BEPALING
VOEDSELVERLIEZEN IN
HUISHOUDELIJK AFVAL IN
NEDERLAND
Vervolgmeting 2013

BEPALING VOEDSELVERLIEZEN IN HUISHOUDELIJK
AFVAL IN NEDERLAND

Vervolgmeting 2013

CREM rapport nr. H13
Eindrapport oktober 2013

Geschreven door:
Marcel van Westerhoven

CREM BV
Spuistraat 104d
1012 VA Amsterdam
The Netherlands
T +31 (0)20 627 49 69
F +31 (0)20 626 65 39
office@crem.nl
www.crem.nl

INHOUDSOPGAVE

Samenvatting
1

2

3

Inleiding ........................................................................................................................................ 1
1.1

Aanleiding

1

1.2

Probleemstelling en onderzoeksvragen

1

1.3

Leeswijzer

2

Werkwijze bepaling voedselverliezen ....................................................................................... 3
2.1

Inleiding

3

2.2

Werkwijze sorteeranalyses huishoudelijk restafval en GFT-afval

3

Omvang en samenstelling van voedselverliezen .................................................................... 7
3.1

Omvang van voedselverliezen

7

3.2

Samenstelling van voedselverliezen

10

3.3

Vermijdbaarheid per hoofdcategorie

12

3.4

Vermijdbare voedselverliezen versus inkoop voedsel

13

SAMENVATTING

In opdracht van de Ministeries van Infrastructuur en Milieu en van Economische Zaken, gecoördineerd
door het Voedingscentrum en onder begeleiding van Milieu Centraal, Rijkswaterstaat Leefomgeving en
Wageningen University & Research Centre is met dit onderzoek omvang en samenstelling van de
voedselverliezen bij huishoudens in Nederland voor de tweede keer gedetailleerd in kaart gebracht. Het
gaat om een herhaling van de meting die in 2010 is uitgevoerd, met dit verschil dat het alleen
voedselverliezen betreft die zich via het huishoudelijk afval (rest- en GFT-afval) voordoen. Dit onderzoek
is uitgevoerd in het kader van landelijk beleid dat wordt ingezet om voedselverliezen terug te dringen.
Doel is na te gaan welke ontwikkelingen inmiddels zijn waar te nemen.
Voedselverliezen in het restafval en het GFT-afval
Om de omvang en samenstelling van voedselverlies via huishoudelijk afval te bepalen, is gebruik
gemaakt van fysieke metingen van voedsel in restafval en GFT-afval. Hiertoe zijn van deze afvalstromen
sorteeranalyses gedaan, waarbij voor representatieve monstername dezelfde methode is gehanteerd als
die waarmee in opdracht van de Rijksoverheid de samenstelling van restafval van Nederland wordt
bepaald. Ook is de monstername gelijk gehouden aan die van 2010.
In totaal bedraagt het voedselverlies via het huishoudelijk afval in Nederland thans circa 64 kilogram per
inwoner per jaar, voornamelijk (voor 83%) via het restafval (17% via GFT-afval). Van die 64 kilogram is
circa 35 kg vermijdbaar (eetbaar en dus verspilling, 54%) en circa 30 kilogram onvermijdbaar (oneetbaar,
zoals schillen en botten, 46%). Ongeveer 9 kilogram voedsel (27% van vermijdbaar voedselverlies) is
bereid (gekookt, gebakken etc.). Circa 5 kilogram voedsel (15% van vermijdbaar voedselverlies) zat nog
volledig en onaangeroerd in de verpakking of in de schil.
Vergeleken met 2010 bevinden zowel de vermijdbare (37 kilogram in 2010 versus 35 kilogram in 2013)
als de onvermijdbare voedselverliezen (29 kilogram in 2010 versus 30 kilogram in 2013) zich in 2013 op
het zelfde niveau: de verschillen zijn niet significant, de betrouwbaarheidmarges zijn groter dan de
verschillen.
Totaal aan voedselverliezen inclusief alternatieve routes
Voor de verdere beschouwing van de voedselverliezen zijn eerst twee correcties toegepast:
Van de onvermijdbare verliezen via huishoudelijk afval (30 kg) zijn de koffie- en theeresten (11
kg) afgehaald, omdat alleen vast voedsel wordt beschouwd. De onvermijdbare verliezen komen
dan uit op 19 kilogram.
De vermijdbare verliezen via huishoudelijk afval (34,6 kilogram) zijn gecorrigeerd voor de
aanzienlijke wateropname tijdens koken van rijst en pasta (2,5 kilogram). De vermijdbare
verliezen (voedselverspilling) komen dan uit op 32 kilogram per inwoner per jaar.
De verspilling via alternatieve routes zoals via de goot, voeren aan dieren en thuiscomposteren draagt
aanzienlijk bij aan de totale voedselverspilling. Daarom is een schatting gemaakt van deze verspilling, die
uitkomt op 15 kilogram per inwoner per jaar.
In totaal is het vermijdbare voedselverlies (voedselverspilling) in 2013 dus 32 kg + 15 kg= 47
kilogram per inwoner per jaar.
Voor 2010 was het vermijdbare voedselverlies vastgesteld op 48 kilogram per inwoner per jaar.

