinderen jonger dan twaalf jaar. Ze stellen zichzelf daarbij verschillende vragen: hoe
kunnen we toetsen dat een jonger kind daadwerkelijk behoefte heeft aan contact? Hoe
begeleiden we jonge kinderen in de verschillende gezinssystemen waarmee zij te maken
krijgen? Hoe kun je bepalen wat een geschikt moment is waarop een donorkind persoons
identificerende informatie krijgt over de donor?
Zorgvuldige omgang vereist ook goede begeleiding van donor, ouders, broers en zussen
De hulpverleners geven aan dat een zorgvuldige omgang met informatie-uitwisseling niet
alleen een goede begeleiding vereist van donorkinderen, maar tevens van donoren, ouders,
en broers en zussen. De vraag van jongere donorkinderen vraagt om begeleiding in
afstemming van verschillende behoeften, verwachtingen en vorm van contact binnen een
gezin. Het is belangrijk om in deze begeleiding iedereen te betrekken. In de voorafgaande
kernervaringen zijn verschillende aandachtspunten hierover beschreven. Hulpverleners
vinden het belangrijk om zowel donoren als ouders meer bewust te maken van de
verschillende behoeften van individuele donorkinderen. Daarnaast vinden zij het belangrijk
om donoren te informeren wat zij en hun familie kunnen verwachten in het traject en hen te
begeleiden als ze problemen hebben om met de situatie om te gaan. Marieke vertelt
bijvoorbeeld over een donor die zich de verloren vader voelt als hij even geen contact kan
krijgen met een donorkind.
Huidige leeftijdsgrenzen vallen in kwetsbare levensfase van kind (minder prominente
kernervaring)
De hulpverleners benoemen net als de donorkinderen en ouders dat de leeftijdgrens van
zestien jaar in een kwetsbare levensfase van het kind valt. Peter zegt: “Ik vind zestien een
crime qua leeftijd, midden in puberteit, bezig met afstand nemen van ouders.” Hij denkt dat
het voor sommige kinderen helpt om meer informatie over de donor te hebben voordat ze de
puberteit in gaan: “Zelfs kleine weetjes zoals iemand lievelingskleur kan denk ik helpen om
anders de puberteit in te gaan.” Marieke vult hem aan, ze denkt dat de leeftijdsgrens er vanuit
gaat dat het positief is dat kinderen al door hun puberteit zijn gegaan waardoor ze een
voldoende basis hebben om met de situatie om te gaan. Hoewel ze denkt dat dit voor
sommige kinderen geldt, ziet ze ook een andere kant:

156

Jongeren van zestien of zeventien die gaan zoeken geven aan dat ze de donor niet
hebben kunnen integreren in hun levensverhaal of ontwikkeling. Ze vinden het
verloren jaren. Soms zijn er kinderen die dit prima hadden aangekund en er veel meer
aan hadden gehad en dus een eenvoudigere puberteit zouden hebben gehad als ze dit
wel hadden geweten. (hulpverlener Marieke, pseudoniem)
Marieke ziet ook situaties waarbij oudere donorkinderen niet zo goed hun draai vinden in het
contact met de donor. Als kinderen nog jong zijn kan een donor activiteiten met ze
ondernemen en groeit het contact meer ongedwongen. Bij oudere kinderen ligt de focus vaak
op het aangaan van een gesprek. Dit verloopt soms stroef, omdat ze elkaar niet kennen en
alleen DNA met elkaar delen maar geen verleden.

