Factsheet CONCENTRATIE IN INTERNATIONALE
VOEDSELMARKTEN
Deze factsheet is tot stand gekomen in het kader van de samenwerking van de Tweede Kamer met De
Jonge Akademie, de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW), de Nederlandse
Federatie van Universitair Medische Centra (NFU), de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk
Onderzoek (NWO), TNO en de Vereniging Universiteiten van Nederland (UNL).

1 februari 2023

Auteur: dr. Lia van Wesenbeeck, directeur Amsterdam Centre for World Food
Studies, Vrije Universiteit Amsterdam

1. Samenvatting
Verschillende delen van belangrijke landbouwketens zijn sterk geconcentreerd, en er is
ook sprake van verticale integratie langs de keten. Dit kan voor de mondiale
voedselzekerheid leiden tot een te grote afhankelijkheid van een klein aantal private
spelers. Nederland kan de afhankelijkheid verminderen door in te zetten op biologische
landbouw; door internationaal te pleiten voor regulering van multinationale
ondernemingen en voor certificering; door publiek gefinancierde R&D te steunen, en door
druk uit te oefenen op bedrijven en banken binnen de keten. Kortom: een combinatie van
specifieke landbouwkennis en een bredere benadering van de keten als geheel.

2. Inleiding
De globalisering van voedselsystemen leidt tot grote veranderingen in voedselketens. Eén
van de zorgen die hiermee gepaard gaan is de toenemende concentratie van marktmacht
in delen van de ketens. De vraag is of lokale en mondiale voedselzekerheid niet te
afhankelijk wordt van een klein aantal grote private spelers.

3. Centrale vraagstelling
De centrale vraag luidt: is het wenselijk en mogelijk om verandering aan te brengen in de
huidige marktconcentratie op belangrijke voedselmarkten? Om deze vraag te
beantwoorden gaat deze notitie in op de volgende deelvragen, waarbij het streven naar
beknoptheid leidt tot vereenvoudigingen; niet alle aspecten van de vraag kunnen worden
behandeld.
(1)
Wat is de mate van marktconcentratie in enkele belangrijke ketens?
(2)
Welke rol spelen financiële instellingen hierbij?
(3)
Bedreigt deze concentratie de mondiale voedselzekerheid?
(4)
Welke aanknopingspunten zijn er voor Nederland om invloed uit te oefenen op de
marktmacht?
(5)
Kan Nederlandse kennis en kunde bijdragen aan mondiale voedselzekerheid?

Factsheet Concentratie in internationale voedselmarkten

pagina 2 | 8

4. Analyse
Een analyse van markconcentratie kan niet zonder een beschrijving van de keten waarin
deze markt is ingebed. Binnen een keten kunnen verschillende “bottlenecks” zijn waar
een beperkt aantal bedrijven domineren, naast gedeelten waar veel aanbieders en
vragers zijn. Gegeven de gewenste beknoptheid beperkt deze notitie zich tot twee
ketens: tarwe (vanwege de recente schokken en het directe belang als voedsel) en soja
(vanwege het belang als veevoer). Voor andere ketens worden van deze twee ketens
algemenere conclusies afgeleid. Voor elk van beide ketens geldt dat er vier verschillende
fases zijn waarin concentratie een rol kan spelen. De ketens en hun omgeving hebben
veel gemeen. Verschillen zitten in de verwerking van de ruwe producten en in de
omgeving: voor tarwe spelen futuresmarkten en voedselhulp een belangrijkere rol dan
voor soja. Een bijzondere karakteristiek van de sojaketen is de verdeling in genetisch
gemodificeerde (GM) en niet-genetische gemodificeerde (non-GM-)soja.

