Brassersplein 2
Postbus 5050
2600 GB Delft
www.tno.nl
T +31 15 285 70 00
F +31 15 285 70 57
info-ict@tno.nl

TNO-rapport

Vraag en aanbod Next-Generation Infrastructures
2010 – 2020

Datum

25 februari 2010

Auteur(s)

TNO ICT en Dialogic

Opdrachtgever

Ministerie van Economische Zaken

Projectnummer

035.33377

Rubricering rapport
Titel
Samenvatting
Rapporttekst
Bijlagen

Ongerubriceerd

Aantal pagina's
Aantal bijlagen

167 (incl. bijlagen)
11

Alle rechten voorbehouden. Niets uit dit rapport mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel
van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming
van TNO.
Indien dit rapport in opdracht werd uitgebracht, wordt voor de rechten en verplichtingen van opdrachtgever en
opdrachtnemer verwezen naar de Algemene Voorwaarden voor onderzoeksopdrachten aan TNO, dan wel de
betreffende terzake tussen de partijen gesloten overeenkomst.
Het ter inzage geven van het TNO-rapport aan direct belanghebbenden is toegestaan.

© 2010 TNO

Managementuittreksel
Titel

:

Auteur(s)

:

Datum

:

Opdrachtnr.

:

Rapportnr.

:

Vraag en aanbod Next-Generation Infrastructures 2010 - 2020
TNO Informatie- en Communicatietechnologie en Dialogic
Februari 2010
I-7122
35254

Achtergrond
Snel en hoogwaardig breedband wordt algemeen gezien als voorwaarde voor een concurrerende,
innoverende en duurzame kenniseconomie. Nederland neemt op dit terrein internationaal een
koploperspositie in, onder meer gebaseerd op sterke concurrentie in de last mile. In ieder geval staat
Nederland in de Europese ranglijst op de eerste plaats. Het Ministerie van Economische Zaken hecht
er grote waarde aan deze positie ook in de toekomst te behouden en optimaal te benutten. De verdere
ontwikkeling van bestaande en nieuwe breedbandinfrastructuren naar Next Generation Infrastructures
(NGI) wordt dan ook gezien als van groot strategisch belang voor de ontwikkeling van maatschappij
en economie als geheel. Dit belang wordt ook door de Tweede Kamer breed gedragen getuige de
onlangs aangenomen motie Vendrik-Van der Ham. De hamvraag is hoe op basis van vraag en aanbod
de migratie naar deze NGI’s zou kunnen plaatsvinden. Aan de aanbodzijde is sprake van een reeks
technologieën die een rol kunnen spelen in de verdere ontwikkeling van breedbandinfrastructuren en
dan met name in het aansluitnetwerk. Er zijn vele scenario’s te bedenken waarin deze technologieën
elkaar aanvullen en opvolgen in de tijd. Verschillende vragen zijn relevant ten aanzien van (1) het
tempo van migratie, (2) toekomstvastheid, duurzaamheid, openheid en schaalbaarheid van
technologieën en (3) de robuustheid van investeringen. Aan de vraagzijde bestaat ook geen eenduidig
beeld. Wel is duidelijk dat breedbandige netwerken van strategisch belang zijn voor de hele BV
Nederland, wat betekent dat ook transsectorale ontwikkelingen op het terrein van energie (o.a. smart
grids, slimme meter), zorg (o.a. teleconsultancy, zorg-op-afstand etc.), mobiliteit (o.a. elektrische
auto’s, anders betalen voor mobiliteit etc.) en onderwijs en cultuur (o.a. virtueel collectief onderwijs,
ontsluiting cultureel erfgoed etc.) een rol zullen moeten spelen in de overwegingen.
Vraagstelling
Het Ministerie van Economische Zaken heeft TNO en Dialogic de opdracht gegeven om een
onafhankelijk onderzoek uit te voeren naar de te verwachten aanbod en vraag in Next Generation
Infrastructures in Nederland in 2010, 2015 en 2020. Dit rapport is het resultaat van dat onderzoek, dat
zich overigens niet heeft bezig gehouden met marktordening- en reguleringsvraagstukken die in de
grotere vraagstelling wel van invloed zijn. In het onderzoek wordt een, bij stakeholders getoetste,
inventarisatie opgeleverd van de aanbod- en behoefteontwikkeling aan capaciteit in Next Generation
Infrastructures, uitgaande van de huidige situatie in Nederland en met de focus op vaste netwerken.
Het rapport is onder andere bedoeld als input voor de recent door het ministerie ingestelde Task Force
Next-Generation Networks die het ministerie van advies zal dienen over de vraag hoe decentrale
overheden een rol kunnen spelen bij de verdere stimulering van breedbandinfrastructuren in
Nederland.
Aanpak
Het onderzoek is hoofdzakelijk gebaseerd op desk research waarbij beschikbare openbare bronnen zijn
geraadpleegd, aangevuld met expert opinions en professionele inschattingen van de onderzoekers. De
bevindingen zijn op hoofdlijnen gevalideerd met een tiental stakeholders aan de vraag- respectievelijk
aanbodzijde.

TNO-rapport | | 1.0

3 / 80

Bevindingen
Ontwikkeling van de vraag naar breedband
Er komen steeds meer digitale diensten beschikbaar én de adoptie, diversiteit en afhankelijkheid van
die verschillende diensten neemt toe. Maar minstens zo belangrijk voor het bandbreedteverbruik is het
feit dat diensten steeds breedbandiger worden. Dat is met name het gevolg van de integratie van
videobeelden in tal van diensten, ook transsectoraal.
Op basis van diverse gerenommeerde bronnen schatten wij dat de vraag naar bandbreedte tussen nu en
2020 op vaste aansluitingen in Nederland exponentieel zal groeien met circa 30% tot 40% per jaar. Dit
is een conservatieve inschatting.
Om een aantal redenen hebben wij gekozen voor een betrekkelijk conservatieve schatting. De
belangrijkste reden hiervoor is dat er in Nederland nauwelijks meer exogene groei op het vaste net zal
plaatsvinden, enkel endogene. De groei zal bijna volledig moeten komen uit ‘Nederlanders die meer
gaan internetten’ en niet uit ‘meer Nederlanders die gaan internetten’. Wel valt te verwachten dat
binnen huishoudens het gelijktijdig gebruik nog verder toeneemt. Berekeningen laten een brede marge
zien voor de gemiddelde downloadsnelheid in 2020, die neerkomt op 75 Mbit/s – 400 Mbit/s. De
onvoorspelbaarheid van het succes van toekomstige diensten en devices die veel bandbreedte gaan
gebruiken – zoals Net TV, HD-streaming, cloud computing en HD-teleconferencing – geven een
grote mate van onzekerheid aan voorspellingen voor 2020. Hetzelfde geldt voor het versneld
aanbieden van grote bandbreedtes als gevolg van grote investeringen in NGN-infrastructuur. We
verwachten dat de huidige, vrij sterke bandbreedte-asymmetrie aan de vraagzijde weliswaar minder
wordt maar dat asymmetrie een blijvend kenmerk is, met een indicatieve ondergrens van ca 1:5. In
principe hoeven asymmetrische accesstechnologieën geen beperking te vormen voor het goed
faciliteren van symmetrische diensten zoals HD-videoconferenicing, zolang de upsnelheid voldoende
hoog en gegarandeerd is.
Ontwikkeling van breedband infrastructuren tot 2020
Het fiber-kopernetwerk (DSL) en het fiber-coax netwerk (de kabel) zijn nu in Nederland de dominante
breedband infrastructuren met een groot bereik en een capaciteitsaanbod dat de vraag volgt en zelfs
stimuleert. Full fiber (rechtstreeks FttH) bevindt zich nog in een pril stadium. Internet via dial-up
verbindingen zal geleidelijk gaan verdwijnen.
In de beschouwing hoe breedband infrastructuren zich in de toekomst ontwikkelen in verhouding tot
de verwachte vraag, is en blijft capaciteit (downstream/upstream) een belangrijk vergelijkend
kenmerk. Echter voor het ondersteunen van een breed pallet aan (essentiële) diensten in een groot
aantal verschillende sectoren, ten behoeve van een zo groot mogelijk dekking van Nederlandse
huishoudens is voldoende capaciteit per aansluiting weliswaar een noodzakelijke maar niet voldoende
en meest bepalende voorwaarde. Naast capaciteit is vooral openheid een belangrijk technisch maar ook
marktorganisatorisch kenmerk. Tot slot is de kostenfactor, als onderdeel van de business case, sterk
van invloed op de ontwikkeling van infrastructuren.

TNO-rapport | | 1.0

4 / 80

Migratiepad 1: DSL richting FttH
Wij verwachten dat al in de komende paar jaar in het fiber-koper netwerk de belangrijke en relatief
kostbare stap naar VDSL2 vanuit de straatkast zal moeten worden gemaakt om de vraag te kunnen
blijven volgen en qua snelheid concurrerend te blijven t.o.v. de kabel. VDSL2 gaat op termijn zonder
verdere verglazing in toenemende mate tekortschieten voor de gevraagde bandbreedtes in de
bovenkant van de markt, maar blijft nog een tijd relevant voor de (omvangrijke) onderkant van de
consumentenmarkt. De DSL-migratie koerst op termijn af op een volledige FttH oplossing, al dan niet
met nog een Ultimate-DSL tussenstap op de laatste meters koper in geschikte scenario’s. Het tempo
waarin de migratie zich voltrekt zal worden bepaald door marktontwikkelingen. Veel meer dan bij de
bestaande versies van DSL het geval is geweest zal er in het verdere migratietraject van
regionale/lokale differentatie sprake zijn op grond van kostenoverwegingen.
Migratiepad 2: Ontwikkeling kabel
De kabel lijkt de meest graduele migratie naar NGA te zullen doormaken, waarbij de extra
investeringen (CAPEX) voor de middellange termijn (2015) relatief het minst zijn. De stap naar HFC
Next Generation die qua impact verder reikt dan de zojuist genoemde ADSL->VDSL migratie wordt
aanzienlijk later in de tijd voorzien (na 2015). In tegenstelling tot DSL zal kabel niet, of in ieder geval
niet binnen de beschouwde periode 2010-2020, uitmonden in een FttH aansluiting vanwege de zeer
hoge intrinsieke capaciteit van coax. Openheid is technisch mogelijk maar niet op alle relevante lagen
automatisch gewaarborgd.
De huidige wedloop tussen DSL en HFC zal het komende decennium een ander karakter krijgen
waarbij geleidelijk HFC en FttH concurrerende proposities worden omdat deze de verwachte groei in
de vraag naar capaciteit nog vele jaren kunnen volgen. DSL-technologie over koper kan dat (zonder
verdere verglazing) niet in die mate. DSL blijft echter, ook op langere termijn, wel belangrijk voor de
“onderkant” van de breedbandmarkt.
Opkomst full fiber
Full fiber netwerken vragen zeer kapitaalintensieve investeringen op de korte termijn en vragen lange
adem voordat nationale dekking is bereikt (minimaal 10 jaar, waarbij 100% dekking niet
realistisch/rendabel wordt geacht). Intussen wordt door KPN, Reggefiber en door andere partijen
binnen de telecomsector niettemin vaart gemaakt met volledige FttH met een groeitempo (streefgetal)
van ca 600.000 homes passed per jaar. Ook partijen buiten de telecom sector filosoferen over nieuwe
full fiber netwerken. Full fiber uitrol zal naar verwachting lokaal/regionaal zijn gedifferentieerd. Open
toegang is technisch geen issue maar is niet automatisch gegarandeerd.
De FttH propositie (via DSL migratie en/of via full fiber implementatie) leunt op de “oneindige
bandbreedte” belofte. Dit aspect kan FttH ondanks de kosten van aanleg in de toekomst een
belangrijke competitief voordeel geven ten opzichte van HFC. Ook volledige symmetrie bij FttH is een
unique selling point ten opzichte van DSL en HFC.
Relevantie Broadband Wireless Access
Bij dit alles speelt BWA, althans in Nederland, een hoofdrol in mobiel breedband maar het speelt geen
rol van betekenis als alternatieve infrastructuuroptie voor vast breedband op grotere schaal. Wel is
BWA met de noodzakelijke aansluiting van basis stations van 3G/4G netwerken juist mede
verantwoordelijk voor de toenemende capaciteitsvraag op het vaste aansluitnetwerk. Het verwachte
effect van regionale differentiatie kan in het bijzonder nadelig uitpakken voor rurale gebieden. BWA is
mogelijk een acceptabel alternatief. Daarvoor zal moeten worden aangetoond of BWA in rurale
gebieden een relatief aantrekkelijke bandbreedtepropositie kan bieden op basis van een positieve
business case.

TNO-rapport | | 1.0

5 / 80

Aldus verwachten wij, waarschijnlijk al ruim voor 2020, een vernieuwd landschap waarin HFC,
FttH/DSL en FttH/Full Fiber in onderlinge regionaal/lokaal verschillende verhoudingen concurreren.
De rol van BWA is en blijft daarin relatief bescheiden en kan wellicht van betekenis blijken voor
rurale gebieden waar aanleg/upgrading van vaste aansluitnetwerken zeer kostbaar is.

TNO-rapport | | 1.0

6 / 80

TNO-rapport | | 1.0

7 / 80

Inhoudsopgave
Managementuittreksel ................................................................................................... 2
1
1.1
1.2
1.3
1.4
1.5

Inleiding ........................................................................................................................ 11
Achtergrond ................................................................................................................... 11
Vraagstelling .................................................................................................................. 12
Gebruikte bronnen ......................................................................................................... 13
Afbakening .................................................................................................................... 13
Leeswijzer ...................................................................................................................... 14

2
2.1
2.2

Aanbod van breedband: aansluitnetwerken.............................................................. 15
Inleiding ......................................................................................................................... 15
Functionele kenmerken van breedband aansluitnetwerken............................................ 17
2.2.1 Capaciteit (datasnelheid) ............................................................................... 18
2.2.2 Topologie ....................................................................................................... 18
2.2.3 Bereik (bedekking) ......................................................................................... 19
2.2.4 Kwaliteit van de verbinding ........................................................................... 19
2.2.5 Mobiliteit van eindgebruikers ........................................................................ 20
2.2.6 Openheid ........................................................................................................ 20
2.2.7 Kostenaspecten .............................................................................................. 20
2.2.8 Migratiepotentie............................................................................................. 20
Karakterisering van vaste aansluitnetwerken ................................................................. 21
2.3.1 Het voormalige telefonienetwerk ................................................................... 21
2.3.2 Kabelnetwerken ............................................................................................. 25
2.3.3 Aanleg van green-field full-fiber netwerken .................................................. 28
Draadloze aansluitnetwerken ......................................................................................... 32
2.4.1 Breedband draadloze aansluitnetwerken als alternatief voor breedband
toegang in landelijke gebieden ...................................................................... 34
2.4.2 Breedband draadloze aansluitnetwerken als vervanging van vaste breedband
abonnement .................................................................................................... 35
2.4.3 Vast – mobiel convergentie ............................................................................ 35
2.4.4 Aansluitnetwerk voor BWA-basisstations ..................................................... 35
2.4.5 Spectrumbeschikbaarheid .............................................................................. 36
Factoren buiten het aansluitwerk met invloed op de breedband Internet performance.. 36
2.5.1 Het aansluitnetwerk als onderdeel van de breedband Internet keten ............ 36
2.5.2 Het huisnetwerk ............................................................................................. 37
2.5.3 Het aansluitnetwerk ....................................................................................... 38
2.5.4 Het provider core netwerk ............................................................................. 38
2.5.5 Het internet .................................................................................................... 39
Samenvatting ................................................................................................................. 39

2.3

2.4

2.5

2.6
3
3.1
3.2
3.3

3.4

Vraag naar breedband ................................................................................................ 47
Inleiding ......................................................................................................................... 47
Adoptie van breedband en breedbanddiensten............................................................... 47
3.2.1 Relevante breedbanddiensten ........................................................................ 47
Huidig en toekomstig bandbreedtegebruik .................................................................... 50
3.3.1 Het huidige bandbreedteverbruik .................................................................. 50
3.3.2 De groei van bandbreedteverbruik ................................................................ 51
3.3.3 Verwachte omvang van het verkeer ............................................................... 60
Conclusie ....................................................................................................................... 63

TNO-rapport | | 1.0

8 / 80

4
4.1
4.2
4.3
4.4
4.5
4.6

Synthese vraag- en aanbodontwikkeling ................................................................... 65
Capaciteit upstream en downstream .............................................................................. 65
Migratiepaden ................................................................................................................ 67
Kwaliteit ........................................................................................................................ 68
Bereik; dekking .............................................................................................................. 69
Openheid ........................................................................................................................ 70
Kosten ............................................................................................................................ 71

5

Eindconclusies .............................................................................................................. 75

6

Ondertekening.............................................................................................................. 79
Bijlage(n)
A Functionele kenmerken aansluitnetwerken: taxonomie
B Aanbodzijde: ontwikkeling van het telefonienetwerk
C Aanbodzijde: ontwikkeling HFC
D Aanbodzijde: ontwikkeling glasvezel (green field)
E Aanbodzijde: toelichting op kostenschattingen
F Aanbodzijde: verslagen interviews met marktpartijen
G Vraagzijde: gebruik van ICET-diensten
H Vraagzijde: ontwikkeling van mobiele breedband diensten
I Vraagzijde: ontwikkeling van TV-diensten
J Vraagzijde: transsectorale toepassingen
K Bronnen onderzoek vraagzijde

9 / 80

TNO-rapport | | 1.0

Lijst van afkortingen
ADSL
AMS-IX
AOP
APON
BWA
CAPEX
CBR
CMTS
CRM
DOCSIS
DSL
DSLAM
DTV
DVB
DVB-C
EC
ERP
ETTH
EuroDOCSIS
FttC
FttH
FTU
GBB
GBit/s
GPON
GPRS
HDM
HDSL
HDTV
HFC
HFC NG
HSPA
ICET
ISDN
ISP
IP
IPTV
ITU
LINX
LTE
Mbit/s
MINTS
MKB
MPEG
NGI
NGN
NMA
ONT
OPEX

Asymmetrical DSL
Amsterdam Internet Exchange
Abonnee Overgave Punt
ATM PON
Broadband Wireless Access
Capital Expenditure
Constant BitRate
Cable Modem Termination System
Customer Relations Management
Data Over Cable Service Interface Specification
Digital Subscriber Line
DSL Access Multiplexer
Digitale TV
Digital Video Broadcasting
DVB over Cable
Europese Commissie
Enterprise Resource Planning
Ethernet-to-the-Home
DOCSIS variant afgestemd op de Europese markt
Fiber to the Cabinet
Fibre to the Home
Fibre Termination Unit
Generation BroadBand
Gigabit/seconde
Gigabit PON
General Packet Radio Service
High Definition Multimedia
High-speed DSL
High Definition TV
Hybrid Fibre Coax
HFC Next Generation
High Speed Packet Access
Informatie, Communicatie, Entertainment en Transactiediensten
Integrated Services Digital Network
Internet Service Provider
Internet Protocol
TV-dienst gebaseerd op het Internet Protocol
International Telecommunications Union
London Internet Exchange
(UMTS-) Long Term Evolution
Megabit/seconde
Minnesota Internet Traffic Studies
Midden- en Kleinbedrijf
Motion Pictures Expert Group
Next Generation Infrastructures
Next Generation Networks
Nederlandse MededingingsAutoriteit
Optical Network Termination
Operational Expenditure

10 / 80

TNO-rapport | | 1.0

OPTA
PC
PDA
P2P
P2MP
PON
POP
QoS
R&D
RTV
SCART
SDSL
SDTV
SLA
STB
TNO
UMTS
USB
VDSL
VOD
WBA
WDM
WiFi
WPAN

Onafhankelijke Post en Telecommunicatie Autoriteit
Personal Computer
Personal Digital Assistant
Point-to-Point
Point-to-Multipoint
Passive Optical Network
Point Of Presence
Quality of Service
Research and Development
Radio & TV
Syndicat des Constructeurs d'Appareils Radiorécepteurs et
Téléviseurs
Symmetrical DSL
Standard Definition TV
Service Level Agreement
Set Top Box
Stichting voor Toegepast Natuurwetenschappelijk Onderzoek
Universal Mobile Telecommunication System
Universal Serial Bus
Very-high-bitrate DSL
Video On Demand
Wholesale Broadband Access
Wavelength Division Multiplex
Wireless Fidelity
Wireless Personal Area Network

TNO-rapport | | 1.0

1

Inleiding

1.1

Achtergrond

11 / 80

Snel en hoogwaardig breedband wordt algemeen gezien als voorwaarde voor een
concurrerende, innoverende en duurzame kenniseconomie. Nederland neemt op dit
terrein internationaal een koploperspositie in, onder meer gebaseerd op sterke
concurrentie in de last mile. In ieder geval staat Nederland in de Europese ranglijst op
de eerste plaats zoals blijkt uit onderstaande door de EC in november 2009
gepubliceerde grafiek inzake de penetratie van vaste breedband aansluitingen (peiling:
juli 2009).

Figuur 1-1: Nederland staat op de eerste plaats in de Europese ranglijst voor wat betreft breedband
penetratie (vast). Bron: www.technischweekblad.nl

Het Ministerie van Economische Zaken hecht er grote waarde aan deze positie ook in
de toekomst te behouden en optimaal te benutten. De verdere ontwikkeling van
bestaande en nieuwe breedbandinfrastructuren naar Next Generation Infrastructures
(NGI)1 wordt dan ook gezien als van groot strategisch belang voor de ontwikkeling van
maatschappij en economie als geheel. Dit belang wordt ook door de Tweede Kamer
breed gedragen getuige de onlangs aangenomen motie Vendrik-Van der Ham waarin de
Kamer de regering verzoekt:
“…...in het voorjaar van 2010 met een uitgewerkt plan te komen hoe in Nederland in de
komende vijf tot tien jaar voorzien wordt in een landelijk dekkende aanleg van de
volgende generatie aansluitnetwerken…….”,

1

De ITU hanteert voor Next Generation Networks de volgende definitie: A Next Generation Network is a
packet based network able to provide services including Telecommunication Services and able to make use
of multiple broadband, QoS enabled transport technologies and in which service related functions are
independent from underlying transport-related technologies. NGN kan men opsplitsen in NGN Core en
NGN Access.

TNO-rapport | | 1.0

12 / 80

De Kamer lijkt daarin de ambitie van Zweden te willen navolgen, die eind 2009 haar
breedband strategie heeft aangekondigd. Zweden streeft naar een 90% breedbandpenetratie (min 100 Mbit/s) in 2020 en ca 40% reeds in 20152.
Vraag daarbij is vooral hoe op basis van vraag en aanbod de migratie naar deze NGI’s
zou kunnen plaatsvinden. Hierbij zijn verschillende vragen aan de orde: 1. het tempo
van migratie; 2. de toekomstvastheid, duurzaamheid, openheid en schaalbaarheid van
technologieën; 3. de robuustheid van investeringen en natuurlijk; 4. de ontwikkelingen
aan de vraagzijde.
Aan de aanbodzijde is sprake van een reeks technologieën die een rol kunnen spelen in
de verdere ontwikkeling van breedbandinfrastructuren en dan met name in het
aansluitnetwerk: DSL technologieën op het koperen aansluitnet, DOCSIS technologie
op coax aansluitnetten, verschillende technologieën voor volledig verglaasde
aansluitnetten en daarnaast ook nog de draadloze technologieën. Er zijn vele scenario’s
te bedenken waarin deze technologieën elkaar aanvullen en opvolgen in de tijd.
Aan de vraagzijde bestaat ook geen eenduidig beeld. Wel is duidelijk dat breedbandige
netwerken van strategisch belang zijn voor de hele BV Nederland, wat betekent dat ook
transsectorale ontwikkelingen op het terrein van energie (o.a. smart grids, slimme
meter), zorg (o.a. teleconsultancy, zorg-op-afstand etc.), mobiliteit (o.a. elektrische
auto’s, anders betalen voor mobiliteit etc.) en onderwijs en cultuur (o.a. virtueel
collectief onderwijs, ontsluiting cultureel erfgoed etc.) een rol zullen moeten spelen in
de overwegingen.
Het Ministerie van Economische Zaken heeft TNO en Dialogic de opdracht gegeven
om een onafhankelijk onderzoek uit te voeren naar de te verwachten aanbod en vraag in
Next Generation Infrastructure in Nederland in 2010, 2015 en 2020. Dit rapport is het
resultaat van dat onderzoek. In het onderzoek wordt een, bij stakeholders getoetste,
inventarisatie opgeleverd van de aanbod- en behoefteontwikkeling aan capaciteit in
Next Generation Infrastructures, uitgaande van de huidige situatie in Nederland. Het
rapport is onder andere bedoeld als input voor de recent door het ministerie ingestelde
Task Force Next-Generation Networks die het ministerie van advies zal dienen over de
vraag hoe decentrale overheden een rol kunnen spelen bij de verdere stimulering van
breedbandinfrastructuren in Nederland.
Hoewel een beschrijving van mogelijke toekomstige marktstructuren geen onderdeel
uitmaakt van deze opdracht, zijn ontwikkelingen op dit terrein logischerwijs van grote
invloed op (commerciële) keuzes die binnen de mogelijke scenario’s gemaakt kunnen
worden. Zo is het niet onwaarschijnlijk dat investeringen in en exploitatie van NGI’s
ook vanuit andere sectoren dan de traditionele telecom en kabel hoek zal komen. Nu
reeds zijn serieuze activiteiten vanuit energiebedrijven, woningbouwcorporaties en de
bouw- en installatiewereld zichtbaar.

1.2

Vraagstelling
De vraagstelling van het ministerie aan TNO en Dialogic valt uiteen in drie delen
1. Aanbod van technologieën voor breedbandinfrastructuren.
• Welke technologieën zijn nu, in 2015 en 2020 beschikbaar voor breedbandige
aansluitnetwerken, en wat voor capaciteiten bieden ze? Hierbij vraagt het
ministerie om specifiek de topologie van de Nederlandse netwerken (zoals
2

Bron: FttH Council.

TNO-rapport | | 1.0

13 / 80

KPN’s kopernetwerk, ’kabelnetwerken van partijen als UPC en Ziggo) in
beschouwing te nemen, en in ieder geval de volgende technologieën te
beschouwen: ADSL, ADSL2+ en VDSL(2) voor de koper infrastructuur,
kabelinternet en DOCSIS voor de coaxinfrastructuur, en FttC en FttH bij
verglaasde infrastructuren. Tevens is van belang draadloze infrastructuren in de
studie mee te nemen.
• Welke groei- en ontwikkelpaden zijn logische voor deze technologieën, welke
schattingen voor incrementele kosten van opschaling en doorlooptijden horen
hierbij?
• Welke andere factoren dan deze technologieën kunnen mogelijk beperkend zijn
voor de feitelijk te bereiken breedbandsnelheden, zoals de kwaliteit van
backbone en core netwerken, en de capaciteit van Internet exchanges? Welke
eisen moeten er aan backbones worden gesteld om er voor te zorgen dat
gemeentelijke netwerken voldoende met elkaar kunnen communiceren, ook als
er door gemeentelijke initiatieven verbeteringen in lokale netwerken tot stand
komen?
2. Vraag naar breedband vanuit diensten.
• Wat is het huidige (2010) breedbandgebruik van een doorsnee huishouden?
• Wat is de te verwachten breedbandbehoefte in 2015 en 2020, vanuit in ieder
geval de volgende toepassingen: (1) “huidig internet gebruik”, zoals
webbrowsing, e-mail, video streaming, VoIP, (2) verschillende vormen van
mobiel en draadloos internet, (3) nieuwe toepassingen zoals TV, HDTV,
interactieve TV en (4) transsectorale diensten als smart grids, e-consulting en ehealth.
• Wat zijn de onzekerheden in deze schattingen van de breedbandbehoefte?
3. Conclusie uit vergelijking aanbod en vraag.
• Wat is op basis van de bovenstaande gegevens over aanbod en vraag de
benodigde en realistisch haalbare breedbandinfrastructuur in 2015 en 2020?

1.3

Gebruikte bronnen
Voor de beantwoording van de bovenstaande vragen in dit rapport gebruiken TNO en
Dialogic openbaar beschikbare informatie, waarvan de bronnen staan aangegeven in
footnotes en in een aanvullende referentielijst (bijlage K). Deze openbare informatie
wordt in beperkte mate aangevuld met inschattingen van TNO en Dialogic.
De bevindingen uit het onderzoek zijn op hoofdlijnen getoetst bij een aantal relevante
marktpartijen middels interviews.

1.4

Afbakening
Bij het lezen van dit rapport en het hanteren van de conclusies is de volgende
afbakening van belang:
• Het rapport beperkt zich tot het aanbod van breedbandtechnologieën en de vraag
naar breedband vanuit diensten. De analyse van de mogelijke organisatorische rol
van marktpartijen en (decentrale) overheden, en de mogelijke manieren waarop zij
kunnen samenwerken in de ontwikkeling van vraag en aanbod van
breedbandinfrastructuren valt buiten het kader van dit onderzoek.
• Voor wat betreft het aanbod van technologieën ligt in dit rapport de nadruk op de
ontwikkeling van technologieën voor vaste aansluitnetwerken. Technologieën
gericht op mobiele en draadloze aansluitnetwerken komen wel aan de orde, maar
alleen voor zover dat van belang is voor de ontwikkeling van vaste aansluitnetten.

TNO-rapport | | 1.0

1.5

14 / 80

Leeswijzer
Na dit inleidende hoofdstuk volgt in hoofdstuk 2 een analyse van de eigenschappen en
de toekomstige ontwikkeling van typen breedbandige aansluitnetwerken in de
Nederlandse context. Deze analyse gebeurt door de infrastructuurtypen te beschouwen
vanuit een verzameling sleutelkenmerken, zoals capaciteit, bereik, openheid en kosten.
Op basis van publieke bronnen en eigen expertinzicht schetsen we voor de beschouwde
netwerken de waarschijnlijke migratiepaden. In hoofdstuk 3 wordt de ontwikkeling van
de bandbreedtebehoefte bekeken, waarbij we op basis van een historische analyse en
huidige trends trachten aan te geven in welke richting en met welk tempo de vraag zich
het komende decennium waarschijnlijk zal gaan ontwikkelen. In hoofdstuk 4 worden
het aanbod aan breedband infrastructuren en de vraag naar breedband met elkaar
geconfronteerd en worden de conclusies gevormd. Daarin speelt capaciteit een
belangrijke rol, maar evenzo diverse andere aspecten zoals dekking, openheid en
kosten.
Dit rapport wordt afgesloten met een slotbeschouwing en de formulering van de
belangrijkste eindconclusies in hoofdstuk 5.

TNO-rapport | | 1.0

2

15 / 80

Aanbod van breedband: aansluitnetwerken
Dit hoofdstuk behandelt kernachtig de onderzoeksbevindingen met betrekking tot de
breedband aanbodzijde, in casu het fiber-koper aansluitnetwerk (voormalige
telefonienetwerk), het fiber-coax netwerk (de Kabel), green field glasvezelnetwerken en
tenslotte draadloze netwerken. Om deze studie op systematische wijze te doen, een
vergelijking tussen de opties te faciliteren, en recht te doen aan het feit dat in de
vergelijking van aansluitnetwerken verschillende aspecten meespelen, is een taxonomie
van functionele kenmerken opgesteld. Deze taxonomie wordt hier kort geïntroduceerd
maar uitvoerig toegelicht in bijlage A. De karakterisering van de voornoemde vaste
aansluitnetwerken is volledig op basis hiervan uitgevoerd. Van draadloze netwerken die
een wezenlijk afwijkende capaciteitspropositie kennen, is de karakterisering minder
volledig en algemener gehouden en is in dit hoofdstuk vooral aandacht geschonken aan
specifieke punten die directe relevantie hebben in de discussie over de ontwikkeling van
vaste netwerken.
Bij dit hoofdstuk horen behalve bijlage A nog een aantal andere bijlagen. Bijlagen B, C
en D bieden de verdieping van de in dit hoofdstuk gepresenteerde bevindingen over de
vaste aansluitnetwerken. Bijlage E bevat een toelichting op de gerapporteerde
kostenschattingen. Bijlage F bevat de goedgekeurde interviewverslagen van drie
Nederlandse partijen actief aan de aanbodzijde, namelijk KPN, Ziggo en Breednet.

2.1

Inleiding
Koppeling van huishoudens en bedrijven aan het wereldwijde internet (de backbone)
vergt een aansluitnetwerk dat kan voorzien in een adequate aansluitcapaciteit in twee
richtingen. In Nederland zien we een tweetal typen vaste aansluitnetwerken die het
landschap domineren namelijk 1) het voormalige telefonienetwerk (dial-up toegang,
DSL) en 2) de kabel. In onderstaande figuur is weergegeven hoe de penetratie van
verschillende typen toegang voor huishoudens en bedrijven zich sinds 2003 heeft
ontwikkeld.

16 / 80

TNO-rapport | | 1.0

100%
90%
80%

Huishoudens met DSL (xDSL, ADSL, SDSL, etc)
[% Nederlandse huishoudens - Eurostat]

70%

Huishoudens met andere breedbandaansluiting
(kabel, etc.) [% Nederlandse huishoudens Eurostat]
Huishoudens met internet via telefoonlijn (dial-up)
[% Nederlandse huishoudens - Eurostat]

60%
50%
40%

Bedrijven met DSL (xDSL, ADSL, SDSL, etc) [%
Nederlandse bedrijven - Eurostat]

30%

Bedrijven met andere internetaansluiting (dial-up,
kabel, etc.) [% Nederlandse bedrijven - Eurostat]

20%
10%
0%
2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

Figuur 2-1: Type internetaansluitingen Nederlandse huishoudens (donkerblauw, groen en paars) en
bedrijven (grijs en lichtblauw).

Figuur 2-1 laat zien dat het bedrijfsleven de afgelopen jaren sterker dan huishoudens
hebben ingezet op breedband via DSL en dat pas sinds 2008 sprake lijkt van een
trendbreuk (lichte terugloop in DSL-aansluitingen). De koppositie van DSL voor het
bedrijfsleven is niet verrassend omdat de Kabel zich in het verleden sterker gericht heeft
op de consument en bedrijven sneller dan huishoudens op fiber overgaan. De figuur laat
verder zien dat de laatste paar jaar Internet via dial-up verbindingen voor ca. 10% van
de huishoudens een acceptabele propositie is gebleven en slechts weinig verder in
populariteit afneemt. Voor 50% van de huishoudens is ADSL de dominante
aansluittechniek, gevolgd door kabel met ongeveer 30 procent.
In deze figuur is niet te zien wat de huidige stand van zaken is met betrekking tot
glasvezel (Fiber to the Home, FttH). Bij FttH zijn de begrippen homes passed, homes
connected en homes subscribed van belang. Homes Passed zijn hierbij de huizen
waarbij glasvezel tot aan het pand is aangelegd. Homes Connected zijn huizen waarbij
de vezel ook daadwerkelijk tot in de meterkast is afgemonteerd, en Homes Subscribed
zijn die huishoudens die ook daadwerkelijk diensten geleverd krijgen over hun
glasvezelverbinding.
Uit figuur 2-2 blijkt dat de uitrol van FttH in absolute termen nog gering is: het gaat om
ongeveer 450.000 homes passed. Ongeveer een derde van deze populatie is feitelijk
aangesloten (homes connected) en neemt daadwerkelijk diensten over glasvezel af
(homes subscribed). Er is het afgelopen jaar echter een flinke groei ingezet – met name
wat betreft het aantal homes passed – en deze zal de komende jaren doorzetten, wat uit
de grafiek mag worden opgemaakt.

TNO-rapport | | 1.0

17 / 80

Figuur 2-2: Ontwikkeling aantal glasvezelaansluitingen (bron: Stratix)

De voornamelijk historische lijnen uit figuren 2.1 en 2.2 zijn een gevolg van
technologische ontwikkelingen en van marktverhoudingen die in de loop van de tijd
zijn geëvolueerd. Voor een estimated guess over de toekomstige ontwikkeling van
breedband staan we in dit hoofdstuk van het rapport uitvoerig stil bij de voorziene
technologische ontwikkeling van de relevante aansluitnetwerken (DSL, Kabel en
Glasvezel) en kijken we ook naar kosten en andere uitrolaspecten. In combinatie met
inzicht in de voorziene vraagontwikkeling (H3) leidt dit tot meer inzicht in hoe het
aanbod van breedband infrastructuur zich in Nederland zou kunnen ontwikkelen.
In de behandeling ligt het zwaartepunt op de volgende typen vaste netwerken:
• Full copper (twisted pair) en hybride (fiber - twisted pair). Dit is het voormalige
telefonienetwerk;
• Full copper (coax) en hybride (HFC: fiber - coax). Dit is het voormalige RTVdistributienetwerk, de ‘Kabel’;
• Nieuw aangelegde full fiber netwerken.
We gaan in dit rapport ook in op de ontwikkeling van draadloze toegangsnetwerken, zij
het minder diepgaand.

2.2

Functionele kenmerken van breedband aansluitnetwerken
Functionele kenmerken zijn kenmerken die de gebruiksmogelijkheden van een
aansluitnetwerk weergeven, van buitenaf gezien en onafhankelijk van hoe dat netwerk
is geïmplementeerd. Ondermeer de volgende functionele kenmerken kunnen als
relevant beschouwd worden voor het onderscheiden van verschillende technologieën en
technologiegeneraties:
• Capaciteit (datasnelheid)
• Topologie
• Bereik (bedekking)
• Kwaliteit van de verbinding
• Mobiliteit van eindgebruikers
• Openheid (Ontbundelingsaspecten)
• Kosten

TNO-rapport | | 1.0

18 / 80

Ze worden één voor één hieronder kort benoemd. Voor een uitvoerige toelichting wordt
naar bijlage A verwezen.

2.2.1

Capaciteit (datasnelheid)
De technische capaciteit van een netwerk, oftewel de hoeveelheid bits die per
tijdseenheid getransporteerd kan worden, is bepalend voor welk dienstenpakket nog
geleverd kan worden (het aantal en soort diensten dat nog gelijktijdig aangeboden kan
worden).
Vanuit technisch perspectief en vanuit gebruikerservaring is het van belang onderscheid
te maken tussen twee definities van datasnelheid:
1. Piek datasnelheid, d.w.z. de maximale up- of downstream datasnelheid die
kortstondig door het netwerk kan worden gerealiseerd voor één klant. In de
praktijk is deze snelheid gelijk aan de datasnelheid van de link waarmee de
gebruiker is verbonden;
2. Sustained datasnelheid, d.w.z. de gegarandeerde datasnelheid per klant die
langdurig en die onafhankelijk van het gebruik van andere klanten kan worden
gehandhaafd.
Behalve het verschil tussen piek- en sustained datasnelheid is ook symmetrie een
belangrijk en aan capaciteit gekoppeld kenmerk. Wanneer downstream- (richting de
abonnee) en upstream- (van de abonnee vandaan) snelheden gelijk zijn dan spreken we
van een symmetrische verbinding, anders is sprake van asymmetrie.
Het is van belang dat men zo correct mogelijk met capaciteitsaanduidingen omgaat
omdat hierover gemakkelijk misverstanden kunnen ontstaan en verkeerde conclusies
kunnen worden getrokken. In de analyse blijkt het nuttig te zijn om ten aanzien van
aansluitcapaciteit een onderscheid te maken tussen de volgende generaties in breedband
access3, uitgedrukt in pieksnelheid:
• 1GBB (tot 1 Mbit/s)
• 2GBB (1-10Mbit/s)
• 3GBB (10-100 Mbit/s)
• 4GBB (100-1000 Mbit/s)
Momenteel is 2GBB op zeer grote schaal in Nederland beschikbaar en is de transitie
naar 3GBB volop gaande. Lokaal zien we ook al dat de sprong wordt gemaakt naar
4GBB.

2.2.2

Topologie
Een belangrijk topologisch verschil tussen infrastructuren is het verschil tussen puntpunt en punt-multipunt:
−

−

3

Punt-punt (P2P). Iedere eindgebruiker krijgt rechtstreeks vanuit het netwerk een
eigen signaal aangeleverd, in principe onafhankelijk van andere abonnees. Een
intrinsieke eigenschap is dat op deze verbinding in het aansluitnetwerk de sustained
datasnelheid die de eindgebruiker krijgt gelijk is aan de piekdatasnelheid;
Punt-multipunt (P2MP). Meerdere eindgebruikers krijgen hetzelfde digitale signaal
aangeleverd, en de apparatuur van de eindgebruiker “filtert” de desbetreffende data
eruit. Het is een gedeeld (‘shared’) medium. De ‘sustained’ datasnelheid per

Bron: 4GBB project. GBB is de afkorting voor Generation BroadBand

TNO-rapport | | 1.0

19 / 80

eindgebruiker ligt hier altijd lager dan de piekdatasnelheid van de verbinding
waarop de eindgebruikers zijn aangesloten.

2.2.3

Bereik (bedekking)
Het bereik van een aansluitnetwerk geeft antwoord op de vraag hoe goed een
aansluitnetwerk in staat is om een bepaald gebied met eindgebruikers te bedienen.
Daarbij zijn twee vervolgvragen belangrijk:
1. Wat is de geografische afstand die technisch overbrugd kan worden?
De afstanden die in een bepaalde transportinfrastructuur gehaald kunnen
worden is vooral voor de op elektrische principes gebaseerde infrastructuren
afhankelijk van de gewenste datasnelheid. Naarmate men grotere afstanden wil
overbruggen gaat de maximaal haalbare datasnelheid verder naar beneden en
vice versa.
2. Kunnen binnen het dekkings- of verzorgingsgebied alle aansluitingen
gerealiseerd worden? Hoewel vaak in eerste instantie niet gelijk iedereen
aangesloten wordt op een nieuwe infrastructuur, moet de mogelijkheid
aanwezig zijn om volgens een gefaseerde roll-out een bepaald percentage van
de gepasseerde huizen aan te sluiten (penetratiegraad).
Hoewel niet gelijke mate spelen beide kwesties met name voor de kopernetwerken
(twisted pair en coax) en de draadloze netwerken waarin specifieke elektromagnetische
aspecten van de betreffende transmissiemedia in combinatie met topologie bepalend
zijn voor de te behalen prestaties in het aansluitnetwerk. Netwerken gebaseerd op
glasfiber kennen in veel mindere mate deze gevoeligheid.

2.2.4

Kwaliteit van de verbinding
Iedere dienst heeft zijn eigen kenmerken, en stelt ook zijn eigen eisen aan de kwaliteit
die nodig is voor een goede dienstverlening. De benodigde capaciteit is hier maar één
onderdeel van. De kwaliteit van de netwerkverbinding heeft vaak een directe invloed op
de kwaliteitsbeleving van de gebruiker en is om die reden zeer van belang. Bij gaming
bijvoorbeeld is de capaciteit in bit/s minder relevant dan de opgebouwde vertragingstijd
in de verbinding. Spraak en videodiensten zijn zeer gevoelig voor variaties in de
vertragingstijd. Toepassingen hebben vaak specifieke quality of service (QoS) eisen
waaraan moet worden voldaan om de gebruiker van de toepassing de gewenste beleving
te geven4 of een machine2machine protocol goed te laten verlopen. Quality of service
moet end-to-end worden beoordeeld (zie ook paragraaf 2.5.1). Toegangsnetwerken zijn
een schakel in de end-to-end keten en van belang is dat een aansluitnetwerk de QoS
eisen voor de getransporteerde diensten kan ondersteunen.
Technisch gesproken gaat QoS in essentie over wachtrijen voor pakketjes. Op de
transmissielaag (laag 1) is de capaciteit van de verbinding belangrijk: als deze zeer
groot is, dan ontstaan er geen wachtrijen. Indien er capaciteitsbeperkingen zijn, dan is
het van belang dat pakketten met prioriteit in ieder geval op tijd worden afgehandeld. Is
dit op laag 2 (Medium Access) niet of niet goed geregeld dan kunnen afhankelijk van
het verkeersaanbod QoS issues ontstaan. Voor de beschouwde toegangsnetwerken
geven we aan of sprake is van QoS ondersteuning op laag 2. Laag 3 (IP) valt buiten de
4

De invloed van netwerk kwaliteit (QoS: quality of service) op de kwaliteitsperceptie van eindgebruikers is
met speciale geijkte software tools redelijk objectief vast te stellen, waardoor de netwerkkwaliteit meetbaar
is geworden.

TNO-rapport | | 1.0

20 / 80

scope van toegangsnetwerken.
In de operationele praktijk hangt de kwaliteit van de dienstverlening nauw samen met
het netwerkcapaciteitsbeheer. Een aanbieder moet ervoor zorgen dat het netwerk
voldoende capaciteit heeft om de gevraagde capaciteit te leveren. Indien er een
capaciteittekort is, zal dit onherroepelijk tot een degradatie van de dienstverlening
leiden, hetzij in de vorm van een verminderde beschikbaarheid, hetzij in de vorm van
een verminderde dienstkwaliteit.

2.2.5

Mobiliteit van eindgebruikers
De verschillende breedband toegangnetwerken (vast en draadloos) ondersteunen in
verschillende mate mobiliteit van eindgebruikers. Mobiliteit betekent dat
eindgebruikers, die aansluiting tot een communicatienetwerk zoeken en onderhouden,
dat niet steeds vanaf dezelfde fysieke locatie doen.
In de telecommunicatie worden drie verschillende niveaus van mobiliteit van gebruikers
onderscheiden, te weten vast, nomadisch en mobiel. In de uitgevoerde karakterisering,
waarin de aandacht vooral is gericht op vaste netwerken, is het mobiliteitskenmerk in de
evaluatie niet verder meegenomen.

2.2.6

Openheid
Bij het beoordelen van breedbandinfrastructuren wordt vaak ook de zogenaamde
openheid in aanmerking genomen. Kenmerkend voor openbare
breedbandinfrastructuren is dat er een veelheid aan diensten van verschillende
dienstaanbieders en gebruikers geleverd kan worden over één infrastructuur. Deze vorm
van openheid ontstaat door de van oorsprong technische ontkoppeling die in de
infrastructuren is aangebracht tussen de applicaties en de IP (Internet Protocol) laag.
Naast deze scheiding zijn er nog andere plaatsen in de zogenaamde protocol stack waar
technisch gesproken een ontkoppeling kan plaatsvinden. Voor toegangsnetwerken is
vooral openheid van belang op laag 0 (passieve infrastructuur), laag 1 (actieve
infrastructuur-transmissie) en laag 2 (actieve infrastructuur – datalink).

2.2.7

Kostenaspecten
Naast het beoordelen van verschillen tussen infrastructuren op technologisch vlak
dienen ook de verschillen in kosten en kostenontwikkeling in ogenschouw genomen te
worden. Een oplossing voor breedband kan technologisch superieur zijn in
datasnelheid, maar als de kostenaspecten een groot obstakel vormen dan zal een andere
technologie (met lagere bitsnelheden) snel het aanbod gaan domineren.
Ten aanzien van kosten dient onderscheid gemaakt te worden tussen de initiële
investering (Eng: CAPEX) die noodzakelijk is om een nieuwe accessvorm aan te
bieden, en de terugkerende operationele kosten (OPEX) die een aansluitoptie met zich
meebrengt. In het onderzoek hebben we kwalitatief en waar mogelijk kwantitatief
inzicht gegeven in dergelijke aspecten, met de nadruk op de investeringskosten.

2.2.8

Migratiepotentie
Met migratiepotentie wordt bedoeld de mogelijkheden van een bepaald type
aansluitnetwerk om mee te kunnen groeien met een toenemende of veranderende vraag
naar connectiviteit. Migratiepotentie is geen functioneel kenmerk als zodanig maar in
het licht van dit onderzoek is het wel een belangrijk aspect. Per type aansluitnetwerk
wordt uit de eerder beschreven functionele kenmerken en daarin verwachte
ontwikkelingen de migratiepotentie aangegeven.

21 / 80

TNO-rapport | | 1.0

2.3

Karakterisering van vaste aansluitnetwerken
Deze paragraaf is gewijd aan de karakterisering van de vaste aansluitnetwerken die in
dit onderzoek van belang worden geacht, namelijk hybride glas-koper, hybride glascoax en greenfield verglazing. De behandeling hier is kernachtig. Bijlagen B t/m D gaan
hier uitvoerig op in, inclusief de achtergronden.

2.3.1

Het voormalige telefonienetwerk

2.3.1.1

Inleiding
Het twisted-pair koper netwerk is het aansluitnetwerk dat ooit is aangelegd ten behoeve
van analoge telefonie en waarvan het aansluitnetwerk bestond uit zeer grote aantallen
koperen aderparen die in gebundelde vorm in de nummercentrales ontsprongen en naar
huizen en bedrijven waren aangelegd. Tot ver in de tachtiger jaren waren via dit
koperen aansluitnetwerk uitsluitend telefonie-, telex- en facsimile diensten mogelijk,
alsmede smalbandige datacommunicatie tussen computers d.m.v. analoge spraakband
modems. De digitalisering van de centrales was in de tachtiger jaren van de vorige eeuw
in volle gang en aan het einde van dat decennium werd dat voor de abonnees merkbaar
met de introductie van ISDN (Integrated Services Digital Network).
Vanaf 1999 is de DSL-ontwikkeling (DSL: Digital Subscriber Line) geïntroduceerd in
de consumentenmarkt met ADSL (Asymmetric DSL). ADSL en de daaropvolgende
generaties met steeds hogere datasnelheden (ADSL2, ADSL2+) kon tegen betaalbare
tarieven aan de consument worden aangeboden en heeft de ontwikkeling van breedband
in Nederland ook een flinke boost gegeven. Gezien de steeds verdere verglazing van het
aansluitnetwerk spreekt men al geruime tijd over het hybrid fiber-koper netwerk.

