GEO-ECONOMISCHE
MONITOR
STRATEGISCHE AFHANKELIJKHEDEN, ECONOMISCHE
BEÏNVLOEDING, KENNISPOSITIE EN INVESTERINGSSTROMEN
RAPPORT

AUTEURS
MICHIEL BIJLSMA, JOOST WITTEMAN, ADAM KUCZYNSKI, ASTRID LENSINK (SEO)
REM KORTEWEG, XIAOXUE MARTIN (CLINGENDAEL)
ELMER RIETVELD, GABRIELA BODEA (TNO)
IN OPDRACHT VAN
MINISTERIE VAN ECONOMISCHE ZAKEN EN KLIMAAT EN MINISTERIE VAN BUITENLANDSE ZAKEN
AMSTERDAM, 18 AUGUSTUS 2022

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

1

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

i

Samenvatting
Niet alleen in beleidskringen, maar ook in het publieke debat, zijn er groeiende zorgen rondom
strategische afhankelijkheden van Nederland. Hierdoor is er behoefte om inzicht te krijgen in welke
mate we strategisch afhankelijk zijn van derde landen en om welke landen het gaat. Bij deze pilot hoort
ook een aantal dynamische spreadsheets met onderliggende data, die te vinden zijn op de website van
SEO economisch onderzoek.
Deze pilot van de geo-economische monitor heeft als doel om op geaggregeerd niveau een beter
beeld te geven van de relevante problematiek en om waar mogelijk datagedreven handvatten te bieden
om ervoor te zorgen dat het debat over strategische afhankelijkheden is gebaseerd op feitelijke
informatie. De data die de analyses ondersteunen zijn in veel gevallen dan ook geaggregeerd. Hiermee
geeft het rapport voornamelijk richting voor nadere vervolganalyses, en biedt het onderzoek nog geen
handelingsperspectieven. Daartoe geeft de monitor een datagedreven overzicht op vier terreinen.
Een eerste onderdeel betreft de mogelijke strategische economische afhankelijkheden die Nederland
heeft ten opzichte van landen buiten de EU en andersom. Hierbij wordt een uitsplitsing gemaakt naar
goederen en diensten. Daarbij wordt bij goederen naast de afhankelijkheid van Nederland van derde
landen ook de afhankelijkheid van derde landen van Nederland bekeken. Voor diensten is dit vanwege
databeperkingen niet mogelijk. Een tweede onderdeel analyseert de voorgaande gevallen van
economische beïnvloeding voor geopolitieke doeleinden door China, Rusland en de Verenigde Staten
gericht tegen OESO-landen. Hiertoe zijn 55 casussen geïdentificeerd en de resulterende trends
uitgelicht. Het derde onderdeel brengt de relatieve Nederlandse kennispositie met betrekking tot
sleuteltechnologieën in kaart. Deze analyse heeft plaatsgevonden op basis van data over citaties.
Andere methoden, bijvoorbeeld op basis van patenten, zijn ook mogelijk maar bleken niet haalbaar
binnen de scope van dit onderzoek. Ten slotte zijn de Nederlandse inkomende en uitgaande
investeringen voor vier landen in kaart gebracht. Hier is gebruik gemaakt van data van de
Nederlandsche Bank (DNB) specifieke voor het onderzoek ter beschikking heeft gesteld.

Goederen: afhankelijkheid Nederland van derde landen
Uit de analyse van de import van goederen blijkt dat vooral China en de VS handelspartners zijn waarbij
strategische afhankelijkheden bestaan. In totaal hebben we 21 afhankelijkheden (7 bij de VS, 7 bij China
en 7 bij overige landen) en 12 mogelijke afhankelijkheden geïdentificeerd (1 bij de VS, 8 bij China en 3
bij overige landen). Als we kijken naar strategische afhankelijkheden, haalt Nederland meerdere
goederen uit China en de VS. Er is strategische afhankelijkheid van China op het vlak van de digitale
transitie, voedselzekerheid en gezondheid en zorg. Wat opvalt bij de VS is dat er vooral strategische
afhankelijkheid is op het vlak van nationale veiligheid.

Goederen: afhankelijkheid derde landen van Nederland
Derde landen lijken op basis van handelsdata niet strategisch afhankelijk te zijn van de import van
Nederlandse goederen. Voor de jaren 2019-2021 komen in de analyse vooral triviale handelsgoederen
naar boven, met een beperkt aantal goederen die van belang zijn voor eindproducten als

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

ii

geneesmiddelen of voedselvoorziening. Consistente patronen over de jaren heen van herhaalde
strategische afhankelijkheid van de import van Nederlandse goederen ontbreken.

Diensten: afhankelijkheid Nederland van derde landen
Wij hebben op basis van de beschikbare data geen strategische afhankelijkheden op het vlak van
diensten kunnen identificeren. Ook binnen meer geconcentreerde dienstengroepen is er sprake van
betrekkelijk weinig import van buiten Europa en gaat het om relatief kleine volumes. Een kanttekening
hierbij is dat dit inzicht is gebaseerd op vrij geaggregeerde data, en dat er onderliggend diensten
kunnen zijn waarin de concentratie groter is. Denk hierbij aan cloud services (datacenters,
softwarepakketten) of bepaalde vormen van betaaldienstverlening (internationale betaalinfrastructuur).
Om dergelijke afhankelijkheden voor diensten te identificeren is een andere aanpak, zoals op basis van
expert opinion, waarschijnlijk vruchtbaarder dan een datagedreven excercitie.

Economische beïnvloeding tegen OESO-landen
De inventarisatie van casussen heeft geleid tot de identificatie van 55 gevallen van economische
beïnvloeding gericht tegen OESO-landen door de VS, China en Rusland in de periode sinds 2010. De
belangrijkste constatering uit dit empirisch overzicht is dat de verschillende vormen van economische
beïnvloeding inderdaad ingezet worden, door alle grootmachten, en met steeds grotere frequentie.
Daarnaast schuwen de grootmachten niet om het middel in te zetten tegen de Europese Unie of zijn
lidstaten. Nederland zou er daarom goed aan doen om zich economisch weerbaar te maken en te
anticiperen op een toenemend gebruik van deze geo-economische instrumenten.

Infrastructurele knooppunten
We hebben diverse knooppunten geïdentificeerd op het vlak van maritiem transport, pijpleidingen,
financiële infrastructuur en communicatie-infrastructuur. De geïdentificeerde knooppunten zijn vrijwel
allemaal niet alleen op Nederlands niveau relevant, maar spelen ook op Europees niveau. Oplossingen
moeten dus ook op dat niveau gezocht worden. Dit is temeer het geval omdat de strategische aard van
knooppunten vaak niet eenvoudig te adresseren is omdat infrastructurele knooppunten relevant zijn
vanwege fysieke locatie (Straat van Hormuz), schaaleffecten in de achterliggende productietechnologie
van de dienst of goed (satellietnavigatie, SWIFT) of vanwege coördinatieproblemen tussen landen
(ontbreken van gastransportleidingen tussen landen in Europa). Oplossingen die de kwetsbaarheden
adresseren vragen daarom vaak om coördinatie en substantiële investeringen.

