Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

25 928

Navo helikopterproject NH-90

Nr. 49

BRIEF VAN DE MINISTER VAN DEFENSIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 13 oktober 2011
INLEIDING
Hierbij bied ik u de elfde jaarrapportage aan van het helikopterproject
NH-90. Het betreft een Europees samenwerkingsproject voor de ontwikkeling en productie van een middelzware helikopter in een variant voor
maritieme operaties (de NATO Frigate Helicopter, NFH) en een variant
voor transporttaken (de Tactical Transport Helicopter, TTH). Nederland
neemt sinds 7 januari 1991 met Duitsland, Frankrijk, en Italië deel aan het
project. Portugal is in 2001 tot het project toegetreden en België volgde in
2007. Deze landen vormen samen de NATO Helicopter Management
Organization (NAHEMO). Namens de NAHEMO-landen voert het uitvoerende agentschap NATO Helicopter Management Agency (NAHEMA) de
onderhandelingen met de industrie. De NAHEMO-landen werken samen
met Australië, Finland, Noorwegen en Zweden die eveneens NH-90helikopters hebben besteld. Deze landen behoren met de NAHEMOlanden tot de NH-90 Community.
De huidige rapportage beslaat ten aanzien van de financiële aspecten de
periode van 1 juli 2010 tot 1 juli 2011. Belangrijke ontwikkelingen na 1 juli
2011 zijn zoveel mogelijk verwerkt. De indeling van deze rapportage is
gelijk aan die van de tiende jaarrapportage (24 november 2010, Kamerstuk
25 928, nr. 46). De rapportage gaat achtereenvolgens in op de omvang van
het project, de voortgang van de ontwikkeling en productie, de exploitatievoorbereiding, de financiën en de risico’s rondom de Nederlandse NH-90
helikopters. Evenals voorgaande jaren wordt gedetailleerde informatie
over het projectbudget en de projectrisico’s aangeboden in een afzonderlijke commercieel vertrouwelijke brief.
Zoals toegezegd in de beantwoording op 22 februari jl. (Kamerstuk 25 928,
nr. 47) van vragen over de tiende jaarrrapportage bevatten de jaarrapportages van dit project voortaan actuele overzichten van gerealiseerde en
geplande leveringen alsmede de internationale verdeling van het
werkaandeel.

kst-25928-49
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 25 928, nr. 49

1

OMVANG VAN HET PROJECT
In 2000 is het contract getekend voor de ontwikkeling en verwerving van
twintig middelzware helikopters voor maritieme operaties, de NATO
Frigate Helicopter (NFH). Als gevolg van de Studie Integrale Helikoptercapaciteit (21 september 2004, Kamerstuk 29 800 X, nr. 3) is de kwalitatieve
behoefte in 2004 gewijzigd in twaalf NFH’s voor diverse maritieme taken
en acht transportversies die geschikt zijn voor tactische transporttaken
vanaf het land en vanaf schepen. Ten behoeve van deze gewijzigde
behoefte is Defensie lang in overleg geweest met de fabrikant NHIndustries over een wijziging van het contract. Dit overleg verliep moeizaam. De
uiteindelijke offerte van NHIndustries was aanzienlijk hoger dan het
beschikbare budget. Defensie zal daarom geen gebruik maken van deze
offerte waardoor NHIndustries alle twintig NH-90’s zal leveren volgens de
specificaties van het contract uit 2000.
Nu het contract niet wordt gewijzigd, heeft Defensie de behoefte herijkt.
De herijking heeft betrekking op de kwalitatieve en kwantitatieve behoefte
aan apparatuur voor de NH-90, maar niet op het totale aantal helikopters.
Defensie zal twintig NH-90 helikopters verwerven die door de inbouw van
apparatuur geschikt zijn te maken voor maritieme taken, transporttaken of
een combinatie daarvan. Er zal geen apart type helikopter voor transporttaken worden aangeschaft terwijl de transportcapaciteit wel wordt
vergroot en de NH-90 flexibeler kan worden ingezet. Verder worden
enkele aanvullende behoeften vervuld voor de gehele NH-90 vloot en
moet Defensie een extra BTW-afdracht doen als gevolg van gewijzigde
Europese wet- en regelgeving. De herijking zal haar beslag krijgen in
aparte contracten met NHIndustries of andere fabrikanten. Een deel van
de modificaties zal door defensiebedrijven worden uitgevoerd. Een en
ander is mogelijk zonder het projectbudget te verhogen. Met mijn brief
van 20 mei 2011 (Kamerstuk 25 928, nr. 48) bent u reeds geïnformeerd
over deze wijzigingen in het project.
Zoals gemeld in de negende jaarrapportage (5 januari 2010, Kamerstuk
25 928, nr. 38) zijn met de fabrikant afspraken gemaakt over de levering
van NFH’s in een tijdelijke uitvoering, de Meaningful Operational Capable
(MOC-)configuratie. Inmiddels hebben de NAHEMO-landen en de
leverancier ook een gezamenlijke configuratie van de Full Operational
Capable (FOC-)helikopters vastgesteld. Over de levering van de FOChelikopters zijn de onderhandelingen nog gaande.
VOORTGANG ONTWIKKELING EN PRODUCTIE
Het kwalificatieprogramma en de integratie van een aantal NFH-missiesystemen, waaronder de radar, zijn nog niet voltooid. Daardoor is ook de
ontwikkelingsfase (Design and Development, D&D) als geheel nog niet
afgelopen. Naar verwachting zal de ontwikkelingsfase in 2013 kunnen
worden beëindigd.
Zoals gemeld in de tiende jaarrapportage en de beantwoording van
schriftelijke vragen daarover zijn er naast de radar ook knelpunten met
betrekking tot de vloer en het gewicht van de helikopter. Voor de
oplossing van deze knelpunten zijn contractueel vastgelegde afspraken
gemaakt.
Als gevolg van de herijking zullen de Nederlandse NH-90 helikopters met
extra apparatuur worden uitgerust. De ontwikkeling en productie van deze
aanpassingen verkeren nog in de beginfase. Het streven is de aanpassingen zoveel mogelijk samen met andere landen uit te voeren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 25 928, nr. 49