Figuur 1 Keten voor tarwe. Bron: aangepast vanuit Ahmed et al. (2013)

Figuur 2 Keten voor soja. Bron: aangepast vanuit Ahmed et al. (2013)

Factsheet Concentratie in internationale voedselmarkten

pagina 3 | 8

5. Wat is de mate van marktconcentratie in de twee ketens?
Landbouwketens worden vaak voorgesteld als zandlopers: veel primaire producenten,
weinig verwerkers en handelaren, en veel consumenten. Hoewel dit beeld grotendeels
klopt, gaat het voorbij aan de concentratie in de markten voor bepaalde inputs1, en ook
aan de trend van toenemende verticale integratie: bedrijven die vanuit een bepaalde plek
in de keten invloed gaan uitoefenen op andere delen in die keten. Deze notitie behandelt
dus zowel horizontale (binnen één markt) als verticale integratie, en bespreekt daarnaast
de belangrijkste trends in de twee ketens die verschuivingen in marktmacht bepalen.
Algemeen
Voor de inputs geldt dat het vooral de markten voor zaden en pesticiden zijn waar een
beperkt aantal bedrijven actief is. Bayer, Monsanto, DuPont en Syngenta voor zaden, en
Syngenta, Bayer, BASF, DOW, Monsanto en DuPont voor pesticiden. (Ahmed, 2018,
CERES, 2022). Ook voor R&D geldt dat grote private partijen op dit moment leidend zijn
– dit geldt voor zaden, kunstmest, pesticiden en machines (Ahmed, 2018). Publieke
investeringen zijn er wel, maar budgetten zijn klein in vergelijking met de private sector.
Verwerking, transport en handel worden gedomineerd door vijf grote bedrijven, die
samen 75-90% van de wereldhandel voor granen beheersen: Archer Daniels Midlands
ADM), Bunge, Cargill, Louis Dreyfus and Glencore Xstrata (Ahmed et al., 2013, CERES,
2022). Daarnaast komen Chinese bedrijven op, die via overnames hun positie op de
markt voor granen versterken. Het verschil met de grote vijf is dat de Chinese bedrijven
ook investeren in land, en daarmee verder gaan in de verticale integratie (van Duijn et
al., 2016, Ahmed, 2018).
Tarwe
Over de centrale positie van Rusland en Oekraïne op de markt voor tarwe is afgelopen
jaar veel gezegd. Minder is bekend dat Glencore en Cargill grotendeels de export van
tarwe vanuit Oekraïne en Rusland naar, met name, het Midden-Oosten controleren
(Ahmed et al., 2017; Ahmed, 2018). Daarnaast verschepen Cargill en ADM een derde van
alle voedselhulp van de VS (Ahmed et al., 2014) en heeft Cargill een meerderheidsbelang
in Mosaic, één van de marktleiders in kunstmest (Ahmed, 2014).
Soja
Alleen sojaolie komt direct terecht in producten die consumenten gebruiken. De rest
(80%, de ‘cake’) is veevoer. In de sojaketen wordt niet alleen de inputmarkt
gecontroleerd door een beperkt aantal partijen (zie boven), maar ook de verwerking,
terwijl aan de afzetkant (veevoederbedrijven) een beperkt aantal bedrijven actief is. In
Europa is de top 4 geheel Nederlands, met een totaal marktaandeel van bijna 25% in de
EU (Heron et al., 2018, CERES, 2022). Ten tweede zorgt de indeling GM/non-GM voor
ketenintegratie in de non-GM-sojamarkt vanwege de noodzaak om de soja van begin tot
eind te kunnen volgen. (Van Duijn et al., 2016). De productie van soja is geografisch
geconcentreerd in een handvol landen (VS, 35%, Brazilië, 29% en Argentinië, 18%,
Heron et al, 2018). Daarbinnen controleren zes grote bedrijven de export van Brazilië:
Bunge, Cargill, ADM, COFCO, Luis Dreyfus en AMAGGI, samen goed voor meer dan 50%
van de totale export. (Trase, 2018).

1

Inputs: de middelen die worden gebruikt in het productieproces.

Factsheet Concentratie in internationale voedselmarkten

pagina 4 | 8

Het geschetste beeld voor tarwe en soja geldt ook voor andere agroketens: horizontale
concentratie in zaden, pesticiden en handel, en verticale integratie van inputs tot
verwerking, opslag en transport (Murphy, 2006; Deconinck, 2021).

