Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2013–2014

33 625

Hulp, handel en investeringen

Nr. 96

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR BUITENLANDSE HANDEL EN
ONTWIKKELINGSSAMENWERKING
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 25 april 2014
In de kamerbrieven Ondernemen voor Ontwikkeling en Ondernemen op
Buitenlandse Markten 1 beschrijf ik mijn beleid voor verbetering van het
ondernemingsklimaat in lage- en middeninkomenslanden (privatesectorontwikkeling) en voor ondersteuning aan bedrijven die grensoverschrijdend handelen en investeren.
Centraal in deze brieven staat de overtuiging van de Nederlandse regering
dat we de groei in lage- en middeninkomenslanden moeten stimuleren.
Armoede wordt alleen blijvend opgelost door een duurzame en inclusieve
economische ontwikkeling. De private sector is daarbij van groot belang
als banenmotor, vooral het midden- en kleinbedrijf. Nederland investeert
daarom in verbetering van het ondernemingsklimaat en in de versterking
van de private sector in lage- en middeninkomenslanden. Dit doen we
door duurzame werkgelegenheid te bevorderen, onder goede omstandigheden en tegen een eerlijke beloning. We investeren in kansen voor
armen, met specifieke aandacht voor jongeren en vrouwen, en zorgen dat
markten ook voor hen werken. We stellen markten over en weer open via
nieuwe handelsakkoorden. We beslechten handelsbarrières en stimuleren
goede wet- en regelgeving in ontvangende landen. We helpen lage- en
middeninkomenslanden aan te haken bij lokale, regionale en mondiale
ketens om hun productiviteit en innovatie te bevorderen. Vanzelfsprekend
dienen de bedrijven in de ketens, de lokale en internationale, zich te
houden aan de regels voor Internationaal Maatschappelijk Verantwoord
Ondernemen.
Verbetering van het ondernemingsklimaat in lage- en middeninkomenslanden is ook goed voor Nederlandse bedrijven. Om onze economie
toekomstbestendig te maken, stimuleren we Nederlandse bedrijven hun
1

kst-33625-96
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2014

Kamerstuk 33 625, nr. 38 van 30 september 2013. Kamerbrief Ondernemen voor Ontwikkeling.
En Kamerstuk 33 625, nr. 45 van 10 oktober 2013. Kamerbrief Ondernemen op Buitenlandse
Markten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 625, nr. 96

1

horizon te verbreden door nieuwe contacten te leggen. Niet alleen in ons
omringende landen en opkomende markten als China, India, Turkije en
Mexico, maar ook in nieuwe markten in armere landen waarmee we al
jarenlang intensief samenwerken vanuit ontwikkelingssamenwerking. Veel
van deze landen hebben een hoog groeipotentieel, een jonge en
groeiende bevolking en een schat aan natuurlijke hulpbronnen.
In deze brief ga ik in op de uitvoering van mijn beleid voor privatesectorontwikkeling. Ik neem daarbij enkele belangrijke aanbevelingen van de
Inspectie Ontwikkelingssamenwerking en Beleidsevaluatie (IOB) ter harte,
waaronder:
• versterking van synergie tussen de programma’s voor privatesectorontwikkeling;
• meer aandacht voor de additionaliteit van programma’s om marktverstoring te voorkomen;
• versterkte inzet op ontwikkelingsrelevantie en impact;
• sterkere aansturing van de uitvoeringsorganisaties door het ministerie.
In paragraaf 1 geef ik mijn beleidsreactie op de doorlichting van IOB Op
zoek naar focus en effectiviteit: Beleidsdoorlichting van het Nederlandse
beleid voor Private Sector Ontwikkeling in ontwikkelingslanden 2005 –
2012. Ook ga ik in op de evaluatie van de staatsdeelneming Nederlandse
Financieringsmaatschappij voor Ontwikkelingslanden (FMO).2 Het
Ministerie van Financiën houdt 51 procent van de aandelen in FMO. FMO
beheert ook specifieke overheidsfondsen, waaronder het Infrastructure
Development Fund (IDF), het Access to Energy Fund (AEF) en het Micro
and Small Enterprise Fund (MASSIF). Deze fondsen vormen geen
onderdeel van de hier genoemde evaluatie.
In paragraaf 2 geef ik, in antwoord op de motie Mulder / De Caluwé
(Kamerstuk 33 750 XVII, nr. 30), een overzicht van het budget voor
grensoverschrijdend bedrijfsleveninstrumentarium gefinancierd uit de
begroting voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking.
Tot slot, vindt u in bijlage 1 het volledige rapport van de
IOB-beleidsdoorlichting en in bijlage 2 de evaluatie van FMO3.
1. De beleidsdoorlichting van het Nederlandse beleid voor
privatesectorontwikkeling
IOB geeft met de beleidsdoorlichting een beeld van de relevantie en
effectiviteit van het Nederlandse beleid voor privatesectorontwikkeling. De
doorlichting gaat in op de bijdrage van dit beleid aan economische groei
en vermindering van armoede in lage- en middeninkomenslanden. De
beleidsdoorlichting beslaat de periode 2005 tot en met 2012. De Nederlandse overheid heeft in deze periode een bedrag van gemiddeld EUR 420
miljoen per jaar geïnvesteerd in dit beleidsthema. Dit is bijna 10 procent
van de Nederlandse uitgaven voor ontwikkelingssamenwerking.
De beleidsdoorlichting is een gedegen uitgevoerde studie en geeft
welkome aandachtspunten voor de uitvoering van het beleid. Op een
groot aantal punten ondersteunen de bevindingen van IOB mijn huidige
beleid. Zo constateert de beleidsdoorlichting dat de verschillende
programma’s voor privatesectorontwikkeling belangrijke knelpunten in
het ondernemingsklimaat aanpakken, een goed bereik hebben en tot
zichtbare resultaten op outputniveau hebben geleid, waaronder een
2

