MBO’ERS EN DE KEUZE VOOR
ECONOMIE & ADMINISTRATIE
Rapportage onderzoek | CMMBO

16 juli 2019

INHOUDSOPGAVE
Inleiding

P. 3

Inzichten 1. Studiekeuzeproces

P. 6

Inzichten 2. Drijfveren en keuzemotivaties

P. 9

Inzichten 3. Rol van het toekomstperspectief

P. 11

Inzichten 4. Economie & administratie als emancipatieroute

P. 14

Inzichten 5. Vier profielen

P. 17

1. Intrinsiek geïnteresseerden

P. 18

2. Wegstrepers

P. 20

3. Zekerheidzoekers

P. 23

4. Toekomstgerichten

P. 25

Conclusie

P. 27

2

INLEIDING
Context
De Commissie Macrodoelmatigheid MBO (CMMBO) signaleert een matig
toekomstperspectief voor mbo-opleidingen in het domein Economie en Administratie.
Administratieve beroepen staan in toenemende mate onder druk door automatisering,
waarbij de verwachting is dat dit perspectief niet verbetert. Toch kiezen onveranderd veel
studiekiezers voor opleidingen in het domein. Een van de veronderstellingen voorafgaand
aan het onderzoek is dat mbo-opleidingen in het domein Economie en Administratie
naast het doel van beroepsvorming, mogelijk een rol spelen in het tegengaan van
kansenongelijkheid en de emancipatie van jongeren met een niet-westerse achtergrond.
Een deel stroomt via deze route door naar een hbo-opleiding. Een scherp inzicht in
overwegingen ontbreekt nu echter nog.
CMMBO heeft daarom behoefte aan beter inzicht in de kenmerken van studiekiezers en
de afweging die zij maken ten aanzien van dit domein. Welke drijfveren/keuzemotivaties
spelen een rol? Met welk doel kiezen jongeren voor deze opleidingen? Hoe verloopt de
oriëntatie? Welke informatie raadplegen zij daarin? In hoeverre nemen zij het
arbeidsmarktperspectief bijvoorbeeld mee in hun keuze? En in hoeverre is er eigenlijk
sprake van een doordachte, weloverwogen keuze? En verschillen ze daarin van kiezers
voor andere domeinen?
Opdracht
Het hoofddoel van CMMBO met dit traject is in eerste instantie verkennend en kwalitatief
van aard:

1.

Bied inzicht in de diverse profielen van mbo-studenten in het domein Economie &
Administratie en verwante doelen, kenmerken en hun relatie met het
arbeidsmarktperspectief.
2. Laat zien in welke mate deze profielen voorkomen en hoe vaak/sterk bepaalde
kenmerken een rol spelen.
Doelgroep
De doelgroep definiëren we als volgt:
1. Potentiële studenten: jongeren in de bovenbouw van het vmbo (leerjaar 3 en 4)
met een economisch profiel.
2. Huidige studenten in economisch-administratieve mbo-opleidingen.
3. Gediplomeerden van economisch-administratieve mbo-opleidingen, die zijn
doorgestroomd naar het hbo of de arbeidsmarkt.
Deze drie groepen hebben we tijdens een kwalitatieve onderzoeksfase geïnterviewd.
Tijdens de kwantitatieve vervolgfase is gefocust op groep 1 en 2 en hebben we jongeren
met een niet-economisch profiel en opleiding betrokken om zo de studiekiezers met en
zonder interesse in economisch-administratieve mbo-opleidingen te kunnen vergelijken.

3

Onderzoeksopzet
Het onderzoek bestaat uit twee fasen.
•

Fase 1. Kwalitatief onderzoek | Interviews | februari – april 2019
Tijdens interviews op scholen spraken we 40 vmbo-leerlingen, 64 mbo-studenten
en 22 gediplomeerden. In deze fase lag de focus puur op jongeren in het
economische domein. In totaal spraken we 126 deelnemers aan het onderzoek
over onderwerpen als het studiekeuzeproces, keuzemotivaties, de rol van het
toekomstperspectief en de richting economie & administratie als
emancipatieroute. Op basis van deze verkenning vormden we vier profielen van
jongeren die allemaal op een andere manier de keuze maken voor een mboopleiding binnen het domein Economie & Administratie.

•

Fase 2. Kwantitatief onderzoek | Online vragenlijst | mei – juli 2019
Met behulp van een online enquête legden we vmbo’ers en mbo’ers met een
economisch en een niet-economisch profiel een vragenlijst voor die bestond uit
meerkeuzevragen, stellingen en enkele open vragen over hun oriëntatie op
vervolgopleidingen, drijfveren en keuzemotivaties en beelden bij economie &
administratie. Met behulp van een vraag over de vier profielen kenden we jongeren
toe aan één van deze vier profielen. 828 jongeren vulden deze vragenlijst in.
Belangrijkste verdeling van de respons is als volgt:

Opleiding:
o
o

vmbo: 31%, uitgesplist: theoretisch 13%, gemengd 5%, basis 5%, kader, 9%
mbo: 69%, uitgesplist: niv 4: 43%; niv. 3.: 16%; niv. 2: 7%; entree: 3%

Domein:
o
o

vmbo economie: 28%; vmbo overig: 72%.
Mbo economie & administratie: 12%; mbo overig: 88%.

Geslacht: 54% vrouw; 46% man.
Afkomst (1e en 2e generatie): NL: 83%; TMSA: 9%; Overig: 8%.
De groep jongeren met een niet-westerse migrantenachtergrond is
ondervertegenwoordigd in deze steekproef (afgezet tegen de ROA-cijfers).

Regio (Nielsen):
o
o
o
o
o

G3 en randgemeenten:
Noord-Holland, Zuid-Holland, Utrecht:
Friesland, Groningen en Drenthe:
Overijssel, Gelderland en Flevoland:
Noord-Brabant, Limburg en Zeeland:

14%
26%
16%
21%
23%

Sociaaleconomische status:
Op basis van de vierletterige postcode is een koppeling gemaakt naar de
statusscores van het Sociaal Cultureel Planbureau (SCP). Deze scores op wijkniveau
zijn gebaseerd op opleiding, inkomen en positie op de arbeidsmarkt. Deelnemers
aan het onderzoek zijn oververtegenwoordigd in wijken met een lage sociale
status.

4

Leeswijzer
In deze rapportage benoemen we per thema de belangrijkste inzichten:
studiekeuzeproces, drijfveren en keuzemotivaties, rol van het toekomstperspectief en
economie & administratie als emancipatieroute. Daarin onderbouwen we inzichten steeds
met cijfers uit het kwantitatieve onderzoek en geven we expliciet aan waar inzichten zijn
gebaseerd op de interviews uit de kwalitatieve fase. In hoofdstuk 5 beschrijven we
vervolgens vier profielen van jongeren die allemaal vanuit een andere motivatie of beeld
kiezen voor hun vervolgopleiding en verschillen in hun behoefte.
Contact
Neem bij vragen over deze rapportage contact op met Joris Schuurman,
joris@youngworks.nl, 020-419 98 40.

5

Inzichten 1. Studiekeuzeproces
Vmbo’ers - middenin het keuzeproces rondom hun vervolgopleiding - geven ons inzicht
in hun beleving van dit proces. Mbo’ers blikken terug op hun eerder gemaakte
studiekeuze. Wat valt op?
Twijfel en moeite met het maken van de keuze voor een vervolgopleiding: komt de
keuze voor een mbo-opleiding nu te vroeg?
Een vrij grote groep jongeren heeft moeite met het maken van een studiekeuze en blijft
lang twijfelen welke opleiding het beste bij ze past. Bijna de helft van de vmbo’ers vindt
zichzelf eigenlijk te jong voor het maken deze belangrijke keuze. Daarin verschillen
jongeren met een economisch profiel niet van vmbo’ers in andere domeinen.
•
•

42% van de vmbo’ers vindt het (heel) moeilijk om een mbo-opleiding te kiezen die bij
hen past.
44% van de vmbo’ers is het ook (helemaal) eens met de stelling ‘Ik ben eigenlijk te
jong om de keuze voor een mbo-opleiding te maken.’, versus 25% die het hier
(helemaal) niet mee eens is.

De mbo’ers zijn met terugwerkende kracht wat positiever over de zekerheid waarmee ze
hun keuze hebben gemaakt. Wel zien we hier dat economiekiezers - vergeleken met
overige studenten - minder vaak precies wisten welke opleiding ze wilden kiezen.
•

•

55% van de mbo’ers is het (helemaal) eens met de stelling dat ze precies wisten welke
opleiding ze wilden kiezen.
o Economiestudenten twijfelen vaker over hun studiekeuze: onder
economiestudenten is 9% het helemaal eens met deze stelling, versus 19%
onder de overige studenten.
o Economische mbo’ers zijn het ook twee keer zo vaak als overige mbo’ers
helemaal eens met de stelling ‘Ik vond het moeilijk om een mbo-opleiding te
kiezen die goed bij me past.’ (16% versus 8%).
43% van de mbo’ers is het (helemaal) eens met de stelling ‘Toen ik een mbo-opleiding
moest kiezen, was ik eigenlijk te jong om die keuze te maken.’
In de interviews met economiekiezers kwam duidelijk naar voren dat twijfelende
jongeren vanwege hun behoefte aan houvast sterk leunen op de mensen in hun
directe omgeving: ouders/verzorgers, overige familie, vrienden en docenten. Mensen
in hun omgeving die hun werk leuk vinden zien jongeren bijvoorbeeld vaak als
inspiratie. De verhalen van anderen bepalen bij twijfel grotendeels wat studenten als
leuk voor henzelf zien. Met het risico dat ze niet kiezen gebaseerd op hun eigen, maar
op andermans drijfveren.
De ideeën van jongeren over economische mbo-opleidingen zijn vaak gebaseerd
op wat ze hier van de mensen in hun omgeving over hebben gehoord. Die verhalen
schetsen vaak een gekleurd verhaal over een specifieke opleiding en een beperkt
(soms onjuist) beeld van een richting of het gehele domein. Dit maakt de studiekeuze
van jongeren die hierop varen weinig rationeel. Ze hebben onvoldoende betrouwbare
informatie om de mogelijkheden effectief te matchen met hun eigen interesses en
voorkeuren.

