How can we use phosphorus more efficiently and create opportunities for recycling?
Name
Institution
Sector
Sub-Sector

Q01

The Netherlands
Authority
Water

Agriculture

Recyci ing

Bent u van mening dat de vraagstukken inzake voorzieningszekerheid voor de EU t.a.v.
fosfaaterts reden zijn voor bezorgdheid? Zo ja, wat moet er gebeuren om de producerende
landen te betrekken om deze vraagstukken aan te pakken?
Er is zeker reden voor bezorgdheid voor de EU in verband met geopolitieke, ecologische
en economische risico’s. Niet zozeer uitputting, maar instabiliteit in de producerende
landen, de volatiliteit van prijzen, competing claims voor water, en verontreiniging van
fosfaaterts met zware metalen manen tot bezorgdheid. Prijzen voor grondstoffen
waaronder mest- kunnen fors toenemen of volatiel worden met alle gevolgen van dien
voor de voedselprijzen. Om die reden moeten maatregelen niet alleen gericht zijn op
producerende landen maar met name ook op consumerende landen gericht op
vermindering van import via hergebruik. Hergebruik (cradle to cradle) van de steeds
schaarser wordende grondstoffen zoals fosfaat! staat hoog op de politieke agenda, zie
ook het door NL gesloten fosfaatketenakkoord met LTO (2011, november..)
—

,

,

Een inclusieve strategie is altijd goed voor EU, primaire en secundaire markten zullen
namelijk naast elkaar blijven bestaan. Secundair fosfaat zal naar verwachting in de
komende decennia niet de volledige behoefte aan fosfaat kunnen opvangen. Het gaat dus
ook over de kwaliteit en de duurzaamheid van mijnbouw, stabilisering van de
wereldmarkt voor fosfaat(erts). Het gaat over over resource efficiency en raw materials
policy.
De Nederlandse overheid heeft in het kader van het ketenakkoord Fosfaat The Hague
Centre for Strategic Studies (HCSS) een studie naar de risico’s en kansen van de globale
fosfaatmarkt (HCSS studie 17 1 12 12). HCSS beveelt aan in Europa in te zetten op
zuiniger gebruik, meer recycling en een inclusieve strategie richting producerende landen
(gericht op wederkerigheid). Deze drievoudige benadering waarbij de meeste inzet
gepleegd wordt op de eerste twee aspecten zou Nederland het meest aanspreken.
002

Is het beeld dat geschetst wordt van vraag en aanbod in de Consultatieve Mededeling (2.3)
accuraat? Wat zou de EU kunnen doen om de voorzieningsrisicos te beperken via
bijvoorbeeld de bevordering van duurzame mijnbouw of het gebruik van nieuwe
mijnbouwtechnologieën?
De cijfers omtrent de reserves zijn onderhevig aan wetenschappelijk debat. Bovendien
kan de voorzieningszekerheid ook in het gedrang komen als instabiliteit in de
producerende landen toeneemt en de aanvoer wordt onderbroken. De EU heeft belang bij
transparantie en onafhankelijke monitoring. Vraagontwikkeling kent veel onzekerheden
zoals;
ontwikkeling wereldeconomie,
•
voedsel-water-energie nexus,
•
1

landbouw en voedselbeleid buiten de EU.
De voorzieningsgraad is de balans tussen de import van fosfaat (in primair fosfaat en
grondstoffen) en het efficiënt (her)gebruik van fosfaat. Om de geopolitieke
afhankelijkheid te verminderen moet de EU zich richten op een efficiënter gebruik,
waardoor er minder fosfaat verloren gaat en er minder fosfaat geïmporteerd hoeft te
worden. Daarnaast ook op een inclusieve strategie, reciprociteit, stabiliserende
samenwerking met producerende landen. Een voorbeeld hiervan is een
vrijhandelsakkoord met Marokko.
Om de verontreiniging aan te pakken zal de EU zich in dat kader kunnen richten op het
leveren van een wetenschappelijke en commerciële bijdrage aan sustainable mining, en
het verminderen van de kwetsbaarheid van het watergebruik (competing claims).
Bent u van mening dat voldoende, transparante en betrouwbare informatie over vraag en
aanbod van fosfaaterts en meststoffen op de wereldmarkt beschikbaar is? Zo nee, wat zou
de beste manier zijn om transparantere en meer betrouwbare informatie op EU- en op
wereldniveau te verkrijgen?
Gelet op wetenschappelijke discussie over wereldvoorraden, reserves en reserve basis is
hier niet voldoende onafhankelijke informatie voorhanden. Hierbij verwijzen we naar de
discussie door International Fertilizer Development Center (IFDC) en US Geological
Survey ( USGS). Uitputting is minder relevant dan de vraag of het aanbod de vraag kan
bijhouden, daarom is het belangrijk om de vinger aan de pols te houden.
Om de volatiliteit te beperken kan de EU werken aan transparantie op de wereldmarkt.
Europa kan bijvoorbeeld werken aan oprichting (door FAO) van een Internationaal
Grondstoffen Agentschap (analoog aan IEA). Deze grondstoffen-IEA zou voor voldoende
transparante en betrouwbare informatie kunnen zorgen.
004

