Kennisprogramma Duurzaam Dóór
“sociale innovatie voor een groene economie”
2013-2016

1

Kennisprogramma Duurzaam Door:
‘Sociale innovatie voor een groene economie’
Inhoudsopgave.

Samenvatting
Deel I

Beleidskader kader Kennisprogramma Duurzaam Door

1. Inzet van het beleid
- Urgentie, maatschappelijke ontwikkelingen en beleidshistorie
- Evaluatie NME/LvDO; Continuïteit van beleid
- Beleidscontext en maatschappelijke opgave
- Competenties voor groene groei
2. De aanpak
- Ontwikkelen, verbinden en opschalen
- Systeemaanpak in leren
- Netwerken en knooppunten
- (Kennis-)infrastructuur
- Stakeholders, actoren en doelgroepen
- Bijzondere rol voor het beroepsonderwijs
3. Het programma
- Inhoudelijke programmering
- Regie, agendering en financiering
Deel II

Uitwerkingskader met inhoudelijke programmering
- De vijf hoofdthema’s
- De vier verbindende processen

2

Samenvatting
Het doel van het Kennisprogramma ‘Duurzaam Door: Sociale Innovatie voor een Groene Economie’
is het bereiken van een groene economie door het ontwikkelen van kennis, het versterken van
competenties en door het creëren van synergie tussen partijen om te werken aan een groene
economie. Het programma beoogt daarvoor actoren (kinderen, volwassenen, scholen, bedrijven,
organisaties) toe te rusten met de nodige bewustzijn, kennis, attitude en handelingsperspectieven
om een welgeïnformeerde keuze te kunnen maken voor duurzaamheid.

‘Duurzaam Door’ is een kennisprogramma, waarin ‘leren’ in de breedste zin van het woord centraal
staat. Uitgangspunten voor realisatie van ‘Duurzaam Door’ zijn coalitie, cocreatie en cofinanciering.
Een groene, duurzame economie. Dat is het wensbeeld van burgers, bedrijven, overheden,
onderwijsinstellingen en maatschappelijke organisaties. Het beleid van het kennisprogramma richt
zich op die doelgroepen. Binnen de doelgroep ‘burgers’ richt het beleid zich in het bijzonder op
jongeren (zowel in als buiten het onderwijs).
Een groene economie vraagt om het stimuleren van de Nederlandse economie en het versterken van
de internationale concurrentiepositie, zonder het natuurlijk kapitaal van onze aarde uit te putten.
Werken aan een groene economie is de weg naar een economisch sterk, sociaal en mooi Nederland.
Door gebrek aan samenhang en gebrek aan opschaling van goede (kennis)initiatieven is die groene
economie nog ver weg.
Duurzaamheid is mensenwerk. Voor een groene economie zijn zowel technologische ontwikkelingen
als sociale innovaties van belang. Technologische ontwikkelingen kunnen bijdragen aan de afname
van de uitputting van grondstoffen, van energie en van water, en kunnen ertoe bijdragen dat
kringlopen worden gesloten. Sociale innovaties vormen een onontbeerlijk aanvullende component
op de technologische ontwikkelingen. De sociale innovatie waar deze nota zich in hoofdzaak op richt
gaat over de inzet van kennisontwikkeling, kenniscirculatie, onderwijs en leerprocessen en
organisatorische vormgeving in verbindende netwerken en arrangementen.
In het huidige beleid ligt de focus op economische en technologische ontwikkeling. Nederland heeft
daarnaast talloze mooie en bruikbare maatschappelijke initiatieven voor een groene economie. De
samenhang hierin ontbreekt veelal. Partijen die werken aan technologische innovaties blijken in de
praktijk onvoldoende aangesloten op de partijen die werken aan sociaal innovatieve processen om
groene groei te realiseren. Andersom geldt hetzelfde. Beschikbare proceskennis en ontwikkelde
competenties worden nog onvoldoende toegepast. Het komt er op aan partijen bij elkaar te brengen
en hen uit te dagen nieuwe oplossingen voor maatschappelijke problemen te vinden. Opschaling
ontbreekt. Daarom is aanvullend beleid voor sociale innovatie en competentieontwikkeling
noodzakelijk.
‘Ontwikkelen’, ‘verbinden’ en ‘opschalen’ zijn de kernbegrippen van het programma Duurzaam door.
Bij ontwikkelen gaat het over persoonlijke competenties van kinderen, jongeren en volwassenen om
op ondernemende wijze duurzame activiteiten te ontplooien. En om het doorontwikkelen van kennis
over instrumenten voor sociale innovatie.
Bij verbinden gaat het om vaardigheden om waardevolle matches te maken tussen thema’s, maar
vooral tussen samenwerkende personen en organisaties.
En opschalen is belangrijk om van elkaar te leren wat wél werkt en in de praktijk zijn meerwaarde
bewezen heeft. Zo hoeven initiatiefnemers niet steeds opnieuw het wiel uit te vinden maar kunnen

3

zij van elkaar leren uit praktijkervaringen. Daarnaast is het voor het opschalen nodig ‘het ongewone
gewoon te maken’ en dus te leren hoe institutionele belemmeringen kunnen worden weggenomen.

Aansluiting beleid
De overheid ziet ‘Natuur- en milieu- educatie’ als een activiteit om zowel de effectiviteit van natuuren milieu- beleid als de eigen verantwoordelijkheid van mensen te vergroten. Sinds de jaren ’80 is
het overheidsbeleid gericht op het (doen) ontwikkelen van een grote diversiteit aan educatieve
activiteiten, zowel structureel als projectmatig, gericht op jeugd, maar bij toenemende urgentie ook
op volwassenen, organisaties en bedrijven. Daarbij zijn een aantal uitgangspunten steeds
gehanteerd1:
a) gezien de breedte van het onderwerp ‘natuur, milieu en duurzaamheid’ en ‘educatie’ zijn
meerdere departementen betrokken (interdepartementaal dossier)
b) om zowel landelijk als lokaal werking te hebben zijn zowel gemeenten, waterschappen, provincies
als Rijksoverheid actief (interbestuurlijk dossier).
Er is in Nederland veel ervaring met een aanpak gericht op educatie en sociale innovaties. In het
programma Natuur en Milieu Educatie (NME) en in het programma Leren voor Duurzame
Ontwikkeling (LvDO) is de afgelopen periode gewerkt aan competenties voor een groene economie.
In deze programma’s is door alle betrokken partijen veel kennis opgebouwd. Het beleid Duurzaam
Door is goeddeels gestoeld op de resultaten van de evaluatie van de programma’s NME en LvDO.
Het Kennisprogramma ‘Duurzaam Door - sociale innovatie voor een groene economie’ geeft invulling
aan beleid van gezamenlijke overheden. Zo moet bijvoorbeeld de aansluiting en interactie met
technologische innovatie verbeteren.
Vanuit het Rijksbeleid geeft het programma invulling aan kabinetsbeleid op de volgende gebieden
• ‘Groene Groei’. Dit beleid geeft feitelijk een kader voor het (Rijks)beleid ten aanzien van
duurzame ontwikkeling. De thematieken van Groene Groei en Duurzaam Door komen
grotendeels overeen. Daarmee biedt Duurzaam Door een kennisinstrument voor veel
onderdelen van Groene Groei.
• De Topgebieden en bijbehorende kennis- en innovatie agenda’s en Human Capital Agenda’s,
waarin – binnen de ‘gouden driehoek’ - overheid, bedrijfsleven en kennisinstellingen
samenwerken.
• Agenda Duurzaamheid die nationaal en internationaal (RIO+20) verschillende inhoudelijke
beleidsvelden op koers zet.
• Sectoraal beleid op natuur- milieu- en duurzaamheids thema’s zoals het natuurbeleid, afval
beleid, duurzaam bouwen, leefbare wijken, waterbeleid, klimaatbeleid etc.
• Tevens geeft dit programma invulling aan de relatie met ‘de energieke samenleving’.
Op decentraal niveau geeft het programma invulling aan lokaal en regionaal beleid op maat. Hierbij
staat ook het beleid rondom duurzaamheid en groene economie centraal. Op regionaal en lokaal
niveau spelen veelal soortgelijke thema’s als op landelijk niveau, maar vaak in een meer integrale
benadering. Deze krijgen uiteraard een meer specifieke regionale of lokale inkleuring. Zo zullen
aanvullende thema’s als gebiedsgericht beleid en ruimtelijke ordening lokaal en regionaal meer

1

Kaderplan NME 1988 en daaropvolgende beleidskaders NME onderwijsimpuls (92), Extra Impuls (96) NME 21 (2000), Leren voor
Duurzame Ontwikkeling (2004), kiezen-leren-meedoen (2007) en LvDO 2/ Van agenderen naar Doen (2008)

4

concrete invulling krijgen. Decentrale stakeholders dragen hun eigen accenten en onderwerpen aan.
Te denken valt aan leefbaarheid in de wijk, duurzaam bouwen, behoud en ontwikkeling van natuur
en landschap, duurzame inrichting van een bedrijventerrein of een innovatieve aanpak van een
sociaal ondernemer, zoals een woningbouwcorporatie.
In december 2011 liepen de programma’s LvDO en NME af. Deze programma’s zijn één jaar verlengd,
het overgangsjaar 2012. De Tweede Kamer is in april 2011 toegezegd dat er in 2012 een
overgangsjaar zou zijn, waarin een uitvoeringsprogramma 2013-2016 wordt ontwikkeld als vervolg
op de programma’s NME en LvDO.
Draagvlak
Op het vlak van de groene economie is enorm veel initiatief in de samenleving. Voor individuele
partijen is het vaak lastig om verbindingen en opschaling te realiseren. De overheden kunnen daarbij
een krachtige rol spelen. Een rol die mede vorm krijgt in dit kennisprogramma.
Dit programma is opgesteld in dialoog tussen de departementen, IPO, VNG/GDO, UvW en het
werkveld, en na consultatie van ruim 60 stakeholders in november 2011 en 25 maatschappelijke
groeperingen in februari 2012. Daarnaast is de nota opgesteld op basis van aanwijzingen van de
interbestuurlijke Regiegroep NME/LvDO dd. 13 maart 2012.
Met bedrijven, overheden, maatschappelijke organisaties, kennisinstituten en onderwijsinstellingen
is de kern van het programma besproken. Er bestaat draagvlak onder de betrokken partijen. Hun
inspanningen, o.a. in de vorm van cofinanciering, is daarbij uitgesproken.
Sturing
Voor de uitwerking komen er programmaonderdelen op twee niveaus: landelijk en decentraal. Het
zwaartepunt ligt bij de decentrale uitvoering. De uitvoering ligt op die manier zo dicht mogelijk bij
stakeholders zelf. De overheid schept ruimte, geeft kaders en faciliteert processen om die decentrale
partijen in de samenleving te ondersteunen. Met netwerken, met regels (of het wegnemen daarvan),
met kennis en soms met geld.
Overheden, bedrijven en maatschappelijke organisaties zoeken in de eerste plaats naar ‘zinvolle
partnerschappen’. Het programma krijgt in deze opzet daarom vooral vorm aan de basis in (lokale en
regionale) netwerken en knooppunten. Gemeenten en provincies en ook waterschappen vormen in
dat opzicht een cruciale schakel om initiatieven vanuit de samenleving te verbinden met landelijke
doelstellingen, en omgekeerd concepten te vertalen naar de praktijk van het dagelijks handelen en
leefwereld van burgers. Ondersteunend daaraan is er de agenda van de (rijks)overheid, die met
Topsectoren, Human Capital Agenda, Een Groene Groeistrategie voor Nederland (en bij andere
overheden o.a. Statenprogramma’s, Collegeprogramma’s) een aantal speerpunten voor beleid
neerlegt. Dat helpt om de beleidsdoelstellingen ‘aan de basis’ te realiseren.
De provincies wordt gevraagd om – op basis van collegiaal bestuur met de andere overheden en met
stakeholders - een coördinerende rol te vervullen in de decentrale delen van het programma.
Resultaten
De resultaten van het programma zijn:
• een versnelde realisatie van de complexe opgave van een groene, duurzame economie
• meer samenhang rond de specifieke prioritaire thema’s biodiversiteit, water, voedsel, energie en
materialen, waarbij samenwerking tussen ondernemers, onderzoekers, onderwijs, overheden en
initiatieven van onderaf gezamenlijk snellen en beter resultaat neerzetten dat ieder afzonderlijk.
• initiatieven worden opgeschaald, met als doel het vergroten van de concurrentiekracht van
Nederland;
• de huidige en de toekomstige generatie Nederlanders beschikken over de competenties om te
werken aan een groene economie;
• de kennisinfrastructuur voor een groene economie is versterkt doordat (regionale) netwerken
voor een groene economie zijn gerealiseerd en landelijk verbonden zijn.
5

Financiering
De financiering van het beleid kent verschillende bronnen. Rijksoverheid, andere overheden,
maatschappelijke partijen, bedrijven, fondsen en Europese subsidies dragen samen bij.
Vanuit het Kabinet wordt voor de duur van het kennisprogramma 4 miljoen euro op jaarbasis
geïnvesteerd. Het budget is bestemd voor decentrale programma’s, landelijke programma’s in het
kader van prioritaire thema’s, de landelijke kennisinfrastructuur en voorzieningen en activiteiten.

6

Deel I Beleidskader Duurzaam Door
1. Inzet van het beleid
Urgentie, maatschappelijke ontwikkelingen, en beleidshistorie.
Het werken aan duurzame ontwikkeling heeft de laatste jaren een vaste plek op de agenda
verworven van bedrijven, maatschappelijke partijen en overheden. Op veel terreinen heeft het
woord ‘duurzaam’ betekenis gekregen: van duurzaam bouwen tot duurzaam waterbeheer, van
duurzaam financieren tot sociale duurzaamheid. Dat heeft tot veel initiatieven geleid en veel
projecten geëntameerd. Toch lijkt duurzaamheid maar langzaam van de marge naar de mainstream
te komen en tot de gewenste systeemveranderingen te leiden. Dat komt zowel door de
hardnekkigheid en complexiteit van de maatschappelijke opgaven als door de wijze waarop
bestaande instituties en constructen tot verandering in staat (blijken te) zijn. De maatschappelijke
ontwikkelingen gaan echter gewoon door. Burgers nemen eigen initiatief, verenigen zich o.a. via
social media tot nieuwe allianties, bedrijven innoveren, kennisinstellingen komen met baanbrekende
oplossingen. Ontwikkelingen wachten niet op de inertie van overheid, instituties en oude bedrijven.
Maar, … waar komt het samen en hoe leidt het tot een volgende stap in transitie naar een groene
economie?
Daarin is het nieuwe beleidskader ‘Duurzaam Door’ anders dan andere beleidskaders. Het beleid van
‘Duurzaam Door’ kenmerkt zich door een transitie-aanpak, toewerkend naar een volgend ‘level’ in
het denken over duurzaamheid. Door het verbinden van partijen, van internationale agenda’s tot
lokale actie, door het verbinden tussen overheid en samenleving. Het richt zich op de verbinding van
kennis en kennissen en het verbinden van geldstromen. Het kennisprogramma redeneert vanuit
thema’s naar verbindende processen, naar vitale netwerken.
In dit deel I wordt het beleidskader beschreven voor het uitwerkingsprogramma ‘Duurzaam Door;
Sociale Innovatie voor een groene economie’ (Deel II).
Concrete activiteiten komen in jaarplannen van Agentschap (landelijk) en van de provincies
(decentraal) tot uiting, onder het oog van een gezamenlijke Regiegroep.
De urgentie om op een duurzame wijze om te gaan met de aarde behoeft geen uitputtende
toelichting. Biodiversiteit, voedselzekerheid, klimaat, water, energie, grondstoffen, economie en
verdelingsvraagstukken zijn steeds meer verweven en stellen ons voor grote uitdagingen om - binnen
het draagvlak van onze aarde - op een zorgvuldige manier met steeds meer miljarden mensen te
leven. Natuur en milieu beschouwen we daarom steeds meer in de context van duurzame
ontwikkeling, waarbij de afweging van ecologische waarden, economische waarden en sociale
waarden gelijk op gaat, lokaal en mondiaal, nu en straks.2
Om deze afweging, en in het bijzonder de betekenis van natuur en milieu hierin, goed te kunnen
maken is bewustzijn een eerste vereiste. Dat bewustzijn komt tot stand door kennismaking, beleving
en ervaring met natuur en milieu. Na bewustzijn is ontwikkelen van kennis, attitude en
handelingsperspectief van belang om ‘bewust bekwaam’ keuzes te kunnen maken voor een (meer)
duurzame leefstijl. Competentieontwikkeling: Als burger, als consument, als werknemer, als
besluitvormer, als ondernemer, …….. jong en ouder.

2

Vrij naar Bruntland.