De Nederlandse kennispositie
De Nederlandse kennispositie is relatief goed gegeven de omvang van de bevolking. De Nederlandse
kennis is van hoge kwaliteit, hoewel het volume uiteraard lager ligt dan bij grotere landen (schaaleffect).
Wel lijkt er op sommige terreinen sprake van een lichte achteruitgang in de ranking ten opzichte van
andere landen. Zo is er sinds 2013 sprake van een verzwakking van de relatieve kennispositie op het
gebied van Advanced Materials, Chemical Technologies en Digital Technologies. Dit betekent
overigens niet dat er sprake is van afnemende kwaliteit. Het kan een volume-effect zijn, maar ook de wet
van de remmende voorsprong. De lat voor onderzoek wordt steeds hoger gelegd door toenemende
concurrentie vanuit met name China. Om achterliggende factoren van ontwikkelingen in de relatieve
kennispositie te kunnen duiden is aanvullend onderzoek nodig.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

iii

Nederlandse inkomende en uitgaande investeringen
Om inzicht te krijgen in de Nederlandse inkomende en uitgaande investeringen is een analyse gedaan
van de investeringsstromen tussen Nederland aan de ene kant en China, Rusland, het Verenigd
Koningrijk en de Verenigde Staten aan de andere kant. De investeringsstromen tussen Nederland en
het Verenigd Koninkrijk, en tussen Nederland en de Verenigde Staten zijn relatief groot. Een fors deel
van de instromen vanuit het Verenigd Koninkrijk is gerelateerd aan activiteiten van holdings. Dit zijn niet
per se productieve investeringen. De sterke band met de Verenigde Staten betreft vooral investeringen
in de productie van goederen en het verwerken van fossiele brandstoffen, hoewel ook diensten ruim
vertegenwoordigd zijn. De investeringsstromen met China en Rusland zijn relatief klein. Tevens blijkt
dat deze landen vooral investeringen ontvangen uit Nederland en dat de inkomende investeringen in
vergelijking klein zijn. Nederland heeft in drie van de vier landen relatief veel geïnvesteerd in sectoren
verbonden met de productie van fossiele brandstoffen, chemicaliën, farmaceutica, rubber en plastic
goederen. Dit beeld zal mogelijk veranderen als gevolg van de oorlog in Oekraïne en de reactie daarop
van overheden en bedrijven.

Mogelijkheden voor vervolgonderzoek
Voorliggende geo-economische monitor is een stap in het doorlopende proces van de analyse van
strategische afhankelijkheden en dient om op geaggregeerd niveau een beter beeld te krijgen van de
relevante problematiek. De data die de analyses ondersteunen zijn in veel gevallen niet beschikbaar op
zeer gedetailleerde niveau. Hiermee geeft de monitor vooral een richting voor nadere vervolganalyses
en biedt het onderzoek nog geen handelingsperspectieven.
De toegevoegde waarde van een data-analyse zoals uitgevoerd in hoofdstukken 2, 4 en 5 en de
systematische studie van een aantal cases in hoofdstuk 3 is dat op deze wijze een objectiveerbaar en
structureel herhaalbaar beeld ontstaat van mogelijke strategische afhankelijkheden. Hoewel een op
data gebaseerde analyse met enige regelmaat zal moeten worden herhaald, veranderen strategische
afhankelijkheden niet heel snel. Een optie zou zijn om de data-analyse in deze pilot elke vier à vijf jaar te
herhalen.
Hierbij dient wel in het oog gehouden te worden dat dit onderzoek tegen substantiële databeperkingen
aanliep. Voor goederen is er redelijk betrouwbare en gedetailleerde data voor meerdere landen, maar
voor diensten, infrastructuur en investeringen geldt dat niet. Deze databeperkingen veranderen niet
zomaar. Mogelijke strategische afhankelijkheden in de handel in goederen en diensten kunnen nog
verder in kaart worden gebracht via enquêtes onder specifieke, relevante bedrijven. Een beperkende
factor hierbij is dat bedrijven vaak ook geen volledig zicht hebben op hun waardeketen.
Voor kennisafhankelijkheden is relatief gedetailleerde data beschikbaar die een veelheid aan analyses
mogelijk maakt. Dit rapport kijkt naar wetenschappelijke publicaties, maar patenten zijn ook een
potentiële route die een complexere data-analyse vereist dan wetenschappelijke publicaties. Wat
betreft diepgaande data-analyse is op dit vlak veel mogelijk. Tegelijkertijd is minder duidelijk wat
strategische afhankelijkheid binnen de context van wetenschap eigenlijk inhoudt en wat precies
gemeten of onderzocht zou moeten worden. Voordat tot vervolgonderzoek besloten wordt, is aan te

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

iv

bevelen om eerst een helder beeld te krijgen van de achterliggende mechanismen die een
dataonderzoek in kaart zou moeten brengen.
Omdat de selectie van strategische afhankelijkheden op basis van de eerste dataschifting altijd een
zekere mate van expert judgement blijft houden is het aan te raden om voor geïdentificeerde
afhankelijkheden een aparte analyse te doen. Deepdives bieden hier een grote complementaire waarde
ten opzicht van de data-analyse, omdat de economische en strategische relevantie van producten
hiermee aanzienlijk wordt verduidelijkt. Deze monitor heeft voorzichtige aanzet gedaan met drie korte
deepdives. We raden aan om deep-dives te doen voor alle ruim 30 geïdentificeerde cases. Het is daarbij
belangrijk om een uniforme methodologie voor deepdives te ontwikkelen, zodat dit op een structurele
en systematische manier gebeurt. Daarbij zou er ook oog moeten zijn voor de achterliggende redenen
van het ontstaan van de strategische afhankelijkheden.
Bij infrastructurele knooppunten ontbreekt een algemeen geaccpteerd en compleet overzicht van
relevante knooppunten. Daarnaast is er slechts beperk zicht op de mogelijke impact van een blokkade
van infrastructurele knooppunten omdat het vaak om heterogene goederen of dienstenstromen gaat,
waar data vooralsnog over ontbreekt. Vervolgonderzoek zou zich in onze ogen moeten richten op het
komen tot een geaccepteerd overzicht en een grove inschatting van de impact van blokkades.
Vervolgens kan een afweging worden gemaakt van de kosten en baten van diversificatie.
Er is eveneens meer onderzoek nodig naar de effectiviteit van economische beïnvloeding. Het is van
belang om vast te kunnen stellen wanneer en onder welke omstandigheden economische beïnvloeding
bijgedragen heeft aan het succesvol veranderen van het buitenlands beleid van een doelwit-land.
Andersom geformuleerd, op basis van dergelijk onderzoek kunnen landen die het doelwit zijn of
worden van economische beïnvloeding lessen trekken hoe zich er tegen te wapenen, of weerbaar te
maken. Uit dergelijk onderzoek kunnen kritische factoren van succes, of falen, worden gedestileerd. Dit
vergt dieper onderzoek naar specifieke casuïstiek uit dit rapport. Daarnaast kan ook onderzocht worden
of sommige Europese sectoren, producten, diensten, of personen vaker het doelwit worden van
economische beïnvloeding, en zo ja, waarom dat het geval is.
Tot slot zou een analyse van investeringsstromen zich moeten richten op een scherpere microblik met
als kernvraag: hoe kunnen we zicht krijgen op investeringsstromen vanuit specifieke landen? Een
vervolgonderzoek zou kunnen uitwerken welke data relevant zijn en welke signaleringsinstrumenten
hieruit volgen. Zo biedt het UBO-register mogelijk informatie voor de analyse van instromende en
uitstromende investeringen. Tevens zijn er commerciële databronnen zoals Orbis, die buiten de scope
van het huidige project vielen. Verder kunnen strategische afhankelijkheden ook het gevolg zijn van
fusies en overnames, hetgeen een nadere verkenning vereist.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

