Het effect van de
verhoging van de
leeftijdsgrens voor
alcohol van 16
naar 18 jaar
Veranderingen in de naleving
bij aankooppogingen
van 15-jarigen

Het effect van de
verhoging van de
leeftijdsgrens voor
alcohol van 16
naar 18 jaar
Veranderingen in de naleving
bij aankooppogingen
van 15-jarigen

Nuchter Kenniscentrum Leeftijdsgrenzen

Het effect van de
verhoging van de
leeftijdsgrens voor
alcohol van 16
naar 18 jaar
Veranderingen in de naleving
bij aankooppogingen
van 15-jarigen
Karen Schelleman-Offermans, PhD
Ruud Roodbeen, MSc

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk,
fotokopie, microfilm of anderszins, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Layout Ontwerpburo RS

Inhouds
opgave
Inleiding
Methode

8
10

Steekproeftrekking

10

Steekproefomvang en omschrijving

10

Wijze van steekproeftrekking

10

Onderzoeksopzet en design

11

Procedure

12

Algemene procedure aankooppogingen

12

Aanvullende aspecten procedure thuisbezorgkanalen

13

Auditoren; selectie en training

14

MysteryKids en hun ouders; selectie, training en begeleiding

14

Strafbaarstelling Drank- en Horecawet

15

Gemeten variabelen

15

Analyse

16

Puntprevalenties

16

Veranderingen in naleving

16

Resultaten
Conclusie
Referenties
Appendix

18
20

22
26

8

INLEIDING

Inleiding

9

INLEIDING

afgaand aan de leeftijdsgrens (11). Om een

aspirant kopers mogelijk is veranderd tussen

vollediger beeld van de mogelijke effecten

2011 en 2016. Hierbij wordt, naast de ge-

van de leeftijdsgrensverhoging op de com-

gevens verkregen uit het huidige onderzoek

merciële beschikbaarheid van alcohol voor

(2016), gebruik gemaakt van gegevens uit

minderjarige jongeren te kunnen geven, is het

eerder uitgevoerde onderzoeken met nationa-

van belang om, naast de naleving voor jonge-

le representativiteit (2011, 2013 en 2014).

Het instellen van een minimumleeftijd voor het aankopen en het drinken van
alcohol is één van de strategieën om schadelijk alcoholgebruik onder jongeren tegen te gaan. In Nederland is de wettelijke leeftijdsgrens voor de verkoop van zwak-alcoholhoudende dranken vanaf 1 januari 2014 verhoogd
van 16 naar 18 jaar. Nederland is het eerste land met een West-Europese
drinkcultuur dat deze leeftijdsverhoging heeft doorgevoerd.

ren één jaar onder de huidige leeftijdsgrens

Er zal worden onderzocht in hoeverre de

(17-jarige MysteryKids), ook de naleving

leeftijdsgrensverhoging van 16 naar 18 jaar

voor jongere leeftijdsgroepen te evalueren.

effect heeft gehad op de naleving van Neder-

Uit onderzoek is gebleken dat de naleving bij

landse alcoholverkopers bij 15-jarige aspirant

15-jarige aspirant kopers tussen 2013 (vlak

kopers.

U

significant is gestegen. Alcoholverstrekkers

it eerder wetenschappelijk onder-

16 jaar voor alcohol significant gestegen bij

zoek uitgevoerd in de V.S. en Nieuw

Nederlandse alcoholverstrekkers, van 28.2%

Zeeland blijkt dat het verhogen van

naar 46.5% (8,9). Ondanks deze stijging, kon in

de leeftijdsgrens voor alcohol bijdraagt aan

2013 nog steeds meer dan de helft (53.5%)

gezondheidswinst en een vermindering van

van de 15-jarigen zelfstandig alcohol aanko-

maatschappelijke schade, zoals eerste hulp

pen (8,9). Na de leeftijdsgrensverhoging voor

opnames, verkeersongevallen veroorzaakt

alcohol naar 18 jaar in januari 2014, hebben

door alcoholgebruik, criminaliteit, geweld en

in het nationale nalevingsonderzoek van 2015

dronkenschap gerelateerde veroordelingen

17-jarige MysteryKids aankooppogingen uit-

(1–6)

. Er is echter nog weinig bekend over de

gevoerd. Het nationale nalevingsonderzoek

effectiviteit van een leeftijdsgrensverhoging in

van 2015 liet een daling in de gewogen

landen met een West-Europese drinkcultuur.

gemiddelde naleving zien van 12.2% tussen

Bovendien is de effectiviteit van een leeftijds-

2013 en 2015 als het gaat om jongeren één

grensverhoging afhankelijk van de mate van

jaar onder de leeftijdsgrens (10). Een hogere

naleving (7).