6. Welke rol spelen financiële instellingen hierbij?
Financiële instellingen spelen op verschillende manieren een rol in de ketens voor de
belangrijke voedselgranen. Ten eerste vindt de prijsvorming van ruwe granen plaats op
een beperkt aantal financiële markten. Futures2 zijn een belangrijke manier om het
prijsrisico te verlagen en zodoende handel mogelijk te maken of uit te breiden, maar
worden op hun beurt verhandelbare financiële producten. Sinds de voedselcrisis in 2008
is er veel discussie over de invloed van speculanten op deze markt op de prijzen
waartegen landbouwgoederen worden verhandeld, en speculatie door indexfondsen wordt
vaak als oorzaak van hoge prijzen genoemd. Echter, langzamerhand is duidelijk dat de
posities van indexfondsen nogal stabiel zijn (Irwin et al., 2009) terwijl hervormingen in
de belangrijkste handelshuizen voor futures (CBOT, Chicago; KCBT, Kansas, en MATIF,
Parijs) hebben gezorgd voor een veel betere werking van deze markten en er geen bewijs
is van een invloed van futuresprijzen op marktprijzen (Szczepanska-Przekota, 2022).
Overigens was al duidelijk dat speculeren door voorraadbeheer bijzonder moeilijk is
gezien de beperkte houdbaarheid van granen en de lage prijzen per kg (tarwe is geen
cacao of koffie).
De tweede rol van financiële instellingen is de financiering van activiteiten. Hier zien we,
net als bij de productie en handel, concentratie. Grote spelers in de ketens voor granen
zijn Rabobank, ING Groep, Credit Agricole SA, Credit Agricole AG, Credit Suisse en BNP
Paribas (Van Duijn et al, 2016), die zowel leningen verstrekken als ook aandelen en
obligaties in bezit hebben. Aan de andere kant bereiken commerciële banken maar een
klein deel van de boeren in ontwikkelingslanden en zijn andere instituties hier nodig
(Oostendorp et al. 2019). Op nationaal niveau hebben de (publieke) landbouwbanken
zeker niet altijd goed gefunctioneerd (Seibel, 2000), hoewel er in Afrika hernieuwde
belangstelling lijkt te zijn voor een nieuwe rol voor deze instituties (Domke, 2022).
Samenvattend
Er lijkt, in tegenstelling tot wat vaak wordt beweerd, niet heel veel invloed van
speculanten te zijn op de marktprijzen van granen. Internationaal wordt de financiering
van de ketens voor granen gedomineerd door een klein aantal spelers. In
ontwikkelingslanden is nog steeds sprake van kredietrestricties die investeringen door
kleine boeren beperken.

7. In welke mate en hoe bedreigt deze concentratie de mondiale
voedselzekerheid?
Horizontale concentratie in de inputmarkten
De dominante positie van een zeer klein aantal bedrijven die zaden en pesticiden leveren
is reden tot zorg. Hoewel bijvoorbeeld Deconinck (2021) geen bewijs vindt voor
excessieve winsten bij deze bedrijven – er lijkt alsnog veel concurrentie te zijn – is dit
niet het hele verhaal. Goede zaden en pesticiden zijn cruciaal voor de productie van
voldoende en goed voedsel en de afhankelijkheid van een zeer klein aantal bedrijven

2

Futures: contracten voor levering van goederen op een bepaalde tijd in de toekomst tegen een bepaalde prijs.