6

De voorlichting kan beter vanuit zowel de middelbare school als de mbo-opleiding,
maar een meerderheid van de jongeren is tevreden.
Mbo’ers zijn over het algemeen redelijk tevreden over de voorlichting over hun opleiding.
Ze vinden zelf bijvoorbeeld dat ze de informatie over de opleiding die ze zochten ook goed
konden vinden. Toch is ook bijna één op de drie jongeren kritisch op de voorlichting
vanuit hun middelbare school en lijkt daar nog veel winst te behalen. Ruim één op de drie
jongeren is kritisch op de voorlichting vanuit de mbo-opleiding die ze overwegen of
hebben gekozen.
•
•
•

65% van mbo’ers en 60% van de vmbo’ers is het (helemaal) eens met de stelling ‘Ik kon
alle door mij gezochte informatie over de opleiding goed vinden.’
Een minderheid van 39% van mbo’ers en 36% van de vmbo’ers is het (helemaal) eens
met de stelling ‘De voorlichting over mijn mbo-opleiding kon veel beter.’
42% van de mbo’ers is van mening dat hun middelbare school hen (heel) goed
voorbereidde op hun keuze voor een mbo-opleiding. Dit is een minderheid, maar daar
tegenover staat een kleinere groep van 29% die uitgesproken kritisch op de rol van de
middelbare school. Vmbo’ers zijn positiever: van hen is 18% het (helemaal) oneens met
de stelling ‘Mijn middelbare school bereidt me goed voor op de keuze voor een mboopleiding’.

Verbeterpunten in oriëntatie: meer ervaring opdoen in de vervolgopleiding en de
praktijk als grootste kans
Als we aan jongeren zelf verschillende mogelijkheden voorleggen om tot een meer
weloverwogen keuze te komen, valt op dat ze vooral meer ervaring willen opdoen. Dat
kan in de vorm van stages in een toekomstig werkveld of door al meer ervaring op te
doen met de opleiding waar je voor kiest, bijvoorbeeld in de vorm van meeloopstuderen.
•

•

Zowel vmbo’ers als mbo’ers zijn vooral geholpen met hun studiekeuze wanneer ze
meer in de praktijk kunnen ervaren. Hieronder de percentages van vmbo’ers en
mbo’ers tussen haakjes die het (helemaal) eens zijn met de stelling:
o ‘Ik kan/kon met meer zekerheid kiezen wanneer ik vooraf in de praktijk in
meerdere vakgebieden had meegelopen zodat ik verschillende richtingen
beter kon vergelijken.’ (vmbo 67% en mbo 45%)
o ‘Ik kan/kon met meer zekerheid kiezen wanneer ik (meer) in het vakgebied dat
aansluit op mijn opleiding kan meelopen zodat ik mijn verwachtingen kan
toetsen.’ (vmbo 67% en mbo 41%)
o ‘Ik kan/kon met meer zekerheid kiezen wanneer ik vooraf met meerdere
opleidingen had meegelopen zodat ik verschillende opleidingen beter kon
vergelijken’ (vmbo 61% en mbo 41%)
o ‘Ik kan/kon met meer zekerheid kiezen wanneer ik vooraf (meer) op mijn
opleiding had meegelopen zodat ik mijn verwachtingen kon checken’ (vmbo
63% en mbo 41%). Deze behoefte is extra groot onder vmbo’ers met een
economie-profiel: 10% van de jongeren met een economie-profiel is het hier
helemaal mee eens versus 1% van de overige vmbo’ers.
Meer en beter beschikbare informatie was belangrijk voor een (iets) kleinere groep:
o ‘Ik kan/kon met meer zekerheid kiezen wanneer ik (meer) informatie kon
vinden over de inhoud van mijn opleiding zodat ik beter wist waar ik aan
begon’ (vmbo 64%, mbo 39%)

7

o

‘Ik kan/kon met meer zekerheid kiezen wanneer ik (meer) informatie kon
vinden over mijn mogelijkheden na mijn opleiding zodat ik beter wist waartoe
ik word opgeleid’ (vmbo 58% en mbo 36%)

Jongeren zijn positief over hun eigen rol in hun oriëntatie, maar lijken hun eigen inzet
te overschatten
Jongeren zeggen zelf dat ze zich hard inspannen om tot de beste keuze te komen.
Tegelijkertijd weten we uit de interviews dat het aantal voorlichtingsactiviteiten dat
jongeren bezoeken vaak beperkt is.
o 69% van de mbo’ers is het (helemaal) eens met de stelling ‘Ik heb zelf veel
gedaan om tot de beste keuze te komen.’ Ditzelfde geldt voor vmbo’ers: 56% is
het hier (helemaal) mee eens, versus 11% (helemaal) niet mee eens.
• Dat zien we ook terug bij de belangrijkste verbeteringen die jongeren voor zich zien
om tot een meer weloverwogen studiekeuze te komen. Het opdoen van meer
praktijkervaring in het werkveld en de opleiding zien ze als belangrijk, maar ze vinden
minder vaak dat ze zelf meer moeite moeten doen. Dit is opvallend: veel opleidingen
bieden bijvoorbeeld al de mogelijkheid om een dag mee te lopen, maar hier wordt
beperkt gebruik van gemaakt.
o 49% van de vmbo’ers en 35% van de mbo’ers is het (helemaal) eens met de
stelling ‘Ik kan/kon met meer zekerheid kiezen wanneer ik zelf meer moeite
doe om me te verdiepen’.
Mbo’ers met een economieopleiding zijn vaker kritisch over hun opleidingskeuze.
Economiestudenten zijn net zo tevreden (of ontevreden) over de kwaliteit van hun
opleiding als mbo’ers in andere opleidingen.
• 62% van de economiestudenten is het (helemaal) eens met de stelling ’Ik ben tevreden
over de kwaliteit van mijn opleiding.’ Hierin verschillen ze niet van andere mbo’ers.
Terugkijkend op hun studiekeuze zijn economiestudenten desondanks vaker ontevreden.
• 13% van de mbo’ers met een economische opleiding is het helemaal eens met de
stelling ‘Ik ben blij met de keuze voor mijn huidige mbo-opleiding.’ Dit is een stuk
minder dan de overige MBO-studenten (25%).
• 12% van de mbo’ers met een economische opleiding is het ook helemaal eens met de
stelling ‘Liever zou ik voor een andere mbo-opleiding kiezen dan mijn huidige
opleiding.’ Dit is flink meer dan de overige MBO-studenten (4%).
Deze ontevredenheid lijkt geen gevolg te zijn van slechte oriëntatie en verkeerde
verwachtingen vooraf. Economiestudenten scoren namelijk niet anders dan andere mbostudenten op de stellingen ‘Ik wist voor ik met mijn opleiding begon niet precies wat ik
met mijn opleiding kon worden.’ (17% is het hier (helemaal) niet mee eens) en ‘Ik wist voor
ik met mijn opleiding begon niet precies wat ik met mijn opleiding kon worden.’ (31% is
het hier (helemaal) mee eens).