leeftijdsgrens heeft echter mogelijk een groter

Tussen 2011 en 2013 is de gemiddelde na-

beschermend effect op jongeren in de nog

leving van de (toenmalige) leeftijdsgrens van

kwetsbaardere jongere leeftijdsgroepen voor-

• HET EFFECT VAN DE VERHOGING VAN DE LEEFTIJDSGRENS VOOR ALCOHOL VAN 16 NAAR 18 JAAR •

vóór de leeftijdsgrensverhoging) en 2014
(bijna één jaar na de leeftijdsgrensverhoging)
leefden 1.5 keer vaker de leeftijdsgrens na bij
15-jarige aspirant kopers nadat de leeftijdsgrens werd verhoogd vergeleken met vlak
daarvoor (11). Echter, deze stijging in naleving
tussen 2013 en 2014 bleek (nog) niet groter
dan de stijging in naleving van de voorgaande
jaren 2011 en 2013, de jaren voorafgaand
aan de leeftijdsgrensverhoging.
In het huidige onderzoek wordt de gemiddelde naleving van de leeftijdsgrens voor alcohol
vastgesteld anno 2016 met 15-jarige aspirant
kopers, ruim twee jaar na de leeftijdsgrensverhoging. Daarnaast wordt onderzocht op
welke manier de gemiddelde naleving van
de leeftijdsgrens voor alcohol bij 15-jarige

• HET EFFECT VAN DE VERHOGING VAN DE LEEFTIJDSGRENS VOOR ALCOHOL VAN 16 NAAR 18 JAAR •

10

METHODE

Methode
STEEKPROEFTREKKING

In totaal zijn in dit onderzoek 398 aankooppogingen uitgevoerd. Deze zijn op vergelijk-

11

METHODE

Tabel 1 Steekproefomschrijving 2016; aantal verkooppunten per verkoopkanaal in de
steekproef
West

Oost Noord

Zuid

Totaal

Cafetaria’s

8

7

5

8

28

Horecagelegenheden

23

27

19

25

94

Slijterijen*

29

26

28

29

112

Steekproefomvang en omschrijving

bare wijze verdeeld over de verschillende

Sportkantines

8

6

9

8

31

Om met voldoende power (β=0.95;

verkoopkanalen als in de eerder uitgevoerde

α=0.05; A priori Fisher’s exact test, two-tai-

Ketensupermarkten

28

27

28

28

111

onderzoeken (Tabel 1). Met deze steekproef-

led (12)) een minimale stijging van 10% in de

grootte kan alleen met voldoende power een

Thuisbezorgkanalen

2

7

3

10

22

gemiddelde naleving van de leeftijdsgrens

vergelijk worden gemaakt tussen de totale

TOTAAL

98

100

92

108

398

voor 15-jarige aspirant kopers te kunnen

gemiddelde naleving van de metingen vóór

aantonen, zijn in de voor en nameting in

de leeftijdsgrensverhoging (2011 en 2013)

* 52 aankooppogingen zwak-alcoholische dranken, 60 aankooppogingen sterke dranken

totaal 1.328 aankooppogingen nodig. Ge-

en van de huidige meting in 2016 (na de

zien de grootte van de steekproeven van de

leeftijdsgrensverhoging) en niet voor de nale-

nationale nalevingsonderzoeken uitgevoerd

ving geconstateerd per verkoopkanaal.

in 2011 en 2013 (N=1.338 en N=1.410,
respectievelijk), is er een minder grote steek-

Wijze van steekproeftrekking

proef nodig voor de nameting in 2016 om

De steekproef werd, zo veel als mogelijk, op

toch nog met voldoende power (β=0.95;

vergelijkbare wijze bepaald als in de nale-

α=0.05) een minimale stijging van 10% in

vingsonderzoeken met nationale representa-

de gemiddelde naleving aan te kunnen to-

tiviteit uitgevoerd in 2011, 2013 en 2014

nen (12). Er is echter wel een minimum van

(8,9,11,13)

380 aankooppogingen nodig om met 95%

resulterende uit dit onderzoek goed verge-

zekerheid en 5% foutenmarge (uitgaande

leken worden met nalevingscijfers van één

van een spreiding van 50%) een uitspraak te

jaar én ruim twee jaar vóór de leeftijdsgrens-

kunnen doen over de gemiddelde naleving

verhoging (leeftijdsgrens 16 jaar; nationale

van de leeftijdsgrens.

nalevingsonderzoek in 2011 en 2013 (8,9,13).

. Hierdoor kan het nalevingscijfer

• HET EFFECT VAN DE VERHOGING VAN DE LEEFTIJDSGRENS VOOR ALCOHOL VAN 16 NAAR 18 JAAR •

Om de vergelijkbaarheid zo hoog mogelijk te

kers. De te bezoeken verkooppunten van de

houden tussen de onderzoeken, is de steek-

verschillende verkoopkanalen zijn daarnaast,

proef niet a-select getrokken, maar zijn de

zo veel als mogelijk, evenredig geselecteerd

verkooppunten voorafgaand geselecteerd

over vier geografische regio’s (Noord, Zuid,

op basis van relevantie voor jongeren (zoge-

Oost, West). Deze regio’s zijn representatief

naamde hotspots). Relevantie voor jongeren

voor Nederland op basis van verstedelijking

werd bepaald met behulp van internetrese-

en bevatten zowel stedelijk als landelijk ge-

arch en advies van handhavingsexperts. Zo is

bied.

er bijvoorbeeld bij de sportkantines gekozen
voor verenigingen met jeugdteams en zijn