1

Inhoudsopgave
1

Inleiding
1.1

2

3

4

5

6

1
Onderzoeksaanpak

1

Economische afhankelijkheden met strategische waarde

2

2.1

Nederlandse afhankelijkheden in goederen

2

2.2

Nederlandse afhankelijkheden in diensten

13

2.3

Afhankelijkheden van andere landen van goederen uit Nederland

19

2.4

Infrastructurele knooppunten

24

2.5

Conclusie

33

Economische beïnvloeding tussen landen

34

3.1

Inleiding

34

3.2

Resultaten

35

Nederlandse kennispositie ten aanzien van sleuteltechnologieën

51

4.1

Wetenschappelijke publicaties

52

4.2

Conclusie

66

Inkomende en uitgaande investeringen

67

5.1

Hoofdvragen

67

5.2

Data en methoden

67

5.3

Resultaten

68

Conclusie

72

Bijlage A Categorisering CBS selectie

76

Bijlage B Dienstenhandel

85

Bijlage C Buitenlandse afhankelijkheden van Nederlandse goederen

92

Bijlage D Mogelijke buitenlandse afhankelijkheden van Nederlandse goederen

94

Bijlage E Cases beïnvloeding

121

Grootmacht 1: China

121

Grootmacht 2: Verenigde Staten

153

Grootmacht 3: Rusland

164

Bijlage F Methodologie

180

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

1

1

Inleiding

Het thema strategische afhankelijkheden wordt de laatste paar jaren steeds meer besproken in
Nederland en de EU. De invasie van Rusland in Oekraïne, de coronapandemie en het handelsconflict
tussen China en de Europese Unie over de opening van het ‘Taiwanese Representative Office’ in
Litouwen, zijn enkele recente voorbeelden die het thema prominent op de agenda hebben gezet. Niet
alleen in beleidskringen, maar ook in het publieke debat, zijn er groeiende zorgen rondom strategische
afhankelijkheden. Hierdoor is er grote behoefte aan informatie: in welke mate zijn we strategisch
afhankelijk van derde landen en om welke landen gaat het?
De geo-economische monitor heeft tot doel om waar mogelijk datagedreven handvatten te bieden om
ervoor te zorgen dat het debat over strategische afhankelijkheden gebaseerd is op feitelijke informatie.
Daartoe geeft de monitor een datagedreven overzicht op vier terreinen:
1. Mogelijke strategische afhankelijkheden die Nederland heeft ten opzichte van landen buiten de
EU en andersom;
2. Voorgaande gevallen van economische beïnvloeding voor geopolitieke doeleinden tussen
landen;
3. De relatieve Nederlandse kennispositie met betrekking tot sleuteltechnologieën;
4. Nederlandse inkomende en uitgaande investeringen.
Dit onderzoek gaat daarbij niet in op welke implicaties dit heeft voor overheidsbeleid. Ook wordt er niet
ingegaan op de aard van de relatie van Nederland en de EU met derde landen (wat het risico dat een
strategische afhankelijkheid met zich meebrengt beinvloedt). Wel is het streven om met de geoeconomische monitor relevante en feitelijke informatie te bieden voor het debat en de beleidsinzet ten
aanzien van strategische afhankelijkheden. Bij deze pilot hoort ook een aantal dynamische spreadsheets
met onderliggende data, die te vinden zijn op de website van SEO.

1.1 Onderzoeksaanpak
Het onderzoek bestaat uit vier deelonderzoeken op de hierboven benoemde terreinen. De
deelonderzoeken zijn zoveel mogelijk datagedreven, waarbij bij sommige onderdelen nog een
verdiepingsslag is gemaakt door enkele casestudies te doen. Verder zijn in het kader van het onderzoek
gesprekken gevoerd met het CBS en DNB. Voor de casus over antibiotica in paragraaf 2.1 is gesproken
met hoogleraar Biologisch Chemie Martin Nathaniel en hoogleraar Moleculaire Immunologie Sander
van Kasteren. Voor het onderzoek was een begeleidingscommissie samengesteld die bestond uit
ambtenaren van het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK) en het ministerie van
Buitenlandse Zaken (BZ).

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

2

2

Economische afhankelijkheden met
strategische waarde

Als eerste onderdeel brengt de monitor wederzijdse strategische afhankelijkheden van Nederland ten
opzichte van het buitenland op basis van data begrijpelijk in beeld. Onder strategische
afhankelijkheden verstaan we afhankelijkheden die een risico vormen voor het borgen van Nederlandse
en Europese publieke belangen. Om de grootte van het risico van een strategische afhankelijkheid in
te schatten is het relevant om te kijken naar de aard van het product en de aard van (de relatie met) het
derde land1.
De monitor heeft betrekking op economisch verkeer van Nederland met landen buiten de EU en kijkt
naar de onderstaande vormen van economisch verkeer: (1) Goederen en diensten (invoer en uitvoer)
en (2) Infrastructurele knooppunten (fysiek, digitaal, financieel). Daarbij wordt per economische
afhankelijkheid waar mogelijk relevante informatie weergegeven die inzicht biedt in de strategische
aard van de economische afhankelijkheid. Voor alle informatie gaat het om een feitelijke weergave van
bewerkte data en geen nadere analyse.