2

Eind 2009 is de eerste MOC-helikopter voor acceptatie aangeboden aan
Nederland en dit toestel is op 17 mei 2010 overgedragen aan Defensie.
Hierover is de Kamer geïnformeerd met de brief van 17 mei 2010
(Kamerstuk 25 928, nr. 43). In respectievelijk juli 2010, december 2010 en
april 2011 zijn de tweede, derde en vierde NH-90 in de MOC-configuratie
overgedragen.
De onderstaande tabel geeft de internationale stand van zaken per 1 juli
2011 weer.
Gecontracteerd

Frankrijk
Duitsland
Italië
Nederland
Portugal
België
Subtotaal
NAHEMO
Noorwegen
Finland
Zweden
Spanje1
Griekenland1
Oman1
Australië
Nieuw Zeeland1
Totaal
NH-90

TTH

NFH

Totaal

34
122
70
10
4
240

27
–
46
20
–
4
97

61
122
116
20
10
8
(337)

–
20
18
45
20
20
46
9
418

14
–
–
–
–
–
–

14
20
18
45
20
20
46
9
529

111

Geleverd
TTH

NFH

Totaal

19
15
–

4
–
1
4
–

4
19
16
4

(43)
–
11
6

11
6

4
13

–
–
–
–
–
–

68

9

77

4
13

1
Deze landen zijn momenteel nog geen lid van de NH-90 Community. Spanje en Nieuw Zeeland hebben een verzoek gedaan zich hierbij te kunnen
aansluiten.

Defensie gebruikt de inmiddels geleverde helikopters voor de operationele test en evaluatie, voor de ontwikkeling van opleidingen en procedures en voor de training van het personeel.
In de periode van mei 2010 tot 1 september 2011 is het gebruik van de
MOC-helikopter geëvalueerd. De ervaringen met de helikopter zijn
overwegend positief en de vooruitzichten voor de inzet in een maritieme
omgeving zijn gunstig. Het toestel vliegt gemakkelijk en de ergonomische
aspecten voor de vlieger zijn goed. In overeenstemming met de gestelde
eisen verschilt de NH-90 van de voorganger, de Lynx. De NH-90 is
bijvoorbeeld groter en zwaarder zodat het toestel een grotere vervoerscapaciteit en actieradius heeft. Tijdens het gebruik is bevestigd dat de
radar van de MOC-toestellen beperkingen heeft. Zoals eerder uiteengezet
zal de radar van de FOC-versie worden verbeterd.
Ten slotte zijn bij de acceptatie van de MOC-helikopters enkele onvolkomenheden geconstateerd. Dit is bij de overdracht van een complex
wapensysteem niet ongebruikelijk. Voor zover deze punten inmiddels nog
niet zijn opgelost, zal dat naar verwachting alsnog tijdig gebeuren. De
tekortkomingen die tijdens het gebruik van de MOC-configuratie naar
voren komen, worden hersteld in overeenstemming met het contract, op
grond van een plan van aanpak.
De conclusie van de gebruiksevaluatie is dat de MOC-toestellen in 2012
goed bruikbaar zullen zijn voor Search and Rescue-taken, kustwachttaken
en patiëntenvervoer. In het vervolgtraject zal ook het gebruik van de
NH-90 voor boordtaken aan de orde komen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 25 928, nr. 49