Carnegie Consult en ODI, februari 2014. Evaluation «Nederlandse Financieringsmaatschappij
voor Ontwikkelingslanden« (FMO-A).
3
Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 625, nr. 96

2

betere toegang van vrouwen tot land en grotere werkgelegenheid in de
landbouwsector.
IOB stelt dat de impactmeting en samenwerking tussen individuele
programma’s beter kan. Dit kwam al eerder naar voren uit individuele
programma-evaluaties en heeft inmiddels tot concrete bijstelling van mijn
beleid geleid. Zo bestaat sinds 2012 een nieuw evaluatieprotocol en zijn
alle uitvoerders verplicht aan te geven hoe de verschillende programma’s
voor privatesectorontwikkeling bijdragen aan concrete doelen als het
beter functioneren van markten, toegang tot financiering en organisatieversterking.
Ik plaats een kanttekening bij het commentaar van IOB bij de dubbele
doelstelling van programma’s die armoedevermindering koppelen aan
kansen voor het Nederlandse bedrijfsleven. IOB wijst op de regel van
Tinbergen4 die stelt dat het aantal instrumenten of programma’s minimaal
gelijk moet zijn aan het aantal doelstellingen, waarbij iedere doelstelling
om een andere aanpak en uitvoering vraagt. Uit analyses van het beleid
van overheden blijkt dat het gebruik van een mix van instrumenten en
programma’s voor het bereiken van meerdere doelstellingen eerder regel
is dan uitzondering.5 Door globalisering en open economieën is de wereld
complexer geworden. Beleidsterreinen hangen in toenemende mate
samen. Een enkelvoudig instrument voor ieder doel past niet langer bij
een dynamiek waar meerdere actoren samenwerken aan complexe
vraagstukken.
In Oost-Afrika krijgt deze benadering concreet vorm. Via het programma
Trademark East Africa6 werken we aan versnelde douaneprocedures en
verbetering van regionale transportcorridors. Via het programma
Ontwikkelingsrelevantie Infrastructuurontwikkeling (ORIO) investeren we
in de ontwikkeling van regionale luchthavens zoals die van Kilimanjaro.
Deze hulpprogramma’s versterken niet alleen de lokale private sector,
maar zijn ook profijtelijk voor Nederlandse ondernemers als de Nederlandse bloemensector.
Uiteraard dragen individuele instrumenten niet automatisch bij aan
gecombineerde doelen. Daarom is het van belang instrumenten en
programma’s zo veel mogelijk in samenhang in te zetten. Ook om
tegenwicht te kunnen bieden aan ongewenst selectiviteit op landen of
kwetsbare groepen. Zo kan technische assistentie gekoppeld aan
financiering bedrijven overhalen te investeren in de armste landen.
In mijn beleidsnota Wat de Wereld Verdient 7 en eerdergenoemde
kamerbrieven informeerde ik u hoe investeren in inclusieve groei en
kansen voor het Nederlandse bedrijfsleven hand in hand kunnen gaan.
Nederland staat hierin niet alleen. Ook Denemarken, Canada en Australië
hebben deze beleidsterreinen onder één bewindspersoon gebracht. En in
het Verenigd Koninkrijk wordt nadrukkelijk gezocht naar synergie tussen
hulp en handel.

4

J. Tinbergen, 1952. On the Theory of Economic Policy.
P. del Rio en M. Howlett, 2013. Beyond the «Tinbergen rule» in policy design: matching tools
and goals in policy portfolios.
6
Trademark East Africa is een, mede door Nederland, gefinancierd programma in Oost-Afrika
gericht op het wegnemen van knelpunten in intraregionale handel.
7
Kamerstuk 33 625 nr. 1 van 5 april 2013.
5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 625, nr. 96