2.1 Nederlandse afhankelijkheden in goederen
2.1.1 Hoofdvragen
De hoofdvraag in dit onderdeel is om na te gaan bij welke productgroepen er sprake is van strategische
afhankelijkheden. Uitgangspunt hierbij is de analyse die het CBS eerder heeft gedaan om
productgroepen te identificeren waarbij de afhankelijkheid van Nederland voor het buitenland groot is.
De selectie door het CBS, die resulteert in 135 productgroepen, bevat nog veel productgroepen waarbij
op het eerste gezicht geen sprake is van strategische afhankelijkheid. Doel van de analyse is om de
productgroepen te identificeren waarvoor geldt dat sprake is van strategische afhankelijkheid.
Bij het interpreteren van de resultaten van onze analyse op basis van de selectie van het CBS moet
rekening gehouden worden met een aantal beperkingen.
● De productcategorieën zijn vaak nog relatief hoog over en binnen categorieën zitten vaak veel
verschillende producten. Deze uitsplitsing is echter veelal niet te maken op basis van beschikbare
data.
● Er is niet gekeken naar gecorreleerde uitval van producten. Het is denkbaar dat voor een bepaalde
set producten bij individuele producten afzonderlijk geen sprake is van strategische
afhankelijkheid, maar dat er wel sprake van strategische afhankelijkheid is als producten
tegelijkertijd wegvallen. Dit kan spelen als producten substituten zijn, of juist een grote mate van
complementariteit kennen (waarbij het ene product nodig is om de andere te gebruiken).
1

Kamerbrief Moties Brekelmans, Kuzu, Piri & Jasper van Dijk over afhankelijkheden en mensenrechten,
ministerie van Buitenlandse Zaken, november 2021

GEO-ECONOMISCHE MONITOR
●

3

Er kan ook coördinatie zijn tussen actoren. Stel dat twee of drie landen gezamenlijk stoppen met de
leverantie van bepaalde producten, dan vormt de handelsband met elk afzonderlijk land weliswaar
niet een strategische afhankelijkheid, maar geldt dit wel voor de landen samen. Hier is ook niet naar
gekeken.

2.1.2 Methoden
Of voor een bepaalde productcategorie sprake is van een strategische afhankelijkheid, wordt bepaald
door het stroomdiagram in Figuur 2.1 te doorlopen dat uit vier stappen bestaat. Een uitgebreidere
toelichting op het stroomdiagram en het proces van classificering is te vinden in Bijlage F.
Figuur 2.1

Beslisboom strategische afhankelijkheid

Bij de classificering van productcategorieën zijn de substitutiemogelijkheden in stap 3
(kortetermijnsubstitutie) en stap 4 (middellange termijnsubstitutie) cruciaal. De beoordeling van die
substitutiemogelijkheden een bron van onzekerheid in het antwoord op de vraag of er wel of geen
strategische afhankelijkheid is. Het scoren van de categorieën van goederen heeft plaatsgevonden op
basis van de expert judgement van de onderzoekers, voor een groot deel van de producten aangevuld
met openbare informatie op basis van internetbronnen. Hierbij hebben de onderzoekers elkaars
bevindingen in twee rondes van triangulatie beoordeeld.
Wanneer de onderzoekers op basis van de beschikbare informatie en kennis geen oordeel konden
geven of het oneens bleven over de classificering, leidde dit tot de indeling ‘mogelijk’. Het gaat hier
bijvoorbeeld om vitaminen en chemische bulkproducten (zie Tabel 2.3 en Tabel 2.4). Wat hier vaak
speelt, naast de lastige beoordeling van substitutiemogelijkheden, is dat het bij deze goederen
uitdagend is om zonder gedetailleerde kennis van een industrie goed zicht te krijgen op het
achterliggende maatschappelijk belang. Daarbij is het gegeven de substitutiemogelijkheden ook

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

4

ingewikkeld om een inschatting te maken van de snelheid en het succes waarmee de
substitutiemogelijkheden kunnen worden gerealiseerd. Goederen in deze ‘mogelijk’-categorie vereisen
daarom nader onderzoek om tot een meer definitief oordeel te komen.
Het toepassen van de beslisboom heeft geresulteerd in een classificatie van de 135 productcategorieën
die het CBS heeft geïdentificeerd. Tabel A.1 in appendix A geeft alle productcategorieën weer.
Onderstaande tabellen geven de aantallen – aan de hand van de beslisboom geïdentificeerde strategische afhankelijkheden weer per land (totaal 21) voor de verschillende relevante belangen
alsmede productcategorieën waar mogelijke strategische afhankelijkheden zijn geïdentificeerd (totaal
12). In totaal gaat het dus om 33 productcategorieën.
Tabel 2.1 geeft een overzicht van de 21 geïdentificeerde strategische afhankelijkheden per land. Tabel
2.2 geeft inzicht in de mogelijke afhankelijkheden per land. Wat opvalt, is dat bij geïdentificeerde
strategische afhankelijkheden de VS en China domineren. Dit is niet verwonderlijk gegeven het belang
als handelspartner van deze landen.
Tabel 2.1

Geïdentificeerde strategische afhankelijkheden per land
Circulaire
economi
e

Concurrentievermogen

Chili
China

Digitale
transitie

1

Energietransitie

Nationale
veiligheid

1

1

2

2

1

1
1

3
1

1

4

5

2

2

4

7
5

2

21

Mogelijke strategische afhankelijkheden per land 2
Concurrentievermogen

Energietransitie

1

Japan

2

7

1

VS

VK

2

1

VK

Noorwegen

3

1

Rusland

China

Totaal

1

Japan

Tabel 2.2

Zorg

1

Israël

Totaal

Voedselzekerheid

Gezondheid en zorg

Voedselzekerheid

5

2

Totaal

1
1

8
1
1

1

De kolommen in tabel 2.1 en tabel 2.2 zijn niet het zelfde omdat alleen de categorieën waarvoor
afhankelijkheden zijn gevonden zijn weergegeven. Zo zijn er bijvoorbeeld geen mogelijke afhankelijkheden
gevonden voor nationale veiligheid.