II.4.8 Discussie
In dit fenomenologisch onderzoek hebben we gekeken naar de geleefde ervaringen van
donorkinderen, ouders, donoren en hulpverleners met de (ont)toegankelijkheid van
informatie over de donor ten gevolge van de leeftijdsgrenzen. In de discussie verenigen we de
ervaringen van deze vier verschillende perspectieven tot zes gemeenschappelijke
hoofdclusters.
Autonomie, loyaliteit en afhankelijkheid
Ons onderzoek toont hoe donorkinderen laveren tussen gevoelens van autonomie, loyaliteit
en afhankelijkheid. Ook bij ouders en hulpverleners laten de kernervaringen een worsteling
van donorkinderen met aspecten van autonomie, loyaliteit naar ouders, en afhankelijkheid
van andere gezinsleden zien. Deelnemende donoren gaven aan dat zij in het contact
afhankelijk zijn van de behoeften van donorkinderen en dat dit niet altijd overeenkomt met
hun eigen behoeften en verwachtingen.
Kinderen groeien op binnen de context van een gezin, waarbinnen zij afhankelijk zijn
van en beïnvloed worden door hun familieleden. Zowel in ons onderzoek als in de literatuur
(Van Parys et al., 2016a; Zadeh et al., 2017a), vinden we terug dat hoe jonger het kind, hoe
groter de rol van familieleden is rondom de informatie over de donor en het beeld dat er
gevormd wordt over de donor. Naarmate kinderen ouder en zelfstandiger worden verhouden
zij zich meer zelfstandig tot de donor. Verschillende onderzoeken (Vanfraussen et al., 2003;
Scheib et al., 2005; Zadeh et al., 2018; Jadva et al., 2010; Beeson et al., 2011; Blyth, 2012;
Hertz et al., 2013) beschrijven dat de mate waarin kinderen interesse tonen in de donor
afhankelijk is van hoe gevoelig het onderwerp voor hun ouders is. Ook zien we, net als in
bestaand onderzoek (Zadeh et al., 2017a; Zadeh et al., 2017b; Vanfraussen et al., 2001;
Vanfraussen et al., 2003), hoe een loyaliteitsconflict donorkinderen kan belemmeren om stil
te staan bij wat ze zelf willen.
Steeds meer studies benadrukken dat informatie over de donor betrekking heeft op
een heel (uitbreidend) netwerk met verschillende actoren die elk eigen behoeften en wensen
hebben (Cahn, 2013; Freeman et al., 2014; Gilman, 2020; Hertz & Nelson, 2019; Mamo, 2005;
Nordqvist et al, 2014; Nordqvist, 2019). Uit ons onderzoek blijkt dat de zoektocht van een
oudere broer of zus de gedachten en behoeften van jongere kinderen binnen het gezin
beïnvloeden. De verschillende behoeften van broers en zussen versus hun wederzijdse
afhankelijkheid belemmeren donorkinderen soms om hun eigen traject te volgen. Bovendien
kunnen ouders het moeilijk vinden om ieder kind een eigen traject te laten volgen. Daarnaast
157

hebben ouders hun eigen behoeften aan informatie over de donor. In ons onderzoek zagen
we bijvoorbeeld hoe ouders soms een zeer proactieve houding of juist een afwijzende houding
aannamen ten opzichte van de informatie over de donor. Als donorkinderen contact krijgen
met donoren dan worden ze bovendien met de behoefte en wensen van donoren en hun
familieleden geconfronteerd.
Informatie over de donor belangrijk voor identiteitsontwikkeling
Donorkinderen en hulpverleners benoemen dat de informatie over de donor als belangrijk
wordt ervaren voor de identiteitsontwikkeling. Bijna alle deelnemende donorkinderen aan
ons onderzoek willen weten van wie ze afstammen. Ze willen meer weten over het uiterlijk en
de karaktereigenschappen van de donor. Ze hebben behoefte aan herkenning en erkenning
van wie ze zijn. Ze geven aan dat zowel informatie over de donor als informatie over
donorhalfbroers en/of -zussen kan bijdragen aan identiteitsvorming (zie ook: Jadva et al.,
2010; Blyth, 2012; Freeman et al., 2014; Hertz & Nelson, 2019; Scheib et al., 2020; Indekeu et
al., 2021a), vooral als herkenning bij de donor uitblijft of de informatie over de donor
ontoegankelijk is bijvoorbeeld door zijn overlijden. De informatie over de donor voelt vaak
urgenter bij donorkinderen die geen herkenning vinden binnen hun eigen gezin, zij hebben
sterker de behoefte om ergens bij te horen. Sommige deelnemers hebben het gevoel dat het
blijvend ontbreken van informatie over de donor, omdat de donor overleden is of zijn status
in anoniem heeft veranderd, hen heeft geschaad in hun identiteitsontwikkeling. Het geeft ze
het gevoel nooit compleet te zullen zijn. In bestaand onderzoek bij donorkinderen met een
anonieme donor wordt benoemd dat als donorkinderen pas op latere leeftijd ingelicht worden
over de donorconceptie dit emotioneel zwaarder kan wegen dan het ontbreken van
informatie over de donor (zie o.a. Coyle & Turner, 2000; Kirkman, 2003; Jadva et al., 2009).
Uit ons onderzoek blijkt tevens dat de leeftijd van het kind mede de behoefte aan het
type informatie over de donor bepaalt. Ouders, donorkinderen en hulpverleners gaven aan
dat bij jongere kinderen er vaak een speelsere interesse in de donor is. Bij oudere
donorkinderen gaat het meer om het vervullen van behoeften, het leren kennen en het
opbouwen van een relatie (zie ook: Indekeu et al., 2021b). In ons onderzoek zien we daarnaast
dat leeftijd bepalend kan zijn voor het eventuele contact dat na de informatieaanvraag volgt.
Voor oudere kinderen is het soms moeilijk om een relatie met de donor op te bouwen. Bij
jongere kinderen gaat dit vaak makkelijker doordat de focus meestal minder ligt op het
gesprek maar meer op gezamenlijke activiteiten die donor en kind ondernemen. De relatie
groeit dan geleidelijk.
Zowel donorkinderen, ouders als hulpverleners benoemen dat de huidige
leeftijdsgrens van zestien jaar valt in een kwetsbare levensfase. Deelnemers denken dat
kinderen in de puberteit last hebben van hormonen en onzekerheden, druk zijn met school
en vrienden, bezig zijn met examens en keuze voor een vervolgopleiding, voor het eerst een
liefdesrelatie hebben en in het proces zijn om zich van hun ouders los te maken. Sommige
deelnemers van ons onderzoek denken dat het beter zou zijn om vóór de puberteit al
persoonsidentificerende informatie te krijgen omdat dit positief kan bijdragen aan de
identiteitsontwikkeling. Andere deelnemers denken dat dit negatieve gevolgen kan hebben
omdat het moeilijk is voor een kind om alle implicaties te overzien.
Ontoegankelijkheid informatie kan als problematisch worden ervaren
Enkele ouders uit de solomoeder- en moeder-moeder-gezinnen hebben een groeiend besef
dat kinderen het soms moeilijk vinden dat de informatie over de donor ontoegankelijk is. De
158