3

Ook de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) ziet goede mogelijkheden voor synergie tussen hulp en handel.8 AIV benadrukt dat Nederland
een toegangspoort tot de Europese Unie is en een prominente handelspartner voor lage- en middeninkomenslanden. Nederland heeft veel
internationaal opererende handelsbedrijven en beweegt zich in de
voorhoede bij het verduurzamen van handelsketens. AIV ziet daarom veel
kansen voor de Nederlandse overheid om de synergie tussen hulp, handel
en investeringen te bevorderen. Bijvoorbeeld door bedrijven en NGO’s,
hier en daar, te ondersteunen bij het verduurzamen van handelsketens9,
door exporterende bedrijven in lage- en middeninkomenslanden te helpen
voldoen aan de invoervereisten van de Europese Unie10 of door eisen te
stellen voor Internationaal Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen
(IMVO) aan alle bedrijven die een gesubsidieerde financiering ontvangen.
Het World Economic Forum (WEF) onderstreept eveneens dat hulp en
handel goed samen gaan, vooral in waardeketens.11 Door handelsbarrières te beslechten, wordt economische ontwikkeling gestimuleerd.
Multinationale bedrijven kunnen meer midden- en kleinbedrijven uit lageen middeninkomenslanden opnemen in hun waardeketens als handelen
over grenzen gemakkelijker wordt. Dit leidt tot internationalisering van het
midden- en kleinbedrijf, maar heeft ook andere positieve effecten. Zo gaat
naar schatting 30 procent van het voedsel verloren door inefficiënties in
waardeketens, aldus het WEF.
Er zijn ook bevindingen van IOB die vragen om verdere aanscherping van
mijn beleid. Zo stelt IOB dat een versterkte inzet op samenhang en
synergie tussen programma’s nodig is. Dit geldt voor de instrumenten
voor het bedrijfsleven, maar ook voor de organisaties waarmee ik
samenwerk. Ook pleit IOB voor meer aandacht voor additionaliteit van
programma’s, versterkte inzet op ontwikkelingsrelevantie en impact, en
een sterkere sturing van de uitvoeringsorganisaties door het ministerie. Ik
ga hieronder in op deze bevindingen en beschrijf op welke wijze ik mijn
beleid bijstel.
1.1. Samenhang en synergie
IOB constateert dat centraal, vanuit Den Haag aangestuurde programma’s
de uitgaven voor privatesectorontwikkeling domineren en dat uitvoerders
een grote mate van zelfstandigheid hebben. De brede landenlijst, de
vraagsturing vanuit bedrijven en de verscheidenheid aan instrumenten
hebben geleid tot een zekere fragmentatie, aldus IOB. Zij schrijft verder:
«Een aanpak die is gericht op één probleem is vaak minder effectief,
omdat er sprake is van verschillende knelpunten. Veelal gaat het om een
combinatie van factoren, waaronder een gebrekkige fysieke infrastructuur,
onvoldoende toegang tot kapitaal en tekortschietende kennis en vaardigheden. [...] Het is van belang om financiële instrumenten te combineren
met interventies die andere knelpunten oplossen [...] bijvoorbeeld [...]
training [...] voor het versterken van de «financiële geletterdheid» en
managementvaardigheden van ondernemers.»

8

Adviesraad Internationale Vraagstukken, 2013. Advies no. 82 Wisselwerking tussen actoren in
internationale samenwerking: naar flexibiliteit en vertrouwen.
AIV noemt hier als voorbeeld de portal OndernemenInOntwikkelingslanden.nl voor het
midden- en kleinbedrijf. Deze portal is op initiatief van onder meer Partos en VNO-NCW in
samenwerking met de Nederlandse overheid opgezet.
10
AIV noemt het Programma Uitzending Managers (PUM), het Centrum ter Bevordering van
Import uit Ontwikkelingslanden (CBI) en het Initiatief Duurzame Handel als voorbeelden.
11
World Economic Forum and Bain & Company, 2013. Enabling Trade: Valuing Growth
Opportunities.
9

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 625, nr. 96

4

De afgelopen jaren zijn belangrijke stappen gezet om de samenhang en
synergie tussen individuele programma’s voor privatesectorontwikkeling
te vergroten. Zo werken organisaties als de Nederlandse Financieringsmaatschappij voor Ontwikkelingslanden (FMO), het Initiatief Duurzame
Handel (IDH), het Centrum ter bevordering van Import uit Ontwikkelingslanden (CBI), Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen Nederland (MVO
Nederland) en het Programma Uitzending Managers (PUM) sinds enkele
jaren samen in het PSD12 Platform.13 Doel van dit platform is om de
samenhang tussen de programma’s van deze organisaties in de ontvangende landen te vergroten. Behalve aan coördinatie en synergie op
landenniveau, werkt het PSD Platform met gezamenlijke protocollen voor
monitoring en evaluatie en voor Internationaal Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen.
Om meer samenhang en synergie in mijn bedrijfsleveninstrumenten te
bewerkstelligen heb ik begin 2014 bij de Rijksdienst voor Ondernemend
Nederland (RVO.nl) één loket geopend. Dit loket ondersteunt Nederlandse
ondernemers om kansen in het buitenland te identificeren en de weg naar
ondersteunende programma’s en partijen te vinden. Als het loket niet zelf
in de vraag kan voorzien, verwijst het proactief door naar andere partijen,
als banken, brancheorganisaties, NGO’s of kennisinstellingen. Het loket
vormt zo een knooppunt waar vraag en aanbod samenkomen. Binnen het
loket is er voor elk van de 66 landen14 één aanspreekpunt. De betreffende
medewerker koppelt de vraag vanuit het ontvangende land aan de
ambities van Nederlandse ondernemers en de programma’s voor
privatesectorontwikkeling. Eén loket werkt nauw samen met onze
ambassades in lage- en middeninkomenslanden.
Eén loket is een stap in de goede richting, maar het is niet afdoende. Ik wil
tot een geïntegreerde aanpak van privatesectorontwikkeling komen,
daarom zet ik in op een gemeenschappelijke programmering op landenniveau. Deze gemeenschappelijke programmering voor privatesectorontwikkeling richt zich primair op de minst ontwikkelde landen en de
overgangslanden15 van de 66-landenlijst. Waar wenselijk en mogelijk,
gaan we ook in de andere landen van de landenlijst werken met een
gemeenschappelijk plan van aanpak.
We gaan daartoe per land een analyse maken van de specifieke
knelpunten in het ondernemingsklimaat. Deze analyses bouwen voort op
al bestaande analyses opgesteld door onze ambassades. Ook maken we
zoveel mogelijk gebruik van onderzoeken en analyses van donoren,
financiers, NGO’s en kennisinstellingen.
Op basis van deze landenspecifieke analyses gaan onze ambassades,
uitvoeringsorganisaties en lokale partners per land afspraken maken over
een gezamenlijke, geïntegreerde aanpak. De Nederlandse ambassades
hebben door hun lokale aanwezigheid uitstekend zicht op de kansen voor
synergie tussen hulp, handel en investeringen. Vanuit dit inzicht geven zij
aan welke knelpunten de Nederlandse programma’s voor privatesectorontwikkeling het beste kunnen adresseren, waar Nederlandse kennis en
12