Relatie met aankoopcijfers
Huishoudens kopen thans 368 kilogram per inwoner per jaar aan vast voedsel in (zie tabel I). Vast
voedsel in inclusief melkproducten en olie, maar exclusief dranken en ander vloeibaar voedsel. Daarvan
is 19 kilogram onvermijdbaar voedselverlies, dus is 349 kilogram eetbaar. Van die eetbare hoeveelheid
wordt per inwoner 47 kilogram (32 kilogram via het huishoudelijk afval en naar schatting 15 kilogram via
alternatieve routes) verspild, wat neerkomt op 13,6% van het eetbare voedsel (47 kg/349 kg). In 2010
was dat 13,5%, een nagenoeg gelijk aandeel als in 2013.
Tabel I Voedselverliezen ten opzichte van de inkoop (in kg/inw/jr)
Voedsel (vast, incl. sauzen, vetten en zuivel)

2010

Consumptie

306

2013
301

Verspilling via huishoudelijk afval

35

32

Schatting verspilling via alternatieve routes

13

15

Totaal verspilling
Totaal eetbaar
Onvermijdbaar verlies

48

47

353

349

22
Totaal inkoop

19
376

368

In tabel II is te zien wat in gewicht de top 5 van meest verspilde productgroepen is in 2013 en wat die was
in 2010. De top 3 is nog steeds hetzelfde. Aardappelen staan niet meer in de top 5, daarvoor in de plaats
zijn sauzen en vetten gekomen.
Tabel II Top 5 van meest verspilde producten (op gewichtsbasis)
Positie

2010

2013

1

Zuivel

Zuivel

2

Brood

Brood

3

Groenten

Groenten

4

Aardappelen

Fruit

5

Fruit

Sauzen en vetten

Vooral bij rijst, pasta en brood blijkt een aanzienlijk deel van de eetbare hoeveelheid niet te worden
geconsumeerd (respectievelijk 31%, 18% en 18%), maar niet-genuttigd te worden weggegooid. Sauzen
en vetten, aardappelen, zuivel, fruit, groenten en gebak en koek laten een vermijdbaar verlies zien van
tussen de 10% en 15%.

1

INLEIDING

1.1

Aanleiding
In opdracht van het ministerie van VROM en onder projectleiding van Agentschap NL is in 2010 de
omvang en samenstelling van de voedselverliezen bij huishoudens in Nederland voor de eerste keer
1
gedetailleerd in kaart gebracht . Het ging om de eerste uitgebreide studie in Nederland over dit
onderwerp. Dit onderzoek werd uitgevoerd in het kader van landelijk beleid dat was ingezet om
voedselverliezen terug te dringen. Naast het genereren van betrouwbaar cijfermateriaal over
voedselverliezen voor monitoring van de resultaten van (toekomstig) beleid en voor nader onderzoek
naar (milieu)effecten van voedselverlies, was het doel het verkrijgen van inzicht in waarom voedselverlies
optreedt. Om de omvang en samenstelling van voedselverlies bij huishoudens te bepalen is voornamelijk
gebruik gemaakt van fysieke meting van voedsel in restafval en GFT-afval. Hiertoe zijn van deze
afvalstromen sorteeranalyses gedaan.
Uit de sorteeranalyses in 2010 kwam naar voren dat Nederlandse huishoudens jaarlijks per inwoner circa
35 kilogram aan vermijdbaar voedselafval via het restafval en circa 3 kilogram via het GFT-afval
verspillen. Daarnaast vindt ook verspilling via gootsteen en toilet plaats, die voor stromen als zuivel,
dranken, soepen, sauzen en vetten aanzienlijk kan zijn. Van verspilling via deze route is in 2010 door
middel van een bewonersonderzoek (enquête) een schatting gemaakt. Andere afvoerkanalen, zoals
thuiscomposteren en voeren aan dieren, kwamen –behalve voor brood, dat voor een aanzienlijk deel aan
(huis)dieren wordt gevoerd- uit het aanvullend bewonersonderzoek als verwaarloosbaar klein naar voren.
Naast het Ketengericht Afvalbeleid heeft het rijk in de nota “Duurzaam Voedsel” (LNV, 2009) het doel
gesteld dat in 2015 voedselverspilling in de hele keten met 20% is verminderd ten opzichte van het
toenmalige niveau. In de “Beleidsbrief Duurzame Voedselproductie” die op 11 juli 2013 door
Staatssecretaris Dijksma aan de Tweede Kamer is aangeboden, bevestigt de Staatssecretaris dat zij zich
zal inspannen om voedselverspilling te verminderen. In dit kader is het drie jaar na de eerste meting en
twee jaar voor de evaluatie opportuun de voedselstromen in Nederlandse huishoudens opnieuw te
meten.
De Ministeries van Infrastructuur en Milieu en van Economische Zaken hebben het Voedingscentrum
daarom gevraagd om onderzoek te coördineren dat inzicht moet verwerven in wat thans precies aan
voedsel door de consument wordt verspild. Adviesbureau CREM BV heeft daarop opdracht gekregen
voor de uitvoering van sorteeranalyses om de huidige omvang en aard van voedselverliezen via
huishoudelijk restafval en GFT-afval in kaart te brengen.

1.2

Probleemstelling en onderzoeksvragen
De centrale probleemstelling voor dit onderzoek is:
Wat is thans de omvang en samenstelling van de voedselverliezen via restafval en GFT-afval bij
huishoudens in Nederland?

1

“Bepaling voedselverliezen bij huishoudens en bedrijfscatering in Nederland”, CREM, Amsterdam september 2010
1

De onderzoeksvragen die bij deze probleemstelling horen zijn:
1. Welke omvang hebben de voedselverliezen bij huishoudens via het restafval en het GFT-afval?
(in kilogrammen per huishouden en per inwoner per jaar);
2. Wat is de samenstelling van voedselverliezen bij huishoudens in gewichtspercentages?;
3. Hoe verhouden de huidige omvang en samenstelling van voedselverliezen zich tot die van 2010?

1.3

Leeswijzer
In hoofdstuk 2 wordt ingegaan op de gehanteerde werkwijze voor het bepalen van voedselverliezen. De
resultaten in de vorm van omvang en samenstelling van voedselverliezen komen in hoofdstuk 3 aan bod.