Stads
niveau

Wijk
niveau

Straat
niveau

Klant

koper
fiber
koper (twisted-pair)
fiber

DSLAM(s)
(DSL Access Multiplexer)

Access Router(s) fiber

DSL modem
(klant zijde)

koper

koper (twisted-pair)
Koperen aansluitnet
(telefonie tot 8 km; DSL tot ca 5 km)

Figuur 2-3: DSL-technologie op het koperen aansluitnet

Het koperen aansluitnetwerk
Vanuit een hoofdverdeler in een centrale vertrekken er dikke koperen distributiekabels
naar de eindgebruikers toe. Die distributiekabels bestaan in Nederland in de meeste
gevallen uit 900 koperen aderparen, en vertakken zich gaandeweg totdat een aderpaar
bij een eindgebruiker is afgeleverd. Meestal zit er nog een kabelverdeler in een

22 / 80

TNO-rapport | | 1.0

straatkast tussen, en soms zelfs twee straatkasten (in cascade). Voor hele korte
afstanden wordt zo’n straatkast soms overgeslagen.
Iedere eindgebruiker heeft minimaal één eigen koperen aderpaar tot zijn beschikking,
maar incidenteel is er zelfs sprake van meerdere aderparen en/of reserve aderparen die
door tussenkomst van een monteur beschikbaar gesteld kunnen worden. Zo’n aderpaar
wordt ook wel ‘twisted pair’ genoemd, aangezien het hier twee in elkaar gedraaide
koperdraadjes betreft.
DSL
In de nummercentrales staan zogenaamde DSL Access Multiplexers (DSLAMs) van
een DSL operator opgesteld die het verkeer uit het core netwerk over de hierop
aangesloten DSL-lijnen verdeelt (multiplext) en vice versa. Iedere DSL-lijn ontspringt
bij de DSLAM en eindigt (termineert) bij de abonnee in het DSL modem. Bij ADSL
loopt de gehele lijn over koper.
DSL-technologie bestaat inmiddels uit de volgende typen en generaties (met name die
welke relevant zijn voor de consumentenmarkt):
• ADSL:

Asymmetric Digital Subscriber Line

• ADSL2:

Opvolger van ADSL met verbeteringen

• ADSL2+:

Opvolger van ADSL2, met hogere capaciteit

• VDSL:

Very high bitsnelheid DSL: nieuwe generatie DSL-technologie
geoptimaliseerd voor toepassing vanaf de straatkast. Is als voorloper
van VDSL2 in Europa nauwelijks toegepast

• VDSL2:

Opvolger van VDSL met tal van verbeteringen om ook naast ADSL2+
gebruikt te kunnen worden.

Belangrijk aspect bij de opeenvolgende generaties DSL-technologieën is dat een steeds
hoger wordende capaciteit alleen realiseerbaar is over steeds kortere afstanden van de
koperkabel. Als gevolg van dit effect moet de glasvezel dichter bij de huizen gebracht
worden om alle huishoudens de mogelijkheid te geven van een hogere capaciteit van
een technologie als VDSL2 te laten profiteren. In onderstaande figuur is aangegeven
hoe deze DSL-ontwikkeling verloopt waarbij het glas steeds dichter bij de huizen
gebracht wordt. De allerlaatste stap in dit migratietraject is waarbij het glas tot aan het
pand is aangelegd en alleen nog het laatste stukje koperdraad (over het erf of in het
pand) wordt gebruikt. Met die nu nog ontbrekende stap is er bijna sprake van een
volledige FttH oplossing. Met DSL-technologie kan dus in principe stapsgewijs naar
een FttH eindstadium worden gemigreerd.
Bijlage B bevat een uitvoerige verhandeling over de ontwikkeling van DSLtoegangsnetwerken.

23 / 80

TNO-rapport | | 1.0

Figuur 2-4: Voorziene migratie van het voormalige telefonienetwerk

2.3.1.2

Karakterisering5
Hieronder is de karakterisering aangegeven voor dit type aansluitnetwerk.
Functionele
aspecten

Functionele kenmerken DSL

Capaciteit

Met de huidige ADSL2+ technologie en topologie kan theoretisch maximaal
24 Mbit/s6 (downloadsnelheid) worden gehaald (zie ook bijlage B) en met
een upload snelheid van maximaal 1.3 Mbit/s is sprake van asymmetrische
capaciteit. DSL-technologie kan qua capaciteit echter verder doorgroeien op
basis van hybride glas-koper topologiëen. Bij verglazing tot op
straatkastniveau en gebruik van VDSL2-technologie voor het resterende
kopersegment (tot 1km lengte) zijn voor de massa snelheden voor een 3GBB
dienstenpakket haalbaar. Bij verdere verglazing tot nabij het huis (voorgevel,
fietsenkelder, etc), gevolgd door 20-200m bestaand koper waarop VDSL2
wordt toegepast, worden snelheden voor een 4GBB diensten pakket haalbaar.
In de toekomst zou technisch gesproken het gehele 4GBB bereik kunnen
worden bestreken met een specifiek daartoe te ontwikkelen ‘ultieme” DSL
technologie op de laatste 20-200 meter koper, Dit laatste concept bevindt
zich nog in een onderzoeksstadium en is mogelijk over 5 jaar commercieel
beschikbaar.

5
6

Wijzigingen voorbehouden
Gemiddeld ca 12 Mbit/s over alle afstanden.

24 / 80

TNO-rapport | | 1.0

Functionele
aspecten

Functionele kenmerken DSL

Topologie

Een topologie waarbij tussen centrale en huisaansluiting geen actieve
apparatuur wordt toegepast is voor 3GBB niet optimaal en voor 4GBB niet te
handhaven.
Hogere DSL snelheden vereisen kortere koperkabels. Dit resulteert dan in
een hybride glas-koper topologie, waarbij met DSL over bestaand koper het
laatste traject wordt overbrugd. Voor 3GBB dient met name verglaasd te
worden tot op straatkast niveau (100-1000m koper) en voor 4GBB met name
tot nabij het pand (20-200m koper). Als koperlijnen heel kort zijn kan 3GBB
ook vanuit de centrale geleverd worden, maar dan wel alleen aan dichtbij
gelegen panden (ca 1.000-1.500 meter).
Met de huidige 2GBB technologie wordt een groot bereik gehaald
(technische penetratiegrens nog niet bereikt). Handhaving van het huidige
bereik bij toenemende datasnelheden vergt verdere verglazing en bijplaatsing
actieve apparatuur “halverwege”. Bij DSL moet blijvend rekening worden
gehouden met de variatie in daadwerkelijk realiseerbare aansluitcapaciteit
(van adres tot adres).
Vanuit DSL-transmissieoptiek kan een continue bitsnelheid worden
gegarandeerd. DSL-modems ondersteunen QoS, momenteel nog
voornamelijk op basis van ATM (PVC’s) en in de toekomst op basis van
Ethernet. ADSL2+ biedt geen volledig symmetrische aansluiting. VDSL2 is
ook niet zo gedimensioneerd.
Het koperen aansluitnetwerk biedt nu en in de toekomst openheid aan DSLoperators op de passieve (koper) infrastructuur. Dit zal ook in de toekomst zo
blijven.
De CAPEX kosten voor het aanbod van breedband over VDSL2 vanuit de
nummercentrale worden geschat op gemiddeld 125-175 Euro per aansluiting
maar levert slechts een verhoging aan capaciteit voor een beperkt deel van de
markt. VDSL2 vanuit de straatkast wordt geschat op gemiddeld ca.325-425
Euro per aansluiting. De kosten van de toekomstige aanleg van een hybride
fiber-koper verbinding tot aan het pand (Ultimate DSL) zijn zeer variabel per
aansluiting maar worden indicatief geschat op ca 160 Euro lager in kosten
dan een volledige FttH oplossing, echter op basis van de aanname dat voor
deze nieuwe generatie modems een met ADSL2+/VDSL2 vergelijkbaar
prijsniveau gaat gelden.
De migratie van breedband op basis van DSL gaat hand in hand met
verglazingstappen richting de eindgebruiker. Via een dergelijk
migratietraject kan de capaciteit over koper in technische zin voorlopig
meegroeien met een toenemende vraag. De benodigde investeringen in de
huidige kabelverdeelkasten (bijplaatsing van actieve apparatuur
“halverwege”) is een majeure netwerkmigratiestap. DSL migreert via
VDSL2+ langzaam naar een hybride FttH concept, waarbij het transport over
de laatste 20-200m koper via Ultimate-DSL” een mogelijke eindstap is voor
DSL-technologie. Deze technologie bevindt zich nu nog in een R&D
stadium.

Bereik

Kwaliteit

Openheid

Kosten

Migratiepotentie

25 / 80

TNO-rapport | | 1.0

2.3.2

Kabelnetwerken

2.3.2.1

Inleiding
De huidige Nederlandse kabelnetwerken komen voort uit de talloze locale kabel TV
netwerken die veelal op gemeentelijk initiatief in de jaren zeventig en tachtig van de
vorige eeuw zijn aangelegd. De ontwikkeling tot de huidige netwerken is mede bepaald
door:
•

•
•

de schaalvergroting van de netwerken van enkele duizenden huizen tot netwerken
van meerdere honderdduizenden huizen. Deze aggregatie is in eerste instantie met
coaxiale trunks gerealiseerd, maar vanaf medio jaren negentig worden de lokale
netwerken met glasvezel gekoppeld;
de liberalisering van de telecommarkt heeft ertoe geleid dat vele van de publieke
netwerken verkocht zijn aan private aanbieders zoals Ziggo en UPC;
de opwaardering van de coaxiale broadcast netwerken naar een twee-weg hybride
fiber coax architectuur waarbij glas tot op enkele honderden meters van de huizen is
aangelegd. Landelijke afstemming tussen de toenmalige aanbieders heeft tot een in
hoge mate uniforme en zeer schaalbare architectuur geleid.

Momenteel zijn alle Nederlandse kabelnetwerken twee-weg geschikt en is 97% van
alle Nederlandse huizen aangesloten. Typisch bestaat het huidige dienstenaanbod uit
analoge TV (ruim dertig zenders), digitale standaard definitie TV (SDTV), HDTV,
video-on-demand (in opkomst), breedband internet en vaste telefonie.

Stadsniveau

Wijkniveau

Straatniveau

Sub-straatniveau

Klant

HUB

Wijkcentrum
Optische node

Groepsversterker

Eindversterker
+ Multitaps

Kabelmodem
(CM)

Coax
CMTS
CMTS

fiber

O/E

coax

coax
CM

CMTS

< 600m

Figuur 2-5: Opbouw van het Kabelnetwerk. CMTS met CM’s vormen tezamen het EuroDOCSIS concept.

Het kabelnetwerk is vanuit het core netwerk verglaasd tot aan de wijkcentrales. Daarin
bevinden zich zogenaamde optische nodes waar glas overgaat in coax. Het coax
netwerk vertakt zich in een aantal stadia en komt uiteindelijk tot in de huizen. Het HFC
netwerk is uitgerust met kasten op straatniveau waarin actieve apparatuur is geplaatst.
Het pluriforme dienstenaanbod brengt met zich mee dat er, althans heden ten dage,
verschillende systemen/platformen een rol spelen. De architectuur van “De Kabel”
bestaat in feite uit een stapeling van drie lagen (analoge broadcast, videodiensten en
Internetdiensten). Belangrijk in het totale capaciteitsmanagement is de frequentieindeling op het intrinsiek breedbandige coax netwerk, waarbij men vooralsnog een

26 / 80

TNO-rapport | | 1.0

substantiële hoeveelheid spectrum (ca 30%) reserveert voor de analoge omroepdiensten.
Beperken we ons hier tot de ‘Internetlaag’, dan vindt het transport van IP-verkeer van
en naar abonnees plaats op basis van een combinatie van DVB-C transmissie (laag 1) en
EuroDOCSIS-technologie (laag 2). Daartoe zijn groepen van kabelmodems
(zogenaamde segmenten) gevormd die elk door een CMTS7 worden aangestuurd. De
kabelmodems binnen één segment delen de in dat segment beschikbaar gestelde digitale
capaciteit (shared medium). De CMTS-systemen zijn regionaal georganiseerd. De door
EuroDOCSIS-technologie en HFC netwerktopologie gefaciliteerde combinatie van het
bundelen van DVB-C kanalen8 en lokale verkleining van segmenten maken een
HFC/EuroDOCSIS netwerk zeer schaalbaar. In combinatie met ‘slim’
capaciteitsmanagement is een HFC-operator aldus over langere periode in staat
evolutionair te migreren qua capaciteit, afhankelijk van de (lokale) vraag naar
breedband internet.
Hoewel DVB-C en EuroDOCSIS technisch verder evolueren, is het op termijn
voorstelbaar dat een overgang wordt gemaakt naar een geheel ander netwerkconcept
(HFC Next Generation) waarbij naar iedere woning een ongedeelde coax kabel
beschikbaar komt waarover Gbit Ethernet connectiviteit (Ethernet to the home) kan
worden geboden.
Belangrijk aandachtspunt bij HFC-netwerken en de verdere ontwikkeling ervan is
behoud van compatibiliteit met de ether (storingen op en vanuit de ether).
Bijlage C bevat een uitvoerige verhandeling over de ontwikkeling van HFCtoegangsnetwerken.
2.3.2.2 Karakterisering
Hieronder is de karakterisering aangegeven voor dit type aansluitnetwerk.
Functionele
aspecten
Capaciteit

7
8

Functionele kenmerken
De digitale capaciteit van de huidige kabelnetwerken kan evolutionair
worden vergroot. Technisch is het met de DOCSIS-technologie mogelijk een
digitale netwerkcapaciteit stapsgewijs te vergroten tot gemiddeld
48(D)/12(U) Mbit/s per klant bij 50% marktaandeel. Met bonding van 16
kanalen is een maximale klantbitsnelheid van 320(D)/100(U) Mbit/s. De
migratiestappen kunnen bereikt worden zonder dat graafwerkzaamheden en
investering in glas noodzakelijk zijn. Hiermee reiken de huidige moderne
HFC-netwerken reeds tot in de 4GBB klasse. Essentieel hierbij is wel steeds
meer kanalen in de coax hierbij voor internet ingezet dienen te worden. Dit
gaat in eerste instantie ten kosten van analoge TV-kanalen. Op basis van een
goed netwerkontwerp, goed capaciteitsmanagement en inzet van goede
technologie kan de kabelaanbieder waarborgen dat de gevraagde bitsnelheid
ook wordt geleverd.
Verdere capaciteitsvergroting vergt een ander netwerkconcept (Ethernet-tothe-Home) inclusief verglazing tot aan de eindversterker in de straatkast. Met
die upgrade is een bitsnelheid van 1 Gbit/s per klant of meer leverbaar
(4GBB).

CMTS: Cable Modem Termination System
Ieder DVB-C kanaal is goed voor maximaal 52 Mbit/s (downlink)..

27 / 80

TNO-rapport | | 1.0

Functionele
aspecten
Bereik

Kwaliteit

Openheid

Kosten

Migratiepotentie

9

Functionele kenmerken
Het bereik van HFC netwerken is in Nederland bijzonder groot (> 97% van
de woningen hebben een aansluiting). Door de principiële opbouw van HFCnetwerken zal dat in de toekomst ook zo blijven. Bij HFC is evenals bij DSL
sprake van een afhankelijkheid tussen bereik en capaciteit, maar die is van
een andere orde. Om bij stijgende capaciteitsvraag het bereik op peil te
houden, moet bundeling van frequentiekanalen plaatsvinden al dan niet in
combinatie met het verkleinen van de omvang van een segment..
Er is sprake van gegarandeerde kwaliteit voor lineaire tv, VoD en telefonie.
Bij goed capaciteitsmanagement is ook de maximale klant bitsnelheid
gegarandeerd voor Breedband Internet. EuroDOCSIS ondersteunt QoS.
Reservering van VoD-capaciteit en maximale klant bitsnelheid tijdens
piekuren is een zakelijke keuze van de aanbieder. Ondersteuning
breedbandige symmetrische diensten is beperkt zolang bestaande scheiding
in up- en downstream banden gehandhaafd blijft.
In technisch opzicht kunnen HFC netwerken op verschillende niveaus
worden opengesteld (tenminste op netwerk- en coax/glas niveau9).
Daadwerkelijke openstelling op coax/glas-niveau is in de praktijk mogelijk
lastig.
De evolutionaire vergroting van de netwerkcapaciteit vereist stapsgewijze
incrementele investeringen van een, in vergelijking met een upgrade naar
next generation HFC architectuur, beperkte omvang. Het migratiemoment is
een bedrijfsstrategische keuze van de aanbieder. Een grove inschatting van
de benodigde CAPEX per home activated bedraagt 75 tot 275 euro voor
EuroDOCSIS 3.0, en tussen 375 en 625 euro voor HFC Next Generation, ,
beiden met een marge naar boven vanwege onzekerheid.
De migratiepotentie van HFC netwerken is bijzonder groot. De
migratiestrategie van aanbieders wordt slechts in beperkte mate bepaald door
de beschikbaarheid van technologie, maar juist wel van
marktomstandigheden en van kosten/baten afwegingen voor individuele
migratiestappen. Operators zullen de capaciteitsexpansie in eerste instantie
op transmissieniveau zoeken in betere benutting van het kabelspectrum
binnen de huidige specificaties van het HFC netwerk. In tweede instantie zal
men geleidelijk investeren in transmissie- en netwerkapparatuur in de zin van
upgrading (hogere snelheden) en eventueel bijplaatsing van apparatuur in de
wijkcentra. In derde en laatste instantie zal men kiezen voor duurdere
maatregelen die ingrijpen in de netwerkarchitectuur dan wel consequenties
hebben op diverse plaatsen in de totale infrastructuur (tot bij de abonnee). Dit
is een evolutionair traject met tal van mogelijke technische maatregelen die
tot de beschikking staan van de operator en die op basis van steeds
terugkerende business case analyses zullen worden overwogen. Er is
derhalve niet één migratietraject te schetsen. Op een zeker moment kan het
lonen om de stap te maken naar een vernieuwd HFC netwerkconcept, waarbij
verglazing tot aan de bestaande straatkasten aan de orde is en plaatsing van
Gbit Ethernet switches in de straatkasten. Met die migratiestap levert HFC
aansluitcapaciteit op 4GBB niveau.

Openstelling op transmissieniveau via CMTS is niet eerder onderzocht.

TNO-rapport | | 1.0

28 / 80

2.3.3

Aanleg van green-field full-fiber netwerken

2.3.3.1

Inleiding
Glasvezelcommunicatie is technologisch geen novum10. Laat men buiten beschouwing
de ontdekking van de grondbeginselen van de laser door Einstein in 1917, dan zien we
in de zestiger jaren van de vorige eeuw de eerste uitvindingen van praktische lasers
(optische bron). De mogelijkheden van optische communicatie door een gebogen
waterstraal werden in al in 1870 door Tyndall gedemonstreerd en in 1966 werd door het
duo Hockam en Kao voor het eerst breedbandige datacommunicatie via glasvezel
aangetoond. Sinds die tijd heeft de innovatie en daarmee de haalbare bandbreedte over
glas een enorme vlucht genomen en is glasvezelcommunicatie vooral grootschalig
toegepast in backbone netwerken. De prijzen van vezels en optische apparatuur gingen
dalen door massaproductie en daarmee werd de toepassing van glas geleidelijk aan ook
in de lagere regionen van de telecommunicatienetwerken economisch haalbaar. Door de
bandbreedte wedloop in bestaande toegangsnetwerken (telefonie en kabel) en de hoge
aanlegkosten was de full fiber optie lange tijd geen serieus alternatief, maar is het
geleidelijk vanuit de backbone netwerken tot in bestaande access netwerken
gepenetreerd.
Inmiddels worden, in aanvulling op het koper-fiber aansluitnetwerk (voormalige
telefonienetwerk) en het coax-fiber netwerk (de Kabel) in Nederland ook green-field
(volledig nieuw) full fiber aansluitnetwerken aangelegd. Partijen zoals Reggefiber (via
een Joint Venture constructie verbonden met KPN), maar ook meer regionale
initiatieven zoals OnsNet (OnsNet Nuenen, OnsNet Eindhoven, OnsBrabantNet) leggen
hiervoor glasvezel tot in de meterkast in diverse gebieden in Nederland. Over deze
netwerken bieden bestaande operators zoals KPN of Online (in voorbereiding), en
relatief nieuwe operators zoals XMS of Solcon hun diensten aan.
In het eerste kwartaal van 2009 waren er in Nederland ongeveer 350.000 ‘homes
passed’11, een groei van 85% t.o.v. 2008. In 2011 wordt verwacht dat er zo’n 1,1
miljoen ‘homes passed’ wordt bereikt. (Bron: Stratix FttH Deployment overview 2009).
Figuur 2-6 laat de groei van de FttH uitrol vanaf 2006 tot heden zien.

10
Diverse bronnen. Wetenswaadig artikel via
http://canada.esat.kuleuven.be/docarch/onderwijs/vakken/H245/kursusnotas_aktueel/HFDST%201%20Histo
riek.pdf
11
Zie paragraaf 2.1 voor toelichting begrippen ‘homes passed’, ‘homes connected’ en ‘homes subscribed’.

29 / 80

TNO-rapport | | 1.0

Figuur 2-6: Ontwikkeling van FttH aanleg in Nederland tussen 2006 en 2009 (Bron: Stratix)

Ook KPN geeft dergelijke prognoses af. In 2012 prognotiseert KPN tussen de 1,1 en 1,3
miljoen homes passed gerealiseerd te zullen hebben (KPN, update on KPN’s fiber rollout, 15 december 2009).
Percentage of fibre connections in total broadband subscriptions, June 2009
Japan
Korea
Sw eden
Slovak Republic
Denmark
Norw ay
OECD
United States
Hungary
Czech Republic
Iceland
Netherlands
Italy
Sw itzerland
Ireland
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

Figuur 2-7: Nederland zit met 3% fiber penetratie nog onder het OECD gemiddelde Internationaal
(OECD, june 2009):.

Het is zeer onwaarschijnlijk dat FttH voor 2020 een dekkingsgraad bereikt zal hebben
die vergelijkbaar is met die van de full copper of hybride aansluitnetwerken van heden.
In dunbevolkte gebieden is de businesscase voor FttH zeer lastig rond te krijgen,
waardoor hier op deze termijn niet veel FttH aansluitingen te verwachten zijn.
Daarnaast zijn er beperkingen in de jaarlijkse graafcapaciteit in Nederland.

TNO-rapport | | 1.0

30 / 80

Marktonderzoeksbureau Telecompaper schat in dat in 2020-2023 een penetratie van
70% tot 80% van de Nederlandse huishoudens zal zijn bereikt, in termen van homes
passed (Telecompaper, Fiber-to-the-Home (FttH) in the Netherlands, mei 2008).
2.3.3.2 Concept
Het grootste pluspunt van optische communicatie zijn de zeer hoge bidirectionele
capaciteitswaarden die kunnen worden bereikt in vergelijking tot koper en coax. In
2008 is een bitsnelheid van 111 Gbit/s gerealiseerd over een afstand van 1140 km, iets
wat onmogelijk is over een koperen verbinding. Glas is ongevoelig voor interferentie
door elektromagnetische velden, een eigenschap die steeds meer op de voorgrond komt
vanwege de steeds verder toenemende “elektromagnetische druk”, o.a. door steeds
intensiever gebruik van de ether. Glas heeft als nadeel dat het kwetsbaarder is en
moeilijker is te monteren/herstellen. Glasvezel voor communicatiedoeleinden bestaat in
twee versies, namelijk monomode (relatief goedkopere vezel maar duurdere apparatuur,
zeer hoge capaciteit over lange afstanden) en multimode (relatief dure vezel maar
goedkopere apparatuur en minder capaciteit, geschikt voor zeer korte afstanden). Voor
de toepassing in toegangsnetwerken biedt monomode vezel met bijbehorende actieve
apparatuur de beste propositie. De te behalen capaciteit is > 10 Gbit/s, volledig
symmetrisch. Ook van belang te vermelden is de WDM12 ontwikkeling die neerkomt op
de overdracht van meerdere kleuren (golflengtes) op de vezel, waarbij iedere golflengte
een breedbandig signaal kan voeren. WDM apparatuur is relatief hoog geprijsd en
wordt vooral in core en metronetwerken gebruikt.
Voor FttH staan drie families van aansluitnetwerken bekend, te weten Home run (P2P
topologie), actieve ster (P2P topologie) en passieve ster (PMP technologie). In het licht
van de hoge kosten van de aanleg van glasvezel is bij glas de juiste topologiekeuze
essentieel:
•

In het geval van een Home run architectuur (1) worden direct vanuit een
aansluitpunt met het backbone-netwerk individuele fibers tot aan een klantlocatie
getrokken. Voordeel van deze aanpak is de extreme overdimensionering in
capaciteit (ieder huis een eigen vezel). Een belangrijk nadeel zijn de aanlegkosten.

•

Bij een passieve ster infrastructuur (3) is niet voor iedere klant een aparte vezel
getrokken maar wordt de capaciteit van een vezel gedeeld door alle huishoudens
binnen het segment waarop de vezel is aangesloten. Via passieve optische splitters
wordt het signaal steeds verder opgedeeld. Een dergelijke oplossing biedt grote
kostenvoordelen. Het concept van gedeeld gebruik kan een minpunt blijken bij
toekomstige capaciteitsuitbreiding.

In Nederland is met name de actieve stertopologie (2) in zwang. Bij een actieve sterinfrastructuur zijn via een glasvezelring van een zeer hoge capaciteit (bijv. 10 Gbit/s)
verschillende wijkstations verbonden met het aansluitpunt op het backbone-netwerk. In
deze wijkstations staat actieve apparatuur. In veel gevallen wordt xWDM-technologie
ingezet om de capaciteit van deze ring te verhogen. Vanaf de wijkstations (POP’s) zijn
individuele vezels tot aan de klantlocatie getrokken. Voordeel van deze oplossing is dat
er gebruik gemaakt wordt van multiplexing waardoor de capaciteit van de ringstructuur
niet even hoog hoeft te zijn als de som der capaciteiten van de individuele vezels in de
subloop. Veelal zijn de ringstructuren voorbereid op hogere bandbreedtes, door meer
vezels te leggen dan nu strikt noodzakelijk. In de toekomst kan de capaciteit van de
gedeelde ring worden opgehoogd door meer van deze vezels in gebruik te nemen.
12

WDM: Wavelength Division Multiplex

31 / 80

TNO-rapport | | 1.0

Bij P2P-topologieën zoals actieve ster en Home Run wordt meestal gebruik gemaakt
van Ethernet technologie, bij een PMP-topologie zien we typisch ‘Passive Optical
Network (PON)’ technologie toegepast worden.
Stads
niveau

Wijk
niveau

Access Router

Optische Ethernet Switch

2 fibers
(up/down)

2 fibers

Straat
niveau

Klant

Optisch Distributie
Netwerk (ODN)
fiber

Mediaconverter
2 km (Multi Mode)
15 km (Single Mode)

Figuur 2-2-8:

Een actieve ster infrastructuur, in Nederland het meeste toegepast.

Het bestaan van verschillende FttH concepten kan aanleiding geven tot issues bij de
onderlinge koppeling van netwerken die door verschillende partijen zijn aangelegd,
op basis van eigen keuzes. Met name de koppeling van een PON met een P2P type
infrastructuur is een probleem omdat deze op laag 2 onderling niet compatibel zijn.
PON-netwerken worden gekenmerkt door een gebrekkige openheid. Een zinvolle
eis aan nieuw aan te leggen netwerken is om op laag 2 een interface aan te bieden
op basis van ethernet (courante standaard). In Nederland is PON echter niet courant,
dus laag-2 compatibiliteit van fiber netwerken zou in Nederland geen issue hoeven
zijn.
Als we kijken naar de passieve infrastructuur voor glasvezelnetwerken, dan zijn er twee
hoofdsoorten te onderscheiden, die trouwens voor beide topologieën (P2P en PMP)
kunnen worden gebruikt. Dat zijn de direct buried cable (leggen van kabels) en de
direct buried duct (leggen van buizen). Bij de keuze tussen beide opties speelt mee
wanneer welke kosten het meest economisch kunnen worden genomen en hoeveel
flexibiliteit men nastreeft in het netwerkconcept. Er is in Nederland langzaam een
verschuiving te zien. Waar er eerst sprake was van en hybride duct-cable oplossing met
als feeder een duct en in de distributie cables, naar een oplossing die meer beheerst
wordt door ducts.
Tenslotte de daadwerkelijke uitrol van de passieve infrastructuur. Uit onderzoek door
TNO in 2005 is naar voren gekomen dat in de praktijk ‘slim graven’ en ‘slim
meeleggen’ niet eenvoudig leiden tot de verwachte verlichting in de maatschappelijke
kosten van de aanleg van glasvezel. Het is namelijk niet duidelijk wie de extra CAPEX
kosten voor zijn rekening neemt (zie ook bijlage D).

32 / 80

TNO-rapport | | 1.0

2.3.3.3 Karakterisering
Functionele aspecten

Functionele kenmerken

Capaciteit

De capaciteit van glasvezelverbindingen in het aansluitnetwerk kan
technisch tot zeer grote waarden oplopen. 100Mbit/s (Nederland) en
1Gbit/s (Zuid-Korea, Japan) wordt op dit moment geleverd. Topologie
(PON vs. P2P) en de (kosten van) apparatuur zijn de belangrijkste
beïnvloeders van de capaciteit. De fysieke eigenschappen van het
medium (glas) spelen geen rol. De capaciteit kan volledig symmetrisch
worden aangeboden.
Zowel P2P als PMP zijn mogelijk, maar de in Nederland meest
toegepaste topologie is P2P, vergelijkbaar met de topologie van het
telefonienetwerk. Visie op topologie is essentieel bij de aanleg van FttH
omdat door de hoge aanlegkosten aanpassingen niet eenvoudig zijn te
realiseren.
In 2020 zal voor ~70% van de Nederlandse huishoudens FttH
beschikbaar zijn (homes passed). De uitrol zal zich concentreren op
stedelijk gebied.
Uitgaande van ethernet als laag-2 protocol is sprake van QoS
ondersteuning. Capaciteitsmanagement op een hoger aggregatieniveau
wordt belangrijk aandachtspunt. Breedbandige symmetrische diensten
kunnen volledig worden ondersteund.
Een typisch breedbandinfrastructuur gebaseerd op glas biedt de
technische mogelijkheden voor toegang op de relevante niveaus. PONgebaseerde FttH concepten kennen echter beperkingen qua openheid op
laag 2.
Aanleg van FttH is in vergelijking tot de andere aansluitopties de meest
kostbare, hetgeen vooral wordt veroorzaakt door de graafkosten en de
aansluiting in de meterkast. Voor een FttH aansluiting kan men uitgaan
van 1.125 – 1.425 euro initiële investering per klant. Door het grote
aandeel arbeidskosten in dit bedrag is niet de verwachting dat in de
toekomst deze kosten significant gaan dalen, ook al is er door de
huidige economische crisis wellicht tijdelijk toegang tot goedkopere
arbeidskrachten.
Tijdens de opbouwperiode van FttH zijn er verschillende opties
mogelijk voor een evolutionaire ontwikkeling, met beperkt hergebruik
van bestaande infrastructuur. De vraag is echter of hier daadwerkelijk
kostenvoordelen behaald worden, doordat de netwerktopologie dan
minder efficiënt is. Wanneer FttH is aangelegd kan apparatuur met
steeds hogere capaciteit worden geplaatst (100MbitsÆ
1Gbit/sÆ10Gbit/s). Dit gaat relatief eenvoudig voor een P2P structuur,
maar bij een PMP (PON) structuur wordt veel eerder een bovengrens
bereikt

Topologie

Bereik

Kwaliteit

Openheid

Kosten

Migratiepotentie

2.4

Draadloze aansluitnetwerken
Broadband Wireless Access (BWA) netwerken bieden de mogelijkheid van
breedbandige draadloze toegang voor vaste, nomadische en mobiele gebruikers tot de
vaste communicatie-infrastructuur.

TNO-rapport | | 1.0

33 / 80

In chronologisch opzicht kunnen draadloze aansluitnetwerken voor mobiele gebruikers
worden opgedeeld in de volgende generaties:
• De tweede generatie (2G) mobiele aansluitnetwerken (GSM en de data extensies
GPRS/EDGE) was nog voornamelijk gericht op spraakverkeer en bood lagere data
snelheiden per gebruiker (100 – 200 kbit/s). De verwachting is dat de 2G mobiele
netwerken langzamerhand zullen worden afgebouwd en vervangen door 3G en 4G
draadloze systemen.
• De derde generatie (3G) mobiele netwerken is geïntroduceerd aan het begin van het
tweede millennium met UMTS en recentelijk geüpgraded met High-Speed Packet
Acces (HSPA) functionaliteiten voor hoge data snelheden, theoretisch tot 14.4
Mbit/s in de downlink (DL) en 5.76 Mbit/s in de uplink (UL).13 Op dit moment
overwegen verschillende operators om de HSPA-technologie te evolueren naar
zogenoemd HSPA+ met theoretische data snelheiden 50 Mbit/s in DL en 22 Mbit/s
in UL. Werkelijke snelheden zijn afhankelijk van actueel verkeer, afstanden en
omgevingsfactoren (zie ook de voernoot).
• Een reële optie voor veel operators zijn de mobiele draadloze systemen zoals LTE
en WiMAX (IEEE 802.16e) die een tussenstap zijn tot de echte vierde generatie
(4G) breedband draadloze systemen (zie onder). De piek data snelheden (idem
theoretisch) in deze systemen zijn tot boven 100 Mbit/s in DL en rond 50 Mbit/s in
UL. De mobiele WiMAX-systemen zijn nu beschikbaar op de markt. LTE is
inmiddels gestandaardiseerd en in Zweden beperkt uitgerold, en wordt binnen
enkele jaren in de Nederlandse markt geïntroduceerd.
• De vierde generatie (4G) mobiele systemen zoals LTE Advanced en IEEE 802.16m
gaan meer capaciteit bieden maar hebben daar ook meer spectrum voor nodig.
Bijvoorbeeld geldt voor LTE Advanced dat met verbeterde zend- en
ontvangsttechnieken een spectrumbehoefte van 100 MHz aan de orde is om piek
snelheiden te bereiken tot 1 Gbit/s (bij lage mobiliteit). Deze systemen zijn nog in
ontwikkeling.
We zien de laatste jaren in Nederland maar ook in tal van andere landen dat er een
groeiende vraag is naar de combinatie van breedband en mobiliteit. Behalve mobiele
spraakcommunicatie is de belangstelling voor breedbandige mobiele data- en
multimediadiensten sterk groeiende. Dit leidt er enerzijds toe dat bestaande netwerken
voor mobiele communicatie worden gemoderniseerd voor het aanbod van mobiel
breedband diensten, maar ook dat mobiele netwerken in aanmerking komen voor
nomadische breedbanddiensten. Een ander belangrijk aspect is de convergentie tussen
draadloze systemen voor binnenshuis gebruik zoals WiFi en recentelijk femtocellen
met mobiele breedband draadloze netwerken, de zogenaamde vast - mobiel
convergentie. BWA-netwerken kunnen worden beschouwd als een paraplu netwerk
boven de sterk locatiegebonden WiFi and femtocell netwerken (short range).

13
In praktijk is de data snelheid lager t.o.v. de theoretische waarden. Bijvoorbeeld metingen in maart/april
2009 van de drie grote operators in VS (Verizon, Sprint, en AT&T) laten zien dat de haalbare snelheid in DL
ligt tussen 0.6 en 1.4 Mbit/s en de snelheid in UL tussen 0.28 en 0.7 Mbit/s. Dit overzicht is verkrijgbaar via
de volgende link: http://www.pcworld.com/zoom?id=167391&page=1&zoomIdx=1

TNO-rapport | | 1.0

34 / 80

Figuur 2-9: BWA-systemen voorzien in breedband toegang voor vaste, nomadische en mobiele gebruikers

Dit hoofdstuk over draadloze aansluitnetwerken heeft een andere indeling dan de vorige
hoofdstukken omdat we vooral die aspecten willen bespreken die rechtstreeks relatie
hebben met de ontwikkeling van vaste netwerken. De rest van deze paragraaf bevat
beknopte besprekingen van:
•
•
•
•
•

2.4.1

draadloze systemen die alternatief kunnen zijn voor breedband toegang via
ADSL en/of de Kabel in landelijke gebieden in Sectie 2.4.1;
de vervanging van vaste breedband abonnement met draadloze breedband
abonnement voor gebruikers in stedelijke gebieden in Sectie 2.4.2;
de vast – mobiel convergentie in Sectie 2.4.3;
de ontwikkeling van de vraag naar aansluitcapaciteit voor BWA-basisstations
in sectie 2.4.4;
Korte bespreking inzake spectrum beschikbaarheid (randvoorwaarde) in sectie
2.4.5.

Breedband draadloze aansluitnetwerken als alternatief voor breedband toegang
in landelijke gebieden
Een belangrijke trend in de ontplooiing van BWA-netwerken is het bieden van een
concurrerend alternatief aan bedrijven en huishoudens voor breedband toegang via
ADSL en/of de Kabel, meestal voor landelijke gebieden.
In het algemeen kan in landelijk gebied de afstand vanuit het huishouden/gebouwen tot
de telefooncentrale (of straatkast) redelijk groot zijn. Als gevolg daarvan zijn de
haalbare datasnelheden via bijvoorbeeld de xDSL lijn aanzienlijk lager. Verder geldt
dat de aanleg van koper/coax of glasvezel in buitengebieden kostbaar is. BWA (WLL in
modern jasje) biedt voor deze typen gebieden een betere propositie. Met bijvoorbeeld
LTE-technologie is het mogelijk om een capaciteit van enkele Mbit/s (up en downlink)
te bereiken bij afstanden van enkele kilometers. Van belang is echter aan te geven dat
de met BWA-haalbare snelheden altijd een orde lager zijn dan wat via vaste netwerken
kan worden aangeboden (vuistregel: factor 10). Een dergelijke inzet van draadloze
netwerken als alternatief voor vaste netwerken is in verschillende andere landen
effectief vanwege de beperkte aanwezigheid van vaste netwerken (bijv. coax) en lange
afstanden. Nederland heeft echter een redelijke unieke positie waarbij beide bestaande
infrastructuren een zeer hoge dekkingsgraad hebben.

TNO-rapport | | 1.0

2.4.2

35 / 80

Breedband draadloze aansluitnetwerken als vervanging van vaste breedband
abonnement
Een andere noemenswaardige trend betreft gebruikers in stedelijke gebieden die geen
zware breedband diensten afnemen (bijv. IPTV of hoge internetsnelheden) en voorkeur
geven aan een mobiel abonnement(en) voor telefonie, internet14 en TV-content (via
mobiele TV).
Voor digitale TV ontvangst is geen aansluiting op een vast netwerk vereist omdat men
zich kan abonneren op DTV via de ether. Nomadische gebruikers kunnen profijt hebben
op DTV receivers die als USB stick op de laptop kunnen worden aangesloten.
Het gaat hier om gebruikers die vaak ‘on the move’ zijn en/of kosten willen besparen
door zich niet op vaste netwerkdiensten te abonneren, en bereid zijn concessies te doen
aan de kwaliteit en capaciteit. Voor gebruikers die mobiliteit belangrijker achten dan
hoge capaciteit of kwaliteit vormt BWA een goed alternatief.

2.4.3

Vast – mobiel convergentie
Tot op heden zijn nomadische/vaste gebruikers voor breedbandige connectiviteit
aangewezen op zogenaamde WiFi hot spots. Een belangrijke recente ontwikkeling is de
opkomst van femtocellen die een alternatief vormen voor de conventionele WiFi hot
spots. In Europa hebben al marktintroducties van femtocellen plaats gevonden,
bijvoorbeeld door Vodafone UK sinds juni 2009. De femtocellen komen vanuit de
wereld van mobiele draadloze systemen. Het zijn zeer kleine basisstations die
geïnstalleerd zijn in het huis, en gekoppeld zijn aan het netwerk van de mobiele
operator via de vaste breedband verbinding naar het huishouden. Femtocellen maken
dus geen deel uit van een mobiel netwerk maar van het in-huis netwerk dat via een
residential gateway aan het vaste netwerk is gekoppeld.
Een mogelijke strategie van de mobiele operators is om het verkeer van locaties
binnenshuis te ‘offloaden’ via WiFi of femtocell hotspot. Deze strategie is wenselijk
omdat:
• het radio verkeer via het macrocellen is verminderd en bij wijze van spreken
meer capaciteit wordt overgehouden voor gebruikers die niet met een hotspot
verbonden zijn;
• het verkeer via het backhaul netwerk (het vaste netwerk die de basisstations
verbindt met het core netwerk van de operator) kan worden ontlast;
• hogere data snelheden kunnen worden geboden aan de eindgebruiker in
vergelijking met een verbinding met de macrocel buiten (geen grote afstanden,
signaal penetratie verlies, etc).
Deze ‘offload’ strategie kan in een behoorlijk hoge eis resulteren aan de capaciteit van
de vaste breedband verbinding naar het huishouden. Bijvoorbeeld, voor een WiFi hotspot of een LTE femtocell zijn data snelheden van tientallen Mbit/s haalbaar op de
radioweg (door de korte afstanden en geringe aantal gebruikers die tegelijkertijd
bediend worden). Deze datasnelheden moeten dan ondersteund worden door de vaste
breedband verbinding.

2.4.4

Aansluitnetwerk voor BWA-basisstations
Een belangrijke ontwikkeling die in feite, vanuit het perspectief van vaste netwerken,
ook aan de vraagzijde loopt, is de toenemende behoefte aan aansluitcapaciteit voor
basisstations voor 3G/4G netwerken. We zien een duidelijke trend naar steeds kleiner
14

Hier wordt nog een cijfer voor opgenomen.

TNO-rapport | | 1.0

36 / 80

wordende cellen in mobiele netwerken om aan de lokale capaciteitsvraag te kunnen
voldoen. Dit leidt tot een verdere toename van de dichtheid van basisstations die op het
vaste netwerk moeten worden aangesloten. Vooral in stedelijke gebieden is deze
ontwikkeling aan de orde, terwijl juist ook in die gebieden de verglazing van het vaste
aansluitnet speelt. In de business case voor verglazing en de afweging van
netwerktopologie dient men oog te hebben voor de ontwikkeling van deze vraag.

2.4.5

Spectrumbeschikbaarheid
Een cruciale factor om draadloze breedband diensten te bieden is de beschikbaarheid
van voldoende spectrum. Daarnaast is ook van belang in welke frequentieband dit
spectrum beschikbaar is, zeker wanneer dekking in grotere gebieden moet worden
gerealiseerd. Hoe hoger de frequentie band hoe meer opstelpunten nodig zijn (zie
onderstaande figuur).

Figuur 2-10:

Toename in aantal opstelpunten in een BWA-netwerk als functie van de frequentieband
(bron: Ericsson)

Voor BWA-systemen is in het Nationale Frequentieplan ruimte gereserveerd in de 2,6
GHz band (sub-banden 2500 – 2565 MHz en 2620 – 2685 MHz) welke naar
verwachting in het eerste kwartaal van 2010 zal worden uitgegeven. Een andere
potentiële BWA-band is de 3.5 GHz band (tussen 3400 en 3600 MHz). Verder is een
belangrijke ontwikkeling de Europese aanbeveling om het spectrum bestemd voor
elektronische communicatiediensten in de banden vanaf 900 MHz t/m 2.1 GHz
technologieneutraal te maken. Gezien het feit dat de 900 MHz en 1.8 GHz GSM
frequentie licenties zullen aflopen in 2013 en de UMTS frequentie licenties in 2.1 GHz
zullen aflopen in 2017, zullen deze banden opnieuw verdeeld worden en worden
geëxploiteerd met de dan geldende state-of-the-art technologie (LTE en vergelijkbaar).

2.5

Factoren buiten het aansluitwerk met invloed op de breedband
Internet performance
2.5.1 Het aansluitnetwerk als onderdeel van de breedband Internet keten
In de breedband internet keten voor consumenten speelt een aaneenschakeling van
verschillende apparatuur en transportmedia een rol. Het aansluitnetwerk, waarvoor
eerder in dit hoofdstuk een reeks technische mogelijkheden zijn besproken, is één van
de schakels in deze keten.

37 / 80

TNO-rapport | | 1.0

huis
huis
netwerk
netwerk

provider
provider
netwerk
netwerk

modem

internet
apparaat

huisnetwerk

router

modem
terminatie
punt
internet
server

aansluit
netwerk

Internet
Internet

provider
core netwerk

internet
server

internet

Figuur 2-11. De aaneenschakeling van onderdelen in de breedband internet keten.

De keten bevat de volgende elementen, gelezen van links naar rechts in de figuur:
- Een huisnetwerk, bestaande uit een internetapparaat, een modem, en alle
apparatuur en mogelijk kabels of draadloze verbindingen die hiertussen zitten;
- Een aansluitnetwerk, bestaande uit een modem aan de kant van de gebruiker en
een modem terminatie punt aan de kant van de aanbieder van internettoegang,
en een transportmedium hiertussen;
- Een provider core netwerk, mogelijk bestaande uit allerlei netwerkapparatuur
(routers, switches) verbonden door een glasvezelnetwerk;
- Het publieke internet, bestaande uit een verzameling netwerken van allerlei
verschillende partijen.
Als een consument vanaf een internet apparaat een internet dienst afneemt, zijn alle
onderdelen uit de keten van invloed op de performance van de dienst. Hieronder
worden deze vier delen verder besproken.

2.5.2

Het huisnetwerk
In het huisnetwerk kunnen vele factoren een rol spelen bij prestaties van
internetdiensten.
Ten eerste kan het gebruikte transportmedium in het huisnetwerk veel uitmaken voor de
prestaties over dit netwerk. Grofweg kunnen transportmedia gesplitst worden in gedeeld
en ongedeeld.
- Gedeeld wil zoveel zeggen als: meerdere apparaten delen samen de
bandbreedte op het netwerk. Als er maar één apparaat wordt gebruikt, kan dat
de maximale prestaties bereiken van het gebruikte medium, als er meer
apparaten tegelijkertijd gebruik maken van het netwerk, moeten ze de prestaties
delen. De meest bekende variant van een gedeeld medium is WLAN (Wireless
Local Area Network), bij het publiek vaak bekend als “draadloos internet”.
Andere varianten van een gedeelde capaciteit zijn powerline communications,
waarbij het elektriciteitsnetwerk binnen een huis gebruikt wordt voor data
transport, en het gebruik van een hub in een bedraad ethernet netwerk.
- Ongedeeld wil zeggen dat ieder apparaat zijn eigen transportcapaciteit heeft in
het netwerk. Met andere woorden, als twee apparaten data uitwisselen over het
huisnetwerk, hebben eventuele andere apparaten op dit huisnetwerk daar geen
hinder van. Het modem geldt hier ook als apparaat.
Een relevante ontwikkeling is het gebruik van andere apparaten dan PCs en laptops
voor toegang tot internet diensten. Tegenwoordig zijn steeds meer mobiele telefoons en

38 / 80

TNO-rapport | | 1.0

andere draagbare apparaten zoals Personal Digital Assistants (PDAs) uitgerust met
netwerkmogelijkheden en software om internetdiensten te benaderen. Deze apparaten
kunnen thuis via het eigen draadloze netwerk worden gebruikt. Maar deze apparaten
zijn ook vaak veel minder krachtig dan een PC en kunnen daardoor eerder een
bottleneck zijn bij het internet gebruik.

2.5.3

Het aansluitnetwerk
Het aansluitnetwerk is het deel van het netwerk dat een verbinding van een consument
met het netwerk van een internet toegangsaanbieder realiseert. Eerder in dit hoofdstuk
zijn hiervoor de relevante technieken besproken voor aansluitnetwerken gebaseerd op
twisted-pair koper, coax, glas en radio. Elke techniek heeft zijn eigen voordelen en
beperkingen, zowel qua capaciteit (meer of minder bandbreedte) als qua toepasbaarheid
(bedraad of draadloos).

2.5.4

Het provider core netwerk
Aanbieders van internet toegangsdiensten zullen een verbinding moeten realiseren
tussen het punt waarop een gebruiker op hun netwerk is aangesloten en het internet. Het
geheel van apparatuur dat daarvoor wordt ingezet, noemen we hier het provider core
netwerk. Omdat er van de access nodes (DSLAM voor DSL, CMTS voor HFC
netwerken) er vaak veel zijn, is er meestal sprake van een aggregatie van verschillende
access nodes naar het echte core netwerk.
Een internet aanbieder houdt meestal rekening met de hoeveelheid dataverkeer die
consumenten daadwerkelijk genereren. Niet alle huishoudens zullen tegelijkertijd hun
internet gebruiken, en de meeste huishoudens gebruiken op een willekeurig moment
maar een bepaald deel van hun maximale capaciteit. Zowel in het aggregatienetwerk als
in de verbinding tussen de internet aanbieder en het internet, hoeft dus minder capaciteit
beschikbaar te zijn dan de optelsom van alle maximale snelheden van alle gebruikers.
Een typische overboekingsfactor voor een consumenten internet toegangsdienst is
bijvoorbeeld 1 op 20 of 1 op 25. Dit wil zoveel zeggen als: voor elke 20 of 25 Mbit/s
capaciteit op toegangslijnen, is er 1 Mbit/s capaciteit beschikbaar voor toegang tot het
internet.

Figuur 2-12.

access
nodes

core
network

access
nodes

core
network

access
nodes

core
network

Een schematisch overzicht van een provider core netwerk.

TNO-rapport | | 1.0

39 / 80

Voor internet toegangsaanbieders is het zaak het verkeer in het eigen netwerk in de
gaten te houden, om ervoor te zorgen dat hier geen bottlenecks ontstaan. Mocht blijken
dat gebruikers gemiddeld een groter percentage van hun verbinding gaan gebruiken, of
mocht blijken dat steeds meer gebruikers tegelijkertijd van hun verbinding gebruik
maken, dan kan een internet aanbieder hierop anticiperen. Met trendanalyses kan de
aanbieder dit doen, en in het core netwerk kan de aanbieder een overcapaciteit
aanhouden om op mogelijke groei in te spelen. Indien de aanbieder dit deel van het
netwerk goed dimensioneert, zal het niet snel een beperkende factor voor het
internetgebruik zijn. De meeste aanbieders in Nederland zijn hier actief mee bezig.
Daarnaast ligt er nog een aantal aspecten bij de internet toegangsaanbieder, die van
invloed zijn op de te behalen snelheden van internetdiensten:
•

Veel toegangsaanbieders bieden zelf een aantal diensten aan. Diensten als e-mail,
toegang tot nieuwsgroepen en hosting van webpagina’s worden veelal door de
toegangsaanbieder geboden. Hierbij bepaalt de toegangsaanbieder de snelheid van
deze diensten. Deze is onder meer afhankelijk van de capaciteit in de aansluiting
van deze diensten en de beschikbare servercapaciteit voor deze diensten.