PSD=Private Sector Development
Andere organisaties die deelnemen aan het PSD Platform zijn de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO.nl), AgriProFocus (APF), Dutch Employers Cooperation Program
(DECP) en het Vakbondsmedefinancieringsprogramma (VMP).
14
De 66 landen betreft de «PSD/DGGF-landenlijst». De programma’s voor privatesectorontwikkeling en het Dutch Good Growth Fund worden ingezet in deze 66 landen. De landenlijst is te
vinden in bijlage 1 van de beleidsnota Wat de wereld verdient: een nieuwe agenda voor hulp,
handel en investeringen, Kamerstuk 33 625, nr. 1 (2013).
15
De overgangslanden zijn: Bangladesh, Benin, Ethiopië, Ghana, Indonesië, Kenia, Mozambique
en Uganda. Bron: Kamerstuk 33 625, nr. 1 van 5 april 2013. Wat de Wereld Verdient.
13

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 625, nr. 96

5

kunde toegevoegde waarde heeft en waar kansen liggen voor ons
bedrijfsleven.
Beoogde resultaten zijn dat de landen waar we werken met een gemeenschappelijk plan van aanpak in 2018 beter scoren op de Ease of Doing
Business-indicatoren16 dan in 2013 en dat de Nederlandse private
investeringen, in aantal en omvang, zijn toegenomen in deze landen. Een
vruchtbaar ondernemingsklimaat moedigt economische activiteit aan,
waardoor banen en bedrijfsinkomsten worden gegenereerd. Dit stelt
mensen in staat zich structureel uit de armoede te werken. Werkgelegenheid is daarom een andere belangrijke indicator van het beleid voor
privatesectorontwikkeling. Toename van de werkgelegenheid voor
vrouwen heeft daarbij mijn specifieke aandacht.
1.2. Additionaliteit17
De beleidsdoorlichting van IOB constateert dat voor sommige
programma’s onduidelijk is of ze additioneel zijn. Om additionaliteit vast
te stellen, is het belangrijk te kijken of de activiteit ook plaats kan vinden
zonder het programma. Bij financiering speelt de vraag of het subsidieelement, uitgedrukt in de mate van concessionaliteit, onnodig groot is. Als
deze vragen vooraf niet positief zijn beantwoord, dreigt marktverstoring
en efficiëntieverlies.
Ook de evaluatie van FMO gaat in op additionaliteit. De evaluatie
constateert dat additionaliteit moeilijk is te operationaliseren. Het
evaluatieteam stelt voor in het investerings- en monitoringsproces
systematischer te onderzoeken of de interventie additioneel aan de lokale
markt is.
Voorwaarde voor programma’s voor privatesectorontwikkeling is dat ze
additioneel zijn. Ik wil daarom de toetsingskaders van alle uitvoerders en
programma’s op het terrein van additionaliteit tegen het licht houden en
waar nodig aanscherpen. Het bepalen van de mate van additionaliteit
vraagt kennis van de betreffende sector en van mogelijke alternatieve
interventies en oplossingen. Bovendien is de markt voortdurend in
beweging en moet deze analyse regelmatig worden bijgesteld.
Voor het Dutch Good Growth Fund (DGGF) is additionaliteit scherp
gedefinieerd. Financiële ondersteuning uit het DGGF aan een ondernemer
in Nederland of in een laag- of middeninkomensland wordt pas verstrekt
als (ontwikkelings)banken dit niet doen.
De evaluatie van FMO geeft aan dat FMO een goede score heeft op
productadditionaliteit. De financiële producten van FMO worden door de
markt niet of tegen ongunstige condities aangeboden. De additionaliteit
verbonden aan het landenrisico of aan het cliëntrisico kan nog wel beter.
Hetzelfde geldt voor de katalyserende werking van een financiering. Ik
verwacht dat FMO additionaliteit explicieter dan in het verleden
meeweegt bij de beoordeling van een financiering. Zo kan additionaliteit
op landenniveau worden verhoogd door in meer risicovolle landen te
investeren.