8

Inzichten 2. Drijfveren en
keuzemotivaties
We vroegen jongeren wat ze belangrijk vinden voor hun eigen toekomst en legden in een
vervolgvraag de link naar hun mbo-opleiding. Wat vinden ze daar vooral belangrijk?
Hieronder een overzicht van de belangrijkste factoren.
Als belangrijkste drijfveren voor hun toekomst noemen jongeren: leuk werk,
baanzekerheid en kiezen voor een richting die in lijn is met het eigen talent.
Economiestudenten hechten wat minder waarde aan benodigd talent voor het
vakgebied, iets willen betekenen voor andere mensen/de maatschappij en iets kunnen
maken. Ze scoren nergens significant hoger. In de onderstaande tabel benoemen de
significante verschillen tussen economiestudenten en andere studenten waar relevant.
Vraag: Wat vind je belangrijk voor jouw toekomst? Ik vind het belangrijk dat …
Stelling
•
•
•
•
•
•
•
•
•

% (Helemaal) eens

‘Ik werk kan doen dat ik heel erg leuk vind’
87%
‘Ik een richting kies waarin ik altijd werk kan vinden’
77%
‘Ik talent heb voor het vakgebied waar ik voor word opgeleid’
77%
o 8% van de economiestudenten is het hier (helemaal) niet mee
eens. Versus 2% van de overige studenten.
‘Ik alles uit mezelf haal en zo veel mogelijk bereik’
75%
‘Ik in mijn werk veel kan betekenen voor andere mensen’
69%
o 11% van de economiestudenten is het hier (helemaal) niet mee
eens. Versus 4% van de overige studenten.
‘Ik later veel geld kan verdienen’
61%
‘Ik veel kan betekenen voor de maatschappij’
60%
o 15% van de economiestudenten is het hier (helemaal) niet mee
eens. Versus 6% van de overige studenten.
‘Ik iets kan maken of creëren’
59%
o Dit is relatief onbelangrijk voor economiestudenten. 20% is het
hier (helemaal) niet mee eens versus 10% van de overige studenten.
‘Ik zelf kan gaan ondernemen’
47%

9

De belangrijkste drijfveren in studiekeuze zijn de intrinsieke motivatie ten aanzien
van de opleiding, het toekomstige werk en een goede kans op werk.
Bij de drijfveren ten aanzien van een vervolgopleiding scoren economiestudenten lager
op voorsorteren op het werk waar ze van houden en de maatschappelijke betekenis van
het werk. Ze scoren juist hoger op ‘veel geld verdienen’. Verder zien jongeren met een
economisch profiel hun opleiding vaker als een goed opstapje naar het hbo. Op de
opleiding als emancipatieroute gaan we in hoofdstuk 4 dieper in.
Vraag: Wat vond jij belangrijk bij de keuze van je huidige mbo-opleiding / Wat vind jij belangrijk
bij de keuze van je vervolgopleiding? Ik vind/vond het belangrijk dat …
Stelling
•
•

% Eens

•

‘De opleiding goed aansluit op mijn interesses’
85%
‘Ik met de opleiding het werk kan gaan doen waar ik van hou.’
85%
o 12% van de economiestudenten is het hier (helemaal) niet mee
eens. Versus 2% van de overige studenten.
‘Ik goed weet waar ik voor word opgeleid’
85%
‘Ik plezier heb in de inhoud van de opleiding: in de specifieke onderwerpen en vaardigheden
waar ik in deze opleiding mee aan de slag ga.’
83%
‘De opleiding een goede kans op werk biedt.’
83%
‘De opleiding breed is, zodat ik later nog heel veel kanten op kan.’
72%
‘Ik de manier van lesgeven op de opleiding leuk vind.’
70%
‘Ik met deze opleiding mijzelf maximaal uitdaag.’
66%
‘Ik de mensen op de opleiding leuk vind’
66%
‘Ik met de opleiding veel kan betekenen voor andere mensen’
62%
‘Ik met de opleiding veel kan betekenen voor de maatschappij’
59%
o 11% van de economiestudenten is het hier (helemaal) niet mee
eens. Versus 5% van de overige studenten.
‘De opleiding goed aansluit op mijn sector- /profielkeuze (vo)’
59%
‘De opleiding een goed opstapje is om daarna verder te kunnen leren.’
56%
‘De opleiding een goede voorbereiding is op het hbo.’
56%
o 71% van de economiestudenten is het hier (helemaal) mee
eens. Versus 57% van de overige studenten.
‘Ik met de opleiding veel geld kan verdienen’
56%
o 76% van de economiestudenten is het hier (helemaal) mee
eens. Versus 53% van de overige studenten.
‘De opleiding goed bij me past volgens mijn familie/ vrienden/ decaan’
54%

•

‘De opleiding me goed voorbereidt op een toekomst als ondernemer’

•
•
•
•
•
•
•
•
•

•
•
•

•

10

46%

Inzichten 3. Rol van het
toekomstperspectief
In dit hoofdstuk belichten we de belangrijkste inzichten over de rol die het
toekomstperspectief speelt in de studiekeuze van jongeren. In de kern gaat het hier over
de vraag: als het toekomstperspectief in de sector economie en administratie afneemt,
waarom blijven jongeren dan toch onverminderd kiezen? Hechten ze hier misschien
minder waarde aan? Of hebben ze andere, misschien verkeerde beelden van dit
toekomstperspectief? Een aantal relevante cijfers uit de voorgaande hoofdstukken komen
hier opnieuw aan bod.
Het toekomstperspectief speelt zowel bij jongeren die kiezen voor een opleiding in
het economische domein als bij jongeren die kiezen voor een opleiding in een ander
domein een belangrijke rol en weegt zwaar mee in de studiekeuze.
In interviews met jongeren en in de cijfers over drijfveren en keuzemotivaties in de
voorgaande paragraaf zien we dat het toekomstperspectief op verschillende manieren
een rol speelt. Deze factoren kunnen met elkaar samenhangen, maar dat hoeft niet.
o Aard van het werk: vind ik dat leuk om te doen? Of nog sterker: is het mijn
droombaan?
o Kans op werk: is de kans op een baan groot?
o Kans op persoonlijk succes: kan ik er goed in doorgroeien en veel mee bereiken?
Toekomstperspectief gaat in de eerste plaats over de wens om kiezen voor werk dat
je leuk vindt.
Zoals we eerder noemden vindt 87% het (heel) belangrijk om ‘werk te kunnen doen dat ik
heel erg leuk vind’ en wil 85% met de opleiding het werk kan gaan doen waar ik van hou.’
De opleiding is dus in belangrijke mate een schakel naar een toekomst in een bepaalde
richting die jongeren ambiëren. Daarbij zagen we dat economiestudenten het vaker
helemaal oneens zijn (12% versus 2%) met de stelling ‘Ik vind het belangrijk dat ik met de
opleiding het werk kan gaan doen waar ik van hou.’ Een relatief grote groep
economiestudenten heeft die intrinsieke motivatie ten aanzien van het werk dus niet. Ook
weten we uit de interviews dat jongeren - waarvan het zelfbeeld nog volop in
ontwikkeling is - het over het algemeen lastig vinden om duidelijk te benoemen wat ze
dan precies ‘leuk’ vinden.
Jongeren hechten daarbij ook (heel) veel waarde aan de kans op werk in het
verlengde van de opleiding waar ze voor kiezen. Dit hoorden we terug in de
gesprekken en zien we terug in de cijfers. Zo vindt 83% het belangrijk dat de opleiding een
goede kans op werk biedt. Ook hier zijn er geen significante verschillen tussen jongeren in
een economische richting en jongeren in een niet-economische richting.
Mbo’ers zijn positief over hun kansen in het verlengde van hun opleidingen.
Ze hebben gemiddeld veel vertrouwen in hun baankansen: 81% schat zijn/haar kansen op
passend werk na afronding van hun mbo-opleiding in als goed tot heel goed. Dit
percentage ligt voor jongeren in een economie-opleiding opvallend genoeg zelfs iets
hoger (88%), maar dit verschil is niet significant.

11

De opbrengst van de interviews is hierin iets genuanceerder: meerdere mbo-studenten in
het economiedomein waren hier kritisch over en ontdekten tijdens hun opleiding dat het
perspectief door automatisering in het administratieve domein onder druk staat. Dat zien
we ook terug in antwoorden op verdiepende stellingen over het toekomstperspectief in
de onderstaande tabel. Daarin valt op dat er weinig significante verschillen zijn tussen
jongeren in het economische domein en in overige richtingen. Wel zien we dat vmbo’ers
over het algemeen iets positiever zijn dan mbo’ers.
In hoeverre ben je het eens met de volgende stellingen?
Stelling
•
•
•

•
•

(Helemaal) eens % mbo

‘Het is helemaal afhankelijk van mijn eigen inspanningen of
ik succesvol word na mijn huidige/toekomstige mbo-opleiding.’ 76%
‘Er liggen volop kansen in de sector waar ik voor word opgeleid.’ 69%
‘Na mijn huidige/toekomstige mbo-opleiding kan ik goed
voorbereid starten op de arbeidsmarkt.’
62%
o Economiestudenten zijn hier iets negatiever over:
19% is het hier (helemaal) mee oneens vs. 9% van de overige studenten
‘Mijn huidige/toekomstige mbo-opleiding bereidt me
onvoldoende voor op de arbeidsmarkt.
30%
‘Er worden te veel mensen opgeleid voor het aantal
beschikbare banen in mijn sector.’
28%
o Economiestudenten zijn hier kritischer op:
41% is het hier (helemaal) mee eens vs. 25% van de overige studenten.

% vmbo

77%
65%
66%

22%
22%

Een kritische noot: jongeren in het economische domein vinden dat er te veel mensen
worden opgeleid voor het aantal beschikbare banen.
41% van de Economiestudenten is het (helemaal) eens met de stelling ‘Er worden te veel
mensen opgeleid voor het aantal beschikbare banen in mijn sector.’ Ze zijn hier veel
kritischer over dan overige studenten: daarvan is 25% het (helemaal) eens met deze
stelling.
Maakbaarheidsdenken staat centraal bij het denken over baankansen: ik ben zelf
verantwoordelijk voor mijn succes.
We zien een tegenstelling: Economiestudenten zijn over het algemeen positief zijn over
hun eigen baankansen in hun sector, maar zeggen tegelijkertijd dat er in hun sector te
veel mensen worden opgeleid. Deze tegenstellig valt mogelijk te verklaren door het
dominante ‘maakbaarheidsdenken’ dat we in hun antwoorden zien terugkomen: Ja, de
hoeveelheid werk is beperkt, maar ik ga zelf echt wel werk vinden. 76% van de jongeren
vindt namelijk dat je succes in eerste instantie afhangt van je eigen inspanningen.
“Als ik geen werk kan vinden, ligt dat ook aan mijzelf. Als je werk wil, valt dat altijd te
regelen”. - vmbo-t leerling, vierde klas.