ONDERZOEKSOPZET EN DESIGN

bij de horeca de populaire uitgaansgebie-

De naleving bij verschillende verkoopkanalen

den meegenomen. Door het voornamelijk

(cafetaria’s, horecagelegenheden, slijterijen,

meenemen van alleen de hotspots, kan het

sportkantines, ketensupermarkten en thuis-

resulterende nalevingscijfer alleen worden

bezorgkanalen) is vastgesteld met behulp van

gegeneraliseerd naar deze groep verstrek-

Mystery-Shop onderzoek waarin 15-jarige

• HET EFFECT VAN DE VERHOGING VAN DE LEEFTIJDSGRENS VOOR ALCOHOL VAN 16 NAAR 18 JAAR •

12

METHODE

13

METHODE

jongeren een aankooppoging ensceneren

Bij sportkantines zijn aankooppogingen wan-

bevonden, om eventuele herkenning door

eerd om nooit in discussie te gaan met de

onder begeleiding van een volwassen audi-

neer mogelijk ingepland rondom jeugdwed-

verstrekkers te verminderen. Afgezien hier-

verstrekkers.

tor. Deze onderzoeksmethodiek is gekozen

strijden.

van bleven de MysteryKids werkzaam binnen

Om alle elementen van het aankoopproces

hun eigen regio met als doel dat het voor-

vast te kunnen leggen werden de aankopen,

vanwege de natuurgetrouwe weergave van
de daadwerkelijke beschikbaarheid van al-

PROCEDURE

komen en/of het mogelijke accent van de

indien van toepassing, volledig afgerond. Bij

cohol voor minderjarige jongeren met een

In de volgende paragrafen zal eerst een be-

MysteryKids aansluit bij de regio waar aan-

aankooppogingen van gesloten producten

koopintentie. Deze methodiek heeft zich in

schrijving van de algemene procedure op

kooppogingen uitgevoerd worden.

(bv. een blikje bier in een cafetaria of super-

de afgelopen jaren bewezen als een valide

hoofdpunten worden beschreven. Aanvullend

en betrouwbare methode om de naleving van

zullen aspecten uit de procedure bij thuisbe-

De MysteryKid die de aankooppoging moest

na het verlaten van de locatie aan de audi-

de Drank- en Horecawet te meten, het ge-

zorgkanalen worden beschreven.

uitvoeren ging alléén bij de locatie naar

tor overhandigd. Bij aankooppogingen van

binnen. In alle gevallen observeerde de au-

open producten (in horecagelegenheden en

hanteerde onderzoeksprotocol voldoet aan

markt) werd het aangekochte product direct

de hiervoor geldende ethische en juridische

Algemene procedure

ditor onopvallend op gepaste afstand het

sportkantines) verlieten de MysteryKids direct

normen (zie appendix) (14–17).

aankooppogingen

aankoopproces van de MysteryKids. Een

na de aankooppoging de locatie en lieten

De volwassen en getrainde auditoren die de

uitzondering hierop waren aankooppogin-

de eventueel aangekochte drank onaange-

In dit nalevingsonderzoek werd gebruik ge-

jongeren begeleiden tijdens de uitvoering

gen alcohol bij horecagelegenheden. Hier

roerd achter op de bar. De geobserveerde

maakt van een balanced design met betrek-

van een onderzoekroute zijn verantwoordelijk

gingen de MysteryKids om veiligheidsrede-

onderzoeksresultaten werden direct na een

king tot het geslacht van de MysteryKid. Voor

voor de veiligheid en het welzijn van de Mys-

nen in een tweetal (jongen en meisje) naar

aankooppoging door de auditor (in samen-

ieder verkoopkanaal werden steeds afwisse-

teryKids. Tijdens het onderzoek zijn te allen

binnen. De MysteryKid die géén aankooppo-

spraak met de MysteryKid) geregistreerd. De

lend aankooppogingen gedaan door jongens

tijde de relevante regelingen van de Arbowet

ging moest plegen van het tweetal, zorgde

auditoren leverden na de onderzoekroute de

en meisjes, zodat 50% van het totaal van de

en de Arbeidstijdenwet gerespecteerd.

ervoor dat hij/zij buiten zicht was (bv. gebruik

aangekochte producten in bij de backoffice.

maakte van het toilet) ten tijde van de aan-

De producten werden vervolgens door de

kooppoging.

backoffice vernietigd.

aankopen per verkoopkanaal door jongens
werd gedaan en de andere 50% door meis-

Auditoren controleerden bij aanvang van een

jes. Per locatie werd per dag door maximaal

onderzoekroute de uitstraling van de Myste-

één MysteryKid een aankooppoging uitge-

ryKids, om te garanderen dat zij tijdens de

De MysteryKid diende één keer te jokken

Aanvullende

voerd. Indien dezelfde locatie tweemaal be-

uitvoering normale/doorsnee kleding droe-

tegen de verstrekker wanneer zijn of haar

thuisbezorgkanalen

zocht werd (bij bijvoorbeeld aankooppogin-

gen (bv. jeans en trui/t-shirt) en geen op-

leeftijd werd gevraagd (zeggen dat hij/zij 18

Het meten van de naleving bij thuisbezorg-

gen sterke en zwakalcoholhoudende drank

vallende/overmatige make-up (meisjes) of

jaar oud is) en moest altijd tijdens het aan-

kanalen werd uitgevoerd bij auditoren en

bij slijterijen), werd de tweede aankooppo-

baardgroei (jongens). MysteryKids bezochten

koopproces zijn/haar geldig ID-bewijs laten

onderzoekmedewerkers thuis. De internet-

ging op een andere dag uitgevoerd door een

zo veel mogelijk locaties die zich meer dan

zien aan de verstrekker wanneer deze daar

bestellingen voor bezorgingen werden voor-

MysteryKid van het andere geslacht.