Factsheet Concentratie in internationale voedselmarkten

pagina 5 | 8

maakt het voedselsysteem kwetsbaar, zeker gezien de klimaatverandering, waardoor
parasieten en gewasziekten zich naar nieuwe gebieden kunnen verspreiden. Wanneer
marktmacht aanwezig is aan beide kanten van de markt (vragers en aanbieders), dan is
er sprake van een zeker evenwicht, en is er wederzijdse afhankelijkheid. In OECD-landen
is dit bijvoorbeeld het geval in de sojaketen, waar veevoederbedrijven en
handelsmaatschappijen beide marktmacht hebben. Voor ontwikkelingslanden geldt het
hierboven gestelde over de afhankelijkheid van een beperkt aantal spelers.
Dominantie van private R&D
Dominantie van private R&D binnen de voedselketen kan leiden tot een focus op
onderzoek dat vooral relevant is voor OECD-landen en grote, kapitaalkrachtige spelers,
en dat niet ten bate komt van producenten en verwerkers in ontwikkelingslanden – of het
nu gaat om nieuwe gewasvariëteiten, teeltmethodes of verwerking.
Horizontale concentratie in handel en transport
Net zoals bij inputmarkten is de afhankelijkheid van een klein aantal private spelers
problematisch, ook al omdat er bewijs is dat deze spelers invloed kunnen uitoefenen op
handelsbeleid. De Russische exportstop van graan in 2010 wordt bijvoorbeeld
toegeschreven aan het advies van Glencore (Ahmed et al., 2014). Dergelijke beslissingen
ontwrichten internationale markten en drijven marktprijzen op, waardoor
voedselzekerheid, zeker voor armen in de steden, in het geding komt.
Verticale concentratie
Verticale concentratie is soms een reactie op horizontale concentratie: het vermengt
belangen langs de keten en vermijdt zo eenzijdige afhankelijkheid. Soms, zoals bij nonGM-soja, is verticale concentratie ook onvermijdelijk om te garanderen dat niet-zichtbare
kwaliteit van het product langs de hele keten gehandhaafd wordt. Blockchaintechnologie
kan hier een bijdrage leveren, maar ook hier is certificering van partners noodzakelijk.
Een belangrijk punt is dat private standaarden voor voedselveiligheid in veel gevallen
veel strenger zijn dan publieke normen (Beghin et al, 2015; Fulponi, 2006). Dit leidt tot
onnodige uitsluiting en dus inkomensverliezen bij kleine boeren en tot hoge prijzen voor
consumenten voor topkwaliteit, waar vooral de stedelijk armen meer gebaat zijn bij
goedkoop en desondanks veilig voedsel.
De financiële sector
Een klein aantal commerciële financiële instellingen domineert de financiering van
kredietwaardige partijen. Enerzijds leidt dit tot afhankelijkheid van een klein aantal
partijen bij productie, verwerking en transport, anderzijds tot uitsluiting van een groot
aantal kleine boeren en verwerkers, vooral in ontwikkelingslanden. Klimaatverandering
kan dan onvoldoende worden opgevangen, en dit is een ernstige bedreiging voor
toekomstige voedselzekerheid.

8. Welke aanknopingspunten zijn er voor Nederland om invloed uit te
oefenen?
Realistisch gesproken heeft Nederland niet heel veel mogelijkheden om de concentratie in
de keten tegen te gaan, aangezien het gaat om multinationale ondernemingen –
sommige weliswaar met hoofdkantoren in Nederland – die zich makkelijk onttrekken aan
nationale wet- en regelgeving. De Nederlandse inzet kan zich wel concentreren op het