•

Daarnaast kan een internet toegangsaanbieder slimme technieken toepassen om
andere internettoepassingen te versnellen. De bekendste hiervan is caching. Caching
is een techniek waarbij een toegangsaanbieder een kopie maakt van bijvoorbeeld
populaire webpagina’s. Als gebruikers webpagina’s opvragen die de aanbieder in de
cache heeft staan, dan kunnen deze direct uit de cache aan de gebruiker worden
geleverd. Dit ontlast de verbinding van de aanbieder met het internet, en kan extra
snelheid in de levering van de dienst opleveren.

•

Een bijzondere vorm van caching wordt geleverd door Content Delivery Networks
(CDNs). CDNs cachen met slimme methodes veelgevraagd videomateriaal en
andere grote bestanden op vele locaties in het wereldwijde internet. Juist
videomateriaal vereist veel bandbreedte en caching daarvan kan veel voordeel
opleveren.

Bottom-line hierbij is dat er geen feitelijke technische beperkingen zitten in het
provider-netwerk. Extra capaciteit kan gerealiseerd worden met extra de plaatsing van
extra apparatuur en de daarvoor noodzakelijke investeringen. Het is daarmee een
economische overweging.

2.5.5

Het internet
“De internet core” is een verzameling IP transit verbindingen van verschillende
aanbieders tussen de internet exchanges, zoals de Amsterdam Internet Exchange (AMSIX) en de London Internet Exchange (LINX). Het internet als zodanig ligt buiten de
invloedsfeer van een internet toegangsaanbieder. Als een internet dienst onvoldoende
capaciteit in de servers of in de aansluiting naar het internet heeft, dan zal dit invloed
hebben op de snelheid waarmee die dienst kan worden geleverd.

2.6

Samenvatting
Zie volgende pagina’s.

40 / 80

TNO-rapport | | 1.0

Functionele
aspecten

Karakterisering

DSL

HFC

Green field Fiber

Met de huidige ADSL2+ technologie en topologie kan
theoretisch maximaal 24 Mbit/s15 (downloadsnelheid)
worden gehaald (zie ook bijlage B) en met een upload
snelheid van maximaal 1.3 Mbit/s is sprake van
asymmetrische capaciteit. DSL-technologie kan qua
capaciteit echter verder doorgroeien op basis van hybride
glas-koper topologiëen. Bij verglazing tot op
straatkastniveau en gebruik van VDSL2-technologie voor
het resterende kopersegment (tot 1km lengte) zijn voor de
massa snelheden voor een 3GBB dienstenpakket
haalbaar. Bij verdere verglazing tot nabij het huis
(voorgevel, fietsenkelder, etc), gevolgd door 20-200m
bestaand koper waarop VDSL2 wordt toegepast, worden
snelheden voor een 4GBB diensten pakket haalbaar. In de
toekomst zou technisch gesproken het gehele 4GBB
bereik kunnen worden bestreken met een specifiek
daartoe te ontwikkelen ‘ultieme” DSL technologie op de
laatste 20-200 meter koper, Dit laatste concept bevindt
zich nog in een onderzoeksstadium en is mogelijk over 5
jaar commercieel beschikbaar.

De digitale capaciteit van de huidige kabelnetwerken kan
evolutionair worden vergroot. Technisch is het met de DOCSIStechnologie mogelijk een digitale netwerkcapaciteit stapsgewijs te
vergroten tot gemiddeld 48(D)/12(U) Mbit/s per klant bij 50%
marktaandeel. Met bonding van 16 kanalen is een maximale
klantbitsnelheid van 320(D)/100(U) Mbit/s. De migratiestappen
kunnen bereikt worden zonder dat graafwerkzaamheden en
investering in glas noodzakelijk zijn. Hiermee reiken de huidige
moderne HFC-netwerken reeds tot in de 4GBB klasse. Essentieel
hierbij is wel steeds meer kanalen in de coax hierbij voor internet
ingezet dienen te worden. Dit gaat in eerste instantie ten kosten van
analoge TV-kanalen. Op basis van een goed netwerkontwerp, goed
capaciteitsmanagement en inzet van goede technologie kan de
kabelaanbieder waarborgen dat de gevraagde bitsnelheid ook wordt
geleverd.
Verdere capaciteitsvergroting vergt een ander netwerkconcept
(Ethernet-to-the-Home) inclusief verglazing tot aan de
eindversterker in de straatkast. Met die upgrade is een bitsnelheid
van 1 Gbit/s per klant of meer leverbaar (4GBB).

De capaciteit van glasvezelverbindingen in het
aansluitnetwerk kan technisch tot zeer grote waarden
oplopen. 100Mbit/s (Nederland) en 1Gbit/s (ZuidKorea, Japan) wordt op dit moment geleverd. Topologie
(PON vs. P2P) en de (kosten van) apparatuur zijn de
belangrijkste beïnvloeders van de capaciteit. De fysieke
eigenschappen van het medium (glas) spelen geen rol.
De capaciteit kan volledig symmetrisch worden
aangeboden.

Capaciteit

15

Gemiddeld ca 12 Mbit/s over alle afstanden.

41 / 80

TNO-rapport | | 1.0

Functionele
aspecten

Karakterisering (vervolg)

DSL

HFC

Green field Fiber

Topologie

Een topologie waarbij tussen centrale en huisaansluiting
geen actieve apparatuur wordt toegepast is voor 3GBB
niet optimaal en voor 4GBB niet te handhaven.
Hogere DSL snelheden vereisen kortere koperkabels. Dit
resulteert dan in een hybride glas-koper topologie,
waarbij met DSL over bestaand koper het laatste traject
wordt overbrugd. Voor 3GBB dient met name verglaasd
te worden tot op straatkast niveau (100-1000m koper) en
voor 4GBB met name tot nabij het pand (20-200m
koper). Als koperlijnen heel kort zijn kan 3GBB ook
vanuit de centrale geleverd worden, maar dan wel alleen
aan dichtbij gelegen panden (ca 1.000-1.500 meter).

Het HFC-netwerk kent schaalbare kabelsegmenten waarbinnen
sprake is van capaciteitsdeling tussen abonnees binnen één
segment. Het HFC-netwerk is daartoe reeds uitgerust met actieve
apparatuur op wijkcentrumniveau. Op termijn kan een topologiewijziging aan de orde zijn, waarbij op straatkast niveau
netwerkapparatuur wordt geplaatst en iedere huisaansluiting
vandaar uit een ongedeelde breedband verbinding krijgt over coax.
De bandbreedte van de coax is dusdanig dat een “Ultimate-DSL”scenario (met een glasvezel-infrastructuur tot heel dichtbij de
huizen) voor de kabel niet noodzakelijk wordt geacht.

Zowel P2P als PMP zijn mogelijk, maar de in
Nederland meest toegepaste topologie is P2P,
vergelijkbaar met de topologie van het
telefonienetwerk. Visie op topologie is essentieel bij de
aanleg van FttH omdat door de hoge aanlegkosten
aanpassingen niet eenvoudig zijn te realiseren.

Bereik

Met de huidige 2GBB technologie wordt een groot bereik
gehaald (technische penetratiegrens nog niet bereikt).
Handhaving van het huidige bereik bij toenemende
datasnelheden vergt verdere verglazing en bijplaatsing
actieve apparatuur “halverwege”. Bij DSL moet blijvend
rekening worden gehouden met de variatie in
daadwerkelijk realiseerbare aansluitcapaciteit (van adres
tot adres).

Het bereik van HFC netwerken is in Nederland bijzonder groot (>
97% van de woningen hebben een aansluiting). Door de principiële
opbouw van HFC-netwerken zal dat in de toekomst ook zo blijven.
Bij HFC is evenals bij DSL sprake van een afhankelijkheid tussen
bereik en capaciteit, maar die is van een andere orde. Om bij
stijgende capaciteitsvraag het bereik op peil te houden, moet
bundeling van frequentiekanalen plaatsvinden al dan niet in
combinatie met het verkleinen van de omvang van een segment..

In 2020 zal voor ~70% van de Nederlandse
huishoudens FttH beschikbaar zijn (homes passed). De
uitrol zal zich concentreren op stedelijk gebied.

42 / 80

TNO-rapport | | 1.0

Functionele
aspecten

Karakterisering (vervolg)

DSL

HFC

Green field Fiber

Kwaliteit

Vanuit DSL-transmissieoptiek kan een continue
bitsnelheid worden gegarandeerd. DSL-modems
ondersteunen QoS, momenteel nog voornamelijk op basis
van ATM (PVC’s) en in de toekomst op basis van
Ethernet. ADSL2+ biedt geen volledig symmetrische
aansluiting. VDSL2 is ook niet zo gedimensioneerd.

Er is sprake van gegarandeerde kwaliteit voor lineaire tv, VoD en
telefonie. Bij goed capaciteitsmanagement is ook de maximale
klant bitsnelheid gegarandeerd voor Breedband Internet.
EuroDOCSIS ondersteunt QoS. Reservering van VoD-capaciteit en
maximale klant bitsnelheid tijdens piekuren is een zakelijke keuze
van de aanbieder. Ondersteuning breedbandige symmetrische
diensten is beperkt zolang bestaande scheiding in up- en
downstream banden gehandhaafd blijft.

Uitgaande van ethernet als laag-2 protocol is sprake van
QoS ondersteuning. Capaciteitsmanagement op een
hoger aggregatieniveau wordt belangrijk aandachtspunt.
Breedbandige symmetrische diensten kunnen volledig
worden ondersteund.

Openheid

Het koperen aansluitnetwerk biedt nu en in de toekomst
openheid aan DSL-operators op de passieve (koper)
infrastructuur. Dit zal ook in de toekomst zo blijven.

In technisch opzicht kunnen HFC netwerken op verschillende
niveaus worden opengesteld (tenminste op netwerk- en coax/glas
niveau16). Daadwerkelijke openstelling op coax/glas-niveau is in de
praktijk mogelijk lastig.

Een typisch breedbandinfrastructuur gebaseerd op glas
biedt de technische mogelijkheden voor toegang op de
relevante niveaus. PON-gebaseerde FttH concepten
kennen echter beperkingen qua openheid op laag 2.

16

Openstelling op transmissieniveau via CMTS is niet eerder onderzocht.

43 / 80

TNO-rapport | | 1.0

Functionele
aspecten

Kosten

Karakterisering (vervolg)

DSL

HFC

Green field Fiber

De CAPEX kosten voor het aanbod van breedband over
VDSL2 vanuit de nummercentrale worden geschat op
gemiddeld 125-175 Euro per aansluiting maar levert
slechts een verhoging aan capaciteit voor een beperkt
deel van de markt. VDSL2 vanuit de straatkast wordt
geschat op gemiddeld ca.325-425 Euro per aansluiting.
De kosten van de toekomstige aanleg van een hybride
fiber-koper verbinding tot aan het pand (Ultimate DSL)
zijn zeer variabel per aansluiting maar worden indicatief
geschat op ca 160 Euro lager in kosten dan een volledige
FttH oplossing, echter op basis van de aanname dat voor
deze nieuwe generatie modems een met
ADSL2+/VDSL2 vergelijkbaar prijsniveau gaat gelden.

De evolutionaire vergroting van de netwerkcapaciteit vereist
stapsgewijze incrementele investeringen van een, in vergelijking
met een upgrade naar next generation HFC architectuur, beperkte
omvang. Het migratiemoment is een bedrijfsstrategische keuze van
de aanbieder. Een grove inschatting van de benodigde CAPEX per
home activated bedraagt 75 tot 275 euro voor EuroDOCSIS 3.0, en
tussen 375 en 625 euro voor HFC Next Generation, , beiden met
een marge naar boven vanwege onzekerheid.

Aanleg van FttH is in vergelijking tot de andere
aansluitopties de meest kostbare, hetgeen vooral wordt
veroorzaakt door de graafkosten en de aansluiting in de
meterkast. Voor een FttH aansluiting kan men uitgaan
van 1.125 – 1.425 euro initiële investering per klant.
Door het grote aandeel arbeidskosten in dit bedrag is
niet de verwachting dat in de toekomst deze kosten
significant gaan dalen, ook al is er door de huidige
economische crisis wellicht tijdelijk toegang tot
goedkopere arbeidskrachten.

44 / 80

TNO-rapport | | 1.0

Functionele
aspecten

Migratiepotentie

Karakterisering (vervolg)

DSL

HFC

Green field Fiber

De migratie van breedband op basis van DSL gaat hand
in hand met verglazingstappen richting de eindgebruiker.
Via een dergelijk migratietraject kan de capaciteit over
koper in technische zin voorlopig meegroeien met een
toenemende vraag. De benodigde investeringen in de
huidige kabelverdeelkasten (bijplaatsing van actieve
apparatuur
“halverwege”) is een majeure netwerkmigratiestap. DSL
migreert via VDSL2+ langzaam naar een hybride FttH
concept, waarbij het transport over de laatste 20-200m
koper via Ultimate-DSL” een mogelijke eindstap is voor
DSL-technologie. Deze technologie bevindt zich nu nog
in een R&D stadium.

De migratiepotentie van HFC netwerken is bijzonder groot. De
migratiestrategie van aanbieders wordt slechts in beperkte mate
bepaald door de beschikbaarheid van technologie, maar juist wel
van marktomstandigheden en van kosten/baten afwegingen voor
individuele migratiestappen. Operators zullen de
capaciteitsexpansie in eerste instantie op transmissieniveau zoeken
in betere benutting van het kabelspectrum binnen de huidige
specificaties van het HFC netwerk. In tweede instantie zal men
geleidelijk investeren in transmissie- en netwerkapparatuur in de
zin van upgrading (hogere snelheden) en eventueel bijplaatsing van
apparatuur in de wijkcentra. In derde en laatste instantie zal men
kiezen voor duurdere maatregelen die ingrijpen in de
netwerkarchitectuur dan wel consequenties hebben op diverse
plaatsen in de totale infrastructuur (tot bij de abonnee). Dit is een
evolutionair traject met tal van mogelijke technische maatregelen
die tot de beschikking staan van de operator en die op basis van
steeds terugkerende business case analyses zullen worden
overwogen. Er is derhalve niet één migratietraject te schetsen. Op
een zeker moment kan het lonen om de stap te maken naar een
vernieuwd HFC netwerkconcept, waarbij verglazing tot aan de
bestaande straatkasten aan de orde is en plaatsing van Gbit Ethernet
switches in de straatkasten. Met die migratiestap levert HFC
aansluitcapaciteit op 4GBB niveau.

Tijdens de opbouwperiode van FttH zijn er
verschillende opties mogelijk voor een evolutionaire
ontwikkeling, met beperkt hergebruik van bestaande
infrastructuur. De vraag is echter of hier daadwerkelijk
kostenvoordelen behaald worden, doordat de
netwerktopologie dan minder efficiënt is. Wanneer FttH
is aangelegd kan apparatuur met steeds hogere
capaciteit worden geplaatst (100Mbit/sÆ
1Gbit/sÆ10Gbit/s) of kan een netwerk eventueel van
een PON structuur naar P2P groeien

TNO-rapport | | 1.0

45 / 80

In aanvulling op de voorgaande tabel nemen we in deze samenvatting de volgende
hoofdpunten op:
•

Voor komende generaties Broadband Wireless Access netwerken wordt een
sterke capaciteitsgroei voorzien. BWA-netwerken zijn in Nederland echter
geen reëel alternatief voor vaste netwerken (ook niet in rurale gebieden) en
bieden vooral toegevoegde waarde aan nomadische en mobiele gebruikers;

•

BWA-netwerken leiden wel tot extra vraag naar vaste aansluitcapaciteit,
namelijk door de populariteit van draadloze huisnetwerken inclusief femtocells,
en door de voorziene groei in basisstations die op het vaste netwerk moeten
worden aangesloten;

•

Het aansluitnetwerk is slechts één schakel in de keten van apparatuur en
transportmedia voor breedband internet diensten tussen providers en gebruikers
en gebruikers onderling. In een aantal andere schakels kunnen capaciteits- of
QoS issues optreden die consequenties hebben voor de (ervaren) end-to-end
kwaliteit. Internet(-toegangs)aanbieders hebben in ieder geval een belangrijke
invloed op de prestaties en hebben tevens mogelijkheden en tools om
capaciteitsmanagement adequaat uit te voeren om de prestaties te
optimaliseren.

TNO-rapport | | 1.0

46 / 80

47 / 80

TNO-rapport | | 1.0

3

Vraag naar breedband
3.1 Inleiding
Het gebruik van het internet is in 10 jaar tijd explosief gegroeid en heeft in de afgelopen
jaren grote impact gehad op onze economie en samenleving. Dit hoofdstuk kijkt niet
alleen naar de ontwikkeling van de vraag naar breedband in het verleden, maar kijkt
juist ook vooruit. We beginnen door in te zoomen op de adoptie van verschillende
soorten diensten. Het betreft ontwikkelingen in gebruik van achtereenvolgens:
•

Vast breedbandinternet;

•

Mobiel en draadloos breedband;

•

Nieuwe digitale televisiediensten;

•

Transsectorale breedbandtoepassingen (e-health, e-learning, e-government, ebusiness en smart living)

Vervolgens maken we een analyse van de ontwikkeling van bandbreedte op een meer
geaggregeerd niveau. Feitelijk schetsen we op basis van beschikbare gegevens over
dataverkeer de groei in de benodigde bandbreedte in de afgelopen jaren, evenals de
verwachte groei voor de komende jaren. Daarbij komen vragen aan de orde als: hoeveel
bytes ‘verbruikt’ een typisch huishouden en hoe ontwikkelt zich dit in de toekomst; en
met welke snelheid (bit/s) wil een gemiddeld huishouden data en diensten binnenhalen?
Hierbij gaat het nadrukkelijk om alle voor de gebruiker beschikbare toegangsnetwerken,
de last-mile, en niet om de kern van het netwerk. Het hoofdstuk sluiten we af met de
belangrijkste conclusies.

3.2 Adoptie van breedband en breedbanddiensten
Deze paragraaf beschrijft de adoptie van breedband en breedbanddiensten in Nederland.
Ten eerste bespreken we welke diensten/toepassingen momenteel courant zijn en hoe
dit zich in de toekomst mogelijk gaat ontwikkelen. Daarna komt aan de orde welke
implicaties het huidig (en toekomstig) dienstengebruik heeft (en zal hebben) voor het
bandbreedteverbruik in Nederland.

3.2.1 Relevante breedbanddiensten
Over de laatste jaren is het gebruik van breedbanddiensten langs verschillende lijnen
toegenomen en dat zal in de toekomst niet anders zijn. Er komen steeds meer diensten
beschikbaar én de adoptie van die verschillende diensten neemt toe. Maar minstens zo
belangrijk voor het bandbreedteverbruik is het feit dat diensten steeds breedbandiger
worden. Dat is met name het gevolg van de integratie van videobeelden.

TNO-rapport | | 1.0

48 / 80

Figuur 3-1. Breedbandgebruik; bron: Bain & Company, oktober 2009.

Figuur 3-1 maakt deze verschillende groeilijnen inzichtelijk. Over de tijd zijn meer en
meer breedbanddiensten geïntroduceerd (meer grijze blokken). De diensten worden
steeds breedbandiger (hoogte grijze blokken neemt toe), met name als gevolg van
video. Niet weergegeven is de toenemende adoptie van de diverse diensten
(adoptiecurve per grijs blok).17 Al deze groeilijnen zijn van invloed op het bandbreedte
gebruik per gebruiker: de oranje lijn.
Deze paragraaf gaat in op de laatste groeilijn: (de ontwikkeling van) de adoptie van een
breedbanddiensten. In de hoofdtekst wordt een aantal diensten aangestipt. De focus ligt
daarbij op breedbandige diensten, in veel gevallen dus diensten waarbij video een rol
speelt. Deze en andere diensten worden in de bijlagen in meer detail behandeld.18 In
bijlage E t/m H komen achtereenvolgens aan de orde:
1. Vaste breedbanddiensten, uitgesplitst naar informatie-, communicatie-,
entertainment- en transactietoepassingen;
2. Mobiele breedbanddiensten;
3. Televisiediensten;
4. Transsectorale diensten, met aandacht voor e-health, e-learning, e-government,
e-business en smart-living.
Deze indeling staat ook in de huidige paragraaf centraal.
Vaste breedbanddiensten
Meest interessante ontwikkeling op het gebied van vaste breedbanddiensten is de
toename van de adoptie van video(-gerelateerde )diensten. Deze ontwikkeling vinden
we terug over de volle breedte van het vaste dienstenaanbod:

17

E-mail kent bijvoorbeeld een adoptie van 85%, terwijl maar 10% van de Nederlanders aan P2P-filesharing
doet.
18
In de bijlage zijn ook de bronverwijzingen te vinden.

TNO-rapport | | 1.0

49 / 80



Steeds meer mensen gebruiken internet voor toegang tot nieuws en
nieuwsachtergronden en inmiddels kijkt (of luistert of leest) 60% van de
Nederlanders nieuws via internet.
Communicatie via videoconferencing is in het verleden dominanter geworden
(tussen 2005 en 2007 verviervoudigde de adoptie: van 5 tot 20 procent) en die
toename zal in de toekomst doorzetten: tussen nu en 2012 zal de markt naar
verwachting in omvang verdubbelen.
Naar verwachting is 1 op de 2 Nederlanders in 2013 actief op een website voor
social networking. Het gebruik van social networking websites is an sich niet
zo data-intensief maar dergelijke websites worden in toenemende mate gebruikt
voor het delen van muziek- en videocontent en genereren dus veel verkeer bij
bijvoorbeeld Youtube.
De adoptie van P2P-filesharing (met name gebruikt voor de uitwisseling van
video en audio) mag dan laag zijn (ongeveer 10%), volgens sommige
onderzoeken is P2P verantwoordelijk voor 50% van het totale internetverkeer.
P2P levert de laatste tijd echter in t.o.v. regulier webverkeer. Dat is het gevolg
van enerzijds een sterke groei van bestand uitwisselingsdiensten als RapidShare
(opnieuw voornamelijk voor de uitwisseling van video en audio) en anderzijds
een sterke toename van vooral streaming video (tussen 2007 en 2009 steeg het
aantal streams dat online wordt bekeken via uitzendinggemist.nl van 107
miljoen tot 130 miljoen).
Tussen 2006 en 2008 verviervoudigde19 het aantal mensen dat online gekochte
films (en muziek) ook online laat bezorgen. De transactie zelf is niet dataintensief maar een online bezorgde HD-film veroorzaakt als snel enkele GB’s
aan data.











Mobiele breedbanddiensten
Het aantal mobiele internetters groeit van 5 à 6 miljoen nu, tot 9 miljoen in 2012. Het
aantal regelmatige gebruikers (minimaal 1 keer per dag) ligt daar ver onder: momenteel
ongeveer 15 procent van het totaal. Amerikaanse cijfers laten zien dat circa drie procent
van de mobiele internetabonnees 40 procent van de totale netwerkcapaciteit gebruikt,
met name door downloaden en streamen van video en muziek via de iPhone.
Televisiediensten
Televisiediensten zijn deels eerder al aan bod gekomen. Op het vaste internet zien we
een sterke stijging van het aantal videostreams. Een deel daarvan wordt gestart via sites
als uitzendinggemist.nl, in feite een vorm van uitgesteld TV kijken. Daarnaast zien we
dat tussen nu en 2013:
 het aantal IPTV-aansluitingen zal verdubbelen tot 600.000;
 het aantal HD-enabled IPTV-abonnees zal verachtvoudigen, van 25.000 tot
200.000;
 het aantal huishoudens met toegang tot VoD zal verdubbelen: van 3,5 miljoen
tot 7 miljoen, een penetratie van bijna 100 procent.
Transsectorale diensten
Ook voor wat betreft transsectorale diensten valt de toenemende integratie van video
op:
 Bij verschillende thuiszorgorganisaties is inmiddels videocommunicatie
mogelijk tussen cliënten en o.m. familie. Ook zijn er speciale ‘zorg op afstandarrangementen’ ontwikkeld voor specifieke groepen, zoals cliënten met
diabetes, COPD of hartfalen. De groei van zorg op afstand in de komende jaren

19

Van 7,5 tot 30 procent. Daarna neemt het aantal merkwaardig genoeg sterk af.

50 / 80

TNO-rapport | | 1.0









tot aan 2015 en 2020, zal naar verwachting en gezien de urgentie van de
problematiek in de sector sterk kunnen toenemen.
In het onderwijs zien we een graduele groei van het gebruik van ICTtoepassingen. Vooralsnog is het live volgen van online curcussen of colleges
nog beperkt maar wordt internet wel gebruikt voor het terugkijken van
conferenties of lezingen op een later tijdstip. HD-videoconfering bevindt zich
nu nog in een beginfase van marktontwikkeling en wordt enkel gebruikt door
gespecialiseerde instellingen.
De grotere gemeenten in Nederland doen vrijwel allemaal aan of audio- of
audiovisuele verslaglegging van vergaderingen. De verhouding audio –
audiovisueel is nu ongeveer 50-50.
In het e-business domein zien we een toenemend gebruik van multimedia
toepassingen voor marketing en verkoop, zoals videoanimaties van
vastgoedobjecten. Daarnaast valt de toename in het aantal online diensten,
zoals backup online en met als meest vergaande vorm ‘cloud computing’ op.
Interessant is tevens de opkomst van Smart Metering: elektriciteit- of gasmeters
die uitwisseling van informatie over het energieverbruik per huishouden
mogelijk maken. Dergelijke informatie kan gebruikt worden om energievraag
en -aanbod beter op elkaar af te stemmen. In Nederland is vooralsnog alleen
sprake van enkele proefprojecten maar het draagvlak onder energiebedrijven en
het aanbod van diverse automatiseerders neemt toe. In Zweden en Italië worden
de meters op termijn zelfs verplicht gesteld. Voor het communiceren over
energievraag en -aanbod, en eventueel ‘real-time’ monitoren van het
energiegebruik per huishoudens, is data-uitwisseling nodig. Die uitwisseling is
relatief smalbandig maar grootschalige toepassing en gelijktijdig gebruik
kunnen desalniettemin gevolgen hebben voor de vraag naar bandbreedte.

3.3 Huidig en toekomstig bandbreedtegebruik
In deze paragraaf ligt de focus op bandbreedte en de bits en bytes. We beginnen met een
analyse van de bandbreedte die huishoudens op dit moment verbruiken. Daarna geven
we een inschatting van de wijze waarop zich dit in de toekomst zou kunnen
ontwikkelen. We sluiten uiteraard af door deze data te combineren en een beeld te
geven van de eisen aan de aansluitingen in 2015 en 2020.
Voordat we ons op de inhoud richten is het goed om een goede afbakening te geven van
het concept bandbreedte. We richten ons in dit kader op bandbreedte die via een
internetaansluiting aan een huishouden wordt aangeboden. Denk hierbij aan internet via
de kabel, DSL of glasvezelinternet. Diensten die via dezelfde media worden
aangeboden maar niet via internet sluiten we uit van deze discussie over bandbreedte.
Voorbeelden van dergelijke diensten zijn televisiekanalen (via de coaxkabel of
glasvezelkabel) of telefonie (via de twisted pair van de telefonieaansluiting).

3.3.1 Het huidige bandbreedteverbruik
Het meten van up- en downloadsnelheden is complex. De schattingen van de
gemiddelde downloadsnelheid lopen dan ook flink uiteen. Dit komt door een aantal
redenen.
• Ten eerste kan (de locatie van) het bestand dat gedownload wordt van invloed
zijn op de snelheid.
• Ten tweede is het niet altijd duidelijk waarover er een gemiddelde wordt
genomen: Het aantal downloads of het aantal aansluitingen.

51 / 80

TNO-rapport | | 1.0

•

Ten derde is de downloadsnelheid van een verbinding niet noodzakelijk
constant over de tijd. Sommige lijnen kennen op drukke momenten lagere
snelheden.
• Ten vierde kunnen eigenschappen van het ontvangende systeem, zoals een
firewall of een wireless verbinding, een meting beïnvloeden.
Ondanks bovenstaande complexiteiten is het toch mogelijk om een schatting te maken
van de gemiddelde down- en uploadsnelheid van een Nederlands huishouden. Hiervoor
hanteren we een aantal bronnen. De cijfers hieruit lopen echter wel flink uiteen.
Tabel 1.

Verschillende metingen en schattingen van de gemiddelde downloadsnelheid in Nederland

Gemiddelde downloadsnelheid

Bron

5,4 Mbit/s

Akamai (2009)

6,9 Mbit/s

Analyse Dialogic, op basis van data van Speedtest.nl

9 Mbit/s

Interviews

10 Mbit/s

Interviews

11,0 Mbit/s

Speedmatters (2009)

(2010)

12,2 Mbit/s

Ipingtest.nl (2010)

13,8 Mbit/s

Speedtest.net (2010)

Voor gemiddelde uploadsnelheid van een Nederlands huishouden geldt een soortgelijk
verhaal. Hiervoor is echter minder data beschikbaar, zoals blijkt uit de onderstaande
tabel.
Tabel 2. Verschillende metingen en schattingen van de gemiddelde uploadsnelheid in Nederland
Gemiddelde uploadsnelheid
1,0 Mbit/s

Bron
Analyse Dialogic, op basis van data van Speedtest.nl
(2010)

2 Mbit/s

Actuele marktgegevens

3,4 Mbit/s

Speedtest.net (2010)

3.3.2 De groei van bandbreedteverbruik
Exponentiële groei van internetverkeer
Er zijn legio bronnen die bijna net zo veel indicatoren gebruiken om de historische en
toekomstige groei van het internet te duiden. Een overeenkomst tussen de bronnen is
echter dat ze een exponentiële groei laten zien als het gaat om datastromen. Er lijkt dus
overeenstemming te zijn over de wijze waarop het internet groeit. Echter, geen enkele
bron kan exact aangeven hoeveel bit en bit/s een Nederlands huishouden ‘verbruikt’ en
zal verbruiken. Er worden allerlei indirecte indicatoren gebruikt om dit te benaderen.
De onderstaande tabel toont een aantal bronnen en de mate waarin zij denken (dachten)
dat het internetverkeer in 2009 groeit (zou groeien). Sommige bronnen maakten in 2008
een voorspelling voor 2009 op basis van historische gegevens, andere bronnen zijn
daadwerkelijk metingen aan het netwerk. Echter alle bronnen tonen een exponentiële
groei van het verkeer.

52 / 80

TNO-rapport | | 1.0

Indicator

Annual

period

source

growth
Internetdata in Western Europe

33%

2009-2013

CISCO (2009)

Consumer video on demand in Western Europe

43%

2009-2013

CISCO (2009)

Business IP WAN and business Internet in

30%

2009-2013

CISCO (2009)

Mobile data in Western Europe

150%

2009-2013

CISCO (2009)

Internet traffic growth rates (both US & World)

50%

2010

Odlyzko (2009)

US-IP traffic

54%

2010-2015

Swanson & Gilder

Average traffic volumes on international links in

56%

2009

Telegeography

Western Europe

(2008)
Western Europe

(2009)

Typical high end user connection: Nielsen’s Law

50%

n/a

Wikipedia (2009)

Digital information created, captured and

58%

2009

IDC (2008)

24%

2005-2008

MIC20 (2009)

replicated worldwide
Volume downloaded by Japanese subscribers
(bps)
Volume uploaded by Japanese subscribers (bps)

19%

2005-2008

MIC (2009)

Estimated average download traffic per Japanese

11%

2005-2008

MIC (2009)

16%

2005-2008

MIC (2009)

81%

2005-2008

Steenman (2009)

subscriber (bps)
Estimated average upload traffic per Japanese
subscriber (bps)
Measured and predicted traffic rate on AMS-IX

Figuur 3-2. Verschillende inzichten van de jaarlijkse groei van het internetverkeer

Een schatting van de toekomstige groei in internetverkeer
De bovenstaande cijfers tonen allen een exponentiële groei, maar ze lopen tevens sterk
uiteen. Een belangrijke factor die deze spreiding kan verklaren is het verschil tussen
endogene en exogene groei. Endogene groei ontstaat als individuen meer gebruik gaan
maken van internet. Omdat een typische gebruiker nu bijvoorbeeld veel meer gebruik
maakt van videodiensten (zoals Youtube) dan enkele jaren geleden is de hoeveelheid
verkeer in Nederland flink toegenomen. Exogene groei in de hoeveelheid bandbreedte
die wordt veroorzaakt doordat steeds meer individuen het internet gaan gebruiken. Ook
dit heeft de afgelopen jaren in Nederland voor een flinke groei in het verkeer gezorgd.
Endogene en exogene groei verschillen op een cruciaal punt. Exogene groei is per
definitie eindig, niet meer dan 100% van de bevolking kan gebruik maken van internet.
Endogene groei daarentegen is in principe oneindig. Vroeger waren foto’s over internet
bijzonder, nu zijn on demand videoclips van redelijke kwaliteit normaal. In de toekomst
is het waarschijnlijk normaal om mobiel real time ultra high definition videostreams te
bekijken. Het onderstaande figuur illustreert dit proces.

20

Deze data uit Japan wijkt duidelijk af van andere datapunten. Dit komt niet door de meetmethode; MIC
heeft ongetwijfeld goede metingen bij gebruikers uitgevoerd. Wij vermoeden echter dat het komt doordat
deze gebruikers van glasvezel in Japan in absolute zin grootverbruikers zijn van bandbreedte. Hun gebruik is
de afgelopen jaren waarschijnlijk veel sneller gegroeid dan het gebruik van andere gebruikers. Daarom
zullen zij op dit moment relatief weinig applicaties vinden die volledig gebruik kunnen maken van de
bandbreedte die zij tot beschikking hebben.

53 / 80

Endogene groei
[bit/persoon/jaar]

TNO-rapport | | 1.0

0

100%
Exogene groei
[penetratie]

Figuur 3-3. Endogene en exogene groei

Als er sprake is van zowel exogene als endogene groei, dan zijn er extreme groeicijfers
in het verkeer waar te nemen. Dit zien we momenteel bijvoorbeeld in Zuid–Oost Azië,
het Midden-Oosten en Oost-Europa (Telegeography, 2009). Hier groeit het verkeer met
respectievelijk 116%, 112% en 108% (ibid.). Dit soort groei kenden we in het verleden
ook in Nederland, maar hier is de markt inmiddels redelijk verzadigd (later in het
rapport wordt hier in meer detail op ingegaan) en is exogene groei nauwelijks meer
mogelijk. De toekomstige groei zal dus vrijwel volledig endogeen zijn.21
Verschillende bronnen maken een concrete schatting van de groei van het internet in de
toekomst. Hierbij is echter zelden Nederland het uitgangspunt. We hanteren daarom
bronnen die het verkeer schatten op basis van West-Europa, USA of de hele wereld. In
de eerste twee gevallen is – gezien de vergelijkbaarheid aangaande exogene groei – een
vergelijking goed mogelijk. In het geval van mondiale cijfers is meer voorzichtigheid
geboden, Hieronder bespreken we de belangrijkste bronnen.
•

•

•

21

Het Minnesota Internet Traffic Studies (MINTS) houdt de groei van het
internet structureel bij. (zie www.dtc.umn.edu/mints/) Zij maakt hierbij gebruik
van gegevens die internet exchanges publiek maken. Het instituut schat dat het
totale internetverkeer zowel in de VS als wereldwijd met circa 40 tot 50% per
jaar zal groeien. Bovendien geeft zij aan dat deze exponentiële groei de
komende jaren zal afvlakken.
Cisco is een van grootste producenten van netwerkapparatuur ter wereld.
Omdat zij eenvoudig aan gegevens kunnen komen – veel verkeer gaat immers
via hun systemen – en omdat zij afhankelijk zijn van de verkoop van
netwerkapparatuur meten zij het verkeer nauwkeurig. Op basis van deze
gegevens probeert men een indicatie te geven van de groei van het
internetverkeer. Voor West-Europa denken zij dat het vaste internetverkeer
tussen 2009 en 2013 met circa 30% per jaar zal groeien. De groei wordt echter
wel elk jaar iets minder. De groei van consumenten video-on demand verkeer
zal 40%-50% bedragen volgens hun cijfers.
Bret Swanson en George Gilder probeerden in 2008 het internetverkeer in de
Verenigde Staten te schatten in het rapport Estimating the Exaflood. Ook zij
erkennen dat het internetverkeer exponentieel toeneemt. Ook zien zij dat de
groeivoet afneemt, van 70% in het begin van deze eeuw, tot circa 50% op dit
moment.

Het gaat hier over vast internet. Bij mobiel internet liggen de zaken anders omdat hier momenteel pas
eenderde van de Nederlanders gebruik van maakt.

TNO-rapport | | 1.0

54 / 80

•

In het telecommunicatiedomein is er een equivalent van de bekende Moore’s
law22: Nielsen Law. Nielsen geeft op basis van historische data aan dat de
bandbreedte van een snelle internetverbinding voor consumenten met 50% per
jaar groeit.
De AMS-IX is de locatie waar verschillende autonome systemen onderling
verkeer uitwisselen. Om ervoor te zorgen dat zij goed is uitgerust voor de
toekomst, maakt ook zij voorspellingen voor de toekomst. Zij schat –wederom
op basis van historische gegevens die zij zelf verzameld heeft- dat het verkeer
in 2009, 2010 en 2011 met circa 80% zal groeien. Bovendien komt ook uit haar
data naar voren dat de groeivoet afneemt.

•

Op basis van de bovenstaande gegevens schatten wij dat de vraag naar bandbreedte
tussen nu en 2020 op vaste aansluitingen in Nederland zal groeien met circa 30% tot
40% per jaar. Wij maken dus een neerwaartse correctie ten opzichte van de meeste
bovenstaande indicatoren, om een aantal redenen. Ten eerste zal er in Nederland
nauwelijks exogene groei zijn. De groei zal bijna volledig moeten komen uit
‘Nederlanders die meer gaan internetten’ en niet uit ‘meer Nederlanders die gaan
internetten’. Ten tweede gaat veel van de bovenstaande data over internetverkeer in het
algemeen en niet over internet verkeer via vaste verbindingen. Omdat mobiel internet
een sterke groei gaat vertonen, moet er een neerwaartse correctie op de cijfers worden
uitgevoerd als we alleen spreken over vast internetverkeer. Merk overigens op dat deze
groeivoet bijna gelijk is aan de groeivoet van Moore’s Law, welke circa 41% is.23
Kwalitatieve aspecten van de groei van het internetverkeer
Net zoals de hoeveelheid water die jaarlijks door de Rijn stroomt niet het volledig
verhaal van deze rivier vertelt, zegt ook de groei in het internetverkeer niet alles. Beide
indicatoren (liter per jaar en bits per jaar) zijn weliswaar belangrijk, maar er zijn
verschillende andere aspecten die relevant zijn.
Bandbreedte
Een groei in data (bit) betekent niet direct dat de bandbreedte (bit/s) navenant toeneemt.
Zo kan een verbinding met een bepaalde snelheid simpelweg intensiever gebruikt
worden. Een concreet voorbeeld zijn gebruikers die vierentwintig uur per dag
camerabeveiliging aanzetten. Hierdoor wordt de verbinding intensiever gebruikt.24 De
onderstaande afbeelding toont de relatie tussen bandbreedte (bit/s) en hoeveelheid
verkeer (bit). De blauwe lijn toont de bandbreedte, het groene oppervlakte de
hoeveelheid verkeer. Hieruit komt ook naar voren dat privégebruik van het internet
(tussen 19.00u en 22.00u) een groot effect heeft.

22

Zoals waarschijnlijk bekend zegt de wet van Moore dat het aantal transistors op een computerchip elke
twee jaar verdubbelt.
23
Een groei van 41% per jaar betekent een groei van 100% (dus een verdubbeling) in twee jaar.
24
Hier gaat een fraaie analogie met de Rijn op. Hier stroomt veel water doorheen in de winter en weinig in
de zomer. De totale hoeveelheid water die jaarlijks voor de Rijn stroom kan groeien, maar als deze groei in
de zomer plaatsvindt hoeft niet tot overstromingen te leiden.

TNO-rapport | | 1.0

55 / 80

Figuur 3-4. Verloop van het internetverkeer op de AMS-IX tussen 10.00u op 16.12.2009 en 9.00u op
18.12.2009 (AMS-IX, 2009)

Wij verwachten de komende jaren met name veel groei in dataverkeer als gevolg
videodiensten. Een beperkt aantal van deze diensten (zoals het eerder genoemde
camerabeveiliging) heeft een gelijkmatig karakter, maar de meeste diensten zullen ondemand worden opgestart. Denk aan on-demand (HD)TV kijken via internet of
teleconferencing. Om deze reden denken wij dat de vraag naar bandbreedte (bit/s) iets
sterker zal groeien dan de vraag naar data (bit).25
Upload versus download
De symmetrie van verkeer wordt bepaald door de verhouding tussen download en
upload. In tegenstelling tot een rivier, gaat internetverkeer twee kanten op.
Verbindingen waarvan de up- en downloadcapaciteit gelijk is worden symmetrische
verbindingen genoemd. Als dit niet het geval is, is er sprake van asymmetrische
verbindingen. Op dit moment is het verkeer naar huishoudens veelal asymmetrisch: Er
is veel meer download dan upload.26 In de markt leeft het beeld dat het leveren van
asymmetrisch verkeer beter aansluit bij de klantvraag. Wel ziet men dat verkeer minder
asymmetrisch wordt. Op basis van gegevens van Speedtest.nl (2010) zien we dat de
gemiddelde verhouding van de maximale snelheid op moment circa 1:8 is. Uit de
interviews kwam naar voren dat dit in het verleden op circa 1:10 lag. Er is dus een
relatieve stijging van uploadsnelheid gaande. Interviews geven verder aan dat de
verhouding verder zou kunnen dalen. Men verwacht echter dat de ondergrens bij circa
1:5 zal liggen. De onderstaande grafiek toont de huidige relatie tussen up- en
downloadsnelheid van een groot aantal Nederlandse abonnementen.

25

Wederom de analogie met de Rijn: Er zal dus meer water doorheen gaan, maar er komt ook steeds meer
water in pieken. Bij het vergroten van de (band!)breedte van de Rijn, moet met beide elementen rekening
worden gehouden.
26
ADSL staat voor Asymmetric Digital Subscriber Line. Maar ook kabelinternet en zelfs glasvezelinternet
zijn vaak asymmetrisch.

56 / 80

TNO-rapport | | 1.0

Verband tussen maximale up- en downloadsnelheid
2500

maximale uploadsnelheid (mbit/s)

2000

1500

1000

500

0
0

2000

4000

6000

8000

10000

12000

maximale dow nloadsnelheid (mbit/s)

Figuur 3-5. Relatie tussen up- en downloadsnelheden van verschillende abonnementen in Nederland Analyse Dialogic, gebaseerd op data van speedtest.nl (2010). 27

Een mogelijke verklaring van de toenemende vraag naar upload is de dichotomie tussen
Web1.0 en Web2.0. Het oude internet was vooral gericht op het binnenhalen van
gegevens. Denk aan de klassieke webpagina’s met informatie. Web2.0 is veel meer
gericht op het delen van gegevens, online samenwerking, et cetera. Het is evident dat
hiervoor veel meer upload nodig is. Het lijkt onwaarschijnlijk dat er vanuit
consumenten op korte termijn vraag komt naar volledig symmetrische verbindingen. Dit
zou immers betekenen dat huishoudens net zoveel content produceren als consumeren.
Logisch gevolg van symmetrie op het gebied van beeld is dat een bepaald fragment
gemiddeld één keer gekeken moet worden. Uit de praktijk weten we dat dit niet zo is.
Zo wordt het journaal ’s avond door misschien twee miljoen mensen bekeken en gaan
deze mensen daarna niet een half uur content uploaden die nooit bekeken wordt. Alleen
dan is het gemiddelde één en is er sprake van symmetrie.
Interactie tussen vraag en aanbod
De groei van het internetverkeer wordt niet alleen gedreven door consumenten, maar
ook door aanbieders van internet. De match van vraag en aanbod op een bepaald tijdstip
bepaalt de prijs en de hoeveelheid productie (in dit geval bandbreedte). De onderstaande
afbeelding toont de aanbod- en vraagcurven op twee punten in de tijd. Wij zien dat
27

Vanwege de helderheid van de grafiek is het abonnement van OnsNet niet in deze grafiek opgenomen. Dit
glasvezelabonnement een zeer hoge down- en uploadsnelheid biedt en is een zeer sterke outlier in deze
dataset.

57 / 80

TNO-rapport | | 1.0

aanbieders (vooral) als gevolg van technologische innovatie hun diensten steeds
goedkoper aanbieden. Hierdoor verschuift de groene lijn naar rechts. Maar de afnemers
hebben ook steeds meer behoefte aan bandbreedte, zij willen gebruik maken van de
nieuwe diensten die via internet te zijn gebruiken. Hierdoor blijft de prijs gelijk en
neemt de hoeveelheid productie toe. Dit is exact het patroon voor veel Nederlandse
consumenten: zij blijven elk jaar ongeveer hetzelfde betalen voor hun
internetverbinding, maar de snelheid wordt steeds hoger.28

Aanbodt=0

Aanbodt=1

Prijs

Vraagt=0
0

Vraagt=1

Hoeveelheid
(bandbreedte)

Figuur 3-6. Relatie tussen vraag en aanbod en de ontwikkeling over de tijd

Bij het bepalen van de groei in het internetverkeer zijn we ervan uitgegaan dat zowel de
vraag als de aanbod zich hetzelfde blijven ontwikkelen. Voor de aanbodzijde29 in
Nederland hoeft dit niet het geval te zijn. Onderinvesteringen en een beperkte
marktwerking kunnen bijvoorbeeld zorgen voor een stagnerende aanbodsontwikkeling.
Dit resulteert in een beperktere groei van bandbreedte. Het effect van hoge
investeringen in netwerken en een goede marktwerking zal het omgekeerde tot gevolg
hebben. Ergo, aanbieders en overheden kunnen de groei in hoeveelheid data
beïnvloeden. Het aanbieden van weinig bandbreedte omdat er geen vraag zou zijn en
het aanbieden van veel bandbreedte omdat er veel vraag zou zijn, zijn op zekere hoogte
self fulfilling prophecies.
Kwaliteit van de verbindingen
Naast de snelheid en capaciteit van de verbindingen, zijn ook andere eigenschappen van
de verbinding belangrijk. Twee belangrijke aspecten zijn latency en jitter30. Vooral bij
toepassingen die zeer tijdskritisch zijn, is het belangrijk om dit goed ingericht te
hebben. Het bekendste voorbeeld is misschien de nieuwslezer en de reporter in het
buitenland die via een satelliettelefoon elkaar constant interrumperen. Als we kijken
naar nieuwe internetdiensten dan zal vooral voor beeldbellen (teleconfercing) en
gaming een goede latency en jitter zeer belangrijk zijn.

28
Zie bijvoorbeeld de snelheidsverhoging van Ziggo in het najaar van 2009. De downloadsnelheid van veel
abonnementen ging met 50% tot 150% omhoog terwijl de prijzen gelijk bleven (Tweakers, 2009)
29
Uiteraard kan ook de vraagzijde enigszins anders ontwikkelen dan verwacht. Echter, hier is duidelijk
sprake van een globale markt. Youtube, GoogleDocs, GoogleMaps en talloze vormen van cloud computing
zijn overal te verkrijgen.
30
Latency is de vertraging die op een lijn zit: Hoelang duurt het voordat een pakketje van gebruiker A naar
gebruiker B is verplaatst? Jitter is de mate waarin de latency fluctueert over de tijd.

TNO-rapport | | 1.0

58 / 80

De impact van applicaties op de groei van de bandbreedte
De groei van het dataverkeer kan ook worden bezien vanuit het perspectief van
applicaties. De onderstaande grafiek geeft hier inzicht in. Het maakt gebruik van data
van Cisco (2009). Hierbij valt direct op dat ook Cisco voor het vaste verkeer een groei
van circa 35% per jaar hanteert. Maar ook enkele applicaties vallen op:
• Web, e-mail en filesharing zijn en blijven omvangrijk, maar groeien minder
dan gemiddeld.
• Internet gaming en voice hebben nu en in de toekomst nauwelijks bandbreedte
nodig.
• Alle video diensten zorgen nu voor een beperkt gedeelte van het verkeer, maar
hun gebruik zal exploderen. ‘Internet video to PC’ wordt in absolute zin de
grootste verbruiker van bandbreedte in 2013. Maar ook diensten als ‘internet
video to TV’ –de zogenaamde net-tv’s- zullen een flink aandeel krijgen. Een
ontwikkeling die ook interessant is, is de ambient video. Dit zijn videobeelden
voor bijvoorbeeld beveiliging of toezicht.
Consumer VoD
Video on demand voor de consumentenmarkt gaat doorgaans niet via de
internetverbinding. Al het verkeer dat zo gerouteerd wordt, wordt in dit onderdeel
behandeld. Verkeer dat wel via de internetverbinding loopt valt onder internet video
(zie hierboven). Cisco (2009) denkt dat dit verkeer de komende jaren relatief sterk zal
stijgen met gemiddeld 42% per jaar. Dit type verkeer is nu al vrij omvangrijk is en dat
zal in 2013 dus niet anders zijn.31
Business
Cisco (2009) doet ook een uitspraak over de groei van het dataverkeer voor bedrijven.
Hierbij gaat het om zowel internetverkeer als verkeer tussen locaties. Zij schatten in dat
dit verkeer zal groeien met circa 25% de komende jaren.

31

Indien we het in Figuur 3-7 zouden toevoegen dan heeft het een dikte van 12 in 2008 en 71 in 2013.

59 / 80

TNO-rapport | | 1.0

Ontwikkeling van dataverkeer over vaste lijnen voor consumenten
400

350

300

250
Relatieve
hoeveelheid 200
(2008=100)

150

100

50

0
2008

2009

Web/Email
Internet Voice
Internet Video C ommunications

2010

File Sharing
Internet Video to PC
Ambient Video

2011

2012

2013

Internet Gaming
Internet Video to TV

Figuur 3-7. Groei van het dataverkeer, uitgesplitst naar verschillende applicaties (Cisco 2009 – bewerking
door Dialogic)

Mobiel
De meest spectaculaire groei van internetverkeer zal de komende jaren in het mobiele
domein plaatsvinden. Over dit onderwerp zijn bijna alle experts het eens. Hier denkt
men aan groeicijfers van 100% per jaar, dit betekent een verdubbeling van het verkeer
per jaar. De onderstaande grafiek toont de verwachte ontwikkeling van het dataverkeer
over mobiele verbindingen. De meest extreme groeicijfers zijn te zien bij video
(generiek) en bij videocalling. Maar ook diensten als internet en file sharing zullen sterk
toenemen.