7

Om educatie alleen te richten op kinderen zou een moreel onjuiste pedagogiek aangeven. We
kunnen niet van kinderen verwachten dat zij later de effecten van onduurzaam gedrag van de
huidige generaties zullen ‘opruimen’ en bovendien is de urgentie voor duurzame ontwikkeling te
groot om ook niet nú in actie te komen. Ook is de kennisontwikkeling in de maatschappij zo snel en
complex dat ‘leven lang leren’ ook rond duurzaamheid een noodzaak is.
Educatie is daarbij een onmisbare activiteit. Onder educatie versta ik zowel ‘formeel leren’
(bijvoorbeeld via onderwijs), ‘non-formeel leren’ (bijvoorbeeld via cursussen, excursies,
masterclasses) én ‘informeel leren’ (bijvoorbeeld via media).
Educatie is – samen met voorlichting, communicatie, participatie, dialoog, capacity building – deel
van het ‘sociaal instrumentarium’ dat in combinatie met juridische en financiële instrumenten de
overheid in staat stelt de interactie met de samenleving vorm te geven. Dat kan in zowel
instrumentele zin, gericht op draagvlak en gedragsverandering, als in meer
voorwaardenscheppende, emancipatoire zin, gericht op competentieontwikkeling en persoonlijke,
welgeïnformeerde keuzes maken.
De overheid ziet daarom ‘Natuur- en milieu- educatie’ (NME) als een activiteit om zowel de
effectiviteit van natuur- en milieu- beleid als de eigen verantwoordelijkheid van mensen te
vergroten. Sinds de jaren ’80 is het overheidsbeleid gericht op het (doen) ontwikkelen van een grote
diversiteit aan educatieve activiteiten, zowel structureel als projectmatig, gericht op jeugd, maar bij
toenemende urgentie ook op volwassenen, organisaties en bedrijven.
Daarbij zijn een aantal uitgangspunten steeds gehanteerd3:
a) gezien de breedte van het onderwerp ‘natuur, milieu en duurzaamheid’ en ‘educatie’ zijn
meerdere departementen betrokken (interdepartementaal dossier)
b) om zowel landelijk als lokaal werking te hebben zijn zowel gemeenten, waterschappen, provincies
als Rijksoverheid actief (interbestuurlijk dossier).
Een rolverdeling die steeds gehanteerd is dat de uitvoering van NME zo dicht mogelijk bij
doelgroepen (scholen, jongeren, burgers, organisaties, bedrijven) wordt georganiseerd.
Gemeenten financieren daarom de uitvoerende activiteiten op bijvoorbeeld schooltuinen,
kinderboerderijen, NME-centra en duurzaamheids-initiatieven; Provincies ondersteunen
bovenregionale projecten en netwerken zoals via provinciale consulenten, in bezoekerscentra, bij
dierentuinen en in (natuur) musea, sociaal leren in multi-actor-groepen; Waterschappen organiseren
excursies, lespakketten en gastlessen, en het Rijk schept voorwaarden in de zin van curriculum,
innovatie van inhoud en methodiek, kennisinfrastructuur, professionaliteit en kwaliteit. Daarbij heeft
het Rijk jarenlang via meerjarenprogramma de conceptuele en beleidsmatige ontwikkeling
ondersteund met kennis, innovatieve projecten, agendering en regie.
Naast overheidsbemoeienis kent het werkveld van NME al decennia lang een grote inzet van
maatschappelijke organisaties (NGO’s), zowel tienduizenden vrijwilligers als beroepskrachten. Het
betreft zowel organisaties die educatie als hoofdtaak hebben (kern, bijvoorbeeld het IVN of Stichting
Veldwerk Nederland) als organisaties die meer inhoudelijk gericht zijn op (onderdelen van) natuur,

3

Kaderplan NME 1988 en daaropvolgende beleidskaders NME onderwijsimpuls (92), Extra Impuls (96) NME 21 (2000), Leren voor
Duurzame Ontwikkeling (2004), kiezen-leren-meedoen (2007) en LvDO 2/ Van agenderen naar Doen (2008)

8

milieu en duurzaamheid, maar daarbij educatie inzetten (bijvoorbeeld Vlinderstichting of
Natuurmonumenten).
In totaal gaat in die sector – naast Rijksmiddelen – ca. € 45 mln./jaar om en van bedrijven, fondsen
en andere private middelen een even groot bedrag.4
In ca. 75 % van Nederlandse gemeenten is een educatieve structuur te vinden tot op lokaal niveau.
Afhankelijk van de dichtheid van educatieve actoren is 50 – 90 % van het onderwijs betrokken bij een
of meer educatieve activiteiten.5
De activiteiten worden hoog gewaardeerd in de samenleving, ruim 90 % van de burgers vindt het
belangrijk dat we zowel jongeren als volwassenen bewust maken van de waarde van natuur,milieu
en duurzaamheid, met name als er ook gericht handelingsperspectief kan worden geboden.6
Dat dit ook daadwerkelijk effect heeft – al is educatie een activiteit die (zeker wanneer dat gericht is
op jongeren) pas op langere termijn maatschappelijk zichtbaar is – blijkt uit meerdere onderzoeken.
Mensen die meer met NME in aanraking zijn geweest kiezen significant voor een (meer) duurzame
levensstijl. Ook (duurzame) beleidsprocessen die ondersteund worden door ‘educatie’ verlopen
uiteindelijk sneller, goedkoper, met meer draagvlak en hebben meer creatieve en duurzame
oplossingen.7
Educatie rond natuur, milieu en duurzaamheid is niet uniek voor Nederland. Ook internationaal en
zeker in de ons omringende landen is er (nationaal) NME beleid, onder de naam ‘Environmental
Education’. Educatie in brede zin is als CEPA (Communication, education, participation, awareness)
opgenomen in tal van internationale verdragen op gebied van natuur, milieu en duurzaamheid,
bijvoorbeeld in de Convention on Sustainable Development (CSD, RIO +20) maar ook in inhoudelijke
verdragen als Biodiversity (CBD), Climate Change (Kyoto, Sustainable consumption and Production
(Marrakesh), Wetlands (Ramsar) etc.
De conceptuele ontwikkeling van NME is steeds meer gegaan in de context van duurzame
ontwikkeling. Ook internationaal: van Environmental Education naar Education for Sustainable
Development (ESD). In Nederland heeft die verbreding en ontwikkeling vorm en inhoud gekregen
door twee opeenvolgende programma’s ‘Leren voor Duurzame Ontwikkeling’(LvDO). Daar is een
samenspel van ‘lerende individuen’, ‘lerende organisaties’ en ‘lerende samenleving’, waarbij de
laatste is uitgewerkt in nieuwe leerconcepten rond multi-actor leerprocessen die horen bij complexe
integrale vraagstukken die duurzaamheid oproept. Dit is samen te vatten in de term ‘sociaal leren’.
UNESCO heeft de internationale Decade for Education for Sustainable Development (DESD 20052015) uitgeroepen, waar Nederland via programma LvDO invulling aan geeft. Nederland deelt in
internationaal verband haar kennis en zoekt daar ook een ‘markt’ voor.8

4

Staalkaart NME (Novioconsult 2004);

5

NME ondersteuning in de provincies (Alterra 2008); Inventarisatie witte vlekken NME (Novioconsult 2009); gebruik van NME in het
onderwijs (BOP 2012)
6

Draagvlak voor NME (QA-plus, 2007) Het groene hart van burgers (LEI, 2005) Bestuurlijke vraagsarticulatie NME (KLB 2010)

7

Hoe duurzaam is NME (UvU, WUR, SVN), De effectiviteit van NME (Alterra, 2004), Meerwaarde inzet sociale instrumenten (ARCADIS,
2011).
8

Learning from Each Other (UNECE, 2009); National Journeys (UNESCO 2011), Social Learning, towards a sustainable world, (WAP, 2007);
Learning for Sustainability in times of accelerating change (WAP, 2012)

9

Beleidsmatig is NME en LvDO verankerd in het nationale onderwijsbeleid, in die zin dat aandacht
voor natuur en milieu bijvoorbeeld onderdeel is van de Kerndoelen Basisonderwijs (Kerndoel 39,
40,41), Kerndoelen Onderbouw VO (kerndoel 28, 29, 30, 31, 32 en 33) en exameneisen voor
bijvoorbeeld biologie en natuurkunde. Duurzaamheid is echter ook verbonden met Burgerschap en
daarmee is het een vakoverstijgend onderwerp.9 Scholen zijn vrij in hun keuze om vorm en inhoud te
geven aan lesinhouden die minimaal gebaseerd moeten zijn op de kerndoelen. Scholen maken
daarbij gebruik van lesmethoden van educatieve uitgeverijen, handreikingen die zijn ontwikkeld door
de SLO en/of bijvoorbeeld materiaal dat is ontwikkeld in het kader van DuurzaamDoor. Uit
onderzoek blijkt dat er voldoende materiaal beschikbaar is voor de scholen. Scholen zouden wel
geholpen zijn met het meer verbinden van dit onderwerp met andere vak- en vormingsgebieden.
NME en LvDO is ook beleidsmatig verankerd in het natuur- milieu- en duurzaamheidsbeleid. Ook
meer sectoraal natuur- en milieu-beleid geeft een kader voor NME/LvDO. Educatie is niet een doel
op zich maar is gericht op maatschappelijke opgaven.
Evaluatie NME/LvDO; Continuïteit van beleid
Het programma bouwt voort op ervaringen uit vorige perioden. In een brede portfolio van afgeronde
en lopende projecten en arrangementen is veel expertise en kennis over methodieken, werkwijzen
en netwerken opgebouwd, die werd vastgelegd en te vinden is in vele (digitale) publicaties10. De
huidige en recente programma’s NME/LvDO zijn systematisch gemonitord en geëvalueerd. Het
leverde resultaten en leerpunten op, zoals:
•

het programma is erin geslaagd een groot aantal partijen te mobiliseren, waarbij cofinanciering
tot stand is gebracht;

•

er is een belangrijke slag gemaakt in ombuigen van aanbod- naar vraagsturing;

•

er heeft in hoge mate coalitievorming plaatsgevonden tussen (onverwachte) partners en dat
heeft geleid tot creatieve, stimulerende en effectieve samenwerkingsverbanden;

•

het programma is erin geslaagd om in wisselende politieke en maatschappelijke omgevingen
adaptief te zijn, het programma te actualiseren en bij te stellen: het is daarmee zelf ook een
‘lerend’ programma;

•

niet (alleen) de hoeveelheid activiteiten is een succes, maar ook de wijze waarop verschillende
initiatieven aan elkaar verbonden worden (en er op een hoger abstractieniveau van geleerd kan
worden)

•

partijen blijken behoefte te hebben aan verbinding, aan overzicht (en dus ook aan analyse waar
nog extra inzet nodig is of juist verdubbeling vermeden moet worden);

•

co-creatie moet (nog) meer ruimte krijgen;

•

vanuit projecten kan geleerd worden, van pilots naar good-practices, naar opschaling en uitrol en
vervolgens naar nieuwe gebruiken en routines.11

9

Duurzaamheid is leren vooruitzien (SLO, kernleerplan LvDO 2007)

10

www.lerenvoorduurzameontwikkeling.nl; www.nme.nl ;

11

Evaluatierapport TNO, WUR/LEI (dd. 16 februari 2012)

10

Het beleids- en uitwerkingskader van dit kennisprogramma zijn, gegeven de resultaten van de
evaluatie van de programma’s NME en LvDO, naast opgedane ervaringen, mede tot stand gekomen
in dialoog met verschillende departementen, decentrale overheden en stakeholders die eerder al
met elkaar een gedragen visiedocument hebben geformuleerd (november 2011). Bedrijfsleven,
kennisinstellingen, scholen en maatschappelijke organisaties hebben meegedacht en meegeschreven
vanuit hun kennisbehoeften en inhoudelijke agenda’s (eerste helft 2012). Uit deze contacten bleek
veel behoefte, betrokkenheid en bereidheid om samen te werken rond het thema duurzame
ontwikkeling of deelthema’s hierbinnen. Ook provincies, gemeenten en waterschappen hebben als
partners in het interbestuurlijk proces hun bijdrage geleverd aan de aanpak die in dit beleids- en
uitwerkingskader staat verwoord. Interdepartementaal is gekeken naar majeure inhoudelijke
beleidsprocessen, de gemeenschappelijke visie en rolopvatting en de gedeelde behoefte om ‘sociale
innovatie’ een belangrijke plaats te geven, complementair aan juridische, financiële en technische
interventiemogelijkheden.
De aanpak van het kennisprogramma leunt op een veranderingsstrategie die ook wel ‘sociale
innovatie’ wordt genoemd. Onder sociale innovatie wordt zowel het (individueel) ontwikkelen van
kennis, attituden en handelingsperspectieven verstaan, als het leren en innoveren op
organisatieniveau, naast de interactieve en participatieve leerprocessen tussen maatschappelijke
partijen (co-creatie en social learning).
Sociale innovatie betekent in de context van dit programma dat partijen hun probleemoplossend
vermogen vergroten en komen tot innovatieve oplossingen en weloverwogen gedragskeuzes die het
natuurlijk kapitaal van de aarde niet uitputten. Het nemen van verantwoordelijkheid om keuzen te
maken, te participeren, te ondernemen, te verbinden en om relevante informatie te verzamelen en
te verwerken zijn eveneens noodzakelijke competenties voor een ‘’energieke samenleving’’ (zoals
het Planbureau voor de Leefomgeving deze schetst):
‘....De in de maatschappij aanwezige creativiteit en innovatiekracht van burgers en bedrijven biedt kansen voor
‘groene groei’. Het inzetten van deze energieke samenleving vraagt een aanpassing in het denken en doen van
de Rijksoverheid. Het Planbureau voor de Leefomgeving geeft in het signalenrapport ‘De energieke
samenleving: op zoek naar sturingsfilosofie voor een schone economie’ handvatten voor die nieuwe rol van de
overheid……’ (Uit: persbericht bij het rapport ‘de energieke samenleving’) .

Bedrijven innoveren door in te zetten op een circulaire economie en ook daarbij kan sociale innovatie
helpen. Consumenten vragen om gezond voedsel en duurzaam geproduceerde goederen. Bewoners
nemen initiatieven om energie te besparen en hun leefomgeving te verduurzamen. De sleutel tot
groene groei ligt dus in de maatschappij zelf. Partijen in de samenleving nemen zo hun eigen
verantwoordelijkheid12.
Werken aan duurzaamheid versterkt de nationale en internationale positie van Nederland. Kennis en
innovatie zijn belangrijke exportproducten, waarbij het bedrijfsleven haar duurzaamheidkennis kan
vermarkten (kennis-kunde-kassa). Onderwijs en kennis vormen ook internationaal perspectief
belangrijke sleutels tot verandering en emancipatie, en dragen ook in ontwikkelingssamenwerking
steeds meer bij aan een nieuwe economische relatie.

12

Vrij naar: Planbureau voor de Leefomgeving : De Energieke Samenleving, Maarten Haijer, 2011

11

De beleidscontext en maatschappelijke opgave
Voor de korte en middellange termijn heeft het kabinet haar uitgangspunten met betrekking tot
duurzaamheid neergelegd in enkele beleidslijnen. Hieronder worden enkele daarvan kort
aangehaald.
• Het kabinetsbeleid met betrekking tot de Topsectorenbeleid en bijbehorende kennis- en
innovatie agenda’s en Human Capital Agenda’s. In het kader van dit beleid werken overheid,
bedrijfsleven en kennisinstellingen samen binnen wat wel wordt genoemd ‘de gouden driehoek’.
• Daarnaast is er de Groene Groeistrategie voor Nederland die als duurzaamheidsagenda nationaal
en internationaal (RIO+20) verschillende inhoudelijke beleidsvelden op koers zet.
• De concrete uitwerking van de Duurzaamheidsagenda en de uitwerking van Topsectorenbeleid
worden zichtbaar in zgn. ‘Green Deals’ waarin de overheid met partijen in de samenleving nieuwe
uitdagingen richting groene economie oppakt.
13

Uit de Agenda Duurzaamheid :
‘Nederland staat er internationaal gezien nog steeds goed voor. Een concurrerende economie, relatief lage
werkeloosheid en een sterke kennisstructuur. Het kabinet streeft er naar om deze positie van Nederland verder
te versterken op een wijze die het natuurlijk kapitaal van onze aarde niet uitput’.

• En als laatste beleidslijn is de in wording zijnde Agenda Hedendaags Burgerschap van belang voor
dit kennisprogramma. Deze beleidslijn vormt een richtpunt als het gaat om sociale duurzaamheid
en het zoeken naar nieuwe verhoudingen tussen overheden, bedrijven en maatschappelijke
organisaties (Governance modellen).
De brief aan de Tweede Kamer over ‘Groene Groei’ (Minister EZ en Staatssecreetaris I&M, 28 maart
2013, mede namens Buza en BZK) geeft een kader voor het (Rijks)beleid te aanzien van duurzame
ontwikkeling. De thematieken van Groene Groen en Duurzaam Door komen voor 90 % overeen.
Daarmee biedt Duurzaam Door een kennisinstrument voor veel onderdelen van Groene Groei,
inclusief de kennisbenutting vanuit Green Deals. Daarnaast is Duurzaam Door door de participatie
van andere overheden en de netwerken met bedrijven, kennisinstellingen, scholen en NGO’s een
ondersteuning in de ‘netwerksturing’ die in ‘Groene Groei ‘wordt beoogd.
De onderstaande passage komt uit de brief aan de Tweede Kamer over Groene Groei. Het is een
fundament en inspiratie voor het kennisprogramma Duurzaam Door:
“Groene groei is een ambitie waarvoor brede samenwerking noodzakelijk is. Het gaat om een agenda die met
draagvlak in parlement, samenleving en bedrijfsleven moet worden ingezet.
…… de betrokkenheid van de samenleving bij de uitwerking te vergroten ………….
In de transitie naar een meer duurzame economie treedt de overheid steeds op als faciliterende en stimulerende
netwerkpartner samen met bedrijven, kennisinstellingen, maatschappelijke organisaties en burgerinitiatieven.
Het formuleren van een aanpak om consumenten in beweging te brengen voor een bijdrage aan efficiënt
gebruik van grondstoffen.