2

2

WERKWIJZE BEPALING VOEDSELVERLIEZEN

2.1

Inleiding
Huishoudens ontdoen zich via verschillende routes van voedselverliezen:
via het restafval;
via het GFT-afval;
via gootsteen en toilet;
via voeren aan dieren;
via thuiscompostering;
via andere routes, zoals afvalbakken op straat.
Qua omvang zal het merendeel van de voedselverliezen zich voordoen via het restafval en via het GFTafval. Dit onderzoek betreft de voedselverliezen uit huishoudens via deze twee routes. Voor de bepaling
van het aandeel aan voedselverliezen in restafval en GFT-afval en de samenstelling daarvan wordt
gebruik gemaakt van sorteeranalyses (zie paragraaf 2.2).
In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de werkwijze die is gehanteerd bij de sorteeranalyses.

2.2

Werkwijze sorteeranalyses huishoudelijk restafval en GFT-afval
Methode
Voor de bepaling van de samenstelling zijn sorteeranalyses van zowel restafval als GFT-afval uitgevoerd.
In dit specifieke geval zijn net als in 2010 individuele sorteeranalyses gedaan, waarbij het restafval en/of
het GFT-afval per huishouden voor 109 huishoudens apart is gesorteerd. Dit is de meest bruikbare
methode om de voedselverliezen bij huishoudens in kaart te brengen, omdat:
er zo een minutieuze sortering kan worden gedaan van de te onderscheiden productgroepen en
stadia, omdat de monsters intact blijven en de vermenging daarom minimaal is;
de resultaten rechtstreeks aan een huishouden kunnen worden gelinkt, bijvoorbeeld een
vergelijking met de voorafgaande sortering of met een interview naar gedrag ten aanzien van
voedsel;
de vergelijkbaarheid met de cijfers over voedselverlies van 2010 optimaal is, omdat dezelfde
sorteermethode wordt gehanteerd.
Om representatieve landelijke cijfers te verkrijgen, is de locatiekeuze dezelfde als die waarmee
Rijkswaterstaat in opdracht van het Ministerie van Infrastructuur en Milieu de samenstelling van het
restafval in Nederland bepaalt. In 11 verschillende wijken verspreid over Nederland, corresponderend
2
met 11 representatieve wijktypes, zijn daartoe monsters genomen . Dit zijn dezelfde locaties waar in 2010
de monsters zijn genomen. Per locatie is het afval van 10 huishoudens bemonsterd. In totaal ging het om
het afval van 109 huishoudens. Voor dit aantal is gekozen, omdat hiermee tegen beheersbare kosten een
voldoende betrouwbaar en representatief beeld voor heel Nederland wordt verkregen.

2

Vanaf 2013 is dit niet meer het geval en worden in 12 gemeenten monsters genomen.
3

Daar waar mogelijk (met name in het geval van minicontainers) is per huishouden de inhoud apart in een
grote huisvuilzak gedaan, gelabeld en afgevoerd naar een centrale sorteerlocatie, waar de sortering zak
voor zak apart plaatsvond.
De volgende inzamelmiddelen zijn aan te treffen:
Minicontainers (in de meeste gevallen)
Zakken (met name in stadscentra)
Verzamelcontainers (met name bij de hoogbouw)
Minicontainers komen één-op-één overeen met een huishouden. Bij zakken is dat niet het geval: per
huishouden kunnen meerdere zakken worden aangeboden. Hier is ervoor gekozen om alle zakken van
10 huishoudens mee te nemen, volgens de gemiddelde aanbieding (2,5 zak per huishouden per week)
gaat het om 25 zakken. Ook in het geval van verzamelcontainers is een dergelijk aantal als steekproef
meegenomen voor sortering. Herleiden naar huishoudens was in dat geval lastig, maar niet strikt
noodzakelijk omdat het uiteindelijk om de resultaten van het collectief van 10 huishoudens gaat. Wel is in
dat geval steeds gezocht naar adreslabels, zodat in een aantal gevallen de zak toch naar een
huishouden kon worden herleid.
Te sorteren componenten
Allereerst is bij het sorteren uitgegaan van het onderscheid in vermijdbare en onvermijdbare
voedselverliezen. Daarbinnen is gesorteerd op een van tevoren afgesproken aantal componenten.
Daartoe zijn alle soorten voedselafval die zijn aangetroffen apart genoteerd. Vervolgens zijn deze
geaggregeerd naar hoofdcategorieën. De indeling in hoofdcategorieën ziet er als volgt uit:
Onvermijdbare voedselverliezen
Schillen en stronken
Waskorsten
Eierschalen
Koffiedik
Theeresten
Vlees- en visresten (oneetbaar)
Overig

Vermijdbare voedselverliezen
Vlees en vleeswaren
Vis
Kaas
Zuivel
Groente
Fruit
Aardappelen
Brood
Gebak en koek
Rijst
Pasta‟s
Snoep en snacks
3
Boterhambeleg
Sausen en vetten
Dranken
Overig

Bij „Overig‟ gaat het om ondefinieerbare voedselresten, die niet meer als component, maar wel als
voedselrest herkenbaar zijn (ook wel swill genoemd).
Tevens is gesorteerd op de volgende kenmerken:
wel/niet bereid;