60 / 80

TNO-rapport | | 1.0

Ontwikkeling van dataverkeer over mobiele lijnen
4000

3500

3000

2500
Relatieve
hoeveelheid 2000
(2008=100)

1500

1000

500

0
2008
Web/Email
Internet Voice
Video C alling (Handsets)

2009

2010

2011

File Sharing
Internet Video C ommunications
Video (Handsets)

2012

2013

Internet Gaming
Audio (Handsets)
Data and Messaging (Handsets)

Figuur 3-8. Ontwikkeling van het mobiele verkeer (Cisco 2009, bewerking Dialogic)

3.3.3 Verwachte omvang van het verkeer
Nu we een schatting kunnen maken van het huidige bandbreedtegebruik en we een
gevoel hebben voor de groei, kunnen we deze gegevens combineren. Hierbij hanteren
we de laagste en de hoogste gemiddelde downloadsnelheid en de hoogste en laagste
verwachte groei. Op deze manier ontstaat onderstaande grafiek. Hieruit komt naar voren
dat de gemiddelde downloadsnelheid van verbindingen in 2020 tussen circa 75Mbit/s en
400 Mbit/s zal liggen.

61 / 80

TNO-rapport | | 1.0

Ontwikkeling van maximale downloadsnelheid van vaste aansluitingen in
Nederland
400

350

Maximale downloadsnelheid (mbit/s)

300

250

200

150

100

50

0
2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

Figuur 3-9. Verwachte ontwikkeling in de downloadsnelheid van vaste consumentenaansluitingen in
Nederland

Voor de gemiddelde uploadsnelheid is het mogelijk om dezelfde analyse te maken.
Wederom kiezen we de laagste en hoogste inschatting van de gemiddelde
uploadsnelheid en een spreiding van de groei tussen de 30% en de 40%. Uit de grafiek
komt naar voren dat de gemiddelde maximale uploadsnelheid in 2020 zal liggen tussen
circa 15 Mbit/s en 100 Mbit/s.

62 / 80

TNO-rapport | | 1.0

Ontwikkeling van maximale uploadsnelheid van vaste aansluitingen in
Nederland

100

90

80

Maximale uploadsnelheid (mbit/s)

70

60

50

40

30

20

10

0
2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

Figuur 3-10. Verwachte ontwikkeling in uploadsnelheid van vaste consumentenaansluitingen in Nederland

TNO-rapport | | 1.0

63 / 80

3.4 Conclusie
Er komen steeds meer diensten beschikbaar én de adoptie van die verschillende
diensten neemt toe. Maar minstens zo belangrijk voor het bandbreedteverbruik is het
feit dat diensten steeds breedbandiger worden. Dat is met name het gevolg van de
integratie van videobeelden in tal van diensten, vooral ook transsectoraal.
Op basis van diverse gerenommeerde bronnen schatten wij dat de vraag naar
bandbreedte tussen nu en 2020 op vaste aansluitingen in Nederland exponentieel zal
groeien met circa 30% tot 40% per jaar. Om een aantal redenen hebben wij gekozen
voor een betrekkelijk conservatieve schatting. De belangrijkste reden hiervoor is dat er
in Nederland nauwelijks meer exogene groei op het vaste net zal plaatsvinden, enkel
endogene. De groei zal bijna volledig moeten komen uit ‘Nederlanders die meer gaan
internetten’ en niet uit ‘meer Nederlanders die gaan internetten’. Berekeningen laten
een brede marge zien voor de gemiddelde downloadsnelheid in 2020, die neerkomt op
75 Mbit/s – 400 Mbit/s. De onvoorspelbaarheid van het succes van toekomstige
diensten en devices die veel bandbreedte gaan gebruiken – zoals Net TV, HDteleconferencing en cloud computing – geven een grote mate van onzekerheid aan
voorspellingen voor 2020. Het zelfde geldt voor het versneld aanbieden van grote
bandbreedtes als gevolg van grote investeringen in NGN-infrastructuur.

TNO-rapport | | 1.0

64 / 80

TNO-rapport | | 1.0

4

65 / 80

Synthese vraag- en aanbodontwikkeling
In dit hoofdstuk analyseren we hoe de breedband technologieën uit hoofdstuk 2
aansluiten bij de vraagontwikkeling geschetst in hoofdstuk 3. Deze analyse van de
aansluiting van vraag en aanbod voeren we grotendeels uit langs de functionele
kenmerken die we eerder hebben gebruikt voor het karakteriseren van de technologieën.

4.1

Capaciteit upstream en downstream
Een cruciaal kenmerk in de ontwikkeling van breedband is de gevraagde en beschikbare
bandbreedte. Zoals eerder beschreven zijn er verschillende manieren om bandbreedte te
karakteriseren: piek datasnelheid, sustained datasnelheid, upstream, downstream,
geadverteerde capaciteit. Per dienst varieert welk type capaciteit het meest relevant is
voor de gebruikerservaring. Daarnaast liggen de verhoudingen tussen de verschillende
typen capaciteit per technologie verschillend. Figuur 4-1 en Figuur 4-2 vergelijken –
met de bovengenoemde beperkingen - de ontwikkeling van vraag en aanbod van
capaciteit in de tijd voor de consumentenmarkt. De downstream en upstream worden los
behandeld.
Het blauw gearceerde gebied geeft aan binnen welke grenzen de vraag ligt en hoe deze
zich waarschijnlijk ontwikkelt in de komende jaren. De vraag naar capaciteit groeit in
deze figuur zoals beschreven in hoofdstuk 3 met een vaste groeivoet (percentage) per
jaar. Bij de interpretatie van deze vraaglijnen is het goed om te realiseren dat er een
breed aanbod aan breedband internet abonnementen wordt aangeboden, variërend van
instapabonnementen (rond de 2 Mbit/s in 2010) tot hele snelle abonnementen (met een
geadverteerde snelheid tot 120 Mbit/s in 2010). Deze spreiding is in de figuren
aangegeven door de breedte van het blauw gearceerde gebied, waarbij de mate van
arcering aangeeft waar het zwaartepunt van de klantvraag ligt. Dit zwaartepunt ligt
typisch aan de onderkant van de markt, doordat de abonnementen met zeer hoge
datasnelheden (FttH 100Mbit/s of EuroDOCSIS 3.0 120 Mbit/s) slechts door weinig
gezinnen worden afgenomen, maar wel het gemiddelde flink beïnvloeden. Binnen de
gearceerde gebieden zijn “gemiddelde” lijnen ingetekend die het gemiddelde van de
afgenomen capaciteit per klant weergeeft. Deze ligt niet precies in het hart van het
gearceerde gebied omdat de betreffende kansverdeling niet symmetrisch is.
De horizontale lijnen in de figuren geven de typische bandbreedte voor een technologie,
startend in een bepaald jaar. Met typische bandbreedte wordt die bandbreedte bedoeld
die in de praktijk voor een groot deel van de populatie haalbaar is. Voor
HFC/EuroDOCSIS en DSL geldt dat er verschillen bestaan tussen de theoretische
haalbare capaciteit onder ideale omstandigheden en de capaciteit die in de praktijk
haalbaar is bij goede dimensionering en capaciteitsmanagement. Bij xDSL is steeds
aangegeven op welke afstand van klant tot aan actieve apparatuur deze typische
snelheid haalbaar is, bij HFC EuroDOCSIS is aangegeven over hoeveel kanalen
bonding is toegepast. Dat een technologie beschikbaar is wil uiteraard niet zeggen dat
hij ook daadwerkelijk wordt ingezet. Zo is 1 Gbit/s over glas technisch al een tijd
mogelijk, maar het wordt (nog) niet aangeboden in de consumentenmarkt. De in de
figuur opgenomen lijnen voor FttH, HFC/EuroDOCSIS en DSL geven typische
capaciteiten die daadwerkelijk haalbaar zijn voor een groot deel van de
consumentenmarkt. Wanneer meerdere technologieën eenzelfde typische capaciteit
leveren is de lijn voor de technologie die dat pas later kan leveren als een stippellijn
weergegeven, puur voor de leesbaarheid (FttH 1Gbits – HFC NG).

TNO-rapport | | 1.0

66 / 80

In beide figuren wordt verder aangenomen dat de aanbieders van breedbandaansluitingen de capaciteit in hun core netwerken zodanig uitbreiden dat de core geen
bottleneck vormt voor de capaciteit die beschikbaar is voor hun klanten.

Figuur 4-1: Vraag en aanbod downstream capaciteit

Figuur 4-2: Vraag en aanbod upstream capaciteit

TNO-rapport | | 1.0

67 / 80

Figuur 4-2 geeft eenzelfde vergelijking voor de upstream capaciteit. Zoals uitgelegd in
hoofdstuk 3 ligt de verwachting voor de gevraagde upstream capaciteit een factor vier
lager dan de gevraagde downstream capaciteit. In de MKB/kleinzakelijke markt ligt dit
anders: daar is een groeiende vraag naar symmetrische capaciteits te verwachten voor
toepassingen als LAN interconnect. De Nederlandse praktijk laat zien dat aanbieders in
deze behoefte voorzien met speciaal op deze markt gerichte producten gebaseerd op
symmetrische glasaansluitingen.
De conclusie uit figuren Figuur 4-1 en Figuur 4-2 is dat kabel (HFC) en volledig
verglaasde (FttH) aansluitnetten de verwachte groei van de vraag naar capaciteit nog
jaren goed kunnen volgen. Aansluitnetten met VDSL2 vanuit de centrale of vanuit de
straatkast krijgen met de jaren moeite om groeiende vraag naar capaciteit bij te houden.
Tegelijkertijd blijft VDSL2 heel bruikbaar voor een deel van de consumentenmarkt.
Immers, doordat er een grote spreiding is in de snelheden van abonnementen die
consumenten afnemen, en doordat die verdeling scheef is richting van de
instapabonnementen, blijft er nog lange tijd een groep consumenten over die goed met
VDSL2 bediend kan worden. De hybride aansluitvormen FttH/VDSL2 en
FttH/UltimateDSL leveren voor een groot deel van de markt lange tijd acceptabele
snelheden, maar zullen in slechts een beperkt aantal aansluitingen worden toegepast.

4.2

Migratiepaden
Zoals eerder aangegeven wordt een nieuwe breedband technologie pas ingezet door
commerciële partijen als hun business cases uitwijzen dat er voldoende vraag is naar
hogere snelheden. Financieel-economische overwegingen spelen hiermee net zo’n
belangrijke rol in migratiebeslissingen als de technische mogelijkheden van huidige en
toekomstige technologieën. Figuur 4-3 schetst de belangrijkste migratiepaden voor
koper, kabel en glasnetwerken. Kenmerkend voor de migratie van breedbandnetwerken
is dat de beslissingen over migratie in essentie per regio, zoals (een deel van) een
gemeente genomen worden. De lokale marktomstandigheden, in termen van vraag en
concurrentie, bepalen in sterke mate het verloop van de migratie.

Figuur 4-3: Migratiepaden

TNO-rapport | | 1.0

68 / 80

Op het telefonie-netwerk is ADSL2+ op dit moment de dominante technologie voor het
leveren van consumenten breedband. De migratie naar VDSL2 is in 2009 begonnen,
waarbij twee hoofdvormen zijn te onderscheiden: VDSL2 Central Office (vanuit de
centrale) en VDSL2-FTTCab (vanuit de staatkast). Zoals eerder aangegeven levert
VDSL2 meer capaciteit dan ADSL2+. Na een aantal jaren gaat VDSL2 voor de
bovenkant van de markt tekort schieten om aan de stijgende vraag naar capaciteit te
voldoen. Een logische stap is dan om ook in die gebieden volledig te verglazen en FttH
aan te bieden, mits dit kosteneconomisch verantwoord is.
Aangezien VDSL2 vanuit de Central Office of vanuit de straatkast (FttCab) op
middellange termijn moeite krijgt om de stijgende vraag naar capaciteit te volgen, wordt
door Reggefiber op dit moment FttH aangelegd in samenwerking met KPN. Daarnaast
bestaan er ook (veelal regionale) initiatieven waarbij andere partijen, die zelf geen
xDSL netwerk bezitten, overgaan tot het aanleggen van FttH netwerken. Dat is in deze
figuur aangegeven met greenfield (niet te verwarren met het aanleggen van FttH in
nieuwbouw-wijken, wat soms ook met diezelfde term wordt aangeduid). In sommige
gevallen kan ook een migratie naar Hybride FttH / VDSL2 danwel UltimateDSL een
optie zijn om te voldoen aan de toekomstige vraag.
De in figuur 4.3 geschetste migratie van VDSL2 topologieën naar een volledige FttH
infrastructuur verloopt niet zonder slag of stoot. Een deel van de investeringen gedaan
voor de VDSL2-infrastructuur (zowel qua apparatuur als qua graafwerk) zal niet
hergebruikt kunnen worden voor een optimale FttH-infrastructuur. Lokaal zal worden
bekeken welke uitrolstrategie de voorkeur heeft, waarbij bijvoorbeeld de ligging en de
dimensionering van bestaande straatkasten in het betreffende gebied een belangrijke
factor is. Waar dit voor FttH ongunstig uitpakt, zal men overwegen de topologie te
wijzigen.
De kabelnetwerken zijn momenteel bezig met een migratie van EuroDOCSIS 2.0 naar
EuroDOCSIS 3.0. Met de mogelijkheid van EuroDOCSIS 3.0 voor incrementele groei
door middel van channel bonding van steeds meer kanalen (4, 8, 16, 32 kanalen) en
door het steeds verder segmenteren kan het HFC-netwerk nog lange tijd in incrementele
stappen meegroeien met de verwachte stijgende vraag naar capaciteit. Als op lange
termijn de verdere evolutie van DOCSIS op het HFC netwerk economisch niet meer
aantrekkelijk is of onvoldoende toename in capaciteit oplevert, kan de kabel via een
verdere verglazing tot de eindversterker worden opgewaardeerd tot een NG HFC
netwerk met een potentieel veel hogere capaciteit. Merk op dat voor deze upgrade
substantieel minder graafwerk nodig is dan voor FttH aanleg, omdat er voor NG HFC
niet tot aan het huis hoeft te worden gegraven.
De in de grafiek met een gestippelde lijn aangegeven migratiepaden zijn mogelijke
opties, de met een vaste lijn aangegeven paden zijn opties die partijen in de markt nu
uitvoeren danwel over communiceren die uit te gaan voeren.
Daarnaast is het op alle momenten mogelijk access via een draadloze technologie aan te
bieden, maar vanwege overzichtelijkheid is dat niet in deze figuur opgenomen.

4.3

Kwaliteit
De Nederlandse discussie over migratie van breedbandnetwerken heeft de neiging om
zich toe te spitsen op de ontwikkeling van vraag en aanbod van hoge capaciteitswaarden
(al dan niet symmetrisch). Dit is uiteraard een relevant aspect, waarop in de vorige
secties is ingegaan. Er zijn echter toepassingen waarvoor andere aspecten dan de

TNO-rapport | | 1.0

69 / 80

beschikbare capaciteit het nut of de kwaliteit van de gebruikerservaring bepalen.
Voorbeelden hiervan zijn:
• Toepassingen in de zorg of energie stellen vaak harde eisen aan de betrouwbaarheid
en beschikbaarheid van breedbandverbindingen.
• Verschillende populaire gaming toepassingen stellen nauwelijks eisen aan capaciteit
maar des te meer aan de responstijden die over breedbandnetwerken gehaald
kunnen worden (de zogenaamde “ping” tijden).
• Ook voor toepassingen in de zakelijke markt zoals LAN-interconnect zijn garanties
voor de responstijd nodig.
Voor het ondersteunen van een breed pallet aan diensten over breedbandnetwerken is
een aanbod van voldoende capaciteit dus wel een noodzakelijke, maar geen voldoende
voorwaarde.
4.4

Bereik; dekking
Zowel het telefonie-netwerk als het kabeltelevisienetwerk hebben een zeer hoge
dekkingsgraad in Nederland (tussen de 95% en 98%). Het overgrote deel van deze
verbindingen zijn geschikt om ook (breedbandig) internet over te leveren, en er zijn
maar weinig situaties waar geen internet beschikbaar is via zowel HFC als xDSL. Voor
internet via glasvezel is deze situatie volkomen anders. Begin 2009 was het in minder
dan 5% van de Nederlandse woningen mogelijk om een glasvezelabonnement af te
sluiten32
KPN noemt een maximale uitrolcapaciteit van FttH van zo’n 600.000 Homes Passed
per jaar (zie gespreksverslag in bijlage F. Deze grens is gebaseerd op praktische
belemmeringen zoals de aanwezigheid van (geschoold) personeel, maar ook op de mate
van overlast die Nederlandse gemeenten willen tolereren.
In de grafiek in Figuur 4-4 is te zien hoe de ontwikkelingen qua bedekking door de 3
netwerktypen over de tijd grofweg zouden kunnen verlopen. FttH zal via een korte
ramp-up de maximale uitrolcapaciteit van 600.000 huishoudens per jaar bereiken.
Daarmee is in 2015 ruwweg 50% van Nederland verglaasd (bij een marktaandeel van
FttH van 50% zou vanaf dan dus 25% van de Nederlanders internet via glasvezel
afnemen). Een uiteindelijke bedekking van 100% is onrealistisch. De OPTA geeft hier 4
redenen voor33:
− Geen enkel telecom netwerk levert 100% bedekking
− Graafcapaciteit (personeel) is slechts beperkt beschikbaar
− Het feit dat in Nederland alternatieve access-infrastructuren bestaan die hoge
capaciteitswaarden kunnen leveren kan werken als een “first mover disadvantage”
− In sommige gebieden is de businesscase voor FttH negatief, vanwege hoge
graafkosten en/of lage verwachte opbrengsten

32
33

Stratix 2009, FttH Deployment Overview March 2009
OPTA 2008, Fiber-to-the-Home (FttH) in the Netherlands

70 / 80

TNO-rapport | | 1.0

bereik van breedband access infrastructuren in NL
10.000.000
8.000.000
huishoudens
HFC HP

6.000.000

xDSL HP
FtttH HP

4.000.000
2.000.000
2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

Figuur 4-4: Bereik van breedband access infrastructuren

Merk op dat deze figuur de geschatte ontwikkeling op landelijk niveau samenvat.
Tussen regio’s kunnen flinke verschillen gaan ontstaan, doordat migratiebeslissingen
worden genomen op basis van lokale business cases. Zowel KPN, lokale FttHaanbieders als de kabelpartijen zullen op basis van economische afwegingen kiezen in
welke regio’s ze hun netwerken upgraden dan wel nieuwe netwerken uitrollen. In
sommige regio’s zal de concurrentie hevig zijn, in andere regio’s zal de ene partij
besluiten minder te investeren, waardoor een andere partij er daar een lager upgrade
danwel uitroltempo op na kan houden. Hierdoor zullen er in Nederland regio’s met
verschillende typen breedbandbedekking gaan ontstaan, waaronder:
- Regio’s met xDSL en HFC
- Regio’s met zowel xDSL, HFC en FttH
Hiermee leidt de regionale uitrol en migratie van accessnetwerken in de overgangsperiode tot een ongelijkere verdeling van capaciteitswaarden over Nederland dan nu het
geval is.
Merk ook op dat in deze grafiek evenals in diverse andere grafieken over glasuitrol in
dit rapport Homes Passed wordt weergegeven. Waar bij xDSL en HFC netwerken geldt
dat bijna 100% van de homes passed ook daadwerkelijk is aangesloten, is bij FttH
netwerken nog onduidelijk welke verhouding tussen Homes Passed en Homes
Connected zal ontstaan, doordat niet ieder huishouden FttH tot in de meterkast zal laten
afmonteren. Cijfers over Homes passed geven dus een relatief rooskleurig beeld over
feitelijk danwel voorgenomen FttH penetratie.

4.5

Openheid
Zoals hierboven beschreven zullen het tempo van de ontwikkeling van
breedbandnetwerken en de keuzes die door betrokken partijen daarin gemaakt worden
variëren tussen verschillende regio’s in Nederland. Dit rapport gaat niet in op de
commerciële en beleidsmatige overwegingen die daarbij een rol spelen. We geven hier
wel kort aan hoe bepaalde keuzes kunnen leiden tot verschillende gradaties in openheid.
We laten hierbij analoge TV en digitale TV diensten geleverd over de kabel via DVB-C
buiten beschouwing en concentreren ons op de openheid die relevant is voor internet
toegang.

71 / 80

TNO-rapport | | 1.0

Figuur 4-5 schetst de situatie in gebieden waar naast de kabel en DSL netwerken een
volledig verglaasd aansluitnet ontstaat. De koper en glas infrastructuur bieden toegang
op alle lagen (fysiek, laag 2 en IP), de kabelinfrastructuur biedt toegang op de IP laag.
In puur technisch-functionele zin is ook toegang mogelijk op het HFC netwerk, maar in
de praktijk is dit waarschijnlijk lastig. Naast deze vormen van toegang is er
infrastructuurconcurrentie tussen drie infrastructuren.
appl

appl

appl

appl

appl

appl

IP

IP

IP

IP

IP

IP

IP

IP

laag 2

laag 2

laag 2

laag 2

laag 2

laag 2

laag 2

laag 2

koper

glas

appl

appl

HFC

Figuur 4-5: Situatie openheid en toegang voor DSL, Full Fiber en HFC

Zoals eerder besproken, zal op termijn de capaciteit geleverd door VDSL2 over koper
tekortschieten om te voldoen aan de vraag uit de bovenkant van de consumentenmarkt.
In deze abonnementen kan dan worden voorzien door diensten over glas en HFC.
Door het regionale karakter van de breedbandmigratie zullen er ook gebieden zijn waar
(nog) geen glas beschikbaar is. De bovenkant van de consumentenmarkt kan in die
regio’s worden bediend over HFC-netwerken, met toegangsmogelijkheden op de IP
laag maar niet op laag 2 en praktisch gezien waarschijnlijk ook niet op de HFC-laag.

4.6

Kosten
Met de verschillende typen netwerkupgrades danwel netwerkaanleg zijn verschillende
kosten gemoeid.
Op het gebied van de operationele kosten (OPEX) van de verschillende netwerken
kunnen geen gedetailleerde uitspraken worden gedaan. Vuistregel is dat de OPEX van
gedeelde accessnetwerken (shared medium) lager is dan die van een point-to-point
infrastuctuur. Voor kopernetwerken geldt dan dat een HFC-netwerk een lagere OPEX
heeft dan een xDSL netwerk. Een fibernetwerk dat gebruikt maakt van een PONarchitectuur zal dan ook een lagere OPEX hebben dan een fibernetwerk met P2P
architectuur.
Van fibernetwerken wordt gesteld dat deze een lager energieverbruik34 hebben dan
kopernetwerken, en bovendien lagere reparatiekosten doordat de (nieuwe)
glasvezelkabels en –onderdelen minder onderhoud behoeven. We achten dit een
plausibel statement, maar in dit onderzoek is daar geen analyse op uitgevoerd om de
stelling te verifiëren of bij te stellen. Het was tevens niet mogelijk om binnen de
grenzen van dit onderzoek tot een betrouwbare uitspraak te komen of een shared HFC
netwerk een hogere of lagere OPEX heeft dan een P2P fiber netwerk.
Op het gebied van investeringen (CAPEX) is wel een gedetailleerder beeld te geven.
Figuur 4-6 geeft een indicatie van die investeringskosten. Investeringen in nieuwe
klantmodems worden hier tot de CAPEX gerekend. Kosten voor het leveren van
34

Een lager energieverbruik is van belang uit oogpunt van duurzaamheid.

appl

72 / 80

TNO-rapport | | 1.0

digitale TV (STB’s, netwerkapparatuur) zijn niet meegenomen. Er is bij de inschatting
van deze kosten steeds uitgegaan van de in Nederland dominante topologieën.

CAPEX indicatie per Home Activated
(in euro)
ADSL --> VDSL2 Central Office
HFC Docsis 2.0 --> Docsis 3.0
ADSL --> VDSL2 FttCab
HFC Docsis 3.0 --> NG HFC
ADSL --> hybride FttH / Ultimate DSL
ADSL --> Full FttH (greenfield)
0

200

400

600

800

1000 1200 1400 1600

Figuur 4-6: CAPEX inschatting per Home Activated

Uit die grafiek is af te leiden dat VDSL2 Central Office de goedkoopste upgradevariant
is. De kosten voor deze upgrade zitten met name in kosten voor nieuwe netwerkapparatuur, monteurskosten en klantmodems. Er hoeft bij deze upgrade geen extra
glasvezel aangelegd te worden.
Voor de upgrade van HFC/EuroDOCSIS 2.0 naar EuroDOCSIS 3.0 is feitelijk alleen
een nieuw modem en een software-upgrade in de CMTS nodig, waardoor deze upgrade
zeer goedkoop genoemd kan worden. Deze upgrade is echter slechts het begin van een
incrementeel pad naar steeds hogere snelheden door het aantal kanalen stapsgewijs uit
te breiden en steeds verder te segmenteren. Daarom is een upgrade naar EuroDOCSIS
3.0 op langere termijn duurder dan de VDSL2-upgrade in een ADSL netwerk. De
gestippelde lijnen in de grafiek geven deze extra onzekerheid in deze kosteninschatting
weer.
De kosten van het upgraden van een ADSL-netwerk naar FttC zijn fors hoger dan die
voor de VDSL2 Central Office-upgrade, omdat hierbij naast de eerder al beschreven
werkzaamheden ook glasvezels getrokken moeten worden tot aan de straatkast, en hier
actieve apparatuur in geplaatst moet worden.
Wanneer investeringen in EuroDOCSIS 3.0 niet meer in verhouding staan tot de
snelheidswinst die nog geboekt kan worden door verdere ‘bonding’ of segmentatie kan
de kabel overstappen op HFC NG. Hiervoor dient tot relatief dichtbij de erfgrens
verglaasd te worden. Het is echter nog steeds mogelijk om de bestaande coaxbekabeling vanuit huis tot aan dit punt (~50 meter) te benutten. De kosten voor deze
technologie zijn nog vrij onzeker, maar zullen hoger uitvallen dan FttC (omdat er verder
verglaasd dient te worden) en lager dan FttH (omdat er niet helemaal tot in huis
verglaasd hoeft te worden.
Voor de upgrade van ADSL naar Hybride FttH – UltimateDSL is onze inschatting dat
dit per home activated 160,- goedkoper zal zijn dan de uitrol van Full FttH. Er hoeft niet
tot in de meterkast verglaasd te worden, maar er is wel nieuw te ontwikkelen netwerkapparatuur noodzakelijk (inclusief behuizing) die op zeer korte afstand tot de woning
geplaatst dient te worden.

TNO-rapport | | 1.0

73 / 80

De kosten voor FttH zijn het hoogst, doordat er volledig verglaasd dient te worden, en
ook een vrij dure optisch-elektrische omzetter in de woning geplaatst moet worden. Er
wordt in deze berekeningen van uitgegaan dat eerdere investeringen in VDSL2 Central
Office, VDSL2 FttC of Hybride FttH/UltimateDSL niet hergebruikt kunnen worden in
FttH. Dit wordt uitgedrukt middels de benaming greenfield (niet te verwarren met de
aanleg van FttH in een nieuwbouwwijk (dus vóór of tijdens de bouw), waarvoor deze
benaming ook vaak gebruikt wordt). De kosten voor zo’n situatie zullen lager uitvallen,
doordat de graaf- en installatiekosten veel lager uitvallen. Dit geldt overigens ook voor
de aanleg/migratie van andere accessnetwerken in nieuwbouwwijken.
Een specificatie van de gevolgde berekening is bijgevoegd als bijlage E.

TNO-rapport | | 1.0

74 / 80

TNO-rapport | | 1.0

5

75 / 80

Eindconclusies
Ontwikkeling van de vraag naar breedband
Er komen steeds meer digitale diensten beschikbaar én de adoptie, diversiteit en
afhankelijkheid van die verschillende diensten neemt toe. Maar minstens zo belangrijk
voor het bandbreedteverbruik is het feit dat diensten steeds breedbandiger worden. Dat
is met name het gevolg van de integratie van videobeelden in tal van diensten, ook
transsectoraal.
Op basis van diverse gerenommeerde bronnen schatten wij dat de vraag naar
bandbreedte tussen nu en 2020 op vaste aansluitingen in Nederland exponentieel zal
groeien met circa 30% tot 40% per jaar. Dit is een conservatieve inschatting.
Om een aantal redenen hebben wij gekozen voor een betrekkelijk conservatieve
schatting. De belangrijkste reden hiervoor is dat er in Nederland nauwelijks meer
exogene groei op het vaste net zal plaatsvinden, enkel endogene. De groei zal bijna
volledig moeten komen uit ‘Nederlanders die meer gaan internetten’ en niet uit ‘meer
Nederlanders die gaan internetten’. Wel valt te verwachten dat binnen huishoudens het
gelijktijdig gebruik nog verder toeneemt. Berekeningen laten een brede marge zien voor
de gemiddelde downloadsnelheid in 2020, die neerkomt op 75 Mbit/s – 400 Mbit/s. De
onvoorspelbaarheid van het succes van toekomstige diensten en devices die veel
bandbreedte gaan gebruiken – zoals Net TV, HD-streaming, cloud computing en HDteleconferencing – geven een grote mate van onzekerheid aan voorspellingen voor
2020. Hetzelfde geldt voor het versneld aanbieden van grote bandbreedtes als gevolg
van grote investeringen in NGN-infrastructuur. We verwachten dat de huidige, vrij
sterke bandbreedte-asymmetrie aan de vraagzijde weliswaar minder wordt maar dat
asymmetrie een blijvend kenmerk is, met een indicatieve ondergrens van ca 1:5. In
principe hoeven asymmetrische accesstechnologieën geen beperking te vormen voor het
goed faciliteren van symmetrische diensten zoals HD-videoconferenicing, zolang de
upsnelheid voldoende hoog en gegarandeerd is.
Ontwikkeling van breedband infrastructuren tot 2020
Het fiber-kopernetwerk (DSL) en het fiber-coax netwerk (de kabel) zijn nu in
Nederland de dominante breedband infrastructuren met een groot bereik en een
capaciteitsaanbod dat de vraag volgt en zelfs stimuleert. Full fiber (rechtstreeks FttH)
bevindt zich nog in een pril stadium. Internet via dial-up verbindingen zal geleidelijk
gaan verdwijnen.
In de beschouwing hoe breedband infrastructuren zich in de toekomst ontwikkelen in
verhouding tot de verwachte vraag, is en blijft capaciteit (downstream/upstream) een
belangrijk vergelijkend kenmerk. Echter voor het ondersteunen van een breed pallet aan
(essentiële) diensten in een groot aantal verschillende sectoren, ten behoeve van een zo
groot mogelijk dekking van Nederlandse huishoudens is voldoende capaciteit per
aansluiting weliswaar een noodzakelijke maar niet voldoende en meest bepalende
voorwaarde. Naast capaciteit is vooral openheid een belangrijk technisch maar ook
marktorganisatorisch kenmerk. Tot slot is de kostenfactor, als onderdeel van de
business case, sterk van invloed op de ontwikkeling van infrastructuren.

TNO-rapport | | 1.0

76 / 80

Migratiepad 1: DSL richting FttH
Wij verwachten dat al in de komende paar jaar in het fiber-koper netwerk de belangrijke
en relatief kostbare stap naar VDSL2 vanuit de straatkast zal moeten worden gemaakt
om de vraag te kunnen blijven volgen en qua snelheid concurrerend te blijven t.o.v. de
kabel. VDSL2 gaat op termijn zonder verdere verglazing in toenemende mate
tekortschieten voor de gevraagde bandbreedtes in de bovenkant van de markt, maar
blijft nog een tijd relevant voor de (omvangrijke) onderkant van de consumentenmarkt.
De DSL-migratie koerst op termijn af op een volledige FttH oplossing, al dan niet met
nog een Ultimate-DSL tussenstap op de laatste meters koper in geschikte scenario’s.
Het tempo waarin de migratie zich voltrekt zal worden bepaald door marktontwikkelingen. Veel meer dan bij de bestaande versies van DSL het geval is geweest
zal er in het verdere migratietraject van regionale/lokale differentatie sprake zijn op
grond van kostenoverwegingen.
Migratiepad 2: Ontwikkeling kabel
De kabel lijkt de meest graduele migratie naar NGA te zullen doormaken, waarbij de
extra investeringen (CAPEX) voor de middellange termijn (2015) relatief het minst
zijn. De stap naar HFC Next Generation die qua impact verder reikt dan de zojuist
genoemde ADSL->VDSL migratie wordt aanzienlijk later in de tijd voorzien (na 2015).
In tegenstelling tot DSL zal kabel niet, of in ieder geval niet binnen de beschouwde
periode 2010-2020, uitmonden in een FttH aansluiting vanwege de zeer hoge intrinsieke
capaciteit van coax. Openheid is technisch mogelijk maar niet op alle relevante lagen
automatisch gewaarborgd.
De huidige wedloop tussen DSL en HFC zal het komende decennium een ander
karakter krijgen waarbij geleidelijk HFC en FttH concurrerende proposities worden
omdat deze de verwachte groei in de vraag naar capaciteit nog vele jaren kunnen
volgen. DSL-technologie over koper kan dat (zonder verdere verglazing) niet in die
mate. DSL blijft echter, ook op langere termijn, wel belangrijk voor de “onderkant” van
de breedbandmarkt.
Opkomst full fiber
Full fiber netwerken vragen zeer kapitaalintensieve investeringen op de korte termijn en
vragen lange adem voordat nationale dekking is bereikt (minimaal 10 jaar, waarbij
100% dekking niet realistisch/rendabel wordt geacht). Intussen wordt door KPN,
Reggefiber en door andere partijen binnen de telecomsector niettemin vaart gemaakt
met volledige FttH met een groeitempo (streefgetal) van ca 600.000 homes passed per
jaar. Ook partijen buiten de telecom sector filosoferen over nieuwe full fiber netwerken.
Full fiber uitrol zal naar verwachting lokaal/regionaal zijn gedifferentieerd. Realisatie
van open toegang is technisch geen principeel issue maar is niet automatisch
gegarandeerd.
De FttH propositie (via DSL migratie en/of via full fiber implementatie) leunt op de
“oneindige bandbreedte” belofte. Dit aspect kan FttH ondanks de kosten van aanleg in
de toekomst een belangrijke competitief voordeel geven ten opzichte van HFC. Ook
volledige symmetrie bij FttH is een unique selling point ten opzichte van DSL en HFC.
Relevantie Broadband Wireless Access
Bij dit alles speelt BWA, althans in Nederland, een hoofdrol in mobiel breedband maar
het speelt geen rol van betekenis als alternatieve infrastructuuroptie voor vast breedband
op grotere schaal. Wel is BWA met de noodzakelijke aansluiting van basis stations van
3G/4G netwerken juist mede verantwoordelijk voor de toenemende capaciteitsvraag op

TNO-rapport | | 1.0

77 / 80

het vaste aansluitnetwerk. Het verwachte effect van regionale differentiatie kan in het
bijzonder nadelig uitpakken voor rurale gebieden. BWA is mogelijk een acceptabel
alternatief. Daarvoor zal moeten worden aangetoond of BWA in rurale gebieden een
relatief aantrekkelijke bandbreedtepropositie kan bieden op basis van een positieve
business case.
Aldus verwachten wij, waarschijnlijk al ruim voor 2020, een vernieuwd landschap
waarin HFC, FttH/DSL en FttH/Full Fiber in onderlinge regionaal/lokaal verschillende
verhoudingen concurreren. De rol van BWA is en blijft daarin relatief bescheiden en
kan wellicht van betekenis blijken voor rurale gebieden waar aanleg/upgrading van
vaste aansluitnetwerken zeer kostbaar is.

TNO-rapport | | 1.0

78 / 80

TNO-rapport | | 1.0

80 / 80

TNO-rapport | | 1.0

A

Bijlage A | 1/11

Functionele kenmerken aansluitnetwerken: taxonomie
A.1

Capaciteit (datasnelheid)

De technische capaciteit van een netwerk, oftewel de hoeveelheid bits die per
tijdseenheid getransporteerd kan worden, is bepalend voor welk dienstenpakket nog
geleverd kan worden (het aantal en soort diensten dat nog gelijktijdig aangeboden kan
worden).
Vanuit technisch perspectief is het van belang onderscheid te maken tussen twee
definities van datasnelheid:
•

•

Piek datasnelheid, d.w.z. de maximale up- of downstream datasnelheid die
kortstondig door het netwerk kan worden gerealiseerd voor één klant. In de praktijk
is deze snelheid gelijk aan de datasnelheid van de link waarmee de gebruiker is
verbonden;
Sustained datasnelheid, d.w.z. de gegarandeerde datasnelheid per klant die
langdurig en die onafhankelijk van het gebruik van andere klanten kan worden
gehandhaafd.

De technische capaciteit van een aansluitnetwerk lijkt ondubbelzinnig vastgesteld te
kunnen worden door de piekdatasnelheid te noemen, maar is dat niet. De piekdatasnelheid kan soms vele malen hoger zijn dan de sustained datasnelheid onder hoge
netwerk belasting (gelijktijdige vraag naar vele diensten vanuit verschillende
eindgebruikers). Dat heeft verschillende oorzaken:
• Topologie verschillen: Sommige oplossingen zijn niet punt-punt (P2P) zijn maar
punt-multipunt (P2MP) uitgevoerd (P2P: ieder zijn eigen verbinding; P2MP: ieder
deelt zijn verbinding met andere gebruikers). Oplossingen voor coaxiale koper
netwerken (de “kabel”) en draadloze netwerken zijn typische voorbeelden van puntmultipunt (een shared medium). Oplossingen voor twisted-pair koper netwerken
met (“telefonie” bekabeling) met DSL zijn punt-punt.
• Dimensioneringsverschillen: Ook als het aansluitnetwerk punt-punt is uitgevoerd,
wordt het verkeer langs een access multiplexer gevoerd om gezamenlijk verder
afgewikkeld te worden. Doordat niet iedereen gelijktijdig de volle bitsnelheid
afneemt, is de bitsnelheid aan de andere zijde van de access multiplexer (veel) lager
dan de som der maximale bitsnelheden aan de klantzijde. Hier wordt in de
dimensionering rekening mee gehouden, door van een zekere overboekingsfactor
gebruikt te maken. En als die te krap gedimensioneerd is voor het verkeersaanbod,
dan loopt het verkeer daar alsnog op vast.
• Symmetrie verschillen: In veel aansluitnetwerken is de transport snelheid naar de
eindgebruiker toe (downstream) veel hoger dan de transport snelheid van de
eindgebruiker af (upstream). Die asymmetrie is geen probleem als er veel
downstream verkeer is, zoals broadcast video, maar als er ook veel upstream
verkeer afgewikkeld moet worden (zoals bij video conferencing) dan loopt het
verkeer daarop vast. De koper netwerken met DSL en kabelmodems zijn doorgaans
asymmetrisch uitgevoerd; verhoudingen van 6:1 zijn niet ongebruikelijk.

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage A | 2/11

Van belang is dat met de introductie van deze technische parameters beslist niet alles is
gezegd over de feitelijk aangeboden capaciteit per individuele aansluiting. Er bestaat
ten eerste het fenomeen advertentiecapaciteit, de snelheden waarmee providers
proberen de klant te verleiden in- of over te stappen. Aan de advertentiecapaciteit ligt
geen formele definitie ten grondslag waardoor aanbiedingen van verschillende partijen
feitelijk niet met elkaar zijn te vergelijken, met als gevolg verwarring en misverstanden
bij de consument. Door bijvoorbeeld te adverteren met piekdatasnelheid die (onder
geringe netwerkbelasting) aan een eindgebruiker leverbaar is kunnen aanbieders
suggereren dat de capaciteit van hun oplossing superieur is aan die van een andere
oplossing.
Ten tweede kan men spreken van de contractuele capaciteit, d.w.z. de capaciteit (piek
en sustained) die de provider bereid is te leveren aan de klant op basis van de gekozen
abonnementsvorm. De provider kan met andere woorden technisch mogelijk meer
leveren dan hij feitelijk doet, op basis van het afgesloten contract. Providers van
capaciteit op basis van een gedeeld concept (de Kabel en mobiele netwerken) richten
zich bij capaciteitsdimensionering op de bewaking van de klantperceptie. Door het
klantverkeer per cel of segment te monitoren en tijdig netwerkcapaciteit bij te plaatsen
kunnen ze ervoor zorgen dat bij een toenemende marktvraag de klant een constante
beschikbaarheid ervaart. Capaciteit wordt dus actief gemanaged.
In de analyse blijkt het nuttig te zijn om ten aanzien van aansluitcapaciteit een
onderscheid te maken tussen de volgende generaties in breedband access35:
• 1GBB (tot 1 Mbit/s)
• 2GBB (1-10Mbit/s)
• 3GBB (10-100 Mbit/s)
• 4GBB (100-1000 Mbit/s)
Momenteel is 2GBB op zeer grote schaal in Nederland beschikbaar en is de transitie
naar 3GBB volop gaande. Lokaal zien we ook al dat de sprong wordt gemaakt naar
4GBB.

A.2

Topologie

Een belangrijk kenmerk van infrastructuren dat bepaalt in welke mate deze in staat zijn
om een bepaalde ‘sustained’ datasnelheid te kunnen realiseren is of het een ‘shared’
medium is of niet. Dit verschil wordt ook wel aangeduid met punt-multipunt of puntpunt.
−

Punt-punt (P2P). Iedere eindgebruiker krijgt een eigen signaal aangeleverd en alles
blijft gescheiden. Een intrinsieke eigenschap is dat op deze verbinding in het
aansluitnetwerk de sutained datasnelheid die de eindgebruiker krijgt gelijk is aan de
piekdatansnelheid;

−

Punt-multipunt (P2MP). Meerdere eindgebruikers krijgen dezelfde signalen
aangeleverd, en de apparatuur van de eindgebruiker “filtert” de desbetreffende data
eruit. Het is een ‘shared’ medium. De ‘sustained datasnelheid per eindgebruiker ligt

35

Bron: 4GBB project

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage A | 3/11

hiet altijd lager dan de piekdatasnelheid van de verbinding waarop de
eindgebruikers zijn aangesloten.
fysieke media
full copper (twisted pair, of coax)

full fiber:

full wireless

hybrid fiber/copper (twisted pair, of coax)

hybrid fiber/wireless

fysieke distributie
P2P: punt-punt

P2MP: punt-multipunt

Figuur A-1: Typen fysieke media in access netwerken (boven) en topologie-opties (beneden)

Enkele praktijk voorbeelden:
• Een volledig verglaasd netwerk is dus een full fiber netwerk, en kan zowel puntpunt als punt-multipunt uitgevoerd zijn. In het eerste geval krijgt ieder zijn eigen
vezel; in het tweede geval wordt een vezel aan het “uiteinde” uitgesplitst in
afzonderlijke vezels naar iedere woning (bijvoorbeeld een PON, ofwel een passief
optisch netwerk).
• Een coaxiaal kabel netwerk is doorgaans een hybrid fiber/copper netwerk, en puntmultipunt uitgevoerd. De coax kabel wordt vanuit een gemeenschappelijke
glasvezel gevoed, maar dicht bij de woningen wordt die kabel uitgesplitst. Het
kabel modem “filtert” vervolgens de desbetreffende data eruit.

TNO-rapport | | 1.0

•
•

Bijlage A | 4/11

Twisted pair DSL netwerken migreren momenteel (2009) van full-copper naar
hybid fiber-copper netwerken, maar het koperdeel is altijd punt-punt uitgevoerd.
Draadloze netwerken zijn bijna altijd punt-multipunt, maar door ze bijvoorbeeld te
scheiden in frequentie banden kunnen er meerdere van dit soort netwerken naast
elkaar bestaan. De straalverbindingen die vroeger veelvuldig gebruikt werden zijn
voorbeelden van draadloze punt-punt verbindingen.

A.3

Bereik (bedekking)

Het bereik van een aansluitnetwerk geeft antwoord op de vraag hoe goed een
aansluitnetwerk in staat is om een bepaald gebied met eindgebruikers te bedienen.
Daarbij zijn twee vervolgvragen belangrijk:
•

Wat is de geografische afstand die technisch overbrugd kan worden?
De afstanden die in een bepaalde transportinfrastructuur gehaald kunnen worden is
bijna altijd afhankelijk van de gewenste datasnelheid. Naarmate men grotere
afstanden wil overbruggen gaat de maximaal haalbare datasnelheid verder naar
beneden en vice versa.

•

Kunnen binnen het dekkings- of verzorgingsgebied alle aansluitingen gerealiseerd
worden? Hoewel vaak in eerste instantie niet gelijk iedereen aangesloten wordt op
een nieuwe infrastructuur, moet de mogelijkheid aanwezig zijn om volgens een
gefaseerde roll-out een bepaald percentage van de gepasseerde huizen aan te sluiten
(penetratiegraad).

A.4

Kwaliteit van de verbinding

Iedere dienst heeft zijn eigen kenmerken, en stelt ook zijn eigen eisen aan de kwaliteit
die nodig is voor een goede dienstverlening. De benodigde capaciteit is hier maar één
onderdeel van. De kwaliteit van de netwerkverbinding heeft vaak een directe invloed op
de kwaliteitsbeleving van de gebruiker en is om die reden zeer van belang. Bij gaming
bijvoorbeeld is de capaciteit in bit/s minder relevant dan de opgebouwde vertragingstijd
in de verbinding. Spraak en videodiensten zijn zeer gevoelig voor variaties in de
vertragingstijd. Toepassingen hebben vaak specifieke quality of service (QoS) eisen
waaraan moet worden voldaan om de gebruiker van de toepassing de gewenste beleving
te geven36 of een machine2machine protocol goed te laten verlopen. Quality of service
moet end-to-end worden beoordeeld (zie ook paragraaf 2.5.1). Toegangsnetwerken zijn
een schakel in de end-to-end keten en van belang is dat een aansluitnetwerk de QoS
eisen voor de getransporteerde diensten kan ondersteunen. Omdat er ontelbaar veel
soorten van diensten zijn, en er nog steeds veel nieuwe bijkomen, is het zinvoller die
diensten te classificeren op grond van de volgende rangorde:
• Mate van elasticiteit (elastisch, inelastisch). De mate waarin de oorspronkelijke
verkeersstroom aangepast kan worden zonder gevolgen, zoals het uitsmeren over de
tijd om de bitsnelheid te verlagen.

36

De invloed van netwerk kwaliteit (QoS: quality of service) op de kwaliteitsperceptie van eindgebruikers is
met speciale geijkte software tools redelijk objectief vast te stellen, waardoor de netwerkkwaliteit meetbaar
is geworden.

TNO-rapport | | 1.0

•
•
•

•
•

Bijlage A | 5/11

Mate van interactiviteit (interactief, niet-interactief). De mate waarin de gebruiker
een snelle reactie verwacht op grond van wat deze invoert.
Mate van symmetrie (symmetrische, asymmetrisch). De mate waarin de hoeveelheid
informatie naar de gebruiker toe (een videobeeld) en van de gebruiker af (een paar
muisklikken) verschillen.
Benodigde beschikbaarheid (standaard, high). De mate waarin het relevant is dat
wanneer een verbinding is opgebouwd, deze ook zonder onderbrekingen en/of
fouten functioneert. Bij een elastische dienst (zoals e-mail) kan fout ontvangen
informatie gewoon weer opnieuw uitgezonden worden, maar bij een inelastische
dienst (bijvoorbeeld telefonie) kan dat niet.
Benodigde capaciteit (laag of smalbandig, hoog of breedbandig). De hoeveelheid
informatie die heen en weer wordt gestuurd.
Variatie in bitsnelheid (Constante bitsnelheden CBR, variabele bitsnelheden VBR)

De belangrijkste classificatie van diensten wordt door de eerste twee niveaus bepaald:
• Elastische, niet-interactieve, diensten worden ook wel best-effort diensten
genoemd. Voorbeelden zijn e-mailen en downloaden. Het mag gerust minuten lang
vertraagd worden, als het er maar ooit eens komt.
• Elastische, interactieve, diensten worden ook wel transactionele diensten
genoemd. Voorbeelden zijn webbrowsing; enige vertraging is toegestaan, zolang
het maar niet te lang duurt.
• In-elastische, niet-interactieve, diensten worden ook wel streaming diensten
genoemd. Voorbeelden zijn broadcast radio en –video. Het mag een constante
factor in tijd vertraagd worden, om geluid en beeld zonder haperen af te kunnen
leveren, zolang die tijdsvertraging vertraging maar acceptabel is.
• In-elastische, interactieve, diensten worden ook wel real-time diensten genoemd.
Voorbeelden zijn video conferentie of telefonie, maar ook gaming.
Figuur A.2 geeft bovengenoemde taxonomie weer, met voorbeelden van bijpassende
diensten.
De relevantie van bovengenoemde classificatie is dat sommige aansluitnetwerken matig
of ongeschikt zijn voor sommige klassen van diensten. Een netwerk kan sterk
asymmetrisch ontworpen zijn, en daardoor heel geschikt voor broadcast video zijn,
maar dat is niet handig voor video conferencing van gelijksoortige kwaliteit.
Ook kunnen netwerken soms veel tijdvertraging veroorzaken tussen bron en ontvanger
(ook wel latency genoemd). Dat is belemmerend voor interactieve diensten zoals
telefonie en (wederom) videoconferencing. En als die netwerken zo zijn ingesteld dat ze
hun data onder minder tijdsvertraging kunnen afleveren, dan kunnen ze weer gevoeliger
worden voor verkeersdrukte en/of elektrische verstoringen van buitenaf. En dat gaat dat
weer ten koste van hun beschikbaarheid waardoor video diensten hinderlijke glitches
vertonen, of het beeld soms zelfs seconden lang bevroren is.
Andere netwerken zijn weer sterk gevoelig voor variabele belasting waardoor soms de
benodigde bitsnelheid (tijdelijk) niet leverbaar is. Dat is weer heel belemmerend voor
streaming diensten.