3

PLANNING NFH
De planning die NAHEMA en NHIndustries zijn overeengekomen betreft
de levering aan Nederland van zeven NFH’s in de tijdelijke MOC-configuratie. Hieronder is een tabel weergegeven met daarin het aantal
helikopters van de typen NH-90, AB-412 en Lynx waarover Defensie
volgens planning beschikt tot en met het tweede kwartaal van 2013. Naar
verwachting zullen het vijfde en zesde NH-90 toestel in respectievelijk het
derde en vierde kwartaal van dit jaar voor acceptatie worden aangeboden.
Het laatste MOC-toestel wordt vervolgens begin 2012 verwacht.
Type

2010

Eind
Lynx
AB-412
NFH MOC
NFH FOC2
1
2

12
3
3

2011
(kwartaal)
1

2

3

9
4

4

2012
(kwartaal)
1

2

6

4

1

2

3

0

4

5

1

6
5

3

2013
(kwartaal)

1
7
1

2

3

De laatste Lynx helikopter zal in het derde kwartaal van 2012 uitfaseren.
Momenteel wordt nog onderhandeld over de levering van de FOC-toestellen. Deze gegevens moeten nog bevestigd worden.

Ten opzichte van vorige jaarrapportage is bij de levering van de NH-90»s
een vertraging ontstaan van ongeveer een kwartaal. De vertraging bij de
levering van MOC-toestellen wordt vooral veroorzaakt door de beperkte
capaciteit van de industrie vooral voor de productie. Ook de uitfasering
van de laatste Lynx verschuift met een kwartaal. Hierop wordt later in deze
rapportage ingegaan. NHIndustries verwacht de eerste helikopter in de
uiteindelijke FOC-configuratie in het tweede kwartaal van 2012 aan
Nederland te kunnen aanbieden. Dit betreft dan de achtste NH-90
helikopter in totaal. In de tiende jaarrapportage is gemeld dat de
aanbieding van de FOC-helikopter was voorzien voor het eerste kwartaal
van 2012. Door onder meer een gebrek aan voldoende capaciteit bij de
fabrikant, vooral voor ontwikkeling en kwalificatie, zijn het kwalificatieprogramma en de integratie van een aantal NFH-missiesystemen echter nog
niet voltooid. Hierdoor is de planning aangepast. Het schema zoals
weergegeven in de tabel zal naar verwachting worden voortgezet met de
levering van één helikopter per kwartaal totdat in 2015 het twintigste en
laatste toestel wordt aangeboden.
De vertragingen bij de leveringen hebben kosten veroorzaakt die zullen
worden verrekend via het boetebeding. Deze vertragingkosten worden
momenteel geraamd op € 11,5 miljoen. Over de samenstelling van dit
bedrag bent u geïnformeerd met de brief van 22 februari 2011. Vanwege
de extra vertraging van een kwartaal is weliswaar de huur van Search and
Rescue (SAR-)capaciteit langer nodig, tot midden 2012, maar het
geraamde budget is hiervoor voldoende.
Bij de Nederlandse NH-90’s zijn twee verschillende modificatietrajecten
aan de orde. De zeven toestellen in de tijdelijke MOC-configuratie zullen
worden omgebouwd tot FOC-toestellen. Daarnaast zullen alle twintig
toestellen in het kader van de herijking van de behoefte worden gemodificeerd, zoals beschreven in de brief van 20 mei jl. Momenteel wordt
geïnventariseerd welke werkzaamheden met de beide modificatietrajecten
gemoeid zijn. Omdat tijdens de uitvoering daarvan voldoende helikopters
beschikbaar moeten blijven voor de reguliere taken, wordt het gedetailleerde plan hiervoor opgesteld in overleg met de fabrikant en de
operationele gebruikers. De modificatietrajecten zullen vanaf 2013 worden
uitgevoerd in combinatie met het leverings- en onderhoudsschema en zij
zullen duren tot het einde van het project.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 25 928, nr. 49