3

Het gaat hier om zoet beleg zoals chocoladepasta, -hagel en –vlokken, fruithagel, etc. en om pindakaas
4

wel/niet verpakt;
verpakking wel/niet aangebroken.
Selectie van 11 gemeenten met verschillende karakteristieken
Zoals hiervoor aangegeven zijn voor de selectie van 11 specifieke wijktypes dezelfde genomen als voor
de landelijke sorteeranalyses die zijn uitgevoerd om de samenstelling van het restafval te bepalen. De
bepaling van de aandelen van voedselverliezen in restafval is immers niets anders dan de bepaling van
de samenstelling, maar dan voor één hoofdcomponent en zijn subcomponenten. Vanaf 2006 hanteert
men daarbij de volgende onderscheidende factoren:
Type bebouwing (hoogbouw of laagbouw)
Wel of geen gedifferentieerde afvalstoffenheffing (diftar)
Wel of geen gescheiden papierinzameling met minicontainers
Stedelijkheidsklasse
Thans is de selectie van 11 gemeenten voor de landelijke sorteeranalyses in opdracht van
Rijkswaterstaat echter een andere dan die van 2010. Omdat het van belang is voor de vergelijkbaarheid
om zoveel mogelijk de voedselverliezen van dezelfde huishoudens te bepalen als in 2010, is daarvoor
dezelfde selectie van gemeenten genomen als in 2010.
In tabel 2.1 is te zien van welke gemeenten in 2010 en in 2013 sorteeranalyses zijn uitgevoerd, inclusief
de kenmerken. De weegfactoren heeft Rijkswaterstaat Leefomgeving herberekend voor de situatie in
2013 en geven aan hoe de resultaten van de sorteeranalyse per gemeente meewogen voor de bepaling
van het gemiddelde voor heel Nederland. De weegfactoren voor GFT-afval zijn herberekend vanuit die
voor restafval voor de 8 situaties waar GFT-afval gescheiden wordt ingezameld. De achterliggende
methodiek is tot stand gekomen na onderzoek en advies over de meetmethode door IVA
4
beleidsonderzoek en advies te Tilburg .
In drie gemeenten wordt het GFT-afval niet gescheiden ingezameld, maar samen met het restafval:
Amsterdam, Arnhem (hoogbouw) en Rotterdam. In totaal zijn dus 19 sorteeranalyses uitgevoerd, 11 van
restafval en 8 van GFT-afval. In alle gevallen waar GFT-afval gescheiden wordt ingezameld, gaat het om
alternerende inzameling met behulp van minicontainers. Dit betekent dat in een dergelijk geval de ene
week restafval en de andere week GFT-afval wordt ingezameld.
Tabel 2.1 Overzicht geselecteerde gemeenten met hun kenmerken (2013)
Gemeente
Amsterdam
Apeldoorn
Arnhem
Assen
Blaricum
Drechterland
Rijswijk
Rotterdam
Son & Breugel
Staphorst
Waddinxveen

Stedelijkheidsklasse
1
2
2
3
4
5
1
1
4
5
3

Type
bebouwing
hoogbouw
laagbouw
hoogbouw
laagbouw
laagbouw
laagbouw
laagbouw
laagbouw
laagbouw
laagbouw
laagbouw

Diftar
nee
ja
nee
nee
nee
nee
nee
nee
nee
ja
nee

GFT-inzameling
nee
ja
nee
ja
ja
ja
ja
nee
ja
ja
ja

Inzamelmethode
zakken
minicontainers
verzamelcontainers
minicontainers
minicontainers
minicontainers
minicontainers
minicontainers
minicontainers
minicontainers
minicontainers

Weegfactor restafval
2013
6,5%
9,3%
11,1%
18,6%
8,6%
4,6%
3,2%
10,2%
6,2%
13,1%
8,7%

Weegfactor GFT-afval
2013
0
12,9%
0
25,7%
11,9%
6,3%
4,4%
0
8,5%
18,2%
12,1%

Periode
De metingen zijn uitgevoerd in de maanden mei en juni van 2013. Deze maanden gelden qua
samenstelling van het restafval als gemiddelde periodes binnen het jaar en worden daarom vaak
gekozen voor de uitvoering van sorteeranalyses. Daar komt bij dat de sorteeranalyses in 2010

4

Von Bergh en Van der Werff, Samenstelling huishoudelijk restafval – de meetmethode onder de loep, IVA, Tilburg januari 2006
5

grotendeels ook in deze periode zijn uitgevoerd. Voor GFT-afval is sprake van een hoger aanbod in deze
periode dan gemiddeld over een jaar. Er is voor gekozen hiervoor niet te corrigeren (zie voetnoot 5 in
paragraaf 3.1).
Benaderen gemeenten
De contactpersonen van de betreffende gemeenten en hun inzamelaars zijn telefonisch benaderd,
waarbij uitleg is gegeven en om medewerking is gevraagd. Deze bestaat uit het geven van toestemming
om dit te doen en het kunnen geven van de nodige informatie voor burgers met vragen.
Benaderen huishoudens
Om het wegwerpgedrag ten aanzien van voedsel zo min mogelijk te beïnvloeden, zijn de huishoudens
waarvan het afval voor sortering is meegenomen niet van te voren benaderd. Bewoners die tijdens de
inzameling vragen hadden, is op open wijze verteld waar het om gaat. Op verzoek kregen zij een brief
namens de opdrachtgever overhandigd.
Bepaling omvang en samenstelling
Per huishouden is het rest- of GFT-afval op een centrale locatie met de hand op een tafel gesorteerd in
de eerder aangegeven componenten. Voor de sortering is steeds het totaalgewicht van de zak met restof GFT-afval van een huishouden gewogen. Na de sortering zijn de componenten stuk voor stuk
genoteerd en gewogen. Op deze wijze is per huishouden de omvang en de samenstelling van de
voedselresten bepaald.
Om de gemiddelde omvang en samenstelling voor Nederland te verkrijgen, is eerst de gemiddelde
samenstelling per gemeente (wijktype) bepaald door de gewichten van de 10 huishoudens bij elkaar op te
tellen en te delen door het totaalgewicht. Vervolgens zijn de gewichtspercentages van de gemeenten
(wijktypen) met behulp van de weegfactoren voor 2013 uit tabel 2.1 gewogen bij elkaar opgeteld.
Gesorteerde hoeveelheden
In totaal is 1.480 kilogram restafval afkomstig van 109 huishoudens en 1.284 kilogram GFT-afval
afkomstig van 80 huishoudens gesorteerd.