20 kilometer buiten hun eigen woonplaats

om vroeg. De MysteryKids waren geïnstru-

af door een onderzoeker uit de backoffice

• HET EFFECT VAN DE VERHOGING VAN DE LEEFTIJDSGRENS VOOR ALCOHOL VAN 16 NAAR 18 JAAR •

aspecten

procedure

• HET EFFECT VAN DE VERHOGING VAN DE LEEFTIJDSGRENS VOOR ALCOHOL VAN 16 NAAR 18 JAAR •

14

METHODE

15

METHODE

MYSTERYKIDS EN HUN OUDERS;
SELECTIE, TRAINING EN BEGELEIDING

dataverzameling werden de MysteryKids

gekochte alcohol onder de verantwoorde-

maaltijdbezorgers en bierkoeriers) plaatste

gecoacht en begeleid door een hiervoor ge-

lijkheid van het barpersoneel bleef. Dit werd

de MysteryKid zelf de telefonische bestelling.

Ouders van MysteryKids hebben allen schrif-

trainde auditor. De auditoren zijn verantwoor-

op gepaste afstand gesuperviseerd door de

Als voorbereiding werd ervoor gezorgd dat er

telijk toestemming gegeven voor deelname

delijk voor de veiligheid en het welzijn van

auditor die, indien dit nodig was, het bezit

geen auto’s op de oprijlaan/oprit geparkeerd

van hun adolescente kind aan het onder-

de MysteryKids. Tijdens het onderzoek werd

van het onaangeroerde biertje of wijntje kon

waren. Ook bleef de auditor onzichtbaar voor

zoek. Ook werden ouders voorafgaand aan

te allen tijde de relevante regelingen van de

claimen en ook zelf voor een onopvallende

de bezorger als de producten werden thuis-

het onderzoek ingelicht over de werkzaam-

Arbowet en de Arbeidstijdenwet gerespec-

verwijdering hiervan kon zorgen.

bezorgd. De MysteryKid stond de bezorger

heden van de MysteryKids, de achterliggen-

teerd. Na afloop van de dataverzameling

zelfstandig te woord, de auditor observeerde

de gedachten van nalevingsonderzoek, over

nam de vertrouwenspersoon steekproefs-

GEMETEN VARIABELEN

de situatie onopvallend en onzichtbaar op

de risico’s van alcoholgebruik voor jongeren

gewijs contact op met de MysteryKids om

Variabelen die worden meegenomen in deze

gepaste afstand.

en het belang van strikte regels voor het ko-

actief een reflectie te vragen over zijn/haar

studie zijn naleving (of het product verkocht

pen en gebruiken van alcohol.

ervaringen tijdens het veldwerk. Mystery-

is ja /nee) en welke interventies (vragen naar

Kids kunnen daarnaast altijd zelfstandig en

leeftijd, vragen naar ID, vragen naar leeftijd

geplaatst. Bij telefonische bezorgingen (bv.

AUDITOREN; SELECTIE EN TRAINING
De auditoren in dit onderzoek werden ge-

MysteryKids werden geselecteerd op voor

anoniem de vertrouwenspersoon persoonlijk

en ID) zijn gepleegd door de verstrekker.

selecteerd op hun achtergrond en des-

hun leeftijd gemiddelde uiterlijk en uitstraling,

benaderen.

Producten werden als verkocht geregistreerd

kundigheid en beschikten allen over een

hetgeen werd beoordeeld door jongeren-

Verklaring Omtrent Gedrag (VOG) en een

werkers. Voorafgaand aan het onderzoek

APK-gekeurde auto met de benodigde ver-

indien de geldtransactie in zijn geheel werd
afgerond tijdens het aankoopproces.

werden MysteryKids uitvoerig geïnstrueerd

STRAFBAARSTELLING DRANK- EN
HORECAWET

zekeringen. Alle auditoren zijn voorafgaand

over het onderzoeksprotocol en getraind in

De MysteryKids die deelnemen aan het

Aangezien verstrekkers verplicht zijn de

aan het onderzoek uitvoerig geïnstrueerd

het veld middels proef-aankooppogingen

onderzoek begaan tijdens het uitvoeren

leeftijd van potentiële kopers die niet onmis-

over het onderzoeksprotocol en hun rol als

om zo vertrouwd te raken met het protocol

van de aankooppogingen géén overtreding

kenbaar 18 jaar oud zijn vast te stellen aan

auditor hierin. Zij hebben allen ervaring met

en ter plekke te kunnen worden gecoacht

van de Drank- en Horecawet. De Mystery-

de hand van een geldig legitimatiebewijs, is

het uitvoeren van Mystery-Shop onderzoek

door een auditor.