Q05

Hoe moeten we het aan het fosfaatgebruik in de EU gekoppelde risico van
bodemverontreiniging aanpakken?
Het risico van de bodemverontreiniging is een risico voor de volksgezondheid. Strenge en
heldere normen tav zware metalen, m.n. cadmium en uranium zijn gewenst op Eu niveau.
Ditzelfde geldt voor het gebruik en handel in secundair fosfaat, al zijn hier de risico’s
anders (bv. Koper en Zink of pathogenen). Er zullen met de (kunstmest-) industrie een
helder tijdspad moet worden afgesproken, zodat deze zich kan voorbereiden op de nieuwe
(strengere) normen. Fosfaatgebruiksnormen zouden maximaal op evenwichtsniveau
moeten liggen (aanvoer = afvoer) om bodem- en waterverontreiniging zoveel als mogelijk
te voorkomen.
Welke technologieën bieden de grootste kansen om duurzaam gebruik van fosfaat te
verbeteren? Welke kosten en voordelen brengen deze mee?
Met betrekking tot de beschikbaarheid van technieken wil Nederland de drievoudige
aanpak van dit onderwerp onderstrepen: efficiënter gebruik, meer recycling en schone
import. Deze drie aspecten hebben technieken nodig die in overleg met de sector
ontwikkeld en uitgerold dienen te worden.
Allereerst efficiënter gebruik. Het gebruik van meststoffen op het agrarisch bedrijf kan
efficiënter en met minder verliezen door ontwikkeling van precisiebemesting, waardoor
meststoffen in de nabijheid van de groeiende planten wordt toegediend. Dit niet alleen

voor kunstmestproducten, maar ook voor organische meststoffen als dierlijke mest.
Daarnaast de datakoppeling van satellietbeelden van (delen van) percelen met GPS
technieken, zodat bemestingsadviezen locatiespecifiek worden en niet op bedrijfsniveau
worden gemaakt. Tenslotte doorontwikkeling van de klimaatmodellen die
weersomstandigheden koppelen met groeicurves van de plant, zodat bemesting op het
juiste moment toegediend kan worden.
Ten tweede (meer) recycling. Fosfaat kan worden teruggewonnen uit grondstoffen voor
diervoeder en humane voeding, voordat ze het productieproces in gaan, maar ook
reststromen als dierlijke mest, afvalwater, organisch afval van VGI-bedrijven en
consumenten. Er zijn diverse technologieën beschikbaar; zoals
•
neerslag in fosfaatzouten (struvieten)
vergisten,
•
vergassen,
•
•
elektrolyse,
•
drogen,
•
verbranden
Daarbij kan regelmatig gekozen worden voor centrale en decentrale technologieën.,
afhankelijk van de technologische en markttechnische omstandigheden. Ook wil
Nederland meer onderzoek doen naar de mogelijkheden om fosfaatrijke
onderwaterbodem te kunnen saneren.
Als overheid kiezen we niet tussen technologiën, marktpartijen moeten dat doen. De
overheid stelt heldere randvoorwaarden op het gebied van risico’s voor volksgezondheid
en milieu. De EU zou de meest milieuvriendelijke technieken moeten bevorderen.
De EU zou zich daarom moeten richten op een multistakeholder aanpak. Dat betekent
bedrijven en kennisinstellingen laten samenwerken. Voor de ontwikkeling van een
duurzame markt voor gerecycled fosfaat is het van belang om de vraag van de
eindgebruikers voorop te stellen, bv. in de akkerbouw of in de levensmiddelen industrie.
Oftewel Nederland pleit voor een meer vraaggestuurde dan aanbodgestuurde aanpak.
Daar waar er sprake is van (onbedoelde c.q. ongewenste) belemmerende regelgeving ligt
er een taak bij Cie en nationale overheden om die belemmeringen op te heffen. Hierbij is
een ketenbenadering essentieel, de keten van fosfaatrecycling is lang waarbij ook de
watersector en diervoedersector betrokken zijn. Een aanpak die georganiseerd wordt
vanuit business cases heeft voordelen, waarbij verschillende financieringsmogelijkheden
(in de keten, verschillende soorten financiers) mogelijk zijn. Kostenbesparing bij
bijvoorbeeld rioolzuiveringsinstallaties die Bio-P-installaties hebben, en daardoor kosten
besparen met fosfaatterugwinning (door het voorkomen spontane struvietvorming) is een
goed voorbeeld hoe dergelijke businesscases kunnen werken.