6

3

OMVANG EN SAMENSTELLING VAN VOEDSELVERLIEZEN

3.1

Omvang van voedselverliezen
Op de in paragraaf 2.2 omschreven wijze zijn met behulp van de sorteeranalyses het aandeel aan
voedselverliezen in huishoudelijk rest- en GFT-afval in gewichtsprocenten bepaald en daarbinnen de
samenstelling. In tabel 3.1 zijn de resultaten van de sorteeranalyses weergegeven in
gewichtspercentages van respectievelijk het restafval en het GFT-afval van huishoudens. Het gaat om
het aandelen voedselverliezen per gemeente zoals die rechtstreeks uit de sorteeranalyses volgen.
Hiermee is door weging met behulp van de wegingsfactoren (zie tabel 2.1) het landelijk gemiddelde
bepaald, alsmede de marge daarin bij 95% betrouwbaarheid.
Tabel 3.1 Aandeel voedselverliezen in huishoudelijk afval, mei-juni 2013 (in gewichts-%)

Gemeente
Amsterdam
Apeldoorn
Arnhem
Assen
Blaricum
Drechterland
Rijswijk
Rotterdam
Son & Breugel
Staphorst
Waddinxveen
Gewogen gemiddelde 2013
95% betrouwbaarheidsmarge
Gewogen gemiddelde 2010

Onvermijdbaar
in restafval in GFT-afval
10,1%
nvt
7,7%
4,9%
7,0%
nvt
7,1%
1,9%
10,3%
12,1%
16,7%
5,9%
9,5%
14,1%
15,9%
nvt
4,1%
4,0%
7,5%
10,7%
11,6%
21,7%
10,0%
9,8%
± 1,6%
± 1,7%
9,1%
8,5%

Vermijdbaar
in restafval in GFT-afval
19,6%
nvt
14,6%
1,6%
9,9%
nvt
19,7%
3,2%
12,5%
6,2%
17,1%
13,4%
23,3%
5,2%
20,5%
nvt
10,4%
1,9%
11,4%
2,4%
11,7%
3,5%
14,7%
4,1%
± 2,0%
± 1,1%
14,8%
4,0%

Door de percentages te vermenigvuldigen met de hoeveelheden restafval (3.703 kton) en GFT-afval
(1.316 kton) die in 2012 (voorlopige cijfers van CBS) in Nederland zijn ingezameld en het resultaat te
delen door het aantal Nederlanders (16,75 miljoen over 2012), zijn de omvang en samenstelling in
kilogrammen per inwoner per jaar verkregen.
Tabel 3.2 geeft een overzicht van de voedselverliezen in Nederland. In totaal wordt per inwoner in
Nederland 64,4 kilogram per jaar aan vast voedsel niet genuttigd via het huishoudelijk afval weggegooid.
5
Onvermijdbaar is daarvan 29,7 kilogram, vermijdbaar 34,6 kilogram . Minus het gewicht aan water
6
waarmee pasta‟s en rijst door koken toenemen , bedraagt het vermijdbare deel 32,2 kilogram (zie verder

5

Over een jaar bezien ligt de verhouding tussen rest- en GFT-afval landelijk op 3:1, in de periode van de sorteeranalyses was die 1,2:1.
Stel dat dit verschil volledig aan een veel hoger aanbod aan tuinafval in de sorteerperiode is toe te schrijven, dan zou over een jaar
bezien het aandeel verspilling in GFT-afval hoger liggen. Een gevoeligheidsanalyse voor dit effect leert dat in 2013 de verspilling in
GFT-afval dan een factor 2,5 en de totale verspilling 13% hoger zou liggen. Omdat niet bekend is in hoeverre dit effect aan tuinafval
is toe te schrijven, is deze mogelijke correctie buiten beschouwing gelaten.

6

Het gewicht van pasta‟s en rijst neemt bij koken met ongeveer een factor 2,5 toe door opname van water. Dit zijn de enige
voedingsmiddelen die door bereiding zodanig van gewicht veranderen, dat daarvoor bij vergelijking met inkoopcijfers gecorrigeerd
dient te worden. Het bakken van vlees zorgt voor een reductie van ca. 25%, maar de verspilling bestaat voornamelijk uit onbereid.
7

hiervoor bij paragraaf 3.4). Met nadruk moet er hier op worden gewezen dat verliezen via de goot of via
andere routes (voeren aan dieren, thuiscomposteren) niet in deze cijfers zitten.
Tabel 3.2 Voedselverliezen via huishoudelijk afval in Nederland (in kg/inwoner/jaar)

Onvermijdbaar
Vermijdbaar
waarvan bereid
waarvan onbereid
waarvan onaangeroerd
Totaal