“Tuurlijk zijn er heel veel mensen, maar als je gewoon je best doet en gelooft in jezelf dan
lukt het wel.” – Doorgestroomde HBO’er Communicatie

12

Meer informatie over het toekomstperspectief is welkom onder vmbo’ers:
• 58% is het eens met de stelling ‘Ik kan met meer zekerheid kiezen wanneer ik (meer)
informatie kan vinden over mijn mogelijkheden na mijn mbo-opleiding, zodat ik beter
weet waartoe ik word opgeleid.’ Slechts 7% is het hier (helemaal) mee oneens.
• Meer informatie leidt niet per se tot meer verdieping. Ondanks het belang dat
jongeren hechten aan het toekomstperspectief en hun informatiebehoefte, zoekt nu
minder dan de helft van de vmbo’ers zelf goed uit wat de baankansen van een
opleiding zijn.
o 44% van de vmbo’ers is het (helemaal) eens met de stelling ‘Ik zoek goed uit
hoeveel werk er precies is in het verlengde van een mbo-opleiding waar ik over
nadenk.’
o Hun reacties op de informatie hierover vanuit opleidingen loopt uiteen: 25%
van de vmbo’ers is van mening dat de voorlichtingsinformatie over de
carrièremogelijkheden na de beoogde opleiding onduidelijk is. 33% is het hier
(helemaal) mee oneens. 42% is het hier niet mee eens of oneens.
Terugkijkend op hun studiekeuze zijn mbo’ers positiever dan vmbo’ers over hun
eigen inzet: zij zeggen vaker dat ze zich goed hebben verdiept in de baankansen in
het verlengde van hun opleiding.
• 52% van de mbo’ers het (helemaal) eens met de stelling ‘Ik heb goed uitgezocht
hoeveel werk er precies is in het verlengde van de mbo-opleiding.’
o Een minderheid (27%) is van mening dat de voorlichtingsinformatie over de
carrièremogelijkheden na hun opleiding onduidelijk was. 38% is het hier
(helemaal) mee oneens. 35% is het hier niet mee eens of oneens.

“In deze richting is meer geld te verdienen dan andere richtingen. Je krijgt dat ook wel
mee van je ouders en het is algemeen bekend toch?” - Mbo niveau-4 student

13

Inzichten 4. Emancipatieroute
Het toekomstperspectief van (een groot deel van) mbo-opleidingen in het economie en
administratie domein is slecht. De verwachting is dat dit perspectief door toenemende
automatisering niet verbetert, maar verder zal verslechteren. CMMBO wil daarom
verkennen of jongeren hun mbo-opleiding zien als doorstroomroute naar het hbo. In het
verlengde van verwante hbo-opleidingen is het baanperspectief een stuk beter. In
hoeverre is een mbo-opleiding een doorstroomroute? Geldt dit vaker voor jongeren in een
economie en administratie-opleiding? En hoe kijken zij vervolgens naar hun opleiding?
Een grote groep jongeren (43%) wil na hun huidige of beoogde mbo-opleiding verder
studeren op het hbo. Antwoorden op de vraag ‘Wat verwacht jij te gaan doen na je
(huidige) mbo-opleiding?’ zijn:
o Aan het werk
40%
o Doorstuderen op het mbo
14%
o Doorstuderen op het hbo (voltijd)
31%
o Doorstuderen op het hbo (deeltijd)
12%
o Anders
4%
• Vmbo’ers met een economieprofiel willen (nog) vaker doorstuderen op het hbo na
hun mbo-opleiding:
o 57% wil doorstuderen op het hbo (versus 33% van de reguliere vmbo’ers)
• Ook jongeren met een TMSA-migratieachtergrond (Turks, Marokkaanse
Surinaamse en/of Antiliaans) willen vaker willen doorstuderen op het hbo: 59%
versus 39% van de Nederlandse student zonder migratieachtergrond.
“Ik zou wel hoger willen komen, richting manager. Om hoger te komen is wel goed voor

jezelf, voor je toekomst. Dat levert een hogere functie op en een goede baan. Ik wil het
goed voor elkaar hebben. Daarvoor moet je zelfmotivatie hebben.” - Mbo’er niv-2,
ondersteunende administratie.
Economiestudenten zien meer noodzaak om door te studeren op het hbo dan
studenten in andere richtingen.
• 51% van de jongeren vindt het (een beetje tot heel erg) nodig om na het mbo door te
studeren op het hbo om een baan te vinden die past bij hun ambities.
o Onder economiestudenten ligt dit significant hoger (64%) dan onder overige
mbo’ers (50%) Onder vmbo’ers is dit verschil minder groot, maar bestaat het
ook: 42% va de vmbo’ers met een economieprofiel vindt dit (een beetje) nodig,
versus 28% van de reguliere vmbo’ers.
De vraag is wel of mbo’ers in het domein economie en administratie hun opleiding
bewust gebruiken als emancipatieroute, of dat ze er tijdens hun opleiding achter komen
dat doorstuderen nodig is vanwege een matig toekomstsperspectief. Op basis van de
gesprekken die we met vmbo’ers en mbo’ers voerden lijkt het tweede eerder waar: als
jongeren tijdens hun mbo-opleiding beter inzicht krijgen in de (matige)
toekomstperspectieven in het verlengde van hun mbo-opleiding ontstaat meer noodzaak
om door te studeren. Ook komen ze erachter dat hun ambitie dan vaak in het verlengde
ligt van een hbo-opleiding. Daarbij ervaart een deel van de groep ook dat ze een grotere
studie-uitdaging aankunnen dan wat hun mbo-opleiding hen nu biedt.

14

Een meerderheid van de jongeren vindt hun opleiding een goede voorbereiding op
het hbo: 56% is het (helemaal) eens met de stelling dat ‘De opleiding een goede
voorbereiding is op het hbo.
• Economiestudenten zien hun opleiding vaker als een goede doorstroomroute.
Onder economiestudenten ligt dit met 71% een stuk hoger dan onder reguliere
mbo’ers (57%).
• Ook onder jongeren met een TMSA-migratieachtergrond (69%) ligt dit een stuk
hoger dan Nederlandse jongeren zonder migratieachtergrond (54%).
Een meerderheid van de mbo’ers ziet de mbo-opleiding als een middel om te
ontdekken welke kant ze op willen (63%). Tegelijkertijd ervaart een relatief grote
groep jongeren hun (beoogde) opleiding als te specifiek en smal (40%) en zouden ze
liever voor een bredere opleiding kiezen (29% van de mbo’ers en 40% van de
vmbo’ers). Hierin verschillen economiekiezers niet van de overige jongeren.
In hoeverre ben je het eens met de volgende stellingen?
Stelling
•
•
•
•
•

‘Tijdens mijn (huidige) mbo-opleiding ontwikkel ik vaardigheden
die goed van pas komen in mijn toekomstige werk.’
‘Tijdens mijn (huidige) mbo-opleiding kan ik goed ontdekken
welke kant ik op wil.’
‘Mijn (toekomstige) mbo-opleiding biedt me te weinig
mogelijkheden om te ontdekken wat bij mij past.’
‘Met mijn opleiding heb ik al meer voor een specifieke
richting/specialisme gekozen dan ik eigenlijk zou willen.’
‘Ik had liever voor een bredere opleiding gekozen.’

% Eens mbo

% vmbo

74%

78%

63%

61%

27%

21%

40%
29%

38%
40%

Een grote groep jongeren is in de opleidingsopbouw op zoek naar flexibiliteit:
bijvoorbeeld door een breder eerste jaar of de mogelijkheid om nog te kunnen
overstappen. Met name mbo’ers met een economie- en administratieopleiding willen
liever geen specifieke en specialistische opleiding.
Een mbo-opleiding kun je op verschillende manieren opbouwen. Wat is voor jou de meest
aantrekkelijke vorm? In deze tabel zetten we de totalen af tegen de economie en administratiembo’ers en vmbo’ers met een economisch profiel.

•

•

•
•

Starten in een breed eerste jaar waarin je van verschillende
opleidingen proeft, waarna je vervolgens kiest voor een
specifieke opleiding en je daarin specialiseert.
Direct kiezen voor een specifieke opleiding, maar wanneer het
niet bevalt in het eerste half jaar, kan je nog vrijblijvend
overstappen naar een andere opleiding die hiermee overlapt.
Direct kiezen voor een specifieke opleiding, waarbinnen je je
tijdens de opleiding steeds verder kunt specialiseren.
Anders

15

%Tot.

%E-mbo %E-vmbo

38%

42%

29%

31%

39%

38%

30%

18%

32%

0%

0%

1%

De havo-route als escape
Een deel van de vmbo’ers kiest liever voor een (brede) havo-opleiding dan voor een mboopleiding. Van de vmbo’ers overweegt 23% een mbo-opleiding in de richting Economie.
17% wil na het vmbo door op de havo. Deze optie is populairder onder meisjes (22%) dan
onder jongens (12%).