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage A | 6/11

FiguurA-2: Onderverdeling in typen verkeer met voorbeelden (bron: )

Technisch gesproken gaat QoS in essentie over wachtrijen voor pakketjes. Op de
transmissielaag (laag 1) is de capaciteit van de verbinding belangrijk: als deze zeer
groot is, dan ontstaan er geen wachtrijen. Indien er capaciteitsbeperkingen zijn, dan is
het van belang dat pakketten met prioriteit in ieder geval op tijd worden afgehandeld. Is
dit op laag 2 (Medium Access) niet of niet goed geregeld dan kunnen afhankelijk van
het verkeersaanbod QoS issues ontstaan. Voor de beschouwde toegangsnetwerken
geven we aan of in technische zin sprake is van QoS ondersteuning op laag 2. Laag 3
(IP) valt buiten de scope van toegangsnetwerken. In de operationele praktijk hangt de
kwaliteit van de dienstverlening nauw samen met het netwerkcapaciteitsbeheer. Een
aanbieder moet ervoor zorgen dat het netwerk voldoende capaciteit heeft om de
gevraagde capaciteit te leveren. Indien er een capaciteittekort is, zal dit onherroepelijk
tot een degradatie van de dienstverlening leiden, hetzij in de vorm van een verminderde
beschikbaarheid, hetzij in de vorm van een verminderde dienstkwaliteit.
De invloed van netwerk kwaliteit (QoS: quality of service) op de kwaliteitsperceptie
van eindgebruikers is redelijk objectief vast te stellen. Er bestaan software tools, die
werken met gestandaardiseerde algoritmen, die de perceptie van kwaliteit in een getal
kunne uitdrukken. Ze zijn geijkt met opiniecijfers van duizenden testgebruikers (de

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage A | 7/11

MOS waarde, Mean-opinion Score), waardoor de netwerk kwaliteit meetbaar is
geworden.

A.5

Mobiliteit van eindgebruikers

De verschillende breedband toegangsnetwerken (vast en draadloos) ondersteunen in
verschillende mate mobiliteit van eindgebruikers. Mobiliteit betekent dat
eindgebruikers, die aansluiting tot een communicatienetwerk zoeken en onderhouden,
dat niet steeds vanaf dezelfde fysieke lokatie doen.
In principe zijn er drie verschillende niveaus van ondersteuning van mobiliteit van
eindgebruikers:
1) Vast: netwerk toegang is mogelijk alleen op een vaste locatie en zodra de
eindgebruiker zich verplaatst naar een andere locatie is de verbinding met de
netwerk verloren.
2) Nomadisch: de eindgebruiker kan zich verplaatsen naar een andere locatie en
aldaar opnieuw toegang krijgen tot de telecommunicatie diensten waarop hij
zich heeft geabonneerd. De twee locaties kunnen dicht bij elkaar zijn gelegen
(bijv. binnen een groot gebouw of campus, binnen een stad centrum,
luchthaven, etc.) of juist ver uit elkaar (bijv. twee bedrijfsvestigingen in
verschillende steden). Typisch voor dit soort mobiliteitondersteuning is dat het
netwerk niet (volledig) toegankelijk is tijdens de verplaatsing.
3) Mobiel: de eindgebruiker kan zich vrij verplaatsen van de ene naar de andere
locatie zonder de netwerktoegang of de dienstverlening te verliezen. De
snelheid van de eindgebruiker waarbij nog netwerktoegang mogelijk is, is aan
een limiet gebonden. Bijvoorbeeld 2G- and 3G-draadloze netwerken werken tot
snelheden van 300 km/h maar met beperkte datasnelheid.
In de uitgevoerde karakterisering, waarin de aandacht vooral is gericht op vaste
netwerken, is het mobiliteitskenmerk niet verder meegenomen.

A.6

Openheid

Bij het beoordelen van breedbandinfrastructuren wordt vaak ook de zogenaamde
openheid in aanmerking genomen. Kenmerkend voor openbare
breedbandinfrastructuren is dat er een veelheid aan diensten van verschillende
dienstaanbieders geleverd kan worden over één infrastructuur. Deze vorm van openheid
ontstaat door de van oorsprong technische ontkoppeling die in de infrastructuren is
aangebracht tussen de applicaties en de IP (Internet Protocol) laag. Naast deze scheiding
zijn er nog andere plaatsen in de zogenaamde protocol stack waar technisch gesproken
een ontkoppeling kan plaatsvinden, zie figuur A-3.

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage A | 8/11

applicaties: video, e-mail, e-Health, …
actieve infrastructuur laag 3: IP
actieve infrastructuur laag 2: bijvoorbeeld Ethernet
fysieke infrastructuur: koper, hybrid fiber-coax, glas

Figuur A-3: Ontkoppeling tussen lagen in de protocolstack

Door deze ontkoppelingen ontstaat een openheid in de breedband waardeketen:
meerdere dienstaanbieders kunnen hun diensten leveren over de IP netwerken van
meerdere ISPs, die weer gebruik kunnen maken van meerdere fysieke infrastructuren,
zie figuur A-4. Uiteraard blijft het mogelijk dat één aanbieder zowel de dienst, de
actieve infrastructuur en de passieve infrastructuur levert. In de Nederlandse praktijk
zijn ook niet alle mogelijke ontkoppelingen daadwerkelijk ontstaan. Commerciële
overwegingen en in een aantal gevallen ook regelgeving zijn sterker bepalend voor de
ontkoppelingen die daadwerkelijk ontstaan dan de puur technische mogelijkheden.
appl

appl
IP

appl

appl
IP

laag 2

laag 2

fysieke infrastructuur

fysieke infrastructuur

Figuur A-4: Openheid faciliteert meerdere diensten en toepassingen over verschillende fysieke
infrastructuren

De ontkoppeling tussen applicaties en de IP-laag zorgt ervoor dat klanten met een
willekeurig internet abonnement gebruik kunnen maken van alle applicaties die op het
internet beschikbaar zijn. Dit is niet alleen belang voor klanten, die hiermee kunnen
kiezen tussen een groot aantal onderling concurrerende applicatieaanbieders, maar ook
voor de applicatieaanbieders die over IP een wereldwijd publiek en schaal kunnen
bereiken. Ontkoppelingen op de lagere lagen kunnen zorgen voor concurrentie tussen
netwerkaanbieders. Een voorbeeld hiervan is de concurrentie tussen de verschillende
ISPs (XS4All, KPN, Tele2, Online, …) die allemaal ISP diensten bieden over het KPN

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage A | 9/11

kopernet. Dit is een vorm van infrastructuurconcurrentie: er ontstaan verschillende
Ethernet en IP netwerken bovenop een gedeelde fysieke infrastructuur. In Nederland
bestaat daarnaast ook nog een vollediger vorm van infrastructuurconcurrentie, waarbij
de ISPs op het KPN kopernetwerk concurreren ren met de ISPs van de kabelbedrijven
op de kabel.
Naast de hierboven beschreven openheid die ontstaat door ontkoppeling van horizontale
lagen in de infrastructuur is voor de breedbandmarkt ook nog een andere soort openheid
van groot belang: interconnectie. Bij interconnectie worden verbindingen gemaakt
tussen infrastructuren op hetzelfde niveau in de gelaagde breedbandinfrastructuur, zie
figuur A-5.

appl

appl

appl

appl

IP

IP

laag 2

laag 2

fysieke infrastructuur

fysieke infrastructuur

Figuur A-5: Interconnectie: koppeling van infrastructuren op gelijk niveau (laag 2 of 3)

Door de zogenaamde peering (en daarnaast ook IP transit) tussen publieke IP
netwerken ontstaat het wereldwijde internet. Doordat deze IP netwerken verbonden
zijn, kunnen klanten die op verschillende IP netwerken zijn aangesloten elkaar e-mails
sturen. Daarnaast hoeft een dienstaanbieder maar op één IP netwerk te zijn aangesloten
om toch aan alle klanten op het publieke internet zijn diensten te kunnen aanbieden.
Het verbinden van netwerken op IP-niveau is wijdverbreid. In een aantal gevallen is het
gewenst om de koppeling op een lager niveau, op laag 2, uit te voeren, bijvoorbeeld als
er diensten zijn die geen gebruik maken van IP maar direct van Ethernet gebruik maken,
zie figuur A-6.

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage A | 10/11

appl

appl

appl

appl

laag 2

laag 2

fysieke infrastructuur

fysieke infrastructuur

Figuur A-6: Koppeling tussen infrastructuren op laag 2

A.7

Kostenaspecten

Naast het beoordelen van verschillen tussen infrastructuren op technologisch vlak
dienen ook de verschillen in kosten en kostenontwikkeling in ogenschouw genomen te
worden. Een oplossing voor breedband kan technologisch superieur zijn in
datasnelheid, maar als de kostenaspecten een groot obstakel vormen dan zal een andere
technologie (met lagere bitsnelheden) snel het aanbod gaan domineren.
Ten aanzien van kosten dient onderscheid gemaakt te worden tussen de initiële
investering (Eng: CAPEX) die noodzakelijk is om een nieuwe accessvorm aan te
bieden, en de terugkerende operationele kosten (OPEX) die een aansluitoptie met zich
meebrengt. Om de investeringen, waar in dit onderzoek met name naar is gekeken, goed
met elkaar te vergelijken is begrip van een aantal dwarsdoorsnedes vereist. De
investering die nodig is om een verbinding over een nieuwe aansluitoptie te leveren valt
uiteen in:
-

investeringen in het netwerk (openbreken van straten, trekken van kabels tot
aan straatkast of tot in de meterkast, plaatsen van straatkasten, etc.)
investeringen in apparatuur in het netwerk (DSLAM, CMTS, versterkers, ODF,
xWDM, noodstroomvoorziening, etc)
investeringen in apparatuur bij de klant thuis (ONT/FTU, modem)

Er bestaan 3 niveau’s waarop deze investeringen gepleegd worden:
1. Home passed: het aansluitnetwerk is aangelegd tot aan de erfgrens van een
klant
2. Home connected: het aansluitnetwerk is tot in de woning van de klant
afgemonteerd
3. Home activated: de klant kan diensten ontvangen over het aansluitnetwerk
doordat een modem/router is geïnstalleerd bij de klant en deze een abonnement
bij een ISP afneemt.
Per aansluitoptie zal kwalitatief en waar mogelijk kwantitatief inzicht worden gegeven
in dergelijke aspecten.

TNO-rapport | | 1.0

A.8

Bijlage A | 11/11

Migratiepotentie

Met migratiepotentie wordt bedoeld de mogelijkheden van een bepaald type
aansluitnetwerk om mee te kunnen groeien met een toenemende of veranderende vraag
naar connectiviteit (zie figuur A-7). Migratiepotentie is geen functioneel kenmerk als
zodanig maar in het licht van dit onderzoek is het wel een belangrijk aspect. Per type
aansluitnetwerk wordt uit de eerder beschreven functionele kenmerken en daarin
verwachte ontwikkelingen de migratiepotentie aangegeven.

G3

G2

G1

Figuur A-7: Mogelijkheden voor een bepaald type aansluitnetwerk om technologisch mee te groeien met de
verandering van de vraag.

TNO-rapport | | 1.0

B

Bijlage B | 1/11

Aanbodzijde: ontwikkeling van het telefonienetwerk
B.1

Inleiding

Het twisted-pair koper netwerk is het aansluitnetwerk dat ooit is aangelegd ten behoeve
van analoge telefonie en waarvan het aansluitnetwerk bestond uit zeer grote aantallen
koperen aderparen die in gebundelde vorm in de nummercentrales ontsprongen en naar
huizen en bedrijven waren aangelegd. Tot ver in de tachtiger jaren waren via dit
koperen aansluitnetwerk uitsluitend telefonie-, telex- en facsimele diensten mogelijk,
alsmede smalbandige datacommunicatie tussen computers d.m.v. analoge spraakband
modems. De digitalisering van de centrales was in de tachtiger jaren van de vorige eeuw
in volle gang en aan het einde van dat decennium werd dat voor de abonnees merkbaar
met de introductie van ISDN (Integrated Services Digital Network). ISDN bood een
volledig op digitale transmissie gebaseerde huisaansluiting, samengesteld uit twee
separate digitale spraak kanalen (2xB: ieder 64 kbit/s) en nog een datakanaal (D: 16
kbit/s). ISDN bood in de negentiger jaren een sneller alternatief voor de analoge
modems om verbinding met het Internet te maken. Organisaties in het zakelijke
segment hadden voor hun bedrijfscentrales en computerverbindingen de mogelijkheid
van een HDSL aansluiting, goed voor 2 Mbit/s.
Rond 1999 is voor de consumentenmarkt ADSL (Asymmetric Digital Subscriber Line)
geïntroduceerd. ADSL en de daaropvolgende generaties met steeds hogere
datasnelheden (ADSL2, ADSL2+) kon tegen betaalbare tarieven aan de consument
worden aangeboden en heeft de ontwikkeling van breedband in Nederland ook een
flinke boost gegeven. Rond 2001 is het aansluitnetwerk ontbundeld om meerdere DSL
operators toegang te verlenen, en dat heeft de concurrentie in gang gezet wat extra heeft
aan de introductiesnelheid heeft bijgedragen37. Gezien het oprukkende glas in dit
aansluitnetwerk spreekt men al geruime tijd over het bybrid copper/fiber netwerk.

B.2
B.2.1

Het twisted-pair kopernetwerk; DSL

Topologie
Vanuit een hoofdverdeler in een centrale vertrekken er dikke koperen distributie kabels
naar de eindgebruikers toe. Die distributie kabels bestaan in Nederland in de meeste
gevallen uit 900 koperen aderparen, en vertakken zich gaandeweg (via kabels van 300,
100 of minder aderparen) totdat een aderpaar bij een eindgebruiker is afgeleverd.
Meestal zit er nog een kabelverdeler in een straatkast tussen, en soms zelfs twee
straatkasten (in cascade). Voor hele korte afstanden wordt zo’n straatkast soms
overgeslagen.
Iedere eindgebruiker heeft minimaal één eigen koperen aderpaar tot zijn beschikking,
maar in een significant aantal gevallen is er zelfs sprake van meerdere aderparen en/of
reserve aderparen die door tussenkomst van een monteur beschikbaar gesteld kunnen
worden. Zo’n aderpaar wordt ook wel ‘twisted pair’ genoemd, aangezien het hier twee

37

In 2007 gevolgd door OPTA-richtlijnen voor subloop ontbundeling.

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage B | 2/11

in elkaar gedraaide koperdraadjes betreft. Op hoofdlijnen ziet het twisted-pair koperen
aansluitnet er als volgt uit:
HVD (in centrale)

KVD (in straatkast)

PAN: Primair aansluitnet

SAN: Secundair aansluitnet

Local loop
(c) TNO 2009

Figuur B-6-1:

subloop

Structuur van het twisted pair koperen aansluitnet

De lengte van een aderpaar kan in het Nederlandse netwerk oplopen tot zo’n 8 km, want
analoge telefonie (en ISDN) kunnen nog tot die afstand werken. Echter, 60% van die
aderparen (in de “local loop”) is niet langer dan 2km en 90% niet langer dan 3.4 km.
Vanaf het laatste verdeelpunt (voor de meeste aansluitingen is dat in een straatkast, en
voor korte aansluitingen is dat de centrale) zijn de afstanden veel korter: 60% is niet
langer dan 450m en 90% niet langer dan 1 km. Er zijn ca 28.000 straatkasten in
Nederland (bron: OPTA, 2007).
B.2.2

Technologie
DSL-technologie bestaat in verschillende typen en generaties die hier kort worden
geïntroduceerd maar verderop in dit hoofdstuk uitvoerig aan bod komen:
• ADSL:

Asymmetric Digital Subscriber Line

• ADSL2:

Opvolger van ADSL met verbeteringen

• ADSL2+:

Opvolger van ADSL2, met hogere capaciteit

• VDSL:

Very high bitsnelheid DSL: nieuwe generatie DSL-technologie
geoptimaliseerd voor toepassing vanaf de straatkast. Is als voorloper
van VDSL2 in Europa nauwelijks toegepast

• VDSL2:

Opvolger van VDSL met tal van verbeteringen om ook naast ADSL2+
gebruikt te kunnen worden

.
Een geheel nieuwe en vooralsnog uitsluitend conceptuele DSL-techniek is Ultimate
DSL is bedoeld om de laatste 20-200 meter te overbruggen via bestaande koperparen.
als onderdeel van een FttH topologie. Bitsnelheden tot 1 Gbit/s zijn goed denkbaar..
De ADSL- en VDSL-families alsmede UDSL zijn allemaal gericht op de consumentenmarkt (grootschalige ontplooiing). Voor de behoeften van de zakelijke markt zijn
HDSL, S(H)DSL en enhanced-SDSL beter toegerust, omdat ze symmetrische
bitsnelheden kunnen bieden. In dit rapport wordt niet uitvoerig op SDSL ingegaan.

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage B | 3/11

B.2.3

Elektrisch ontwerp
De spraakband, waar dit netwerk oorspronkelijk voor bedoeld was, loopt in het
electromagnetische spectrum van 300Hz tot 3 kHz. Het twisted-pair koper netwerk
wordt nu dus ook gebruikt voor doorgifte van digitale signalen. De daarvoor
ontwikkelde DSL technologie maakt gebruikt van frequenties tot ver boven de
oorspronkelijke analoge spraakband, afhankelijk van de gekozen DSL- technologie.
De elektrische eigenschappen van de bekabeling (demping, overspraak koppeling,
aantal+soort van DSL-systemen in dezelfde kabel) en de spectrale eigenschappen van
het uitgezonden DSL signaal hebben grote invloed op de maximale bitsnelheid die nog
betrouwbaar kan worden getransporteerd. Hoe breder het gebruikte signaal spectrum is,
des te hoger de haalbare capaciteit zou kunnen zijn. De huidige DSL- modems worden
vanuit de centrale gevoed, maar nieuwe generatie modems (VDSL2) zijn juist
ontworpen om ook vanuit een straatkast uitgerold te kunnen worden.

B.2.4

Apparatuur aan netwerk- en eindgebruiker zijde
Aan de netwerkzijde zijn in de centrale (of in straatkasten) zogenaamde DSL Access
Multiplexers (DSLAMS) opgesteld, welke worden gevoed vanuit het IP core netwerk.
De DSLAMs zetten per individuele aansluiting het DSL-protocol en signaal in de juiste
frequentieband op het betreffende aderpaar (toegevoegd aan het telefoniesignaal). Aan
de zijde van de eindgebruiker wordt het telefonie en DSL-signaal weer gescheiden met
een frequentie splitter, waarna het DSL-signaal aan een DSL-modem wordt
aangeboden. Als analoge telefonie niet gelijktijdig geleverd hoeft te worden, is een
splitter niet nodig, en kan DSL ook die frequentiebanden gebruiken.
DSL modems passen zich aan de kabeleigenschappen aan, waardoor ze altijd bijna het
theoretisch maximum kunnen halen uit hetgeen nog net fysisch mogelijk is binnen een
beschikbare frequentie band. Anders gezegd, ze werken dicht tegen een fysische limiet
aan die de Shannon limiet heet. Dit kenmerk vertaalt zich in het volgende
karakteristieke DSL gedrag: hoe korter de koperlijn (minder demping), en hoe beter de
kwaliteit van een aderpaar (minder overspraak koppeling), des te hoger de maximale
bitsnelheid zal zijn die een DSL modem nog betrouwbaar kan transporteren. Zo’n
modem kan tijdens het opstarten autonoom bepalen tot welke bitsnelheid hij nog
betrouwbaar kan functioneren (“rate adaptive” gedurende het opstarten).

B.3

Capaciteit en bereik

Gezien het feit dat bij DSL capaciteit en bereik (dekking) onlosmakelijk met elkaar zijn
verbonden, komen beide aspecten integraal aan bod in de navolgende beschouwing.
B.3.1

Enkele beginselen
Haalbare datasnelheden - zijn in het geval van DSL van heel veel factoren afhankelijk.
Ten eerste is de lengte van de koperlijn waarover het DSL-signaal loopt van invloed.
Kortweg kan men stellen dat hoe langer de koperlijn is, hoe lager de maximaal haalbare
datasnelheid. Ten tweede is de kwaliteit van een aderpaar van belang in termen van
overspraak. Een distributie kabel bevat in Nederland meestal 900 aderaren. Al die
aderparen storen elkaar enigszins (overspraak), en dat gaat ten koste van de maximaal
haalbare datasnelheid op de individuele aderparen. Ten derde is van invloed hoeveel
systemen er gelijktijdig gebruik maken van de verschillende aderparen in dezelfde
kabel. Hoe zwaarder een bundel is belast met DSL-verkeer (ongeacht van welke

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage B | 4/11

provider) des te groter de onderlinge overspraak en des te lager de maximaal haalbare
datasnelheid. En doordat signaaldemping toeneemt met de lengte van een aderpaar,
wordt de invloed van die overspraak sterker, en neemt de haalbare bitsnelheid af met de
lengte van het aderpaar en met het aantal DSL-systemen in dezelfde kabel. Zonder
topologie-aanpassingen in het aansluitnetwerk loopt DSL daarom tegen een maximale
penetratiegrens aan.
Omdat er ook nog eens heel veel spreiding zit in de overspraakkoppeling tussen de
aderparen, gaat de haalbare bitsnelheid via een bepaald aderpaar eveneens gepaard met
heel veel spreiding. In een zeer extreem geval kan het zelfs voorkomen dat een
eindgebruiker 22 Mbit/s via ADSL2+ geleverd kan krijgen, terwijl zijn buurman (ander
aderpaar, even lang maar van “slechte” kwaliteit) niet meer dan 1 Mbit/s geleverd kan
krijgen. Met de bekende postcode check kunnen consumenten bepalen welke capaciteit
op hun adres haalbaar is. Dekking en capaciteit zijn derhalve direct aan elkaar
gerelateerd.
Het is daarom tamelijk betekenisloos te spreken van de haalbare capaciteit voor een
bepaalde DSL technologie. In praktijk is er eerder sprake van een “puntenwolk”
waarvan de bitsnelheden ook nog eens zwak gecorreleerd zijn met de koper lengte (zie
figuren verderop in deze paragraaf). Men kan vooraf hooguit statistische uitspraken
doen en achteraf monitoren wat het precies geworden is, wat ook gebeurd is voor 1
miljoen lijnen voor het aanmaken van de figuren in dit rapport. Men kan daarom beter
spreken van een generatie breedband diensten (2GBB, 3GBB, 4GBB) die met een
bepaalde DSL-technologie goed te bedienen is.
Symmetrie - Spectrale keuzes uit het verleden hebben ervoor gezorgd dat de
datasnelheden van ADSL en VDSL beide sterk asymmetrisch zijn. De downstream
bitsnelheden zijn daardoor doorgaans veel hoger dan de upstream. Voor SDSL zijn
andere keuzes gemaakt, waardoor ze symmetrisch in bitsnelheid zijn. In tegenstelling
tot ADSL en VDSL verandert bij SDSL de breedte van het zendspectrum met de
bitsnelheid. Dit beperkt echter ook hun gebruik, want ze gaan ADSL onevenredig
verstoren als de datasnelheid (per aderpaar) te groot gekozen wordt voor een gegeven
afstand.
B.3.2

Huidige capaciteit van DSL-technologie
In Nederland zijn de eerste en tweede generatie breedband (1GBB, tot 1Mbit/s )
(2GBB, 1-10 Mbit/) al grootschalig gerealiseerd. De grootschalige introductie van
eerste generatie breedband via twisted-pair verliep via spraakband modems, via ISDN
modems en later via de eerste ADSL modems. Alles verliep via bestaand koper, maar
de beschikbare capaciteit van dat koper werd toen nog niet benut. Momenteel (2009) is
tweede generatie breedband via twisted-pair grootschalig uitgerold in Nederland. De
oplossing verloopt nog steeds volledig via bestaand koper, van centrale naar de
eindgebruiker, maar ditmaal worden alle technische mogelijkheden daartoe ook
daadwerkelijk benut. ADSL, ADSL2 en ADSL2plus zijn de DSL technologiëen die
voor het leveren van een 2GBB dienstenpakket aan de consumentenmarkt is
ontwikkeld. In Nederland waren in september van 2009 in totaal 3.5 miljoen DSLaansluitingen (Bron: Telecom paper). Dit betreft vrijwel volledig 2GBB technologie.

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage B | 5/11

Ter illustratie is in onderstaande figuur aangegeven welke snelheden met ADSL2+
kunnen worden bereikt, voor verschillende aderpaarcondities. Dit zijn metingen
gebaseerd op pakweg 1 miljoen operationele ADSL-verbindingen.Verticaal is de
gerapporteerde haalbare datasnelheid uitgezet in Mbit/s, horizontaal de lengte van de
local loop.
25M
PSD [dBm/Hz]

[1] DataRate, 24dB better then NWC

[1]

[2] DataRate, 18dB better then NWC

20M

[3] DataRate, 12dB better then NWC
[4] DataRate, 6dB better then NWC

[2]

[5] DataRate, Near Worst Case

15M
[3]

10M

[4]

[5]

5M

0

(c) TNO 2009

0

Figuur B-6-2:

B.3.3

1k

Loop Length [m]

2k

3k

4k

5k

6k

Gemeten datasnelheid bij ADSL2+ als functie van de local loop lengte, voor
verschillende condities van de aderparen. Bron: TNO

Verdere capaciteitsvergoting - potentie
Gegeven de hiervoor besproken karakteristieken van DSL vergt de migratie van het
twisted-pair koper netwerk, om het geschikt te maken voor hogere datasnelheden dan
vandaag, een belangrijke topologische verandering. Die komt er op neer dat door DSLapparatuur “halverwege te plaatsen en het resterende deel via bestaand koper af te
leggen de aderparen worden verkort en dat de bundeldichtheid wordt verkleind. In
combinatie hiermee kan het spectrum worden verbreed. Overigens geldt voor dat laatste
wel dat hoe hoger de frequenties is des te moeilijker het wordt die door te geven.
Daarom zit er al snel een bovengrens aan de verbreding van het spectrum voor een
gegeven koperlengte, en dus aan de hoogte van de haalbare capaciteit. Verbreding van
het spectrum levert steeds minder winst op, tot op een punt waar het niet meer de
moeite loont.
Door de combinatie van gedeeltelijke en steeds verder door te voeren verglazing, in
combinatie met de verbreding van het spectrum kunnen nog zeer substantiële
migratiestappen worden gezet. De migratie van het twisted-pair koper netwerk zal
daarom ook langs deze lijnen verlopen, zoals symbolisch is weergegeven in
onderstaande figuur, en hieronder wordt toegelicht.

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage B | 6/11

Figuur B-6-3: Voorziene migratie van het voormalige telefonienetwerk

In de topologie voor 4GBB is het dan eerder een FttH toplogie waarbij de laatste 20-200
meter via bestaand koper wordt afgelegd, dan een DSL-topologie waarbij ook nog wat
verglaasd is.
B.3.4

Verhogen van de capaciteit – migratie naar 3e generatie breedband (3GBB)
De transitie naar het kunnen leveren van een derde generatie breedband diensten pakket
(3GBB, 10-100 Mbit/s) via twisted-pair is inmiddels in gang gezet. Daarvoor moest de
koperafstand verkort worden, als onderdeel van een hybride glas-koper oplossing. Dat
wordt mogelijk door DSL vanuit straatkasten te gaan uitrollen. Vanaf dat punt is
immers 90% van Nederland binnen 1 km koperafstand bereikbaar via bestaand koper.
Dit twisted-pair traject wordt de sub loop genoemd. Er moet dan wel eerst glas gelegd
worden naar de betrokken straatkasten, voeding voor de betrokken DSL-apparatuur
worden aangelegd, en de kasten worden vergroot om DSL-apparatuur te kunnen bijplaatsen. Hiermee ontstaat dus een FttCab scenario (Fiber-to-the-Cabinet).
VDSL2 is de DSL-technologie die voor deze toepassing is ontwikkeld. Op dit moment
(2009) heeft KPN al diverse veldproeven met VDSL2 gehouden, en al veel straatkasten
voorbereid voor plaatsing van VDSL2. Een grootschalige markt introductie zal daarom
niet lang op zich laten wachten. Andere DSL-operators zijn later begonnen en hebben al
markt aankondigingen gedaan. Naar verwachting zal het gebruik van VDSL2 een sterke
groei ondergaan, zowel in Nederland als mondiaal, afhankelijk van de werkelijke
marktvraag naar een 3GBB dienstenpakket waar dit soort bitsnelheden voor nodig zijn.
Een klein deel van de eindgebruikers (ca 15-20%) woont binnen 1 km koperafstand van
de centrale, en voor hen zal VDSL2 vanuit de centrale hetzelfde gaan bieden als
VDSL2 vanuit de straatkast voor de rest van Nederland.

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage B | 7/11

De figuur hieronder geeft een schatting van de downstream bitsnelheden die verwacht
worden vanuit de straatkast. De upstream bitsnelheid is vele malen lager.
Het spectrum van VDSL2 is opgedeeld in strikt gescheiden banden voor up en
downstream signalen, en mag niet meer dan 12 MHz bedragen. Dit is om redenen van
Spectraal Management, en wordt hier niet verder toegelicht. De standaard kent ook
varianten tot 30MHz, maar het 30 MHz spectrum is niet toegestaan in de subloop.
90M

Fig 5 - Bitrates for VDSL2, predicted and expected (CAB@3km)
PSD [dBm/Hz]

[1] DataRate, 24dB better then NWC

80M

[2] DataRate, 18dB better then NWC

70M

[3] DataRate, 12dB better then NWC
[4] DataRate, 6dB better then NWC

[1]

[5] DataRate, Near Worst Case

60M
[2]

50M
[3]

Artist's impression
of scatter points

40M
[4]

30M

[5]

20M
10M
0

(c) TNO 2009

0

Figuur B-6-4:

200

Sub Loop Length [m]

400

600

800

1k

1.2k

Artist impression van de datasnelheid bij ADSL2+ als functie van de local loop lengte, voor
verschillende condities van de aderparen. Bron: TNO

Op dit moment (2009) is er ook sprake van het uitrollen van VDSL2 vanuit de centrale
(local loop). De bitsnelheid zal dan iets lager uitpakken dan hierboven is weergegeven
en alleen geschikt zijn voor klanten die heel dicht bij de centrale wonen.
De DSL-systemen voor de sub loop zullen straks met name derde generatie breedband
(3GBB, 10-100 Mbit/s) grootschalig mogelijk gaan maken.
B.3.5

Verhogen van de capaciteit – migraties naar 4e generatie breedband (4GBB)
De transitie naar het kunnen leveren van een vierde generatie breedband diensten
pakket (4GBB, 100-1000 Mbit/s) via twisted-pair vereist nog kortere koper afstanden en
daarom is een FttH scenario voor dit soort snelheden onvermijdelijk (Fiber-to-theHome). Maar FttH wil niet noodzakelijkerwijs zeggen dat de glasvezel dan ook tot
helemaal in de woning moet worden doorgetrokken (bijvoorbeeld tot in de meterkast).
Het kan namelijk ook als “to the stoeptegel”, of “to the voorgevel”, of als “to the
fietsenkelder” uitgevoerd worden. In dat geval zou de laatste 20-200m ook via bestaand
twisted-pair koper afgewikkeld kunnen worden. De daarvoor beoogde technologie
wordt aangeduid met Ultimate DSL en bevindt zich nog in een onderzoeksstadium.
Echter met de huidige 30 MHz VDSL2 varianten is deze topologie nu ook al mogelijk
(100-200 Mbit/s over 50m koper).

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage B | 8/11

In bepaalde scenario’s, vooral in bestaande bouw, kan een dergelijk hybride scenario
kostenbesparend zijn in vergelijking tot een algehele FttH oplossing. De besparing zit
dan met name op de installatiekosten. Een voorbeeld zijn de woonblokken, met
bovenwoningen, die veelvuldig in grote steden voorkomen. In plaats van glas door te
trekken naar al die afzonderlijke bovenwoningen, langs alle verdiepingen, is het in die
gevallen ook mogelijk de bestaande telefonie bekabeling op te graven, door te knippen,
er opto-elektrische apparatuur te plaatsen en vervolgens weer in te graven.
Bij de uitrol van een FttH oplossing kan men dan per huizenblok de afweging maken of
het laatste stuk full-fiber of hybride glas-koper uitgevoerd moet worden. In eerste
instantie kan dan voor de benodigde hogere bitsnelheden VDSL2 gebruikt worden,
maar dan in een variant met het breedste spectrum (de VDSL2 standaard voorziet nu al
in varianten met spectra tot 30 MHz). Bovendien is er in dat laatste stuk koper vaak
sprake van een (ongebruikt) tweede aderpaar, waardoor de bitsnelheid kan verdubbelen.
De echte winst in capaciteit zal behaald gaan worden met nieuwe DSL-technologie die
een nog breder spectrum gebruikt. Daar deze DSL-technologie nog niet bestaat, wordt
dit laatste stukje van een hybride FttH scenario in bovenstaand figuur de “missing link”
is genoemd. Mogelijk komt Ultimate DSL binnen ca 5 jaar op de markt.

Figuur B-6-5: Aanleg van FttH is duur, vooral in bestaande gebouwen met meerdere aansluitingen

B.4

Topologie

DSL wordt toegepast in een op telefonie gebaseerd netwerkconcept met punt-punt
verbindingen vanuit de nummercentrales naar de individuele abonnees. Tot op heden
hebben operators uit kostenoverwegingen aan deze topologie vastgehouden, die een
belangrijk intrinsiek voordeel kent t.o.v. HFC-netwerken namelijk een ongedeeld
aanbod van capaciteit per aansluiting. Een topologie waarbij tussen centrale en
huisaansluiting geen actieve apparatuur wordt toegepast is echter voor 3GBB niet
optimaal en voor 4GBB niet te handhaven. Hogere DSL snelheden vereisen kortere
koperkabels. Dit resulteert dan in een hybride glas-koper topologie, waarbij met DSL
over bestand koper het laatste traject wordt overbrugd. Voor 3GBB dient met name
verglaasd te worden tot op straatkast niveau (tot 100-1000m koper) en voor 4GBB met
name tot nabij het pand (20-200m koper). Als koperlijnen heel kort zijn kan 3GBB ook
vanuit de centrale geleverd worden, maar dan wel alleen aan dichtbij gelegen panden.

TNO-rapport | | 1.0

B.5

Bijlage B | 9/11

Kwaliteit

In de voorgaande paragraaf is uitvoerig gesproken over capaciteit als belangrijkste
capaciteitsaspect. Andere kwaliteitsaspecten die in relatie tot DSL te noemen zijn, zijn:
• Asymmetrie: ADSL en VDSL kennen ten gevolge van de historisch vastgelegde
definities van frequentiebanden een asymmetrie (downlink capaciteit groter dan
uplink capaciteit). Bij VDSL is de symmetrie t.o.v. ADSL overigens verbeterd. Dit
kwaliteitsaspect gaat voor de gebruiker spelen indien/zodra de behoefte aan upload
capaciteit het DSL aanbod overstijgt, ten gevolge van upload tijden die dan als te
lang worden ervaren.
•

Ondersteuning Quality of service (QoS): DSL is een transmissietechniek (Laag 1)
en biedt de hogere lagen feitelijk niets anders dan een ruwe ‘bitpijp’ met een vaste
capaciteit. De QoS ondersteuning voor verschillende typen diensten wordt bepaald
door de Laag2/Laag3 oplossing van de door de operator toegepaste DSL modems
(en Access Multiplexers) en vooral ook hoe met capaciteitsmanagement wordt
omgegaan. Het is een bekend feit dat operators overboeking toepassen uit efficiency
oogpunt. Hoe groter de overboekingsfactor, des te groter het risico van QoS verlies
op een individuele aansluiting. Het is dus de combinatie van de technische (L2/L3)
oplossing voor QoS-ondersteuning in de DSL modems en de wijze waarop de
operator capaciteitsmanagement uitvoert, die de QoS bij de eindgebruiker
uiteindelijk bepalen. Dit is voor alle typen accessnetwerken aan de orde..

B.6

Openheid

Een aantal jaren geleden is in Nederland ontbundeling van de local loop ingevoerd, wat
de mogelijkheid introduceerde dat meerdere DSL operators toegang kregen tot de
fysieke (koper) infrastructuur. Dit zal in de toekomst ook zo blijven. Naast deze toegang
op fysieke laag bestaat in het kopernetwerk ook openheid op laag 2 en op de IP laag. Al
deze vormen van toegang worden in de praktijk ook toegepast in Nederland.

appl

appl

appl

IP

IP

IP

laag 2

laag 2

laag 2

koper

TNO-rapport | | 1.0

B.7

Bijlage B | 10/11

Kosten

De kracht van twisted-pair koper oplossingen zit voornamelijk in het kosten aspect.
Hergebruik van bestaand koper spaart graaf- en installatiekosten uit. De investeringen
van DSL kunnen meegroeien met de marktvraag.
•

Voor het kunnen leveren van eerste en tweede generatie breedband waren er geen
graafkosten nodig. En er waren nauwelijks installatie kosten bij de eindgebruikers
thuis; een doe-het-zelf pakket was in de meest gevallen al afdoende. Vandaar dat de
twisted-pair oplossing voor 1GBB en 2GBB zo snel en grootschalig beschikbaar is
gekomen, in tegenstelling tot volledig verglaasde oplossingen.

•

In de transitie naar een derde generatie breedband (3GBB) ligt de zaak anders. De
eerste en goedkoopste optie is uitrol van VDSL2 vanuit de nummercentrale. Voor
adressen binnen relatief korte afstanden t.o.v. de nummercentrales kan dit een optie
zijn. De geschatte kosten zijn gemiddeld ca 175 Euro per aansluiting.

•

De volgende stap is VDSL2 vanuit de verdeelkasten (“halverwege”), maar daar
worden dan wel graafkosten gemaakt om een straatkast van glas en voeding te
kunnen voorzien, plus de kosten om zo’n kast voor te bereiden op plaatsing van
DSL apparatuur. Het geschikt maken van een straatkast voor VDSL2 (zonder
VDSL2 apparatuur) al gauw zo’n 5-20 kEuro, maar daarna is het ook wel
beschikbaar voor honderden eindgebruikers tegelijk. Apparatuur wordt pas aan de
klant geleverd, en zo nodig in een straatkast pas bijgeplaatst, als de verbinding ook
daadwerkelijk is besteld. Dit is een voordeel (in termen van kosten) ten opzichte
van een directe geheel verglaasde oplossing. Het is dan meer een kwestie van hoe
lang een dergelijke oplossing gebruikt kan worden om de totale kostenafweging te
kunnen maken. In onderstaande tabel zijn schattingen vermeld voor de kosten bij de
toepassing van VDSL(2) vanuit de straatkast. De geschatte kosten liggen tussen de
325 en 425 Euro. Aanname hierbij is dat VDSL(2) tegen dezelfde op de
consumentenmarkt afgestemde kostprijs kan worden ontwikkeld als dat dit
momenteel voor ADSL het geval is. Aan deze voorwaarde kan worden voldaan als
VDSL technologie op vergelijkbare schaalgrootte kan worden geproduceerd. Het
wordt in dat opzicht dus vrij cruciaal hoe de markt voor VDSL zich in andere
Europese landen zich gaat ontwikkelen.

•

Voor vierde generatie breedband worden de kosten vergelijkbaar voor die van een
volledig verglaasd FttHome scenario, waarvoor als vuistregel geldt een investering
per aansluiting tussen de 800-1000 Euro, bij grootschalige aanleg in een woonwijk
(zie behandeling greenfield fiber). Bij gebruik van een hybride glas-koper oplossing
waarbij glas tot bij de woningen wordt aangelegd wordt er bespaard op (a) de
kosten van invoering in het pand, (b) de graafkosten door de tuin tot aan de splitlas,
en (c) gedoe- en voorrijdkosten bij de klant thuis. Dit voordeel wordt deels teniet
gedaan doordat de totale apparatuur kosten iets hoger zal uitvallen dan bij full fiber
omdat er een actief verdeelpunt nodig is nabij een blok woonhuizen. De kostenvan
een hybride FttH oplossing zijn dus zeer variabel per aansluiting maar worden
indicatief geschat op ca 160 Euro lager in kosten dan een volledige FttH oplossing.
Hierbij geldt t.a.v. de toekomstige aanschafkosten van een Ultimate-DSL modem
dezelfde opmerking inzake de marktontwikkeling voor Ultimate-DSL-technologie.

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage B | 11/11

Het is de vraag of voor Ultimate-DSL-technologie een vergelijkbare massamarkt
zal ontstaan als voor ADSL.

B.8

Migratiepotentie

De migratie van breedband op basis van DSL gaat hand in hand met verglazingsstappen
richting de eindgebruiker. Via een dergelijk migratietraject kan de capaciteit over koper
in technische zin voorlopig meegroeien met een toenemende vraag. De benodigde
investeringen in de huidige kabelverdeelkasten (bijplaatsing van actieve apparatuur
“halverwege”) is een majeure netwerkmigratiestap die overigens momenteel reeds
wordt ingezet. VDSL2+ is het voorlopige praktische eindstadium voor DSL. Ultimate
DSL is nu nog conceptueel maar biedt wellicht in een aantal scenario’s wel een
interessante laatste tussenstap naar FttH.

Enkele Referenties
[1]
[2]
[3]
[4]
[5]
[6]

Rob F.M. van den Brink, “The art of deploying DSL; Broadband via noisy telephony wiring”, TNO 35090,
White paper on DSL, Oct 2009 (revision from June 2008)
Rob F.M. van den Brink, “The art of Spectral Management; Access rules for VDSL2”; TNO 35091, white
paper on DSL, Oct 2009.
Rob F.M. van den Brink, “The art of Spectral Management; Frequency allocations for VDSL2”; TNO 35092,
White paper on DSL, Oct 2009.
Rob F.M. van den Brink, “The art of Spectral Management; Downstream power back-off for VDSL2”; TNO
35093, White paper on DSL, Oct 2009.
Rob F.M. van den Brink, “The art of Spectral Management; Upstream power back-off for VDSL2”; TNO
35094, White paper on DSL, Oct 2009.
Odling et al, “The fourth generation broadband concept”. IEEE Communications Magazine, January 2009,
p63-69

TNO-rapport | | 1.0

C

Bijlage C | 1/14

Aanbodzijde: ontwikkeling HFC
C.1

Inleiding

De huidige Nederlandse kabelnetwerken komen voort uit de talloze locale kabel TV
netwerken die veelal op gemeentelijk initiatief in de jaren zeventig en tachtig van de
vorige eeuw zijn aangelegd. De ontwikkeling tot de huidige netwerken is mede bepaald
door:
•

•
•

De schaalvergroting van de netwerken van enkele 1000den huizen tot netwerken
van meerdere 100.000 huizen. Deze aggregatie is in eerste instantie met coaxiale
trunks gerealiseerd, maar vanaf medio jaren negentig worden de lokale netwerken
met glasvezel gekoppeld,
De liberalisering van de telecommarkt. Dit heeft ertoe geleid dat vele van de
publieke netwerken verkocht zijn aan private aanbieders zoals Ziggo en UPC.
Upgrade van de coaxiale broadcast netwerken naar een twee-weg hybride fiber coax
architectuur waarbij glas tot op enkele honderden meters van de huizen is
aangelegd. Landelijke afstemming tussen de toenmalige aanbieders heeft tot een in
hoge mate uniforme en zeer schaalbare architectuur geleid.

Momenteel zijn alle Nederlandse kabelnetwerken twee-weg geschikt en is 97% van
alle Nederlandse huizen aangesloten. Typisch bestaat het huidige diensten aanbod uit
analoge TV (ruim dertig zenders), digitale standaard definitie TV (SDTV), HDTV,
video-on-demand, breedband internet en vaste telefonie.

C.2
C.2.1

Het HFC-netwerk

Topologie
Figuur C-1 toont de hiërarchische architectuur van de Nederlandse HFC netwerk met
daarin aangegeven de verschillende netwerkconcentratiepunten: het regionaal headend,
de HUB en de optische node. Vanuit de HUB lopen glasvezelringen waaraan een aantal
optische nodes zijn gelegen. Voor de aanvoer van het downstream signaal en voor de
afvoer van het retoursignalen zijn per optische node minimaal twee glasvezels van de
glasvezelkabel in gebruik.
De nodes in Nederland zijn typisch 800 tot 1000 huizen groot waarbij glas tot op enkele
honderden meters van de huizen is aangelegd. Typisch bedient elke node 4 tot 6
groepsversterkers. Een groepversterker levert daarmee signaal aan ongeveer 200 huizen.

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage C | 2/14

Glasvezelkabel
Coaxkabel

Secundaire
glasring

HUB

HUB
Primaire
glasring

Regionaal
Head
End

Optische
nodes

Groepversterker

Eindversterker

HUB

Figuur C-1: Hiërarchische architectuur HFC netwerk38 met hierin aangegeven de primaire en secundaire
glasringen, het coaxiale distributienetwerk, het regionaal headend, de HUBs en de optische
nodes. Typisch zijn zo’n 800 tot 1000 huizen aangesloten op een optische node.

Effectief gezien bestaat het HFC-netwerk uit twee netwerken, een broadcast netwerk
waarbij met een aantal frequentiekanalen hetzelfde signaal in het gehele
verzorgingsgebied wordt geleverd en een “cellulair” netwerk (cellen heten hier
kabelsegmenten) waarbij per node frequentiekanalen hergebruikt kunnen worden.
C.2.2

C.2.3

Geleverde communicatiediensten
Functioneel gezien kan de kabelaanbieder momenteel twee typen communicatiediensten
leveren:
•

Broadcastdienst (analoog/digitaal)
Deze dienst wordt gebruikt voor de levering van lineaire radio en TV diensten,
analoog als ook digitaal. Exact hetzelfde signaal wordt aan alle huizen in het
verzorgingsgebied van het regionaal headend geleverd.

•

Een narrowcastdienst (digitaal)
De narrowcastdienst wordt gebruikt voor de levering van gepersonaliseerde
diensten zoals telefonie, internet en video-on-demand. Dit vereist verbijzondering
van de aangeboden signalen. De specifieke informatie van een klant wordt
elektronisch versleuteld. Alleen de klant voor wie de informatie bestemd is krijgt de
sleutel, en kan dus als enige het signaal ontsleutelen.

Elektrisch ontwerp
In het huidige twee-weg ontwerp van de kabelnetwerken is het spectrum van 5 tot 65
MHz gealloceerd voor upstream signalen en het spectrum vanaf 85 MHz voor
downstream signalen. In de Nederlandse netwerken is momenteel 862 MHz de
frequentiebovengrens. Het upstream en het downstream spectrum zijn in frequentie38

Het plaatje geeft een vereenvoudigde architectuur van de UPC Nederland HFC netwerken

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage C | 3/14

kanalen verdeeld, waarbij elk kanaal voor een specifieke dienst kan worden gebruikt.
De downstream kanalen zijn 7 of 8 MHz groot, de upstreamkanalen 1,6, 3,2 of 6,4
MHz.
C.2.4

Apparatuur aan netwerk- en eindgebruikerzijde
Tot op heden is de benodigde apparatuur aan netwerk- en abonneezijde nog sterk
gekoppeld aan het type diensten. Vanwege het huidige pluriforme aanbod van omroep
en communicatiediensten zijn vooralsnog verschillende platformen in gebruik. Voor de
levering van digitale diensten zijn met name DVB-C technologie en EuroDOCSIS van
belang te noemen.
Voor de levering van de digitale diensten wordt momenteel en in de voorzienbare
toekomst de combinatie van DVB-C en EuroDOCSIS technologie (versie 2.0->3.0)
toegepast. DVB-C technologie wordt ten eerste voor de broadcastdiensten gebruikt. In
het regionaal headend staan DVB-C zenders en bij de klant thuis is een digitale
ontvanger geïnstalleerd, ook wel set-top-box of mediabox geheten. EuroDOCSIStechnologie is van belang voor de levering van telefonie- en internetdiensten39.
EuroDOCSIS maakt voor de downstream transmissie eveneens gebruik van standaard
DVB-C technologie. EuroDOCSIS ondersteunt voor de upstream een scala van
kanaalbreedtes en modulatie-opties. Aan de abonneezijde wordt het netwerk met een
kabelmodem getermineerd.
VoD kan in principe ook met het EuroDOCSIS platform worden geleverd, echter vanuit
kostenoverwegingen leveren de aanbieders de VoD videostream direct met DVB-C
zenders. Het bestellen van de video, de besturing (start, pauze, etc) en de afrekening
maken wel gebruik van EuroDOCSIS. Het videomateriaal staat op videoservers in het
netwerk van de aanbieder.

C.3
C.3.1

Capaciteit

Enkele beginselen
Het karakter van het capaciteitsvraagstuk bij HFC-netwerken is sterk gerelateerd aan
zowel topologie en netwerkontwerp van hedendaagse HFC-netwerken, als ook aan het
voor HFC karakteristieke portfolio van communicatiediensten. Zoals in de vorige
paragraaf is toegelicht biedt de kabelaanbieder functioneel gezien twee typen
communicatiediensten (broadcast en narrowcast diensten) en is voor wat betreft
broadcast tevens sprake van een gemengd analoog en digitaal aanbod. De capaciteit
voor analoge Radio/TV-, digitale broadcast TV- en digitale narrowcast diensten vormen
daarbij een systeem van communicerende vaten, met dien verstande dat momenteel de
totale spectrumruimte alsmede de verdeling tussen upstream en downstream spectrum
vooralsnog vast is gedefinieerd40:

39

EuroDOCSIS ondersteunt ook digitale videotransmissie maar in de praktijk wordt dat rechtstreeks via
DVB-C gedaan.
40
Er is geen technisch-fundamentele reden waarom de huidige spectrumruimte en de verdeling ervan tussen
downstream en upstream ongewijzigd zou blijven. Met aanpassingen zijn kosten gemoeid maar ze kunnen
deel uitmaken van een migratietraject om aan de wensen van de markt te blijven voldoen.