13

Agenda Duurzaamheid; een groene groeistrategie voor Nederland, Ministerie I&M, 3 oktober 2011

12

Dit betekent streven naar zo efficiënt mogelijk gebruik van grondstoffen met behoud van kwaliteit en milieu.
Daarnaast moet er aandacht zijn voor gezondheid, dierenwelzijn, leefomgeving, behoud van biodiversiteit en de
positie en rol van lokale voedselproducenten in de voedselvoorziening met name in ontwikkelingslanden. De
behoeften van de markt, bedrijfsleven en consumenten, zijn hierbij leidend.
……. Sociale ontwikkeling via duurzaam gedrag, maatschappelijk verantwoord ondernemen en innovatie.
Het kabinet zal actief samenwerken met bedrijfsleven, maatschappelijke organisaties en kennisinstellingen om
groene groei te realiseren. Daarbij zullen ook de inzichten van de wetenschap en internationale ervaringen
worden betrokken.”

Ook de mondiale component speelt een in toenemende mate belangrijker rol in het vraagstuk
Duurzaamheid. Duurzaamheid gaat om wereldomvattende problematische kwesties die de grenzen
van ons land overstijgen. Denk aan ketens van voedsel, grondstoffen en energie, maar ook de
samenhang tussen water, klimaat en zaken als voedselzekerheid en biodiversiteit en sociale
verdelingsvraagstukken. De relatie met EU beleid, internationale samenwerking en
ontwikkelingsvraagstukken vormt een globale context die mede een rol speelt bij bepalen van
mogelijke en wenselijke keuzen en ontwikkelingen. In Rio+20 (juni 2012) zal de internationale
duurzaamheidsagenda opnieuw aandacht vragen.
Op provinciaal en lokaal niveau spelen veelal soortgelijke thema’s als op landelijk niveau, maar deze
krijgen uiteraard een meer specifieke regionale of lokale inkleuring en vaak in een meer integrale
benadering. Zo zullen aanvullende thema’s als gebiedsgericht beleid en ruimtelijke ordening lokaal
en regionaal meer concrete invulling krijgen. Lokale en regionale stakeholders dragen hun eigen
accenten en onderwerpen aan. Te denken valt aan leefbaarheid in de wijk, duurzaam bouwen,
behoud en ontwikkeling van natuur en landschap, duurzame inrichting van een bedrijventerrein of
een innovatieve aanpak van een sociaal ondernemer, zoals een woningbouwcorporatie.
Competenties voor groene groei
De opgave om collectieve goederen (grondstoffen, onderwijs, milieugebruiksruimte, biodiversiteit)
zó te verdelen dat ze via de markt optimaal benut worden en ook toekomstige generaties in hun
behoeften kunnen voorzien, ontstaat niet spontaan. Om een groene groei te bereiken zijn zowel
technologische ontwikkelingen als sociale innovaties van belang.
Technologische ontwikkelingen leiden tot een afname van het grondstofgebruik, van uitputting van
energie en van water, en dragen ertoe bij dat kringlopen worden gesloten.
Sociale innovaties betreffen de inzet van kennisontwikkeling, kenniscirculatie, leerprocessen en
organisatorische vormgeving. In het huidige beleid ligt de focus op economische en technologische
ontwikkeling.
Aanvullend beleid voor sociale innovatie en de daarbij horende competentieontwikkeling is dus een
welkome aanvulling en onontbeerlijk. Het beoogde beeld is dat in 2020 op een innoverende en
eigentijdse manier kennis, competenties en ervaring worden (door)ontwikkeld, verspreid en worden
overgedragen in oude en nieuwe samenwerkingsverbanden en sociale netwerken die een groene
economie realiseren. Burgers, werknemers, ondernemers, leerkrachten, bestuurders en beheerders
weten hoe belangrijk duurzaamheid is voor een groene economie en geven daar in hun activiteiten
vorm aan. In onderwijs, bedrijven, overheden en samenleving zijn competenties voor duurzame
ontwikkeling gemeengoed.
Leren en innoveren in netwerken vergt het vermogen van zowel individuen als organisaties en
maatschappelijke samenwerkingsverbanden om verantwoordelijkheid te nemen, dynamiek te
genereren, te richten en waar nodig bij te sturen. Het vraagt om competenties zoals creativiteit, oog
hebben voor samenhang, processensibiliteit en het zoeken naar onverwachte ontmoetingen. Maar
13

vooral ook: het productief maken van verbindingen tussen partijen, het smeden van onverwachte
allianties en het bij elkaar brengen van belangen. Samenwerken is echt samen werken. Denken in
verschillende schaalniveaus (macro – meso – micro) en tijdhorizonten, systeemdenken, kunnen
omgaan met complexiteit, hoge dynamiek en onzekerheden. Het kunnen en willen maken van
afwegingen en keuzes voor de meest duurzame oplossingen.
Versterking van bovengenoemde competenties krijgt vorm op twee niveaus:
1. Als beroepscompetenties voor een groene economie (die veelal leiden tot technische innovaties).
2. Als burgercompetenties in een energieke samenleving (die tevens leiden tot sociale innovaties).

De relatie tussen deze twee competentieniveaus versterken de kracht van het programma Duurzaam
Door. In het onderwijs gaat het dan ook om vakinhouden zowel als burgerschap.
Competenties voor een groene groei worden eveneens beschreven op Europees niveau (o.a.
Competences for the 21th century (EU) en Skills for Green Jobs (OECD)) en op mondiale schaal (ESD
competences (UNECE, UNESCO)).
Het programma NME-LvDO is ook de Nederlandse invulling van de ‘Decade for Education for
Sustainable Development (DESD) 2005-2015’ die UNESCO heeft uitgeroepen naar aanleiding van de
VN duurzaamheidstop in Johannesburg14. In onze regio heeft UNECE een specifieke ‘Strategy for ESD’
ontwikkeld die Nederland in 2005 in Vilnius heeft ondertekend15. Deze is ook gerelateerd aan de EU
Duurzaamheidsstrategie. Programma NME/LvDO is – namens o.a. UNESCO – het ‘National Focal
Point for ESD’ in Nederland.
Ook in specifiek internationaal beleid is aandacht voor de rol van Communicatie, Educatie,
Participatie en bewustwording (Awarenes) in de zgn. CEPA hoofdstukken van onder andere het CBD , CSD -, Kyoto -, Marrakech - en Ramsarverdrag. Veel kennis- en educatie-opgaven komen via NMELvDO tot stand en worden via het National Focal Point gerapporteerd. In 2012 is in de slotverklaring
van de RIO +20 conferentie de educastieparagraaf geactualiseerd.16 Dat leidt weer tot internationale
samenwerking met vele partners uit onderwijs, wetenschap en NGO’s.
In de uitwerking van het duurzaamheidsverdrag van RIO (Lokale Agenda 21) stond niet voor niets de
betekenisvolle slogan: ‘Education is the key for change’.

14

UNESCO : Decade for ESD : International Implementation Scheme (http://www.unesco.org/new/en/education/themes/leading-theinternational-agenda/education-for-sustainable-development/)
15

UNECE Strategy for ESD : www.unece.org/env/esd

16

UN: The Future We Want (Rio +20, para 233. e.v.)

14

2. De aanpak
Ontwikkelen, verbinden en opschalen
Dit zijn de kernbegrippen van het programma ‘Duurzaam door’.
Bij ontwikkelen gaat het over persoonlijke competenties van kinderen, jongeren en volwassenen om
op ondernemende wijze duurzame activiteiten te ontplooien vanuit het motto ‘een leven lang leren’.
Bij verbinden gaat het om vaardigheden om proactief waardevolle matches te maken tussen
thema’s, maar vooral tussen samenwerkende personen en organisaties. Juist op het snijvlak van
nieuwe matches ontstaan baanbrekende innovaties.
En opschalen is belangrijk om van elkaar te leren wat wél werkt en in de praktijk zijn meerwaarde
bewezen heeft. Zo hoeven initiatiefnemers niet steeds opnieuw het wiel uit te vinden maar kunnen
zij van elkaar leren uit praktijkervaringen.
‘Duurzaam Door’ is een kennisprogramma, waarin ‘leren’ in de breedste zin van het woord centraal
staat. Het programma beoogt de complexe opgave om een groene groei te realiseren begrijpelijk en
realiseerbaar te maken voor individuen en organisaties. De voorgestane aanpak versterkt individuen
en partijen in de idee dat juist door de onderlinge interactie en samenwerking nieuwe inzichten,
nieuwe praktijken en nieuwe initiatieven ontstaan. Deze aanpak is vernieuwend, vooral ook omdat
het opschalen van de kennis die in dergelijke verbanden wordt ontwikkeld leerprocessen (elders) zal
versnellen.
Op dit moment zijn partijen die werken aan technologische innovaties onvoldoende aangesloten op de partijen
die werken aan sociaal innovatieve processen om groene groei te realiseren. Innovaties ontstaan steeds vaker
als resultante van slimme netwerksamenwerking of arrangementen (denk aan Philips en Douwe Egberts voor
Senseo). Elders worden proceskennis en competenties ontwikkeld die onvoldoende worden toegepast in de
processen die leiden tot groene economie. Het komt er dus op aan partijen bij elkaar te brengen en hen uit te
dagen om naar nieuwe vormen van maatschappelijke probleemoplossing te zoeken.’…. Hiervoor is een
multistakeholder aanpak noodzakelijk. Deze aanpak is efficiënter, leidt tot meer draagvlak en creativiteit en is
…,,
17
uiteindelijk ook goedkoper aldus een recent onderzoeksrapport van Arcadis.

De visie van het kabinet is dat mensen in de samenleving - zowel individueel als burger /consument
of in verbanden van organisaties of bedrijven - een eigen verantwoordelijkheid nemen om te komen
tot nieuwe oplossingen voor maatschappelijke problemen. Dit programma draagt ertoe bij dat de
genoemde actoren die verantwoordelijkheid willen én kunnen nemen. Zij doen dat door (nieuwe)
verbanden en netwerken te vormen en te voeden, waarin kennis ontwikkeld, verrijkt en gedeeld
wordt. Tenslotte is het opschalen van in de praktijk ontwikkelde kennis tot good-practices en tot
breed in te zetten routines een belangrijke doelstelling.
Gewenst neveneffect van de aanpak in dit programma is dat burgers, bedrijven, overheden,
kennisinstituten en onderwijsinstellingen zo ook leren om de slag te maken ‘van government naar
governance’. Dat vraagt om nieuwe taken en rollen, zeker ook van de overheid. Daarom betekent
sociale innovatie eveneens een leerproces voor de ‘nieuwe’ overheid die aanzienlijk kleiner en
slagvaardiger zal zijn.

17

ARCADIS: Meerwaarde inzet social instrumentarium (2011)

15

Uiteindelijk is competentieontwikkeling altijd afhankelijk van een specifieke inhoud en een specifieke
context. Bij complexe duurzaamheidvraagstukken gaat het veelal om de interactie tussen Onderwijs,
Onderzoek, Ondernemers, Overheden, Omgeving (burgers, NGO’s, bottom-up processen) (de 5 O’s).

Onderzoek
overheid
Overheid

Diamanten
vijfhoek

Onderwijs

Gouden
driehoek
ondernemer
onderzoek

Ondernemer

Omgeving (burger, NGO)

Leren en innoveren als ‘sociale innovatie’ krijgt daarom vooral vorm in multistakeholder-processen
op verschillende aggregatieniveaus en op verschillende schaalgroottes. Het verbinden van partijen is
daarbij een belangrijke competentie, die leidt tot noodzakelijke coalities en
samenwerkingsverbanden. Die verbinding vindt zowel plaats tussen micro-meso-macro niveau als
tussen actoren die op eenzelfde schaalniveau acteren. Verbinding dus zowel horizontaal als verticaal.

Illustratie uit rapport Syntens: Innovatief en duurzaam ondernemen in de agroketen

16

Systeemaanpak in leren
Sociale innovatie is ook gebruik maken van ‘sociaal instrumentarium’, de gereedschapskist waarin
een breed palet van communicatie, educatie, onderwijs, participatie, kennisprocessen,
bewustwording, voorlichting, waardenvorming, attitudes en gedragsverandering, innovatie en
procesaanpakken past. Sociale instrumenten kunnen zelfstandig worden ingezet, maar dienen vaak
ook als aanvulling op juridische, financiële en technologische prikkels. Het programma maakt bewust
gebruik van bestaande instrumenten en/of ontwikkelt organisch nieuwe instrumenten om effectief
te kunnen zijn op weg naar duurzame ontwikkeling.
Bij het nader duiden van ‘leren’ spelen verschillende factoren een rol. Het verband waarin geleerd
wordt, het schaalniveau waarop geleerd wordt, het doel waarmee leerprocessen worden ingezet en
de aard van de educatieve werking. Het voert in het kader van een beleidsnota te ver om hier diep
op in te gaan, maar onder de professionals en specialisten worden bij een systematische inzet van
‘leerprocessen’ de volgende aspecten onderscheiden18:
Individueel leren – organisatie leren – sociaal leren (Multi actor leerproces).
Schaalniveau: lokale situatie, regionaal, landelijk of zelfs internationaal.
Emancipatoir leren , gericht op bewuste eigen keuze, en Instrumenteel leren, gericht op de bijdrage
van het leerproces aan het behalen van (beleids)doelen.
Formeel, non-formeel en informeel leren.
Telkens moet bewust worden gekozen wat de meest effectieve aanpak is. Het is daarbij meestal geen
kwestie van een zwart-wit keuze, maar wel van ‘te onderscheiden’ aspecten die het effectief inzetten
van sociale innovatie als leer- en proces-instrument tot een ‘vak’ maakt. Verschillende
benaderingswijzen kennen legitieme argumenten om een leerproces te entameren. Bij het maken
van duurzame afwegingen staan immers soms individuele, intrinsieke waarden centraal en een ander
keer ligt de nadruk op collectieve menings- en besluitvorming.
In voorgaande jaren is binnen programma’s NME en LvDO veel ervaring opgedaan met de
systematische inzet van ‘leerprocessen’ met op verscheidene doelgroepen toegesneden
leermethoden onderscheiden19 en nieuw instrumentarium ontwikkeld. Deze knowhow wordt in het
nieuwe programma Duurzaam Door uiteraard opnieuw ingezet.
Bij de aanpak van dit programma hoort vooral een vorm van ‘netwerksturing’, eerder dan van
‘hiërarchische sturing’. Overheden, bedrijven en maatschappelijke organisaties zoeken in de eerste
plaats naar ‘zinvolle partnerschappen’ meer dan naar ‘opdrachtnemer-opdrachtgever relaties’. Dat
stelt hoge eisen aan het programmamanagement. Het primaat van de bestuurlijke besluitvorming, de
politieke aansprakelijkheid en afrekenbaarheid en de ambtelijke rolbepaling zijn immers verbonden
aan duurzaamheidsbeleid. De veranderingen in verhoudingen tussen overheid, bedrijfsleven en
maatschappelijke actoren zijn echter ook een werkelijkheid. ‘De Energieke samenleving’, inclusief de
veranderende opvattingen over communicatie, de rol van sociale media, en de wijze waarop men
zich organiseert en/of vertegenwoordigd en betrokken voelt, vraagt om nieuwe kijk op de
verhoudingen, waarbij burgerparticipatie (of overheidsparticipatie) een nieuwe invulling krijgt20.

