Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2023–2024

32 043

Toekomst pensioenstelsel

Nr. 629

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN FINANCIËN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 22 december 2023
Op 16 november jl. heeft het Hof van Justitie van de Europese Unie (HvJ
EU) in Luxemburg twee arresten gewezen.1 De zaken waren aangespannen door de Europese Commissie (EC) tegen Nederland en gaan over
internationale individuele waardeoverdracht van pensioenen bij –
kortgezegd – wisseling van baan. Nederland is in beide zaken in het
ongelijk gesteld. In deze brief ga ik, mede namens de Minister voor
Armoedebeleid, Participatie en Pensioenen, in op de volgende aspecten
van deze arresten: de inhoud, de impact en de opvolging.
De inhoud
De arresten hebben beide betrekking op de internationale individuele
waardeoverdracht van pensioenen van werknemers binnen de EU/EER/
Zwitserland. Als een werknemer in Nederland pensioen heeft opgebouwd
en gaat werken bij een andere werkgever in Nederland met een pensioenregeling, heeft de werknemer op grond van de Pensioenwet onder
voorwaarden recht op waardeoverdracht van het opgebouwde pensioen
naar de pensioenregeling van de nieuwe werkgever.2
Een vergelijkbare regeling geldt als de werknemer gaat werken bij een
buitenlandse werkgever en gaat deelnemen in de buitenlandse pensioenregeling. Het Nederlandse pensioen kan dan ook overgedragen worden
naar de buitenlandse pensioenregeling.3 Voor deze situatie van internationale waardeoverdracht stelt Nederland voorwaarden die vergelijkbaar
zijn met de voorwaarden die gelden in een volledig binnenlandse situatie.
Voor twee van deze voorwaarden geldt dat het HvJ EU in twee afzonder1

HvJ EU 16 november 2023, C-360/22, ECLI:EU:C:2023:875 en HvJ EU 16 november 2023,
C-459/22, ECLI:EU:C:2023:878.
2
Dit is geregeld in artikel 71 van de Pensioenwet.
3
Dit is geregeld in artikel 85 van de Pensioenwet. Wanneer niet aan de wettelijke vereisten is
voldaan, is geen sprake van een verplichting maar is de pensioenuitvoerder op grond van
artikel 87 van de Pensioenwet bevoegd om mee te werken aan de waardeoverdracht.

kst-32043-629
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 043, nr. 629

1

lijke zaken heeft geoordeeld dat deze een belemmering zijn van het vrij
verkeer van werknemers. Een werknemer zou hierdoor belemmerd
kunnen worden in zijn keuze om een dienstbetrekking in het buitenland te
aanvaarden. De twee voorwaarden licht ik hierna toe:
Voorwaarde 1: zaak C-360/22 inzake het afkoopverbod
• De eerste voorwaarde betreft de voorwaarde dat bij waardeoverdracht
naar het buitenland geen ruimere afkoopmogelijkheden mogen
bestaan in het buitenland dan in Nederland.4 Als die er wel zijn heft
Nederland op het moment van de internationale waardoverdracht
belasting alsof het pensioenkapitaal wordt afgekocht.5 In de praktijk
zijn er meerdere lidstaten van de EU waar de afkoopmogelijkheden
ruimer zijn dan in Nederland. Hierdoor vindt in die situaties, waarbij de
afkoopmogelijkheden in het buitenland ruimer zijn, geen waardeoverdracht plaats.
• Het HvJ EU stelt dat de Nederlandse wet- en regelgeving in strijd is
met artikel 45 VWEU (vrij verkeer van werknemers) omdat het
internationaal actieve werknemers harder kan treffen dan nietinternationaal actieve werknemers.
• Het HvJ EU gaat vervolgens niet mee in de door Nederland aangedragen rechtvaardigingsgronden. Nederland heeft onder meer gewezen
op de mogelijkheid die de werknemer heeft om met de buitenlandse
pensioenuitvoerder aanvullende afspraken te maken zodat de
afkoopmogelijkheden beperkt worden. Ook heeft Nederland aangedragen dat het afkoopverbod een sociaal doel dient, namelijk zorgen voor
een levenslang pensioen. Daarnaast heeft Nederland gewezen op de
noodzaak om de overheidsuitgaven verantwoord te beheersen
aangezien het pensioen onbelast mag worden opgebouwd maar dan
wel belast dient te worden bij het uitkeren.
• Het HvJ EU is van mening dat de Nederlandse wet- en regelgeving
verder gaat dan nodig is om deze doelen te bereiken.
Voorwaarde 2: zaak C-459/22 inzake de aansprakelijkheidsstelling
• De andere voorwaarde betreft de aansprakelijkheid die de buitenlandse pensioenuitvoerder moet aanvaarden in een overeenkomst met
de Nederlandse Belastingdienst voor de Nederlandse belastingschuld
die ontstaat als bijvoorbeeld het pensioen in het andere land zou
worden afgekocht of als alternatief hierop de zekerheidsstelling die de
werknemer hiervoor kan geven.6
• Het HvJ EU oordeelt in deze zaak dat de Nederlandse wet- en
regelgeving in strijd is met artikel 45 VWEU (vrij verkeer van werknemers) omdat het internationaal actieve werknemers belemmert bij het
aanvaarden van een dienstbetrekking (met pensioenregeling) buiten
Nederland.
• Het HvJ EU gaat ook in deze zaak niet mee in de door Nederland
aangedragen rechtvaardigingsgronden. Nederland heeft aangedragen
dat het doel van de Nederlandse fiscale faciliteit voor pensioenopbouw
is dat de werknemer een levenslange pensioenuitkering ontvangt en
het niet de bedoeling is dat internationaal actieve werknemers na de
overdracht van de waarde van hun pensioenaanspraken uiteindelijk
naar een derde land emigreren en de pensioenaanspraken daar
afkopen. De aansprakelijkheidsstelling dient als invorderingsinstru-