TNO-rapport | | 1.0

•

Bijlage C | 4/14

De downstreamband
− Een groot deel van de downstreamband in HFC-netwerken van 85 MHz tot 862
MHz wordt momenteel gebruikt voor analoge Radio/TV en digitale
downstreamdiensten (broadcast/narrowcast).
− Een nog steeds significant deel van de downstreambandbreedte wordt heden ten
dage belegd door analoge broadcastdiensten. De benodigde bandbreedte wordt
direct bepaald door het aantal doorgegeven zenders (1 videokanaal of FM-kanaal
per zender. De analoge techniek biedt geen mogelijkheden het spectrum
efficiënter te benutten dan nu het geval is. Zoals bekend is het huidige analoge
beslag op de kabel niet spectrumefficiënt. De verwachting is dat de komende
jaren het analoge zender aanbod zal worden afgebouwd ten faveure van het
digitale aanbod.
− De resterende bandbreedte in de downstreamband is beschikbaar voor digitale
diensten en moet worden gedeeld tussen de broadcastdiensten (digitale TV) en de
narrowcastdiensten (telefonie, internet en VoD).. Aan ieder 8 MHz kanaal wordt
een DVB-C drager toegekend met een totale capaciteit van 38 Mbit/s of 52
Mbit/s. Elke drager kan meerdere standaard digitale TV of enkele HDTV
programma’s transporteren. De per huis beschikbare capaciteit voor
narrowcastdiensten hangt af van de grootte van de kabelsegmenten (zie
opmerking verderop). De kabelaanbieder heeft de vrijheid om het aantal kanalen
voor broadcast- en de narrowcast vast te stellen, zolang het totale aantal kanalen
het totale frequentiespectrum van 85 tot 862 MHz niet overstijgt. In tegenstelling
tot de analoge broadcastsignalen zijn hier nog wel mogelijkheden om de
capaciteit per kanaal efficiënter te benutten door geavanceerdere modulatie- en
coderingstechnieken (DVB-C2 technologie).
− In de downstreamband kunnen niet alle kanalen voor digitale dienstverlening
worden gebruikt. Momenteel wordt landelijk en internationaal bijvoorbeeld
overwogen om de frequentieband van 790 MHz tot 862 MHz te gebruiken voor
mobiel breedband (UMTS LTE of WiMAX). Dit spectrum komt vrij als gevolg
van de digitalisering van de aardse TV (470 – 862 MHz) waarbij er sprake is van
een netto spectrum overschot, het zogeheten Digitaal Dividend. Eerste
onderzoeken laten zien dat binnenshuis gebruik van LTE of WiMAX mobiele
devices de door een kabelaanbieders geleverde diensten zeer sterk storen, en
feitelijk inhouden dat de aanbieder de 790 – 862 MHz frequentieband niet meer
kan gebruiken. Dit is een externe ontwikkeling met een mogelijke significante
impact op de capaciteit van HFC-netwerken.

•

De upstreamband
− Deze frequentieband tussen 5 en 65 MHz is van belang voor het retourkanaal
voor diverse digitale communicatiediensten (broadcast/narrowcast);
− De upstreamband is relatief smal t.o.v. de downstreamband, hetgeen overigens
geen fundamentele beperking van HFC betreft, maar een historische ontstane
situatie;
− Ook hier heeft de aanbieder de vrijheid om kanalen in te delen zolang hij binnen
de frequentieband blijft;

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage C | 5/14

− In de praktijk kan een kabelaanbieder ook in deze frequentieband niet de
volledige capaciteit gebruiken voor digitale diensten. Deze wordt momenteel
beperkt door de instraling van stoorsignalen in de huisomgeving.
Ten aanzien van de beschikbare downstream/upstream capaciteit bij narrowcast
diensten merken we nog het volgende op. Voor (per definitie gepersonaliseerde)
narrowcastdiensten bestaat er de mogelijkheid om in de HUB het dienstenaanbod per
optische node te verbijzonderen. Immers elke optische node is met een eigen
upstream/downstream vezel met de HUB verbonden. Het verbijzonderde signaal wordt
dus alleen geleverd aan de optische node waarop de betreffende klant samen met een Ntal andere klanten is aangesloten. Technisch kan een aanbieder optische nodes
combineren zodat grotere cellen ontstaan (zogenaamde kabelsegmenten), waarin de
frequentiekanalen hergebruikt worden. De kabelsegmenten kunnen juist ook worden
gesplitst zodat de capaciteit met minder gebruikers hoeft te worden gedeeld, en er per
gebruiker een grotere capaciteit geleverd kan worden. Daar zowel de segmentgrootte als
het aantal narrowcastkanalen variabel is, is een HFC netwerk bijzonder schaalbaar; een
aanbieder kan zijn netwerkcapaciteit afstemmen met de door de markt gevraagde
capaciteit. Naarmate de vraag naar capaciteit groeit, is verdere opsplitsing van
segmenten noodzakelijk.
C.3.2

Huidige capaciteit in HFC-netwerken
Een operator gebruikt momenteel 45 tot 55 kanalen voor digitale diensten. Elk kanaal
heeft een capaciteit van 38 of 52 Mbit/s41, zodat de huidige maximale digitale
downstreamcapaciteit tussen de 1,7 Gbit/s en 2,8 Gbit/s ligt. De huidige upstream
capaciteit is maximaal 50 tot 80 Mbit/s per kabelsegment groot.

C.3.3

Evolutionaire migratie
Kenmerkend voor de evolutionaire netwerkverbeteringen is, dat de aanpassingen
geleidelijk en stapsgewijs worden geïmplementeerd. Dit betreft zowel de maatregelen
om de bestaande capaciteit beter (efficiënter) te benutten als ook om de up- of
downstream capaciteit te vergroten. Eerst zal een aanbieder de technologie voor de
aanpassing volledig uitontwikkelen en in een trial testen, waarna de aanpassing
geleidelijk wordt ingevoerd. Aanpassingen zoals een splitsing van een segment en/of
bijplaatsing van een optische node worden daarbij pas uitgevoerd als dit noodzakelijk.
De gevraagde capaciteit wordt per segment gemonitored, en als de gevraagde capaciteit
de beschikbare capaciteit nadert zal een aanbieder het betreffende segment splitsen. Op
deze wijze wordt de implementatie van een verbetering uitgesmeerd over de tijd.
C.3.3.1 Mogelijkheden voor capaciteitsvergroting binnen bestaande concept
Binnen het bestaande HFC netwerkconcept zijn zonder majeure (extra) investeringen
door de operator nog de volgende efficiëntiemaatregelen mogelijk die tot een betere
benutting van de capaciteit van het netwerk leiden:
•

Reductie van het analoge TV-aanbod
Momenteel leveren de aanbieders een pakket van ruim dertig analoge TV zenders.
Gefaciliteerd door een verdere penetratie van digitale TV kunnen de operators de

41
Voor 52 Mbit/s is een hoger signaalniveau vereist dan voor 38 Mbit/s. Daar het totale signaalvermogen
van een HFC netwerk beperkt is, is het niet altijd mogelijk om uitsluitend 52 Mbit/s kanalen in te zetten.

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage C | 6/14

analoge levering van specifieke zenders beëindigen. Indien meer dan 80% van de
klanten digitale TV hebben komt de door de Mediawet opgelegde verplichting om
het must carry pakket (7 Nederlandstalige publieke omroepen) en 8 door de
betreffende programmaraad voorgeschreven omroepen analoog door te geven te
vervallen. CAI Westland heeft op basis van een voldoende digitale penetratie
aangegeven de gehele analoge TV distributie al in 2010 te beëindigen. Zij loopt
daarmee vooruit op deze ontwikkeling. Er moet niet worden verwacht dat de grote
aanbieders op korte termijn zullen volgen. Wel is te verwachten dat ook bij hen het
analoge programma aanbod over een tijdsspanne van tien jaar geleidelijk zal
worden afgebouwd tot zo’n 15 zenders.
•

Uitfasering van verouderde (proprietary) systemen.
Aanbieders hebben nog immer verouderde platformen in hun netwerken staan zoals
het CableSpan telefonieplatform van Tellabs (UPC Nederland) of COM21 voor
internet (Ziggo). Uitfasering van deze systemen levert enkele 8 MHz kanalen op.

•

Hergebruik videorecorderkanalen
De traditionele videorecorder wordt momenteel in de huiskamer vervangen door
digitale recorders met een SCART aansluiting en diensten als “uitzending gemist”
welke met een interactieve digitale ontvanger met ook een SCART of HDMI
aansluiting worden ontvangen. Daarmee vervalt de noodzaak van de aanbieder om
enkele (2 tot 4) 8 MHz kanalen vrij te houden, en kunnen in de toekomst ook deze
kanalen voor digitale dienstverlening worden benut.

•

Migratie van MPEG-2 naar MPEG-4 (H.264) video-encoding
H.264 codering levert ongeveer een halvering van de bitsnelheid op benodigd voor
de levering van standaard definitie TV programma’s. Het overgrote deel van de
huidige digitale ontvangers zijn niet geschikt voor H.264 ontvangst, maar voor
HDTV dienen de kijkers over een H.264 ontvanger te beschikken. Te verwachten is
dat komend decennium de penetratie van H.264 ontvangers voldoende hoog zal zijn
om het aanbod op basis van MPEG-2 te reduceren dan wel volledig te beëindigen.
Het gaat hier dus om een maatregel op een hoger protocolniveau met als effect dat
TV/video content efficiënter kan worden transporteerd en dus minder capaciteit
vergt dan met de huidige MPEG-2 codering.

•

Migratie van standaard digitale broadcast naar switched TV
Gezien het grote aanbod van digitale TV (meer dan 100 omroepen) is het niet
waarschijnlijk dat op elke optische node ook daadwerkelijk elke zender door een
kijker wordt bekeken. In de toekomst is tevens een verdere verkleining van de
nodes te voorzien, tot zo’n 200 a 250 huizen zodat de kans dat er in het geheel geen
kijker naar een zender kijkt nog groter wordt. Capaciteitswinst is dus te behalen
door zenders waar niemand naar kijkt ook niet door te geven. Dit is mogelijk op
basis van een slimme interactieve digitale ontvanger en door de minder bekeken
zenders te migreren van het broadcast naar het narrowcast platform. Indien een
kijker een zender wil zien die niet in het broadcastpakket zit, dan wordt deze via het
narrowcast platform op de betreffende optische node uitgezonden. Zapt de kijker
weg, dan wordt de narrowcast van de zender weer gestopt.

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage C | 7/14

Het feit dat deze maatregelen geen grote extra investeringen vergen wil nog niet zeggen
dat al deze maatregelen reeds op korte termijn zullen worden genomen. De keuzes die
worden gemaakt en het tempo van implementatie hangen af van de ontwikkeling van
breedband vraag- en aanbod in een concurrerende markt, maar bijvoorbeeld ook van de
adoptiesnelheid van nieuwe randapparatuur bij eindgebruikers en uitfasering van oudere
apparaten. Het is bekend dat hier lange tijden mee gemoeid kunnen zijn.
C.3.3.2 Mogelijkheden voor capaciteitsvergroting op basis van netwerkaanpassingen
Capaciteitsexpansie downstream
•

Reductie van de grootte van de segment- en optische nodes
De standaard aanpak om meer capaciteit voor narrowcast diensten te creëren is het
splitsen van de upstream en downstream kabelsegmenten. Momenteel zijn de
segmenten één of enkele optische nodes groot, afhankelijk van lokale
marktomstandigheden. Zonder grote kosten kunnen de segmenten worden gesplitst
tot op het niveau van een enkele optische node ter grootte van 800 tot 1000 huizen
omdat de benodigde glasvezels tussen de HUB en de optische nodes er al liggen.
Verdere segmentatie is technisch mogelijk omdat elke optische node 4 tot 6
afzonderlijke kabelsegmenten voedt. Wel vereist deze segmentatie:
− Extra optische nodes; voor elke afgesplitst kabelsegment is een optische node
vereist.
− Gebruik van wavelength division multiplexing (WDM) technologie omdat er
veelal geen of een onvoldoende voorraad glas tussen de optische nodes en de
HUB ligt en er voor optische node zowel een downstream als ook een upstream
pad moet zijn, hetzij een glasvezel of wel een golflengte.
Leveranciers van optische nodes anticiperen met hun producten al op de
bovengenoemde behoefte. Onder andere zijn modulaire optische nodes welke
WDM technologie ondersteunen regulier leverbaar.
Te voorzien is dat het splitsen van de nodes in Nederland tot een gemiddelde
grootte van 250 - 200 huizen leidt. Afhankelijk van de ontwikkelingen in de
breedband marktvraag kan een aanbieder het splitsen versnellen of afremmen.

•

Uitrol DVB-C2
De uitrol van DVB-C2 is in de Nederlandse situatie op korte termijn niet
aantrekkelijk daar er geen directe noodzaak toe bestaat en omdat het een nieuwe
digitale ontvanger bij de klant vergt. Op de middellange termijn is het echter te
voorzien dat DVB-C2 standaard in de digitale ontvangers worden ingebouwd, en
dat de meerprijs gering zal zijn. Daarmee is op de lange termijn DVB-C2 ook voor
de Nederlandse situatie een realistische optie.

•

Expansie van het frequentiespectrum van 862 MHz tot 1 GHz
Omdat de HFC-netwerken van de aanbieders volledig afgeschermd zijn en dus geen
of verwaarloosbare last van instraling van aardse zenders hebben en evenmin
signalen uitstralen, zijn er geen principiële beletsels welke het gebruik van het
spectrum boven de 862 MHz beletten. Wel moet een aanbieder rekening houden
met instraling van bv. GSM in het inhuis netwerk en zullen mogelijk alle optische
nodes en versterkers en alle passieve componenten zoals spitters, multitaps en

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage C | 8/14

voedingfilters moeten worden vervangen. Straatkasten, glasvezel en coaxkabels
kunnen alle hergebruikt worden.
Gezien de vele bovengenoemde opties om de downstream capaciteit op evolutionaire
wijze is uit te breiden, is nu de exacte netwerkroadmap niet vast te stellen. Wel is een
ruwe schatting van het capaciteitsplafond van de netwerken aan te geven indien de
capaciteitsbesparingen en netwerkaanpassingen worden uitgevoerd. Uitgaande van de
inzet van 600 MHz (75 kanalen) ten behoeve van digitale diensten en gebruik DVB-C2
met een bitsnelheid van 80 Mbit/s per 8 MHz kanaal, is een totale capaciteit van 6
Gbit/s per kabelsegment leverbaar. Bij een segmentgrootte van 250 huizen en een
marktaandeel van 50%, kan er per klant gemiddeld een bitsnelheid van 48 Mbit/s
worden geleverd. Bij gebruik van EuroDOCSIS 3.0 met 16 gebundelde kanalen (832
Mbit/s) kan een maximale bitsnelheid van 320 Mbit/s aan de klant worden geleverd.
Capaciteitsexpansie upstream
De huidige upstream capaciteit is momenteel beperkt door stoorsignalen die in het
inhuis-netwerk van de klant worden opgepikt. In de praktijk kunnen de Nederlandse
aanbieders als gevolg van deze stoorsignalen slechts een deel van de 5 – 65 MHz
frequentieband gebruiken. Om het upstreamkanaal efficiënter te gebruiken zijn diverse
technische oplossingen beschikbaar. Daarnaast zijn er nog lange termijn opties op de
retourband zelf te vergroten:
•

Gedeeltelijke reductie van het ruisniveau
Om de band beter te kunnen gebruiken zijn er momenteel diverse technische
verbeteringen in het netwerk van de kabeloperator mogelijk, zoals plaatsing van
speciale blocking filters, vervanging van signaalcombiners door combiners met
180o fasedraaiing, het plaatsen van een wandcontactdoos met een extra netwerk
poort waar het kabelmodem direct op dient te worden aangesloten. Daarnaast
resulteert ook het splitsen van de kabelsegmenten en van de optische nodes tot een
reductie van de stoorsignalen.

•

Volledige reductie van het ruisniveau
Om de frequentieband van 5 – 65 MHz volledig te kunnen gebruiken is echter een
veel drastischer oplossing vereist. Momenteel is het inhuis netwerk van de klant
feitelijk een verlengstuk van het HFC-netwerk van de aanbieder. Het retourkanaal
van het HFC-netwerk begint dan ook in huis bij de klant. Door het retourpad bij het
signaal overgave punt te beginnen en door inhuis andere netwerktechnologie toe te
passen kunnen stoorsignalen afkomstig uit de huisomgeving in de 5 – 65 MHz band
worden geweerd. In principe is dan de gehele upstream band bruikbaar. Wel moet
de aanbieder ten behoeve van deze oplossing een netwerk terminatie unit op de
plaats van het signaal overgave punt plaatsen42. Geheel geïmplementeerd is op deze
wijze een upstream capaciteit van 250 Mbit/s per kabelsegment te realiseren. Wel is

42

Een eenvoudige terminatie van de fysieke laag en beperkt tot de upstreamband en eventueel een specifieke
deel van de downstreamband (bv. de 790 – 862 MHz band) kan hier in principe volstaat. Dit betekent dat de
netwerk terminating unit een EuroDOCSIS modem omvat en een of meerdere inhuis netwerktechnologieën
zoals Ethernet (100BaseT), WiFi, powerline Communications, HomePNA of MOCA.

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage C | 9/14

met de plaatsing van een netwerk terminating unit een forse investering gemoeid.
•

Expansie van de huidige upstream band boven 65 MHz
De distributie van FM radio in de band van 87 – 107,5 MHz belet momenteel het
gebruik van dit spectrum als upstreamkanaal. In de toekomst als digitale radio een
volwaardig alternatief is, kunnen de aanbieders de FM band opofferen, en ook het
spectrum boven de 65 MHz als upstream kanaal gebruiken. Wel dient de
EuroDOCSIS standaard te worden aangepast, moet de aanbieder de diplex filters in
het netwerk en de wandcontactdozen bij de klant thuis vervangen, moet deze
nieuwe EuroDOCSIS retourkanaal ontvangers in het netwerk plaatsen en moet het
kabelmodem bij de klant worden vervangen. Typisch kan op deze wijze de
upstream capaciteit worden uitgebreid tot 500 – 750 Mbit/s. Ook deze oplossing
vergt een forse investering van de aanbieder.

•

Tweede upstreamband boven 862 MHz
Technisch is het mogelijk om boven de 862 MHz een tweede retourpad te creëren.
In principe is er geen beperking van de bandbreedte van zo’n band en kan er
bijvoorbeeld 200 MHz worden ingezet, corresponderend met een extra capaciteit
van 1 Gbit/s of meer per kabelsegment.

Evenals voor de downstreamcapaciteit hebben kabelaanbieders dus diverse opties om
ook de upstreamcapaciteit bij een toenemende vraag stapsgewijs te vergroten. De
netwerkroadmap is nu niet vast te stellen, wel is een indicatie van de maximale
bitsnelheid die aan een klant geleverd kan worden te geven indien al de bovengenoemde
opties geïmplementeerd worden. In dat geval is 300 MHz upstream spectrum
beschikbaar corresponderend met een capaciteit van 1,5 Gbit/s. Bij een segmentgrootte
van 250 huizen en een marktaandeel van 50% kan dan per klant een bitrate van 12
Mbit/s worden geleverd. Door EuroDOCSIS 3.0 in te zetten en 8 upstream kanalen te
bundelen kan een aanbieder aan een individuele klant een upstream bitsnelheid van 100
Mbit/s leveren.
C.3.4

Evolutie Eurodocsis
EuroDOCSIS 3.0 is dezelfde technologie als EuroDOCSIS 2.0, echter met de
aanvullende mogelijkheid upstream en downstream kanalen te bundelen. Door steeds 4
downstream kanalen van 52 Mbit/s te bundelen ontstaat een brede transportpijp met een
capaciteit van 208 Mbit/s.. Momenteel is een bundeling van 4 kanalen het meest
gangbaar, de leveranciers echter bieden al een bundeling van 8 kanalen aan. In principe
is het aantal kanalen dat op deze wijze kan worden samengevoegd onbeperkt. In de
praktijk zal 32 gebundelde kanalen het maximaal haalbare zijn. EuroDOCSIS 3.0 biedt
tevens de mogelijkheid van bundeling van upstream kanalen van elk 30 Mbit/s
maximaal, te beginnen met een bundeling van 2 kanalen (60 Mbit/s) om vervolgens, als
de markt daarom vraagt, ook bundeling van 4 en 8 kanalen en in de verdere toekomst
mogelijk 16 kanalen te ondersteunen. Deze laatste optie vergt wel een extensie van de
upstream band tot 100 MHz bruikbaar spectrum.
Een (gebundeld) EuroDOCSIS kanaal zal altijd meerdere kabelmodems bedienen en
daarom zal een kabelaanbieder nooit een dienstaanbod met een bitsnelheid gelijk aan de
capaciteit van het (gebundelde) EuroDOCSIS kanaal aanbieden, maar een substantieel
lagere bitsnelheid. De hoogste bitsnelheid die een kabelaanbieder wil leveren is een

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage C | 10/14

zakelijke afweging die afhangt van i) de capaciteit van het (gebundelde) EuroDOCSIS
kanaal, van ii) het verwachtte aantal klanten per segment dat de dienst wil afnemen, iii)
het risico dat de aanbieder aanvaardbaar acht dat tijdelijk de gevraagde bitsnelheid
groter is dan de totaal beschikbare capaciteit, van iv) benodigde netwerkinvesteringen
en van v) de door de kabelaanbieder gewenste positionering in de markt. Kortom, bij de
bundeling van kanalen dient een onderscheid te worden gemaakt tussen de capaciteit
van een (gebundeld) kanaal en de commercieel leverbare maximale bitsnelheid van de
dienst die de aanbieder wenst te leveren. De onderstaande tabel geeft een indicatief
overzicht van de bitsnelheden die op basis van bundeling kan worden geleverd.
Tabel C.1:

Capaciteit en commercieel leverbare maximale bitsnelheid EuroDOCSIS 3.0

Downstream
Aantal
kanalen

Capaciteit
(Mbit/s)

1
4
8
16
32

52
208
416
832
1664

Upstream
Maximaal
marktaanbod
(Mbit/s)
20
80
160
320
640

Aantal
kanalen

Capaciteit
(Mbit/s)

1
2
4
8
(16)

30
60
120
240
(480)

Maximaal
marktaanbod
(Mbit/s)
12
24
48
96
(192)

Overige mogelijkheden voor capaciteitsvergroting, op basis van netwerkaanpassingen
C.3.5

Revolutionaire migratie naar een next generation HFC-architectuur
Als gevolg van de bovengenoemde schaalbaarheid en de grote potentiële capaciteit van
de Nederlandse kabelnetwerken, heeft de upgrade naar een next generation architectuur
voor de Nederlandse aanbieders geen hoge urgentie. Echter, als de in de markt
gevraagde bitrate het capaciteitsplafond van het HFC netwerk nadert, dan zal de
aanbieder zijn netwerk uiteindelijk ingrijpender moeten upgraden.
De Nederlandse aanbieders hebben inmiddels een voor de Nederlandse netwerken
geschikte en kosteneffectieve next generation architectuur ontwikkeld, Ethernet to the
Home (EttH) geheten, en uitgetest in een grote technische trial in Boxmeer (Essent
Kabelcom). In deze next generation architectuur wordt het glasvezel netwerk
doorgetrokken tot de eindversterkers en wordt er in de straatkast een ethernet switch
geplaatst. De verglazing betekent dat de aanbieders in alle straten glasvezelkabel
moeten aanleggen. De klant krijgt over de coax aansluiting een ongedeelde
Ethernetdienst geleverd waarvoor een nieuwe actieve netwerkscheiding nodig is tussen
het HFC-netwerk van de aanbieder en het huisnetwerk van de klant. Technisch kan op
deze wijze een ongedeelde 1 Gbit/s Ethernet verbinding aan elk huis worden geleverd.
Momenteel is deze technologie niet beschikbaar, maar het betreft reguliere
radiotechnologie welke geen bijzondere eisen aan de coaxkabel stelt. Andere next
generation kabeltechnologieën waarmee een bitsnelheid groter dan 1 Gbit/s kan worden
geleverd worden momenteel onderzocht in bijvoorbeeld het 7e kader onderzoeksprogramma van de Europese Commissie (ReDeSign).

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage C | 11/14

Gezien de schaalbaarheid van de huidige HFC architectuur en de beschikbaarheid van
een goede next generation oplossing waarmee 1 Gbit/s of mogelijk meer aan elk
aangesloten huis kan worden geleverd is de netwerkstrategie van een kabelaanbieder
gebaseerd op twee elementen, namelijk evolutionaire optimalisatie van het HFCnetwerk en “revolutionaire” migratie naar een next generation HFC-architectuur. Het
moment waarop de aanbieder zal migreren en precies hoe is nu niet te voorspellen. De
afweging en de precieze timing zal worden bepaald door aspecten zoals de
ontwikkeling van de marktvraag, kostprijs, economische levensduur van de vereist
netwerkaanpassingen en de bedrijfsstrategie. Hierbij speelt dat voor een aanbieder
wellicht een volledige evolutionaire groei tot het genoemde 6 / 1,5 Gbit/s
capaciteitsplafond niet het meest aantrekkelijke scenario is, en dat aanbieders er voor
kiezen hun netwerken eerder te upgraden. EuroDOCSIS en de daarmee geassocieerde
systemen, netwerk- en dienstoplossingen zijn specifiek voor kabelnetwerken
ontwikkeld. Dit betekent dat deze technologie een geringer voordeel van schaalgrootte
heeft dan bijvoorbeeld Ethernet en DSL technologie en daarmee structureel duurder is
en zal blijven. De migratiestrategie van een kabeloperator kan dus mede worden
beïnvloed door die onbalans in technologiekosten (life cycle kosten).

C.4

Kwaliteit

De kabel is een gedeeld medium met als potentieel risico dat de gebruikers meer
capaciteit vragen dan het netwerk kan leveren. Om de dienstverlening volledig te
kunnen garanderen beschikt de kabelaanbieder over meerdere instrumenten:
•

•

•

Goed capaciteitsmanagement
Een aanbieder monitort de capaciteitsvraag continue, en ruimschoots voordat de
vraag de beschikbare capaciteit overtreft zal deze extra capaciteit creëren,
bijvoorbeeld door kabelsegmenten te splitsen en transmissieapparatuur bij te
plaatsen.
Dienstenarchitectuur waarmee de kwaliteit van de diensten gewaarborgd kan
worden
Digitale TV en Video-on-demand wordt geleverd op basis van DVB-C
transportstreams met een vaste capaciteit van 38 of 52 Mbit/s, waarbij een beperkt
aantal TV of VoD streams in een transportstream worden gemultiplexed. De
kwaliteit van de diensten is daarmee volledig te garanderen. Daarnaast wordt
bijvoorbeeld loadbalancing technologie toegepast om de gevraagde EuroDOCSIS
of VoD capaciteit goed over de beschikbare 8 MHz kanalen in het netwerk te
verdelen.
Specifieke technologie
EuroDOCSIS ondersteunt diverse quality-of-services classes waarmee
telefoniediensten en vaste verbindingen met een gegarandeerde kwaliteit kunnen
worden geleverd. Internetdiensten worden standaard met een best-effort dienst
geleverd.

Om de beschikbare capaciteit eerlijk en naar redelijkheid aan de gebruikers en diensten
toe te wijzen, is in EuroDOCSIS een capaciteitsmanagement protocol geïmplementeerd.
Dit protocol maakt QoS ondersteuning mogelijk en ondersteunt onder andere de
volgende diensten:

TNO-rapport | | 1.0

•

•
•

Bijlage C | 12/14

Unsollicited grant service
In de upstream en downstream wordt een vaste capaciteit gealloceerd. Deze
dienst wordt voor telefonie en voor vaste verbindingen voor de zakelijke markt
gebruikt.
Real-time polling service
Het kabelmodem kan in een korte tijdscyclus capaciteit reserveren. Deze dienst
wordt voor telefonie gebruikt.
Best effort service
De beschikbare capaciteit wordt toegewezen op basis van onder andere de
maximale bitrate van het klantabonnement, een minimaal gegarandeerde bitrate
en het aantal actieve gebruikers. De internetdienst wordt geleverd op basis van
de best effort service.

In de praktijk monitoren de aanbieder het klantverkeer per kanaal. Indien de
verkeersbehoefte van de klanten de maximale capaciteit nadert, wordt er EuroDOCSIS
capaciteit bijgeplaatst waarna de klanten worden herverdeeld over de beschikbare
kanalen. Bij een goed management is er dus nooit sprake van een capaciteitstekort.
Door de bovengenoemde technologie, dienstenarchitectuur en capaciteitsmanagement
op een correcte wijze in te zetten, zijn kwaliteitsproblemen in principe volledig te
ondervangen, en kan een aanbieder voor al haar diensten vaste minimale service levels
garanderen.

C.5

Openheid

Kabelinfrastructuren bieden diverse mogelijkheden tot openstelling in de vorm van
wholesale toegang voor andere dienstaanbieders. De daadwerkelijke openstelling hangt
daarbij af van zakelijke overwegingen van de aanbieder en van een mogelijke op
concurrentieoverwegingen gebaseerde door toezichthouder opgelegde regulering.
Openstelling van laag 3 is mogelijk; zo leverden alle kabelaanbieders in het verleden
wholesale toegang aan NL.tree en Casema tevens aan Wanadoo.
Openstelling op laag 2 zou in geval van de kabelinfrastructuur toegang tot de CMTS
inhouden. De mogelijkheden hiertoe zijn in zoverre TNO hier kennis van heeft nooit
onderzocht.
Technisch gezien kan een kabelaanbieder toegang tot het HFC netwerk bieden opdat
een andere aanbieder met een eigen EuroDOCSIS platform (CMTS + klantmodems)
internetdiensten kan leveren. Deze toegang is te vergelijken met de linesharing in geval
van het twisted-pair kopernetwerk. Een andere aanbieder zal minimaal een downstream
en een upstream kanaal in het HFC netwerk moeten afnemen. Echter, op basis van een
downstream en een upstream kanaal kan de andere aanbieder hoogst waarschijnlijk
geen marktconform (bitrate en prijs) aanbod doen. Daarnaast is het beschikbare
spectrum beperkt (met name upstream), en leidt de toegang van andere aanbieders tot
een inefficiënt gebruik van het spectrum. In de praktijk is deze vorm van toegang
daardoor waarschijnlijk lastig.

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage C | 13/14

appl

appl

appl

IP

IP

laag 2

laag 2
HFC

Toegang op de coax kabel is daarnaast mogelijk bij de eindversterker. Een andere partij
krijgt dan direct toegang tot het laatste stuk ongedeelde coax naar de klant. De andere
aanbieder moet dan wel glasvezel naar alle eindversterkers aanleggen.

C.6

Kosten

De evolutionaire vergroting van de netwerkcapaciteit vereist stapsgewijze incrementele
investeringen van een, in vergelijking met een upgrade naar next generation HFC
architectuur, beperkte omvang. Het migratiemoment is een bedrijfsstrategische keuze
van de aanbieder. De kosten zijn momenteel zeer moeilijk in te schatten omdat veel van
de oplossingen nu nog niet commercieel leverbaar zijn, en doordat de kosten in zeer
grote mate door de gekozen upgrade strategie worden bepaald. Met name door de
upgrades uit te stellen tot dat de benodigde technologie goed beschikbaar is en
vervolgens geleidelijk uit te voeren zijn de kosten laag te houden en worden
desinvestering voorkomen. Een structureel probleem zijn de kosten van de
EuroDOCSIS apparatuur, daar met de exponentieel groeiende capaciteitsvraag de
jaarlijks bij te plaatsen hoeveelheid apparatuur (exponentieel) toeneemt. Wel zoekt de
industrie naar kosteneffectieve oplossingen zoals EdgeQAM en is de jaarlijks vereiste
capaciteit goed in te schatten zodat ook de prijs per eenheid van capaciteit jaarlijks
(fors) afneemt. Een grove inschatting van de benodigde CAPEX per home activated
bedraagt 175 tot 275 euro voor EuroDocsis 3.0, en tussen 375 en 625 euro voor HFC
NG, beide met een marge naar boven vanwege onzekerheid.

C.7

Migratiepotentie

De migratiepotentie van HFC netwerken is bijzonder groot. De migratiestrategie van
aanbieders wordt slechts in beperkte mate bepaald door de beschikbaarheid van
technologie, maar juist wel door marktomstandigheden en van kosten/baten afwegingen
voor individuele migratiestappen. Operators zullen de capaciteitsexpansie in eerste
instantie op transmissieniveau zoeken in betere benutting van het kabelspectrum binnen
de huidige specificaties van het HFC netwerk. In tweede instantie zal men geleidelijk
investeren in transmissie- en netwerkapparatuur in de zin van upgrading (hogere
snelheden) en eventueel bijplaatsing van apparatuur in de wijkcentra. In derde en laatste
instantie zal men kiezen voor duurdere maatregelen die ingrijpen in de
netwerkarchitectuur dan wel consequenties hebben op diverse plaatsen in de totale

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage C | 14/14

infrastructuur (tot bij de abonnee). Dit is een evolutionair traject met tal van mogelijke
technische maatregelen die tot de beschikking staan van de operator en die op basis van
steeds terugkerende business case analyses zullen worden overwogen. Er is derhalve
niet één migratietraject te schetsen. Op een zeker moment kan het lonen om de stap te
maken naar een vernieuwd HFC netwerkconcept, waarbij verglazing tot aan de
bestaande straatkasten aan de orde is en plaatsing van Gbit Ethernet switches in de
straatkasten. Met die migratiestap levert HFC aansluitcapaciteit op 4GBB niveau.

TNO-rapport | | 1.0

D

Aanbodzijde: ontwikkeling glasvezel (green field)
D.1

D.1.1

Bijlage D | 1/8

Glasvezelnetwerken; FttH

Topologie

De twee meest gebruikte topologieën (zie ook paragraaf 2.2 Topologie concepten
van breedband aansluitnetwerken) zijn Point-to-Multipoint en Point-to-Point. Deze
2 topologieën kunnen in het geval van FttH leiden tot 3 families van
aansluitnetwerken: Home run (P2P), actieve ster (P2P) en passieve ster (PMP).
Bij PMP-topologie wordt gebruik gemaakt van ‘Passive Optical Network (PON)’
technologie en bij P2P meestal van Active Ethernet technologie. Het is theoretisch
echter ook mogelijk om PON te leveren over een home-run of actieve ster
topologie, alleen komt dit in de Nederlandse situatie tot op heden niet voor.

Figuur D-1: Een home-run architectuur43

In het geval van een home-run architectuur worden direct vanuit een aansluitpunt met
het backbone-netwerk individuele fibers tot aan een klantlocatie getrokken.
Een voordeel van deze oplossing is dat iedere klant beschikt over een volledig eigen
vezel in het aansluitnetwerk, waardoor er nooit dimensioneringsproblemen in het
aansluitnetwerk ontstaan. Het aanleggen van deze infrastructuur is echter duur vanwege
de grote hoeveelheid aan individuele glasvezels die helemaal tot aan een inkoppelpunt
moet worden getrokken, maar daartegenover staat dat deze infrastructuur relatief
goedkoop kan worden opgewaardeerd wanneer nieuwe netwerkapparatuur beschikbaar
komt die hogere snelheden mogelijk maakt, en er geen extra graafwerkzaamheden
verricht hoeven te worden.

43

Op afbeeldingen 2.8 t/m 2.10 rusten copyrights. TNO komt hier met eigen afbeeldingen

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage D | 2/8

Figuur D-2: Een actieve ster infrastructuur

Bij een actieve sterinfrastructuur zijn via een glasvezelring van een zeer hoge capaciteit
(bijv. 10 Gbit/s) verschillende wijkstations verbonden met het aansluitpunt op het
backbone-netwerk. In deze wijkstations staat actieve apparatuur. In veel gevallen wordt
xWDM-technologie ingezet om de capaciteit van deze ring te verhogen. Vanaf de
wijkstations (POP’s) zijn individuele vezels tot aan de klantlocatie getrokken.
Voordeel van deze oplossing is dat er gebruik gemaakt wordt van multiplexing
waardoor de capaciteit van de ringstructuur niet even hoog hoeft te zijn als de som der
capaciteiten van de individuele vezels in de subloop. Veelal zijn de ringstructuren
voorbereid op hogere bandbreedtes, door meer vezels te leggen dan nu strikt
noodzakelijk. In de toekomst kan de capaciteit van de gedeelde ring worden opgehoogd
door meer van deze vezels in gebruikt te nemen.

Figuur D-3: Een passieve ster infrastructuur

Bij een passieve ster infrastructuur is geen actieve apparatuur geplaatst tussen de
klantlocatie en het aansluitpunt met het backbone netwerk. Toch is er niet voor elke
klant een aparte vezel getrokken. Via passieve optische splitters wordt het signaal steeds
verder opgedeeld. Alle aangesloten huishoudens ontvangen daardoor alle informatie die
op zo’n segment wordt verzonden. Apparatuur op klantlocatie filtert de juiste informatie
voor dat specifieke adres daar tussenuit (vergelijkbaar met de werking van het
kabelnetwerk of mobiele netwerken). Een dergelijke oplossing biedt grote

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage D | 3/8

kostenvoordelen doordat minder glasvezels getrokken hoeven te worden, geen actieve
apparatuur geplaatst hoeft te worden (zowel installatie, onderhoud als stroomkosten) en
dat een live TV signaal maar 1 maal verzonden hoeft te worden en daarmee alle klanten
tegelijkertijd bereikt.
In Nederland wordt voor het grootste deel van de FttH-aansluitnetwerken voor Point-toPoint technologie via een actieve ster topologie gekozen.
D.1.2

Uitrolaspecten
In definitie van de FttX – infrastructuur wordt er onderscheid gemaakt tussen
passieve en actieve infrastructuur en de interactie daartussen. Het gaat hier om
onderscheid tussen de topologieën gebruikt voor de inzet van de vezels en buizen
(passief) en de technologieën die worden gebruikt om data transport over de vezels
(actief).

Als we kijken naar de passieve infra zijn er twee hoofdsoorten te onderscheiden, die
trouwens voor beide topologieën kunnen worden gebruikt. Dat zijn de direct buried
cable en de direct buried duct. Bij direct buried cable worden er gewapende
glasvezelkabels gelegd naar de gewenste aansluitingen. Bij direct buried duct
worden er buizen gelegd, met daarin eventueel kleine buizen, waardoor
glasvezelbundels of glasvezelkabels kunnen worden geblazen. Bij de keuze tussen
deze aanlegmethodieken spelen een aantal aspecten een rol:
• Initiële kosten en investeringen versus kosten en investeringen tijdens
gebruik: bij het aanleg van een netwerk moet gekeken worden naar de Total
Cost of Ownership, hoeveel kost het netwerk over de gehele levensduur.
Het uitstellen van initiële investeringen naar een later tijdstip kan financiële
voordelen opleveren. Daarnaast kunnen keuzes voor een goedkope eerste
aanleg, qua investeringen, CAPEX, later tot hoge kosten, OPEX leiden.
• Flexibiliteit: hoe makkelijk kan worden omgegaan met potentiële
toekomstige wijzigingen in het netwerk? Extra aansluitingen, kabelbreuken,
nieuwe technologieën leiden tot aanpassingen in je netwerk.
Welke aanlegmethodiek voor de passieve infrastructuur beter is hangt af van de
doelstellingen en de specifieke case. Een duct gebaseerde oplossing is flexibeler, er
is makkelijk extra capaciteit te realiseren, de materialen zijn duurder maar er kan
bespaard worden op OPEX gedurende de levensduur en er kan CAPEX worden
uitgesteld. Een direct buried cable oplossing is initieel goedkoper (qua CAPEX)
maar meestal minder flexibel voor extra capaciteit of bij andere aanpassingen van
het netwerk. Voorraad die reeds bij aanleg is verzorgd is makkelijker te benutten.
Er is in Nederland langzaam een verschuiving te zien. Waar er eerst sprake was van
en hybride duct-cable oplossing met als feeder een duct en in de distributie cables
naar een oplossing die meer beheerst wordt door ducts.
Tenslotte de daadwerkelijke uitrol van de passieve infrastructuur. TNO heeft in
2005 onderzoek gedaan naar mogelijkheden tot aanleg van FttH netwerken waarbij
er een afweging kon worden gemaakt tussen harde kosten (Opex en Capex) en
maatschappelijke kosten. Bij maatschappelijke kosten kan gedacht worden aan
omzetderving, langere reistijd door congestie veroorzaakt door graafwerkzaamheden etc. Deze maatschappelijke kosten konden verlaagd worden door te

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage D | 4/8

kiezen in de aanleg voor gleufloze technieken, zoals het gebruiken van bestaande
lege buizen (ducts), boren of persen, het kiezen van een andere (langere) route, het
meeleggen met andere infrastructuur (gas, riool, herbestratingen) of de
infrastructuur van derden. In de praktijk is dit lastig gebleken. Het is onvoldoende
duidelijk wie de extra CAPEX moet neerleggen voor het besparen van de
maatschappelijke kosten en het kiezen van de alternatieve aanlegmethodes werden
vaak als hinderlijk of toch extra kostenverhogend door de aanleggende partij
beleefd. Het tempo van aanleggen van glasvezelbuizen is aanzienlijk hoger dan het
tempo van aanleg van rioolbuizen. De projectkosten voor de glasvezelbuizen loopt
dan dermate op dat het voordeel van minder graafwerk te niet wordt gedaan.

D.2

Capaciteit en topologie

De capaciteit die geleverd kan worden hangt af van de netwerktypologie. Voor PONtechnologie gelden verschillende snelheden voor de diverse standaarden. APON is
relatief langzaam met 622 Mbit/s downstream en 155 Mbit/s upstream. GE-PON/EPON
kent 1.0 Gbit/s symmetrisch en GPON zit nog hoger met 2.5/1.25 Gbit/s asymmetrisch.
Een volgende stap is bijvoorbeeld 10GEPON, met 10 Gbit/s downstream en 1 Gbit/s
upstream.

Bij P2P typologie is Ethernet het dragend protocol. Ook hier bestaan verschillende
standaarden, die elk een eigen maximum snelheid hebben. Gigabit Ethernet (1GbE)
kan maximaal 1 Gbit/s leveren, terwijl de 10 Gigabit Ethernet standaard (10GbE)
logischerwijs 10 Gbit/s kan leveren. 100 Gigabit Ethernet producten zijn net op de
markt gekomen. Een volgende generatie is Terabit Ethernet (1 Tb is 1000 Gb),
waarbij 1 Tbit/s op dit moment in testsituaties al haalbaar is.

D.3

Bereik

Zoals ook in de inleiding van deze aansluitoptie is aangegeven is het bereik van
glasvezel op dit moment nog minimaal. De hoogte van de aanlegkosten maakt dat er
sprake is van selectieve aanleg. Bij nieuwe woningbouw kan FttH kosteneffectief
worden meegenomen, maar in bestaande bouw gaat dit niet op (zie ook
kostenaspecten). Vanwege de extreem hoge kosten in rurale gebieden is het uiterst
onwaarschijnlijk dat deze gebieden op afzienbare termijn met FttH zullen worden
bediend (tenzij dit zwaar wordt gesubsidieerd).

D.4

Kwaliteit

Hier moet wederom een onderscheid worden gemaakt tussen de P2P en de PMP
oplossingen.. Bij de laatste geldt dat deze een gedeelde transmissiecapaciteit kent met
de nadelen die al eerder zijn vermeld. Ook de daar genoemde instrumenten kunnen
gebruikt worden bij de capaciteitsbeheersing van de Point to Multipoint oplossing over
glasvezel waardoor bij correct capaciteitsmanagement een uitstekende kwaliteit
geleverd kan worden. Bij P2P gelden deze beperkingen niet, maar dient de backbone
waarop deze P2P verbindingen vervolgens zijn aangesloten wel voldoende goed te zijn
gedimensioneerd om de beloofde bitsnelheden ook waar te kunnen maken.

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage D | 5/8

Naast dit sterk aan capaciteit gerelateerde kwaliteitsaspect gelden voor FttH ook de
andere kwaliteitsaspecten zoals beschikbaarheid, betrouwbaarheid of responsetijden. Op
dit moment is geen onderbouwde uitspraak te doen over de kwaliteitsverschillen tussen
FttH en de overige accessnetwerken op die vlakken. Operators hebben door
dimensionering, inrichting van monteursorganisatie, SLA’s etc. de mogelijkheid om
deze kwaliteitsaspecten sterk te beïnvloeden, waardoor een uitspraak puur op basis van
technische eigenschappen niet relevant is.

D.5

Openheid

Een typisch breedbandinfrastructuur gebaseerd op glas biedt mogelijkheden voor
toegang op verschillende niveaus.
•
•
•

Toegang tot de fysieke glaslaag is technisch goed mogelijk als het glas in de in
Nederland gebruikelijke point-to-point topologie wordt aangelegd.
Toegang tot laag 2, in de meeste gevallen Ethernet, is technisch goed mogelijk.
Toegang tot laag 3, de IP laag, is uiteraard mogelijk. Door deze toegang kunnen
klanten aangesloten op de infrastructuur de toepassingen op het publieke internet
bereiken.

appl

appl

appl

IP

IP

IP

laag 2

laag 2

laag 2

glas

D.6

Migratiepotentie

Aangezien voor FttH een volledig nieuw aansluitnetwerk aangelegd dient te worden is
nauwelijks sprake van het begrip migratie. Toch kan in de aanleg wel rekening worden
gehouden met toekomstige veranderingen, en kunnen beperkte onderdelen van
bestaande telecom- danwel overige infrastructuur worden hergebruikt.

Bij het aanleggen van een nieuw FttH netwerk zijn er verschillende methoden om
dit gefaseerd te doen om zo tot een beheersing van de kosten te komen. Ten eerste
kan gekozen worden voor een fysieke oplossing \waarbij niet-noodzakelijke
investeringen zoveel mogelijk naar de toekomst worden verschoven. Denk hierbij
aan huishoudens die nu niet aangesloten willen worden. Er kan voor worden
gekozen om toch al zo veel mogelijk van deze aanleg voor te bereiden op een
mogelijke latere aansluiting door bijvoorbeeld een direct buried cable opgerold in
de tuin of onder de stoep neer te leggen. Wanneer op dit adres dan op een later
tijdstip alsnog een FttH-aansluiting wordt aangevraagd hoeven hiervoor niet
opnieuw graafwerkzaamheden uitgevoerd te worden. Een alternatief hiervoor is het

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage D | 6/8

leggen van een buis tot aan de woning, waarbij er alleen een glasvezel hoeft te
worden geblazen bij latere ingebruikname van de aansluiting.
Ten tweede kan het netwerk zelf organisch groeien, gebaseerd op mogelijkheden tot
slim meeleggen. Een gemeente kan er bijvoorbeeld voor kiezen om overal waar de
stoep opengaat alvast ducts in de grond te laten leggen. Aangenomen dat gedurende
een aantal jaar er overal wel riool vernieuwd moet worden of herbestratingen plaats
vinden, kan er op die manier langzamerhand en zonder veel extra kosten een
buizennetwerk in de grond gelegd worden dat als basis kan dienen voor een nieuw
FttH aansluitnetwerk.
Daarnaast kunnen op andere plaatsen voorbereidingen voor de toekomst worden
getroffen. Zo kunnen bijvoorbeeld in de ringstructuren van de actieve ster
netwerken alvast extra glasvezels geplaatst worden of extra ducts geplaatst te
worden, zodat bij een toekomstige capaciteitstoename alleen deze extra vezels
belicht hoeven te worden of alleen een vezel door de ducts hoeft te worden
geblazen.
Een migratie van een Fiber-to-the-Cabinet (FttCab) topologie naar een Fiber-to-theHome topologie is ook een optie. Hierbij zou voor een deel gebruik gemaakt kunnen
worden van de glasvezelringen die in een FttCab topologie de straatkasten met elkaar
verbinden. In de praktijk blijkt echter dat een FttCab-netwerk een veel fijnmazigere
structuur heeft dan een FttH netwerk (er zijn per FttCab-straatkast een factor 10 minder
aansluitingen mogelijk dan per FttH-AreaPop). Daarnaast kan op de locatie van een
straatkast niet zonder slag of stoot een (fors grotere) AreaPop geplaatst kan worden. De
inefficiëntie en extra complexiteit die dit oplevert weegt waarschijnlijk niet op tegen de
kostenbesparing van het hergebruik van de glasvezelringen. Een deel van de
investeringen gedaan voor de VDSL2-infrastructuur (zowel qua apparatuur als qua
graafwerk) zal dus niet hergebruikt kunnen worden voor een optimale FttHinfrastructuur.
Ook binnen de FttH familie is migratie mogelijk. Enerzijds vindt dit plaats door het
bijplaatsen van apparatuur, zoals bijvoorbeeld het vervangen van 100Mbit/s netwerkapparatuur door 1Gbit/s netwerk-apparatuur. Anderzijds is ook een migratie van PON
naar P2P mogelijk. Wanneer wordt gestart met het aanbieden van PON (gedeelde
capaciteit over n gebruikers via een splitter) kan steeds verder worden gesegmenteerd
(bijplaatsen van een splitter waardoor de beschikbare capaciteit door minder gebruikers
hoeft te worden gedeeld). Wanneer dit proces van segmenteren wordt voortgezet komt
men uiteindelijk uit op een capaciteit die slechts met 1 gebruiker hoeft te worden
gedeeld, oftewel P2P. Voordeel van deze aanpak is dat de initiële aanlegkosten laag
zijn, en de capaciteit van het netwerk kan meegroeien met de klantvraag, in lijn met de
incrementele opwaardering van het HFC-netwerk.

D.7

Kostenaspecten

Het grootste kostenverschil tussen de aanleg van een greenfield FttH-netwerk en de
migratie van bestaande netwerken is gelegen in de initiële investeringen die dit met zich
meebrengt.