16

Inzichten 5. Vier profielen
jongeren
Op basis van de kwalitatieve onderzoeksfase definieerden we vier typen jongeren die
ieder vanuit een andere motivatie kijken naar hun toekomst en keuze voor een mboopleiding. Ze verschillen in hun drijfveren, behoeften en de rol die het toekomstperspectief speelt in hun keuze. Hieraan gekoppeld hebben ze ook een andere behoefte
ten aanzien van de inhoud en invulling van hun opleiding. In dit hoofdstuk beschrijven we
deze vier profielen één voor één.

1. Intrinsiek geïnteresseerden
2. Wegstrepers
3. Zekerheidszoekers
4. Toekomstgerichten
Overig

% Totaal
50%
9%
24%
14%
3%

% mbo econ. % vmbo econ.
41%
42%
15%
7%
35%
38%
8%
13%
1%
2%

Arcering: rood is ondervertegenwoordigd, groen is oververtegenwoordigd. Het verschil bij Wegstrepers is niet
significant.

De vraag die de basis vormt van deze indeling is: ‘Welke van de onderstaande motivaties
om je mbo-opleiding te kiezen past het beste bij jou?’
1. Sluit heel goed aan op mijn inhoudelijke interesses en wat ik echt leuk vind om te
doen.
2. Is dit de minst onaantrekkelijke van alle opleidingen waar ik uit kon kiezen.
3. Is dit de keuze waar ik waarschijnlijk een baan in kan vinden als ik ermee klaar ben.
4. Is dit de keuze die me het beste opstapje biedt naar mijn droomcarrière.
5. Anders.
De indeling in deze categorieën is gebaseerd op het kwalitatief onderzoek onder vmbo’ers
en mbo’ers in een economisch profiel of opleiding. Tegelijkertijd is de categorisering ook
toepasbaar op de gemiddelde (v)mbo’er.
Het belangrijkste verschil tussen economiekiezers en overige jongeren zit in de groep
Zekerheidszoekers. Deze groep komt flink vaker voor onder jongeren met een
economisch profiel. Dit geldt in mindere mate ook voor Wegstrepers: jongeren met een
opleiding in het domein economie en administratie zeggen vaker dat ze hiervoor hebben
gekozen als minst onaantrekkelijke optie. Verder zien we jongeren met een gerichte
toekomstdroom juist minder vaak in economische richtingen op het mbo terugkomen
(hoewel zij ook in dit domein alsnog de grootste groep vormen).

17

1. Intrinsiek geïnteresseerden
(50% totaal; Economie: 41% mbo, 42% vmbo)

“Voor mij was de keuze vrij simpel. Ik ben goed met cijfers en vind dat ook leuk. Op het
vmbo deed ik al economie. Dus dan kijk je sowieso naar deze opleidingen.” - MBO’er niv. 4,
Bedrijfsadministratie
Drijfveren: Wat zoek ik?
Intrinsiek geïnteresseerden zoeken hun opleiding in de eerste plaats vanuit een interesse
in wat ze daar kunnen leren en de vaardigheden die ze kunnen opdoen. Uit de interviews
met jongeren blijkt dat dit ook het ideaal is: het liefst kies je iets dat je ‘leuk’ vindt. Wat
‘leuk’ vervolgens inhoudt en waar die interesse precies ligt, verschilt uiteraard per persoon,
maar deze groep wil zich primair laten leiden door de eigen interesses.
Wat vind/vond je belangrijk bij de keuze van je mbo-opleiding?
Deze groep scoort hoger op stellingen als:
o 91% van de jongeren is het (helemaal) eens met de stelling: ‘Ik vind het
belangrijk dat ik plezier heb in de inhoud van de opleiding: in de specifieke
onderwerpen en vaardigheden waar ik in deze opleiding mee aan de slag ga.’
o 93% van de jongeren is het (helemaal) eens met de stelling: ‘Ik vind het
belangrijk dat de opleiding goed aansluit op mijn interesses.’
41% van de jongeren in de richting van economie zegt te kiezen voor een opleiding omdat
“deze heel goed aansluit op mijn inhoudelijke interesses en wat ik echt leuk vind om te
doen.” Tegelijkertijd weten we uit de gesprekken dat een deel van deze groep daar nog
niet is: als we doorvragen blijken de beelden die ze hebben van wat ze leuk vinden nog
afwezig of beperkt. Met name onder economiekiezers valt dit op. De zoektocht naar waar
die interesse ligt, is dus nog in volle gang en leidt ertoe dat de mbo-opleiding ook voor
deze groep onderdeel uitmaakt van de zoektocht.
Toekomst: hoe zie ik ‘later’?
Als jongeren meer gefocust zijn op het nu en wat je nu leuk vindt, is het precieze
toekomstperspectief van iets minder groot belang, als je ook later maar kunt blijven doen
wat je leuk vindt. Dat zien we ook terug in wat ze belangrijk vinden voor hun toekomst:
aspecten als baankansen zijn wat minder belangrijk, waardoor ze zich daar ook minder in
verdiepen. Leuk werk en werk in lijn met je eigen talent wegen juist zwaarder mee.
Wat vind je belangrijk voor jouw toekomst? De groep scoort hoger op:
o 92% van de jongeren binnen deze groep is het (helemaal) eens met de stelling:
‘Ik vind het belangrijk dat ik werk kan doen dat ik heel erg leuk vind.’
o 84% van de jongeren is het (helemaal) eens met de stelling: ‘Ik vind het
belangrijk dat ik talent heb voor het vakgebied waar ik voor word opgeleid.’
o Veruit de meeste jongeren vinden een kantoorbaan onaantrekkelijk. Deze
groep is hier echter het minst enthousiast over. 64% van de jongeren binnen
deze groep is het (helemaal) oneens met de stelling: ‘Ik vind het belangrijk dat
Ik later een kantoorbaan heb.’

18

Oriëntatie, keuzes en voorlichting: Hoe zoek ik?
Jongeren die vanuit een intrinsieke drijfveer kiezen, zijn vaak zekerder van hun
studiekeuze. Doordat ze een (eerste) beeld hebben van hun interesses geeft dit richting
voor de domeinen en opleidingen waarop ze zich oriënteren. Doordat ze zich meer
gericht oriënteren, hebben ze vaak ook een beter beeld van wat opleidingen inhouden.
Dit zien we ook in de cijfers terug. Intrinsiek Geïnteresseerden scoren bijvoorbeeld hoger
op stellingen als:
o ‘Ik wist precies welke opleiding ik wilde kiezen’. 68% van de mbo’ers is het
(helemaal) eens met deze stelling.
o ‘Voordat ik met mijn opleiding begon had ik al een heel duidelijk beeld van wat
de opleiding inhoudt.’ 64% van de mbo’ers is het (helemaal) eens met de
stelling.
Verder onderscheiden Intrinsiek Geïnteresseerden zich niet duidelijk van de andere
groepen als het gaat om hun oriëntatie en beelden van voorlichting.
Persoonlijke groei en de opleiding: Wat wil ik?
Vanuit een intrinsieke interesse kies je in eerste instantie voor een opleiding omdat je daar
nieuwe dingen leert in het verlengde van je interesse. Maar omdat ook voor deze groep
geldt dat ze deels nog willen ontdekken wat ze precies leuk vinden, vinden ze het alsnog
prettig als die opleiding aan de voorkant niet te smal is. Een meerderheid heeft daarom
de voorkeur voor een breed eerste jaar, waarna ze zich later kunnen specialiseren.
o

o

o

43% kiest voor: starten in een breed eerste jaar waarin je van verschillende
opleidingen proeft, waarna je vervolgens kiest voor een specifieke opleiding en
je daarin specialiseert.
28% kiest voor: direct kiezen voor een specifieke opleiding, maar wanneer het
niet bevalt in het eerste half jaar, kun je nog vrijblijvend overstappen naar een
andere opleiding die hiermee overlapt.
28% kiest voor: direct kiezen voor een specifieke opleiding, waarbinnen je je
tijdens de opleiding steeds verder kunt specialiseren.

Overige kenmerken
De mbo’ers in deze groep zijn vaker blij met de opleiding (85%) die ze hebben gekozen.
Dat is logisch: als je vanuit een intrinsieke motivatie kiest is de kans groter dat je plezier
haalt uit je opleiding. Op demografische kenmerken wijkt deze groep niet af van
gemiddelden.