18

UNECE: Glossary, http://www.unece.org/fileadmin/DAM/env/esd/01_Typo3site/LearningFromEachOther.pdf

19

DuurzaamDoorgaan! (CREM, Agentschap NL, 2012); National Journeys towards ESD, case The Netherlands, UNESCO 2011)

20

De gemeenschappelijk Agenda voor hedendaags Burgerschap (ministerie BZK, 2012)

17

Netwerken en knooppunten
In dit programma zijn netwerken en knooppunten voor duurzaam leren, onderwijs en innoveren en
werken cruciaal, zowel op landelijk, regionaal en lokaal niveau. Overheden, bedrijfsleven,
kennisinstellingen en burgers werken steeds vaker samen in platforms en knooppunten aan
duurzame, innovatieve initiatieven. In plaats van de oude hiërarchische instituties komen steeds
meer flexibele netwerken, met een specifieke manier van sturing.
Het palet aan actoren op het gebied van duurzaam leren en onderwijs is groot. Er zijn de klassieke
NME voorzieningen als kinderboerderijen, schooltuinen en NME centra, maar er zijn ook
bezoekerscentra, musea, dierentuinen, kennisinstellingen, educatieboerderijen, bedrijfsexcursies. En
daarnaast heel veel organisaties en werkverbanden zonder een fysieke bezoekplek, zoals het
platform NME van enkele landelijke partners in de natuur- en milieueducatie; Vereniging GDO
(Gemeenten voor duurzame ontwikkeling); platform voor Duurzame Ontwikkeling en Onderwijs;
talrijke NGO’s met kennisaanbod.21 Maar ook breder op duurzaamheid georiënteerde spelers als;
Bedrijvenplatforms MVO22, en fora als de Groene zaak, Kamers van Koophandel, Kenniscentra zoals
NICIS, nieuwe netwerkorganisaties als Urgenda en Nudge, en fora gericht op ZZP’ers en sociaal
ondernemerschap in nieuwe verbanden zoals The Hub.
In het onderwijs zijn veel scholen, hogescholen en universiteiten op een of andere manier met
duurzaamheid bezig. In regulier onderwijs, maar ook specifiek in groen onderwijs, die een eigen
ambitieplan ‘voorop in de vergroening’ heeft geformuleerd. Deze actoren worden ondersteund in
Landelijke onderwijsnetwerken zoals het platform Duurzaam Hoger Onderwijs, Duurzaam MBO en
Duurzame Pabo, en recent ‘Het Groene Brein” , een netwerk van hoogleraren, lectoren en bedrijven.
Deze netwerken blijven belangrijk om op landelijk niveau duurzame ontwikkeling in het onderwijs
richting te geven.
Het belang van regionale netwerken voor duurzame ontwikkeling neemt sterk toe. In diverse regio’s
in Nederland ontstaan rond het thema duurzaamheid een meer dan gemiddelde concentratie aan
netwerken, bijvoorbeeld:
•
•
•
•

Regionale uitwerkingen van topgebieden zoals Brainport, Energy Valley en Greenports;
Regionale/lokale duurzaamheidinitiatieven van burgers zoals energie coöperaties;
Regionale samenwerkingsverbanden van gemeenten zoals de regionale
omgevings/uitvoeringsdiensten (RUD’s);
Regionale agenda’s van Groene Kennisinstellingen (programma Regionale Transitie).

Steeds meer bedrijven, overheden en maatschappelijke organisaties benadrukken vanuit
duurzaamheidoverwegingen de (gezamenlijke) regionale context.
Dit programma zal de trend naar regionale netwerkvorming versterken. De operationele doelstelling
daarbij is het opzetten en ondersteunen van een beperkt aantal regionale duurzaamheidsnetwerken
en knooppunten (30-40) voor duurzaam leren en werken. Vereniging GDO is begonnen met het

21

Novioconsult: Staalkaart NME (2004)

22

(http://www.mvonederland.nl/organisaties-en-netwerken)

18

verbinden van NME actoren per regio, maar er zijn veel meer actoren die op gebied van ‘leren en
innoveren’ aan aansluiting moeten vinden bij een dergelijke structuur. Om gezamenlijk effectief te
kunnen werken richting doelgroepen, om elkaar aan te vullen en kennis te delen, om gezamenlijk te
zorgen voor een ‘landelijke dekking’ zodat alle burgers, scholen, bedrijven en overheden ergens wel
een aanspreekpunt hebben voor duurzame ontwikkeling.
Bij de keuze voor deze netwerken hanteert het programma objectieve criteria zoals (uit: Denkkader
regionale netwerken23):
•
•
•

Effect op duurzaamheid in de regio (breed, groot genoeg en slagvaardig)
Diversiteit samenwerkende partijen (onderwijs, overheid, ondernemers, ngo’s)
Robuustheid van de samenwerking.

In elk duurzaamheidnetwerk kunnen één of meer duurzaamheidsknooppunten worden
onderscheiden die trekker zijn van dit proces of een bepaalde (sub) doelgroep als eerste benaderen.
Aan gemeenten, waterschappen en maatschappelijke partners zal daarom – met steun van de
provincie – worden gevraagd om dergelijke netwerken actief in te stellen. Zowel ter verbetering van
de samenwerking en kwaliteit en efficiëntie als voor het opvullen van ‘witte vlekken’24 zowel in
fysieke zin als in inhoudelijke zin (samen meer potentie om veel actoren en duurzaamheidsthema’s
te dekken).

(Kennis)infrastructuur
Voor een efficiënte en effectieve leeromgeving rond natuur, milieu en duurzaamheid is een goede
kennisinfrastructuur essentieel. Verbindend werken, leerervaringen vast leggen en delen,
kennismanagement, ICT, en actief zoeken van kennis is een voorwaarde. Aan het
programmamanagement wordt dan ook hoge eisen gesteld. Behalve het ophalen en vastleggen van
good-practices is sprake van voortdurende reflectie om op een ‘metaniveau’ te kijken naar
mogelijkheden van opschaling en kennisverspreiding en het formuleren van nieuwe praktijken en
routines.
Monitor en evaluatie dienen dan ook niet achteraf te gebeuren, maar als doorlopend proces. Het
ontwikkelde evaluatiemodel van TNO-WUR-LEI kent drie niveaus waarbij wordt gekeken naar het
programma: als organisatorisch geheel, de afzonderlijke projecten, maar ook de outcome en effecten
bij de doelgroep. Dit model zal worden doorontwikkeld als reflexieve monitor en doorlopende toets.
Niet alleen ten behoeve van afrekenbaarheid, maar vooral om te zorgen dat het programma zelf ook
een ‘lerend’ programma is, dat door reflectie op jaarplannen, verslagen en activiteiten kan worden
bijgestuurd en doorontwikkeld.

23

http://www.drift.eur.nl/files/articles/boek_duurzaamheid.pdf

24

Novioconsult: Inventarisatie witte vlekken NME (2009)

19

Versterken van de infrastructuur is dan ook een doorlopende activiteit in dit programma, die continu
aandacht vraagt. Voor de komende beleidsperiode ligt de focus op:
a.

b.

c.

d.

e.

Het versterken van de infrastructuur met het nieuwe leren over duurzaamheid en sociale
innovatie. In het verbindend werken zijn het ophalen en vastleggen van ‘leerervaringen’ en
meta-leren belangrijke onderdelen voor de kennisinfrastructuur.
Verder uitbreiden van ICT tools en met name GroenGelinkt25 van groene projecten naar groene
kennisnetwerken (makelaarsfunctie tussen projecten, samenwerkingen en organisaties). Hierin
wordt samengewerkt met o.a. (groen) Kennisnet, Groene Kennis coöperatie, Ontwikkelcentrum
en een platform van de NME sector zelf.
Het werken in nieuwe arrangementen, samenwerkingsverbanden en (vaak tijdelijke)
verbindingen levert veel kennis en ervaring die de moeite is om vast te houden. Daarvoor zijn
o.a. Communities of practice, leerkringen en Masterclasses geschikt. Daarbij worden ook
publicaties gemaakt, online en in hard-copy, die kennis vastleggen en deelbaar maken.
Aan professionalisering en kwaliteit is in de periode 2009 t/m 2012 veel aandacht besteed. Een
groot aantal trainingen, workshops e.d. is beschikbaar. Bij de professionalisering wordt
samengewerkt met een groot aantal actoren, waaronder universiteiten en hogescholen, de
vakgroep NME van de VVM en diverse educatieve netwerken en organisaties. Deze spelen ook
een belangrijke rol bij het doorzetten van deze acties. Doorgaande professionalisering van het
NME veld wordt door dit programma gestimuleerd, maar niet specifiek ondersteund, anders
dan in een Kennis- en educatie-netwerk (zie elders) kan worden geborgd.
Duurzaamheidseducatie is een vakgebied in ontwikkeling. Een onderzoeksagenda helpt dan ook
bij de verdere ontwikkeling zowel op de inhoudelijke aspecten van duurzaamheid, als bij het
verder ontwikkelen van proceskennis en het ontwikkelen (educatieve) modellen. De UNESCO
Leerstoel Social Learning (WUR), Leerstoel Distance Learning (OU) en lectoren bij o.a. Leidse
Hogeschool, Stoas en CAH Dronten geven kansen voor wetenschappelijk onderzoek en
praktijkgericht onderzoek. Samen met de vakgroep de VVM is een onderzoekskring opgericht
die afwisselend de onderzoekers helpt om nieuw onderzoek te formuleren en te bespreken en
vervolgens met het veld te overleggen hoe nieuwe kennis in de praktijk vertaald kan worden.

Dit kennissysteem zal ook na een programmaperiode actief en operationeel moeten blijven. In het
huidige programma is al sprake van de oprichting van een zogenaamd Kennis en Ervarings Netwerk
(KEN). Deze grotendeels virtuele organisatie kan worden gevormd door een aantal sleutelspelers, die
ook nu al actieve kennisproducenten en beheerders zijn, waaronder het Platform NME (met name
IVN en Veldwerk Nederland, kennisinstellingen als Wageningen Universiteit, maar ook Naturalis. Dit
KEN zal op termijn een aantal van bovengenoemde kennisprocessen onder haar hoede moeten
nemen, en desgewenst optreden als ‘autoriteit’. Een kwartiermaker vormt nog in 2012 de basis voor
een dergelijk KEN. Regionale netwerken kunnen daar zelf hun ervaring en kennis inbrengen. Ook de
ervaringen met het aansluiten van het (groene) onderwijs bij de wensen van de arbeidsmarkt
(Human Capital Road Maps van de Topsectoren) kunnen in het KEN een plek krijgen.
Het programma krijgt in deze opzet daarom vooral vorm aan de basis in (lokale en regionale)
netwerken en knooppunten. Daar ontstaat de maatschappelijke energie bij bedrijven, bij NGO’s, bij
burgers (individueel en/of in collectieven) om zelf te werken aan een duurzame toekomst. Onze
wens is aan te willen sluiten bij de Energieke Samenleving, daar waar burgers, organisaties en

25

GroenGelinkt is een ICT-georienteerd project om de kennisinfrastructuur voor groene kennis te versterken. GroenGelinkt faciliteert het
intermediaire werkveld om de kennisbasis bij doelgroepen te kunnen verhogen.

20

bedrijven concrete keuzen moeten maken in hun gedrag. Gemeenten vormen daarom ook een
cruciale schakel om initiatieven vanuit de energieke samenleving te verbinden met landelijke
doelstellingen, en omgekeerd soms abstracte concepten te vertalen in de praktijk van het dagelijks
handelen en leefwereld van burgers.
De uitvoering ligt dus zo dicht mogelijk bij stakeholders zelf. Zij staan aan de basis van vitale coalities
waarin aan concrete projecten wordt gewerkt. Partnerschap en cofinanciering zijn hier de sleutel. Zo
ontstaat mede de portfolio van thematische projecten en activiteiten, door het agenderen van lokale
regionale speerpunten, en het (doen) vormen van duurzaamheidnetwerken en knooppunten.
De overheid schept hiervoor ruimte, geeft kaders en faciliteert processen om die (lokale en
regionale) partijen in de samenleving te ondersteunen. Met netwerken, met regels (of het
wegnemen daarvan), met kennis en soms met geld (dat schaars is).
Ondersteunend daaraan is er de agenda van de (rijks)overheid, die met Topsectoren, Human Capital
Agenda, Agenda Duurzaamheid (en bij andere overheden Statenprogramma’s, Collegeprogramma’s
etc.) een aantal speerpunten voor beleid neerlegt. Dit programma sluit hierop aan en geeft de
beleidsvoornemens concrete betekenis. Dat legitimeert het Rijk en andere overheden te financieren
aan ‘sociale innovatie’, omdat dat helpt om de beleidsdoelstellingen ‘aan de basis’ te realiseren.
Het programma ‘sociale innovatie voor groene economie’ ambieert dus een brug te slaan tussen de
meer klassieke ‘top-down’ benadering en het aansluiten bij en faciliteren van lokale en regionale
initiatieven. Dat vraagt van alle betrokkenen enige lenigheid in denken en regelen. Enerzijds beseft
de (Rijks) overheid dat zij wel de grote kaders kan schetsen, maar in een multi-actorveld niet iedere
partij kan dwingen op haar voorwaarden om zich in haar kaders en geldstromen te voegen.
Anderzijds realiseren actoren in de samenleving zich dat hun ideeën vooral effect hebben wanneer zij
zich verbinden aan ruimere doelstellingen, en alleen op ‘programmageld’ kunnen rekenen als er
sprake is van gezamenlijke ambities. Dit alles betekent dat er soms sprake is van een ‘opdracht’ , heel
af en toe van een ‘subsidie’ maar in de meeste gevallen een ‘samenwerkingsovereenkomst’ op basis
van een projectvoorstel dat tussen partijen wordt bediscussieerd totdat duidelijk is dat allen er een
meerwaarde in zien.
Strikte subsidiekaders, harde criteria, toekenning of afwijzing zijn goed in een afrekencultuur, maar
werken zelden innovatief. Een ‘lerende’ aanpak vergt procesvaardigheden, onderhandelen,
verhelderen, samenbrengen, faseren, en gezamenlijke inzet. In menskracht en in geld. Het resultaat
is van allen, het draagvlak over het algemeen groot.
De organisatiestructuur voor het programma 2013-2016 rond de inhoudelijke thema’s en
dwarsverbindingen bestaat uit 4 activiteiten:
• Regisseren en agenderen
• Inhoudelijke programmeren van de projectenportfolio’s
• Bouwen aan lokale en regionale duurzaamheidsnetwerken en knooppunten
• Werken aan een adequate (kennis) infrastructuur.
De inhoudelijke invulling van de thema’s en processen, de netwerken en kennisinfrastructuur wordt
verderop in dit hoofdstuk toegelicht.

21

Beeld van de organisatorische vormgeving van het programma:

PROGRAMMERING
Energie

Bio
diversiteit

Water

EN

REGIE
Materialen

Voedsel

MAATSCHAPPELIJK VERANTWOORD ONDERNEMEN

DUURZAAM PRODUCEREN EN CONSUMEREN

ONDERWIJS GERELATEERDE VRAAGSTUKKEN

INTEGRALE GEBIEDSONTWIKKELING

KENNISINFRASTRUCTUUR
Lokale en regionale netwerken

Stakeholders, actoren en doelgroepen
Het is belangrijk dat de uiteindelijke gebruiker van kennis ook als vragende partij betrokken is bij het
formuleren van projecten. Dit programma richt zich op het scheppen van voorwaarden voor de
ontwikkeling, toepassing en versterking van de eerder genoemde competenties bij de volgende
partijen:
Jeugd en jongeren26: door middel van samenhangende leerlijnen (curriculum) en buitenschools leren
legt deze aanpak een basis voor de beoogde competenties. Jeugd en jongeren worden geprikkeld om

26

Onder Jeugd en Jongeren wordt verstaan iedereen tussen 0-24 jaar. Hierbinnen zijn veel indelingen te maken in leeftijdscategorieën,
leefstijlen, subgroepen, binnen- en buitenschools, die elk hun eigen dynamiek, netwerken, intermediairs en aanpak hebben. Bron:
Motifaction Young mentality model en duurzaamheid:
http://www.nme.nl/sites/default/files/u6/Publicaties/YoungMentality__Duurzaamheid.pdf

22

zelf inventieve oplossingen te verzinnen (kans: koppeling Masterplan Bèta en techniek). Leren ze hoe
dit denken wordt vormgegeven in bedrijvigheid, wat later mede tot de keuze voor een studie of
beroep kan leiden (kans: koppeling HCA). Van kleuterschool tot universiteit, door het hele
onderwijssysteem liggen er kansen voor een dergelijke competentieontwikkeling. De aandacht voor
natuur, milieu en duurzaamheid kan plaatsvinden binnen bestaande kerndoelen, eindexamens en
kaders van bestaande vakken. Inzetten op jeugd en jongeren blijkt erg effectief: kinderen die in hun
jeugd leren over natuurlijk kapitaal hebben als volwassenen significant meer kennis over voedsel,
gezondheid, milieu, water en biodiversiteit27.
Burgers: burgerschapscompetenties zijn een belangrijke basis voor deelname en bijdrage aan een
duurzame samenleving, naast basiskennis over het natuurlijk kapitaal en toepassingsgerichte kennis
over bijvoorbeeld water, energie, voeding etc. Burgers -in hun rol als consument- maar ook in
andere rollen als lid van de samenleving vormen de kern van een duurzame samenleving. Zij
bekwamen zich in ‘’Duurzaam Zelf Doen’’, als onderdeel van verantwoordelijk burgerschap en zijn
bereid hun eigen gedrag kritisch te bezien en te participeren in gezamenlijke actie.
Bedrijven: een groene economie drijft op goed opgeleide mensen. Dat heeft zowel een kwantitatief
element (voldoende mensen) als een kwalitatief element (de juiste kennis). Vroege focus op aan
groene economie gerelateerde thema’s geeft meer aandacht voor de daarbij horende innovatieve
bedrijfssectoren. Kwalitatief ligt de kern in maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) en
valorisatie van wetenschappelijke kennis. Daarvoor zijn nieuwe (beroeps)competenties nodig.
Elk van deze doelgroepen heeft eigen en specifieke vormen van ‘leren’, met daarbij aangepaste
methodieken, leeromgevingen en relevante inhouden. Die leeromgeving stelt hoge eisen aan de
leraren en begeleiders van dergelijke leerprocessen. Hun noodzakelijke professionalisering maakt
daarom ook onderdeel uit van deze aanpak.
Bijzondere rol voor het beroepsonderwijs.
Het beroepsonderwijs (MBO en hoger onderwijs) staat dicht bij het bedrijfsleven als het gaat om
toeleveren van gekwalificeerd personeel aan de arbeidsmarkt. Deze rol speelt het beroepsonderwijs
bij initiële opleidingen. Maar ook speelt het beroepsonderwijs deze rol bij Leven Lang Leren, waarbij
medewerkers van bedrijven zich laten her- of bijscholen, waarbij wordt ondersteund in valorisatie,
en onderwijsinstellingen en bedrijven zich verbinden met oog op innovaties. Onderwijsinstellingen
zijn daardoor een sleutelspeler bij het ontwikkelen van een groene economie. Beleid in de zin van
Centre’s of Excellence (WO), Centre’s of expertise (HBO) en Centra voor Innovatief Vakmanschap
(MBO) ondersteunt de instellingen voor beroepsonderwijs om een dergelijke centrale rol invulling te
geven. Voor een aantal domeinen is het Groen Onderwijs daarin een belangrijke partner.
Meer specifieke doelen worden thematisch geformuleerd in hoofdstuk 3 en worden verder
geoperationaliseerd in deel II van dit kennisprogramma en werk- en jaarplannen.