focus op hun eigen kinderwens heeft hen lange tijd belemmerd om hierbij stil te staan. Het
besef kwam pas na de geboorte en ontwikkeling van hun kind. Verschillende ouders ervaren
tijdens het opgroeien van de kinderen een machteloos gevoel omdat ze hun kinderen gepaste
informatie willen bieden en dit niet kunnen. Ze zijn allen open geweest over de
donorconceptie en het recht op toegang op informatie is onderdeel van het levensverhaal dat
ze hun kinderen hebben meegegeven. Ouders hebben niet alleen hun kinderen verteld over
de donorconceptie, ze hebben hen ook de ruimte gegeven om erover te praten. In veel
onderzoeken wordt het belang hiervan benadrukt (Tallandini et al., 2016; Blake et al., 2010;
Vanfraussen et al., 2001; Lycett et al., 2005). Nu kinderen met vragen komen, ervaren ouders
dat ze zelf weinig tot geen informatie hebben om te delen. Ouders vinden het moeilijk om uit
te leggen waarom deze informatie op dit moment niet beschikbaar is en dat kinderen moeten
wachten tot ze 16 jaar zijn. Sommige ouders hebben hierdoor schuldgevoelens en twijfels over
hun keuze voor donorconceptie. Zowel de ouders als de donorkinderen zelf benoemen dat ze
niet begrijpen wat de redenen zijn voor de leeftijdsgrenzen. Het roept een gevoel van onrecht
op. Ook vinden meerdere deelnemers dat het erg lang duurt om te wachten tot zestien jaar.
Deze bevindingen sluiten aan bij eerder onderzoek met informatieaanvragen bij volwassen
donorkinderen (Scheib et al., 2017). In deze studie deed twintig procent van de volwassen
donorkinderen een aanvraag voordat zij de leeftijdsgrens bereikt hadden. Bijna een derde van
de donorkinderen die een aanvraag had ingediend, gaf aan al heel lang behoefte aan
informatie over de donor te hebben of zelfs altijd al nadacht over de donor.
De donoren geven aan dat ze zich ten tijde van de donatie nog niet goed realiseerden
wat voor gevoelens de donatie uiteindelijk bij hen zou teweegbrengen (zie ook: Bolt et al.,
2019). Ze beseften toen ook dat informatie over de donorkinderen en eventueel contact met
hen van waarde zou kunnen zijn voor hun eigen kinderen. Alle donoren geven aan dat ze hun
hele leven in een soort wachtstand zullen staan omdat zelfs op vergevorderde leeftijd de
mogelijkheid bestaat dat donorkinderen contact zoeken. Ze vinden dat ze lang moeten
wachten op meer informatie.
Bij de deelnemers waarvan de donor (tijdelijk) anoniem werd of is overleden, leidt de
ontoegankelijkheid van de informatie over de donor tot een problematisch en onrechtvaardig
gemis. Bij zowel donorkinderen, ouders als bij donoren is een beschadigd vertrouwen in
instanties door onjuiste, onduidelijke en lange procedures. Dit gaat gepaard met heftige
emoties. Donorkinderen waarbij de donor anoniem blijft voelen zich afgewezen door de
donor, ze worden niet erkend in wie ze zijn. Hun verlangen om meer te weten te komen over
de donor en daarmee over zichzelf, blijft onvervuld waardoor ze een existentieel gemis van
herkenning of familieband kunnen ervaren. Daarnaast geeft een aantal donorkinderen aan
dat ze gevoelens hebben van eenzaamheid, depressie en verslagenheid door het uitblijven
van antwoorden. Ook wordt het door deelnemers als onrechtvaardig ervaren dat kennis over
de eigen achtergrond en medische informatie geblokkeerd wordt. Dit kan als gevolg hebben
dat de identiteitsvorming stokt of kan zelfs leiden tot een identiteitscrisis. Deze donorkinderen
zijn opgegroeid met het besef dat ze op hun zestiende meer informatie over de donor konden
opvragen als zij dit wensten. Door externe factoren blijkt dit niet mogelijk. Ook in de literatuur
(Mahlstedt et al., 2010) wordt beschreven dat deze ontoegankelijkheid zorgt voor gevoelens
van genegeerd worden en het bagatelliseren van behoeften. Bij sommige donorkinderen en
ouders spelen daarnaast gevoelens van angst dat donorkinderen een liefdesrelatie kunnen
aangaan met donorhalfbroers en/of -zussen zonder dat zij dit weten (zie ook: Bolt et al., 2021).