Kids ensceneren een aankoop, met andere

er tevens een variabele geconstrueerd die

in een praktijksetting en met het werken met

woorden, zij hebben géén intentie tot ge-

resultaten weergeeft met betrekking tot ID

jongeren. De auditoren staan vóór, tijdens en

Om te voorkomen dat de MysteryKids na-

bruik, maar doen de aankoop in het kader

vraag totaal (enkel ID gevraagd plus ID én

na de uitvoering van het nalevingsonderzoek

delige effecten ondervinden van hun werk-

van onderzoek. Bij aankooppogingen in

leeftijd gevraagd).

in contact met elkaar en met de backoffice

zaamheden in het onderzoeksveld, worden

horecagelegenheden en sportkantines werd

(onderzoekers en planningsmedewerkers) in

zij vóór, tijdens en na het uitvoeren van het

de eventueel aangekochte alcohol door de

een contactgroep.

onderzoek professioneel begeleid door vol-

MysteryKid onaangeroerd achtergelaten op

wassen en getrainde auditoren. Tijdens de

de bar, met als doel dat de eventueel aan-

• HET EFFECT VAN DE VERHOGING VAN DE LEEFTIJDSGRENS VOOR ALCOHOL VAN 16 NAAR 18 JAAR •

• HET EFFECT VAN DE VERHOGING VAN DE LEEFTIJDSGRENS VOOR ALCOHOL VAN 16 NAAR 18 JAAR •

16

METHODE

ANALYSE

METHODE

nationale gemiddelde nalevingscijfer nauwkeuriger worden geschat, omdat men door

Puntprevalenties

middel van de weging corrigeert voor over-

Voor het uitvoeren van de analyses is SPSS

of onder-representatie van bepaalde ver-

versie 21.0 gebruikt (18). Nalevingscijfers

koopkanalen in de steekproef. Aangezien er

werden berekend door de frequentie van

voornamelijk uitspraken gedaan worden over

naleving te delen door het totaal aantal aan-

de veranderingen in naleving over de tijd (wel

kooppogingen. Alleen de totale frequentie

of geen significante stijging in naleving), zal

en het totale gemiddelde percentage (punt-

het niet wegen van de nalevingspercentages

prevalentie) zijn gerapporteerd voor de na-

op aanbod waarschijnlijk geen grote invloed

leving en totale ID-vraag. Ook zullen 95%

hebben op de uiteindelijke conclusie van dit

betrouwbaarheidsintervallen

onderzoek.

(BI)

worden

gerapporteerd met behulp van de Wilson
Score. Het 95% BI van een gemeten per-

Veranderingen in naleving

centage geeft aan dat als deze meting 100

De Chi-kwadraattoets werd gebruikt om te

maal wordt herhaald, de gemeten waarde

toetsen of de nalevingscijfers en de percen-

95 maal binnen het interval zal liggen dat

tages dat er ten minste naar ID is gevraagd

wordt aangegeven. De breedte van het BI

van 2011 en 2013 (vóór de leeftijdsgrens-

geeft de precisie van de schatting weer; hoe

verhoging) significant verschilden met het

smaller het BI, hoe preciezer de schatting.

gemiddelde nalevingscijfer en percentage

Een weging van het totale nalevingscijfer

dat er ten minste naar ID is gevraagd in

op het nationale aanbod per verkoopkanaal

2016 (ruim twee jaar na de leeftijdsgrens-

werd in voorgaande onderzoeken (2011,

verhoging).

2013 en 2014) niet toegepast. Om de vergelijkbaarheid zo hoog mogelijk te houden,
is ook in het huidige onderzoek (2016) het
gemiddelde nalevingspercentage niet gewogen op het nationale aanbod per verkoopkanaal. Door het gemiddelde nalevingscijfer
te wegen op het nationale aanbod, kan het

• HET EFFECT VAN DE VERHOGING VAN DE LEEFTIJDSGRENS VOOR ALCOHOL VAN 16 NAAR 18 JAAR •

• HET EFFECT VAN DE VERHOGING VAN DE LEEFTIJDSGRENS VOOR ALCOHOL VAN 16 NAAR 18 JAAR •

17

18

RESULTATEN

19

RESULTATEN

Resultaten

ID van de 15-jarige aspirant kopers vroegen

40.5; 50.4]) en 27.4%-punten (Chi-kwa-

bedraagt in 2016 77.4% [95% BI 73.0;

draat=92.9, p<.001 [95% BI 22.1; 32.2]).

81.2].

Ook het percentage dat aangeeft dat er

Vergeleken met de gemiddelde naleving

door verkopers ten minste naar ID werd ge-

voor de verkoop van alcohol in 2011 en

vraagd is significant gestegen tussen 2011

In Figuur 1 zijn de gemiddelde percentages

tijdsgrensverhoging in 2016 is in dit onder-

2013, waar nog de leeftijdsgrens van 16

en 2016 (Chi-kwadraat=137.4, p<.001)

dat verkopers ten minste naar ID hebben

zoek de naleving van de leeftijdsgrens voor

jaar van kracht was, is de naleving in 2016

en 2013 en 2016 (Chi-kwadraat=69.5,

gevraagd en de gemiddelde nalevings-

alcohol bij 15-jarigen vastgesteld op 73.9%

voor 15-jarigen aspirant kopers significant

p<.001) met respectievelijk 33.5%-punten

percentages van 2011 tot en met 2016

[95% BI 69.3; 77.9]. Het gemiddelde per-

gestegen met respectievelijk 45.7%-punten

[95% CI 28.3; 38.1] en 23.3%-punten

weergegeven. Ruim twee jaar na de leef-

centage dat alcoholverkopers ten minste het

(Chi-kwadraat=279.9, p<.001 [95% BI

[95% CI 18.2; 27.9].