27

“Hoe duurzaam is NME”, onderzoek van Universiteit Utrecht, Wageningen en st. Veldwerk Nederland (2006)

23

3. Het Programma
Het kabinet geeft onder andere door middel van het ‘Topsectorenbeleid’ en ‘Groene Groei’ uiting
aan de duurzame innovatie- en groeiambitie van Nederland. De kern van het Beleidskader ‘Duurzaam
Door’ is om aansluitend aan, en waar mogelijk geïntegreerd in, die innovatie- en groeiambitie voor
Nederland door middel van het kennisprogramma realiseren dat:
•

In de samenleving het gevoel voor urgentie dusdanig is ontwikkeld waardoor er draagvlak en
vanzelfsprekende behoefte is voor innovatieve duurzame oplossingen;

•

De aansluiting tussen onderwijs en bedrijfsleven maximaal is t.b.v. de ‘human capital’ agenda van
de topsectoren, kwalitatief en kwantitatief;

•

De aantrekkingskracht van de topsectoren op (toekomstige) werknemers is vergroot door
verbeteren van het beroepsperspectief (Imago en leven lang leren).

De inhoudelijke agenda van dit programma komt tot stand in een samenspel tussen overheden en
samenleving, binnen de kaders van de bestuurlijke agenda’s; ‘Topsectoren’, ‘Energieke Samenleving’,
en ‘Groen Groei’. Die bestuurlijke agenda’s bouwen voort op eerdere uitgangspunten en successen,
internationale afspraken, (inter-)departementale afspraken, rijks- provincie- en gemeentebeleid. En –
last but not least – op de maatschappelijke wensen die in de verschillende bestuurslagen politiek
geagendeerd worden.
De bestuurlijke agenda’s bepalen de randvoorwaarden waarbinnen nieuwe arrangementen op
verschillende aggregatieniveaus vorm zullen krijgen. Het programma zet in op sociale innovatie
binnen dergelijke arrangementen. Tegelijkertijd wordt gezocht hoe zo goed mogelijk kan worden
aangesloten bij de energie in de samenleving. Dit samenspel tussen bestuurlijke en maatschappelijke
agenda’s levert een dynamische omgeving.
Inhoudelijke programmering.
Het uitvoeringsprogramma 2013-2016 beschrijft de inhoud en vorm rond vijf thema’s:
1.
2.
3.
4.
5.

biodiversiteit,
voedsel,
materialen
energie
water

Deze thema’s zijn afgestemd op de verschillende Topsectoren. Overige thema’s voor Duurzaamheid,
zoals o.a. ‘Klimaat’, ‘Mobiliteit’, ‘Duurzame bouw’ kunnen ad hoc in het kader van de gestelde
thema’s worden meegenomen. De thema’s Biodiversiteit, Voedsel en Materialen hebben bij de
landelijke uitwerking eerste prioriteit.
In elke thematische portfolio worden de inhoudelijke thema’s verbonden met vier processen, die de
thema’s doorsnijden:
•
•
•
•

Maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO),
integrale gebiedsontwikkeling,
Duurzaam produceren en consumeren en
Onderwijs gerelateerde vraagstukken.

24

In elke thematische portfolio worden de thema’s verbonden met vier processen, die deze thema’s
doorsnijden. Het programma zal inhoudelijk geconcentreerd worden op die plekken waar de
thema’s de processen doorsnijden en deze met elkaar verbinden.
Om versnippering over onderwerpen en opgaven te voorkomen is een consequente systematische
aanpak van het programma belangrijk. Binnen het programma bestaat de mogelijkheid om op basis
van een solide (tussentijdse) evaluatie en monitoring onderdelen van het programma bij te stellen.
Verbinden en opschalen: Er bestaan al veel projecten rondom het onderwerp duurzaamheid en de
onderliggende thema’s. Deze duurzaamheidsprojecten zijn veelal vanuit een specifieke inhoudelijke
invalshoek opgepakt, of is er een beperkt aantal partijen betrokken. Bij het beëindigen van een
dergelijk project hebben de direct betrokken van het project geleerd. Het is van belang dat projecten
onderdeel uitmaken van een ‘lerende aanpak’ waarbij resultaten worden gemonitord en het ‘leren’
expliciet wordt gemaakt. De beschrijving van een project en de opbrengst moet daarnaast dusdanig
zijn dat verschillende projecten kunnen worden vergeleken, en er modelmatige uitspraken kunnen
worden gedaan. Leerresultaten moeten ook generiek worden beschreven (kwantitatief en
kwalitatief) zodat ze in andere situaties en op andere plaatsen toegepast kunnen worden. In eerdere
programma’s NME/LvDO is daarmee ervaring opgedaan en zijn methodieken en instrumenten
beschikbaar. Bijvoorbeeld in GroenGelinkt en bij Communities of Practice.
Deze werkwijze vraagt om een consequent en langdurige inzet van monitor en evaluatie. Niet alleen
als onderdeel van een verantwoordingssysteem, maar als integrale aanpak om uiteindelijk tot
systeemveranderingen te kunnen komen. Het ‘leren’ als een expliciet onderdeel van dit
kennisprogramma stelt hoge eisen aan de kennisinfrastructuur, communicatie en transparantie, en
vereist dat inzet van alle actoren voorwaarde is om een optimaal leerresultaat te kunnen
bereiken.28,29
Regie, agendering en Financiering
Het uitgangspunt voor de realisatie van het kennisprogramma ‘Duurzaam Door’ gaat uit van
cocreatie en cofinanciering. Maatschappelijke partijen en bedrijven kunnen op verschillende
manieren in het programma participeren, onder meer door ofwel adhesie en participatie, danwel in
de vorm van ‘In Kind’ deelname, en/of deelname in financiële zin. Het uitvoeringskader gaat in op de
betekenis daarvan voor de bepaling van de mate van cofinanciering.
De sturing op het programma vindt indachtig de sturingsfilosofie plaats op twee niveaus: centraal
(landelijke) en decentraal (regionaal/lokaal).
Voor de periode 2013-2016 worden nieuwe afspraken gemaakt tussen de Rijksoverheid en andere
overheden over taken en rollen, over verantwoordelijkheden en over de wijze waarop zij de
decentrale programmaonderdelen vormgeven. Afspraken tussen overheden onderling en afspraken
over hoe zij met de maatschappelijke partners omgaan.

28

Cailin Consult: De parels en het snoer, onderzoek naar en aanbevelingen bij project- en programmaregelingen (2009)

29

Rotmans: transitietheorie (o.a. in http://www.oecd.org/dataoecd/56/15/2487244.pdf)

25

Voor de sturing op landelijk niveau is een (bestaande) regiegroep van bestuurlijke partners, het
gremium om het interdepartementale en interbestuurlijke karakter te borgen. Deze regiegroep
wordt ondersteund door een ambtelijk voorportaal dat agendastukken voorbereidt en vanuit de
verschillende beleidsagenda’s ontwikkelingen en wensen inbrengt. Een onafhankelijk voorzitter
behoudt de neutraliteit tussen de belangen van de verschillende overheidslagen en bewaakt zo de
koers van het programma als geheel. Om de betrokkenheid van stakeholders te borgen is een
tweede tafel, in de zin van advies- en klankbordgroep gewenst, waarin vertegenwoordigers van
stakeholders (bedrijven, NGO’s, kennisinstellingen) plaatsnemen, evenals trekkers van inhoudelijke
thema’s. De verbindende schakel is de voorzitter. Deze twee tafels worden ondersteund door een
programmabureau dat is ondergebracht bij Agentschap-NL, dat jaarplannen en evaluaties
voorbereidt op basis waarvan richting gegeven kan worden.
Het initiatief tot sturing op decentraal niveau ligt bij de provincies. Conform de sturingsfilosofie
vormen gemeenten, waterschappen en provincies een collegiaal bestuur om – in samenspraak met
maatschappelijke partners – leiding te geven aan de decentrale programma onderdelen. Het is aan
hen om daar een vorm in te kiezen die passend is. Maatwerk is leidend, maar een minimum
voorwaarde is dat de synergie in het programma geborgd kan worden en er gestuurd en
gerapporteerd kan worden, naar het centrale niveau als wel naar elkaar. Het gaat daarbij niet primair
om afrekenbaarheid en verantwoording maar vooral om overzicht en lerend vermogen.
Tussen rijksoverheid en decentrale overheden en zullen op basis van het uitvoeringskader voor dit
Kennisprogramma afspraken worden vastgelegd in door decentrale overheden op te stellen
agenda’s. Daarin wordt de (financiële) bijdrage van andere overheden en de (financiële) bijdrage van
andere partijen afgestemd in verband met matching en cofinanciering van landelijke
programmadelen en budgetten.
Jaarlijks zal er een cyclus van werk/jaarplan en rapportage zijn, op basis waarvan gestuurd kan
worden.
Financiering decentrale programmadelen: De financiering van het kennisprogramma kent
verschillende bronnen; Rijksoverheid, lagere overheden, maatschappelijke partijen, bedrijven,
fondsen en Europese subsidies. De uitvoering van dit kennisprogramma start bij een vraag van een
coalitie van partijen. Ook de financiering start hier. De provinciale en gemeentelijke overheden
bevorderen samen met maatschappelijke partijen, regionale fondsen en bedrijven, coalities voor de
uitwerking van het beleid investeren mee in de uitvoeringsprojecten. Voor dat een uitvoeringsproject
kan worden gestart moet uit aanvullende fondsen minimaal een financiële bijdrage beschikbaar zijn
gekomen die gelijk is aan de benodigde rijksbijdrage. Als de coalitie van partijen het benodigde deel
voor eigen financiering voor een project sluitend heeft dan zal de overheid dit cofinanciering.
De Rijksoverheid legt met € 1,5 mln./jaar de financiële basis voor het organiseren en regisseren (van
onderdelen) van het kennisprogramma, voor een deel van de kennisinfrastructuur en een voor deel
van de inhoudelijke invulling van de thema’s. Andere departementen dragen hieraan bij vanuit hun
beleidsmatige verantwoordelijkheid voor inhoudelijke thema’s, hun betrokkenheid bij de
doorsnijdende thema’s en/of hun algemene betrokkenheid bij duurzaamheid, kennisprocessen,
onderwijs of stakeholderparticipatie.
Provincies, gemeenten en waterschappen dragen bij aan decentrale programmadelen en
organiseren regie, door inzet van mensen en middelen t.b.v. de realisatie van uitvoeringsprojecten.
Samen met gemeenten en waterschappen zorgen provincies dat de Rijksbijdrage minimaal
verdubbeld wordt in de concrete uitvoeringsprojecten.
De decentrale overheden bevorderen tevens dat maatschappelijke partijen en bedrijven
uitvoeringscoalities financieel bijdragen in de projecten. Langs die weg moet minimaal eenzelfde

26

financiële bijdrage komen (€ 1,5 mln./jaar). Ook lokale en/of regionale fondsen kunnen daarnaast
een bijdrage leveren aan de uitvoering van projecten.
Jaarlijks financieel schema
Financiële bijdrage
Rijk*
1,5
1,0

cofinanciering
andere overheden
1,5
1,0

cofinanciering
private partijen
1,5
1,0

Decentrale programma's
5 Centrale Thema's
Landelijke voorzieningen en
Kennisinfrastructuur
1,2
pm
pm
Programmamanagement en
reflexieve monitoring
0,3
--totaal
4,0
2,5
2,5
*het financiële schema laat ad hoc-financiering van andere departementen buiten beschouwing

De rijksbijdrage wordt in hoofdlijn worden besteed aan:
1. € 1,5 mln. t.b.v. concrete decentrale arrangementen op lokaal/regionaal niveau samen met
provincies, waterschappen en gemeenten.
2. € 1 mln. van het beschikbare budget wordt landelijk geprogrammeerd cq is bestemd voor
landelijke innovatieve thema’s Hiervan kan door decentrale overheden en andere stakeholders
op basis van 50-50 cofinanciering tot maximaal 1 mln. euro worden benut voor landelijke
programmering van centrale thema’s.
3. € 1,2 mln. kennisinfrastructuur (ICT, Communities of Practice, masterclass, kwaliteitsmeter,
professionalisering, netwerken) Voor dit laatste geldt geen vereiste cofinanciering
4. € 0,3 vanuit het budget is geoormerkt voor programmamanagement en reflexieve monitor
ad.1 Financiering van de decentrale programmadelen; De financiering van de decentrale
programmadelen bestaat door de verplichte cofinanciering uit (max.) 1/3 rijksmiddelen; 1/3
decentrale overheden; 1/3 maatschappelijke partijen.
Ad 2. Financiering centrale programmadelen; bestaat door de verplichte cofinanciering uit (max.) 1/2
rijksmiddelen; 1/2 decentrale overheden en/of maatschappelijke partijen. Ook uitvoeringsprojecten
die onder centrale regie worden geëntameerd (€ 1 mln./jaar) kunnen door decentrale overheden en
maatschappelijke partijen worden uitgevoerd. Zij kunnen daarvoor voorstellen indienen, waarbij
door de gezamenlijke partijen minimaal de helft van de projectkosten worden opgebracht. De
Rijksoverheid financiert op deze uitvoeringsprojecten dus maximaal 50% van de benodigde financiën.
Desgewenst kunnen deze projecten na de start ook onder de regie van de provincies worden
ondergebracht.
Ad 3. Financiering kennisinfrastructuur; Eenzelfde grondslag geldt voor middelen die bestemd zijn
voor de (kennis)infrastructuur (€ 1,2 mln./jaar). Een deel daarvan wordt ingezet voor landelijke
activiteiten zoals ICT, onderwijs, professionalisering/kwaliteit en onderzoek. Een ander deel kan ook
worden benut voor kennisactiviteiten decentraal, mits daar een minimale cofinanciering van 50 %.
Ad 4. Financiering programmamanagement en reflectieve monitoring; Voor de uitvoering van het
kennisprogramma, monitoring en evaluatie is een budget van € 0,3 mln/jaar gereserveerd.
Europese middelen zullen waar mogelijk worden aangevraagd op:
1. decentraal niveau door koppeling aan regionale projecten, en
2. centraal niveau door koppeling aan grotere nationale programmadelen.
Het financieel beheer van een project wordt gekoppeld aan verantwoordelijke partij van dat project
van waaruit ook de regie op het project wordt gevoerd. Er is dus een centraal budget dat door het
per uitvoeringsproject aangewezen partij wordt beheerd, naast decentrale budgetten die onder regie
van de decentrale overheden worden ingezet.