1

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

5

VS
Totaal

1

1

7

1

1

3

12

Tabel 2.3 biedt verder inzicht in de strategische afhankelijkheden en mogelijke strategische
afhankelijkheden voor China. Bij een aantal productcategorieën is een korte beschrijving van de
toepassing toegevoegd. Tabel 2.4 biedt inzicht in de strategische afhankelijkheden en mogelijke
strategische afhankelijkheden voor de VS. Deze tabellen geven de onderliggende productcategorieën
weer waarvoor er strategische afhankelijkheid is vastgesteld of waarbij is vastgesteld dat er mogelijk
sprake is van strategische afhankelijkheid.
Als we nagaan op welke publieke belangen de strategische afhankelijkheden betrekking hebben, dan
hebben deze voor China betrekking op zorg, voedselzekerheid, de digitale transitie en circulaire
economie. Een achterliggende reden zou kunnen zijn dat het hier vaak bulkproductie van grondstoffen
of elektronische goederen betreft waarbij veel concurrentie op prijs plaatsvindt en China goedkope
productiemogelijkheden biedt. Dit heeft ervoor gezorgd dat de productie van dergelijke goederen is
verschoven van Europa naar China. De productie van de benodigde elektronica voor de digitale
transitie vindt dan ook vooral in China vindt. Deze productie is moeilijk te vervangen omdat de
productiefaciliteiten zeer complex zijn. Daarnaast moet ook de aanvoer van grondstoffen geregeld
worden en is het juiste menselijk kapitaal nodig om in Nederland of Europa de productie van deze
producten op te schroeven.
Daarnaast is er mogelijke strategische afhankelijkheid op het vlak van gezondheid en zorg. De
strategische afhankelijkheid is voor de meeste productcategorieën als ‘mogelijk’ geclassificeerd omdat
om te beoordelen in welke mate substitutie mogelijk is diepgaander kennis van gebruik en productie
nodig is. Bij een aantal van de producten op het vlak van gezondheid en zorg, zoals antibiotica, is de
productie in de afgelopen decennia naar China verschoven vanwege commerciële
kostenoverwegingen.
Wat opvalt bij de VS is dat er vooral strategische afhankelijkheid is op het vlak van nationale veiligheid.
Dit suggereert dat bij een cruciale onderdeel voor de nationale veiligheid zoals defensie, de afname
zich richt op partners die betrouwbaar worden geacht. Ook zijn dit productcategorieën waar het redelijk
is te veronderstellen dat de Nederlandse overheid een grote sturende invloed heef op de keuze van
producent.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR
Tabel 2.3

6

Strategische afhankelijkheden en mogelijke strategische afhankelijkheden van China

Product

Beschrijving

Publiek
Belang

Afhankelijkh
eid

Alkali or alkali-earth metals; other
than sodium and calcium

Lithium wordt gebruikt in batterijen en lithiumoxide
kan helpen bij de verwerking van silica. Lithium kan
ook worden gebruikt voor luchtbehandeling en de
productie van aluminium. Zuiver natrium wordt ao
gebruikt in natriumdamplampen die zeer efficiënt licht
produceren. Caesium wordt gebruikt voor het maken
van foto-elektrische cellen.

circulaire
economie

ja

Voedselzekerheid

ja

Diphosphorus pentoxide
Esters; thiophosphoric esters
(phosphorothioates) and their
salts; other than parathion (ISO)
and parathion-methyl (ISO)
(methyl-parathion)

Heterocyclische verbindingen zijn een brede klasse
van organische verbindingen. Een aanzienlijk aantal
heterocyclische verbindingen is gesynthetiseerd.
Dergelijke verbindingen kennen een breed scala van
toepassingen op het gebied van de industriële,
agrarische enmedicinale chemie. Andere bekende
toepassingen zijn kleurstoffen, ontsmettingsmiddelen,
corrosieremmers, antioxidanten en de synthese van
copolymeren.

gezondheid
en zorg

mogelijk

Heterocyclic compounds;
containing in the structure, a
benzothiazole ring-system
(whether or not hydrogenated),
not further fused

Heterocyclische verbindingen zijn een brede klasse
van organische verbindingen. Een aanzienlijk aantal
heterocyclische verbindingen is gesynthetiseerd.
Dergelijke verbindingen kennen een breed scala van
toepassingen op het gebied van de industriële,
agrarische enmedicinale chemie. Andere bekende
toepassingen zijn kleurstoffen, ontsmettingsmiddelen,
corrosieremmers, antioxidanten en de synthese van
copolymeren.

Voedselzekerheid

mogelijk

Heterocyclic compounds; with
oxygen hetero-atom(s) only,
(other than lactones or
compounds containing an
unfused furan ring (whether or
not hydrogenated) in the
structure), piperonal

Heterocyclische verbindingen zijn een brede klasse
van organische verbindingen. Een aanzienlijk aantal
heterocyclische verbindingen is gesynthetiseerd.
Dergelijke verbindingen kennen een breed scala van
toepassingen op het gebied van de industriële,
agrarische en medicinale chemie. Andere bekende
toepassingen zijn kleurstoffen, ontsmettingsmiddelen,
corrosieremmers, antioxidanten en de synthese van
copolymeren.

Voedselzekerheid

mogelijk

Heterocyclic compounds; with
oxygen hetero-atom(s) only,
containing an unfused furan ring
(whether or not hydrogenated) in
the structure, lactones

Veel in de natuur voorkomende pigmenten, vitaminen
en antibiotica zijn heterocyclische verbindingen,
evenals de meeste hallucinogenen. De moderne
samenleving is afhankelijk van synthetische
heterocycliden voor gebruik als geneesmiddelen,
pesticiden, kleurstoffen en kunststoffen.

Concurrentievermogen

mogelijk

Vitamins; D- or DL-pantothenic
acid (vitamin B3 or vitamin B5)
and its derivatives, unmixed

Pantotheenzuur, ook wel vitamine B5 genoemd, is een
in water oplosbare B-vitamine en daarom een
essentiële voedingsstof. d-Pantotheenzuur (vitamine
B5) kent brede toepassingen in de voeder-, voedsel-,
chemische en farmaceutische industrie.

gezondheid
en zorg

mogelijk

Vitamins; vitamin B1 and its
derivatives, unmixed

gezondheid
en zorg

mogelijk

Vitamins; vitamin B12 and its
derivatives, unmixed

gezondheid
en zorg

mogelijk

Vitamins; vitamin E and its
derivatives, unmixed

gezondheid
en zorg

mogelijk

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

7

Antibiotics; erythromycin and its
derivatives; salts thereof

Erytromycine behoort tot de klasse van
geneesmiddelen die bekend staan als macrolide
antibiotica. Deze werken door bacteriën te doden of
hun groei te verhinderen.

gezondheid
en zorg

ja

Antibiotics; tetracyclines and their
derivatives; salts thereof

Tetracyclinen (tetracycline, doxycycline, minocycline,
tigecycline) zijn een klasse van geneesmiddelen die
worden gebruikt om verschillende bacteriële infecties
te beheersen en te behandelen. Tetracyclinen worden
geclassificeerd als eiwitsyntheseremmers en worden
beschouwd als breedspectrummiddelen.

gezondheid
en zorg

ja

Automatic data processing
machines; portable, weighing not
more than 10kg, consisting of at
least a central processing unit, a
keyboard and a display