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage D | 7/8

Het volledig nieuw aanleggen van een aansluitnetwerk is een zeer grote kostenpost, die
ineens moet worden gemaakt, nog voordat daar opbrengsten van gebruikers
tegenoverstaan. De migratiescenario’s voor full copper en hybride aansluitnetwerken
kunnen veelal geleidelijk worden doorgevoerd, de initiële kosten van migratie zijn lager
en er is al een grote groep gebruikers die via hun maandelijkse abonnementskosten voor
een inkomensstroom zorgen. Bij Greenfield fiber dient een groot deel van de
investeringen ineens gedaan te worden, zijn die investeringen hoger, en zijn er nog geen
bestaande klanten die al voor inkomsten zorgen.
Er zijn vier fasen te onderscheiden in het aanleggen van een greenfield fibernetwerk,
die allemaal kosten met zich meebrengen:
Allereerst moet vanaf de centrale tot aan ieder huis een glasvezel worden gelegd. In
bijna alle gevallen zal hiervoor de straat moeten worden opengebroken, wat naast grote
kosten ook overlast tot gevolg heeft. Ook moeten op diverse plaatsen zogenaamde
POP’s (Points of Presence) worden geplaatst.
Vervolgens moet voor ieder huis de glasvezelkabel vanaf de straat worden
doorgetrokken tot in de woning, totdat deze in de meterkast uitkomt. De kosten hiervoor
zijn zeer fors, en worden mede bepaald door de bereidwilligheid van bewoners om de
monteurs toe te laten, en het type woning (wel of geen tuin, wel of geen kelder,
bereikbaarheid van de meterkast, bovenwoningen, etc). Wanneer bewoners niet bereid
zijn de monteur toe te laten wordt de vezel veelal onder de grond opgeslagen voor de
woning, zodat deze aansluiting op een later tijdstip alsnog gemakkelijk gemaakt kan
worden. Vanuit een kostenperspectief zijn dit investeringen die nu gemaakt moeten
worden, terwijl de opbrengsten die daartegenover staan pas later zullen plaatsvinden, en
een zekere mate van onzekerheid in zich hebben.
Wanneer het glas in de meterkast is aangebracht dient daar nog apparatuur te worden
geplaatst die het optische signaal omzet in een elektrisch signaal, de ONT (Optical
Network Terminal), ook wel FTU (Fiber Termination Unit) genoemd.
Daarnaast moet ook in de POP actieve apparatuur geplaatst worden die de signalen van
en naar de wijk bundelt en ontbundelt (multiplexing) en doorstuurt richting het
koppelpunt met de backbone-infrastructuur.
Alle kosten behalve de kosten voor apparatuur op klantlocatie, moeten gemaakt worden
voor de aangesloten huishoudens (Homes Passed en Homes Connected), ongeacht of
deze huishoudens ook daadwerkelijk klant zullen gaan worden (Homes Activated). De
adoptiegraad is daardoor een zeer cruciale factor in de berekeningen of de aanleg van
glasvezel op de middellange termijn rendabel is, net als de maandelijkse ARPU
(Average Revenu Per User) die een operator voor haar dienstverlening kan vragen in de
toekomst. Om in ieder geval zeker te zijn van een minimale adoptie – en daarmee een
inkomstenstroom - wordt in veel uitrolscenario’s gewerkt met voorintekening. Pas
wanneer in een bepaalde wijk een percentage van bijvoorbeeld 40% van de huishoudens
een abonnementscontract afsluit wordt overgegaan tot het verglazen van zo’n wijk. De
OPTA geeft aan dat Reggefiber intern uitgaat van een marktaandeel van 60% om de

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage D | 8/8

netwerkuitrol te kunnen bekostigen en daarnaast voldoende rendement te leveren voor
haar investeerders.44.
De door TNO geschatte investeringskosten voor FttH ligt tussen de 1.125 en 1.425 Euro
per geactiveerde klant. De genoemde kosten zijn gebaseerd op analyses van de OPTA
van het Reggefiber netwerk, wat te classificeren is als een Actieve Ster Point-to-point
FttH aansluitnetwerk met een combinatie van ducts en burried cables. De kosten zijn als
volgt opgebouwd.
Greenfield FttH
Aanlegkosten tot in meterkast
actieve apparatuur in netwerk (DSLAM, xWDM)
apparatuur bij klant (ONT, RG, geen STB)

kosteninschatting (euro)
775 - 1025*
100**
250-300***

* OPTA: tariefbesluit ontbundelde glastoegang 2009
** inschatting TNO
*** ONT 200,- (op basis van KPN: update on KPN’s fiber roll-out, 15 december 2009),
RG 50-100,- (inschatting TNO)

Figuur D-4: Kostenopbouw FttH

Op basis van deze inschatting zal voor de uitrol van een FttH-netwerk dat in 2020 70%
van Nederland bedekt een netwerkinvestering van tussen de 3 en 5 miljard euro
noodzakelijk zijn45. Daarnaast zullen de operators die over dit FttH netwerk hun
diensten gaan aanbieden natuurlijk nog diverse andere kosten maken, zoals (maar zeker
niet beperkt tot) kosten voor marketing en distributie, installatie door een monteur,
customer care of content-rechten voor het aanbieden van TV. Deze kosten kunnen –
met name in de aanloopperiode – hoger uitvallen dan vergelijkbare kosten voor
bestaande netwerken.
Voor de toekomst is de verwachting dat de kostprijs van apparatuur zal dalen (wanneer
wereldwijd meer FttH-netwerken gebaseerd op vergelijkbare technologie worden
uitgerold gaan economies of scale spelen). De kostprijs van de aanleg zal in de
toekomst waarschijnlijk gelijk blijven dan wel stijgen, aangezien een groot deel van
deze kosten bestaat uit (gespecialiseerde) arbeidskosten en hier weinig verdere
schaalvoordelen op te behalen zijn.
Tegenover deze hoge initiële investeringen staat de belofte van lagere maandelijkse
kosten (OPEX) in vergelijking tot die van bestaande aansluitnetwerken.

44
45

OPTA 2009, tariefbesluit ontbundelde glastoegang FttH
~1125 tot ~1425 Euro * ~70% dekking * ~60% penetratie * ~7.800.000 huishoudens

TNO-rapport | | 1.0

E

Bijlage E | 1/2

Aanbodzijde: toelichting op kostenschattingen
Naast het beoordelen van verschillen tussen infrastructuren op technologisch vlak
dienen ook de verschillen in investerings- en onderhoudskosten in ogenschouw
genomen te worden.
Daarbij dient onderscheid gemaakt te worden tussen de initiële investering die
noodzakelijk is om een nieuwe accessvorm aan te bieden, en de terugkerende
operationele kosten die een accessvorm met zich meebrengt.
Om deze investeringen goed met elkaar te vergelijken is begrip van een aantal
dwarsdoorsnedes vereist.
De investering die nodig is om een verbinding over een nieuwe accessvorm te leveren
valt uiteen in
- investeringen in het netwerk (openbreken van straten, trekken van kabels tot
aan straatkast of tot in de meterkast, plaatsen van straatkasten, etc.)
- investeringen in apparatuur in het netwerk (DSLAM, CMTS, versterkers, ODF,
xWDM, noodstroomvoorziening, etc)
- investeringen in apparatuur bij de klant thuis (ONT/FTU, modem)
Er bestaan 3 niveaus waarop deze investeringen gepleegd worden:
- Home passed: het aansluitnetwerk is aangelegd tot aan de erfgrens van een
klant
- Home connected: het aansluitnetwerk is tot in de woning van de klant
afgemonteerd
- Home activated: de klant kan diensten ontvangen over het aansluitnetwerk
doordat een modem/router is geïnstalleerd bij de klant en deze een abonnement
bij een ISP afneemt.
Een groot verschil tussen de greenfield-situatie van FttH en de evolutionaire paden van
xDSL en HFC is dat er bij FttH een glasvezel moet worden aangebracht vanaf de
erfgrens tot in de woning. Nadat de glasvezelkabel (veelal in de meterkast) de woning
binnen komt wordt deze afgemonteerd in een ONT/FTU (Optical Network Terminal /
Fiber Termination Unit). Migraties van xDSL en HFC benutten de bestaande
koperverbinding (twister-pair of coax) die al aanwezig is tot in een punt in de woning,
en daar al is afgemonteerd in het ISRA-punt (InfraStructuur / RandApparatuur-punt)
voor DSL of de AOP (Abonnee Overname Punt) voor HFC netwerken.
Om de glasvezel tot in de woning te installeren is medewerking van de bewoners nodig,
terwijl dat niet nodig is bij migraties van xDSL en HFC. Wanneer in een wijk glasvezel
wordt uitgerold zullen er dus méér homes passed zijn (alle huizen uit die wijk waar de
glasvezel ook daadwerkelijk tot aan de erfgrens komt) dan homes connected (aantal
huizen waar de glasvezel ook daadwerkelijk in de meterkast is afgemonteerd), doordat
niet iedere huiseigenaar toegang wil of kan verlenen. Bij xDSL en HFC netwerken zijn
er slechts zeer weinig Homes Passed die niet Homes Connected zijn, doordat het
telefonienetwerk en het kabeltelevisienetwerk in gebieden waar ze beschikbaar zijn in
vrijwel alle woningen zijn afgemonteerd.

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage E | 2/2

Wanneer huizen zijn aangesloten kunnen er op dat adres diensten geleverd worden. Niet
alle homes connected zullen ook homes activated worden, omdat bewoners de keuze
hebben uit meerdere infrastructuren, of om geen diensten af te nemen.

TNO-rapport | | 1.0

F

Bijlage F | 1/11

Aanbodzijde: verslagen interviews met marktpartijen
Gezien het feit dat de ontwikkeling van breedbandinfrastructuren in Nederland het
hoofdthema is in dit rapport, zijn de goedgekeurde verslagen van de interviews met drie
partijen aan de aanbodzijde expliciet en volledig separaat in dit rapport opgenomen.
Achtereenvolgens betreft dit KPN, Ziggo en Breednet. Bij de interviews is de in dit
rapport aangehouden methodiek voor de karakterisering van accessnetwerken zoveel
mogelijk aangehouden.

F.1

Verslag interview met KPN

Datum:
8 januari 2010
Geïnterviewden: Jos Huigen en Jan Wildeboer
1. Capaciteit
KPN zet verschillende DSL technologieën naast elkaar in op het kopernetwerk:
ADSL2+ en VDSL2. ADSL2+ levert klanten gemiddeld zo’n 5,8 Mbit/s downstream.
Dit getal ontleent KPN aan een onderzoek van Telecompaper (zie
http://www.telecompaper.com/news/article.aspx?cid=706404). Naast ADSL2+ zet KPN
ook VDSL2 in. In eerste instantie wordt VDSL2 vanuit de centrale gebruikt. VDSL2
levert een hogere snelheid dan ADSL2+ als de lengte van de koperlijn tussen klant en
centrale minder is dan ongeveer 1,5 km. In de Nederlandse situatie betekent dit dat
ongeveer 70% van de klanten met VDSL2 een hogere snelheid krijgt dan ADSL2+.
Voor de andere klanten levert VDSL2 geen noemenswaardige snelheidsverhoging op,
doordat ze verder van de centrale zitten.
In de gevallen dat met VDSL2 een hogere bandbreedte geleverd kan worden betekent
dit niet automatisch dat KPN een dienst met een hogere “geadverteerde” bandbreedte
kan gaan aanbieden. Op dit moment wordt voor breedband internet in de
consumentenmarkt alleen de in theorie maximaal haalbare snelheid genoemd. Deze
geadverteerde snelheid wordt bij veel klanten in de praktijk niet gehaald. De inzet van
VDSL2 biedt KPN de mogelijkheid om klanten een hogere snelheid te bieden (tot 40
Mbit/s) danwel bestaande klanten een snelheid te leveren die dichter in de buurt van de
nu geadverteerde snelheid komt. De daadwerkelijke ervaring van de klanten zal met de
overgang naar VDSL2 in veel gevallen veel beter worden. De winst in bandbreedte kan
ook gebruikt worden om extra (HD-) TV kanalen te leveren.
Naast VDSL2 vanuit de centrale is KPN ook gestart met VDSL2 vanuit de straatkast
(Fiber to the Curb). Voor klanten dicht bij de straatkast levert dit potentieel snelheden
tot 30-50 Mbit/s downstream. Minstens zo belangrijk voor KPN is dat met VDSL
vanuit de straatkast eenvoudigweg meer klanten een hogere bandbreedte kunnen krijgen
dan alleen met VDSL vanuit de centrale. Er zijn daarvoor teveel klanten die te ver van
een centrale zitten voor dergelijke snelheden. KPN heeft geen plannen om het aantal
straatkasten of concentratiepunten dichtbij de klant uit te breiden.

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage F | 2/11

Op dit moment staat er na VDSL2 geen andere technologie meer op de roadmap voor
het koperen aansluitnet. Als de capaciteit wordt vergroot door verdere verglazing is het
voor KPN niet aantrekkelijk om een nieuw concentratiepunt dichter bij de huizen in te
richten voor DSL apparatuur voor nog kortere afstand, omdat daarvoor te veel bestaand
koper verlegd en opnieuw aangesloten moet worden. Als er dan toch gegraven moet
worden voorziet KPN een volledige verglazing.
Een andere mogelijkheid die KPN zeker serieus neemt is om het laatste stuk in het
aansluitnet te overbruggen met hoge capaciteit draadloze verbindingen (LTE). In
Nederland zal het gebruik van draadloze technologieën als vervanging voor het vaste
aansluitnet wellicht niet zo’n vlucht nemen als in bijvoorbeeld Oostenrijk. De
verhouding tussen vaste en draadloze technieken in het aansluitnet verschilt sterk per
land. In andere landen is zichtbaar dat draadloos met name een alternatief vormt als er
een relatief lage penetratie van breedband op vaste infrastructuren bestaat.
Voor volledig verglaasde aansluitnetten ziet KPN geen technische beperkingen aan de
capaciteit, mits het glas in een point-to-point (P2P) topologie wordt aangelegd. KPN
vindt het belangrijk dat er geen technische beperkingen ontstaan om symmetrische
bandbreedtes te bieden. Consumenten gebruiken nu volgens KPN vooral asymmetrische
toepassingen omdat de bestaande aansluitnetwerken asymmetrische bandbreedte
bieden, met een veel hogere downstream dan upstream. Als de aansluitnetwerken
eenmaal symmetrische bandbreedtes bieden, komen de symmetrische toepassingen
vanzelf.
2. Topologie
De topologie van het kopernetwerk is een gegeven, KPN gaat daarin geen
veranderingen meer doorvoeren. De straatkast zal het laatste concentratiepunt zijn
waarin KPN actieve apparatuur opstelt.
Voor glas heeft KPN een voorkeur voor de point-to-point (P2P) topologie boven pointto-multipoint topologieën als PON, om verschillende redenen:
• P2P is het meest toekomstvast, alle vezels die in de toekomst nodig kunnen zijn
worden met een P2P topologie aangelegd. Als er toch gegraven moet worden, heeft
deze aanpak KPN’s voorkeur.
• P2P levert een ongedeeld aansluitnetwerk, waarin de capaciteiten die individuele
gebruikers krijgen elkaar niet beïnvloeden.
• P2P is rechtoe-rechtaan te ontbundelen op de fysieke laag.
• P2P biedt de meeste mogelijkheden om apparatuur te concentreren in het hoofdnet,
en dat zorgt voor lagere operationele kosten.
KPN/Reggefiber gebruikt voor de aanleg van verglaasde aansluitingen geen buizen
(ducts): de glasvezelkabels liggen direct in de grond.
3. Bereik
KPN ziet geen enkele technische beperking voor de afstand die met verglaasde
aansluitingen overbrugd kan worden. KPN heeft eerder al uitgesproken dat het
verwacht in 2015-2016 tussen de 30 en 60% van de Nederlandse huizen volledig

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage F | 3/11

verglaasd te hebben aangesloten. KPN neemt het besluit tot verglazing per regio op
basis van een lokale business case. De uitrol wordt vooral bepaald door de commerciële
afweging in de business case. Het aantal nieuwe glasaansluitingen dat per jaar kan
worden gerealiseerd is door beperkingen in mankracht en graafwerk beperkt tot zo’n
600.000. Los daarvan moet het graafwerk in gemeenten gedoseerd worden: te
grootschalig graven in een gemeente levert veel overlast door opgebroken straten en
stoepen.
4. Kwaliteit
KPN levert verschillende producten op basis van DSL met ieder hun eigen
kwaliteitsgaranties. Voor glas geldt hetzelfde. Omdat glas intrinsiek een hoge kwaliteit
levert, verwacht KPN dat de verschillen in kwaliteitgaranties gaan afnemen.
5. Openheid en ontbundeling
KPN ziet voor glas een open model waarin andere partijen op verschillende niveaus
toegang kunnen krijgen tot het netwerk, variërend van fysiek niveau tot IP niveau.
• Fysiek niveau: glasfiber
• Ethernet niveau
• IP niveau.
Op dit moment is er vooral vraag naar het fysieke en het IP niveau. Niet alle
mogelijkheden voor ontbundeling zijn nu op ieder niveau beschikbaar. KPN ziet graag
zoveel mogelijk verkeer over zijn netwerken lopen, en trekt daarom graag verkeer van
andere partijen aan.
6. Kosten van breedbandinfrastructuren
Voor wat betreft de kosten verwijst KPN naar de analistenpresentatie “Update on
KPN’s fiber roll-out” van 15 december 2009 (publiek beschikbaar via
http://www.kpn.com/corporate/en/ir/Update-Fibre.htm). Daarin zijn onder meer de
volgende kosten vermeld:

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage F | 4/11

Bovenstaand overzicht gaat in op de investeringskosten (CAPEX). De operationele
kosten (OPEX) spelen ook een grote rol bij investeringsbeslissingen. Voor FttH
netwerken is de initiële CAPEX hoog, o.a. vanwege de graafkosten. Aan de OPEX kant
ziet KPN mogelijkheden tot forse besparingen vergeleken met het kopernet. Deze
besparingen komen voort uit o.a. een flink kleinere hoeveelheid actieve apparatuur,
minder onderhoud, eenvoudiger provisioning en een lager energieverbruik.

F.2

Verslag interview met Ziggo

Datum:
11 januari 2010
Geïnterviewden: Jan Pieter Witsen-Elias, Frans Schijver en Bert Gierveld
1. Capaciteit
Ziggo levert nu diensten over de kabel door middel van verschillende technologieën:
• Analoge TV
• Digitale TV via DVB-C
• Internet via DOCSIS.
Voor internet diensten maakt Ziggo op dit moment de migratie van DOCSIS 2.0 naar
DOCSIS 3.0. Met DOCSIS 3.0 is het mogelijk om substantieel hogere snelheden aan
klanten te leveren door gebruik te maken van channel bonding. Bij channel bonding
worden meerdere 8 MHz kanalen uit het kabelspectrum gebundeld. Binnen de huidige

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage F | 5/11

DOCSIS technologie moet daarbij gedacht worden aan 4 tot 8 kanalen, later kan dat ook
met 16 of 32 kanalen. In principe kan het daarna met nog meer kanalen, bijvoorbeeld
met de 80 kanalen die nu beschikbaar zijn. Ziggo ziet hiervoor geen technische
beperkingen, het is eerder de vraag of er marktvraag is naar de snelheden die met deze
verdere bundeling mogelijk worden. Bonding kan zowel voor de downstream als voor
de upstream toegepast worden.
In de downstream levert één kanaal bij de huidige modulatie circa 50 Mbit/s aan
bandbreedte. Met bundeling van 32 kanalen wordt de capaciteit 1,5 Gbit/s. Deze
capaciteit wordt gedeeld door de klanten die op één kabelsegment zijn aangesloten. Op
dit moment zitten er typisch 1000 klanten in een segment. Ziggo voorziet dat bij
groeiende vraag naar bandbreedte dit aantal omlaag gaat naar 250 en later eventueel
naar 100. Door het aantal klanten in een segment te verkleinen neemt de bandbreedte
die per klant gemiddeld beschikbaar is toe. Voor het verkleinen van segmenten rekent
Ziggo een doorlooptijd van een half tot één jaar.
Op basis van kanaalbundeling levert Ziggo op dit moment internet diensten tot
maximaal 50/8 Mbit/s (down/up) en in een deel van het verzorgingsgebied 120/10
Mbit/s (down/up). Ziggo besteedt daarbij veel aandacht aan het correct dimensioneren
van het netwerk, omdat Ziggo de bij klanten gewekte verwachtingen over bandbreedte
daadwerkelijk wil waarmaken. Ziggo ziet dat de verhouding tussen de bandbreedte
genoemd in marketing uitingen en de in de praktijk geleverde bandbreedte een
onderwerp is dat meer gaat leven bij het publiek, o.a. naar aanleiding van onderzoek
van de consumentenbond.
2. Topologie
De kabelaars hebben in het verleden al geïnvesteerd in hun netwerk en daarbij onder
meer glasvezel dichtbij bij de huishoudens gebracht, hemelsbreed gemeten gemiddeld
op 300 m. Deze korte afstand in combinatie met de grote intrinsieke bandbreedte van
coaxkabel zorgt er voordat de bandbreedte die aan klanten geleverd kan worden nog
lang door kan groeien zonder dat daarvoor extra graafactiviteiten nodig zijn. Ziggo
verwacht nog vele jaren door te kunnen groeien door het bijschakelen van extra kanalen
en verkleining van de kabelsegmenten (zie boven). Daarmee kan voor netwerk een
“pay-as-you-grow strategie” worden aangehouden waarmee investeringen pas gedaan
worden wanneer een groei in bandbreedte gevraagd wordt vanuit de markt.
Mocht op een gegeven moment de evolutionaire groei via DOCSIS technologie niet
meer economisch aantrekkelijk zijn dan kan er gekozen worden voor een andere
technologie over de coax: Gigabit Ethernet-to-the-Home. Dit is een grotere stap waarbij
meer investeringen nodig zijn. ETTH-Gbs kan gecombineerd worden met glas tot aan
de eindversterker, waarmee de capaciteit nog verder wordt opgevoerd. Gemiddeld
gezien wordt in dit geval de glasvezel tot op 50 m van de huizen gebracht. Gegeven de
grote intrinsieke capaciteit van coax is niet nodig om de glasvezel door te trekken naar
de huizen om dezelfde snelheid als FTTH te realiseren. Ziggo heeft reeds Ethernet-tothe-Home proeven gedaan maar gaat daar momenteel niet mee door omdat deze stap
nog niet op afzienbare termijn nodig is.

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage F | 6/11

Op dit moment is er nog geen DOCSIS 4.0 standaard, er wordt ook niet aan gewerkt.
De huidige DOCSIS 3.0 standaard biedt de komende jaren nog voldoende ruimte voor
verdere groei van de internetsnelheden op basis van channel bonding. Op dit moment is
bonding tot 32 kanalen mogelijk, maar dit is geen bovengrens. Indien vanuit de
operators de behoefte aan verdere bundeling daadwerkelijk materialiseert, dan verwacht
Ziggo dat een dergelijke ontwikkeling niet meer dan een jaar hoeft te duren.
Op zichzelf is coax een symmetrisch medium. Binnen kabelnetwerken is de capaciteit
echter zo ingericht dat er meer capaciteit richting de klant beschikbaar is (downstream)
van de klant af (upstream). Volgens Ziggo is dit in lijn met de observatie dat het gebruik
in grote mate bestaat uit het halen van informatie en content naar de gebruiker toe.
Ziggo heeft tot nu toe in de consumentenmarkt geen verandering in deze asymmetrie in
het verkeer kunnen constateren. De toekomstige ontwikkelingen in diensten worden
volgens Ziggo bepaald door maatschappelijke innovatie en niet door de mogelijkheden
van de huidige netwerken. Als er vraag ontstaat naar meer symmetrische bandbreedtes
kan Ziggo daarop inspelen door de upstream capaciteit te vergroten via bundeling van
kanalen en verder segmentatie.
3. Bereik
Ziggo ziet nauwelijks beperkingen voor het geografische bereik van breedbanddiensten
geleverd via het HFC netwerk. Zonder graafwerk kan de capaciteit nog ver doorgroeien.
4. Kwaliteit
De DOCSIS technologie is ontwikkeld voor toepassing over het gedeelde HFC netwerk.
Met DOCSIS technologie wordt daarom een statistische kwaliteit geleverd. Volgens
Ziggo is leveren van kwaliteit vooral een kwestie is van dimensionering. Met meer
capaciteit (en investeringen) kan een hogere statistische kwaliteit geleverd worden. Dit
geldt overigens niet alleen voor het aansluitnetwerk, maar ook voor de core netwerken
van operators en voor het publieke internet.
Voor bepaalde toepassingen is niet de gemiddelde bandbreedte, maar de gegarandeerde
responstijd en piekcapaciteit van belang voor de uiteindelijke klantbeleving. Dit speelt
onder meer in delen van de zakelijke markt. Voor dergelijke behoeften heeft Ziggo een
symmetrische diensten van 100/1000 Mbit/s over glas. Echter, het grootste deel van de
MKB markt heeft vergelijkbare eisen als de consumentenmarkt. Ziggo ziet HFC
(Hybrid Fibre Coax) als een goede infrastructuur om diensten te leveren aan de
onderkant van de zakelijke markt, eventueel met een aangepast service level. Voor
partijen die hogere eisen stellen kunnen diensten over glas geleverd worden. In principe
kunnen deze diensten ook over HFC geleverd worden, maar Ziggo kiest ervoor om deze
infrastructuur zoveel mogelijk op standaarddiensten te richten om een hoge efficiëntie
te bereiken. Ziggo levert daarom geen 100 Mbit/s symmetrisch als “special” over HFC.
5. Openheid en ontbundeling
De openstelling van de kabel en wederverkoop van diensten moet volgens Ziggo per
dienst bekeken worden. Voor TV vindt momenteel de implementatie plaats van de
wederverkoopverplichting voor analoge TV over de kabel (WLR-C) en de doorgifte

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage F | 7/11

verplichting voor digitale televisie. Los daarvan hebben programma-aanbieders al
toegang tot de Ziggo kabel door opname in de zenderpakketten van Ziggo. Deze vorm
van toegang komt tot stand via normale commerciële onderhandelingen.
Voor internet over kabel ligt openstelling anders dan bij DSL omdat er gebruik gemaakt
van een gedeelde topologie. Een wholesale aanbod op de IP-laag is uiteraard mogelijk.
Toegang op laag 2 is niet mogelijk vanwege de access technologie. Ziggo gelooft dat
een aanbod op de IP-laag voldoende mogelijkheden biedt en dat een openstelling op een
lagere laag niet nodig is. In principe is ontbundeling op de fysieke laag mogelijk bij de
eindversterker. Een andere partij krijgt dan direct toegang tot het laatste stuk
ongedeelde coax naar de klant. Om deze toegang zinvol te kunnen benutten moet die
andere partij dan wel glasvezel naar de eindversterkers aanleggen en het is twijfelachtig
of dat economisch aantrekkelijk is.
6. Kosten van breedbandinfrastructuren
Vanwege de pay-as-you-grow strategie is het moeilijk aan te geven hoeveel Ziggo moet
investeren voor de volgende “stap” in capaciteit. Er is veel minder sprake van een
eenmalige investeringsstap dan bijvoorbeeld bij Fiber-to-the-Home. Als kanttekening
brengt Ziggo naar voren dat voor zowel coax als glas er herhaaldelijk geïnvesteerd zal
moeten worden in nieuwe generaties actieve apparatuur. Het is volgens Ziggo niet zo
dat in het geval van Fiber-to-the-Home de investeringen voorbij zijn na de aanleg van
de glasvezel.
Ziggo schat dat er voor glas tot aan de eindversterker in combinatie met Ethernet-to-theHome ongeveer vijf keer minder graafwerk nodig is dan voor Fibre-to-the-Home. De
verwachte kosten van deze oplossing zijn hiermee een stuk lager.

F.3

Verslag interview met Breednet

Datum:
4 januari 2010
Geïnterviewde: Ton van Mil
Over BreedNet (bron: http://www.breednet.nl/)
Het project BreedNet maakt een snelle glasvezelverbinding voor kleinere en
middelgrote bedrijven en instellingen betaalbaar en toegankelijk. BreedNet levert zelf
geen aansluiting of diensten, maar bundelt de vraag naar glasvezel en aanbieders van
breedbanddiensten. Hierdoor kunnen gunstige tarieven worden afgesproken met de
glasvezelaanbieders. Gerenommeerde marktpartijen realiseren en exploiteren de
infrastructuur. Op BreedNet kunnen zowel commerciële als niet-commerciële partijen
hun diensten aanbieden.
Onderstaand verslag van het interview is gestructureerd aan de hand van de functionele
kenmerken geïntroduceerd in hoofdstuk 2 van dit rapport. Drie volgens TNO
belangrijke aandachtspunten uit dit interview zijn:
• Bedrijven die nauw met partners willen samenwerken via ICT applicatie-applicatie
interactie hebben behoefte aan externe netwerkverbindingen die net zo snel zijn als
hun interne bedrijfsnetwerk. Dit is voor BreedNet de motivatie om onder meer
symmetrische 100 Mbit/s en 1 Gbit/s aansluitingen aan te bieden. Met deze

TNO-rapport | | 1.0

•

•

Bijlage F | 8/11

snelheden blijft de performance (responsetijd) van de applicaties behouden tijdens
pieken in het dataverkeer. Zie verder onder het onderwerp “capaciteit”
Naast de bekende openheid vanuit de horizontale gelaagdheid van breedband
infrastructuren (passieve infra, actieve infra, diensten) is ook openheid in
verbindingen met andere infrastructuren (interconnectie) van groot belang. Bij
BreedNet gaat het daarbij specifiek om Ethernet-Ethernet koppelingen tussen
netwerken van verschillende providers. Zie verder onder het onderwerp “openheid
en ontbundeling”.
De vraag naar hoge capaciteit bandbreedte in de (klein)zakelijke markt verschilt
van die in de consumentenmarkt. De eisen in de (klein)zakelijke markt zijn in een
aantal gevallen hoger. Dat betekent dat een aantal diensten geleverd wordt over
Ethernet en niet over IP zoals veel consumentenmarkt diensten.

1. Capaciteit
BreedNet richt zich uitsluitend op kleine en middelgrote bedrijven. De ICT en
netwerkbehoeften van deze bedrijven verschillen enerzijds van bedrijven in de
grootzakelijke markt en anderzijds van de behoeften van consumenten.
Meer specifiek richt BreedNet zich op bedrijven die behoefte hebben aan intensieve
onderlinge samenwerking in de vorm van ICT applicatie-applicatie interactie. Voor dit
type interactie is het essentieel dat de performance van een applicatie die draait bij een
ander bedrijf hetzelfde is als de performance van een applicatie die draait binnen het
eigen bedrijfsnetwerk. Gegeven dat huidige bedrijfsnetwerken snelheden van typisch
100 Mbit/s of 1 Gbit/s hebben, betekent dit dat BreedNet deze snelheden aanbiedt voor
externe netwerkverbindingen. Over de tijd gemiddeld is de belasting van
bedrijfsnetwerken en de BreedNet verbindingen veel lager dan deze snelheden, omdat
de hoeveelheid dataverkeer die de applicaties genereren sterk fluctueert in de tijd. Toch
is het essentieel dat deze hoge snelheden beschikbaar zijn om de vereiste performance
en responsetijd van de applicaties te halen. Deze performance wordt juist bepaald door
hoe goed het netwerk kan omgaan met de pieken in het dataverkeer.
Verder is het belangrijk dat capaciteit symmetrisch beschikbaar is, omdat er bij
samenwerking tussen bedrijven geen sprake is van een duidelijke upstream en
downstream richting. Dat wil niet zeggen dat het gemiddeld gebruik voor een bedrijf
symmetrisch hoeft te zijn (aanbieders zullen meer upstream hebben, terwijl gebruikers
meer downstream verkeer zullen zien) maar om de gewenste performance te behalen is
in beide richtingen een hoge bandbreedte nodig.
De marktpartijen die de BreedNet infrastructuur leveren gebruiken daarvoor in het
overgrote deel van de gevallen volledig verglaasde aansluitingen. BreedNet ziet geen
technische belemmeringen voor het verder opvoeren van de capaciteit van de
verglaasde aansluitingen. BreedNet biedt zelf aansluitingen tot 1 Gbit/s. De hogere
snelheden vanaf 10 Gbit/s zijn nu nog niet aan de orde voor de middelgrote bedrijven.
Voor grote bedrijven zijn deze snelheden wel beschikbaar via diverse marktpartijen
buiten het BreedNet project om.
2. Topologie
Omdat BreedNet optreedt als vraagbundelaar en niet de feitelijke provider is, heeft
BreedNet geen direct betrokkenheid bij het ontwerp en de bouw van het netwerk. De

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage F | 9/11

organisatie is daarom niet in detail op de hoogte van de gebruikte technologieën en
architecturen. BreedNet weet wel dat de marktpartijen die BreedNet leveren in de
meeste gevallen Point-to-Point (P2P) topologieën inzetten, vanuit een actieve ster. De
details van de topologie van de glasnetwerken zijn voor BreedNet niet relevant, want
die worden bepaald door de marktpartijen die de BreedNet infrastructuur leveren. Voor
BreedNet is alleen relevant dat de topologie de functionaliteit ondersteunt zoals die
voor een BreedNet aansluiting is gespecificeerd.
3. Bereik
BreedNet ziet geen relevante technische beperkingen aan het bereik van
glasvezelnetwerken. Het bereik van het BreedNet netwerk wordt bepaald door de mate
waarin BreedNet erin slaagt om voldoende vraagbundeling tot stand te brengen.
De specificaties van het BreedNet netwerk zijn functioneel geformuleerd. BreedNet
staat daarom open voor netwerken gebaseerd op andere technologieën dan glas, zoals
HFC of straalverbindingen, zolang ze aan de specificatie voldoen. Het staat
marktpartijen dus vrij om gebieden waar de inzet van glas economisch gezien niet
aantrekkelijk is aan te sluiten op BreedNet met andere technologieën dan glas.
Marktpartijen die deelnemen in BreedNet kijken hier ook naar.
4. Kwaliteit
BreedNet heeft in zijn Service Level Agreements eisen opgenomen voor de delay, jitter
en Ethernet frameloss in het netwerk. De marktpartijen die de BreedNet infrastructuur
leveren voldoen hier in de praktijk aan. De netwerkkwaliteit die zo tot stand komt is
voldoende voor de veeleisende applicatie-applicatie interacties van de BreedNet
klanten.
5. Openheid en ontbundeling
Voor BreedNet zijn twee soorten openheid van de infrastructuur van belang. Ten eerste
is er de welbekende horizontale gelaagdheid, zie onderstaande figuur. In principe kan
iedere laag in het model geleverd worden door een andere marktpartij, aangenomen dat
de technische specificatie van de interface tussen de lagen afdoende is. Op één passieve
infrastructuur kunnen meerdere marktpartijen een Ethernet laag aanbieden. Op deze
Ethernet laag kunnen diensten worden aangeboden (isdn30, camerabewaking, mirroring
van rekencentra, post productie). Voor BreedNet is de IP toegangsdienst één van de
diensten die wordt aangeboden over Ethernet. Met deze IP toegangsdienst worden alle
diensten op het publieke internet beschikbaar.

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage F | 10/11

diensten geboden op
publiek internet
diensten,
inclusief IP toegangsdienst

actieve infrastructuur: Ethernet laag

passieve infrastructuur: meestal glas

Het BreedNet aanbod en de vraagbundeling spelen zich af op de Ethernet laag. De
reden hiervoor is dat het voor veel van de applicatie-applicatie interacties die BreedNet
wil stimuleren nodig is om op de Ethernet laag eisen te stellen. Eisen op de IP laag (die
in de praktijk vaak best-effort is) zijn hiervoor onvoldoende. Hier gaat de BreedNet
behoefte dus verder dan veel van de huidige discussies over breedband ontbundeling,
waarin geen scheiding tussen de Ethernet en IP actieve lagen wordt aangehouden en
bovendien wordt verondersteld dat het leveren van (best effort) connectiviteit op IP
voldoende is voor alle toepassingen en dienstaanbieders.
BreedNet kent ook een tweede soort openheid, in aanvulling op bovenstaande
horizontale gelaagdheid. Voor het bereiken van voldoende schaalgrote is het voor
BreedNet essentieel dat er Ethernet-Ethernet koppelingen tussen BreedNet
infrastructuren geleverd door verschillende marktpartijen zijn, zie onderstaande figuur.
Zonder deze Ethernet-Ethernet koppelingen kunnen dienstaanbieders alleen klanten
bedienen die op dezelfde infrastructuur zijn aangesloten als zijzelf. In onderstaand
plaatje zou de dienstaanbieder dus alleen bedrijf X kunnen bedienen. Met de EthernetEthernet koppeling komt ook bedrijf Y binnen zijn bereik. Uiteraard zijn alle BreedNet
infrastructuren ook met elkaar verbonden via het publieke internet en dus meestal via de
AMS-IX internet exchange. Dit is echter een publieke IP koppeling die niet voldoet aan
de BreedNet netwerk eisen die op het Ethernet niveau gesteld zijn.
Dienstaanbieder
AMS-IX
Dienstafnemer:
bedrijf Y

IP over
Ethernet

IP over
Ethernet
Ethernet

Ethernet

Breednet
infra A

Ethernet

Breednet
infra B

Dienstafnemer:
bedrijf X

Ethernet

De Ethernet-Ethernet koppelingen zijn op dit moment nog “specials” voor de
leveranciers van de BreedNet infrastructuur. BreedNet voorziet dat in de toekomst deze
koppelingen gaan worden gerealiseerd volgens de specificatie van het Metro Ethernet
Forum (MEF). Deze specificaties zijn nu al beschikbaar en zijn door de
telecomoperators en toeleveranciers voor deze operators ontwikkeld vanuit de gedacht
dat alle bestaande operatornetwerken (dus ook het huidige telefoonnetwerk) op termijn

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage F | 11/11

zullen migreren naar universele op ethernet gebaseerde netwerken. Telefoniediensten en
internet access worden dan als dienst over deze netwerken geleverd.
Een complicatie die BreedNet ondervindt bij het verder ontwikkelen van de EthernetEthernet koppeling is dat de huidige Wholesale Broadband Access (WBA) diensten een
combinatie zijn van de access dienst en de Ethernet transport dienst. De EthernetEthernet koppeling heeft een nauwe samenhang met het Ethernet transport deel van de
WBA dienst, maar staat los van het access deel van de WBA dienst. Doordat deze twee
delen in de bestaande WBA diensten gebundeld zijn ondervindt BreedNet moeite om de
Ethernet-Ethernet koppeling breder ingevoerd te krijgen. Volgens BreedNet is deze
bundeling is het resultaat van de recente OPTA regulering van deze markt en remt de
bundeling de ontwikkeling van (breedband)diensten. Dit terwijl het voor de
dienstaanbieders belangrijk is om de Ethernet-Ethernet koppeling los te kunnen
inkopen, omdat hun dienstafnemers over het algemeen al een aansluiting (access)
hebben. Als dienstaanbieders door de bundeling van Ethernet transport en access
gedwongen worden om een extra access af te nemen, worden hun kosten onnodig hoog.
BreedNet ziet een vergelijkbare complicatie bij het leveren van diensten door BreedNet
aanbieders aan huishoudens aangesloten op Fiber-to-the-Home (FttH) infrastructuren.
Op zichzelf is daar meestal toegang op Ethernet niveau mogelijk. Echter in de huidige
wholesale diensten van bijvoorbeeld Reggefiber is die Ethernet toegang beschikbaar
voor één service provider per huishouden. Dit introduceert lastige keuzes als een
huishouden bijvoorbeeld internet en telefonie van KPN afneemt over het Reggefiber
netwerk, en daarnaast een over Ethernet geleverde dienst van een BreedNet
dienstaanbieder wil afnemen. Immers, als de op BreedNet aangesloten dienstaanbieder
de Ethernet toegang overneemt van KPN, verdwijnen voor het huishouden de interneten telefoniedienst. Dit remt de ontwikkeling van op Ethernet gebaseerde diensten in
FttH gebieden. Voor diensten die over best-effort public IP geleverd kunnen worden
ontstaat dit probleem niet, maar in de BreedNet ervaring lenen lang niet alle relevante
diensten zich voor deze best-effort IP behandeling.
6. Kosten van breedbandinfrastructuren
Voor BreedNet zijn de tarieven die de marktpartijen vragen voor hun BreedNet
infrastructuur aanbod relevant, deze zijn publiek beschikbaar op de BreedNet website.
De kosten die de marktpartijen maken zijn voor BreedNet niet erg relevant, die zijn
vooral een zaak voor de marktpartijen zelf. BreedNet heeft daarom alleen indirect zicht
op de kosten van verglaasde infrastructuren.

TNO-rapport | | 1.0

G

Bijlage G | 1/6

Vraagzijde: gebruik van ICET-diensten
G.1

Informatiediensten

Internet is – niet verwonderlijk – voor steeds meer mensen een belangrijke bron van
informatie. Inmiddels kijkt 80 procent van de Nederlanders voor informatie over
producten en diensten online; drie tot vier keer meer dan 7 jaar geleden. Ook voor
toegang tot actualiteiten wordt internet steeds belangrijker. Bijna 50 procent leest of
download online kranten en nieuwstijdschriften. Belangrijker is dat online nieuws
steeds meer multimediaal wordt. Bijna 60 procent van de Nederlanders geeft aan
nieuws te kijken, luisteren of lezen via internet. Dat betekent een groot aantal – relatief
data-intensieve – audio- en videostreams.
100%

Opzoeken informatie over goederen en diensten
[% Nederlanders in de laatste 3 maanden Eurostat]

90%

Lezen of downloaden van online kranten en
nieuwstijdschriften [% Nederlanders in de laatste 3
maanden - Eurostat]

80%
70%

Inschrijven op diensten voor het verkrijgen van
nieuws [% Nederlanders in de laatste 3 maanden Eurostat]

60%

Maken of bijhouden van een weblog [%
Nederlanders in de laatste 3 maanden - Eurostat]

50%
40%

Lezen van een weblog [% Nederlanders in de
laatste 3 maanden - Eurostat]

30%
20%

Gebruikmaken van nieuwsfeeds (bijv. RSS) [%
Nederlanders in de laatste 3 maanden - Eurostat]

10%
0%
2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

Niews lezen, luisteren of kijken op het internet [%
Nederlanders in de laatste 3 maanden Eurobarometer]

Figuur G-1: Informatievoorzieningen via internet; bron: Eurostat en Eurobarometer

G.2

Communicatiediensten

De belangrijkste vorm van communicatie is en blijft e-mail. Ongeveer 85% van de
Nederlanders maakt hier gebruik van. De groei blijft beperkt tot een paar procent per
jaar.
Bellen via internet kent een adoptie van ruim 25 procent. Tussen 2006 en 2007 kende
de adoptie een sterke groei van bijna 150 procent. Vreemd genoeg is de adoptie van
bellen via internet sindsdien licht gedaald.

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage G | 2/6

100%

Telefoneren via internet [% Nederlanders dat de
laatste 3 maanden internet heeft gebruikt C BS]

90%

E-mailen [% Nederlanders - Eurostat]

80%
70%

Videoconferencing [% Nederlanders - Eurostat]

60%
Instant messaging [% Nederlanders - Eurostat]

50%
40%

Berichten via chat sites, newsgroups of on-line
discussie fora [% Nederlanders - Eurostat]

30%
20%

Uploaden eigengemaakte content (tekst,
afbeeldingen, foto's, video's, etc.) [%
Nederlanders - Eurostat]

10%

Gebruik sociale netwerksite [% Nederlanders in
laatste drie maanden - Eurobarometer]

0%
2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

Figuur G-2: Communicatiediensten via internet; bron: CBS, Eurostat en Eurobarometer

Kijken we in meer detail naar de groei van Skype46 (’s werelds belangrijkste aanbieder
van bellen via internet) dan zien we dat het aantal belminuten veel sneller stijgt dan het
aantal gebruikers. De groei van de adoptie van bellen via internet lijkt in voorgaande
figuur wellicht relatief laag (en dat wordt bevestigd door de groei van het aantal Skypegebruikers), het gegenereerde internetverkeer groeit vele malen harder. Overigens zal
Skype zich vanaf medio 2010 ook op de zakelijke markt gaan begeven, iets wat de groei
van het aantal gebruikers en daarmee van het gegenereerde internetverkeer mogelijk
verder zal doen versnellen47.

46

Let op: het gaat hier om de wereldwijde ontwikkeling van Skype, de cijfers zijn niet zondermeer
representatief voor Nederland
47
Bron: http://www.telecompaper.com/nl/article.aspx?cid=698194

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage G | 3/6

500000
Aantal geregistreerde Skype gebruikers
[x10.000 - Telecompaper]

450000
400000

Aantal actieve Skype gebruikers [x10.000 Telecompaper]

350000

Aantal Skype-to-Skype belminuten [x100.000 Telecompaper]

300000

Aantal Skype-out belminuten [x100.000 Telecompaper]

250000
200000

Trendlijn: aantal Skype-to-Skype belminuten
[x100.000 - Telecompaper]

150000

Trendlijn: aantal geregistreerde Skype
gebruikers [x10.000 - Telecompaper]

100000

Trendlijn: aantal Skype-out belminuten
[x100.000 - Telecompaper]

50000

Trendlijn: aantal actieve Skype gebruikers
[x10.000 - Telecompaper]

0
2007

2008

2009

2010

2011

2012

Figuur G-3: Skype-gebruik; bron: Telecompaper

Merk op dat het in bovenstaande figuren gaat om bellen via internet en niet om bellen
via IP (VoIP). Die markt is in het derde kwartaal van 2009 gegroeid tot 3,43 miljoen
abonnees, een kleine 50 procent van de Nederlandse huishoudens en bijna 60 procent
van de vaste telefonie abonnees. De markt groeit nog steeds – daarvoor zijn met name
de kabelaars verantwoordelijk – maar met steeds lagere cijfers48.
Ook videoconferencing kende tussen 2006 en 2007 een sterke groei: ongeveer 100
procent. Helaas zijn er geen meer actuele EUROSTAT cijfers beschikbaar, maar diverse
bronnen verwachten ook de komende jaren een sterke groei. Tussen nu en 2012 zal de
markt naar verwachting in omvang verdubbelen. Dat kan zowel het gevolg zijn van een
toename in het aantal gebruikers, als een toename in de intensiteit bij bestaande
gebruikers. Wellicht ten overvloede: videoconferencing is een zeer data-intensieve
dienst49.
In 2008 was ongeveer 1 op de 3 Nederlanders actief op een social networking site. In
Amerika verwacht men tussen nu en 2013 een toename van bijna 45%. Voor Nederland
zou dat in 2013 een penetratie van bijna 50 procent betekenen. Het gebruik van social
networking websites is an sich niet zo data-intensief. Dergelijke websites worden echter
in toenemende mate gebruikt voor het delen van muziek- en videocontent en genereren
dus veel verkeer bij websites als Youtube50.

G.3

Entertainmentdiensten

Ongeveer 50 procent van de Nederlanders download, beluistert, kijkt of speelt online
muziek, films en games. Ongeveer evenveel Nederlanders kijken online TV, of
luisteren online radio. 27 procent van de Nederlandse huishoudens keek in 2008 ‘wel

48

Bron: http://www.telecompaper.com/nl/article.aspx?cid=708244
Bron: http://blogs.ft.com/techblog/2009/10/sharper-focus-on-video-conferencing/
50
Bron: http://www.bluelizardgroup.com/2009/02/09/social-networking-forecast-to-grow-442-per-year/
49

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage G | 4/6

eens’ televisie via de computer51. Een kleine 40 procent van de Nederlanders plaats
foto’s of video’s online. En ongeveer 10 procent van de Nederlanders doet aan file
sharing via P2P.
100%
Online radio luisteren of online TV kijken [%
Nederlanders in de laatste 3 maanden Eurostat]
Films downloaden of bekijken, excl. webTV [%
Nederlanders in de laatste 3 maanden Eurostat]
Muziek downloaden of luisteren, excl. webradio
[% Nederlanders in de laatste 3 maanden Eurostat]
Downloaden, beluisteren, kijken of spelen van
muziek, films en games [% Nederlanders in de
laatste 3 maanden - Eurostat]
Downloaden van (updates voor) games [%
Nederlanders in de laatste 3 maanden Eurostat]
Uploaden foto's of video's [% Nederlanders in de
laatste 3 maanden - Eurobarometer]

90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%

P2P file sharing (films, muziek etc.) [%
Nederlanders in de laatste 3 maanden Eurostat]

10%
0%
2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

Figuur G-4: Gebruik online entertainmentdiensten; bron: Eurostat en Eurobarometer

Figuur G-5: Verschillende internetprotocollen en hun aandeel in het internetgebruik; bron: Ipoque

51

Bron: Stichting Kijkonderzoek (2008)

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage G | 5/6

Interessant genoeg zijn deze adoptiecijfers niet erg indicatief voor de hoeveelheid
dataverkeer die met de betreffende dienst gepaard gaat. Uit recent onderzoek van het
Duitse Ipoque (producent van apparatuur voor deep-packet-inspection) blijkt dat P2Pverkeer (met name bittorrent) gemiddeld zo’n 50 procent van het totale internetverkeer
uitmaakt. Streaming zit slechts rond 10 procent52.
P2P-verkeer groeit nog steeds maar het aandeel in de totale hoeveelheid webverkeer
neemt af; andere soorten verkeer groeien met andere woorden harder. Uit hetzelfde
Ipoque onderzoek blijkt dat met name regulier webverkeer sterk toeneemt. Een
mogelijke reden is de sterke groei van bestanduitwisselingsdiensten als RapidShare.
Recent onderzoek van Cisco – en onderzoek van The Leading Question onderschrijft
dat – wijst op een sterke toename van vooral streaming video ten koste van P2P.
Nederlandse data lijkt die trend te bevestigen: tussen 2007 en 2009 steeg het aantal
streams dat online wordt bekeken via uitzendinggemist.nl van 107 miljoen tot 130
miljoen53-54-55.

G.4

Transactiediensten

Steeds meer Nederlanders kopen online: het aandeel is gegroeid van 15 procent in 2002
tot 50 procent nu. Ook online verkopen wordt steeds meer gemeengoed, al is van 2008
tot 2009 een lichte daling waarneembaar van 25 tot 18 procent. Driekwart van de
Nederlanders regelt bankzaken online.
80%

70%
Internetbankieren [% Nederlanders in de laatste
3 maanden - Eurostat]

60%

Online kopen van producten of diensten [%
Nederlanders in de laatste 3 maanden - Eurostat]

50%

40%

Online verkopen van producten of diensten [%
Nederlanders in de laatste 3 maanden - Eurostat]

30%
Online delivery van online gekochte films,
muziek, boeken, tijdschriften en software [%
Nederlanders in de laatste 12 maanden Eurostat]

20%

10%

0%
2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

Figuur G-6: Gebruik online transactiediensten; bron: Eurostat

Interessanter is het aantal Nederlanders dat online gekochte producten (muziek, films,
boeken, software) ook online laat bezorgen; een bekend voorbeeld is muziek
aangeschaft via iTunes. In tegenstelling tot de andere transactiediensten afgebeeld in
52

Bron: http://www.ipoque.com/resources/internet-studies/internet-study-2008_2009
Bron: http://tweakers.net/nieuws/58559/groei-dataverkeer-p2p-neemt-af.html
54
Bron: http://www.telecompaper.com/nl/article.aspx?cid=675753
55
Bron: http://www.musically.com/theleadingquestion/downloads/090713-filesharing.pdf
53

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage G | 6/6

bovenstaande figuur is deze dienst wél data-intensief. Een online bezorgde HD-film
veroorzaakt als snel enkele GB’s aan data. Hun aantal verdrievoudigd tussen 2007 en
2008 maar daalt in 2009 merkwaardig genoeg sterk.