16

Jaarlijks publiceren de International Finance Corporation (IFC) en The World Bank Doing
Business-rapporten waarin landen worden gerangschikt naar «het gemak» van zakendoen.
17
IOB merkt ook op dat niet altijd het juiste niveau van concessionaliteit is gekozen. Ik neem
deze aanbeveling over, bijvoorbeeld voor het nieuwe programma Development Relevant
Infrastructure Investment Vehicle (DRIVE). Alleen in de minst ontwikkelende landen ga ik bij
DRIVE met schenkingen werken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 625, nr. 96

6

Ik geef daarnaast de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO.nl)
de opdracht om jaarlijks, voor alle 66-landen, een screening uit te voeren
om specifieke sectoren en ketens vooraf additioneel te kunnen verklaren.
Het betreft sectoren en ketens met een grote vraag voor ondersteuning en
hoge ontwikkelingsrelevantie, zonder dat deze voldoende investeringen
van reguliere marktpartijen aantrekken. Een voorbeeld van zo’n sector is
de kleinschalige landbouw. In veel lage – en middeninkomenslanden
hebben boeren werkzaam in deze sector grote problemen om financiering
uit de markt te krijgen.
Voor deze screening zoeken we aansluiting bij andere donoren en
financiële instellingen, onder andere binnen de Donor Committee for
Enterprise Development 18. Mijn verwachting is dat de minst ontwikkelde
landen door het instellen van deze screening op additionaliteit een groter
aandeel in de financieringsportefeuilles zullen krijgen.
1.3. Versterkte inzet op ontwikkelingsrelevantie en impact
IOB stelt dat de Nederlandse portefeuille voor privatesectorontwikkeling
beleidsmatig relevant is, maar dat de uitvoering de mogelijkheden niet
optimaal benut. Onder meer omdat – in hun ogen – de afspraken tussen
het ministerie en de uitvoerende organisaties zich onvoldoende richten op
het behalen van maximale ontwikkelingsrelevantie. In de voorwaarden
voor de financiering zijn de armoededoelstellingen vaak onvoldoende
uitgewerkt, aldus IOB.
IOB constateert dat er – in de evaluatieperiode – onvolledig inzicht
bestond in de mate waarin de Nederlandse programma’s voor privatesectorontwikkeling hun ontwikkelingsdoelstellingen haalden. Overigens is
Nederland hierin niet uniek volgens IOB, dit geldt evenzeer voor andere
landen.
De evaluatie van FMO bevestigt het beeld dat het meten van ontwikkelingsimpact lastig is. Ook andere ontwikkelingsbanken hebben daar
moeite mee. De evaluatoren stellen daarom voor dat de ontwikkelingsbanken gezamenlijk een monitoringssysteem uitwerken om de ontwikkelingsimpact van hun programma’s beter te meten.
Ik streef naar een efficiënte en doelgerichte uitvoering. Daartoe heb ik al
belangrijke stappen gezet. Zo is een helder monitorings- en evaluatiekader
opgesteld, waarin afspraken met de uitvoerders over results-based
management zijn vastgelegd.19 Alle uitvoerders hebben na overleg met
IOB goedgekeurde evaluatiesystemen en werken aan robuuste en
wetenschappelijk verantwoorde onderzoeksmethoden voor het meten van
impact op armoede en economische ontwikkeling. Daarbij houd ik er oog
voor dat het systeem voor de uitvoerders en het bedrijfsleven hanteerbaar
en werkbaar is om optimaal te worden gebruikt.
Het programma Pioneering Real-time Impact Monitoring and Evaluation
(PRIME) van het Centrum ter Bevordering van Import uit Ontwikkelingslanden (CBI) en het Programma Uitzending Managers (PUM), die de
universiteiten van Wageningen en Rotterdam hebben ingeschakeld, is een

18

Het Donor Committee for Entreprise Development documenteert internationale ervaringen op
het gebied van privatesectorontwikkeling en ontwikkelt standaarden.
19
Eind 2011 werd het Protocol Resultaatbereiking en Evalueerbaarheid van kracht. Het protocol
maakt monitoring en evaluatie tot op impactniveau tot norm en verplicht uitvoerdersorganisaties een monitorings- en evaluatieplan op te stellen. Beleidsdoorlichtingen van IOB bouwen
voort op deze evaluaties. Zowel de evaluaties als de doorlichtingen worden gepubliceerd op
www.rijksoverheid.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 625, nr. 96