Digitale
transitie en
sleuteltechnologi

ja

Mechanical appliances;
agricultural or horticultural
sprayers; portable sprayers

Voedselzekerheid

ja

Monitors; other than cathode-ray
tube; capable of directly
connecting to and designed for
use with an automatic data
processing machine of heading

Digitale
transitie en
sleuteltechnol
ogi

ja

Tabel 2.4

Strategische afhankelijkheden en mogelijke strategische afhankelijkheden van de VS

Productcategorie

Beschrijving

Publiek Belang

Afhankelijkh
eid

Voedselzekerheid

Mogelijk

Concurrentievermogen

Ja

Petroleum gases and other gaseous
hydrocarbons; liquefied, propane

Concurrentievermogen

Ja

Aeroplanes and other aircraft; of an
unladen weight exceeding 15,000kg

Concurrentievermogen

Ja

Aircraft launching gear, deck-arrestor or
similar gear and parts thereof

Nationale
veiligheid

Ja

Ground flying trainers and parts thereof; air
combat simulators and parts thereof

Nationale
veiligheid

Ja

Military weapons; other than revolvers,
pistols, and arms of heading 9307, n.e.c. in
heading 9301

Nationale
veiligheid

Ja

Military weapons; rocket launchers, flamethrowers, grenade launchers, torpedo
tubes and similar projectors

Nationale
veiligheid

Ja

Heterocyclic compounds; with oxygen
hetero-atom(s) only, containing an unfused
furan ring (whether or not hydrogenated) in
the structure, sucralose
Molybdenum ores and concentrates; other
than roasted

Molybdenum wordt gebruikt als
legeringselement voor roestvrij staal en
andere metalen. Het verhoogt de
corrosiebestendigheid en de sterkte bij
hoge temperaturen.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

8

2.1.3 Casussen
Vervolgens zijn van deze 33 geïdentificeerde productcategorieën drie casussen geselecteerd als
illustratie en ter verdieping, te weten Diphosphor pentoxide (ook bekend als fosfor en te koop in elk
tuincentrum), antibiotica en alkalimetalen. Deze casussen zijn geselecteerd vanwege de verschillende
typen impact (sluimerend en acuut), de verschillende publieke belangen die geraakt worden
(voedselvoorziening, zorg, klimaat en circulaire transitie). Bij alle drie de casussen speelt strategische
afhankelijkheid van China. Voor elk van deze categorieën is een verdiepingsslag gemaakt. Hier is op
basis van deskresearch een nadere beschrijving gemaakt van de publieke belangen die spelen,
relevante innovaties, mogelijkheden van substitutie en de geopolitieke houding van het desbetreffende
derde land. Daarnaast is gesproken met één of meerdere experts.

Diphosphorus pentoxide (hoofdbestanddeel kunstmest)
Welke publieke belangen zijn gerelateerd aan deze productgroep?
Fosfaat of fosfor3 kan worden gebruikt als grondstof voor kunstmest. 0,12 procent van de aardkorst
bestaat uit het mineraal fosfor. Voor veel wereldwijde fosfaatreserves geldt echter dat ontginning ervan
niet economisch haalbaar is. De belangrijkste vindplaatsen waar ontginnen wel rendabel is bevinden
zich in de VS, gevolgd door China4, Marokko en Rusland. De VS produceren ongeveer 33 procent van
de wereldvoorraad rotsfosfaat, terwijl bijna 50 procent van de wereldreserves zich in Marokko bevindt.5
Productie vindt plaats door gesteente chemisch te bewerken. Dit gebeurt momenteel vooral in China,
Marokko en de VS. Ongeveer 59 procent van de Nederlandse import van fosfaat kwam in 2020 uit China.
Ruim 80 procent van het gewonnen fosfaat gaat naar kunstmestproductie. Fosfaat kan ook in de
industriële sector worden gebruikt, bijvoorbeeld in brandvertragers, diervoeder en in de
voedselproductie. Voorbeelden van fosfaat in voedselproducten zijn: koffiecreamer en cola, maar
fosfaat wordt ook gebruikt om de houdbaarheid van producten te verlengen, als rijsmiddel of als antiklontermiddel. In de metaalindustrie wordt fosfaat gebruikt voor corrosiebescherming of om glijeigenschappen te verbeteren door metalen te fosfateren. 6
Nederland is een belangrijke producent van kunstmest, gebaseerd op stikstof, potas of fosfaat.
Nederland importeert vooral Diphosphorus pentoxide dat verwerkt wordt in kunstmest en vervolgens
weer wordt geëxporteerd.

Welke sectoren of bedrijven gebruiken de productgroep?
Een grote gebruiker van fosfor (P2O5) is Yara Sluiskil. Daarnaast zijn grote veevoederbedrijven zoals Jan
Bruins, Dekker, Rosier en PlantoSys grootverbruiker van fosfaat. Er zijn rond de 40 bedrijven in NL als
kunstmest producenten geregistreerd (volgens gesprekspartners in totaal orde grootte van 2000
werknemers). Daarnaast zijn er rond de 170 diervoederbedrijven (volgens gesprekspartners in totaal
orde grootte van 5000 werknemers).
3

Fosfor is een mineraal en wordt vaak fosfaat genoemd.
Om het eigen aanbod te beschermen, stelde China in 2008 een exportheffing van 135 procent in. Onder druk
van de Wereldhandelsorganisatie (WTO) is de exportheffing inmiddels teruggedraaid.
5
https://www.intechopen.com/chapters/64614
6
https://www.efgf.nl/producten/fosfaat/
4

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

9

Welke innovaties zijn relevant? Welke partijen zijn daarin belangrijk?
Er zijn ontwikkelingen met betrekking tot het terugwinnen en hergebruik van fosfaat. Omdat het via de
landbouw in de voedselketen komt, zijn landbouwproducenten, afvalverwerkers en afvalwaterzuivering
relevant. Een figuur van de fosfaatkringloop in Nederland is te vinden in Bijlage F. De verwachting is dat
makkelijk winbare reserves van fosfaat op lange duur uitgeput zal raken, waardoor recycling en
aanboren van alternatieve productiemogelijkheden belangrijker worden.

Welke andere productgroepen zijn in die context zijdelings/voorwaarts/achterwaarts relevant (als input/
leveranciers) voor de productgroep van de deepdive?
Er zijn geen substituten voor fosfaat. Wel vindt er in Nederland terugwinning van fosfaat plaats, waarbij
de opbrengst deels wordt geëxporteerd.