006

Tenslotte zullen technieken voor het mijnen van schoon primair fosfaat noodzakelijk zijn.
Er wordt momenteel gewerkt aan decadminering-technieken, maar deze moeten verder
worden dooi-ontwikkelt om ze kostenefficiënt in te zetten.
Welke soort onderzoeken en innovaties zou de EU moeten ondersteunen t.a.v. duurzaam
fosfaat gebruik?
Cruciaal is dat in Europa een klimaat ontstaat waarin er zuinig met fosfaat wordt
omgegaan en het normaal is dat gerecycled fosfaat als grondstof/meststof wordt gezien
en toegepast. Daarvoor is bewustzijn en draagvlak noodzakelijk en is het de uitdaging om
met het opgebouwde netwerk van Europese bedrijven, kennisinstellingen, NGO’s en
overheden meer innovatiekracht te ontwikkelen om het fosfaatvraagstuk samen op te

lossen.
De EU zou tav. duurzaam fosfaat gebruik in ieder geval meer vraaggestuurd onderzoek
moeten ondersteunen waarbij aangesloten wordt bij de behoefte van het bedrijfsleven.
Dat is onderzoek dat is gericht op;
• toepassing door eindgebruikers,
• kwal iteitsverbeteri ng & efficiency verwerki ngstechnologieën,
• marktontwikkeling,
• faciliteren van demonstratieprojecten voor de productie en gebruik van nieuwe
meststoffen uit gerecycled fosfaat,
• nieuwe kostenefficiënte technieken voor (decentrale) winning van fosfaat bij de
diervoederindustrie, rioolzuiveringsinstallaties of op het boerenbedrijf,
• milieu-impact van nieuwe technologieën ( LCA’s, B-MFA (material flow analysis)),
en
• P-efficiency onderzoek.
Ook ziet Nederland graag de mogelijkheden onderzocht voor de introductie van labelling
concepten (groene fosfor).

Q07

Het zou goed zijn als Lidstaten nationale kennisagenda’s ontwikkelen die op EU niveau op
elkaar worden afgestemd.
Bent u van mening dat de beschikbare informatie over de efficiëntie van fosfaatgebruik en
het gebruik van gerecycled fosfaat in de landbouw toereikend is? Indien nee, welke verdere
statistische informatie zou er nodig kunnen zijn?
Nederland is van mening dat de beschikbare informatie over de efficiëntie van
fosfaatgebruik en het gebruik van gerecycled fosfaat in de landbouw beter kan.
Er is een redelijk inzicht in de fosfaatstromen die Europa binnenkomen (via
kunstmestgrondstoffen en grondstoffen voor diervoeder en humane voeding). Echter er is
beperkt inzicht in de fosfaatstromen binnen Europa tussen de verschillende sectoren en
landen. Er is nauwelijks inzicht in het secundair gebruik van fosfaat. In Nederland wordt
gewerkt aan een monitoringssystematiek, maar het zou nuttig zijn om een dergelijk
aanpak EU-breed in te zetten, omdat er ook veel fosfaatstromen over de grenzen van de
buurlanden gaan.
Nederland heeft goede ervaringen met het monitoren van de fosfaatgehaltes in
diervoeder. Een aantal jaar terug is er in een convenant tussen het agrobedrijfsleven en
de diervoederindustrie afgesproken dit gehalte te reduceren met gevolg dat de
fosfaatproductie in dierlijke mest de laatste jaren aanmerkelijk is gedaald.