4

In 2010 heeft Defensie het «transitieplan NH-90» uitgewerkt. Hierbij zijn de
plannen voor de introductie van de NH-90 afgestemd op de planning van
de MOC-aanpak. Vanaf 2012 zal de NH-90 worden ingezet voor SAR-taken
en kustwachttaken. Aanvankelijk was voorzien dat deze inzet voor
waltaken kon beginnen in het eerste kwartaal van 2012. Als gevolg van het
nog beperkte aantal beschikbare NH-90 toestellen, het nog geringe aantal
opgeleide personeelsleden en de omvang van alle introductie-inspanningen, waaronder de implementatie van het bedrijfsvoeringssysteem
SAP, is een vertraging in de transitieplanning ontstaan van ongeveer een
kwartaal. Naar verwachting kan midden 2012 met de uitvoering van de
eerste waltaken worden begonnen en ten aanzien van de boordtaken is
dat vanaf januari 2013. De laatste Lynx zal naar verwachting blijven
vliegen tot in het derde kwartaal van 2012. De Lynx beschikt hiervoor over
voldoende vlieguren en extra levensverlengend onderhoud is niet nodig.
Gedurende de transitieperiode zal voor de uitvoering van taken tevens
gebruik worden gemaakt van onder meer de Cougar, de AB-412 en
ingehuurde SAR-capaciteit.
EXPLOITATIEVOORBEREIDING
Voor de introductie en het gebruik van de helikopters is de initiële
verwerving van reservedelen, technische publicaties, specifieke gronduitrusting en trainingsmiddelen noodzakelijk. De verwerving is gaande.
De initiële reservedelen van de eerste en tweede tranche worden naar
behoefte gedurende het project afgenomen. Bij de aankoop van deze
reservedelen is gebruikgemaakt van voorlopige prijzen. De Kamer is
geïnformeerd over de voortgang van de definitieve prijsstelling van
reservedelen met de brief van 25 juni 2010 (Kamerstuk 25 928, nr. 45).
Hoewel het onderwerp hoog op de agenda staat van de internationale
overlegfora van NAHEMO, is er op dit gebied verder geen vooruitgang
geboekt.
De logistieke ondersteuning en instandhouding worden voorbereid in
internationale overlegorganen en de gebruikersgroep waarin alle NH-90
gebruikers zitting hebben. De samenwerking heeft tot doel de kosten te
verlagen met handhaving van de beschikbaarheid, risico’s te delen en
ervaringsgegevens uit te wisselen. Ook kunnen de deelnemende landen
problemen bij het gebruik van de helikopter snel en doeltreffend
oplossen. Zo is door de NH-90 landen in overleg met de industrie een
gezamenlijke procedure ontwikkeld voor het onderhoud en de reparatie
van onderdelen. Deze procedure wordt binnenkort als pilot door onder
meer Nederland geëvalueerd.
Nederland en België hebben besloten verdere stappen te zetten op het
gebied van onderhoud. Samen met België wordt het project «Common
Spares Management» opgezet. Het doel van dit project is bij gelijkblijvende kosten een hogere inzetbaarheid van de NH-90 te bereiken door
middel van de pooling van onderdelen. Daarnaast worden de mogelijkheden onderzocht voor het onderhoud van de Belgische NH-90’s en
onderdelen daarvan op het Logistiek Centrum Woensdrecht.
De invoering van de NH-90 bij Defensie is in volle gang. De helikopters
komen te vallen onder het Defensie Helikopter Commando (DHC) maar
ook andere defensieonderdelen zijn bij de NH-90 betrokken. Op meer
plaatsen – de vliegbasis Gilze-Rijen, het maritiem vliegkamp De Kooy, de
onderhoudslocatie te Woensdrecht, de staven binnen het Commando
luchtstrijdkrachten (CLSK) te Breda en Gilze-Rijen, de staf van het
Commando zeestrijdkrachten (CZSK) te Den Helder en de Defensie
Materieel Organisatie in Den Haag – wordt de bedrijfsvoering aangepast