Restafval
22,0
31,4
8,3
17,9
5,2
53,4

GFT-afval
7,7
3,2
1,0
2,2
0,005
10,9

Totaal
29,7
34,6
9,3
20,1
5,2
64,4

Van de voedselverliezen blijkt 9,3 kilogram bereid te zijn geweest. Dit houdt in dat 27% van het
vermijdbare voedselverlies bestaat uit voedingsmiddelen waaraan na aanschaf door de consument
energie is toegevoegd om ze te bereiden.
Onaangeroerd blijkt 5,2 kilogram van de voedselverliezen te zijn. Onaangeroerd voedsel is voor
nagenoeg 100% in het restafval aangetroffen. Van het vermijdbaar voedselverlies is dus circa 15%
onaangeroerd (nog volledig in de verpakking of de schil) via het restafval weggegooid.
In het cijfer voor onvermijdbaar voedselverlies (29,7 kilogram) zit 10,6 kg koffiedrab en theebladeren.
Omdat in dit onderzoek de verspilling van dranken niet is meegenomen, wordt hier verder uitgegaan van
19 kilogram onvermijdbare verspilling van vaste voedingsmiddelen
Vergelijking met 2010
Om een vergelijking van de huidige resultaten met die van 2010 te kunnen maken, zijn de drankverliezen
en de gootverliezen uit de resultaten van de metingen in 2010 gehaald. In 2013 is er namelijk voor
gekozen om alleen de verspilling van vaste voedingsmiddelen via het huishoudelijk afval te onderzoeken.
Figuur 3.3 laat zien dat de vermijdbare voedselverliezen (verspilling) en de onvermijdbare verliezen
ongeveer gelijk zijn gebleven. De verspilling in restafval is thans 31,4 kg per inwoner per jaar, 2,9 kg (8%)
minder dan in 2010. Het verschil is echter niet significant: het 95%-betrouwbaarheidsinterval is ± 4,3 kg
(op basis van ± 2%), wat betekent dat het huidig resultaat tussen 27 en 36 kg ligt.
De verspilling in GFT-afval heeft in 2013 dezelfde omvang als in 2010: 3,2 kg versus 3,1 kg. De totale
verspilling via huishoudelijk afval is thans 34,6 kg versus 37,4 kg in 2010. Dit is geen significant verschil
gezien de betrouwbaarheidsmarge van ± 5 kg in beide jaren.

8

Figuur 3.3 Voedselverliezen via huishoudelijk afval, 2013 versus 2010 (in kg/inwoner/jr)

70

65,9

60

9,8

GFT-afval

64,4
10,9

Restafval
50

40

37,4
3,1

34,6
3,2

30

28,5

29,7

6,7

7,7

21,8

22,0

56,1

53,4

20
34,3

31,4

10

0
Vermijdbaar
2010

Vermijdbaar
2013

Onvermijdbaar Onvermijdbaar Voedselverliezen Voedselverliezen
2010
2013
2010
2013

Wijze van ontdoen
In figuur 3.4 is te zien op welke wijze huishoudens zich in 2013 van voedselrestanten ontdoen voor zover
het huishoudelijk afval betreft. Via het restafval verdwijnt 83% van de voedselrestanten in de
afvalverbrandingsinstallaties (85% in 2010) en via het GFT-afval gaat 17% naar composterings- en
vergistingsinrichtingen (15% in 2010).
Figuur 3.5 laat zien hoe de voedselverliezen via het huishoudelijk afval zijn verdeeld over vermijdbaar en
onvermijdbaar. Hieruit blijkt dat 54% (34,6 kilogram) van het voedsel waar men zich van ontdoet bestaat
uit vermijdbare voedselverliezen. In 2010 was dat 57%.
Andere afvoerroutes dan via restafval en GFT-afval, met name die via het riool, leveren een niet te
verwaarlozen bijdrage aan voedselverliezen. Hoe groot deze is dient met andere onderzoeksvormen te
worden vastgesteld, zoals bewonersonderzoek en het bijhouden van een afvaldagboek onder
geselecteerde huishoudens.

9

Figuur 3.4 Wijze van ontdoen van voedselverliezen via huishoudelijk afval (in kg/inwoner/jaar)*

17%

83%
Totaal

53,4

Vermijdbaar

31,4

10,9

3,2

64,4

34,6

Restafval
GFT-afval

Onvermijdbaar

22,0

0,0

7,7

10,0

20,0

29,7

30,0

40,0

50,0

60,0

70,0

* Het gaat hier alleen om de afvoerroute via het rest- en GFT-afval. Afvoer via de goot, het voeren aan dieren, thuiscomposteren
etc. zit hier niet bij in.

Figuur 3.5 Vermijdbaarheid van voedselverliezen via huishoudelijk afval (in kg/inwoner/jaar)

54%

Totaal

46%

34,6

0,0

10,0

20,0

29,7

30,0

40,0

Vermijdbaar

3.2

50,0

60,0

70,0

Onvermijdbaar

Samenstelling van voedselverliezen in huishoudelijk afval
Tabel 3.6 geeft een overzicht van de samenstelling van de onvermijdbare en vermijdbare vaste
voedselverliezen in het huishoudelijk afval per hoofdcategorie.
Binnen de onvermijdbare voedselverliezen hebben schillen en stronken verreweg het grootste aandeel
(54%). Binnen deze stroom springen met name bananen-, sinaasappel- en aardappelschillen eruit door
10

hun relatief grote aandeel. Koffiedik heeft ook een groot aandeel: 33%. Van de resterende 13% zijn
alleen de vlees- en visresten (4%), bestaande uit oneetbare restanten (botten, graten e.d.),
noemenswaard.
Tabel 3.6 Samenstelling van voedselverliezen in huishoudelijk afval (in kg/inw/jr)

Onvermijdbaar
Schillen en stronken
Waskorsten
Eierschalen
Koffiedik
Theeresten
Vlees- en visresten
Vetten
Overig
Totaal

Restafval
10,5
0,3
0,8
8,0
0,7
1,2

GFT-afval
5,6
0,09
1,9
0,07
0,05

Totaal
16,1
0,27
0,84
9,8
0,8
1,3

0,5
22,0

0,08
7,7

0,6
29,7

Restafval
2,9
0,3
0,6
2,1
0,3
4,1
3,8
2,3
5,7
1,3
0,6
2,7
1,1
0,5
0,2
2,6

GFT-afval
0,07

Totaal
2,9
0,25
0,6
2,1
0,3
4,6
4,3
3,0
6,3
1,3
0,6
2,9
1,2
0,5
0,2
2,6

0,6
31,4

0,4
3,2

Gewichts-%
54%
0,9%
2,8%
33%
2,7%
4%
0%
2,1%
100%

Vermijdbaar
Vlees
Vis
Kaas
Zuivel
Eieren
Groente
Fruit
Aardappelen
Brood
Gebak en koek
Maaltijdresten
Rijst
Pasta's
Snoep en snacks
Boterhambeleg
Sausen en vetten
Soepen
Overig
Totaal