008

Er bestaan tussen EU lidstaten grote verschillen in de veronderstelde mest-P productie
van dieren, mede veroorzaakt door verschil in voer. Zonder betere informatie hierover is
de P input per ha landbouwgrond niet te becijferen en bijgevoig ook de
benuttingefficiëntie niet.
Hoe kan het European Innovation Partnership on ‘agricultural productivity and sustainability’
helpen om duurzaam gebruik van fosfaat te bevorderen?
Nederland heeft als doel om, samen met partijen, kennis en innovatie gericht op
versterking van de Europese markt voor gerecycled fosfaat te stimuleren. De European
Innovation Partnership (EIP) on ‘agricultural productivity and sustainability’ EIP Raw

Materials, en EIP Water kunnen helpen om duurzaam gebruik van fosfor te bevorderen
door een brede aanpak.Zodat het fosfaatvraagstuk ook daar hoger op de agenda komt te
staan.
Een grote bijdrage zit vooral in termen van demonstratieprojecten en platformvorming
(cross-secotrale en cross-nationale partnerships) die fosfaatoverschot en tekort verdeling
binnen EU samenbrengen, etc.

009

Daarnaast zou het thema van fosfaatrecylcing wellicht ook in het Gemeenschappelijk
Landbouwbeleid (GLB) op genomen kunnen worden. Om op deze wijze de praktijkrijpe
technieken op het boerenbedrijf te stimuleren.
Wat kunnen we doen om tot een verhoogde productiviteit van mestverwerking te komen in
gebieden waar een overschot bestaat en om het gebruik van verwerkte mest buiten deze
gebieden te stimuleren?
In Nederland wordt er aanzienlijk meer fosfaat geproduceerd dan verantwoord
op de Nederlandse landbouwgrond geplaatst kan worden. Nederland voert
daarom een, verplichte mestverwerking voor agrarisch ondernemers in. Deze
ondernemers zijn verplicht (een deel) van de mest die zij niet op het eigen bedrijf kunnen
plaatsen aan te bieden aan een verwerker, die dit buiten de Nederlandse landbouw
plaatst. Deze systematiek zorgt voor een gezamenlijke verantwoordelijkheid van het
agrobedrijfsieven voor het milieu en de ontwikkeling van mestverwerking.
Het is van belang dat producten uit mestverwerking, die hoogwaardig zijn en dezelfde
eigenschappen (werkingscoëfficiënt, lage emissies naar milieu bij gebruik) hebben als
kunstmest ook zo gewaardeerd worden. Momenteel is er EU-wetgeving die dergelijke
initiatieven tegenhoudt en zo ook de ontwikkeling van het duurzaam gebruik in de weg
staat. Daarom is ook van belang de kwaliteit van mestverwerkingsproducten
verder te verbeteren zodat de EU-wetgeving eenvoudig kan worden aangepast.

Q10

Om ook het gebruik van verwerkte mest buiten deze gebieden te stimuleren, is een level
playing field met eenduidige criteria in Europa om secundaire meststoffen te verhandelen,
mcl labels voor de gewenste transparantie, belangrijk. Daarnaast is van belang
mestverwerking goed te definiëren, zodat dit daadwerkelijk leidt tot minder of geen
mestoverschot. Er zijn immers vele vormen van mestverwerking en die dragen niet
allemaal bij tot dit doel.
Wat kunnen we doen om de terugwinning van fosfaat uit voedselafval en ander biologisch
afbreekbaar afval te verbeteren?
Om de terugwinning van fosfaat uit voedselafval en ander biologisch afbreekbaar afval te
verbeteren kunnen we beginnen met een stortverbod van deze afvaistromen in Europa.
Op dit moment is hergebruik van deze stromen lastig, we moeten voorkomen dat het niet
meer hergebruikt kan worden. Ook is verplichte scheiding van organisch en ander afval,
ook op openbare plekken een mogelijke route.
We kunnen afspraken maken met afvalproducerende partijen om fosfaathoudend afval te
recyclen ipv gemengd te verbranden (itt wetgeving vooraf zoals in D en CH)). Daarbij is
de door Nederland geprefereerde route: eerst aanmoedigen, dan pas normen stellen.
Het verminderen van het fosfaatoverschot in mest in Nederland is van belang om ruimte
te scheijijen voor gebruik van teruggewonnen fosfaat. Dit concurreert immers met