159

Relationele stabiliteit biedt een goede basis
In bestaand onderzoek waar veilige en onveilige hechtingsrelaties worden vergeleken blijkt
dat jongeren met een veilige hechting meer interesse uiten om het thema donorconceptie te
verkennen (Slutsky et al., 2016), en een positievere omschrijving van de donor geven (Zadeh
et al., 2017b). Ons onderzoek toont eveneens dat relationele stabiliteit een veilige basis biedt
om met de (ont)toegankelijkheid van informatie over de donor om te gaan. De tegenhanger
zien we ook terug in de bevindingen, namelijk dat relationele instabiliteit zorgt voor een
onveilige basis die in combinatie met ontoegankelijke van gegevens over de donor kan leiden
tot schadelijke gevolgen. Ouders spelen een sleutelrol in de realisatie van een veilige basis:
door sensitief te reageren op het kind; door aanwezig te zijn; door open te zijn over de
donorconceptie zowel in gesprekken als in houding; door hun kinderen te ondersteunen bij
problemen en regelwerk; en door sensitief te zijn voor hun behoeften. Ouders en
donorkinderen geven bovendien aan dat een positief verhaal over het ontstaan van hun gezin
bijdraagt aan een veilige basis. Sommige ouders voelen vanaf het begin al een
vanzelfsprekende verbondenheid met de donor door de genetische verwantschap met hun
kinderen. Ze ervaren dat de donor onderdeel uitmaakt van hun gezin en geven hem een
(symbolische) plek binnen hun gezin. Mede hierdoor ervaren sommige donorkinderen
stabiliteit in normalisering van het onderwerp, zowel in de thuissituatie als daarbuiten. Andere
donorkinderen benoemen tevens dat een onderdeel van hun verhaal is dat ze op een bepaald
moment meer informatie van de donor zullen ontvangen. Zij vinden dit een rustgevende
gedachte. Een deelnemende moeder en vader geven aan dat de tijdelijke ontoegankelijkheid
van informatie over de donor hen de rust en ruimte heeft gegeven om een stabiele relatie met
de kinderen te ontwikkelen.
Belemmeringen in procedure vergroten ontoegankelijkheid
Ons onderzoek laat verschillende belemmeringen zien in de procedure van het toegankelijk
maken van de informatie over de donor. Het varieert van obstakels en misinformatie in de
informatieoverdracht van de kliniek naar ouders; de procedure die uitgaat van één individueel
kind wat niet aansluit bij een gezinscontext met verschillende leeftijden en behoeften van
broers en zussen; grote variatie in de informatie vermeld in donorpaspoorten; nawerking van
misstanden uit het verleden; omslachtige, lange en niet voor iedereen toegankelijke
aanvraagprocedure; en door twee leeftijdsgrenzen komen jongeren twee keer voor een
moeilijke keuze te staan. Deze belemmeringen zorgen bij zowel donorkinderen als ouders
voor gevoelens van machteloosheid en frustratie.
Zorgvuldige begeleiding gewenst van donorkinderen, ouders en donoren
Ouders, donoren en hulpverleners benadrukken het belang van een zorgvuldige begeleiding.
Ze geven aan dat deze begeleiding voor alle betrokkenen van belang is, dus zowel voor
donorkinderen, hun ouders en overige gezinsleden, als voor donoren. Als aandachtspunten
voor begeleiding noemen zij dat deze afgestemd moet worden op de leeftijd van het kind en
dat het noodzakelijk is om het gehele gezinssysteem te betrekken, zodat er ruimte is voor de
verschillende behoeften van individuele donorkinderen. Dit zijn ook onderwerpen die
expliciet aan bod dienen te komen in de begeleiding van donoren, zodat zij en hun familie
weten wat ze kunnen verwachten in het contact met donorkinderen. Nederlands onderzoek
(Bos et al., 2021) naar de ervaringen van donoren en donorkinderen met hun onderling
contact, wees er al op dat donoren anders tegen het contact met jonge donorkinderen
aankijken dan tegen het contact met volwassen donorkinderen. Hoe jonger het kind, hoe meer
160