27

Deel II Uitvoeringskader met inhoudelijke programmering
Concrete vormgeving
Het voorstel is om aan de provincies te vragen om – op basis van collegiaal bestuur met de andere
overheden en met stakeholders - een (lichte) coördinerende rol te vervullen in de decentrale delen
van het programma, op basis van de sturingsfilosofie zoals eerder beschreven. Die aanpak vraagt om
een gelijkwaardig, collegiaal bestuurlijk overleg tussen provincies, gemeenten, regio’s en
waterschappen als bestuurlijke partners (bijvoorbeeld in de vorm van een platform, werkgroep,
adviesraad ed.), waarbij via dialoog een gezamenlijke agenda tot stand komt. Uiteraard zal de
provincie daarbij haar eigen speerpunten van het Statenprogramma inbrengen, maar ook gemeenten
en waterschappen de ruimte geven om hun zienswijzen, speerpunten en prioriteiten in te brengen.
Samen wordt een bestuurlijk raamwerk voorgesteld. Maatwerk en eigen accenten/prioriteiten zijn
daarbij belangrijk.
Naast een interbestuurlijke aanpak wordt aan de provincies gevraagd om een open proces met
stakeholders te organiseren om – al dan niet in een formele PPS constructie – de projecten en
activiteiten vorm te geven samen met bedrijven, kennisinstellingen, scholen en maatschappelijke
partijen. Afhankelijk van de schaal van projectvoorstellen kan worden gekeken of een activiteit op
lokaal/lokaal regionaal niveau georganiseerd kan worden, of op provinciaal niveau het best tot zijn
recht komt en/of gekoppeld moet zijn aan een landelijke aanpak. Zo wordt van onderop een
portfolio opgebouwd die aansluit bij een portfolio die op landelijk niveau geformuleerd wordt.
Gemeenten en waterschappen zijn de overheden die het dichts bij ‘doelgroepen’ (of liever, partners)
in de zin van burgers, maatschappelijke organisaties, MKB, onderwijs e.d. staan. Op het gebied van
NME-voorzieningen zijn zij veelal hoofdfinancier van uitvoeringsactiviteiten (schooltuinen,
kinderboerderijen, NME centra, ondersteuning lokale NGO’s, etc). Ook op gebied van
duurzaamheidsprojecten zijn zij vaak degene die dicht bij het private initiatief staan.
Gezien de vele (educatieve) partners en de veelheid aan projecten wordt er steeds meer op
gemeenschappelijke (intergemeentelijke) basis samengewerkt, in de zin van regionale organisatie
(bijv.) RUD’s, regionale projecten, centra,…. ) zoals ook al bij de paragraaf over netwerken is
beschreven. Hierbij past het streven van bijv. Gemeenten voor Duurzame Ontwikkeling –
ondersteund door provincies en landelijk programma – om te komen tot een 30-40 tal regionale
duurzaamheidsnetwerken, waarin zowel educatieve partijen als andere duurzaamheidspartners
samenwerken. Ook hiermee geven gemeenten, waterschappen, provincies samen met
maatschappelijke partijen vorm aan gezamenlijke transitie.
Criteria voor projecten
Binnen dit programma worden alleen die inhoudelijke projecten en activiteiten gefinancierd die aan
de volgende criteria voldoen:
• Er is sprake van vraagsturing. De uiteindelijke kennisvrager zit ook als partner mee aan tafel en
formuleert mede de kennisbehoefte.
• Er is een duidelijke koppeling met inhoudelijk beleid en/of de maatschappelijke opgave zoals die
voor een thema of proces geformuleerd is (beleidsrelevantie) . Binnen de integrale aanpak van
brede thema’s zijn de thema’s Biodiversiteit, Materialen en Voedsel prioriteit en komen voor
financiering in aanmerking.
• Er is sprake van een coalitie van partijen die een gezamenlijk belang hebben, en die er ook
daadwerkelijk toe doen, Dus niet ‘over’ actoren praten, maar ‘met’ actoren werken.
• De betrokken partijen dragen ook actief bij in het project en hebben een aantoonbare rol,
waardoor sprake is van co-creatie, geen papieren partners
• Er is sprake van een gemeenschappelijk werkplan, waarbij doel, resultaat, proces, tijd en
bijdragen helder zijn, zodat de cofinanciering ook helder is.

28

•

Het project is adequaat beschreven en gedocumenteerd t.b.v. kenniscirculatie, opname in een
projectenbank, vindbaarheid via ICT etc.
• Er is bereidheid om de kennis actief te delen en deel te nemen aan bijvoorbeeld communities of
practice en/of publicaties.
• Projecten kunnen worden bevraagd in monitor en evaluatie trajecten en werken daar actief aan
mee.
Het uitvoeringsprogramma 2013-2016 geeft de inhoud vorm rond de vijf thema’s: biodiversiteit,
voedsel, materialen, water en energie. Deze thema’s zijn afgestemd op de verschillende Topsectoren.
De inhoudelijke thema’s worden verbonden met vier processen, die de thema’s doorsnijden:
maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO), integrale gebiedsontwikkeling, duurzaam
produceren en consumeren en onderwijs gerelateerde vraagstukken. De thema’s Biodiversiteit,
Materialen en Voedsel zijn binnen de 5 thema’s prioriteit.
Bij het vaststellen van deze portfolio’s is commitment verkregen door per thema werksessies met
stakeholders te organiseren. De stakeholders zijn afkomstig uit het onderwijs/onderzoek,
ondernemingen, overheden, (nieuwe) maatschappelijke organisaties en omgeving/burgers
(diamanten vijfhoek). Veel partijen zijn niet alleen geïnteresseerd, maar geven aan actief te willen
meewerken en co financieren.
De verwachting is dat deze partijen ‘Kennis- en Innovatie-Deals’ ontwikkelen (naar voorbeeld van de
Green Deals). Partnerschap, co-creatie en cofinanciering zijn daarbij de leidende principes. In de
praktijk zullen de portfolio’s zich zowel van bovenaf als van onderop vullen met voorstellen,
projecten en initiatieven. Langs die weg zijn grote (landelijke) projecten beoogt die regionaal/lokaal
‘uitgerold’ kunnen worden. Per thema zullen er een aantal (minimaal 3) van dergelijke projecten
worden gerealiseerd. Vanuit het gedachtegoed van de energieke samenleving ligt binnen het
programma de nadruk echter vooral op de kleinere (lokale en regionale) initiatieven, die vanuit een
innovatief idee of een proeftuin verder kunnen worden opgeschaald (denk hierbij b.v. aan de
energiecoöperatie). Het decentrale deel van het programma zorgt dat deze portfolio met dergelijke
initiatieven wordt gevuld. Ook het decentrale deel vindt plaats op basis van coalities, co-creatie en
cofinanciering.
Het vullen van de portfolio’s met projecten gebeurt dus zowel vanuit een centrale agenda als in
bottom up processen. Dat vereist in het programmamanagement veel van het ‘heen en weer’
pendelen tussen macro-meso-micro niveau, veel en voortreffelijke communicatie en voortdurend
kennismanagement. Het vraagt ook van de verschillende ‘opdrachtgevers, cq. financiers’ dat zij zich
actief blijven bemoeien met het ‘leerproces’ om regelmatig hun ‘winst op te halen’ en hun ‘nieuwe
incentives’ in te brengen. Daarmee blijft ook iedereen in het proces betrokken, haalt er de meeste
waarde uit en geeft ook de meeste waarde weer door aan anderen. Voor iedere ‘portfolio’ zoekt het
programma naar een platform, adviesraad of andere vorm van stakeholder-betrokkenheid’ die het
geheel aan projecten en activiteiten monitort en (bijvoorbeeld via jaarplannen) en via reflexieve
evaluatie bijstuurt. De portfolio, en daarbinnen de gezamenlijke leerprocessen, verbindt landelijke en
lokale/regionale projecten en overlapt centrale en decentrale programmaonderdelen.
De hoofdthema’s

Van de vijf oorspronkelijk gedefinieerde thema’s ‘biodiversiteit’, ‘voedsel’, ‘materialen’, ‘water’, en
‘energie’, zijn op landelijk niveau de thema’s ‘biodiversiteit’, ‘voedsel’, en ‘Materialen’ een prioriteit.
Voor de decentrale aanpak blijft de volledige brede agenda van toepassing.
Het uitvoeringsprogramma 2013-2016 richt zich binnen die thema’s op vaardigheden als
ontwikkelen, verbinden en opschalen. Op welke aspecten van de vijf prioritaire thema’s deze

29

vaardigheden zinvol ingezet kunnen wordt – gehoord hebbende de stakeholders - hieronder
aangegeven30.
Prioritaire thema’s.
Biodiversiteit/Groen
De beschrijving van het thema Biodiversiteit is op een andere wijze tot stand gekomen dan bij de
andere thema’s. Allereerst is in 2011 in het kader van de Taskforce Biodiversiteit een aantal
bijeenkomsten geweest rond onderwijs, buitenschoolse educatie, lokale biodiversiteitsplannen,
communicatie en andere CEPA aspecten31. Deze bijeenkomsten hebben ook voor dit programma veel
input opgeleverd. Aan het eind van de beschrijving van het thema Biodiversiteit wordt dan ook naar
de uiteindelijke aanbevelingen van deze Taskforce toe gewerkt.
Een ander aspect is dat biodiversiteit geen ‘Topsector’ is – hoewel het wel als doorsnijdend thema in
een aantal topsectoren zoals Chemie, Life Science, Agrofood terugkomt – en daarom ook geen aparte
kennis- en innovatie-agenda en Human Capital Agenda heeft. Hoewel wel veel bedrijven zich
inspannen voor behoud van biodiversiteit, zoals in het netwerk ‘Leaders for Nature’ (IUCN) is rond dit
thema toch van oudsher een groot aantal NGO’s actief. Tot slot is biodiversiteit als thema de
bakermat van veel activiteiten van natuur- en milieu-educatie, waardoor veel organisaties en NME
centra daar een uitgebreide waaier aan activiteiten hebben ontplooid. Om recht te doen aan die
bijzondere positie van het thema is gekozen voor een meer uitgebreide beschrijving, waarbij soms
wordt afgeweken van het stramien van andere thema’s.
Relevantie. Biodiversiteit is de allesomvattende term die ‘leven op aarde’ op systeemniveau
beschrijft. Het omvat planten, dieren, elementen van niet-levende natuur, ecosystemen en biotopen.
Daarmee is het de basis voor alle ecologische processen, maar ook voor alle daaraan gelieerde
maatschappelijke processen. Daar waar andere thema’s in het programma vaak direct verbonden
kunnen worden met bedrijfsleven (energie, grondstoffen, voeding) is biodiversiteit vooral het
domein van de maatschappelijke organisaties. Terreinbeheerders, natuurorganisaties,
dierenbescherming, natuurstudieclubs en andere NGO’s hebben jarenlang het belang van natuur
onder de aandacht gebracht en de liefde voor natuur uitgedragen. Daarbij stond vooral de intrinsieke
waarde van natuur voorop. Hierin is de laatste jaren een verbreding opgetreden omdat biodiversiteit
feitelijk de invalshoek van ‘planet’ in de Triple P gedachte vertegenwoordigt, maar ook omdat het
besef groeit dat biodiversiteit in essentie de grenzen van ons natuurlijk systeem bepaalt en daardoor
de noodzakelijke bron van leven is en leverancier van al wat we nodig hebben: lucht, water, voedsel,
grondstoffen, medicijnen, energie.

Om invulling te geven aan het thema biodiversiteit in het kader van NME/LvDO zijn daarom
verschillende bewegingen belangrijk.

30

Vooralsnog is de agenda georganiseerd rond de benoemde vijf thema’s. Een nieuw thema toevoegen behoort tot de mogelijkheden mits
zich daarvoor maatschappelijke en beleidsmatige urgentie ontwikkelt dat zich ook uit in een bundeling van stakeholders en
beschikbaarheid van additionele (financiële) middelen. Programma NME/LvDO kan zo ook worden gezien als een ‘voertuig’ dat meerdere
duurzaamheidsthema’s kan faciliteren.
31

CEPA; Communication, Education, Participation, Awareness.

30

•
•
•
•

Bewustwording en waardenvorming
Ecologische basisvorming
Ecosysteemdiensten Duurzaam gebruik,
bio mimicry en circulaire economie.

Deze aspecten op het gebied van CEPA komen terug in het eindadvies dat de Taskforce Biodiversiteit
in december 2011 heeft uitgebracht.32
Bewustwording, vanuit de gedachte dat je de natuur moet leren kennen om ervan te houden en te
(willen) beschermen. Kinderboerderijen en schooltuinen zijn manieren om kinderen (en hun ouders)
in contact te brengen met dier en plant. Maar ook heemtuinen, speelbossen, groene speelplaatsen,
dierentuinen, bezoekerscentra ed. zijn plaatsen waar jong en oud zich kan oriënteren en verdiepen in
natuur. Op een recreatieve manier of op een meer expliciet educatieve manier, denk aan excursies,
natuurroutes, rugzakpaden etc. etc. Het programma zal deze vormen van natuurbeleving stimuleren.
Ecologische basisvorming wordt als term gebruikt om aan te geven: ‘alles wat men zou moeten
weten, kennen en kunnen’ voor een verantwoorde omgang met onze planeet. Elementaire kennis
van planten en dieren en mensen (zoals bijvoorbeeld verwoord in de kerndoelen van
basisonderwijs), inclusief soortenkennis, fysiologie, ecologie én de invloed van de mens
(milieukunde). Dit omvat dus de set van inhouden, attitudes en vaardigheden, zoals onder meer
beschreven in de ‘leerlijn NME’ die door o.a. de SLO is opgesteld. In curricula van PO, VO en Pabo’s,
almede in MBO en HO komen elementen terug in kerndoelen, examenprogramma’s,
kwalificatiestructuren en in de methoden en additionele onderwijsmaterialen die gehanteerd
worden. Ook buiten het onderwijs, gericht op jongeren én volwassenen komt ecologische
basisvorming tot uiting in non-formeel en informeel leren in de vorm van campagnes, voorlichting,
infotainment en andere media.
Ecosysteemdiensten geven betekenis aan biodiversiteit door de meerwaarde te benoemen, vooral in
economische termen, door aan te geven wat biodiversiteit ‘oplevert’ in de zin van klimaatbeheersing,
waterhuishouding, voedselproductie, medicijnen, grondstoffen, energiebronnen,
recreatiemogelijkheden en ook niet fysieke diensten als bijdragen aan gezondheid en welzijn. Sinds
het verschijnen van het TEEB rapport33 is het duiden van ‘het natuurlijk kapitaal’ een manier om de
waarde(n) ook in niet intrinsieke waarde aan te geven, hetgeen biodiversiteit beleidsmatig een
sterkere positie geeft in bedrijfsleven, beleidsarena’s en maatschappelijke debatten. Het zichtbaar
maken van de waarde van biodiversiteit in economische grootheden geeft het een betere
positionering in belangenafwegingen van mensen. Ook bij sociale innovatie is het zaak om niet alleen
de intrinsieke waarde van natuur aan te geven, maar ook de economische meerwaarde.
Duurzaam gebruik, biomimicry, circulaire economie. Uiteindelijk moet de duiding van de waarde van
biodiversiteit leiden tot een (meer) duurzaam gebruik, waarbij ‘no net loss’ het in stand houden van
soorten en ecosystemen moet waarborgen. Dan wordt ‘natuur’ niet alleen als een onkostenpost
gezien, maar ook als een ‘levensverzekering’ waar we uit welbegrepen eigenbelang zorg voor dragen
en die we niet vernietigen, maar duurzaam gebruiken. Er is ook nog veel dat we kunnen ‘leren’ van
natuurlijke producten en systemen, als model voor bijvoorbeeld industriële producten en processen

32

Groene Groei, advies Taskforce Biodiversiteit, paragraaf 4.2

33

UNEP : TEEB reports: The Economics of Ecosystems and Biodiversity ( 2009, 2010)

31

en zelfs maatschappelijke mechanismen (biomimicry). Bij het streven naar groene groei hoort ook
het idee van een circulaire economie, waarin kringlopen gesloten worden, zowel natuurlijke loops als
materiële kringlopen34. Principes als Cradle tot Cradle dagen uit tot nieuwe ontwerpen en levenscycli
van grondstoffen35. Daarvoor is het herkennen en erkennen van ecosysteemdiensten niet genoeg, er
moet dus actief het verband worden gelegd tussen biodiversiteit en dossiers als grondstoffen en
materialen, energie, water, klimaat, afval en voedsel. Dat betekent dat in educatie elementen van
systeemdenken, holistische benadering, methoden van backcasting en omgaan met onzekerheden
een grote rol spelen. Dat stelt dus grote voorwaarden aan educatief ontwerp en pedagogiek van
NME/LvDO.
Beleid. Het beleid ten aanzien van biodiversiteit is grotendeels vastgelegd in het natuurbeleid36. Dit
natuurbeleid is sterk in ontwikkeling, niet in de laatste plaats vanwege de decentralisatie naar
provincies en gemeenten, waarbij deze feitelijk een groot deel van de concrete beleidsuitvoering en
beheer zullen vormgeven. De rijksoverheid houdt de taak om biodiversiteit te monitoren, de
natuurwetgeving te hervormen en het internationaal beleid te volgen (o.a. Convention on
Biodiversity, EU beleid). Andere elementen van het biodiversiteitsbeleid zijn terug te vinden in de
Agenda Duurzaamheid en in beleid ten aanzien van ruimtelijke ordening.
Belangrijk ander gegeven is het eerder genoemde eindadvies van de Taskforce Biodiversiteit dat een
groot aantal aanbevelingen doet aan de overheid om de komende jaren uit te werken. Dat gebeurt
onder meer in een aantal ‘Green Deals’, maar op het gebied van CEPA is dit programma een
belangrijk gremium. Invulling geven aan de aanbevelingen van de Taskforce biodiversiteit is dan ook
richtinggevend.
Het nieuwe programma wil daarbij zowel voorwaardenscheppend bezig zijn, in de zin van
bewustwording en ecologische basisvorming, als ook concreet invulling geven aan de
beleidsagenda’s van EZ en I&M op het gebied van biodiversiteit (CBD, Biodiversiteitsbeleid,
aanbevelingen Taskforce, diverse topsectoren en HCA’s). De aanbevelingen van de Taskforce
Biodiversiteit zijn onder te verdelen in drie hoofdlijnen:
- Een netwerkcampagne over de waarde van biodiversiteit
- Aandacht in het onderwijs (lokale) biodiversiteitsactieplannen
In de context van het nieuwe programma kan aan deze drie aanbevelingen concrete invulling worden
gegeven: actoren, netwerken, materialen en inhoudelijke kennis zijn ruim voorhanden. Een opgave is
wel het mobiliseren van partijen en het scheppen van een organisatorisch kader waarin de vele
tientallen stakeholders zich op de genoemde aanbevelingen kunnen organiseren. In het UN jaar van
de biodiversiteit 2010 is een groot aantal actoren verbonden in de zgn. Coalitie Biodiversiteit. Het is
echter lastig gebleken om één specifieke trekker te vinden voor het gehele CEPA dossier. Een deel
van het werk van het voormalige IPB wordt voortgezet in het Platform Biodiversiteit (met IUCN en
VNO-NCW). Dit platform zal zich voornamelijk – ook conform een aantal aanbevelingen van de
Taskforce - op de relatie met het bedrijfsleven richten. Het programma NME/LvDO zal daarnaast in
nauw overleg met betrokken departementen de CEPA aanbevelingen begeleiden. Hiervoor zal een

