Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2019–2020

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

971
Vragen van het lid Van Nispen (SP) aan de Minister voor Rechtsbescherming
over het zinloze karakter van de vervangende hechtenis bij betalingsonmacht
(ingezonden 4 oktober 2019).
Antwoord van Minister Dekker (Rechtsbescherming) (ontvangen 6 december
2019). Zie ook Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar 2019–2020, nr. 496.
Vraag 1
Heeft u kennisgenomen van het artikel «Betalingsonmacht verdient geen
vervangende hechtenis»?1 Wat is daarop uw reactie?
Antwoord 1
Ja. Het uitgangspunt bij toepassing van de huidige vervangende hechtenis is
dat de draagkracht van de veroordeelde geen rol speelt. Na inwerkingtreding
van de Wet tenuitvoerlegging strafrechtelijke beslissingen (Wet USB) wordt
de vervangende hechtenis vervangen door het dwangmiddel gijzeling.
Uitgangspunt bij toepassing van de gijzeling is dat niet wordt gegijzeld als
aantoonbaar sprake is van betalingsonmacht.
Vraag 2
Deelt u de mening dat het zinloos en schadelijk is om mensen te detineren
die hun schadevergoedingsmaatregel wel zouden willen, maar (vooralsnog)
niet kunnen betalen? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 2
Ik vind het belangrijk dat slachtoffers van crimineel gedrag hun schade
vergoed krijgen. Dit betekent dat mensen die zijn veroordeeld tot een
schadevergoedingsmaatregel, deze dienen te betalen en dat daarbij zo nodig
dwang wordt toegepast om de betaling af te dwingen, ook wanneer dit
nadelige gevolgen voor betrokkene heeft. Vrijheidsbeneming leidt echter niet
altijd tot het beoogde doel, namelijk de betaling. Het Centraal Justitieel
Incassobureau (CJIB) biedt daarom, rekening houdend met de financiële
situatie van betrokkene, in de afgelopen jaren meer ruimte voor het treffen
van een betalingsregeling met degenen die de schadevergoeding niet in één

1

ah-tk-20192020-971
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2019

W. Jebbink, Betalingsonmacht verdient geen vervangende hechtenis, Nederlands Juristenblad,
20 september 2019, aflevering 31.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

1

keer kunnen betalen, zodat in die gevallen de vervangende hechtenis
uiteindelijk niet hoeft te worden ingezet.
Vraag 3
Op welke wijze zijn slachtoffers geholpen met de detentie van iemand die zijn
schadevergoedingsmaatregel wel zou willen, maar niet kan betalen?
Antwoord 3
Onderdeel van het recht doen aan slachtoffers is voor mij dat de overheid
zich maximaal inzet om ervoor te zorgen dat het slachtoffer zijn schade
vergoed krijgt, maar ook te bewerkstelligen dat die vergoeding van de dader
komt. De gedachte is dat de (dreiging van) toepassing van een dwangmiddel
de dader prikkelt om zich maximaal in te spannen om de schadevergoeding
snel en volledig te voldoen. Dit geldt zowel voor het toepassen van de
vervangende hechtenis als voor het toepassen van gijzeling.
Vraag 4
Ziet u mogelijkheden om bij het opleggen dan wel het executeren van
vervangende hechtenis beter onderscheid te maken tussen de niet-kunners en
de niet-willers? Zo nee, waarom niet? Zo ja, op welke manier wilt u dit doen?
Antwoord 4
De strafrechter kan nu al bij het opleggen van het aantal dagen vervangende
hechtenis persoonlijke omstandigheden van betrokkene meenemen en de op
te leggen dagen vervangende hechtenis matigen. Het oordeel hierover is
voorbehouden aan de individuele rechter.
Bij de inning van de schadevergoedingsmaatregel en mogelijk de toepassing
van vervangende hechtenis speelt draagkracht als gezegd geen rol en
daarmee speelt het onderscheid tussen niet-kunners en niet-willers ook geen
rol. Wel heeft de veroordeelde de mogelijkheid om – voorafgaand aan de
inzet van dwang – met het CJIB een betalingsregeling te treffen. Na inwerkingtreding van de Wet USB is het wel mogelijk om rekening te houden met
de financiële situatie van betrokkene. Het dwangmiddel gijzeling wordt
immers niet toegepast als de veroordeelde aannemelijk maakt dat hij ook met
een ruime betalingsregeling nog wel wil, maar niet kan betalen.
Vraag 5
Klopt het dat het openbaar ministerie (OM) niet verplicht is om bij het
uitblijven van betaling te onderzoeken of sprake is van betalingsonwil of
betalingsonmacht? Zo ja, waarom niet? Deelt u de mening dat het goed zou
zijn als het OM hiertoe wel verplicht wordt zodat zij eventueel gebruik kan
maken van haar bevoegdheid tot het verlenen van gratie en de tenuitvoerlegging van de vervangende hechtenis dus kan beëindigen?
Antwoord 5
In de huidige situatie (vervangende hechtenis) speelt draagkracht bij de
beslissing tot toepassing van vervangende hechtenis geen rol. Het aantal
dagen hechtenis wordt bij het opleggen van de maatregel door de rechter
vastgesteld. Het OM heeft de wettelijke verplichting om daar uitvoering aan
te geven. In de nieuwe situatie (gijzeling) oordeelt het OM aan de hand van
beschikbare stukken of er sprake is van betalingsonmacht. Wanneer uit de
reeds beschikbare informatie over de veroordeelde niet is gebleken van
betalingsonmacht, is het uitgangspunt dat gijzeling kan worden toegepast. De
bewijslast rond betalingsonmacht ligt primair bij de veroordeelde. Dit acht ik
ook de juiste verdeling in het licht van de inspanningsverplichting van een
dader om schade aan het slachtoffer te voldoen. Het verlenen van gratie voor
de schadevergoedingsmaatregel is wettelijk niet mogelijk. De reden daarvoor
is dat dan zou worden ingegrepen in de relatie tussen de veroordeelde en het
slachtoffer en daarmee het slachtoffer in zijn belangen wordt geschaad.
Vraag 6
Deelt u de mening van de auteur van het artikel dat op basis van de uitleg
van artikel 5 van het Europees Verdrag tot bescherming van de Rechten van
de Mens en de Fundamentele Vrijheden (EVRM) door het Europese Hof voor
de Rechten van de Mens (EHRM) de nutteloze detentie als onrechtmatig kan
worden gezien?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