spanning dit voor de donor kon geven omdat zij enerzijds het donorkind als kwetsbaarder
ervaren en anderzijds omdat zij mogelijk zelf minder beschikbaar kunnen zijn (door
bijvoorbeeld hun eigen jonge gezin en carrière).
Hulpverleners en sommige ouders geven aan dat er behoefte is aan begeleiding buiten
het moment van informatieverstrekking om. Uit eerder onderzoek (Indekeu et al., 2021b)
blijkt de meer uitgebreide behoefte aan professionele begeleiding op verschillende
momenten en de barrières die hierbij gelden. Begeleiding concentreert zich bij de ouders in
de fase van de start van een behandeling in de vruchtbaarheidskliniek en bij donoren rondom
de donatie. Ouders kunnen echter na de geboorte van hun kind eveneens behoefte hebben
aan begeleiding, bijvoorbeeld in hoe zij openheid naar hun kind vorm kunnen geven. Ook
donoren kunnen vragen hebben over hoe zij bijvoorbeeld hun eigen kinderen kunnen
informeren over de donatie. Bij donorkinderen concentreert de begeleiding zich op de
informatieaanvraag en het eventuele contact met de donor. Als zij hierna behoefte hebben
aan hulp, dan zijn er momenteel te weinig gespecialiseerde psychologische hulpverleners
waarnaar doorverwezen kan worden.

161

Literatuur
Agar, M.H. (1996). The professional stranger: An informal introduction to ethnography (2nd
ed.). San Diego: Academic Press.
Beeson, D.R., Jennings, P.K. & Kramer, W. (2011). Offspring searching for their sperm
donors: how family type shapes the process. Human Reproduction 26: 2415-24.
Blake, L., Casey, P. Jadva, V. & Golombok, S. (2010). ‘Daddy ran out of tadpoles’: How
parents tell their children that they are donor-conceived and what their 7-year olds
understand. Human Reproduction, 25: 638-645.
Blyth, E., Crawshaw, M., Frith, L. & Jones, C. (2012). Donor-conceived people’s views and
experiences of their genetic origins: a critical analysis of the research evidence.
Journal of Law and Medicine 19: 769-789.
Bolt, S.H., Notermans, C., van Brouwershaven, A.C., Maas, J. & Indekeu, A. (2021). The
ongoing work of kinship among donor half-siblings in The Netherlands. BioSocieties.
https://doi-org.proxy.library.uu.nl/10.1057/s41292-021-00259-z
Bolt, S.H., Postema, D., van der Heij, A., & Maas, A.J.B.M. (2019). Anonymous Dutch sperm
donors
releasing
their
identity.
Human
Fertility,
DOI:
10.1080/14647273.2018.1564156
Bos, H., van Rooij, F., Mochtar, M., Visser, M., Schrijvers, A., Bolt, S.H., Indekeu, A., Maas,
J., van Brouwershaven, A., Dondorp, W., & de Wert, G. (2020). BADOK II studie.
Ontmoeting tussen donor en donorkind; wat zijn de behoeftes aan ondersteuning
en een ethische onderbouwing. Amsterdam: AMC.
Cahn, N. (2013). The New Kinship. Constructing Donor-Conceived Families. New York
University Press: New York.
Turner, A. J., & Coyle, A. (2000). What does it mean to be a donor offspring? The identity
experiences of adults conceived by donor insemination and the implications for
counselling and therapy. Human reproduction, 15(9), 2041-2051.
Dahlberg, K., Dahlberg, H. and Nyström, M. (2008). Reflective lifeworld research. Lund:
Studentlitteratur.
di Leonardo, M. (1987). The female world of cards and holidays: Women, families, and the
work of kinship signs. Signs 12: 440–453.
Freeman, T., Graham, S., Ebtehaj, F. & Richards, M. (eds). (2014). Relatedness in Assisted
Reproduction. Families, Origins and Identities. Cambridge University Press:
Cambridge.
Gilman, L. (2020). Tracing pathways of relatedness: how identity-release gamete donors
negotiate biological (non-)parenthood. Families Relationships and Societies, 9: 235251.
Hertz, R., Nelson, M.K. & Kramer, W. (2013). Donor conceived offspring conceive of the
donor: the relevance of age, awareness, and family form. Social Science &
Medicine 86:52–65.
Hertz, R. & Nelson, M.K. (2019). Random families. Genetic Strangers, Sperm Donor
Siblings, and the Creation of New Kin. Oxford University Press: New York.
Indekeu, A., Bolt, S. & Maas, A.J.B.M. (2021a). Meeting multiple same-donor offspring:
psychosocial challenges. Human Fertility, doi: 10.1080/14647273.2021.1872804
Indekeu, A., Maas, A.J.B.M. & McCormick, E., Scheib, J.E. (2021b). Factors associated with
searching for people related through donor conception among donor-conceived
people, parents and donors: a systematic review. In press Fertility & Sterility
Review. https://doi.org/10.1016/ j.xfnr.2021.01.003.
162