Welke economische substitutie of technische substitutie is mogelijk?
Bijna 4/5 van de fosfaat die voor de voedselproductie wordt gewonnen, komt nooit in ons voedsel
terecht. Om minder gevoelig te zijn voor wegvallen van import, helpt het om te investeren in efficiënter
gebruik op landbouwbedrijven.7 Een andere manier om de gevolgen van fosfaattekorten te mitigeren
terugwinning en hergebruik van fosfaat en andere nutriënten uit organisch afval en afvalwaterstromen.8
In 2011 sloten twintig partijen het Ketenakkoord Fosfaatkringloop af, dat in 2018 werd opgevolgd door
actieplan Ambitie Nutriënten. De doelstelling is om de fosfaatreststromen uit diverse industrieën terug
te winnen, her te gebruiken of te exporteren. We hebben niet kunnen achterhalen welk deel van de
fosfaatproductie op dit moment wordt teruggewonnen. Ook kan er aan de vraagkant geschoven
worden door andere gewaskeuzen die minder fosfaat-intensief zijn. Verder kunnen verschuivingen in
het voedingspatroon bijdragen doordat vleeseters meer fosfaat consumeren dan vegetariërs.

Zijn de bronlanden gevoelig voor geopolitieke spanningen of beïnvloeding?
Zowel Marokko, China als Rusland zijn landen waar geopolitieke spanningen of beïnvloeding een rol
kunnen spelen.

Conclusie
De conclusie luidt dat wanneer deze productgroep wegvalt, er maar beperkte substitutiemogelijkheden
op de korte termijn zijn. Ook zijn we sterk afhankelijk van een klein aantal landen, we importeren 59%
van onze fosfaat uit China. Op de middellange termijn zijn er meer substitutiemogelijkheden, naar
andere landen of door een sterkere inzet op recycling. Omdat er op de korte termijn wel schade is als
de aanvoer van fosfaat wegvalt en daarbij de voedselzekerheid wordt geraakt, is er sprake van
strategische afhankelijkheid.

Antibiotica
Welke maatschappelijke belangen zijn in welke mate afhankelijk van deze productgroep?
7
8

https://www.intechopen.com/chapters/64614
https://www.thebrokeronline.eu/peak-phosphorus/

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

10

Antibiotica vormen een belangrijke onderdeel van ons zorgstelsel. Er zijn veel soorten antibiotica, die
elk tegen een andere bacterie of bacteriegroep werkzaam zijn. Antibiotica kunnen worden
onderverdeeld in smalspectrum en breedspectrum antibiotica. Smalspectrum antibiotica werken voor
een specifieke groep bacteriën. Breedspectrum antibiotica werken op een brede groep bacteriën.
De productie van antibiotica kan plaatsvinden door fermentatie, waarbij een bronmicro-organisme
wordt gekweekt in grote containers met een vloeibaar groeimedium, of semisynthetisch, waarbij
natuurlijke fermentatie wordt gecombineerd met laboratoriumtechnieken om de productie te
vergroten.
China is met zijn enorme fermentatiecapaciteit de grootste producent ter wereld geworden. Chinese
leveranciers zijn vaak in staat deze producten aan te bieden tegen aanzienlijk lagere kosten dan hun
concurrenten; dit heeft ertoe geleid dat bedrijven buiten China hun capaciteit hebben verminderd of
hun productie volledig hebben stopgezet. Europese farmaceutische bedrijven hebben de productie
van werkzame stoffen (API, active pharmaceutical ingrediënt) uitbesteed aan China. China produceert
ongeveer 42 procent van de wereldwijde export van antibiotica gemeten naar waarde.
De werkzame stoffen van sommige antibiotica worden vaak nog maar in een beperkt aantal fabrieken
gemaakt. Dat betekent dat het gebruik van antibiotica zeer afhankelijk kan zijn van één leverancier. In
2016 legde bijvoorbeeld een explosie in een Chinese fabriek de productie van piperacillin-tazobactam,
stil. Hierdoor ontstond een wereldwijd tekort aan het basisingrediënt voor dit breedspectrum
antibioticum. Artsen zagen zich gedwongen het gebruik van het antibioticum te rantsoeneren.

Welke sectoren of bedrijven gebruiken de productgroep?
In Nederland zijn de landbouwsector en de zorg belangrijke afnemers van antibiotica. Er vindt in
Nederland vrijwel geen productie van antibiotica voor export plaats.

Welke innovaties zijn relevant? Welke partijen zijn daarin belangrijk?
Er is beperkt sprake van innovatie, want het gaat vooral om bestaande en veel gebruikte antibiotica die
reeds op grote schaal geproduceerd worden en waarvan de productietechnieken bekend zijn. Op zeer
bescheiden niveau zijn ontwikkelingen van nieuwe productietechnieken en ontwikkeling van nieuwe
antibiotica relevant. Bij een plotselinge uitval van deze productcategorie zullen innovatieve
ontwikkelingen echter maar beperkt behulpzaam zijn bij het snel vinden van alternatieven.

Welke andere productgroepen zijn in die context zijdelings/voorwaarts/achterwaarts relevant (als input
/ leveranciers) voor de productgroep van de deepdive?
Er zijn geen substituten voor antibiotica. Wel kunnen verschillende soorten antibiotica voor elkaar
gesubstitueerd worden. Veel van de grondstoffen voor die substituten worden ook in China
geproduceerd.

Welke economische substitutie of technische substitutie is mogelijk?
Productie van antibiotica kan ook buiten China plaatsvinden. De productietechnieken zijn bekend en
kunnen relatief snel grootschalig worden opgezet. Beperkingen zitten in het vinden van het personeel
dat de vaardigheden bezit om dit uit te voeren en het bouwen van nieuwe fabrieken of herinrichten van

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

11

bestaande productiefaciliteiten zodat deze voldoen aan de wet- en regelgeving die er is rond dergelijke
productie. De vaardigheden en kennis zijn latent aanwezig in Nederland, maar daadwerkelijke relatief
recente ervaring met productie is beperkt. Productiefaciliteiten zijn in principe aanwezig, maar die
worden nu voor andere doeleinden gebruikt. Aanvoer van grondstoffen van het productieproces kan
mogelijk ook een bottleneck vormen.
Verder kan het door regulering en toezicht in Europa lang duren voordat productie opgestart kan
worden. De vergunningsverlening loopt via European Medicine Agency (EMA). Het laboratorium
alsmede de productie en analyseprocessen moeten gecertificeerd worden. Het certificeringsproces kan
in de praktijk lang duren. Dit proces kan in principe worden versneld in tijden van crisis door wet- en
regelgeving tijdelijk buiten werking te stellen of ex post in plaats van ex ante controles toe te passen.
Dit vereist uiteraard een Europees politiek besluitvormingsproces.

Zijn de bronlanden gevoelig voor geopolitieke spanningen of beïnvloeding?
Bronland China is een land dat in toenemende mate economische beïnvloeding inzet om geoeconomische doelen na te streven. China is ook een belangrijke leverancier van pijnstillers en middelen
voor anesthesie tijdens operaties, hier kunnen mogelijk ook correlaties tussen productgroepen relevant
zijn.