4

Artikelen 85 en 87 van de Pensioenwet
Artikel 19b, tweede lid, van de Wet op de loonbelasting 1964 en bijlage IV van het Besluit van
9 oktober 2015, DGB 2015/7010M, Stcrt. 27 oktober 2015, nr. 36798.
6
Artikel 19b, zevende lid, Wet LB 1964, artikel 44b, vijfde lid, van de Invorderingswet 1990,
artikel 40c Uitvoeringsregeling Invorderingswet 1990 en bijlage IV van het Besluit van 9 oktober
2015, DGB 2015/7010M, Stcrt. 27 oktober 2015, nr. 36798.
5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 043, nr. 629

2

•

ment om onbedoeld gebruik van de fiscale faciliteit voor pensioenopbouw tegen te gaan.
Het HvJ EU is van mening dat de Nederlandse wet- en regelgeving
verder gaat dan nodig is om deze doelen te bereiken.

Procesgang
De beide zaken kennen een lange voorgeschiedenis. Het informeel traject
(overleg tussen de EC en Nederland) van de zaak over aansprakelijkheid
(C-459/22) is reeds in 2007 gestart en het informeel traject van de zaak
over het afkoopverbod (C-360/22) in 2009. Ondanks verdediging vanuit
Nederland heeft de EC de zaken bij het HvJ EU aanhangig gemaakt in
2022. Nederland heeft zich gedurende de gehele informele en formele
procedure ingespannen om de standpunten en gronden over het voetlicht
te brengen. Op 16 november jl. heeft het HvJ EU de EC in beide zaken in
het gelijk gesteld. Nederland kan tegen deze uitspraken niet in beroep. De
uitspraken dienen te worden gerespecteerd en er dient uitvoering aan te
worden gegeven. De EC zal nagaan of de wijzigingen daadwerkelijk zijn
doorgevoerd in lijn met de uitspraken van het HvJ EU.
De impact
Voor de impact van de arresten is van belang op welke internationale
individuele waardeoverdrachten van pensioenen de arresten van
toepassing zijn.
De arresten zien uitsluitend op internationale individuele waardeoverdrachten van pensioenen van mobiele werknemers. Onder mobiele
werknemers wordt verstaan werknemers met een in Nederland
opgebouwd pensioen die binnen de EU/EER/Zwitserland een dienstbetrekking aanvaarden, pensioen gaan opbouwen in de nieuwe dienstbetrekking en het in Nederland opgebouwde pensioen willen overdragen
naar de bij die dienstbetrekking behorende buitenlandse pensioenregeling
bij een binnen de EU/EER/Zwitserland gevestigd pensioenlichaam.7
Het HvJ EU heeft voor mobiele werknemers bepaald dat Nederland bij
een internationale individuele waardeoverdracht van pensioenen niet
langer de voorwaarden mag stellen:
– dat de afkoopmogelijkheden in het andere land niet ruimer mogen zijn
dan de afkoopmogelijkheden op grond van de Pensioenwet en het
verbinden van fiscale consequenties aan het niet naleven van deze
voorwaarde; en
– dat de buitenlandse ontvangende pensioenuitvoerder een overeenkomst dient te sluiten met de Belastingdienst waarin de buitenlandse
pensioenuitvoerder aansprakelijkheid aanvaardt voor de door de
gerechtigde werknemer verschuldigde belasting en revisierente ter
zake van belastbare feiten met betrekking tot het overgedragen
pensioen dan wel dat de werknemer zekerheid stelt.
– Dit betekent dat deze twee voorwaarden niet langer gesteld zullen
worden voor een internationale individuele waardeoverdracht van
pensioenen.
Overigens blijven voor mobiele werknemers wel de andere voorwaarden
die gelden voor een internationale waardeoverdracht van pensioenen van
kracht.8 Het gaat dan onder andere om de voorwaarde dat de inspecteur
7