Jadva, V., Freeman, T., Kramer, W., & Golombok, S. (2009). The experiences of adolescents
and adults conceived by sperm donation: comparisons by age of disclosure
and
family type. Human Reproduction, 24(8): 1909-1919.
Jadva, V., Freeman, T., Kramer, W., & Golombok, S. (2010). Experiences of offspring
searching for and contacting their donor siblings and donor. Reproductive
biomedicine online, 20(4), 523-532.
Kirkman, M. (2003). Parents’ contributions to the narrative identity of offspring of
donor-assisted conception. Social Science & Medicine, 57(11): 2229-2242.
Lycett, E., Daniels, K., Curson, R. & Golombok, S. (2005). School-aged children of donor
insemination: a study of parents’ disclosure patterns. Human Reproduction 20: 810819.
Mahlstedt, P.P., LaBounty, K. & Kennedy, W.T. (2010). The view of adult offspring of
sperm donation: essential feedback for the development of ethical guidelines
within the practice of assisted reproductive technology in the United States,
Fertility and Sterility 93: 2236-2246.
Malmquist, A., Möllerstrand, A., Wikström, M., & Zetterqvist Nelson, K. (2014). ‘A daddy
is the same as a mummy’: Swedish children in lesbian households talk about
fathers and donors. Childhood, 21(1): 119-133.
Mamo. L. (2005). ‘Biomedicalizing kinship. Sperm banks and the creation of affinity- ties’,
Science as Culture, 14(3): 237: 264.
Nordqvist, P. (2019). Un/familiar connections: On the relevance of a sociology of
personal life for exploring egg and sperm donation. Sociology of Health & Illness,
41: 601-615.
Nordqvist, P. & Smart, C. (2014). Relative Strangers: Family Life, Genes and Donor
Conception, Palgrave Macmillan, London.
Notermans, C., M. Turolla, & W. Jansen. (2016). Caring and connecting: Reworking
religion, gender, and families in post-migration life. In: Contemporary
encounters in gender and religion: European perspectives, ed. L. Gemzöe, M.-L.
Keinänen, and A. Maddrell. Palgrave Mc Millan: Cham. Regalado, A. More than 26
million people have taken an at-home ancestry test. MIT Technology
Review.
Available at: https://www.technologyreview.com/2019/02/11/103446/more-than26-million- people-have-taken-an-at-home-ancestry-test / Accessed October 24,
2020
Scheib, J.E., Riordan, M., Rubin, S. (2005). Adolescents with open-identity sperm donors:
reports from 12-17 year olds. Hum Reprod 20:239–252.
Scheib, J.E., Ruby, A. & Benward, J. (2017) Who request their sperm donor’s identity? The
first ten years of information releases to adults with open-identity donors.
Fertility & Sterility 107: 483-93.
Scheib, J.E., McCormick, E., Benward, J., Ruby, A. (2020). ‘Finding people like me: contact
among young adults who share an open-identity sperm donor’, Human
Reproduction Open: doi.org/10.1093/hropen/hoaa057.
Sdkb (2021). Jaarverslag Stichting donorgegevens kunstmatige bevruchting 2021. Den Haag:
Ministerie van Volksgezondheid Welzijn en Sport, Stichting donorgegevens
kunstmatige bevruchting.
Slutsky, J., Jadva, V., Freeman, T., Persaud, S., Steele, M., Steel, H., Kramer, W. & Golombok,
S. (2016). Integrating donor conception into identity development: adolescents in
fatherless families. Fertility & Sterility 106: 202-208.
163