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 25 928, nr. 49

5

aan de nieuwe helikopter. Zoals gesteld in de beleidsbrief Defensie na de
kredietcrisis van 8 april jl. (Kamerstuk 32 733, nr. 1) zal het hoger
onderhoud van helikopters worden geconcentreerd in Woensdrecht. Dit
plan wordt momenteel uitgewerkt in het kader van de reorganisatie van
het CLSK.
Daarnaast worden bij het DHC de bedrijfsprocessen gestandaardiseerd
zodat deze kunnen worden ondersteund met het nieuwe bedrijfsvoeringssysteem SAP. Het project «SAP Migratie Luchtketen Eerste Fase» (SMILE)
als onderdeel van het programma SPEER omvat de invoering van SAP
voor alle luchtwapensystemen. De NH-90 en de Alouette zijn de eerste
luchtwapensystemen die door SAP worden ondersteund. Debasisfunctionaliteiten van SAP voor de bedrijfsvoering van de NH-90 zijn ingevoerd,
maar het is nog niet mogelijk alle logistieke processen voor de NH-90 met
behulp van SAP uit te voeren omdat SAP nog niet in de gehele defensieorganisatie is ingevoerd en omdat nog niet alle functionaliteiten voor het
materieellogistieke gebied beschikbaar zijn. Hierdoor zijn tijdelijke
aanpassingen van de bedrijfsvoering noodzakelijk.
De materieellogistieke ondersteuning kent momenteel knelpunten. In de
eerste fase van het gebruik van een nieuw toestel treden vaker storingen
op dan bij een toestel dat al enige tijd wordt gebruikt. Daarnaast houdt de
leverancier momenteel een beperkte voorraad onderdelen aan. Als het
toestel eenmaal in gebruik is, zullen de knelpunten verdwijnen.
Met de brief van 24 juni 2008 (Kamerstuk 25 928, nr. 29) is de Kamer
geïnformeerd over de verwerving van de Full Mission Flight Trainer
(FMFT). De ontwikkeling van de software en de bouw van de FMFT zijn in
volle gang. In 2011 worden de basisfunctionaliteiten geleverd en in 2012
zijn update’s voorzien waardoor de FMFT aan de contracteisen zal
voldoen.
FINANCIEEL
Het projectbudget bedraagt momenteel € 1 174,9 miljoen (prijspeil 2011),
waarvan tot 1 juli 2011 € 694,1 miljoen is betaald. Ten opzichte van de
tiende jaarrapportage is het projectbudget verhoogd met € 5,4 miljoen als
gevolg van de jaarlijkse prijspeilaanpassing. Daarnaast is de fasering van
de projectreeks aangepast aan het leveringsschema waardoor het
betalingsschema nu doorloopt tot en met 2016. De betalingen aan
NHIndustries zijn gedaan in overeenstemming met de contracten voor
Design and Development en Production Investment/Production, waarbij
rekening is gehouden met de nog niet behaalde mijlpalen.
De boetegelden als gevolg van de vertraagde levering van helikopters zijn
bij de uitgevoerde herijking betrokken. Deze boetegelden bedragen op
grond van het contract met de leverancier naar de huidige stand € 26
miljoen. Zij zullen worden verrekend met diensten die door NHIndustries
worden geleverd in de vorm van modificaties.et totale
In het commercieel vertrouwelijke deel van de rapportage is een overzicht
opgenomen van de verschillende deelbudgetten.1 Ten aanzien van de
deelbudgetten groter dan € 10 miljoen worden de belangrijkste wijzigingen sinds de vorige rapportage hieronder toegelicht.

1

Ter vertrouwelijke inzage, alleen voor de
leden, gelegd bij het Centraal Informatiepunt
Tweede Kamer.

Risicovoorziening. Dit deelbudget is verlaagd doordat in de rapportageperiode voor de volgende zaken een beroep is gedaan op de risicovoorziening:
– additionele kosten voor de softwareontwikkeling van de Full Mission
Flight Trainer (FMFT) zoals beschreven in de tiende jaarrapportage;

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 25 928, nr. 49

6

–
–

extra BTW-afdracht als gevolg van gewijzigde Europese wet- en
regelgeving zoals uiteengezet in de brief van 20 mei jl.;
de verwerving van nieuwe NH-90 helmen. Dit bleek voordeliger te zijn
dan de aanpassing van de bestaande helmen.