Factsheet Concentratie in internationale voedselmarkten

pagina 6 | 8

verminderen van de dominantie van grote spelers, en/of het verminderen van de
negatieve effecten.
Internationaal beleid ten aanzien van concurrentie
Nederland kan, zeker in EU-verband, maar ook in de context van de OECD, het punt van
internationale regulering van multinationale ondernemingen op de agenda zetten en
houden. Het herkennen en tegengaan van invloed van grote bedrijven op handelsbeleid
van landen is hierbij van groot belang. Zeker in tijden van grote schokken moeten OECD
en EU hun beleid coördineren en zich niet laten verleiden tot protectionisme, dat vooral
de stedelijke armen in ontwikkelingslanden schaadt.
Internationale standaarden voor voedselveiligheid en monitoring
Als standaarden te veel privaat worden bepaald, dan kan dit leiden tot uitsluiting van
producenten in ontwikkelingslanden van markten in de OECD. Speciaal waar lokale
markten klein zijn (zoals in Afrika) betekent dit dat lokale ontwikkeling van voedselketens
achterblijft. Mondiale standaarden zijn niet realistisch, maar zeker in EU-verband moet
het mogelijk zijn procedures te ontwikkelen om te strenge private normen te herkennen
en uitsluiting te verminderen. Om gezaghebbend te zijn, moeten de
certificeringsprocedures objectief zijn, niet-discriminerend en vrij van corruptie. Een
mogelijkheid zou kunnen zijn om nationale certificeerders – variërend van
vleesinspecteurs tot registeraccountants – op individuele basis in te bedden in
internationale systemen voor kwaliteitscontrole. Als betrouwbare certificering kan worden
vastgesteld, worden de voordelen van verticale integratie sterk verminderd en worden
concentratietendensen zwakker.
Publiek gefinancierde R&D
Beslissingen over de organisatie en financiering van landbouwkundig onderzoek zijn altijd
complex. Hoewel men zou kunnen stellen dat de particuliere sector zijn eigen R&D zou
moeten kunnen financieren, dus zonder enige overheidssteun, is het duidelijk dat
sommige minder productieve gebieden dringend behoefte hebben aan innovaties die zijn
toegesneden op hun specifieke behoeften en omstandigheden. De vraag kan zelfs worden
gesteld of publiek gefinancierde instellingen zoals die van de CGIAR het best
gepositioneerd zouden zijn om dit onderzoek uit te voeren. Het gebruikelijke argument is
dat onderzoek door de overheid moet worden gefinancierd wanneer de kostendekking
ervan problematisch is. Aan deze klassieke reden voegen de concentratietendensen het
argument toe dat publiek gefinancierd onderzoek een snellere verspreiding van
bevindingen mogelijk maakt en meer concurrentie in de kennisindustrie in stand houdt.
Stimuleer overgang naar biologische landbouw
Biologische landbouw is veel minder afhankelijk van pesticiden en andere
gewasbeschermingsmiddelen. Het stimuleren van biologische landbouw in Nederland en
elders is daarom een manier om de voedselvoorziening minder afhankelijk te maken van
de grote bedrijven die de sector domineren. Concreet beleid zou kunnen zijn het steunen
van onderzoek in ontwikkelingslanden – ook door Nederlandse kennisinstellingen en het
bedrijfsleven – en het stimuleren van het delen van Nederlandse kennis en kunde op dit
gebied met deze landen, bijvoorbeeld door het stimuleren van uitwisselingsprogramma’s
en het inzetten van RVO-programma’s.

Factsheet Concentratie in internationale voedselmarkten

pagina 7 | 8

Gebruik de concentratie
Ten slotte: Nederland kan gebruikmaken van de huidige concentratie. Oefen druk uit op
de grote bedrijven en banken om binnen de keten te zorgen voor verbetering van de
huidige productie- en verwerkingspraktijk. Dit kan gaan om arbeidsomstandigheden,
milieueisen, diervriendelijkheid, investeringen in klimaatbestendigheid en sociale inclusie.
Spreek vooral de in Nederland gevestigde bedrijven en banken aan op hun
verantwoordelijkheid, en trek internationaal op met gelijkgezinde partijen, zoals in de
Round Tables voor o.a. soja.

9. Conclusie
Nederland is een klein land met een beperkte invloed op internationale trends en
krachtenvelden. Tegelijkertijd is Nederland een erkende speler waar het gaat om agroketens en is het de thuishaven van een aantal grote private spelers, bedrijven en banken.
Inhoudelijk kan Nederland de kennis van biologische teeltmethodes internationaal
inzetten om de afhankelijkheid van pesticiden en veredelde zaden te verminderen,
gebruikmakend van de al even typisch Nederlandse multi-stakeholderbenadering, waarbij
lokale kennis en kunde worden ingebed in innovaties. Internationaal moet Nederland
werken aan het reguleren van multinationale ondernemingen, publieke certificering
helpen opzetten en publiek gefinancierd onderzoek op het gebied van landbouw blijven
ondersteunen. Ten slotte kan Nederland de huidige concentratie ook gebruiken, door druk
uit te oefenen op de grote spelers.