7

voorbeeld dat mij vertrouwen geeft dat in de toekomst de ontwikkelingsimpact beter kan worden aangetoond. PRIME meet ontwikkelingsrelevantie vooral aan de hand van omzet, werkgelegenheid, winst en
duurzaamheid. Eind 2014 zijn de eerste resultaten van PRIME beschikbaar.
Ook het eerste tussentijdse rapport over impact van het Initiatief
Duurzame Handel (IDH) stemt positief. Zo laat het theeprogramma van
IDH een inkomensstijging van 25 procent voor 350.000 kleine boeren en
landarbeiders zien. Voor publiek-private partnerschappen zetten het
Partnership Resource Centre, Stichting Nederlandse Vrijwilligers (SNV),
het Centre for Development Innovation van de Wageningen Universiteit
en Aqua4All een leerfaciliteit op. Deze faciliteit ondersteunt monitoring en
evaluatie en leren over de effectiviteit van PPP’s. Ook de internationale
financiële instellingen hebben, met Nederlandse steun, de handschoen
opgepakt. In opvolging van de Jobs Study van de International Finance
Corporation (IFC, 2013) werken de financiële instellingen onder de naam
Let’s Work aan een gemeenschappelijk impactmonitoringssysteem. FMO
is een partner in deze samenwerking. Op deze wijze ontstaat een beter
begrip over wat, waar en waarom werkt, en over de bijdrage aan
armoedevermindering en duurzame en inclusieve ontwikkeling.
1.4. Sterkere aansturing van de uitvoeringsorganisaties door het
ministerie
IOB wijst op de beperkte aansturing door het Ministerie van Buitenlandse
Zaken van de uitvoeringsorganisaties en wijt dit aan de geringe, gespecialiseerde stafcapaciteit op het ministerie. Het beperkte aantal medewerkers,
de wisselende deskundigheid en reguliere overplaatsingen werken een
weinig intensieve begeleiding in de hand, aldus IOB. De review van ORIO
bevestigt dit beeld.
Het is belangrijk dat er voor de aansturing van programma’s voldoende
gespecialiseerde staf is. Zowel op onze ambassades als op het ministerie
in Den Haag. Daarom investeren we in expertiseopbouw. Met de komst
van het Directoraat-Generaal Buitenlandse Economische Betrekkingen is
de deskundigheid op handels- en economisch gebied binnen het
Ministerie van Buitenlandse Zaken toegenomen. De capaciteit voor
privatesectorontwikkeling is ontzien in de bezuinigingen. Waar nodig,
wordt verdere specialistische kennis van buiten aangetrokken. We
vernieuwen en moderniseren de diplomatie, met maatwerk en flexibiliteit
als belangrijke uitgangspunten. Op onze ambassades gaan we, naar
behoefte, flexibele teams in wisselende samenstelling inzetten. We
werken ook intensiever samen met andere ministeries en wisselen vaker
medewerkers uit. Verder is de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
(RVO.nl) versterkt om met meer kennis en kwaliteit programma’s voor
privatesectorontwikkeling uit te voeren.
2. Het bedrijfsleveninstrumentarium: programma’s en financieel
overzicht
Zoals beschreven in de kamerbrieven Ondernemen voor ontwikkeling en
Ondernemen op buitenlandse markten van september 2013 is mijn beleid
gericht op versterking van de groei in lage- en middeninkomenslanden.
Verbetering van het ondernemingsklimaat en een sterke private sector in
lage- en middeninkomenslanden zijn daarvoor belangrijk. Niet alleen om
duurzame werkgelegenheid en inclusieve groei ter plekke te genereren,
maar evenzeer om markten te creëren voor Nederlandse bedrijven.
Mijn beleid voor privatesectorontwikkeling kent verschillende
programma’s en instrumenten. Zo werk ik met organisaties die zich
richten op verbetering van het ondernemingsklimaat in lage- en midden-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 625, nr. 96