Figuur 1 Gemiddelde ID-vraag [95% BI] en nalevingspercentages [95% BI] van
2011 tot en met 2016
100%

100%

90%

90%

80%

80%

77.4%77.4%77.4%77.4%77.4%77.4%77.4%

70%

70%
61.5%61.5%61.5%61.5%61.5%
61.5%61.5%
[56.4; 66.4]
[56.4; 66.4]
[56.4;
66.4]
[56.4;
66.4]
[56.4;
66.4]
[56.4;
66.4]
[56.4;
66.4]
55.7%
55.7%
55.7%
55.7%
55.7%
55.7%
55.7%

54.1%54.1%54.1%54.1%54.1%54.1%54.1%

60%
1.5; 56.7]
[51.5; 56.7]
[51.5; 56.7]
[51.5; 56.7]
[51.5; 56.7]
[51.5; 56.7]
[51.5; 56.7]

[50.5; 60.7]
[50.5; 60.7]
[50.5;60%
60.7]
[50.5; 60.7]
[50.5; 60.7]
[50.5; 60.7]
[50.5; 60.7]

46.5%
46.5%
46.5%
46.5%
46.5%
46.5%
46.5%

43.9%
[43.9; 49.1]
[43.9; 50%
49.1]
[43.9; 49.1]
[43.9;
49.1]
[43.9; 49.1]
[43.9; 49.1]
[43.9; 49.1]
[41.3; 46.5]]
40%
30%

28.2%
[25.8; 30.6]

50%
40%
30%

20%

20%

10%

10%

0%

0%

77.4%

73.9%
73.9%
73.9%
73.9%
73.9%
73.9%
73.9%
[73.0; 81.2]
[73.0; 81.2]
[73.0;
81.2]
[73.0;
81.2]
[73.0;
81.2]
[73.0;
81.2]
[73.0;
81.2]
[69.3; 77.9]
[69.3; 77.9]
[69.3; 77.9]
[69.3; 77.9]
[69.3; 77.9]
[69.3; 77.9]
[69.3; 77.9]

43.9%

[51.5; 56.7]

46.5%
[43.9; 49.1]

[41.3; 46.5]]

61.5%

61.5%

[56.4; 66.4]

[56.4; 66.4]

55.7%
54.1%[50.5;
60.7]

54.1%

[73.0; 81.2]

[51.5; 56.7]

73.9%
[69.3; 77.9]

77.4%
[73.0; 81.2]

73.9%
[69.3; 77.9]

55.7%
[50.5; 60.7]

46.5%
[43.9; 49.1]

28.2%
[25.8; 30.6]

a
a
2012*2012*
2013 2013 2013 2013 2013 2013
20112013
2014 2014 2014 2014 2014 2014
2012*
2014
2011
2015*
2015*2015*2015*2015*2015*
2013
2012*
2015*
2016 2016 2016 2016 2016 2016
2013
20142016

gemiddeld % ID-vraag
gemiddeld % naleving

• HET EFFECT VAN DE VERHOGING VAN DE LEEFTIJDSGRENS VOOR ALCOHOL VAN 16 NAAR 18 JAAR •

2015*
2014

20162015*

2016

a
Data van 2011 is afkomstig uit het nationale nalevingsonderzoek 2011 (13);
* Geen meting plaatsgevonden; In 2011 heeft dataverzameling plaatsgevonden tijdens de zomer, in
2013 en 2014 heeft dataverzameling plaatsgevonden in respectievelijk het voorjaar en het najaar.

• HET EFFECT VAN DE VERHOGING VAN DE LEEFTIJDSGRENS VOOR ALCOHOL VAN 16 NAAR 18 JAAR •

20

CONCLUSIE

Conclusie

CONCLUSIE

kopers in een stijgende lijn zit. Ook het nationale nalevingscijfer voor de verkoop van
alcohol in 2016, gemeten met 17-jarige
MysteryKids, bleek significant te zijn gestegen tussen 2015 en 2016 (10,19). Dit wijst op
een steeds lager wordende algemene aanvaardbaarheid van de verkoop van alcohol
aan jongeren jonger dan de wettelijke leef-

Het hoofddoel van dit onderzoek was te onderzoeken in hoeverre
de leeftijdsgrensverhoging van 16 naar 18 jaar effect heeft gehad
op de naleving van Nederlandse alcoholverkopers bij 15-jarige
aspirant kopers, ruim twee jaar na de leeftijdsgrensverhoging.
De resultaten geven aan dat het gemiddelde nalevingscijfer van
2016 (nadat de leeftijdsgrensverhoging ruim 2 jaar van kracht
was) significant hoger is dan in het voorjaar van 2013 en zomer
van 2011 (vóór de verhoging van de leeftijdsgrens).