Verwerving 20 NFH-helikopters. Dit deelbudget is per saldo verlaagd.
Tegenover een verhoging als gevolg van prijspeilaanpassingen staat een
grotere verlaging door een overheveling naar een ander deelbudget. Het
betreft een deel van het budget dat bestemd was voor tussentijdse
wijzigingen in de helikopterconfiguratie (Engineering Change Proposals).
Als gevolg van de herijking is dit toegewezen aan het deelbudget
«Aanpassing NH-90 contract».
Aanpassing NH-90 contract. Dit deelbudget is per saldo verhoogd. Als
gevolg van de herijking is budget overgeheveld vanuit de deelbudgetten
«Verwerving 20 NFH-helikopters» en «government furnished equipment».
Een verlaging van het deelbudget heeft betrekking op de gebudgetteerde
BTW-afdracht voor reserveonderdelen. Deze BTW-afdracht wordt
overgeheveld naar het deelbudget «Initial In Service Support».
Zoals vermeld in de paragraaf «omvang van het project» is het project
herijkt door een wijziging van de behoefte en daarnaast een aanvullende
behoefte voor de hele NH-90 vloot. Met de wijziging van de behoefte is
een bedrag gemoeid van € 50 miljoen tot € 100 miljoen (prijspeil 2011,
inclusief BTW). Met de aanvullende behoefte is een bedrag gemoeid van
minder dan € 25 miljoen (prijspeil 2011, inclusief BTW). Deze behoeften
worden gefinancierd uit het deelbudget «Aanpassing NH-90 contract».
Initial In Service Support. Dit deelbudget is verhoogd vanwege de
extra BTW-afdracht als gevolg van Europese regelgeving en de prijspeilaanpassing. Ook worden de additionele kosten voor de Full Mission
Flight Trainer (FMFT) en de verwerving van de helmen ten laste van dit
deelbudget gebracht. Tenslotte is het budget voor de BTW-afdracht voor
reserveonderdelen overgeheveld vanuit het deelbudget «aanpassing
NH90 contract».
Werkaandeel
De ministeries van Defensie en van Economische Zaken, Landbouw en
Innovatie vragen bij de fabrikant voortdurend aandacht voor de positie
van het Nederlandse bedrijfsleven. Aangezien de werkverdeling die
voortkomt uit de in het jaar 2000 gesloten productieovereenkomst al
grotendeels is vastgelegd, is het huidige werkaandeel voor Nederlandse
bedrijven nagenoeg onveranderd. Dit aandeel is € 113 miljoen lager dan
was afgesproken met de andere NAHEMO-landen en NHIndustries. Een
grote herverdeling van dit werk wordt in deze fase van het project niet
voorzien omdat dit zou leiden tot hogere kosten en meer vertragingen.
De onderstaande tabel geeft de huidige verdeling weer van het werkaandeel tussen de industrieën van de verschillende NAHEMO-landen. Het
uitgangspunt daarbij is de totale voorgenomen productie voor NAHEMOlanden van 605 toestellen. Ondanks voortdurende druk van de Nederlandse overheid en industrie is deze verdeling nagenoeg niet veranderd
ten opzichte van de vorige rapportage. Uit deze tabel blijkt dat het huidige
werkaandeel (4,4 procent) weliswaar hoger is dan het percentage
voorgenomen af te nemen toestellen (3,3 procent) maar lager is dan het
afgesproken aandeel (5,5 procent). Dit verschil tussen het afgesproken
werkaandeel en het huidige werkaandeel komt zoals vermeld overeen met
een bedrag van € 113 miljoen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 25 928, nr. 49

7

Land

Voorgenomen
afname aantal
toestellen

Voorgenomen
afname (in % van
totaal aantal
toestellen)

Aanvankelijk
afgesproken
werkaandeel (in %)

Huidig werkaandeel
(in %)