0,014
0,005
0,5
0,5
0,7
0,6
0,05
0,16
0,18
0,009

1,0
34,6

Gewichts-%
8%
0,7%
2%
6%
0,9%
13%
12%
9%
18%
4%
2%
8%
4%
1,4%
0,6%
7%
0%
3%
100%

De samenstelling van de vermijdbare voedselverliezen kan als volgt worden samengevat, in volgorde
van aflopend gewichtspercentage van de belangrijkste hoofdcategorieën:
25% bestaat uit groente (13%) en fruit (12%); daarin hebben appels, sinaasappels, wortels,
bananen en komkommer een belangrijk aandeel;
brood, gebak en koek hebben samen een aandeel van 22%; brood heeft een aandeel van 18%;
voor het grootste deel bestaat dit uit halve broden en losse sneetjes en bolletjes; gebak en koek
zijn apart gesorteerd en hebben een aandeel van 4% in de totale verspilling;

11

kaas (2%) en zuivel (6%) hebben een aandeel van 8%; kaas heeft hierin een klein aandeel, het
merendeel bestaat uit dun- en dikvloeibare zuivelproducten; een aanzienlijk deel van dit soort
producten wordt via de goot afgevoerd, het betreft hier alleen het deel dat via het huishoudelijk
afval wordt weggegooid;
rijst en pasta‟s hebben samen een aandeel van 12% en zijn nagenoeg zonder uitzondering
gekookt; veel rijst zit in bakjes van afhaaleten;
9% van de vermijdbare voedselverliezen bestaat uit aardappelen; hier valt op dat relatief veel
aardappelen (23%) via het GFT-afval worden afgevoerd, met name rauwe; in het restafval gaat
het met name om stamppot, puree en gekookte aardappelen;
vlees en vis hebben een aandeel van 8% en worden voor het grootste deel via het restafval
verwijderd; vis heeft hierin een klein aandeel (0,7%), het bestaat voor het grootste deel uit runden varkensvlees en voor een kleiner deel uit kip;
7% bestaat uit (eetbare) sausen en vetten in het restafval.

3.3

Vermijdbaarheid per hoofdcategorie
In paragraaf 3.1 konden we zien dat het bij 54% van de voedselverliezen via huishoudelijk afval om
verspilling (vermijdbaar voedselverlies) gaat. Figuur 3.7 geeft hierin meer inzicht door de weergave van
de vermijdbaarheid per hoofdcategorie.
Ten aanzien van vermijdbaarheid zijn is het volgende waar te nemen:
het weggooien van een aantal stromen is voor 100% vermijdbaar: zuivel, brood, gebak en koek,
rijst, pasta‟s, snoep en snacks, boterhambeleg en sauzen en vetten. Van deze producten zijn
geen onvermijdbare delen aangetroffen. Zo zijn broodkorsten ook als eetbaar meegerekend en
dus vermijdbaar;
bij kaas is 31% van het verlies onvermijdbaar, in de vorm van waskorsten;
in het geval van eieren gaat het om 73% onvermijdbaar verlies in de vorm van eierschalen;
52% van de voedselverliezen van groente en 36% van fruit zijn vermijdbaar, de overige
respectievelijke 48% en 64% bestaan uit schillen en stronken;
41% van de verliezen aan aardappelen zijn vermijdbaar; 59 % bestaat uit aardappelschillen;
van vlees zijn circa 72% van de voedselverliezen vermijdbaar, van vis 71%; de onvermijdbare
verliezen bestaan uit botten en graten en dergelijke.

12

Figuur 3.7 Vermijdbaarheid via huishoudelijk afval per hoofdcategorie (in gewichts-%)

Sausen en vetten

100%

Boterhambeleg

100%

Snoep en snacks

100%

Pasta's

100%

Rijst

100%

Gebak en koek

100%

Brood

100%

Aardappelen

41%

Fruit

59%

36%

Groente

64%
52%

Eieren

48%

27%

73%

Zuivel

100%

Kaas

69%

31%

Vis

71%

29%

Vlees

72%

28%

0%

10%

20%

30%

40%

Vermijdbaar

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Onvermijdbaar

Ten opzichte van 2010 zijn verschillen in vermijdbaarheid te zien bij aardappelen (toen 41%
onvermijdbaar, nu 59%) en vlees en vis (toen 37% onvermijdbaar, nu 28-29%).

3.4

Vermijdbare voedselverliezen versus inkoop voedsel
In paragraaf 3.1 is te lezen dat circa 64 kilogram (gecorrigeerd voor wateropname door pasta en rijst: 62
kilogram) van de door Nederlandse huishoudens ingekochte voedsel en dranken uiteindelijk niet
geconsumeerd bij het huishoudelijk afval belandt. Daarvan is 29,7 kilogram onvermijdbaar (zonder de
10,6 kg aan koffiedik en theeresten is dat 19,1 kg), 34,6 kilogram (gecorrigeerd voor wateropname van
pasta‟s en rijst tijdens koken: 32,2 kilogram) is vermijdbaar. Om nu te bepalen welk deel van het
ingekochte vaste voedsel niet geconsumeerd in het huisvuil terecht komt, zijn volledige en betrouwbare
inkoopcijfers nodig. Bij de monitoring van voedselverliezen in 2010 waren die er nog niet en is gebruik
gemaakt van schattingen vanuit allerlei bronnen, waarbij CBS de overhand had. Inmiddels is de
monitoring van inkoop van voedsel sterk verbeterd. Onderzoeksbureau GfK doet regelmatig peilingen
onder huishoudens en van daaruit is voor elke hoofdcategorie te bepalen hoeveel kilogram per inwoner
per jaar door consumenten gemiddeld wordt ingekocht.
Bij de beschouwing van het aandeel voedselverlies ten opzichte van de inkoop gaat het om vast voedsel,
inclusief sauzen, vetten en zuivel. Dranken zijn buiten beschouwing gelaten omdat deze een wezenlijk
ander consumptie- en verliespatroon vertonen. Koffie- en theeresten (11 kilogram) zijn dan ook uit de
onvermijdbare verliezen gelaten, dus blijft er 19 kilogram aan onvermijdbaar voedselverlies over tegen 32
kilogram vermijdbaar verlies (2,5 kilogram wateropname van pasta‟s en rijst tijdens koken afgehaald van
34,6 kilogram verspilling van vast voedsel).
13