34

Ken Webster: Rethink, refuse, reduce (2004) en Sence and Sustainability (2009)

35

McDonough and Braungart: Cradle to Cradle, remaking the way we make thinks (2002)

36

Natuur voor Mensen, mensen voor Natuur, LNV 2000. Uitvoeringsagenda Natuurlijk Kapitaal , EZ 2013

32

adviesplatform worden ingericht waarin belangrijke stakeholders richting kunnen geven aan de
noodzakelijke activiteiten.
Voor een netwerkcampagne is van belang dat enerzijds een eenduidige kernboodschap wordt
uitgedragen, maar tevens dat veel actoren zich hiermee kunnen identificeren en in hun eigen
achterban en via hun eigen kanalen kunnen differentiëren in het uitdragen van die boodschap. Een
nauwe samenwerking met eerdergenoemd platform is een noodzaak.
Wat betreft onderwijsactiviteiten en (lokale) biodiversiteitsplannen kunnen een aantal kernspelers
(waaronder Naturalis, IUCN, GDO en IVN) een trekkende rol vervullen in het mobiliseren en
verbinden van partijen. Op basis van bestaande portfolio’s van projecten, arrangementen en eigen
initiatieven ontstaat een breed scala aan activiteiten voor veel verschillende doelgroepen, mede
gebaseerd op aansluiting bij ‘de energieke samenleving’. Waar mogelijk worden EU subsidies (Life+)
aangevraagd op basis van inbreng van cofinanciering van verschillende overheden en NGO’s. Het
programma zal hierin bemiddelen.
Operationele doelstellingen voor het thema biodiversiteit in het programma 2013-2016 kunnen zijn:
• Natuurbeleving, zoals in de vorm van schooltuinen, kinderboerderijwerk, groene speelplekken e.d.
wordt gestimuleerd door het verzamelen en beschikbaar maken van kennis en netwerk, het
opschalen van good-practices en het aanspreken van verantwoordelijke partijen (o.a. gemeenten
en terreinbeheerders) om hier vorm aan te geven.
• Binnen de context van het onderwijsbeleid en passend bij curricula wordt actief de positie van
natuur en biodiversiteit ingebracht, in activiteiten, materialen, invloed in curricula-ontwikkeling
en andere onderwijs ontwikkelingen (o.a. groene VVE, groene zomerscholen, duurzaam
onderwijs, concept-context benadering, groene maatschappelijke stages, samenwerking met
masterplan Bèta en Techniek, onderwijsnetwerken (DPabo, DMBO, DHO, …) en makelen tussen
vraag en aanbod via ICT (Groen Gelinkt, zie ook bij Kennisinfrastructuur)
• Het concept ecosysteemdiensten evenals concepten als Bio mimicry en circulaire economie
worden ingebracht in leerprocessen en communicatieve activiteiten.
• Er wordt een organisatorisch kader voor CEPA bevorderd via een adviesraad en coalities van
(educatieve) partners. Tevens zal actief worden ingezet op het verwerven van EU fondsen.
• Binnen de activiteiten wordt gewerkt aan een portfolio biodiversiteit waarin minimaal 3 grote
landelijke arrangementen en minimaal 10 lokale/regionale initiatieven worden gerealiseerd, en de
kennis en good-practices hieruit worden actief voorzien van monitor en evaluatie en verspreid en
opgeschaald via COP’s.
voorlichting en Educatie Nationale Parken.
Sinds de oprichting van het stelsel Nationale Parken is ‘educatie en voorlichting’ één van de vier
kernpunten van beleid. Dit wordt vormgegeven door het IVN, in afstemming met terreinbeheerders
en bestuurlijke partijen. Directie Natuur & Biodiversiteit draagt (financieel) bij aan DuurzaamDoor,
mede door het budget van Voorlichting & Educatie aan het IVN te verminderen. Alleen de
coördinatiefunctie blijft regulier gefinancierd. Voor de uitvoerende activiteiten zal in synergie met
programma DuurzaamDoor de producten deels op een andere wijze gefinancierd gaan worden,
namelijk door middel van lokale/regionale arrangementen waaraan meerdere actoren meewerken
en meebetalen (i.p.v. alleen een generieke landelijke subsidie). Hiermee blijft het
voorzieningenniveau in de concrete uitvoering bij de Nationale Parken op peil.

33

Voedsel
Relevantie volgens de stakeholders. In dit onderwerp is het belangrijk om te differentiëren naar
voedsel (de productieaspecten) en voedsel (de proces en consumptieaspecten). De urgentie om
aandacht te besteden aan duurzame voeding in onderwijs- en leerprocessen is evident. In de
maatschappij zijn veel mensen vervreemd van de voedselproductie. Er zijn leerlingen op school die
niet weten waar melk vandaan komt. Kennis aan de basis ontbreekt. Op gebied van consumptie is er
sprake van te veel en te ongezond gebruik van voedsel.
Bij grote supermarktketens is er in de top van de organisatie een sterk beleid ontwikkeld. Praat je
met een franchise ondernemer in een buurtsupermarkt van diezelfde keten dan doet hij of zij er vaak
veel minder mee. Duurzaamheid is in die gevallen nog vaak ‘window dressing’. Een ander voorbeeld
zijn de afspraken met grote bedrijven. Die vinden de weg wel naar innovatie of Green Deals. Maar
het doorvertalen naar MKB-niveau gebeurt vervolgens te traag of in het geheel niet.
Bij levensmiddelenbedrijven maakt men zich zorgen over de instroom van jonge, goed opgeleide
mensen. Ook hier is een Human Capital Agenda echt nodig. Juist op het vlak van duurzaamheid en
voeding.
Beleid. In de nota verduurzaming Veehouderij en in relatie tot de Topsectoren Agrofood en
Tuinbouw speelt ook de verduurzaming van de productie, aandacht voor distributie en logistiek en
bewust gedrag van de consument. Trajecten als de Eiwitdialoog leggen de dilemma’s van onze
productie- en consumptiepatronen bloot en leggen verbinding met voedselzekerheid, biodiversiteit
en verdelingsvraagstukken.
Onderwerpen. Het thema Voeding gaat zowel om de productie (voedsel) als om de consumptie
(voeding). De hele voedselketen is aan de orde, van de veehouderij tot de supermarktketens. Van
kleine marges op producten tot overgewicht bij de consument. Kortom: een breed onderwerp met
veel verschillende belangen en partijen.
Een ander aspect is de relatie met het thema gezondheid en life-style. Gezonde voeding is van belang
voor gezondheid, voor het tegengaan van overgewicht. Het raakt de agenda van het ministerie van
VWS om jeugd en volwassenen te laten kiezen voor een gezonde leefstijl. Keuzes voor gezonde,
duurzame producten hangen samen met duurzaam consumeren. Naast het kwalitatieve aspect is er
ook het kwantitatieve aspect, in de zin van overconsumptie en (het voorkomen van)
voedselverspilling.
Operationele doelen. Er is behoefte aan een netwerk dat verbindingen legt, en zorgt voor opschaling.
De stakeholders zien vooral kansen voor het nieuwe programma in de volgende ingrediënten:
•
•
•
•

Vergroten van het bewustzijn bij jongeren over het productieproces van voeding. Breng de
voedselproductie voor het kind weer dichterbij. Kinderen vinden dit over het algemeen erg leuk.
De ‘schooltuin’ was nog nooit zo belangrijk.
Vergroten van het bewustzijn bij de ondernemers van lokale supermarkten dat lokale
betrokkenheid en een duurzame uitstraling meer mensen trekt (vergelijk: het publieke
bewustzijn in Duitsland of de UK).
Het bieden van een oplossing voor het Voortgezet Onderwijs op hun vraag om herkenbaarheid
van profielen. De profielen zijn vakoverstijgend en daarmee niet herkenbaar. Door profiel te
geven op inhoud kan het thema Voeding goed landen.
Op HBO en MBO niveau is het curriculum in vergaande mate flexibel geworden. Door
supermarktketens en boeren actief te koppelen aan regionale opleidingen, worden scholen
geholpen bij het werken met competentiegericht onderwijs (voorbeeld: studenten inzetten voor
‘real cases’, dus studenten-adviesbureau).

34

•
•
•
•

Verbinden lange termijn visie op duurzame voeding met korte termijn handelen.
Verbinden van verschillende partijen en initiatieven. Het convenant overgewicht is daarvoor een
mooi voorbeeld. Deze aanpak kan veel vaker en nog ‘’steviger’’.
Regionaal organiseren van verbindingen tussen actoren zoals de supermarkt, de boerderij en de
school.
Het starten van kringen van stakeholders: netwerken met daar omheen steeds nieuwe cirkels.
Nieuwe cirkels waarin steeds nieuwe partijen met andere onderwerpen aan de slag gaan.
Nieuwe cirkels waar partijen elkaar regionaal ontmoeten en overgaan tot gezamenlijke actie.

Voor de rijksoverheid is het daarbij van belang te kiezen voor een beperkt aantal speerpunten. Neem
je rol als verbinder en maak het faciliteren concreet.
Diverse partijen hebben in de voorbereiding van dit programma voor het thema Voeding
meegedacht, waaronder het Voedingscentrum, Code Name Future, Veldwerk Nederland, LTONederland, Foodpolicy NL, ministerie EL&I en Wageningen University & Research.

Materialen/Grondstoffen
Relevantie volgens de stakeholders. Het belang van het thema Materialen in relatie tot duurzaamheid
vinden de betrokken stakeholders evident. Grondstoffen worden schaars en duur, kringlopen
moeten worden gesloten en nieuwe techniek en design moet worden toegepast om stoffen
adequaat te kunnen gebruiken én terugwinnen. In het nieuwe uitvoeringsprogramma 2013-2016
dient dit thema een apart spoor te zijn. Bij het thema materialen zijn enkele relevante trends
waarneembaar:
•
•
•

Een beweging van mondiaal naar lokaal/regionaal naar mondiaal;
De toenemende macht van de retailers;
Het bedrijfsleven speelt eerder in op duurzaamheid dan de overheid.

Beleid. Bij het onderwerp materialen zijn meerder Topsectoren relevant: Life Science & Health
(inclusief Biobased Economy), High Tech, Creatieve Industrie en Chemie. Daarnaast is het Landelijk
Afvalbeheerplan (LAP) 2009-2021 en de ‘grondstoffenrotonde’ (januari 2011) actueel als
beleidskader.
Onderwerpen zijn Cradle to Cradle netwerken, de circulaire economie en cascadeprincipes. Het
thema materialen heeft directe relaties met andere thema’s uit dit programma zoals water, energie
en biodiversiteit. Het speelveld karakteriseert zich door de termen duurzame handel, duurzaam
ketenbeheer, de circulaire economie (het sluiten van kringlopen) en het verbinden van de technische
en sociale milieulevens-cyclusanalyse. Relevante spelers in de materialen kringloop zijn de winners
van materialen, de inkopers van materialen, producenten, consumenten en afvalverwerkers. Deze
ketenpartijen richten zich steeds meer op het sluiten van kringlopen door optimalisatie binnen de
hele keten, het promoten van innovaties en efficiënt omgaan met de bronnen. Het regionaal houden
van het verwerken van afvalstromen is van belang voor de bewustwording van consumenten
(burgers), de tussenhandel (het MKB) en de retailers.
De operationele doelen voor het thema Materialen in het uitvoeringsplan 2013-2016 kunnen zijn:

35

•
•
•
•

Het verbinden (soort makelaarsrol) van relevante partijen en netwerken aan de veelheid aan
initiatieven. Voorbeeld: onderwijsnetwerken rond duurzaamheid zoals Duurzaam MBO kunnen
verbonden worden met het initiatief van de Sustainable Growth Coalition.
Het in beeld brengen en opschalen van succesvolle, bestaande proeftuinen. Zodat niet iedereen
opnieuw het wiel hoeft uit te vinden.
Het werken aan bewustwording, samen met duurzame koplopers. Doel daarbij is een duurzame
maatschappij en een ‘sustainable playing field’.
Ontmoetingen organiseren ter ondersteuning van initiatieven.

Partijen die bij de totstandkoming van dit programma voor het thema materialen hebben
meegedacht zijn: Gemeenten voor Duurzame Ontwikkeling (GDO), Koninklijke Vereniging voor Afvalen Reinigingsmanagement (NVRD), Avans Hogeschool, Akzo Nobel, Branchevereniging Recycling,
Breken en Sorteren, ministerie Infrastructuur en Milieu.
Secundaire thema’s, landelijk verder uit te voeren bij aanvullende financiering
Water
Relevantie volgens stakeholders. Water is de bron van alle leven op aarde. Het is nodig om bewust
om te gaan met water vanuit het belang van veiligheid, gezondheid, rentabiliteit en duurzaamheid.
Wie in Nederland woont, moet kennis van water hebben (‘Nederland leeft met water’).
Beleid. Het thema water staat hoog op de beleidsagenda. Kennis over water(diensten) is een
exportproduct voor Nederland en dus van groot economisch belang. Het topsectoren beleid ziet in
het thema water een groeimarkt. Water is dus een van de negen topsectoren met een eigen kennisen innovatie agenda en een Human Capital Agenda. Het Nationaal Waterplan (december 2009)
springt in op het veranderende klimaat en de noodzaak van waterveiligheid als gevolg daarvan. En
het Nationaal Bestuursakkoord Water (mei 2011) richt zich op een goede kwaliteit water tegen
lagere kosten en minder bestuurlijke drukte.
Onderwerpen zoals het watersysteem37, de waterketen (drinkwater, riolering en afvalwater),
waterleven en aquatische biodiversiteit, waterveiligheid, watertransport en waterrecreatie vinden de
stakeholders belangrijk. Partijen die daarin een belangrijke rol spelen zijn de waterschappen,
drinkwaterbedrijven, gemeenten, provincies, rijksoverheid, watertransporteurs en
ondernemers in waterrecreatie.

Operationele doelen voor het thema water in het kennisprogramma 2013-2016 kunnen zijn:
•Bewustmaking van de rol van water in de waterketen en het watersysteem. En het duurzaam
omgaan met het gebruik ervan (gezien de schaarste aan water).
•Vergroten van de beleving, waardering en kennis van waterleven en aquatische biodiversiteit.
•Het interesseren van jongeren voor een opleiding en werken in de (internationale) watersector,
waar duurzaamheid hoog op de agenda staat. De watersector krijgt komende jaren te maken met
een vervangingsvraag (door vergrijzing) en een uitbreidingsvraag (door groeimarkt, topsectoren).
Een tekort is de verwachting.

37

Het watersysteem bestaat uit oppervlaktewater, grondwater, en daarmee samenhangende waterbodems. Zie voor uitgebreidere
beschrijving het Actieplan van de Stuurgroep Watereducatie. http://www.watereducatie.nl/Stuurgroep

36

•De inzet van de kennis over watertechnologie en deltatechnologie in relatie tot integrale
gebiedsontwikkeling en klimaatverandering (Topsector Water).
•Stimuleren dat de centrale partijen uit de watersector op een meer duurzame en integrale wijze
opereren.
•Het stimuleren van de samenwerking tussen uiteenlopende partijen met verschillende belangen en
het leggen van verrassende verbindingen (zoals in het waterproject STROOM binnen ZuidHolland).
•Bottom-up werken aan concrete projecten via lokale en regionale netwerken en in dialoog met de
burgers. Mobiliseren van stakeholders.
•Het makelen van de vraag van partijen en aanbieders van informatie.
•Het organiseren van effectiviteit, onder meer door opschaling van ‘good practices’.
Partijen die bij de totstandkoming van dit kennisprogramma betrokken zijn waren onder meer Unie
van Waterschappen, ministerie I&M (beleid en HCA), National Water Partnership, het
Watermuseum, SME Advies, de Taakgroep Watereducatie, Vereniging van waterbedrijven in
Nederland.