19

2. Wegstrepers

(9% totaal; Economie: 15% mbo, 7% vmbo)

“Techniek-opleidingen zijn voor jongeren die dat écht graag willen. En opleidingen in de
Zorg & Welzijn zijn vooral voor meisjes. Dus kijk ik eerder naar opleidingen die iets met
economie of handel doen.” - Vmbo’er, gemengde leerweg
Drijfveren: Wat zoek ik?
Wegstrepers ervaren de studiekeuze als zeer moeilijk. Ze verschillen sterk van de eerste
groep omdat een intrinsieke motivatie voor bepaalde onderwerpen of vaardigheden
ontbreekt. Ook hebben ze geen duidelijk doel van hun toekomst. Ze zijn onzeker, twijfelen
langer en zoeken daarom sterk naar houvast om tot een goede keuze te komen. Het
vinden van dit houvast is vervolgens een flinke uitdaging binnen het enorme
(opleidingen)aanbod. Doordat een duidelijke interesse nog ontbreekt kiezen ze door
allereerst andere (minder leuk opties) weg te strepen.
In de cijfers komt deze groep als klein naar voren. De groep jongeren die de
wegstreepstrategie op de eerste plaats zet is beperkt. Tegelijkertijd weten we dat de
wegstreepstrategie ook (deels) door jongeren in de andere groepen wordt toegepast. In
alle groepen zitten jongeren die simpelweg nog niet goed genoeg weten wat ze willen
om een volledig overtuigde studiekeuze te maken.
Een aantal cijfers:
o 84% van de vmbo’ers binnen deze groep is het (helemaal) eens met de stelling
‘Ik vind het moeilijk om een mbo-opleiding te kiezen die goed bij me past.
o 67% van de mbo’ers binnen deze groep is het (helemaal) eens met de stelling
‘Ik vond het moeilijk om een mbo-opleiding te kiezen die goed bij me past.’
o 52% van de mbo’ers binnen deze groep is het (helemaal) oneens met de
stelling ‘Ik wist precies welke opleiding ik wilde kiezen’.
Toekomst: hoe zie ik ‘later’?
Zoals gezegd: Wegstrepers vinden hun motivatie voor een studiekeuze minder in het nu,
maar ook niet in een specifieke toekomst die ze voor ogen hebben. Ze twijfelen over hun
eigen toekomst en zijn kritisch op de rol die hun mbo-opleiding speelt in de voorbereiding
op die toekomst. Deze groep vind het dan ook minder belangrijk om later veel te
verdienen. Ze willen vooral eerst ontdekken wat bij ze past. De precieze carrière- en
salarismogelijkheden volgen daarop. Ze kiezen daarom eerder voor een domein dat niet
als specifiek aanvoelt. Het domein economie en administratie is vergeleken met andere
sectoren (techniek, zorg & welzijn, groen) het meest abstract of vaag. Veel jongeren die
nog niet weten wat ze willen, interpreteren dit als breed: je kan nog veel kanten op, van
secretaresse tot advocaat, marketeer of boekhouder. Ook kan je op veel plekken terecht:
van autobedrijf, tot boekhoudkantoor of gemeente. Met andere woorden: je hebt met een
economische opleiding nog alle ruimte om te bedenken wat je echt wilt.

20

Wegstrepers reageren vaker kritisch op stellingen over de mogelijkheden die hun
(beoogde) mbo-opleiding hen biedt:
o 26% van de vmbo’ers binnen deze groep is het (helemaal) oneens met de
stelling: ‘Na een mbo-opleiding kan ik goed voorbereid starten op de
arbeidsmarkt.’
o 26% van de vmbo’ers binnen deze groep is het (helemaal) oneens met de
stelling: ‘Een mbo-opleiding bereidt me goed voor op een hbo-opleiding in
dezelfde richting.’
o 21% van de vmbo’ers binnen deze groep is het (helemaal) oneens met de
stelling: ‘Na een mbo-opleiding ben ik in staat om een goede carrière te
maken.’
Oriëntatie, keuzes en voorlichting: Hoe zoek ik?
Door hun minder gerichte zoektocht blijven Wegstrepers langer twijfelen en kiezen ze
vaker voor een opleiding waarin zich minder goed hebben verdiept. Ze vinden het
moeilijk om zich een beeld te vormen van de verschillende mogelijkheden en hun eigen
weg te vinden in het opdoen van ervaringen of filteren van informatie. Hun beeld van de
(beoogde) opleiding en de mogelijkheden na de opleiding is vaker onvolledig. Ook is deze
groep kritischer dan andere groepen op begeleiding vanuit de vo-school en de
vervolgopleiding, en op zichzelf: ze zeggen minder vaak dat ze zelf veel hebben gedaan
om tot de beste keuze te komen. Dat betekent dus ook dat ze minder hebben gedaan om
bijvoorbeeld uit te zoeken hoe het toekomstperspectief van een opleiding in het domein
economie en administratie is.
Een aantal stellingen waarop Wegstrepers hoger scoren:
o 58% van de vmbo’ers is het eens met de stelling ‘De voorlichting over mijn
mbo-opleiding kan veel beter’.
o 53% van de vmbo’ers is het (helemaal) oneens met de stelling ‘Ik heb al een
heel duidelijk beeld van wat een mbo-opleiding inhoudt.’
o 47% van de vmbo’ers is het eens met de stelling ‘De voorlichtingsinformatie
over de carrièremogelijkheden na mijn opleiding is onduidelijk’.
o 42% van de mbo’ers is het (helemaal) oneens met de stelling ‘Voordat ik met
mijn opleiding begon had ik al een heel duidelijk beeld van wat de opleiding
inhoudt’
o Slechts 26% van de vmbo’ers is het (helemaal) eens met de stelling ‘Ik heb zelf
veel gedaan om tot de beste keuze te komen.’
Persoonlijke groei en de opleiding: Wat wil ik?
De kern van deze groep komt mooi samen in een duidelijke stellingname: ‘Ik ben te jong
om een studiekeuze te maken’. Dat onderschrijft deze groep veel vaker dan andere
groepen en dat is ook logisch: als je nog zo zoekende bent, komt de keuze voor een
specifieke vervolgopleiding te vroeg.
o 79% van de vmbo’ers vindt zichzelf te jong om een mbo-opleiding te kiezen (vs.
41% van de IG en 29% van de TG)
o 65% van de mbo’ers vond zichzelf ook te jong om een keuze te make toen ze
een mbo-opleiding moesten kiezen (vs. 37% van de IG en 37% van de TG)
Deze jongeren hebben dan ook behoefte aan een uitgebreider keuzeproces waarbinnen
ze meer op basis van ervaringen een geleidelijk keuzes maken. Dat staat haaks op de

21

huidige harde knip in de overgang van een breed vmbo-profiel naar een smalle mboopleiding.
o 50% van de mbo’ers in deze groep heeft spijt van de studiekeuze en is het eens
met de stelling: ‘Ik had liever voor een bredere opleiding gekozen.’
De ideale opleidingsstructuur van een mbo-opleiding bestaat voor bijna de helft van deze
groep uit een breed eerste jaar, waarna je geleidelijk meer keuzes maakt en je
specialiseert. Deze groep kiest veel minder dan gemiddeld voor een specialistische
opleiding. In het domein economie en administratie betekent dit dat ze de voorkeur
geven aan een domeinbreed basisjaar, waarin ze nog kunnen ontdekken wat bij ze past.
o 49% kiest voor: starten in een breed eerste jaar waarin je van verschillende
opleidingen proeft, waarna je vervolgens kiest voor een specifieke opleiding en
je daarin specialiseert.
o 42% kiest voor: direct kiezen voor een specifieke opleiding, maar wanneer het
niet bevalt in het eerste half jaar, kun je nog vrijblijvend overstappen naar een
andere opleiding die hiermee overlapt.
o 8% kiest voor: direct kiezen voor een specifieke opleiding, waarbinnen je je
tijdens de opleiding steeds verder kunt specialiseren.
Overige kenmerken
Wegstrepers hebben relatief vaak een TMSA-migratieachtergrond. 17% van de TMSAgroep valt in dit segment, terwijl 8% van de Nederlandse jongeren zonder
migratieachtergrond in deze groep valt.

22

3. Zekerheidzoekers

(24% totaal; Economie: 35% mbo, 38% vmbo)

“Ik heb gekozen voor mijn opleiding om de grote kans op werk, want ik hoor vaak van m’n
moeder dat er in elk bedrijf iemand nodig is voor administratie en zij vond het bij mij
passen.” – Mbo’er niv-2, Ondersteunende administratie.
Drijfveren & de toekomst: Wat zoek ik?
Zekerheidzoekers zijn vooral op zoek naar een richting en opleiding waarin in ieder geval
werk is. Deze groep heeft een minder sterke intrinsieke motivatie of duidelijke ambitie
voor de toekomst. Dat maakt kiezen ook voor deze groep relatief lastig. Vooral omdat ze
zelden heel actief uitzoeken in welke vakgebieden en opleidingen ze de gewenste
zekerheid kunnen vinden.
In deze groep zitten relatief veel vmbo’ers met een economieprofiel en mbo’ers in het
domein economie en administratie. Hierin zit een interessante tegenstelling: ze zoeken
zekerheid in een goed baanperspectief, maar kiezen relatief vaak voor een richting die dat
juist niet biedt. De vraag is dan ook in hoeverre ze afgaan op (betrouwbare) informatie
over het arbeidsmarktperspectief. De inzichten wijzen op een gevoelsmatige keuze: zeker
vmbo’ers hebben een te rooskleurig beeld van het baanperspectief in het verlengde van
opleidingen in het domein economie en administratie. Ze verwachten onterecht dat hier
altijd wel werk in te vinden is, vanuit een abstracter beeld dat je wordt opgeleid voor het
bedrijfsleven, waarin veel geld verdiend wordt en altijd veel werk te verzetten is.
o 82% van de jongeren binnen deze groep is het (helemaal) eens met de stelling:
‘Voor mijn toekomst vind ik het belangrijk dat de opleiding een goede kans op
werk biedt.’
o 75% van de jongeren binnen deze groep is het (helemaal) eens met de stelling:
‘Voor mijn toekomst vind ik het belangrijk dat ik een richting kies waarin ik
altijd werk kan vinden.’
Zekerheid in de vorm van een goed baanperspectief is dus een expliciete wens, maar
geen bruikbare drijfveer die hen helpt in de zoektocht naar een opleiding. Dat zorgt
ervoor dat jongeren in deze groep het kiezen voor een opleiding vaker als moeilijk ervaren.
o Net als bij de groep Wegstrepers zien we ook bij de Zekerheidzoekers relatief
veel twijfel. Ze vinden zichzelf dan ook vaak (51%) nog te jong om al voor een
specifieke mbo-opleiding te kiezen.
o Deze groep twijfelt ook relatief lang tussen verschillende opleidingen: 47% van
de mbo’ers is het (helemaal) eens met de stelling ‘Ik twijfelde lang tussen
verschillende opleidingen.’
Oriëntatie, keuzes en voorlichting: Hoe zoek ik?
De behoefte aan meer grip op de te kiezen richtingen uit zich onder meer in een behoefte
aan meer praktijkervaring. Juist door stages ontdek je welke richtingen er zijn en hoe deze
in elkaar zitten. Met echte ervaringen leer je volgens jongeren meer dan tijdens de
voorlichting vanuit een opleiding.
o De mbo’ers in deze groep zijn het meest kritisch op de voorlichting van hun
opleiding: 48% is het (helemaal) eens met de stelling ‘De voorlichting over mijn