Tabel 3.8 geeft een overzicht in kilogrammen en gewichtspercentages van het aandeel voedselverliezen,
verdeeld in onvermijdbaar en vermijdbaar (verspilling), ten opzichte van de inkoop. In tabel 3.8 is ook
een schatting van de verspilling die zich via andere routes dan het huishoudelijk afval voordoet
opgenomen. Het gaat hierbij om verliezen via gootsteen en toilet (riool, speelt vooral een rol bij zuivel) en
andere routes, zoals voeren aan dieren (met name brood) en thuiscomposteren. Deze zijn berekend op
basis van de cijfers daarover uit het CREM-rapport van 2010, aangevuld met herberekeningen van Milieu
7
Centraal uit 2011 . Hierbij is de aanname gedaan dat de verspilling via alternatieve routes ten opzichte
van 2010 gelijk is gebleven. Naar schatting komt dan 15 kilogram via de alternatieve routes vrij. Deze
aanname wordt onderbouwd door:
het gelijk blijven van de hoeveelheid verspilling in huishoudelijk afval;
het gelijk blijven van “Het aandeel shoppers dat (zelf aangeeft) in de afgelopen dagen eten of
drinken heeft weggegooid”, 38% (vergelijking GfK onderzoeken 2011 en 2013).
Van de 368 kilogram per inwoner per jaar aan vast voedsel dat huishoudens hebben ingekocht (bron:
GfK), blijkt uiteindelijk 66 kilogram niet geconsumeerd te worden. Onvermijdbaar is 19 kilogram,
vermijdbaar 47 kilogram (32 kilogram via huishoudelijk afval plus 15 kilogram via alternatieve routes).
Geconsumeerd wordt dus 368-66= 301 kilogram. Van het eetbare voedsel (349 kilogram) wordt 13,6%
(47 kilogram) verspild. Dit is gelijk aan de hoeveelheid (48 kilogram) en het percentage (13,5%) die voor
2010 werden gevonden.
Tabel 3.8 Voedselverliezen ten opzichte van de inkoop (in kg/inw/jr)
Voedsel (vast, incl. sauzen, vetten en zuivel)

2010

Consumptie

306

2013
301

Verspilling via huishoudelijk afval

35**

32*

Schatting verspilling via alternatieve routes

13

15

Totaal verspilling
Totaal eetbaar
Onvermijdbaar verlies

48

47

353

349

22
Totaal inkoop

19
376

368

* Dit is 34,6 kg in huishoudelijk aangetroffen met aftrek van 2,5 kg de wateropname door koken van rijst en pasta‟s
** Dit is 37,4 kg in huishoudelijk aangetroffen met aftrek van 2,5 kg de wateropname door koken van rijst en pasta‟s
In tabel 3.9 is te zien wat in gewicht de top 5 van meest verspilde productgroepen is in 2013 en wat die
was in 2010. Deze is tot stand gekomen door bij de hoeveelheden die via het huishoudelijk afval worden
verspild (zie tabel 3.6) per productgroep de geschatte hoeveelheden die via alternatieve routes worden
verspild op te tellen. De top 3 is nog steeds hetzelfde. Aardappelen staan niet meer in de top 5, daarvoor
in de plaats zijn sauzen en vetten gekomen.
Tabel 3.9 Top 5 van meest verspilde producten (op gewichtsbasis)

7

Positie

2010

2013

1

Zuivel

Zuivel

2

Brood

Brood

3

Groenten

Groenten

4

Aardappelen

Fruit

5

Fruit

Sauzen en vetten

Zie Milieu Centraal, brondocument “Voedselverspilling 062”, versie 4.1, Utrecht, december 2011/mei 2012
14

Voor de onderscheiden productgroepen loopt het aandeel verspilling ten opzichte van het eetbare deel
van de inkoop uiteen. Zo ligt dit aandeel voor vlees op 9%, voor zuivel, groente, fruit, aardappelen, gebak
en koek en sauzen en vetten tussen de 10 en 15%, voor brood en voor pasta‟s op 18% en voor rijst op
31%.
Bij bereiding van sommige voedingsmiddelen kan gewichtsverlies (bijvoorbeeld verdamping van water bij
het koken van groente en bij het braden van vlees) of gewichtstoename (bijvoorbeeld bij het koken van
8
pasta‟s) plaatsvinden. Voor de meeste afvalstromen zijn deze effecten verwaarloosbaar klein. Alleen
voor pasta‟s en rijst is hiervoor wel gecorrigeerd, omdat deze bij bereiding door wateropname sterk in
gewicht toenemen (ongeveer met een factor 2,5). Als enige productgroep is voor rijst het inkoopcijfer niet
afkomstig uit de GfK-cijfers, maar uit de consumptiecijfers van de Voedsel Consumptiepeiling (VCP) van
2011. Dit is gedaan omdat in tegenstelling tot de overige productgroepen een aanzienlijk deel van de rijst
in bereide vorm buitenshuis (“out-of-home”) wordt gekocht om thuis te consumeren. Dit beeld was ook
tijdens de sorteeranalyses te zien: veel van de aangetroffen bereide rijst bleek te zijn gehaald en zat in
bakken.

8

Zie WRAP 2009, “Household Food and Drink Waste in the UK”, pp. 87 en 88
15

16

Bepaling voedselverliezen in huishoudelijk afval in Nederland