Bronnenlijst
-

-

-

-

-

-

Ahmed, G., A. Abdulsamad, D. Hamrick and G. Gereffi (2013) Wheat value chains and
food security in the Middle East and North Africa region. Duke Center on Globalization,
Governance and Competitiveness technical report. DOI: 10.13140/RG.2.1.2245.9366
Ahmed, G., D. Hamrick en G. Gereffi (2014) Shifting governance in the wheat value
chain: implications for food security in the Middle East and North Africa. Duke Center
on Globalization, Governance and Competitiveness technical report.
https://sites.duke.edu/minerva/files/2013/08/2014-09-15_Duke-CGGC_ShiftingGovernance-Structures-in-the-Wheat-Value-Chain-Implications-for-Food-Security-inthe-Middle-East-and-North-Africa_Final_v.2.pdf
Ahmed, G., S. Nahapetyan, D. Hamrick, J. Morgan (2017) Russian wheat value chain
and global food security. Duke Center on Globalization, Governance and
Competitiveness technical report.
https://www.globalvaluechains.org/cggclisting/russian-wheat-value-chain-and-globalfood-security/
Ahmed, G, (2018) Global wheat value chains. Chapter 30 in T. Allan, B. Bromwich, M.
Keulertz en A. Colman (ed.) The Oxford Handbook of Food, Water and Society. Oxford
University Press.
Beghin, J., M. Maertens en J. Swinnen (2015), “Nontariff Measures and Standards in
Trade and Global Value Chains”, Annual Review of Resource Economics, Vol. 7/1, pp.
425-450, http://dx.doi.org/10.1146/annurev-resource-100814-124917.
CERES (2022) An investor brief on impacts that drive business risks. Soybeans.
https://engagethechain.org/sites/default/files/commodity/Ceres%20Brief%20%20Soybeans.pdf

Factsheet Concentratie in internationale voedselmarkten

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

pagina 8 | 8

Crespi, J.M. en J.M. MacDonald (2022) Concentration in food and agricultural markets.
Chapter 87 in C.B. Barrett en D.R. Just (eds) Handbook of agricultural economics,
volume 6. Elsevier Publishers.
De Maria, M., Robinson, E. J. Z., Kangile, J. R., Kadigi, R., Dreoni, I., Couto, M.,
Howai, N., Peci, J., Fiennes, S. (2020): Global Soybean Trade. The Geopolitics of a
Bean. UK Research and Innovation Global Challenges Research Fund (UKRI GCRF)
Trade, Development and the Environment Hub. DOI: https://doi.org/10.34892/7yn1k494.
Deconinck, K. (2021) Concentration and market power in the food chain”, OECD Food,
Agriculture and Fisheries Papers, No. 151, OECD Publishing, Paris.
http://dx.doi.org/10.1787/3151e4ca-en
Fulponi, L. (2006), “Private voluntary standards in the food system: The perspective
of major food retailers in OECD countries”, Food Policy, Vol. 31/1, pp. 1-13,
http://dx.doi.org/10.1016/J.FOODPOL.2005.06.006.
Heron, T., P. Prado en C. West (2018) Global Value Chains and the Governance of
‘Embedded’ Food Commodities: The Case of Soy. Global Policy Volume 9 .
Supplement 2 . October 2018
Irwin, S.H., P. Garcia, D.I. Groot, en E.L. Kunda (2009) Poor convergence
performance of CBOT corn, soybean and wheat futures contracts: causes and
solutions. Marketing and outlook research report 2009-02. University of Illinois.
Murphy, S. (2006) Concentrated market power and agricultural trade. EcoFair Trade
Dialogue Discussion paper, no 1.
https://www.iatp.org/sites/default/files/451_2_89014.pdf
Oostendorp, R.H., M.A.P.M. van Asseldonk, J. Gathiaka, R. Mulwa, M. Radeny, J.
Recha. C. J. Wattel en C.F.A. van Wesenbeeck (2019) Inclusive agribusiness under
climate change: a brief review of the role of finance. Current Opinion in Environmental
Sustainability, 41: 18-22.
https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343519300284?via%3Dihub
Seibel, H.D. (2000) Agricultural development banks. Close them or reform them? IMF
Finance and Development, 37(2).
https://www.imf.org/external/pubs/ft/fandd/2000/06/seibel.htm
Szczepanska-Przekota, A. (2022) Causality in relation to futures and cash prices in
the wheat market. Agriculture, 12: 872. https://www.mdpi.com/2077-0472/12/6/872
Trase (2018) Sustainability in forest-risk supply chains: Spotlight on Brazilian soy,
2018 Yearbook
Van Duijn, A.P, R. Beukers, R.B. Cowan, L. Judge, W. van der Pijl, I. Römgens, F.
Scheele en T. Steinweg (2016) Financial value-chain analysis, tuna, shrimp, soy and
beef. LEI Wageningen UR report 2016-028. http://dx.doi.org/10.18174/370496