2

Antwoord 6
Nee, ik deel de mening van de auteur niet. De jurisprudentie die door de
auteur wordt aangehaald, waarin het EHRM uiteindelijk een schending van
het recht op vrijheid heeft aangenomen, is niet vergelijkbaar met de
Nederlandse regeling van vervangende hechtenis zoals vervat in artikel 36f
Wetboek van Strafrecht. In de nationale rechtspraak is meermaals bevestigd
dat er geen sprake is van strijd met artikel 5 EVRM.2 Daarbij is van belang om
op te merken dat de opmerkingen die in het artikel worden gemaakt over
schending van artikel 5 EVRM voorbij gaan aan het gegeven dat de strafrechter niet alleen de schadevergoedingsmaatregel oplegt, maar ook de vervangende hechtenis bij niet betalen of verhaal. De veroordeling vindt dan ook
plaats door de daartoe bevoegde strafrechter (conform artikel 5 lid 1 onder a
EVRM). Betalingsonmacht maakt detentie binnen het door artikel 5 EVRM
gegeven kader niet per definitie onrechtmatig.3
Vraag 7
Waarom anticipeert het Centraal Justitieel Incassobureau (CJIB) niet op de
nieuwe wetgeving inzake gijzeling naar aanleiding van een schadevergoedingsmaatregel, terwijl zij dit bijvoorbeeld wel doet met de sancties op grond
van de Wet administratiefrechtelijke handhaving verkeersvoorschriften
(WAHV) die al sinds 2015 in termijnen kunnen worden betaald? Vindt u het
ook een goed idee om het CJIB hier wel nu al op te laten anticiperen?
Antwoord 7
Zoals ik bij de beantwoording van vraag 5 heb aangegeven stelt de strafrechter het aantal dagen hechtenis bij het opleggen van de schadevergoedingsmaatregel vast. Het OM heeft de wettelijke verplichting om daar uitvoering
aan te geven. Er is op dit moment nog geen grondslag om het dwangmiddel
gijzeling toe te passen op het moment dat er sprake is van onvolledige
betaling van deze maatregel. Het CJIB kan dus ook niet namens het OM
rekening houden met eventuele betalingsonmacht van de veroordeelde bij de
uitvoering van de vervangende hechtenis. Na inwerkingtreding van de Wet
USB ben ik direct verantwoordelijk voor de tenuitvoerlegging van strafrechtelijke beslissingen en kan ik in bijzondere gevallen zowel de gijzeling als de
vervangende hechtenis beëindigen.
Vraag 8
Waarom houdt het CJIB vast aan betalingsregelingen met een looptijd van 36
of, in uitzonderlijke gevallen, 72 maanden? Zou het niet praktischer zijn als
het CJIB ook langere looptijden dan 72 maanden kan toepassen? Zo nee,
waarom niet?
Antwoord 8
Het uitgangspunt is dat een betalingsregeling 36 maanden duurt of in meer
bijzondere gevallen 72 maanden. Gelet op de verplichting van de Staat om
het vonnis met bekwame spoed ten uitvoer te leggen acht ik deze looptijd
redelijk. Op het moment dat dit echter volstrekt onredelijk lijkt, gezien de
omstandigheden van het specifieke geval, heeft het CJIB reeds ruimte om
hiervan bij uitzondering af te wijken. Uitgangspunt hierbij is dat de betalingsregeling leidt tot volledige voldoening van de openstaande schadevergoedingsmaatregelen.
Vraag 9
Kunt u deze vragen afzonderlijk beantwoorden?
Antwoord 9
Ja

2
3

Zie voor een recent voorbeeld: ECLI:NL:GHDHA:2019:2214.
Vgl. Hof Amsterdam 13 september 2011, ECLI:NL:GHAM:2011: BT7317.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

3