O

tijdsgrens.
Er is echter nog steeds ruimte voor verbetering als het gaat om de naleving van de
leeftijdsgrens in Nederland. In 2016 kon nog
steeds meer dan een kwart (26.1%) van de
15-jarige jongeren zelfstandig alcohol aankopen. Uit het nationale nalevingsonderzoek
uitgevoerd in het voorjaar van 2016 met

(11)

Echter, deze significante stijging in de nale-

17-jarige MysteryKids, bleek dat zelfs ruim

aangetoond dat het nalevingscij-

ving bij 15-jarige aspirant kopers is waar-

60% van deze jongeren zelfstandig alcohol

fer voor de verkoop van alcohol

schijnlijk niet in zijn geheel toe te schrijven

kon aankopen (19). De leeftijdsgrens heeft

bij 15-jarigen van 2014 (bijna één jaar na de

aan de invoering van de leeftijdsgrens van

blijkbaar een verhoogd beschermend effect

leeftijdsgrensverhoging) significant hoger is

18 jaar. Er werd namelijk al een toename

op jongeren ruim onder de wettelijk toege-

dan het nalevingscijfer voor de verkoop van

(mogelijke trend) in de naleving waargeno-

laten leeftijd (15-jarigen), vergeleken met

alcohol bij 15-jarigen van november 2013

men voorafgaand aan de verhoging van de

jongeren één jaar onder de leeftijdsgrens

(vlak vóór de leeftijdsgrensverhoging). De

leeftijdsgrens

(17-jarigen). Een restrictievere algemene

ok heeft eerder onderzoek

(8,9)

.

mogelijke directe commerciële beschikbaar-

norm voor verkoop van alcohol aan deze

heid van alcohol voor 15-jarige jongeren is

De resultaten van dit onderzoek tonen aan

jongeren ruim onder de wettelijk toegelaten

dus gedaald nadat de nieuwe leeftijdsgrens

dat al vanaf 2011 de naleving voor de leef-

leeftijd (15-jarigen) kan hiervoor een verkla-

van 18 jaar van kracht is gegaan.

tijdsgrens voor alcohol bij 15-jarigen aspirant

ring zijn.

• HET EFFECT VAN DE VERHOGING VAN DE LEEFTIJDSGRENS VOOR ALCOHOL VAN 16 NAAR 18 JAAR •

• HET EFFECT VAN DE VERHOGING VAN DE LEEFTIJDSGRENS VOOR ALCOHOL VAN 16 NAAR 18 JAAR •

21

22

REFERENTIES

Referenties
1. Everitt R, Jones P.

REFERENTIES

6. Wagenaar AC, Toomey TL.
Effects of minimum drinking age laws: Review and analyses of the
literature from 1960 to 2000.
J Stud Alcohol. 2002;Supplement:206–25.

7. Reynolds RI, Holder HD, Gruenewald PJ.

Changing the minimum legal drinking age—its effect on a central city

Community prevention and alcohol retail access.

emergency department.

Addiction. 1997;92:261–72.

New Zeal Med J. 2002;115:9–11.

8. Roodbeen RTJ, Lie K, Schelleman-Offermans K.
2. Huckle T, Parker K.

Alcoholverkoop aan jongeren 2013: Ontwikkelingen in landelijke

Long-term impact on alcohol-involved crashes of lowering the minimum

naleving van de leeftijdsgrenzen [Internet].

purchase age in New Zealand.

Nijmegen; Nuchter Kenniscentrum Leeftijdsgrenzen; 2013.

Am J Public Health. 2014;104(6):1087–91.

Available from: www.nuchter.nl/publicaties

3. Kypri K, Davie G, McElduff P, Connor J, Langley J.

9. Van Hoof JJ, Roodbeen RTJ, Krokké J, Gosselt JF, Schelleman-Offermans K.

Effects of lowering the minimum alcohol purchasing age on weekend

Alcohol sales to underage buyers in the Netherlands in 2011 and 2013.

assaults resulting in hospitalization in New Zealand.

J Adolesc Health [Internet]. 2015 Apr [cited 2016 Jan 18];56(4):468–70.

Am J Public Health. 2014;104:1396–401.

Available from:
http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1054139X14008167

4. Kypri K, Voas RB, Langley JD, Stephenson SCR, Begg DJ, Tippetts AS, et al.
Minimum purchasing age for alcohol and trafﬁc crash injuries among

10. Schelleman-Offermans K, Roodbeen RTJ.

15- to 19-year-olds in New Zealand.

Alcohol- & tabaks- verkoop aan jongeren 2015 [Internet].

Am J Public Health. 2006;96:126–31.

Nijmegen; 2015. Available from: www.nuchter.nl/publicaties

5. Wagenaar AC.

11. Schelleman-Offermans K, Roodbeen RTJ.

Research effects public policy: The case of the legal drinking age in the

Verhoogde leeftijdsgrens voor de verkoop van alcohol: Wat is het effect

United States.

op de naleving? [Internet].

Addiction. 1993;88:75–81.