8

inkomenslanden. Het gaat bijvoorbeeld om organisaties als de Nederlandse belastingdienst, de Wereldbank en de Wereld Handelsorganisatie
(WTO). Deze organisaties werken vaak samen met de overheid van het
ontvangende land. Ik steun ook organisaties die zich, door kennisoverdracht, richten op versterking van de private sector in lage- en middeninkomenslanden of op de toegang van lokale bedrijven tot nationale,
regionale en internationale markten en ketens. Voorbeelden zijn het
Programma Uitzending Managers (PUM), het Centrum ter Bevordering
van Import uit Ontwikkelingslanden (CBI) en het Initiatief Duurzame
Handel (IDH).
Daarnaast werk ik – waar effectief – met het bedrijfsleven. Niet alleen om
het ondernemingsklimaat in lage- en middeninkomenslanden te verbeteren, maar ook op specifieke thema’s als klimaat, voedselzekerheid en
water.20 De Nederlandse private sector is een belangrijke partner in de
uitvoering van mijn beleid. Veel lage- en middeninkomenslanden zijn sterk
in ontwikkeling en hebben grote behoefte aan technologie en expertise.
Nederlandse kennisinstellingen en bedrijven kunnen in deze vraag
voorzien. Een voorbeeld vormt het Amsterdam Initiative against Malnutrition gelanceerd in mei 2009, een strategisch publiek-privaat partnerschap van het Ministerie van Buitenlandse Zaken, bedrijven als Unilever,
DSM en AkzoNobel, de Wageningen Universiteit, ICCO en anderen.21 Ook
betrekken we Nederlandse bedrijven bijvoorbeeld bij de aanleg van
infrastructuur als klinieken voor moeder en kind, havens en duurzame
energievoorzieningen.
Ook kent mijn beleid een beperkt aantal instrumenten speciaal ingericht
voor bedrijven. Op veel van deze instrumenten kan het Nederlandse
bedrijfsleven aanspraak maken. Het gaat onder meer om instrumenten die
Nederlandse bedrijven helpen over de grens te handelen en investeren
(handelsbevordering). Maar het betreft tevens ontwikkelingsrelevante
investeringen en programma’s die samen met het Nederlandse bedrijfsleven knelpunten signaleren en adresseren in het ondernemingsklimaat in
lage- en middeninkomenslanden.
In deze paragraaf ga ik nader in op die instrumenten waar het Nederlandse bedrijfsleven een beroep op kan doen. Dit in antwoord op het
verzoek van 28 november 2013 van de kamerleden Mulder en De Caluwé
om «met een visie te komen op het grensoverschrijdende bedrijfsleveninstrumentarium, waarbij geborgd wordt dat het totaal aan financiële
middelen jaarlijks tenminste gelijk blijft in deze kabinetsperiode, en
daarbij tevens een duidelijk overzicht te geven van de verschillende
instrumenten en de daarvoor beschikbare budgetten.»22
Ik stel daarbij voorop dat mijn beleid ingericht is op het bereiken van
resultaten en dat ik niet stuur op hulpkanaal of actor.
Ik heb de instrumenten voor het Nederlandse bedrijfsleven ondergebracht
in begrotingsartikel 1 «Duurzame handel en investeringen» van de
begroting van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking. De
afgelopen jaren is het aantal instrumenten waar het Nederlands bedrijfsleven een beroep op kan doen verminderd, maar niet het budget. Met de
start van het Dutch Good Growth Fund op 1 juli 2014 vindt een verdere
20

Dit gebeurt bijvoorbeeld in de Faciliteit Duurzaam Ondernemen en Voedselzekerheid (FDOV),
het Fonds Duurzaam Water (FDW) en bij het multilateraal voedselzekerheidsfonds Global
Agriculture and Food Security Program (GAFSP).
21
Het initiatief is gerepliceerd door de Scandinavische landen in de Scandinavian Alliance for
Improved Nutrition.
22
Kamerstuk 33 750 XVII, nr. 30.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 625, nr. 96

9

afname van het aantal instrumenten plaats. Dit vermindert de beheerlasten voor de uitvoerende organisaties en maakt het overzichtelijker voor
de ondernemers die van deze instrumenten gebruikmaken. Om de
dienstverlening aan ondernemers verder te vergroten is recentelijk ook
één loket gecreëerd bij de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
(RVO.nl). Dit loket helpt ondernemers bij het vinden van de juiste
informatie, adequate ondersteuning en waar mogelijk betrokkenheid bij
de programma’s die zich richten op verbetering van het ondernemingsklimaat.
Onderstaande tabel geeft een overzicht van de maximaal beschikbare
financiële middelen (budgettaire ramingen) waar het Nederlands
bedrijfsleven aanspraak op kan maken. Het Dutch Good Growth Fund is in
deze ramingen niet opgenomen. Vervolgens worden per begrotingsartikel
de specifieke instrumenten toegelicht.
2014

2015

2016

2017

Begrotingsartikel 1.2
«Versterkte Nederlandse handels- en
investeringspositie en economische
naamsbekendheid»

47,6

42,2

39,6

33,6

Begrotingsartikel 1.3
«Versterkte private sector en een verbeterd
investeringsklimaat in ontwikkelingslanden»
Dit zijn budgettaire ramingen. Het vermelde budget
is het maximale budget waar het Nederlands
bedrijfsleven aanspraak op kan maken.

71,8

126,1

171,3

177,5

119,4

168,3

210,9

211,1

Maximaal budget waar het Nederlands
bedrijfsleven aanspraak op kan maken

2.1. Bedrijfsleveninstrumenten in begrotingsartikel 1.2 «Versterkte
Nederlandse handels- en investeringspositie en economische
naamsbekendheid»
Begrotingsartikel 1.2 betreft gelden voor handelsbevordering. Dit budget
zet ik in om bedrijven te voorzien van adequate informatie, netwerken en
advies voor het zakendoen op internationale markten. Daarnaast zijn er
ondersteuningsmogelijkheden voor het midden- en kleinbedrijf dat wil
gaan handelen met of investeren in buitenlandse markten.
De genoemde middelen zijn exclusief de kosten voor de diensten die wij
inkopen bij RVO.nl en de Netherlands Business Support Offices
(NSBO’s).23 RVO.nl en NSBO’s zijn belangrijk ter ondersteuning van
ondernemers die over de grens willen handelen en investeren.
Uit het begrotingsartikel 1.2 worden de volgende instrumenten voor het
Nederlands bedrijfsleven gefinancierd24:
• Het programma Starters for International Business (SIB) financiert
coachingstrajecten voor midden- en kleinbedrijf dat zaken wil doen
over de grens en nog geen ervaring daarmee heeft.
• Het Partners for International Business-programma (PIB) levert
ondersteuning op maat aan bedrijven die nieuwe markten willen
betreden. PIB doet dit door promotie en matchmaking, kennisuitwisseling, netwerken en economische diplomatie.
23
24