Huidig werkaandeel in
€ miljoen

Frankrijk
Duitsland
Italië
Nederland
Portugal

160
219
196
20
10

26,45
36,20
32,40
3,31
1,65

30,85
30,85
31,60
5,50
1,20

37,05
28,12
29,22
4,40
1,20

3 822
2 900
3 014
454
124

Totaal

605

100

100

100

10 314

Het beeld van de Nederlandse werkgelegenheid is echter gunstiger dan
het hierboven genoemde verschil. Naast het werkaandeel in de productieovereenkomst krijgen Nederlandse bedrijven mede als gevolg van hun
grotere naambekendheid ook andere opdrachten en nemen zij deel aan de
productie van helikopters voor landen buiten NAHEMO. Over de berekeningsmethodiek en de nieuwe opdrachten heb ik u eerder geïnformeerd
met de brief van 22 februari jl. Deze nieuwe opdrachten vallen voor een
groot deel buiten de afspraken over de werkverdeling in het productiecontract en komen daardoor niet naar voren in de genoemde cijfers over het
werkaandeel.
Het reguliere Nederlandse compensatiebeleid is van toepassing op de
verwervingen buiten het productiecontract met NHIndustries, zoals de Full
Mission Flight Trainer (FMFT) en het Missie Planning en Analyse Systeem
(MPAS). Tijdens het algemeen overleg van 23 april jl. heb ik toegezegd de
vraag over de stand van zaken van de compensatie van alle defensiematerieelprojecten door te geleiden naar de minister van Economische Zaken,
Landbouw en Innovatie. De Kamer is hierover inmiddels geïnformeerd
met de brief «Compensatiebeleid aanschaf defensiematerieel in het
buitenland» van 1 juli 2011 (Kamerstuk 26 231, nr. 20 en 21).
Fokker zal een deel van de logistiekeen technische ondersteuning van de
NH-90 leveren. In samenwerking met de stichting Nederlandse Industrie
voor Defensie en Veiligheid (NIDV) onderzoekt Defensie of de Nederlandse
industriële participatie tijdens de instandhoudingsfase verder kan worden
vergroot. Verschillende vormen van samenwerking worden hierbij
bekeken.
GERELATEERDE PROJECTEN
Aan het helikopterproject NH-90 zijn onder meer gerelateerd de projecten
Patrouilleschepen, Instandhoudingsprogramma M-fregatten, Verwerving
Joint logistiek ondersteuningsschip (JSS), Luchtverdedigings- en
Commandofregatten en Modernisering van navigatiesystemen.
RISICO’S
De bijgaande commercieel vertrouwelijke brief bevat een overzicht van de
voorziene risico’s, de beheersmaatregelen en de gevolgen van de risico’s
voor het budget. De significante risico’s (gemiddeld en hoog) betreffen de
tijdige levering van de FOC-helikopter, de beschikbaarheid van reserveonderdelen, de gevolgen van de invoering van het bedrijfsvoeringssysteem
SAP, logistieke kosten als gevolg van aanpassingen van de configuratie en
de gewijzigde behoefte en een mogelijke prijsstijging van de reservedelen. Deze risico’s beïnvloeden de transitie van de Lynx naar een volledig
operationeel gebruik van de NH-90. In de paragrafen «Planning NFH» en
«Exploitatievoorbereiding» zijn de maatregelen beschreven om deze
risico’s zoveel mogelijk te beperken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 25 928, nr. 49

8

Als gevolg van de herijking en de gewijzigde verwervingsaanpak zijn
risico’s gewijzigd. Enkele oude risico’s, zoals dat van een kostenoverschrijding voor de transportversie van de NFH, zijn verdwenen, maar er
zijn ook nieuwe risico’s ontstaan, zoals de vertraagde realisatie en
kostenoverschrijdingen van de modificaties die voortkomen uit de
gewijzigde behoefte. Het geheel aan financiële risico’s is met de herijking
echter afgenomen. Deze kunnen worden afgedekt met de resterende
risicovoorziening.
TEN SLOTTE
De rapportageperiode heeft vooral in het teken gestaan van de levering
van de eerste toestellen in een tijdelijke configuratie, de MOC. Doordat de
NH-90 in de MOC-configuratie kan worden gebruikt voor initiële opleidingen en training worden de gevolgen van de eerder opgelopen vertragingen beperkt. Daarnaast is het door de inzet van de NH-90 mogelijk het
gebruik van de helikopter en de logistieke ondersteuning te evalueren. Ten
slotte is het personeel van Defensie volop bezig met de voorbereiding op
de taken van de NH-90.
De minister van Defensie,
J. S. J. Hillen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 25 928, nr. 49

9