23

o

mbo-opleiding kon veel beter.’ Onder vmbo’ers is 46% het eens met deze
stelling.
Deze groep mbo’ers had ook het liefst meer praktijkervaring willen opdoen
(zoals stages) voor de keuze van een mbo-opleiding: 53% (helemaal) mee eens.

Persoonlijke groei en de opleiding: Wat wil ik?
Deze jongeren zijn op zoek naar zekerheid en kiezen liever niet te breed. Tegelijkertijd
hebben ze behoefte aan flexibiliteit. Want wat nou als de gekozen richting je toch niet
goed bevalt? Daarom is het fijn om te kunnen switchen in het eerste jaar. We zien de
volgende verdeling in hun voorkeuren voor de structuur van hun mbo-opleiding:
o 31% kiest voor: starten in een breed eerste jaar waarin je van verschillende
opleidingen proeft, waarna je vervolgens kiest voor een specifieke opleiding en
je daarin specialiseert.
o 40% kiest voor: direct kiezen voor een specifieke opleiding, maar wanneer het
niet bevalt in het eerste half jaar, kun je nog vrijblijvend overstappen naar een
andere opleiding die hiermee overlapt.
o 29% kiest voor: direct kiezen voor een specifieke opleiding, waarbinnen je je
tijdens de opleiding steeds verder kunt specialiseren.
Overige kenmerken
Zekerheidzoekers onderscheiden zich niet op andere sociodemografische kenmerken van
de andere groepen.

24

4. Toekomstgerichten

(14% totaal; Economie: 8% mbo, 13% vmbo)

“Mijn oom heeft een eigen bedrijf. Dat wil ik uiteindelijk ook. Hij zegt me dat deze
opleiding sowieso handig is als ik later voor mezelf ga beginnen.” - Mbo’er, niv. 4.
Financieel Administratieve Beroepen.
Drijfveren: Wat zoek ik?
Toekomstgerichten kiezen vanuit een duidelijk doel in de toekomst: ze willen iets
bereiken. Dit doel in de toekomst geeft ze houvast. Ze maken keuzes die daar naartoe
leiden. Het kiezen van een opleiding is voor deze groep dan ook makkelijker dan voor
jongeren die geen duidelijke toekomst voor zich zien.
Ook bij jongeren in het economische domein zien we dat de Toekomstgerichten een
duidelijk doel voor ogen hebben. Zij willen bijvoorbeeld accountant of ondernemer
worden. In het economische domein hangt deze toekomstdroom vaker samen met een
(abstracter) beeld van goede carrièrekansen in het werkveld en de mogelijkheid om veel
geld te verdienen. In andere domeinen kan dat gelinkt zijn aan hele andere motivaties,
zoals het willen helpen van mensen in de zorg of fascinerende dingen willen kunnen
maken in de techniek.
Vaak hebben Toekomstgerichten al een relatief duidelijk beeld van wat voor werk er in
een sector te doen is. Dit baseren ze bijvoorbeeld op de verhalen van een rolmodel binnen
de familie of directe sociale omgeving. Zij dienen voor hen als inspiratiebron om een
bepaalde richting op te willen. Doordat deze jongeren doelgerichter kiezen, zijn ze
achteraf vaker tevreden met de keuze voor hun opleiding.
o 92% van de jongeren binnen deze groep is het (helemaal) eens met de stelling:
‘Bij de keuze van mijn opleiding vind ik het belangrijk dat ik met de opleiding
het werk kan gaan doen waar ik van hou.’
o 72% van de mbo’ers is het (helemaal) eens met de stelling ‘Ik ben blij met de
keuze voor mijn huidige mbo-opleiding.’
Toekomst: hoe zie ik ‘later’?
Zoals hiervoor beschreven is de toekomstdroom voor deze jongeren vaker leidend voor de
keuze van een domein en opleiding. Dat zorgt ervoor dat deze jongeren zich tijdens hun
opleiding meer willen uitdagen om daar te komen en het liefste kiezen voor een richting
die in lijn is met hun talent.
o 91% van de jongeren binnen deze groep is het (helemaal) eens met de stelling:
‘Ik vind het belangrijk dat ik werk kan doen dat ik heel erg leuk vind.’
o 85% van de jongeren binnen deze groep is het (helemaal) eens met de stelling:
‘Ik vind het belangrijk dat ik alles uit mezelf haal en zo veel mogelijk bereik.’
o 85% van de jongeren binnen deze groep is het (helemaal) eens met de stelling:
‘Ik vind het belangrijk dat ik talent heb voor het vakgebied waar ik voor word
opgeleid.’

25

Oriëntatie, keuzes en voorlichting: Hoe zoek ik?
In vergelijking met de andere groepen zijn de mbo’ers in deze groep het meest zeker van
hun zaak.
o Zo is 72% van de mbo’ers het (helemaal) eens met de stelling ‘Ik wist precies
welke opleiding ik wilde kiezen’.
Dat zorgt ervoor dat deze jongeren zelf vinden dat ze hun keuzeproces gericht en soepel
doorlopen. Ze zeggen vaak een goed beeld te hebben gehad van de opleiding voordat ze
hieraan begonnen.
o 63% van de mbo’ers is het (helemaal) eens met de stelling ‘Voordat ik met mijn
opleiding begon had ik al een heel duidelijk beeld van wat de opleiding
inhoudt’.
Toch kennen Toekomstgerichten ook een duidelijke valkuil: soms vergeten ze – in hun
enthousiasme of uit gemakzucht – goed te checken of de richting die ze voor ogen
hebben overeenkomt met hun verwachtingen en goed de gekozen toekomst bij hen
past.
Persoonlijke groei en de opleiding: Wat wil ik?
Deze jongeren mikken hoger en willen vaker doorstuderen na hun (beoogde) mboopleiding. Ze willen zichzelf optimaal uitdagen en hebben (vaak) een hbo-opleiding nodig
om hun droom te kunnen verwezenlijken. Dat geldt zeker voor mbo’ers in het domein
economie en administratie.
o 86% van de jongeren binnen deze groep is het (helemaal) eens met de stelling:
‘Ik vind het belangrijk dat de opleiding een goed opstapje is om daarna verder
te kunnen leren.’
o 74% van de jongeren binnen deze groep is het (helemaal) eens met de stelling:
‘Ik vind het belangrijk dat ik met deze opleiding mijzelf maximaal uitdaag.’
o 55% van de jongeren binnen deze groep is het (helemaal) eens met de stelling:
‘Ik vind het belangrijk dat de opleiding me goed voorbereidt op een toekomst
als ondernemer.’
o 54% van de jongeren in deze groep wil doorstuderen op het hbo.
Door hun ambities en focus hebben deze jongeren een duidelijk andere behoefte ten
aanzien van de opleidingsstructuur dan de andere groepen. Eigenlijk zou je kunnen
zeggen: het overgrote deel van het huidige opleidingsaanbod past juist bij deze, relatief
kleine groep: ze willen het liefst kiezen voor een specifieke opleiding, waarbinnen ze zich
verder kunnen specialiseren.
o 22% kiest voor: starten in een breed eerste jaar waarin je van verschillende
opleidingen proeft, waarna je vervolgens kiest voor een specifieke opleiding en
je daarin specialiseert.
o 25% kiest voor: direct kiezen voor een specifieke opleiding, maar wanneer het
niet bevalt in het eerste half jaar, kun je nog vrijblijvend overstappen naar een
andere opleiding die hiermee overlapt.
o 53% kiest voor: direct kiezen voor een specifieke opleiding, waarbinnen je je
tijdens de opleiding steeds verder kunt specialiseren.
Overige kenmerken
Op veel achtergrond kenmerken zijn Toekomstgerichten een gemiddelde groep. Wel zien
we dat ze wat zijn oververtegenwoordigd in de grote steden (G3) en randgemeenten.