Tallandini, M. A., Zanchettin, L., Gronchi, G., & Morsan, V. (2016). Parental disclosure of
assisted reproductive technology (ART) conception to their children: a systematic
and meta-analytic review. Human Reproduction, 31(6), 1275-1287.
Van der Meide, H. (2015). Het onthullen van ervaringen: fenomenologie als kwalitatieve
onderzoeksbenadering. Kwalon, 20(1).
Van der Meide, H. (2016). Data-analyse volgens de fenomenologische reflectieve
leefwereldbenadering. Kwalon, 19(3).
Vanfraussen, K., Ponjaert-Kristoffersen, I., Brewaeys, A. (2001). An attempt to reconstruct
children’s donor concept: A comparison between children’s and lesbian parents’
attitudes towards donor anonymity. Human Reproduction, 16: 2019–2025.
doi:10.1093/humrep/16.9.2019
Vanfraussen, K., Ponjaert-Kristoffersen, I., Brewaeys, A. (2003). Why do children want to
know more about the donor? The experience of youngsters raised in lesbian
families. Journal of Psychosomatic Obstetrics & Gynecology, 24: 31–
38.doi:10.3109/01674820309042798
Van Manen M. (2014). Phenomenology of Practice. Meaning-Giving Methods in
Phenomenological Research. London: Routledge.
Van Parys, H. Provoost, V., Wyverkens, E., de Sutter, P., Pennings, G. & Buysse, A. (2016a).
Family communication about the donor conception: a multi-perspective qualitative
study with lesbian parents and their children. Qualitative Health Research 26: 19982008.
Van Wijngaarden, E. (2015). Fenomenologisch onderzoek naar voltooid leven bij ouderen.
Kwalon, 20 (1).
Wong, K. A. (2017). Donor conception and “passing,” or; Why Australian parents of donorconceived children want donors who look like them. Journal of Bioethical Inquiry,
14(1), 77-86.
Woestenburg, N.O.M., Winter, H.B. et al. (2019). Evaluatie Wet donorgegevens kunstmatige
bevruchting. Den Haag: ZonMw.
Zadeh, S., Freeman, T. & Golombok, S. (2017a). ‘What does donor mean to a four-year old?’:
Initial insights into young children’s perspectives in solo mother families.
Children & Society. 31: 194-205.
Zadeh, S., Jones, C.M., Basi, T. & Golombok, S. (2017b). Children’s thoughts and feelings
about their donor and security of attachment to their solo mothers in middle
childhood. Human Reproduction, 32: 868–875. doi:10.1093/ humrep/dex016
Zadeh, S., Ilioi, E.C., Jadva,V, Golombok, S. (2018). The perspectives of adolescents
conceived using surrogacy, egg or sperm donation. Human Reproduction, 33:
1099–1106.