RVO.nl en NSBO’s worden wel uit begrotingsartikel 1.2 gefinancierd.
In het kader van het verminderen van het aantal programma’s, zijn het Programma Samenwerking Oost-Europa (PSO) en 2g@there gestopt. Wel zijn er nog uitstaande verplichtingen
voor deze programma’s.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 625, nr. 96

10

•

•
•

Het Finance for International Business-programma financiert maximaal
35 procent van een buitenlandse investering tot een maximum van
EUR 875.000.
Het programma DHK geeft subsidies voor Demonstratieprojecten,
Haalbaarheidsstudies en Kennisverwerving.25
De Transitiefaciliteit (TF) is een programma voor de transitielanden
Colombia, Zuid-Afrika en Vietnam. Het zijn middelen om de overgang
van de ontwikkelingsrelatie met Nederland naar een meer economische relatie mogelijk te maken. De gelden worden onder meer gebruikt
voor haalbaarheidsstudies of kennisverwerving.

2.2. Bedrijfsleveninstrumenten in begrotingsartikel 1.3 «Versterkte private
sector en een verbeterd investeringsklimaat in ontwikkelingslanden»
Begrotingsartikel 1.3 betreft de financiering van het beleid voor privatesectorontwikkeling zoals beschreven in de brief Ondernemen voor
ontwikkeling. Binnen dit beleidskader financier ik twee instrumenten waar
Nederlandse bedrijven direct van kunnen profiteren.26 Daarbij staat de
ontwikkelingsrelevantie van de ontvangende landen voorop. Het gaat om
de volgende instrumenten:
• Het programma Ontwikkelingsrelevante Infrastructuurontwikkeling
(ORIO). ORIO is een financiering voor publieke infrastructuurontwikkeling aan een overheid in een lage- of middeninkomensland. Nederlandse bedrijven worden bij de ontwikkeling en uitvoering van deze
infrastructuurprojecten vaak betrokken. Zoals ik u in een separate brief
zal informeren, wordt ORIO gestopt. Er komt een nieuwe faciliteit
onder de naam Development Relevant Infrastructure Investment
Vehicle (DRIVE), waarbij ik het Nederlandse bedrijfsleven nog meer ga
betrekken.27
• De Faciliteit Duurzaam Ondernemen en Voedselzekerheid (FDOV)
stimuleert het aangaan van publiek-private partnerschappen (PPP).
Door in partnerschap te werken en gebruik te maken van de toegevoegde waarde van overheden, bedrijven, NGO’s en kennisinstellingen
worden innovatieve oplossingen gevonden voor privatesectorontwikkeling. Partnerschappen zijn belangrijk in overgangslanden omdat
deze van een hulprelatie met Nederland naar een handelsrelatie gaan.
Ook hebben ze meerwaarde in fragiele staten of landen waar de
institutionele randvoorwaarden voor economische ontwikkeling zwak
zijn. In deze landen zijn ze vooral geschikt voor versterking van het
ondernemingsklimaat omdat ze publieke en private partijen samenbrengen. Begrotingsartikel 1.3 financiert alleen de partnerschappen
voor duurzaam ondernemen binnen FDOV. Partnerschappen voor
voedselzekerheid worden uit het begrotingsartikel 2.1 voor voedselzekerheid gefinancierd.
2.3. Bedrijfsleveninstrumenten in begrotingsartikel 1.4 Dutch Good
Growth Fund
Begrotingsartikel 1.4 richt zich op het bevorderen van ontwikkelingsrelevante investeringen in en handel met lage- en middeninkomenslanden.
Het revolverende fonds kent drie onderdelen: financiering van Nederlands
25

Voorloper van dit programma was het Package for Growth-programma dat inmiddels is
afgesloten. Er zijn nog wel doorlopende verplichtingen voor dit programma.
Begrotingsartikel 1.3 omvat twee programma’s die per 1 juli 2014 worden beëindigd: het
Private Sector Investeringsprogramma (PSI) en het Fonds Opkomende Markten – Ontwikkelingssamenwerking (FOM-OS). In het hier genoemde budget voor dit begrotingsartikel zijn
deze programma’s meegenomen.
27
De hier opgenomen budgettaire ramingen hebben betrekking op ORIO en DRIVE. Ook zijn nog
een aantal verplichtingen van het al stopgezette programma Ontwikkelingsrelevante Exporttransacties (ORET) opgenomen.
26

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 625, nr. 96

11

midden- en kleinbedrijf dat wil investeren in lage- en middeninkomenslanden, financiering van midden- en kleinbedrijf in lage- en middeninkomenslanden en financiering van Nederlands midden- en kleinbedrijf dat
wil exporteren naar lage- en middeninkomenslanden. Het Dutch Good
Growth Fund heeft een budget van EUR 700 miljoen voor de periode
2014–2017. U bent over het Dutch Good Growth Fund geïnformeerd in de
brief Ondernemen voor Ontwikkeling. 28
De Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking,
E.M.J. Ploumen

28

Kamerstuk 33 625, nr. 38 van 30 september 2013.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 625, nr. 96

12