26

CONCLUSIE
Context vraag
In dit onderzoek hebben we met de blik van jongeren gekeken naar hoe ze de keuze
vanuit het vmbo voor een mbo-opleiding ervaren en welke rol het toekomstperspectief
van deze opleidingen daarin speelt. Daarbij zijn we ingezoomd op mbo’ers in opleidingen
in het domein economie en administratie en vmbo’ers met een economieprofiel. Daar
gebeurt namelijk iets opvallends: ondanks dat de toekomstperspectieven van opleidingen
in het domein economie en administratie afnemen, blijven onverminderd veel jongeren
kiezen voor de opleidingen in het domein. Weegt het toekomstperspectief niet mee in de
keuze? Of studeren deze jongeren vaker door en vormen deze opleidingen zo een
toegangspoort voor vmbo’ers naar het hbo?
De uitdaging van het vinden van je eigen richting
Een grote groep jongeren heeft moeite met het vinden van de eigen richting. Dat komt
tot uiting in de huidige overgang van vmbo naar mbo en de keuze die ze daar
gedwongen moeten maken: voor een (vaak) specifieke beroepsopleiding. Veel jongeren
ervaren moeite om deze keuze overtuigd te maken en zeggen dat ze eigenlijk te jong zijn
voor het maken van de keuze voor een mbo-opleiding. Dat geldt in nog sterkere mate
voor jongeren in het domein economie en administratie.
Jongeren zoeken in hun hun eigen professionele toekomst in de eerste plaats leuk
werk, goede baanperspectieven en ze kiezen het liefst voor een richting die in lijn is
met het eigen talent.
Bij de keuze voor een vervolgopleiding komen min of meer dezelfde factoren terug:
intrinsieke motivatie ten aanzien van de opleiding en het toekomstig werk en een goede
kans op werk. Het vinden van een opleiding en (uiteindelijk) werk dat aansluit op de eigen
intrinsieke motivatie is daarmee het ideaal van veel jongeren. Tegelijkertijd zijn ze nog
zoekende: Wat is dan ‘leuk’ voor mij? Wat is er allemaal? En: wat vind ik daarin leuk?
Het toekomstperspectief is heel belangrijk, maar wordt vaak niet goed meegenomen
in de afweging.
Jongeren hechten veel waarde aan het toekomstperspectief van hun opleiding, maar zijn
vaak niet in staat om dit toekomstperspectief objectief te beoordelen en op een waardevolle manier mee te nemen in hun keuzeproces. Zo overschatten jongeren in het domein
economie en administratie hun eigen kansen. De belangrijkste oorzaken hiervoor zijn:
1. Jongeren baseren hun beelden van het toekomstperspectief meer op gevoel,
algemene beelden en bronnen in de directe omgeving: “In het bedrijfsleven is
altijd wel werk voor mensen met een economie en administratie-profiel, want elk
bedrijf heeft een administratie”;
2. Jongeren hebben een gebrek aan kennis van de perspectieven: ze kijken niet naar
statistieken met baankansen en hebben daardoor een te rooskleurig beeld. Veel
jongeren denken dat de baankansen in de hoek van economie en administratie
goed zijn en zullen blijven, ook op lagere onderwijsniveaus;
3. Een combinatie van zelfvertrouwen en maakbaarheidsdenken zorgen voor weinig
noodzaak om feitelijke cijfers mee te nemen: “Er worden misschien wel te veel
mensen opgeleid voor mijn sector, maar als ik mijn best doe, bepaal ik zelf of ik
goed terechtkom.”

27

Een soepelere leerloopbaan: ervaringen, voorlichting en opleidingsstructuur
In het onderzoek zien we oplossingen op verschillende vlakken om de overgang van
vmbo naar mbo soepeler te laten verlopen:
• Jongeren zien een kans in het opdoen van meer ervaringen: in de vorm van stages
en praktijkervaring in het werkveld en meeloopdagen op opleidingen. Nu zien ze
het werkveld waar ze voor hebben gekozen vaak pas na de start van hun opleiding.
• Jongeren vinden dat de voorlichting en begeleiding vanuit de eigen voortgezet
onderwijsschool en de mbo-instellingen beter kan. Toch zijn ze tegelijkertijd niet
ontevreden over de geboden en beschikbare informatie.
Een uitdaging is dat jongeren nu een specifieke opleiding moeten kiezen – en daarmee
voor een bijbehorend toekomstperspectief – in een fase waarin ze nog volop aan het
ontdekken zijn wie ze zelf zijn, wat ze willen en welke richtingen er zijn. De tijdlijn van het
systeem komt daarmee niet overeen met de tijdlijn van jongeren. Een grote groep
jongeren ervaart de basis van hun (beoogde) opleiding nu dan ook als te specifiek of smal.
Een andere oplossing om jongeren soepelere keuzes te laten maken ligt in de structuur
van de mbo-opleidingen waar jongeren voor kiezen.
• Jongeren verschillen sterk in hun behoeften ten aan aanzien van de structuur van
opleidingen. Mbo-instellingen spelen nu nog niet of nauwelijks op deze verschillen
in. Zo zien veel jongeren hun mbo-opleiding het liefst als middel om verder te
ontdekken welke kant ze op willen. Daarom vinden ze het belangrijk dat de
opleiding voldoende flexibiliteit biedt. Tegelijkertijd ervaren ze hun opleiding vaak
als te specifiek. De flexibiliteit waar deze groepen behoefte aan heeft kan op
verschillende manieren worden opgenomen in de structuur:
o door actiever de mogelijkheid te bieden te switchen tussen aanpalende
opleidingen in een vakgebied gedurende het eerste jaar van de opleiding;
o door te starten met een breder eerste jaar in een bepaald domein, waarin
jongeren nog kunnen ontdekken wat bij ze past, voordat ze zich verder
specialiseren tijdens hun opleiding.
Vier profielen
Welke opleidingsstructuur het beste past en hoe jongeren beter geholpen kunnen
worden, is sterk afhankelijk van het type kiezer en hun drijfveren. Op basis van het
onderzoek onderscheiden we vier groepen met ieder een eigen afweging en behoeften.
• Intrinsiek Geïnteresseerden: jongeren die zich bij hun keuze primair laten leiden
door wat ze leuk vinden, nu en in de toekomst. Wat wil ik het liefste doen?
• Wegstrepers: jongeren die minder goed weten wat ze willen en nu eerder negatief
kiezen. Wat blijft er over als ik wegstreep wat niet bij me past?
• Zekerheidszoekers: jongeren die minder zicht hebben op hun drijfveren en daarom
zoeken naar houvast en zekerheid. Wat ken ik en waar liggen kansen?
• Toekomstgerichten: jongeren met een duidelijke ambitie in de toekomst, die
vanuit die ambitie hun zoektocht naar een mbo-opleiding gericht doorlopen. Met
welke opleiding kan ik mijn toekomstdroom realiseren?
Jongeren in het economische domein vallen relatief vaker in de groepen Wegstrepers en
Zekerheidszoekers en juist minder vaak in de groepen Intrinsiek Geïnteresseerden en
Toekomstgerichten. Toch vallen ook jongeren in dit domein het vaakst in de groep
Intrinsiek Geïnteresseerden. Twee zaken vallen hierbij op:

28

•

•

De economiekiezers hadden in de interviews vaak moeite met het expliciet benoemen
van onderwerpen en vaardigheden binnen economische mbo-opleidingen die
aansluiten op hun persoonlijke interesses. De intrinsieke interesse in het domein
economie en administratie is gevoelsmatig en/of zit op een abstract niveau (bijv. een
fascinatie voor ‘het bedrijfsleven’).
De zekerheid die de relatief grote groep Zekerheidszoekers vinden in het domein
economie en administratie is ook vooral gevoelsmatig. Hun beeld van de baankansen
is onvoldoende gebaseerd op objectieve bronnen en cijfers. Voor deze groep is binnen
dit domein sprake van schijnzekerheid.

Mbo-opleidingen in het domein economie en administratie als doorstroomroute
Jongeren in opleidingen in het domein economie en administratie zeggen vaker door te
willen studeren aan het hbo. Ook vmbo’ers met een economie-profiel willen vaker door
met een hbo-opleiding dan vmbo’ers in andere profielen. Dat zorgt ervoor dat mboopleidingen economie en administratie in potentie een emancipatiefunctie hebben voor
groepen die via de vmbo-mbo-route naar het hbo doorstromen. Jongeren met een TMSAmigratieachtergrond hebben bijvoorbeeld vaker de ambitie om met hun opleiding door
te stromen naar een hbo-opleiding dan Nederlandse jongeren zonder migratieachtergrond. Hier ligt mogelijk een kans voor mbo-scholen om jongeren die deze ambitie
hebben al vanaf een vroeg stadium in de mbo-opleiding voor te bereiden op een
aansluitende hbo-vervolgopleiding.
Overigens is het de vraag of mbo’ers in het domein economie en administratie hun
opleiding bewust gebruiken als emancipatieroute, of dat ze dit doen omdat ze
doorstuderen nodig vinden vanwege 1. een matig toekomstsperspectief in het verlengde
van de mbo-opleiding of 2. een besef dat hun ambitie in het verlengde ligt van een
verwante hbo-opleiding.

29