Energie
Relevantie volgens de stakeholders. De wereldvraag naar energie neemt sterk toe. Energie uit fossiele
brandstoffen raakt op en wordt steeds duurder. De transitie naar duurzame en hernieuwbare
energie staat de laatste jaren hoog op de maatschappelijke agenda. De betrokken stakeholders
noemen het thema Energie vooral ook een maatschappelijk vraagstuk omdat gebruik ook sterk
samenhangt met bewust gedrag.
Beleid. De Topsector Energie wil dat in 2020 minimaal 14% van de energievoorziening duurzaam is.
De inhoudelijke gebieden waarop het Topteam Energie wil focussen zijn biomassa, gas, Smart Grids,
zon-PV, offshore wind, energiebesparing in de bebouwde omgeving en energiebesparing in de
industrie.
Voor het thema energie zijn KED’s mogelijk op praktisch uitvoerend niveau. Daarnaast biedt het voor
Nederland kansen een Energy Academy (virtueel centrum of netwerk) uit te rollen, met aandacht
voor alfa, bèta en gamma aspecten.
Onderwerpen die centraal staan bij het thema Energie zijn:
- Het proces van herlokalisering: de groei van lokale/regionale netwerkorganisaties met
kennisinstellingen, bedrijven en overheden (triple helix). Daarbij wordt energieverbruik als
gezamenlijk vraagstuk efficiënter en worden voorzieningen anders gebruikt.
- De toename van burgerinitiatieven (energiecoöperaties). Decentrale energie opwekking krijgt, als
tegenhanger van de mondialisering, op veel plekken vorm.
- Het vinden van adequaat personeel en draagvlak in de samenleving voor de toepassing van
technologische innovaties.
Verder heeft energie directe relaties met andere thema’ s uit dit programma zoals voedsel en water.
Waarbij het mogelijk is om energie te halen uit biomassa (bomen, olifantsgras, ‘biobased economy’)
en uit water (getijdenenergie, hydro-elektrische energie). Gelijktijdig is energie nodig voor de
37

voedselproductie, de watervoorziening en de waterveiligheid. Energie, CO2 uitstoot en klimaatbeleid
zijn sterk gerelateerd.
Operationele doelen voor het thema Energie in het uitvoeringsplan 2013-2016 kunnen zijn:
•

•
•

•
•
•

Het verbinden van de sociale innovaties aan de doelstellingen voor technische innovatie38, welke
op dit moment volop plaatsvinden. Sociale innovatie via samenwerkingsverbanden en een breed
gedragen aanpak is voorwaarde voor het slagen van technische innovaties (analogie: CO2-opslag
Barendrecht).
Maatschappelijke bewustwording en gedragsverandering ten aanzien van energiebesparing bij
verschillende doelgroepen.
Het dichten van de kwalitatieve kenniskloof tussen onderwijs en arbeidsmarkt (Energy Valley).
De Human Capital Agenda’s (HCA’s) van de topsectoren en het overkoepelende Masterplan Bèta
en Technologie39 zijn hierbij de aanjagers (‘green skills for new jobs’). De hele bouwketen –
architecten, aannemers, installateurs – dienen een bijscholing op het gebied van energie te
krijgen.
Jongeren interesseren voor werken in de energiesector en het volgen van opleidingen daartoe.
De energiesector krijgt de komende jaren te maken met een vervangingsvraag (door vergrijzing)
en een bijscholingsvraag (als gevolg van verandering in de vraag van de arbeidsmarkt).
Aandacht voor het thema in de hele onderwijskolom, met continuïteit in het curriculum (m.n.
MBO is daarbij aandachtspunt).
In scholing en opleiding aandacht geven aan nieuwe financiële constructies zoals investeringen
door partijen in de gouden driehoek (PPS: publiek en privaat), fondsen (innovatiecontracten) en
zelf genererende modellen (‘revolving funds’).

Voor het uitvoeringsprogramma zelf is het relevant de internationale geldstroom in Brussel aan te
boren: EU-geld slimmer verbinden met eigen geld.
Partijen die bij de totstandkoming van dit programma voor energie bevraagd zijn: SME Advies,
Energy Board Noord-Holland, Energy Valley, Quintel, Eneco, Kenteq en OTIB. Een aantal van deze
partijen hebben de behoefte om gezamenlijk te investeren in een meerjaren aanpak t.a.v. educatie
onder de titel ‘Energy Literacy’.

38

Technische innovatie richt zich op energiebesparing, duurzaam energiebeleid en CO2-reductie. Nederland loopt daarin achter op andere
landen.
39

Het Masterplan bevat de acties die de topsectoren gezamenlijk willen oppakken om de verwachte tekorten aan vakkrachten terug te
dringen.

38

De vier verbindende processen
Bij alle thema’s wordt aandacht gegeven aan mogelijkheden om ook MVO, duurzaam
produceren/consumeren, integrale gebiedsontwikkeling en duurzaam onderwijs te versterken.
Daartoe stemt het programma direct af met organisaties zoals MVO Nederland, het groene
kennissysteem, Kennisnet en andere partijen om de bestaande gremia en trajecten optimaal te
benutten. In de huidige praktijk zullen projecten en initiatieven vaak ook reeds een integraal karakter
hebben en vanuit verschillende invalshoeken geïnitieerd worden. Die zullen niet in specifieke
thema's kunnen worden ondergebracht.
Integrale gebiedsontwikkeling
De integrale gebiedsontwikkeling krijgt met name op decentraal niveau vorm. Decentrale partijen
bepalen welke thema's bottom-up in het gebiedsproces op de agenda staan en dus aandacht zullen
krijgen. Vanuit de decentrale partijen wordt bezien welke thema's gebiedsgerichte prioriteiten
kunnen versterken en in gebiedsgerichte projecten integraal kunnen worden benut.
Sociale innovatie vergt vernieuwende vormen van samenwerking en nieuwe allianties. Dit vraagt
competenties om verbindingen te kunnen leggen tussen thema’s onderling en tussen de thema’s en
de doorsnijdende processen. En niet minder belangrijk: het verbinden van organisaties, netwerken
en het (doen) vormen van coalities. Deze kunnen juist via een gebiedsgerichte aanpak verder worden
gestimuleerd en aan de inhoudelijke thema's worden verbonden. Op dit terrein zijn inmiddels veel
goede voorbeelden te vinden, maar de kennisuitwisseling daartussen is nog beperkt.
Zo loopt in Gelderland bijvoorbeeld het gebiedsgerichte programma Waalweelde waarbij door een
groot aantal partijen een gezamenlijk duurzaam toekomstbeeld van de Waal is geformuleerd. Dit
wordt inmiddels gerealiseerd via een scala samenhangende projecten rond diverse thema's. Bij het
gebiedsgerichte programma is de beschikbare energie en creativiteit van de partijen ten aanzien van
de diverse thema's in het gebied benut. Rond die thema's zijn op regionaal niveau leerprocessen
georganiseerd en wordt kennis uitgewisseld in Communities of Practice, waarin gemeenten,
bedrijven, burgers en kennisinstellingen deelnemen.
Op landelijk niveau is in de afgelopen jaren rond duurzame gebiedsontwikkeling kennisuitwisseling
tussen innovatieve projecten gestart via de Community of Practice 'Oneindig Laagland'40.
Via gebiedsgerichte programma's - met vaak een eigen gebiedsidentiteit - is een sterke bottom-up
benadering mogelijk. Ook jongeren kunnen al dan niet via aan het onderwijs gerelateerde projecten
een duidelijke rol spelen. Door een brede insteek vanaf de start en een gezamenlijk opgestelde
ambitie komt het accent meer te liggen op samenwerking en minder op belangenstrijd. Dit vergt
echter een leerproces voor alle betrokken partijen en goede kennisuitwisseling. Welke thema's
daarbij aan de orde komen is sterk afhankelijk van de lokale of regionale situatie.
MVO
Bedrijven, en zeker het MKB, richten zich steeds meer naar een duurzame samenleving. Dat blijkt uit
de steeds toenemende aantallen bedrijven die zich aansluiten bij MVO Nederland en De Groene

40

http://www.lerenvoorduurzameontwikkeling.nl/sites/default/files/downloads/magazine_oneindig_laagland.pdf

39

Zaak. Deze bedrijven vragen om medewerkers met kennis en vaardigheden rond duurzaamheid. Hoe
produceren we duurzaam, hoe consumeren we duurzaam? Overheden voeren beleid uit gericht op
duurzaamheid. En ze werken aan hun eigen ‘maatschappelijk verantwoord ondernemen’. Ook dat
roept vele vragen op, bijvoorbeeld bij inkopers of HRM-afdelingen.
Bedrijfsleven en overheden zijn op zoek naar nieuwe manieren van samenwerken om hun duurzame
doelstellingen te realiseren. Maatschappelijk verantwoord ondernemen is daarbij een doel in
zichzelf, niet een middel om een ander doel te bereiken (bijvoorbeeld een groen imago). Het gaat
erom dat de ondernemers van nu en van de toekomst zich bewust zijn van de waarde die zij aan de
samenleving toevoegen. Een groene economie is eerder een ‘economie van samenwerken’ en dan
een ‘economie van eigendom’.
Samen werken voor een groene economie vraagt om daarbij horende competenties:
- actief kunnen participeren;
- verbindend tot resultaten komen;
- kennis hebben van duurzaam produceren en consumeren;
- kennis en waarden ontwikkelen over een leefbare wereld
Competenties die belangrijk zijn voor ondernemers, bestuurders, ontwerpers, ambtenaren en
eigenlijk iedere bewuste burger.
Samen met organisaties als MVO Nederland, de Groene Zaak en Urgenda bundelen we dergelijke
kennis en ervaring rond thema's als duurzaam inkopen, social return, base of the pyramid en
ketenverantwoordelijkheid. Bijvoorbeeld in de MVO Academie, waaraan dit programma zal bijdragen
door de opgebouwde kennis en ervaring daar in te brengen en door de opgebouwde netwerken ook
op regionale schaal daaraan te verbinden.
Duurzaam produceren en consumeren
Daar waar MVO beleid zich vooral richt op de rol van bedrijven zal dit programmaonderdeel
aandacht besteden aan de dynamiek in de relatie tussen producent en consument. Er zal geen
verduurzaming van de productie komen als er ook niet consumenten zijn die daar (al dan niet latent)
een behoefte aan hebben en er dus een ‘markt’ ontstaat. Veel duurzame producten zijn tot stand
gekomen vanuit behoefte en druk vanuit de maatschappij. Denk bijv. aan Fair Trade producten.
Consumenten hebben voor een weloverwogen keuze informatie nodig, die o.a. geleverd kan worden
door organisaties als Consumentenbond, MilieuCentraal, maar ook door NGO’s (denk aan de
Viswijzer). Producenten en retail geven ook informatie door bijvoorbeeld keurmerken (eco-keur) en
labelling (UTZ, fair trade, ..).
Burgers moeten echter wel bewust zijn van het belang van deze informatie en deze kunnen hanteren
om een bewuste en kritische keuze te kunnen maken. Of keuzes nu genomen worden vanuit morele
overwegingen of dat de burgers stemt met de portemonnee, het gaat om lifestyle en bewuste
keuzes. Dat begint al in opvoeding en onderwijs (bijv. als onderdeel burgerschap of
maatschappijleer). Maar in een snel veranderende en globaliserende markt hebben ook volwassenen
behoefte aan competentieontwikkeling, bijvoorbeeld door inzet op informeel leren via (social)
media. Oude paradigma’s van ‘gedragssturing’ uit de jaren ’80 en ‘90 zijn niet meer aan de orde in
onze moderne informatiemaatschappij, maar er is een maatschappelijke opgave om de dialoog
tussen produceren en consumeren te faciliteren. Ook internationaal is er focus op de rol van ‘leren’

40

als interventie (Marrakech proces, CEPA)41. Acties rond dit thema kunnen worden geplaatst in de
context van bijvoorbeeld streekproducten, voedselverspilling, duurzaam inkopen,
burgeractieplannen, nieuwe (collectieve) modellen voor inkoop rond energie, etc.
Onderwijsprocessen
Om te werken aan een groene economie is het onderwijs, van basisschool tot universiteit, een
essentiële doelgroep. Competenties om een positieve bijdrage te leveren aan een groene economie
worden immers voor een deel hier ontwikkeld. Deze competenties zijn inmiddels omschreven, onder
meer in de NIVOZ lezing van Tex Gunning en documenten van UNESCO en de UN-ECE. Het is nu zaak
om deze competenties te implementeren. Om deze implementatie te ondersteunen worden er,
naast de activiteiten in de vijf thema’s, een aantal specifieke activiteiten gericht op doelgroepen in
het onderwijs uitgevoerd:
•

•

•

•

Inhouden rond natuur, milieu en duurzaamheid verankeren in het systeem (curriculum) van het
onderwijs. In het basis- en voortgezet onderwijs staan natuur, milieu en duurzaamheid genoemd
in de kerndoelen en examenprogramma’s. In het MBO staat duurzaamheid genoemd in het
kwalificatiedossier voor de sector techniek. Ook in het hoger onderwijs staat duurzaamheid
verankerd in de voor de opleidingen beschreven doelen (NVAO). Echter, naast inhouden in het
curriculum is er aandacht nodig voor de concrete ontmoeting met natuur, milieu en
duurzaamheid in de fysieke omgeving. Ouders en leidsters in de kinderopvang gaan met hun
kinderen naar de kinderboerderij. Leerkrachten benutten de lokale schooltuin en verbouwen
hun eigen gezonde groenten. Schoolleiders maken van het betegelde speelplein een groene
avontuurlijke leer- en speelplek. Leerlingen die zien dat hun school werk maakt van een gezonde,
duurzame omgeving zullen dat als een waarde meenemen in hun verdere leven. Studenten die
zien dat hun onderwijsinstelling werk maakt van duurzaamheid en ervaren dat de bedrijven waar
zij stage lopen een duurzaam imago nastreven, zullen de principes van duurzaamheid als
vanzelfsprekend meenemen in hun verdere carrière.
Beschikbaar maken van lesmateriaal en lesactiviteiten. Rond de thematiek van natuur, milieu en
duurzaamheid is ongelofelijk veel (digitaal) educatief materiaal voorhanden. Het wordt echter
onvoldoende gebruikt, omdat het onvindbaar is, de kwaliteit niet helder is en omdat er zo veel
van is dat leerkrachten door de bomen het bos niet meer zien. Het gestructureerd aanbieden via
een slim digitaal systeem is essentieel om te komen tot duurzaam onderwijs. Het programma
doet dit middels samenwerking met o.m. Kennisnet (Wikiwijs en Edurep), Groene Kennis
Coöperatie, SLO, Ontwikkelcentrum en de WUR. Het inmiddels gelanceerde kennissysteem
GroenGelinkt zal hiervoor worden uitgebouwd.
Docenten ondersteuning. Er is veel vraag naar duurzaam onderwijs. Docenten van de basisschool
tot onderzoekers op de universiteit zijn met dit thema aan de slag. Er zijn netwerken opgericht
die docenten op de werkvloer steun geven in het ontwikkelen en toepassen van duurzaam
onderwijs. Doordat materiaal wordt gedeeld, lacunes gezamenlijk worden ingevuld en kennis
wordt uitgewisseld zorgen de netwerken voor een kwaliteit- en efficiëntieslag. De bestaande
netwerken Duurzame PABO, Duurzaam MBO, Het Groene brein en DUPLO (netwerk van 18
hogescholen) worden door het programma gefaciliteerd in de doorontwikkeling.
Duurzaam leren. Naast lesgeven over duurzaamheid (de inhouden) is er ook een groeiende groep
docenten die duurzaamheid als een didactische manier van onderwijs geven uitwerkt. Uit

41

Marrakech proces (http://esa.un.org/marrakechprocess/issuessuslifestyles.shtml) Towards a global framework for action on sustainable
consumption and production

41

onderzoek blijkt dat kinderen beter leren rekenen en schrijven als ze werken aan vraagstukken
die hun interesse hebben. Betekenisvol leren (waaronder de concept-contextbenadering) neemt
een grote vlucht in het onderwijs. Leerkrachten zien dat het werkt, leerlingen zijn enthousiast en
de leeropbrengsten stijgen. Om Nederland in de internationale onderwijsmetingen naar de top 5
te brengen is een focus op betekenisvol-leren een must. Het programma stimuleert deze
beweging door het aanzwengelen van de dialoog hierover en door het beschikbaar maken van
methoden en materialen om concreet inhoud te geven aan deze manier van lesgeven. De
netwerken en het kennissysteem van GroenGelinkt worden hiervoor ingezet.

42