TNO-rapport | | 1.0

H

Bijlage H | 1/3

Vraagzijde: ontwikkeling van mobiele breedband
diensten
In 2008 hadden 5 tot 6 miljoen Nederlanders een telefoon met UMTS of GPRS
internet56. Het aantal mobiele internetters zal naar verwachting groeien tot bijna 9
miljoen in 2012 (zie grafiek). Het aantal regelmatige gebruikers van mobiel internet ligt
daar nog flink onder: hun aantal groeide van 2 miljoen in 200857 tot ruim 2,4 miljoen in
200958. Figuur H-1 laat zien dat slechts 15 procent van de Nederlanders één of meer
keer per dag gebruik maakt van mobiel internet.

10000000
9000000
8000000
7000000
6000000
5000000
4000000
3000000
2000000
1000000
0
2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

Figuur H-1: Aantal mobiele internetabonnementen in Nederland; bron: PWC

56

Bron: OMI
Ibid
58
Bron: Mads
57

2010

2011

2012

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage H | 2/3

100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
>3x per dag 1-3x per dag

>3x per
week & <1
per dag

1-3x per
week

1-3x per
maand

<1x per
maand

Nooit

Figuur H-2: Frequentie mobiel internetgebruik, % Nederlanders in 2009; bron: MEC

Browsing en e-mail zijn de dominante activiteiten via mobiel internet, met een
penetratie van 9 respectievelijk 8 procent in 2008. Het kijken of downloaden van
video’s blijft daar nog sterk bij achter: slechts 1 procent van de Nederlanders (ca
160.000 gebruikers) deed dat in 2008. Maar de ontwikkelingen op het mobiele internet
gaan zo snel dat deze cijfers eigenlijk alweer achterhaald zijn. Zeker omdat medio 2008
Apple’s iPhone in Nederland werd geïntroduceerd, een toestel dat het gebruik van
(vooral breedbandige) mobiele internetapplicaties een enorme boost heeft gegeven.
Tijdens de Tour de France 2009 werden via mobiele telefoons 88 duizend livestreams
opgestart (waarvan bijna 75 procent via de iPhone), 4,5 keer zoveel als tijdens de
Olympische Spelen 2008. Dagelijks kijken zo’n 14 duizend mensen het journaal via een
mobiele stream59.

59

Bron: http://www.frankwatching.com/archive/2009/08/26/nos-2009-is-jaar-van-doorbraak-mobiele-video/

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage H | 3/3

10%
9%
8%
7%
6%
5%
4%
3%
2%
1%
0%
Internetbrowsing
via mobiel

E-mail via mobiel

Uploaden van
plaatjes en video's
via mobiel

Video kijken of
downloaden via
mobiel

Navigatie via
mobiel

Figuur H-3: Mobiel internetgebruik, % Nederlanders in 2008; bron: Eurostat

Maar ook deze cijfers geven onvoldoende inzicht in de groei van het mobiele
dataverkeer. Onlangs werd bekend dat de Amerikaanse telecomoperator AT&T
overweegt mobiel internet anders te gaan tariferen om zo het dataverkeer dat wordt
veroorzaakt door smartphones te verminderen. AT&T kent steeds vaker problemen met
tijdelijke overbelasting van het mobiele netwerk, met name door downloaden en
streamen van video en muziek. Volgens AT&T is de iPhone een belangrijke
veroorzaker. Circa drie procent van de mobiele abonnees van AT&T zou 40 procent
van de totale netwerkcapaciteit van AT&T gebruiken60. Bottom line: een kleine groep
intensieve gebruikers is verantwoordelijk voor een aanzienlijk deel van het datagebruik
op het mobiele internet. De groep blijft in absolute zin voorlopig wellicht nog klein.
Desalniettemin heeft een verdubbeling van de groep – gecombineerd met een verdere
toename van de intensiteit van hen gebruik – forse implicaties voor het totale mobiele
dataverkeer.

60

Bron: http://www.telecompaper.com/nl/article.aspx?cid=708263

TNO-rapport | | 1.0

I

Bijlage I | 1/3

Vraagzijde: ontwikkeling van TV-diensten
Alvorens meer inzicht te geven in ‘het nieuwe tv-kijken’ en de invloed daarvan op
bandbreedte verbruik, is enig inzicht in de verschillende distributiekanalen van belang.
Van de in figuur I-1 getoonde kanalen zijn alleen Internet-TV en IP-TV van invloed op
bandbreedte verbruik. Internet-TV maakt gebruik van het publieke internet:
videobeelden worden via websites aangeboden. Deze vorm van TV kijken is eerder in
dit rapport aan bod gekomen (zie entertainmentdiensten). IP-TV maakt gebruik van
gesloten netwerken van telecomoperators. Consumenten nemen (bij hun
internetverbinding) een zenderpakket af waarvoor apart betaald wordt. Naast dit
zenderpakket kunnen consumenten vaak ook gebruik maken van een soort videotheek:
Video on Demand (Vod).

Analoog

Ether

Niet meer in gebruik

Kabel

Kabelbedrijven

Satelliet

Niet meer in gebruik

DVB-T

Digitenne

DVB-C

Kabelbedrijven

DVB-S

o.a. Canal Digitaal

DVB-H

Nog niet in gebruik

IP-TV

o.a. KPN, Tele2

Internet-TV

o.a. YouTube, UitzendingGemist

Distributiewijze

Concrete voorbeelden

Digitaal

Type signaal

Figuur I-1: Distributiekanalen voor televisie; bron Dialogic

Hoewel het overgrote deel van de Nederlandse huishoudens voor het bekijken van
televisie nog steeds een analoge kabelaansluiting heeft, is IP-TV duidelijk in opkomst.
Waar in 2004 nog geen Nederlandse huishoudens waren aangesloten op IP-TV, is in de
jaren daarna een stijging ingezet tot 210.000 huishoudens in 200861. Hoewel het aantal
aansluitingen in vergelijking tot aansluitingen via de analoge kabel (3.920.000
aansluitingen in 2008) laag is, is een duidelijke groei ingezet.

61
Volgens MEC waren er in 2008 niet 210.000 maar zelfs 282.000 Nederlandse huishoudens aangesloten op
IP-TV.

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage I | 2/3

In een studie van Strategy Analytics62 wordt in de United States een groei van IP-TV
verwacht van een penetratiegraad van 5% in 2009 tot 13% in 2013. Voor Nederland,
met ook een huidige penetratiegraad van ongeveer 5%, zou dit uitkomen op 546.000
huishoudens aangesloten op IP-TV in 2013. Wereldwijd zal het aantal IP-TV
aansluitingen groeien van 26.7 miljoen in 2009 tot 81 miljoen in 2013. Dit is een
jaarlijkse groei van gemiddeld 32%. Voor Nederland zou dat betekenen dat in 2013
638.000 huishoudens aangesloten zijn op IP-TV.
600000

500000

400000

300000

200000

100000

0
2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

Figuur I-2: Aantal aansluitingen IP-TV; bron: Bain, MEC en Strategy Analytics

62

Strategy Analytics (2009). United States IP-TV Market Sizing: 2009-2013

2012

2013

2014

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage I | 3/3

250000

200000

150000

100000

50000

0
2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

Figuur I-3: Aantal aansluitingen HD-enabled IP-TV; bron: Screen Digest

Een deel van de huishoudens met IP-TV is tevens HD-enabled. In 2003 bedroeg dit
slechts 3.000 huishoudens, maar de verwachting is dat dit in 2013 is gegroeid tot
192.000 huishoudens.
Een andere trend is het on-demand bekijken van televisie. In 2009 was het aantal
huishoudens in Nederland met on-demand TV gestegen tot 3.600.000. De verwachting
is dat deze stijging door zal zetten tot 7.300.000 huishoudens in 2013. Dat betekent een
penetratie van bijna 100 procent.
8000000
7000000
6000000
5000000
4000000
3000000
2000000
1000000
0
2006

2007

2008

2009

2010

2011

Figuur I-4: Aantal aansluitingen op on-demand TV; bron: Screen Digest

2012

2013

TNO-rapport | | 1.0

J

Bijlage J | 1/15

Vraagzijde: transsectorale toepassingen
J.1

E-health

Onder druk van verdergaande vergrijzing en een toenemende zorgvraag, ziet de
zorgsector zich genoodzaakt verbeteringen door te voeren op het gebied van kwaliteit,
toegankelijkheid en output van de zorg op een zo kostenefficiënt mogelijke wijze.
Breedbandtoepassingen kunnen een belangrijke rol spelen in het realiseren van deze
ambities.
60%

50%

40%

Internetgebruik in relatie met
gezondheid [% Nederlanders
- C BS]

30%

Internetgebruik om informatie
te zoeken over gezondheid
(ziektes, voeding) [%
Nederlanders - Eurostat]

20%

10%

0%
2005

2006

2007

2008

2009

Figuur J-1: Internet als informatiebron over zorg; bron: CBS en Eurostat

Momenteel gebruikt circa 55% van de Nederlandse inwoners internet voor zorg- of
gezondheidsdoeleinden. Daarbij gaat het voornamelijk om informatievergaring.
Het merendeel van Huisartsen is inmiddels digitaal verbonden met tal van zorgpartijen.
Zo wisselt ruim 80% van de huisartsen data uit met laboratoria en 70% met apotheken.

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage J | 2/15

90%

80%

Huisartsen dat elektronisch
patientendata uitwisseld met
laboratoria (bijv. resultaten) [%
Nederlandse huisartsen - Empirica]

70%

60%

Huisartsen dat elektronisch
patientendata uitwisseld voor het
verkrijgen van vergoedingen [%
Nederlandse huisartsen - Empirica]

50%

Huisartsen dat elektronisch
patientendata uitwisseld met
thuiszorg/professionals [%
Nederlandse huisartsen - Empirica]

40%

30%

Huisartsen dat electronisch
patientendata uitwisseld met andere
zorgleveranciers [% Nederlandse
huisartsen - Empirica]

20%

10%

0%
2007

Huisartsen dat elektronisch
patientendata uitwisseld met
apotheken (recepten) [%
Nederlandse huisartsen - Empirica]

Figuur J-2: Data-uitwisseling door huisartsen; bron: Empirica

Uit het onderzoek Breedband en de Gebruiker 2007 blijk dat 30% van de
ondervraagden in de toekomst zeker beeld en geluid willen gebruiken wanneer het
communicatie betreft met of vrienden die verblijven in zorginstellingen.63 Ruim 60%
van de respondenten gaf blijk behoefte te hebben aan een Elektronisch Patiënten
Dossier (EPD) dat via internet te raadplegen is. 64
Een belangrijk ontwikkeling van e-health voor de thuissituatie is zorg op afstand. Zorg
op afstand voorziet in snelle bereikbaarheid van de thuiszorg, zonder ‘fysiek’ contact.
Een recente peiling van NIVEL gaf aan dat elf organisaties zorg op afstand leverden
aan 1021 cliënten: 765 kregen videocommunicatie en 256 telebegeleiding. Dit aantal is
ongeveer gelijk gebleven aan het voorgaande jaar.65 Uit een eerdere peiling van NIVEL
is gebleken dat cliënten zich hierdoor veiliger voelen en verwachten langer thuis te
kunnen wonen. Zorg op afstand is ook een antwoord op de toenemende vraag naar zorg
en het verwachte tekort aan thuiszorgmedewerkers.
Bij negen thuiszorgorganisaties is inmiddels videocommunicatie mogelijk van de cliënt
met kinderen en kleinkinderen, mantelzorgers en familie. Ook zijn er speciale ‘zorg op
afstand-arrangementen’ ontwikkeld voor specifieke groepen, zoals cliënten met
diabetes, COPD of hartfalen. Voor de toekomst liggen er plannen om het
dienstenaanbod verder te ontwikkelen en de techniek te standaardiseren. Financiering
van grotere projecten is vooralsnog een bottleneck voor een snelle doorgroei via de
markt. Dit soort projecten wordt vaak tijdelijk gefinancierd, aldus NIVEL. Er moet
duidelijkheid komen over de vervolgfinanciering en de techniek moet worden
63

Dialogic (2008), Breedband en de Gebruiker 2007, Utrecht, p. 79.
Ibid, p. 81.
65
NIVEL (2009), Monitor Zorg op Afstand, Verslaglegging van de peiling eind 2008/begin 2009, Utrecht,
p.9.
64

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage J | 3/15

gestandaardiseerd. Oorspronkelijk was deze vorm van zorg bedoeld voor mensen met
een AWBZ-indicatie, maar zorg op afstand wordt nu ook veel aangeboden aan ouderen
die nog relatief gezond zijn. Cliënten, mantelzorgers en betrokken medewerkers zijn
positief.66
De groei van zorg op afstand in de komende jaren tot aan 2015 en 2020, zal naar
verwachting en gezien de urgentie van de problematiek in de sector sterk kunnen
toenemen en zal daarmee daarmee van invloed zijn op de bandbreedtebehoefte in
woonhuizen voor ouderen. Wel zal de mate waarin de groei zich voordoet in sterke
mate afhangen van het financiële beleid en economische ontwikkeling in de sector.

J.2

E- learning

Leerlingen, studenten en docenten gebruiken in toenemende ICT voor educatieve
doeleinden, zowel in de klas als thuis. Ook het bedrijfsleven maakt steeds meer gebruik
van afstandsonderwijs en online trainingen. De ontwikkeling en toepassing van ICT in
het onderwijs heeft (nog) niet geleid tot radicale verschuivingen in de manier waarop
leerprogramma’s zijn ontwikkeld of georganiseerd. Het betreft hier veelmeer een
graduele ontwikkeling. Onderwijsexperts geven echter aan dat deze ontwikkeling verre
van volledig is en dat de intensiteit van ICT-gebruik in het onderwijs de komende jaren
substantieel zal toenemen. Het percentage docenten dat tijdens de les gebruikmaakt van
computers zal naar verwachting zijn toegenomen van 75% in 2009 naar 89% in 2012
(zie figuur J-3)67. Onderwijzers verwachten dat in de komende drie jaar de
gebruiksintensiteit van ICT-toepassingen met 40% zal toenemen. In 2012 zullen
docenten in Nederland gemiddeld 8 tot 11 uur per week lesgeven met behulp van ICTmiddelen.68

66

Persbericht NIVEL, 6 juli 2009 Aanbod zorg op afstand groeit, gebruik stagneert, www.nivel.nl.
Bron: TNS NIPO (2003–2009).
68
Bron: Four in balance Monitor 2009, ICT at Dutch Schools, p.7.
67

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage J | 4/15

100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
2003 2004

2005 2006

2007 2008 2009

2010 2011

2012 2013

Figuur J-3: Percentage docenten dat computers in de les gebruiken; bron TNS-NIPO

Daarnaast gebruikt circa de helft van de docenten de computer meer dan 5 uur per week
thuis voor schoolwerkzaamheden.69 Leerlingen en studenten gebruiken hun computer
online ook met groeiende intensiteit thuis voor educatieve doeleinden. Internet wordt in
Nederland door 35% van de inwoners eens in de drie maanden gebruikt voor educatieen/of trainingsdoeleinden.

69

Ibid.

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage J | 5/15

Laatste 3 maanden internet
gebruikt voor training en educatie
[% Nederlanders - Eurostat]

40%
35%

Laatste 3 maanden internet
gebruikt voor het verkrijgen van
informatie over training- en
educatiemogelijkheden [%
Nederlanders - Eurostat]

30%
25%

Laatste 3 maanden internet
gebruikt om online cursus te
volgen [% Nederlanders Eurostat]

20%
15%

Laatste 3 maanden internet
gebruikt voor het verkrijgen van
informatie met het doel te leren
[% Nederlanders - Eurostat]

10%
5%
0%
2006

2007

Figuur J-4:

2008

2009

Laatste 3 maanden internet
gebruikt voor het volgen van een
cursus met het doel te leren [%
Nederlanders - Eurobarometer]

Internetgebruik voor eductiedoeleinden; bron: Eurostat en Eurobarometer

HD-Video conferencing:
Vooral in het hoger en wetenschappelijk onderwijs wordt al tien jaar gewerkt met
videoconferencing. Dit vond in eerste instantie plaats via ISDN-lijnen en nu steeds meer
via zeer breedbandige – veelal glasvezel - verbindingen. Videoconferencing met HDkwaliteit betekent in de praktijk een uitstekende beeld- en geluidskwaliteit zonder
storingen of haperingen.
De Universiteit Groningen heeft hiermee inmiddels goede ervaring. Wanneer vanuit de
eigen universiteit een verbinding wordt opgezet met bijvoorbeeld een
onderwijsinstelling in Australië, blijkt de kwaliteit heel constant te zijn. Men kan
daarbij met maximaal twaalf personen vergaderen zonder daarbij tijdens de sessie de
camera hoeft te bewegen of te zoomen.70
Gebruik van audiovisuele archieven:
Hoogwaardige breedbandtoegang biedt leerlingen, studenten en docenten toegang tot
digitale leeromgevingen en tot intensiever gebruik van tal van lokale, regionale en
nationale databases voor zowel educatief als administratief gebruik. Het nationaal
audiovisueel archief (Beeld en Geluid) evenals daarop gebaseerde educatieve
toepassingen zoals Teleblik71 zijn hiervan goede voorbeelden. Met name het raadplegen
70

Met de applicatie SURFcontact kunnen alle op SURFnet aangesloten onderwijsinstellingen in hoge kwaliteit met

meer dan één partij vergaderen over het internet. Om hiervan gebruik te maken, moet een instelling beschikken
over een videoconferencing-end-point en een snelle internetverbinding. Tijdens een sessie kunnen tegelijkertijd
databestanden op het scherm worden geprojecteerd. Het is mogelijk de sessies op te nemen, zodat mensen zonder
de benodigde apparatuur live mee kunnen kijken.
71

Teleblik is een onderwijsproject met duizenden uren televisiemateriaal, rechtstreeks uit de archieven van
Beeld en Geluid. In Teleblik worden televisie-uitzendingen van o.a. de publieke omroepen en Polygoon via
internet toegankelijk gemaakt voor het onderwijs. Het materiaal is snel en gemakkelijk te doorzoeken en af

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage J | 6/15

van audiovisuele data vraagt om breedbandige verbindingen. De mate waarin het
gebruik van deze applicaties zal gaan toenemen is dat ook van groot belang voor de
capaciteitsbehoefte.
Afstandsonderwijs:
Afstandsonderwijs wordt in Nederland in toenemende mate toegepast. Zo levert de
Open Universiteit hoogwaardig afstandsonderwijs voor volwassenen op academisch
niveau. Ongeveer 22.000 studenten en alumni maken vanuit huis gebruik van de
elektronische leeromgeving. Voor persoonlijke begeleiding en bijeenkomsten zijn er
achttien studiecentra - waarvan zes in Vlaanderen - en drie provinciale steunpunten.
De meeste studenten van de Open Universiteit studeren thuis en zijn vooral afhankelijk
van de kwaliteit van hun eigen ADSL- of kabelverbinding. Bandbreedte beperkingen
worden vooral als hinderlijk ervaren voor het downloaden van onderwijsmateriaal en
het gebruik van audiovisuele middelen in het taalonderwijs. In het laatste geval gaat om
het juiste begrip van veelal subtiele verschillen in spraak. Grotere downloadsnelheden
dragen in het algemeen name bij aan een ‘rijkere leerervaring’.72
Belang van video in het hoger en wetenschappelijk onderwijs:
Recent gebruikersonderzoek voor SURFnet uitgevoerde door WaU/Faxion (september
2009) brengt goed in beeld hoe groot eindgebruikers het belang achten van
video(toepassingen) via internet in het hoger en wetenschappelijk onderwijs. Dit belang
wordt vooral gezien door docenten (62% vindt het (heel) belangrijk).73
Toch is het volgen van online colleges door studenten aan academische instellingen –
met uitzondering van de de Open Universiteit - nog niet zo populair als wellicht
verwacht. Volgens Eurostat heeft circa 5% van de Nederlandse inwoners in 2009 in de
laatste drie maanden een online curusus gevolgd (zie figuur J-4). Het SURFnet
Eindgebruikersonderzoek toont aan dat studenten colleges vrijwel niet live (online)
volgen. 23% zegt deze wel on demand te volgen. Er is nog duidelijk sprake van nog de
nodige onbekendheid, aldus het onderzoek. Een conferentie of lezing terugkijken wordt
veel vaker gedaan (37%).74
Het gebruik van internet en e-learning door bedrijven voor het trainen werknemers is in
de afgelopen 6 jaar verdubbeld. In 2009 maakt 16% van de ondernemingen gebruik van
e-learning applicaties voor het trainen van werknemers (zie figuur J-5). De gemiddelde
groei bedroef ongeveer 1,3% per jaar en heeft daarmee een eveneens een gradueel
karakter.

te spelen. U kunt zoeken op trefwoord, op omroep en via de alfabetische trefwoordenlijst. Bovendien kunt u
met de digitale snijmachine zelf fragmenten uit programma's snijden of eenvoudige montages maken. U kunt
Teleblikmateriaal opnemen in uw eigen (digitale) lesmateriaal of elektronische leeromgeving.
72

Bron: OECD (2009), Network development in support of innovation and user needs.

DSTI/ICCP/CISP(2009)2/FINAL, Parijs, 9 december
73
74

Bron: WaU/Faxion , Eindgebruikersonderzoek 2009 SURFnet, p. 15.
Ibid, p. 22.

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage J | 7/15

18%
16%
14%
12%
10%
8%
6%
4%
2%
0%
2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

Figuur J-5: Percentage bedrijven dat internet gebruikt voor educatiedoeleinden; bron: Eurostat

Overall stellen we vast dat het gebruik van ICT en breedbandige toepassingen eerder
gradueel dan progressief groeit. Wel wordt een in de komende 3 jaar een groei van
verwacht in computer- en internetgebruik op scholen van rond de 40%. Het
thuisgebruik van internetnet voor educatieve doeleinden zal hier naar verwachting
redelijk bij in de pas blijven lopen. Bandbreedte implicaties komen vooral voort uit
toenemend gebruik van video(toepassingen). Vooralsnog is het live volgen van online
curcussen of colleges nog beperkt en maar wordt internet wel gebruikt voor het
terugkijken van conferenties of lezingen op een later tijdstip. HD-videoconfering
bevindt zich nu nog in een beginfase van marktontwikkeling en wordt enkel gebruikt
gespecialiseerde instellingen.

J.3

E-government

De online interactie van burgers met overheden en overige publieke instellingen is de
aflopen 5 jaar weliswaar sterk toegenomen, maar heeft al in 2007 een eerste hoogtepunt
bereikt.
Na een lichte daling in 2008 heeft in circa 55% van de inwoners van Nederland de
laatste drie maanden online interactie gehad met overheden of andere publieke
instellingen, vrijwel gelijk aan het niveau in 2007.

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage J | 8/15

60%

Nederlanders dat in de laatste 3
maanden via internet interactie
heeft met publieke instellingen
[% Nederlanders - Eurostat]

50%

Nederlanders dat in de laatste 3
maanden via internet interactie
heeft met publieke instellingen downloaden van formulieren [%
Nederlanders - Eurostat]

40%

30%

Nederlanders dat in de laatste 3
maanden via internet interactie
heeft met publieke instellingen informatie verkrijgen via
websites [% Nederlanders Eurostat]

20%

10%

0%
2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

Nederlanders dat in de laatste 3
maanden via internet interactie
heeft met publieke instellingen verzenden van formulieren [%
Nederlanders - Eurostat]

Figuur J-6: Online interactie burger en overheid; bron: Eurostat

Wat betreft de interactie tussen bedrijfsleven en overheid ligt de piek in 2008 en treedt
inmiddels een teruggang op. In 2009 had 83% van de Nederlandse bedrijven in de
laatste drie maanden online interactie gehad met publieke instellingen.

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage J | 9/15

Bedrijven dat in de laatste 3
maanden via internet interactie
heeft met publieke instellingen
[% Nederlandse bedrijven Eurostat]

90%

80%

70%

60%

50%

40%

30%

20%

10%

0%
2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

Bedrijven dat in de laatste 3
maanden via internet interactie
heeft met publieke instellingen for full electronic case handling
[% Nederlandse bedrijven Eurostat]
Bedrijven dat in de laatste 3
maanden via internet interactie
heeft met publieke instellingen verkrijgen formulieren [%
Nederlandse bedrijven Eurostat]
Bedrijven dat in de laatste 3
maanden via internet interactie
heeft met publieke instellingen verkrijgen informatie [%
Nederlandse bedrijven Eurostat]
Bedrijven dat in de laatste 3
maanden via internet interactie
heeft met publieke instellingen voor e-procurement [%
Nederlandse bedrijven Eurostat]
Bedrijven dat in de laatste 3
maanden via internet interactie
heeft met publieke instellingen versturen ingevulde formulieren
[% Nederlandse bedrijven Eurostat]

Figuur J-7: Online interactie bedrijfsleven en overheid; bron: Eurostat

Ook uit andere bronnen stellen we vast dat de gebruiksfrequentie en intensiteit van het
contact tussen overheid en burger achterblijft bij de verwachtingen. Hoewel de
faciliteiten bijvoorbeeld bij veel gemeenten aanwezig is blijkt het gebruik van het
digitale kanaal veelal zeer gering ten opzichte van andere mediakanalen zoals het
callcenter en de balie.75 Het merendeel van dee-government dienstverlening bestaat uit
informatievoorziening, formulieren, vergunningen en transacties.
Audiovisuele verslaglegging van Raads- en commissievergaderingen:
Een echte breedbandtoepassing in het e-governmentdomein die vraagt om
bovengemiddelde bandbreedte is het online (al of niet live) volgen van raads- en
commissievergaderingen van gemeenten. De grotere gemeenten in Nederland hebben
doen vrijwel allemaal aan of audio- of audiovisuele verslaglegging van vergaderingen.
Uit Dialogic onderzoek uit begin 2008 bleek dat het merendeel (van 80%) van de
afnemers (gemeenten, provincies) koos voor een systeem waarin er alléén audio uit een
archief wordt aangeboden. Twintig procent van de afnemers koos voor video
archiefbestanden; de helft hiervan bood naast archiefbeelden ook live-uitzendingen aan
op de eigen gemeentesite. Inmiddels (per eind 2009) is het aantal ‘nieuw
gebruikmakende gemeenten’ sterk gestegen en kiezen deze gemeenten vrijwel geheel
voor webcasting. De verhouding audio – audiovisueel is nu ongeveer 50%. Op dit
75
Zo bleek uit recent onderzoek naar kanaalstrategie voor een grote Zuid-Hollandse gemeente.
(vertrouwelijk onderzoek).

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage J | 10/15

moment beschikken 128 gemeenten, provincies en waterschappen over een online
audio- of audiovisueel verslagleggingssysteem op hun websites. Wetende dat er nog
ruim 300 gemeenten niet over een dergelijk systeem beschikken, is de markt voorlopig
dus nog niet verzadigd.
Het aantal bezoekers aan politiek.residentie.net (gemeente Den Haag) was in 2006
gegroeid naar gemiddeld 400-450 unieke bezoekers per dag. Uitschieters waren er in de
maanden rond de gemeenteraadsverkiezingen toen er dagelijks 600 tot 700 bezoekers
werden geteld. Het jaarlijks aantal bezoekers was gestaag gestegen van 36.102 in 2004
naar 110.000 bezoekers in 2006.76 De gemeente Amsterdam gaf in 2007 aan dat er 300
tot 400 mensen naar de live raadsvergaderingen kijken, met een gemiddelde kijkduur
van 20 minuten. De Tweede Kamer kent momenteel 5.000 bezoekers per dag waarvan
het merendeel live streams van kamerdebatten bekijkt.
De grote vraag is uiteraard in welk tempo en in welke vorm de verdere ontwikkelingen
de komende jaren zullen plaatshebben. De markt is nu nog sterk aanbodgedreven.
Wanneer de grootste nationale aanbieder (NotuBiz; 90% marktaandeel) bijvoorbeeld
overstapt van audio op enkel video (incl. geluid) kan dat het aanbod van video op met
name gemeentewebsites snel doen toenemen.

J.4

E-business

In de afgelopen jaren heeft e-business een vlucht genomen. In 2008 gebruikte 57% van
de Nederlanders dagelijks het internet voor werk.77 Dit geeft aan dat internet op het
werk een belangrijkere plaats heeft ingenomen voor informatievoorziening en
klantcommunicatie.
Bedrijven maken in toenemende mate gebruik van geïntegreerde ICT oplossingen –
zoals ERP en CRM software pakketten – welke gekoppeld kunnen worden aan
bijvoorbeeld voorraadbeheer. Deze oplossingen hebben de mogelijkheid om
elektronisch orders te ontvangen en verzenden. Het percentage van ondernemers welke
online orders ontvangen of verstuurd hebben is vooral in 2005 sterk toegenomen, in
2009 is echter weer een daling te zien. Deze is waarschijnlijk te wijten aan de financiële
crisis. Het percentage elektronische orders van het totaal aantal orders is langzaam aan
het toenemen.

76
77

Bron: Jaarverslag Griffie (2006).
Bron: CBS (2009). De Digitale Economie

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage J | 11/15

45%
Online kopen van producten of diensten [%
Nederlandse ondernemingen - Eurostat]

40%

Online ontvangen order excl. handmatige
getypte orders [% Nederlandes
ondernemingen - Eurostat]

35%
30%

Online ontvangen orders [% Nederlandse
ondernemingen - Eurostat]

25%
Ondernemingen waarvan de internet
verkopen tenminste 10% van het totaal
aantal orders is [% ondernemingen Eurostat]
Ondernemingen waarvan de internet
verkopen tenminste 25% van het totaal
aantal orders is [% ondernemingen Eurostat]
Ondernemingen waarvan de internet
verkopen tenminste 50% van het totaal
aantal orders is [% ondernemingen Eurostat]

20%
15%
10%
5%
0%
2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

Figuur J-8: E-business diensten; bron: Eurostat

Internetbankieren heeft de afgelopen jaren een enorme vlucht genomen. Al vanaf 2003
lag de penetratiegraad van internet bankieren rond de 70%. Met een lichte daling in
2004 is de adoptie van de dienst daarna gestaag toegenomen tot nu ongeveer 90%.
Internetbankieren kent echter een lage bandbreedtebehoefte. De hoge adoptie zal dus
weinig impact hebben de behoefte aan bandbreedte. In de toekomst is het echter niet
ondenkbaar dat financiële diensten voorzien worden van audio en video, bijvoorbeeld
een online assistent.

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage J | 12/15

100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

Figuur J-9: Zakelijk gebruik van internetbankieren; bron Eurostat

Er zijn ook een aantal trends waarneembaar in het e-business domein. Als we ecommerce toepassingen buiten beschouwing laten (zoals webshops e.d.) zien we vooral:
 Toenemend gebruik van multimedia toepassingen voor marketing en verkoop
zoals videoanimaties van vastgoedobjecten;78 79
 Verdere toename van een integratie van bedrijfsprocessen zoals koppelingen
met online bestelsystemen (CRM, ERP en telefonie), en videoconferentie
oplossingen;80
 Toename in het aantal online diensten, zoals backup online en met als meest
vergaande vorm ‘cloud computing’ waarbij alle services via het web
aangeboden worden (server, en server beheer);81 82
 Toenemende mate van het gebruik van Virtual Reality (VR) in
informatievoorziening en verkoop. Een voorbeeld hiervan is VR programma
Second Life virtuele goederen en diensten verhandeld kunnen worden tegen
een nieuwe betaalmethoden.
 Virtual Mobility en Avatars.83
Nieuwe verkoopkanalen en assistentie op basis van online applicaties en
multimediatoepassingen worden verwacht toe te nemen. De vraag is echter in welk
tempo dit zal ontwikkelen. De hype rondom VR is alweer afgenomen, al is er nog
steeds ontwikkeling in deze sector84.

78

http://www.nieuwbouw20.nl/tag/video/
http://www.makelaarsvideo.nl/over_makelaarsvideo.html
80
http://www.few.vu.nl/~x/knipselkrant/vint.html
81
http://www.zibb.nl/10242963/Artikel/Trend-2-Online-backups.htm
82
http://www.mkbackup.nl/nl-html/mkbackup-mkb-vraagt-naar-online-back-up.html
83
Baken et al. (2009), “Virtual Mobility Enabling Multidimensional Life”, Universiteit van Delft en KPN
84
http://www.mdweekly.nl/916786/second-life-richt-zich-op-zakelijke-gebruikers, 12 Januari 2010
79

TNO-rapport | | 1.0

J.5

Bijlage J | 13/15

Smart living85.

De industrie rondom Smart Living is zich al een aantal jaren aan het ontwikkelen. Met
Smart Living worden doorgaans alle activiteiten in het dagelijks leven bedoeld die door
ICT geïntegreerd ondersteund kunnen worden. Deze vinden plaats in de residentiële
omgeving, onderweg of op het werk, school, ziekenhuis etc.. Het gaat hier primair om
het verbinden van deze activiteiten binnen verschillende biotopen (biotoop huis, wijk,
stad etc.) waarbij vanuit behoefte wordt geredeneerd. Het Smart Living concept moet
daarom niet verward worden met techniek gedreven concepten als: ”domotica”, ”home
automation” en ”the connected home”. Het doel van Smart Living is om innovaties over
sectoren heen (duurzaamheid, energie-, waterbesparing, gezondheidszorg, veiligheid,
entertainment, onderwijs, mobiliteit etc.) te integreren Deze integratie kan dus met recht
transsectoraal genoemd worden en brengt een heel scala aan nieuwe diensten met zich
mee waarbij integratie aan de aanbiederkant en personalisatie aan de gebruikerskant
worden geoptimaliseerd. Het omvat tevens de ontwikkeling van open en semantisch
inter-operabele “Service Mediation Platforms”met zich mee. Voor deze connectiviteit
en vooral om deze ook mobiel te maken is een grote rol weggelegd voor breedbandige
verbindingen.
Zorg, onderwijs en entertainment:
Diverse sectoren zijn al in voorgaande paragrafen behandeld. Entertainment
toepassingen (zoals TV, PC en Hifi) zullen in huis aan elkaar gekoppeld worden om
lokale en diensten op afstand mogelijk te maken. Het mag duidelijk zijn dat met ehealth initiatieven ook verdere eisen gesteld zullen worden aan netwerkverbindingen, en
een zekere mate van thuisautomatisering nodig zal zijn om zorg op afstand mogelijk te
maken. Eveneens geldt dit voor het toekomstige gebruik vane–learning.
Smart meters/Smart Grids:
Met smart meters wordt doorgaands gesproken over elektriciteit- of gas- meters die
gebruik maken van tweewegcommunicatie. Hierbij moet gedacht worden aan het
doorsturen en registreren van meterstanden, in- en uit- schakelen en reduceren van
elektriciteitslevering op afstand, updaten van de slimme meters, en het doorsturen van
storingen (zoals fraude meldingen). Smart meters worden meestal in verband gebracht
met de energiesector en zogenoemde Smart Grids. Een definitie van Smart Grids is:
“Smart Grids zijn infrastructuren voor elektriciteit, gas en warmte, waaraan ICTsystemen zijn toegevoegd voor het meten van energiestromen met toepassingen voor
het aansturen en regelen van consumptie en productie van energie. Ze verzamelen
informatie die wordt gebracht naar plaatsen waar deze verder verwerkt kan worden,
zodat er ook communicatie mogelijk is met allerlei randapparatuur en toepassingen bij
energiepartijen”.86 Dit opent vanzelfsprekend ook de mogelijkheid communicatie te
openen voor eventuele andere dienstverleners en komen concepten als integraal inegie
management in woon en werk omgevingen in beeld. Door het in kaart brengen van het
energiegebruik kan de consument zijn energieverbruik aanpassen. De uitwisseling van
informatie over het energieverbruik (per huishouden) kan gebruikt worden om de
energievraag en aanbod beter op elkaar af te stemmen. Een van de grote voordelen
hiervan is de mogelijkheid tot efficiëntere energieopslag waarmee tevens piek
85
86

“The art of SmartLiving” publicatie TNO , 2009
Wolthuis, A. (2009), TNO Magazine 2009, pp. 16-18.

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage J | 14/15

belastingen opgevangen kunnen worden. Het afstemmen van vraag en aanbod zal ook
steeds belangrijker worden bij een toename van decentrale energieopwekking door
bijvoorbeeld zonnepanelen. Momenteel lopen er slechts enkele proefprojecten van
Smart Grids in Nederland op kleine schaal.87 Cijfers over mogelijk datacapaciteit n.a.v.
een verder Smart Grid ontwikkeling is nog niet te geven. Wel kan het nodige gezegd
worden over de te verwacht capaciteitsvraag van Smart meters. Er is vanuit de
energieleveranciers een groot draagvlak voor smart meters in Nederland.88 Ook grote
automatiseringsbedrijven bieden oplossingen aan voor smart grids zoals Hewlett
Packert, Logica en Cisco.
Voor het communiceren de energievraag en aanbod, en eventueel ‘real-time’ monitoren
van het energiegebruik per huishoudens, is data-uitwisseling nodig. Er zijn
verschillende schattingen gemaakt over de datacapaciteit die benodigd zou zijn om de
smart meters uit te lezen. Verschillen in deze studies zitten voornamelijk in de
frequentie waarmee de meters uitgelezen worden:
 Een studie van GE wees uit dat een minimale bandbreedte van 100Kbit/s nodig
is om per uur de meter uit te lezen.89
 Een studie van de Working Group voor WPAN’s geeft een minimale
bandbreedte van 40Kbit/s aan, en een maximum van 1Mbit/s.90 Dit kan dan
oplopen tot een datastroom van 11 Gigabyte per dag voor een miljoen
huishoudens.91
 In een ander rapport wordt een (typisch) dataverkeer van 32Kbit genoemd voor
het uitlezen van de meetgegevens en maximaal 16Mbit.92
Vanaf 2007 is er een duidelijk stijging waarneembaar in het aantal smartmeters in
Europa. Volgens een onderzoek van Berg Insight zal de groei van smartmeters in
Europa vanaf 2011 zelfs nog verder toenemen met een groei van 16,2% per jaar, wat
uitkomt op 96,3 miljoen huishoudens in 2014.93 Ook is het denkbaar dat smart meters
op termijn verplicht gesteld zullen worden in Nederland, zoals in andere Europese
landen zoals Zweden en Italië reeds gebeurd is.94 Uit de onderzoeken blijkt dat het
gegenereerde dataverkeer sterk afhangt van de uitleesfrequentie.
Beveiliging:
Domotica leent zich uitstekend voor beveiliging zoals integratie van alarmsystemen en
videobewaking. Momenteel heeft circa 12% van de Nederlandse huishoudens een
elektronisch inbraak alarm. Dit percentage lijkt echter niet sterk toe te nemen. Bij een
toename in domoticasystemen kunnen echter beveiligingsystemen makkelijker
geïnstalleerd worden. Hierbij kan gedacht worden aan toepassingen waarbij op afstand
de beveiligingscamera’s bestuurd en bekeken kunnen worden. De bandbreedte van
87

TNO Magazine 2009, December, pp. 16-18
http://www.ecorys.nl/extranet/metermarkt/StellingenEnergieNed.html, 6 Januari 2010
89
DSTI/ICCP/CISP(2009)2/FINAL, p.19 ; “What is the real potential of the Smart Grid?”, GE Energy
Presentation, Autovation 2007, The AMRA International Symposium, 30 september – 3 october 2007:
www.ge-energy.com/prod_serv/plants_td/en/downloads/real_potential_grid.pdf.
90
Smart Grid Communications Preliminary Proposal to IEEE P802.15 Working Group for Wireless Personal
Area Networks, 1 maart 2009.
91
Houseman, D & Shargal, M. (2009), “The Big Picture of Your Coming Smart Grid”, Smart Grid
News, Maart 2009, (www.smartgridnews.com/artman/publish/commentary/ )
92
Studie communicatiemiddelen voor slimme meters, Universiteit Leuven, mei 2007.
88

93

94

Berg Insight (2009), “Smart Metering in Western Europe - 6th Edition”, Juni 2009

Media Eenheid, “Slimme meterkast in de lift, Nederland twijfelt”, 30 juni 2009

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage J | 15/15

beveiligingscamera’s (afhankelijk van de kwaliteit van de camera) is al snel 3 Mbit/s
per camera.95 Vooralsnog blijkt uit de statistieken geen sterke toename.
120

100

80

60

40

20

0
2007

Figuur J-10:

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

Aantal geïnstalleerde smart meters (EU23+2); bron: Berg Insight

Besturing en andere woondiensten:
In Amerika zijn al meer dan een miljoen huizen uitgerust zijn met domotica systemen.
Verwacht wordt dat deze markt zich tot 2014 zal verdubbelen.96 In Nederland verwacht
ongeveer 60% van de woningcoöperaties een toename in het gebruik van domotica bij
nieuwbouw.97 Van de respondenten geeft 50% aan dat de toegevoegde waarde
voornamelijk in de energiebesparingmogelijkheden zal zitten. In mindere mate wordt de
toegevoegde waarde van domotica in zorg (46%) en veiligheid (24%) genoemd.
Essentieel zijn ontwikkelingen in monitor- en besturingsapparaten. Verschillende
samenwerkingsverbanden om deze te ontwikkelen zijn al gesloten zoals Zigabee98 en ZWave. Integratie van andere systemen die op afstand te benaderen zijn, zal alleen maar
toenemen. De verwachte impact op de bandbreedtetoename is moeilijk in te schatten,
aangezien de verschillende besturingsdiensten nog in de kinderschoenen staan.

95

http://www.boundlesss.com/wireless_video_surveillance_bandwidth.html, 10 Januari 2010
EC&M, “U.S. Home Automation Market on the Rise”, 11 December 2009
97
BouwKennis Jaarrapport 2009/2010
98
http://zigbee.nectareen.com/?p=32, 6 Januari 2009
96

TNO-rapport | | 1.0

K

Bijlage K | 1/3

Bronnen onderzoek vraagzijde
Akamai (2009) State of The Internet Report. Beschikbaar via:
http://www.akamai.com/stateoftheinternet/
AMS-IX (2010) Traffic Statistics. Beschikbaar via http://www.ams-ix.net/statistics/
Bain & Company (2009) Next Generation Competition. Beschikbaar via:
http://www.lgi.com/PDF/LGI%20Public%20Policy%20Report%202009.pdf
Baken et al. (2009) Virtual Mobility Enabling Multidimensional Life”.
Berg Insight (2009) Smart Metering in Western Europe. Beschikbaar via:
http://www.berginsight.com/ReportPDF/Summary/bi-m2mseries09-sum.pdf
Blue Lizard Group (2009) Social Networking Forecast to Grow 44.2% per Year.
Beschikbaar via: http://www.bluelizardgroup.com/2009/02/09/social-networkingforecast-to-grow-442-per-year/
BouwKennis (2009) Bouwkennis Jaarrapport 2009/2010. http://www.bouwkennis.nl/
CBS (2010) Statline / De Digitale Economie. Beschikbaar via: www.cbs.nl
Cisco (2009) Visual Networking Index http://www.ciscovnipulse.com/
Dialogic (2008) Breedband en de Gebruiker 2007. Beschikbaar via:
www.breedbandgebruiker.nl
EC&M (2009) U.S. Home Automation Market on the Rise. Beschikbaar via:
http://ecmweb.com/ezone/home-automation-market-20091211/
Empirica (2007) Benchmarking ICT use among General Practitioners in Europe.
Beschikbaar via
ec.europa.eu/information_society/eeurope/i2010/docs/benchmarking/gp_survey_final_r
eport.pdf
Eurobarometer (2008) Information society as seen by EU citizens. Beschikbaar via:
http://ec.europa.eu/public_opinion/flash/fl_241_en.pdf
Eurostat (2009) Information Society Statistics. Beschikbaar via:
http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page/portal/information_society/data/database
Houseman & Shargal (2009) The Big Picture of Your Coming Smart Grid. Beschikbaar
via: http://www.smartgridnews.com/artman/publish/commentary
/The_Big_Picture_of_Your_Coming_Smart_Grid-529.html
Ipingtest (2010) Beschikbaar via: http://www.ipingtest.com/nl
Ipoque (2009) Internet Study 2008/2009. Beschikbaar via:
http://www.ipoque.com/resources/internet-studies/internet-study-2008_2009
IDC (2008) The diverse and exploding digital universe. An updated forecast of the
worldwide information growth through 2011
Janssen [Frank Watching] (2009) NOS: 2009 is jaar van doorbraak mobiele video.
Beschikbaar via: http://www.frankwatching.com/archive/2009/08/26/nos-2009-isjaar-van-doorbraak-mobiele-video/
KennisNet (2009) Four in balance monitor 2009, ICT at Dutch Schools. Beschikbaar
via: http://onderzoek.kennisnet.nl/onderzoeken/monitoring/fourinbalance2009
KU Leuven (2007) Studie communicatiemiddelen voor slimme meters, Katholieke
Universiteit Leuven via (VREG/2006/0192). Beschikbaar via:
http://www.vreg.be/vreg/documenten/Consultatienota/46884_slimme meters.pdf
Mads (2009) 2,4 miljoen Nederlanders op mobiel internet. Beschikbaar via:
http://www.emerce.nl/nieuws.jsp?id=2987777

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage K | 2/3

Media Eenheid (2009) Slimme meterkast in de lift, Nederland twijfelt. Beschikbaar via:
http://media-eenheid.blogspot.com/2009/06/slimme-meterkast-in-de-lift-nederland.html
MIC Communications News (2009) Figures and Estimates for Japan's Broadband
Subscription Numbers and Network Traffic. Vol. 19 No. 19
Nemertes (2008) Internet interrupted: Why architectual limitations will fracture the net"
NIVEL (2009a) Monitor Zorg op Afstand. Beschikbaar via:
http://www.zorginnovatieplatform.nl/upload/file/Rapport%20Monitor%20Zorg%20op
%20afstand%20NIVEL%20peiling%20eind%202008-begin%202009.pdf
NIVEL (2009b) Aanbod zorg op afstand groeit, gebruik stagneert. Beschikbaar via
www.nivel.nl
Odlyzko, Andrew (2009) Minnesota Internet Traffic Studies (MINTS)
http://www.dtc.umn.edu/mints/igrowth.html
OECD (2009), Network development in support of innovation and user needs.
Beschikbaar via:
http://www.oecd.org/document/58/0,3343,en_2649_34225_44245946_1_1_1_1,00.html
Open Mobiel Internet (2008). Twee miljoen Nederlanders op mobiel internet.
Beschikbaar via: http://www.emerce.nl/nieuws.jsp?id=2804166
Palmer [Financial Times] (2009) Sharper focus on video conferencing. Beschikbaar via:
http://blogs.ft.com/techblog/2009/10/sharper-focus-on-video-conferencing/
PWC (2009) Mobile Advertising. Beschikbaar via
http://www.pwc.com/nl/nl/publicaties/mobile-advertising.jhtml
Screen Digest (2009) Diverse databases, niet publiekelijk beschikbaar.
Speedmatters (2009) A report on internet speeds in all 50 states. Beschikbaar via:
http://cwafiles.org/speedmatters/state_reports_2009/CWA_Report_on_Internet_Speeds
_2009.pdf
Speedtest.net (2010). World Speedtest.net Results. Beschikbaar via:
http://speedtest.net/global.php
Speedtest.nl (2010) Ranglijsten. Beschikbaar via http://www.speedtest.nl/
Steenman, Henk (2009) Capacity planning at AMS-IX.
http://www.ripe.net/ripe/meetings/ripe-58/content/presentations/amsix-capacityplanning.pdf
Stichting Kijkonderzoek (2008) TV in Nederland 2008. Beschikbaar via:
http://www.kijkonderzoek.nl/images/stories/rapporten/raptvinnederland08v2.pdf
Strategy Analytics (2009). United States IP-TV Market Sizing: 2009-2013. Beschikbaar
via:
http://www.strategyanalytics.com/default.aspx?mod=ReportAbstractViewer&a0=4971
Swanson, Bret & George Gilder (2008) Estimating the Exaflood - The Impact of Video
and Rich Media on the Internet – A ‘zettabyte’ by 2015?
http://www.discovery.org/a/4428
Telecompaper (2009a) Skype test betaversie zakelijk aanbod. Beschikbaar via:
http://www.telecompaper.com/nl/article.aspx?cid=698194
Telecompaper (2009b) EBay verkoopt Skype-belang tegen goede prijs, met optie op
meer. Beschikbaar via http://www.telecompaper.com/nl/article.aspx?cid=689171
Telecompaper (2009c) VoIP-markt groeit naar 3,5 miljoen per eind 2009. Beschikbaar
via: http://www.telecompaper.com/nl/article.aspx?cid=708244
Telecompaper (2009d) Toename videoverkeer (en niet P2P) dwingt tot aanleg NGA
netwerken. Beschikbaar via http://www.telecompaper.com/nl/article.aspx?cid=675753
Telecompaper (2009e) Mobiel netwerk AT&T overbelast door datagebruik.
Beschikbaar via: http://www.telecompaper.com/nl/article.aspx?cid=708263

TNO-rapport | | 1.0

Bijlage K | 3/3

Telegeography (2009) Global internet geography
The leading question (?)Filesharing music amongst UK teens down by a third.
Beschikbaar via: http://www.musically.com/theleadingquestion/downloads/090713filesharing.pdf
TNO (2009a) Marktrapportage Elektronische Communicatie. Beschikbaar via:
http://www.ez.nl/Actueel/Onderzoeken

TNO (2009b) The Art of Smart-Living. Beschikbaar via:
http://www.tno.nl/images/shared/overtno/magazine/tno_mag_8_december_2009_10.pdf
Tweakers (2009a). Ziggo voert in juli geplande snelheidsverhoging door.
http://tweakers.net/nieuws/60566/ziggo-voert-in-juli-geplande-snelheidsverhogingdoor.html
Tweakers (2009b) Groei dataverkeer p2p neemt af. Beschikbaar via:
http://tweakers.net/nieuws/58559/groei-dataverkeer-p2p-neemt-af.html
WaU/Faxion (2009) Eindgebruikersonderzoek 2009 SURFnet. Beschikbaar via:
http://www.surfnet.nl/Documents/indi-2009-10016%20%28Eindrapportage%20Eindgebruikersonderzoek_2009%29.pdf
Wikipedia (2009) Nielsen’s Law
http://en.wikipedia.org/wiki/Jakob_Nielsen_%28usability_consultant%29