011

fosfaathoudende mest.
Moet terugwinning van fosfaat uit afvalwater verplicht gesteld of gestimuleerd worden?
Welke maatregelen kunnen we treffen om zuiveringsslib en biologisch afbreekbaar afval
beter beschikbaar en geschikter te maken voor de akkerbouw?
In Nederland wordt geen slib gestort. Slibverbranding komt wel voor. Door alleen de
verwerking van slib door monoverbranding toe te staan kan een aanzienlijk deel van de
fosfaat worden teruggewonnen. Terugwinning voorafgaand aan de waterzuivering
gebeurd ook, maar ook beperkte schaal.. Nederland twijfelt of het noodzakelijk is om dit
wettelijk vast te leggen of dat partijen hier vrijwillig toe kunnen overgaan. De kans is
groot dat dit laatste in NL succesvol zal zijn, als er marktperspectieven voor de
verwerkingsproducten gecreëerd worden. Als overwogen wordt om terugwinning van
fosfaat uit afvalwater in EU verband te reguleren, dan dient de administratieve lastendruk
zoveel mogelijk beperkt te worden.
Als overheid moeten er heldere randvoorwaarden gesteld worden voor het gebruik van
zuiveringsslib en organische reststromen met betrekking tot het maximale gehalte aan
zware metalen, organische microverbindingen, pathogenen en eventuele medicijnresten.
Op dit laatste punt zou in eerste instantie meer onderzoek verricht moeten worden.
Daarbij is het ook van belang te onderzoeken welke vorm van verwerking het meest

012

milieuvriendelijk is.
Zijn er nog andere belanprijke onderwerpen die zouden moeten worden behandeld?
Investeer in samenwerking in de ‘triple helix’, over sectorgrenzen van landbouw, water
en chemie heen. Breng als overheden maatschappelijke en sectorpartijen bij elkaar in
een multistakeholder approach, stimuleer platformvorming en organiseer tevens
bijeenkomsten op Europees niveau om de bewustwording over het fosfaatvraagstuk te
vergroten.
2. Ondersteun daarbij het European Sustainable Phosphorus Platform om het netwerk van
Europese koplopers in bedrijven, kennisinstellingen, NGO’s en overheden te versterken.
3. Denk niet alleen aan de landbouw en de watersector, maar betrek ook de
voedingsmiddelen en de chemische industrie.
4. Stimuleer het debat over duurzame financiering, door bedrijven te verbinden met
diverse soorten financiers, van banken tot pensioenfondsen en private equity.
5. Naast ontwikkeling van een Europese markt voor hernieuwbaar fosfaat, zou ook ingezet
moeten worden op de samenwerking met fosfaaterts producerende landen in een
wederkerige relatie (win-win), waarbij wij vanuit Europa onze kennis, maar ook onze
expertise bij bedrijven kunnen verwaarden (export en ontwikkelingssamenwerking).
6. Voor de geopolitieke positie van de EU is het cruciaal dat fosfor als kritisch materiaal
erkend wordt op de lijst van het Raw Materials Initiative.
7. Het zou goed zijn als het fosfaatvraagstuk hoger op de agenda komt van Horizon 2020.
8. Het is de Nederlandse inzet om ook oplossingen te zoeken buiten Europa. Enerzijds om
een stabiele markt voor gerecycled fosfaat te ontwikkelen naast een duurzame markt
voor primair fosfaat. Anderzijds om onze kennis, ervaring en ondernemerschap elders
in te zetten om ook daar de fosfaatkringloop zoveel mogelijk te sluiten.
9. Nederland wil in de komende maanden struviet uit afvalwater en rioolwaterzuivering
onder voorwaarden toestaan als herwonnen fosfaatmeststof. Nederland heeft hiervoor
onderzoek laten uitvoeren naar verscheidene struvietvormen door een commissie van
deskundigen. Dit onderzoek is ook van anderen beschikbaar. Het is de Nederlandse
inzet om deze struvieten als anorganische meststof in de meststoffenverordening te
plaatsen.
10. De herziening van de meststoffenverordening biedt kansen om het hergebruik van
reststromen beter mogelijk te maken. Hiervoor is het nodig een geharmoniseerd kader
voor risicoafweging voor milieurisico’s van meststoffen te introduceren.
1.