Het gaat hier dus om situaties waarvoor de voorwaarden gelden van bijlage IV van het Besluit
van 9 oktober 2015, DGB 2015/7010M, Stcrt. 27 oktober 2015, nr. 36798.
8
Bijlage IV van het besluit van 9 oktober 2015, DGB 2015/7010M, Stcrt. 27 oktober 2015,
nr. 36798.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 043, nr. 629

3

van de Belastingdienst een akkoordverklaring moet afgeven voor de
internationale waardeoverdracht, dat sprake moet zijn van een substantiële dienstbetrekking in het buitenland en dat sprake moet zijn van een in
het betreffende land gebruikelijke pensioenregeling bij de nieuwe
werkgever.
De arresten zien niet op situaties zoals internationale waardeoverdrachten
van pensioenen van directeur-grootaandeelhouders met een eigenbeheerlichaam die dat eigenbeheerlichaam willen verplaatsen naar het
buitenland, op gepensioneerden die hun pensioen wensen over te dragen
naar het buitenland of op waardeoverdrachten naar buiten de
EU/EER/Zwitserland.
De arresten hebben geen impact op bestaande heffingsrechten voor
Nederland onder de nationale (fiscale) wetgeving en de belastingverdragen. Als in het belastingverdrag de heffing over de afkoop van
pensioenen aan Nederland is toegewezen dan blijft dit het geval. Ook de
mogelijkheid voor Nederland om een conserverende aanslag op te leggen
bij een internationale waardeoverdracht van pensioenen wijzigt niet door
deze arresten.
De arresten hebben wel tot gevolg dat het voor mobiele werknemers
binnen de EU/EER/Zwitserland eenvoudiger wordt om een internationale
waardeoverdracht van pensioenen te realiseren. De voorwaarde dat de
afkoopmogelijkheden in het buitenland niet ruimer mogen zijn dan in
Nederland mag niet meer worden gesteld. Ook mag er geen aansprakelijkheidsstelling van de buitenlandse pensioenuitvoerder of zekerheidsstelling van de werknemer meer worden gevraagd. Dit kan mogelijk leiden
tot situaties waarbij routes worden gezocht om pensioenen over te dragen
naar het buitenland en deze daar tegen gunstige fiscale condities af te
kopen (en dan al dan niet weer terug te keren naar Nederland). Om dit
soort potentiële onwenselijke routes tegen te gaan zal de Belastingdienst
monitoren naar welke landen waardeoverdrachten plaatsvinden, om
hoeveel waardeoverdrachten dit gaat en om welke kapitalen het gaat.
De arresten hebben vooralsnog geen budgettaire gevolgen, aangezien de
heffingsrechten van Nederland in principe niet geraakt worden zoals
hiervoor aangegeven. Mocht blijken dat er toch routes ontstaan om
pensioenen af te kopen in het buitenland (en dan al dan niet weer terug te
keren naar Nederland), dan kan dit potentieel wel budgettaire impact
hebben. Dit is vooral afhankelijk van de uitvoeringsmogelijkheden voor de
Belastingdienst om dergelijke constructies te bestrijden met bijvoorbeeld
het opleggen en invorderen van conserverende aanslagen.
De opvolging
De arresten hebben directe werking vanaf 16 november jl. en worden door
de Belastingdienst gerespecteerd vanaf die dag. Vanwege de arresten
dienen de Pensioenwet en fiscale wet- en regelgeving aangepast te
worden. Het kabinet zal deze aanpassingen in gang zetten. De komende
tijd wordt nader bezien in welk (wetgevings)traject deze wijzigingen mee
kunnen lopen.
De Staatssecretaris van Financiën,
M.L.A. van Rij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 043, nr. 629

4