164

II.5 Conclusie
Dit onderzoek had als doel om te komen tot een concreet advies over de best passende
leeftijdsgrenzen in de Wdkb en welke voorwaarden en/of zorgvuldigheidseisen spelen bij het
verstrekken van gegevens over de donor een rol. Het onderzoek was multidisciplinair van
aard, waarbij vanuit een zorgethische invalshoek alle bevindingen samen zijn geanalyseerd.
Onderdeel van het onderzoek waren ethische, juridische, psychologische en
fenomenologische deelstudies.
Wij hanteren zorgethiek als contextuele, relationele ethiek, die vanuit feministische
wortels oog heeft voor geleefde ervaringen, gezamenlijke praktijken, en de institutionele en
politieke kaders daarvan, waarin machtsverschillen een rol spelen. Zorgethiek vertrekt vanuit
praktijken en ervaringen, en haalt daar ethische inzichten op, (‘bottom-up’, inductief), en laat
deze leidend zijn voor (aanpassing van bestaande) regelgeving. Door te kijken naar relationele
autonomie, kwetsbaarheid en verantwoordelijkheid in onderlinge dynamiek, hebben wij in dit
onderzoek inzichten opgehaald over ervaringen en praktijken rondom leeftijdsgrenzen in de
Wdkb. Naast onderzoek naar wetgeving en de politieke afwegingen over leeftijdsgrenzen;
(sociaal-)psychologisch onderzoek; en empirisch geïnformeerd (zorg)ethisch onderzoek;
hebben we fenomenologisch onderzoek gedaan naar praktijken zoals betrokkenen donorkinderen, ouders, donoren, hulpverleners bij informatieaanvragen en ontmoetingen
tussen donorkinderen en donoren - deze zelf ervaren.
Het onderzoek laat zien dat de huidige context van donorconceptie en het denken over
afstammingsvraagstukken anders is dan de context was toen het conceptwetsvoorstel van de
Wdkb (in de jaren ‘90) werd besproken. Sommige veronderstellingen van de Wdkb zijn
nauwelijks onderbouwd, andere zijn niet meer passend in deze tijd. Belangrijke observatie bij
de onderbouwing van de huidige leeftijdsgrenzen, is dat bij de totstandkoming van deze
grenzen gedacht is vanuit een individualistisch medisch-ethisch denkkader en niet vanuit de
relationele en gezinscontext. Dit onderzoek laat zien dat binnen deze bredere context zich
allerlei dilemma’s en vraagstukken voordoen, waar de wetgever in de jaren ‘90 niet over
nagedacht heeft. Zo is de kwetsbaarheid van kinderen, veroorzaakt door ontoegankelijkheid
van informatie over hun afstamming, destijds onderschat. Bij hen spelen meer vragen en
behoeften omtrent hun afstamming dan destijds gedacht en zij ervaren de leeftijdsgrenzen
veelal als belemmeringen. Binnen de gezinscontext kunnen hierdoor spanningen en
dilemma’s optreden, doordat verschillende loyaliteiten en verantwoordelijkheden spelen
tussen ouders, donorkinderen en donoren. De gezinscontext is daarbij voor een groot deel
afhankelijk van een grotere context waarin verantwoordelijkheden liggen bij andere
betrokkenen, zoals donoren, fertiliteitsklinieken, hulpverleners en de wetgever.
Wij komen op basis van de verschillende deelonderzoeken tot een advies, dat u kunt
vinden aan het begin van dit rapport. Daar betogen we dat er geen algemeen passende
leeftijdsgrenzen zijn aan te geven voor het nemen van een beslissing over het ontvangen van
deze gegevens en eventueel contact met een donor. Daarom is het advies om beide
leeftijdsgrenzen in de Wdkb los te laten en geen andere leeftijdsgrenzen in te stellen. Daarbij
geven we een aantal voorwaarden en zorgvuldigheidseisen mee bij het verstrekken van de
gegevens van de donor aan het donorkind en diens gezin, zodat voorwaarden worden
geschapen waarbinnen ouders en kinderen deze beslissingen gezamenlijk, binnen de context
van hun gezin, kunnen nemen. Ook doen we aanbevelingen voor nader onderzoek, want door
de veranderende context zijn nieuwe vraagstukken ontstaan, die vragen om nadere

165

overdenking en onderzoek onder meer groepen, die binnen de afbakening van dit onderzoek
niet konden worden meegenomen.

166

Bijlage 1: Samenstelling klankbordgroep
De klankbordgroep bestond uit de volgende vertegenwoordigers van belangenverenigingen
en ervaringsdeskundigen:

Mevr. A. Boven, donorkind, lid van Stichting Donorkind en bestuurslid Stichting
donorgegevens kunstmatige bevruchting
Dhr. W. Meter, donor, deze groep kent (voor zover bekend bij de projectgroep) geen
georganiseerd verband
Mevr. S. Coster, LHBT+-gezin, medebestuurslid van ‘Meer dan gewenst’, Nederlandse
Stichting voor regenbooggezinnen
Mevr. B. Lammerts van Bueren, solomoeder-gezin, oprichter van “Alleen met
kinderwens, Coaching & advies” en begeleider van alleenstaande vrouwen met een
kinderwens
Mevr. R. de Bree, moeder-vader-gezin, deze groep kent (voor zover bekend bij de
projectgroep) geen georganiseerd verband
Mevr. M. Verhulst, vicevoorzitter Point, Beroepsvereniging van Belgische en
Nederlandse fertiliteitscounselors
Dhr. J. van Beek, hulpverlener (begeleiding contact donorkinderen en donoren) bij
Fiom

167