Nijmegen; 2016. Available from: www.nuchter.nl/publicaties

• HET EFFECT VAN DE VERHOGING VAN DE LEEFTIJDSGRENS VOOR ALCOHOL VAN 16 NAAR 18 JAAR •

• HET EFFECT VAN DE VERHOGING VAN DE LEEFTIJDSGRENS VOOR ALCOHOL VAN 16 NAAR 18 JAAR •

23

24

REFERENTIES

12. Faul F, Erdfelder E, Albert-George L, Buchner A.

REFERENTIES

18. Corp. IBM.

G*Power 3: A flexible statistical power analysis program for the social,

IBM SPSS Statistics for Windows, version 22.0.

behavioral, and biomedical sciences.

Armonk, NY: IBM Corp.; 2013.

2007;39(2):175–91.

19. Roodbeen RTJ, Schelleman-Offermans K.
13. Van Hoof JJ, Krokké J.
Alcoholverkoop aan jongeren; Een landelijk nalevingsonderzoek.

Alcohol- & tabaksverkoop aan jongeren 2016 [Internet].
Nijmegen; 2016. Available from: www.nuchter.nl/publicaties

Twente: Universiteit Twente; 2012.

14. Coumans AM, Knibbe RA.
Schijnaankooppogingen als onderzoeksmethode ter bepaling van
de naleving van wetten op verstrekking van alcohol en tabak; een
literatuurstudie.
Maastricht: Maastricht University; 2005.

15. Gosselt JF, van Hoof JJ, de Jong MDT, Prinsen S.
Mystery Shopping and Alcohol Sales: Do Supermarkets and Liquor
Stores Sell Alcohol to Underage Customers?
J Adolesc Health. 2007;41(3):302–8.

16. http://www.moaweb.nl/Richtlijnen.
17. Roodbeen RTJ, Schelleman-Offermans K, Lemmens PHHM.
Alcohol and Tobacco Sales to Underage Buyers in Dutch Supermarkets:
Can the Use of Age Verification Systems Increase Seller’s Compliance?
J Adolesc Health Off Publ Soc Adolesc Med [Internet]. Elsevier; 2016 Apr 14
[cited 2016 May 19];58(6):672–8.
Available from: http://www.jahonline.org/article/S1054139X16000732/fulltext

• HET EFFECT VAN DE VERHOGING VAN DE LEEFTIJDSGRENS VOOR ALCOHOL VAN 16 NAAR 18 JAAR •

• HET EFFECT VAN DE VERHOGING VAN DE LEEFTIJDSGRENS VOOR ALCOHOL VAN 16 NAAR 18 JAAR •

25

26

APPENDIX

APPENDIX 1

Ethische aspecten Mystery-Shop onderzoek
VERSTREKKERS

MYSTERYKIDS

• De namen van verstrekkers en de namen
van specifieke locaties waar deze verstrekkers werkzaam zijn, blijven anoniem.
• De datums en tijdstippen waarop aankooppogingen zijn uitgevoerd worden niet
gecommuniceerd met de opdrachtgever,
aankooppogingen zijn niet herleidbaar tot
individuen.
• Op basis van onderzoeksresultaten zijn
sancties niet toegestaan.
• Alle auditoren informeren actieve gemeentelijke handhavers wanneer zij op basis van
een aankooppoging een verstrekker willen
sanctioneren.

• Van alle deelnemende MysteryKids is
schriftelijk toestemming verkregen van
ouders/verzorgers (wettelijke voogd) voor
deelname.
• De namen van MysteryKids blijven anoniem.
• Tijdens aankooppogingen zijn altijd volwassen en ervaren auditoren aanwezig (zij
blijven uit het zicht van de verstrekkers en
voeren geen interactie met verstrekkers)
om MysteryKids te begeleiden, te beschermen en te corrigeren wanneer wordt afgeweken van protocol.
• De MysteryKids begaan géén strafbaar feit
tijdens hun werkzaamheden, de alcoholproducten worden direct bij het verlaten van de
locatie door de auditor overgenomen.
• Alle MysteryKids zijn altijd in de mogelijkheid om aankooppogingen te weigeren of
een onderzoeksdag af te breken.
• Alle MysteryKids ontvangen bij aanmelding
informatie, waarin zij worden gewezen op
de nadelige gevolgen van vroegtijdige consumptie van leeftijdsgebonden producten,
aanvullend hieraan worden de MysteryKids
voor, tijdens en na een onderzoekroute gecoacht en begeleid door de auditor.
• Alle ingenomen leeftijdsgebonden producten worden vernietigd.
• Leeftijdsgebonden producten worden niet
geconsumeerd.

• HET EFFECT VAN DE VERHOGING VAN DE LEEFTIJDSGRENS VOOR ALCOHOL VAN 16 NAAR 18 JAAR •

• HET EFFECT VAN DE VERHOGING VAN DE LEEFTIJDSGRENS VOOR ALCOHOL VAN 16 NAAR 18 JAAR •

27

Nuchter, Kenniscentrum Leeftijdsgrenzen
Jonkerbosplein 52, 6534 AB Nijmegen
T 024 352 98 54
info@nuchter.nl
www.nuchter.nl