Conclusie
Als de aanvoer vanuit China van antibiotica stopt, kan op relatief korte termijn de productie van de
belangrijkste antibiotica worden opgestart. Dat zou wel vragen om fors overheidsingrijpen om
productiefaciliteiten te dwingen om te schakkelen. Ook zou regulering voor certificering van productie
en productieprocessen tijdelijk buiten werking gesteld moeten worden. Het menselijk kapitaal dat
nodig is voor de productie is beperkt aanwezig. Bij een acute crisis zouden dergelijk procedures
mogelijk versneld kunnen worden. We concluderen dat er op korte termijn strategische afhankelijkheid
is omdat omdat snelle subsitutie en binnenlandse productie niet mogelijk is, terwijl de maatschappelijke
schade wel acuut is. Op middellange termijn zouden Europa zelf in de behoefte aan antibiotica kunnen
voorzien. Overigens houdt het ministerie van VWS en medische partners strategische voorraden van
medicijnen aan, waardoor we bij een acute leveringsstop nog enkele (meestal vijf) maanden vooruit
kunnen9.

Carbonates; lithium carbonate
Welke publieke belangen zijn gerelateerd aan deze productgroep?
De zogenaamde “Twin Transition”, de combinatie van energietransitie en digitale transitie, is het meest
gerelateerd aan deze productgroep.

Welke sectoren of bedrijven gebruiken de productgroep?
Lithium staat centraal in het gebruik van batterijen die onderdeel zijn van de energietransitie. Veel
producten van SBI 26 en 27 (elektronica en elektrische apparaten) en SBI 29 (automotive) zijn belangrijke
gebruikers van batterijen, met veel subsectoren op 3/4/5 digit niveau die batterijen gebruiken. Voor
9

Algemene rekenkamer, Focusonderzoek strategische voorraden, september 2022

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

12

overige transportmiddelen (SBI30) en overige industrie (SBI 32, bijvoorbeeld medische apparaten)
geldt dit ook, zij het in mindere mate. Nederland kent sterke spelers in de vervaardiging van voertuigen,
zoals DAF Trucks, VDL Groep en Damen Shipyards. Overige vervaardiging van batterijen (SBI2720) is
beperkt. Landport Raamsdonkveer is een voorbeeld van een Nederlands batterijhandelaar. Zij hebben
zicht op de kleine bedrijven actief in batterij vervaardiging, in totaal circa 12 bedrijven met ongeveer
150 werknemers.

Welke innovaties zijn relevant? Welke partijen zijn daarin belangrijk?
Het gebruik van batterijen in Nederland (en EU) gaat in de nabije toekomst waarschijnlijk nog sterk
toenemen. In het Klimaatakkoord wordt verwacht dat in vijf jaar het aantal elektrische personenauto’s
zal verdertienvoudigen naar bijna 600.000. Ook geldt dat zowel opslag bij huishoudens als in het
elektriciteitsnetwerk, vanuit een prijs-/kwaliteitperspectief op dit moment het best kan plaatsvinden
door inzet van batterijen.
De komst van Northvolt in Scandinavia is relevante ontwikkeling in Europa die voor meer
substitutiemogelijkheden kan zorgen. Het is een locatie waar innovaties in batterijrecycling worden
gecombineerd met batterijproductie en primaire mijnbouw. De politieke hoop is dat meer dan de helft
van de batterijen over enkele jaren in EU kan worden geproduceerd. Het is de vraag of dit ook gaat
lukken.

Welke andere productgroepen zijn in die context zijdelings/voorwaarts/achterwaarts relevant (als input
/ leveranciers) voor de productgroep van de deepdive?
Batterijproducenten hebben cruciale gebruiksrelaties met basismetaal en metaalproducten, zoals
producten van lithium, nikkel, mangaan en kobalt, maar ook staal en aluminium voor de behuizing.
Daarnaast zijn basiseenheden van (natuurlijk) grafiet, met name elektroden, en polymeren/kunststof van
belang. Assemblagemachines voor batterijen lopen in functie en omvang sterk uiteen.

Welke economische substitutie of technische substitutie is mogelijk?
Batterijaandrijving is vrijwel altijd afhankelijk van Zeldzame Aardmetalen (ZAM). Deze ZAM worden
gebruikt in permanente magneten die de aandrijving van de motor verzorgen. Waar er alternatieve
bronnen voor batterij metalen kan worden gevonden is dit voor ZAM in de komende jaren, en dus voor
permanente magneten, moeilijker. Bovendien speelt hier een competitie met productgroepen als
windenergie en consumentenelektronica, die ook ZAM gebruiken en indirect de mate van kritikaliteit
(“leveringsonzekerheid”) van lithiumcarbonaat negatief beïnvloeden.
Een groter aandeel van LFP (lithium-ijzer-fosfor) ten koste van NMC (nikkel-mangaan-kobalt) is een
voorbeeld van materiaal-voor-materiaal substitutie. In beide gevallen speelt echter afhankelijkheid van
ZAM. Deelmobiliteit is een voorbeeld van functie-voor-functie substitutie die een impact kan hebben.

Zijn de bronlanden gevoelig voor geopolitieke spanningen of beïnvloeding?
Batterij metalen kunnen in OECD en quasi-OECD landen worden geproduceerd, op een termijn van
drie tot tien jaar. Majeure batterijproducenten in de wereld zijn CATL en Panasonic. Met name CATL is
nog vooral in China gevestigd, hetgeen een mogelijke bron vormt voor gevoeligheid voor geopolitieke
spanningen en/of beïnvloeding. Er zijn veel kleine gebruikers van lithium c.q. aanbieders van batterijen,

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

13

maar CATL en Panasonic zijn voorbeelden van grote spelers die de marktstromen domineren. Panasonic
wordt algemeen gezien als een bedrijf dat Westerse principes aanhangt, en actieve productie in
Westerse landen heeft. Tussen zulke landen zijn spanningen en beïnvloedingen minder waarschijnlijk.

Conclusie
Strategische afhankelijkheid van de import van de productgroep lithiumcarbonaat is mogelijk zeer
groot, maar ook onderhevig aan tal van mogelijke ontwikkelingen. De strategische afhankelijkheid kan
op de middellange termijn verminderd worden door een verschuiving van mijnbouw en/of de locatie
van de chemische basisindustrie. De batterijtechnologie kan eventueel lithium metaal gebruiken dat
niet van lithiumcarbonaat afkomstig is. Afsluitend is het gebruik in de Nederlandse industrie thans nog
beperkt. De strategische afhankelijkheid kan sterk toenemen als de wereldwijde vraag zich zal
ontwikkelen volgens de scenario’s die de sterkste groei van e-mobiliteit voorzien. Daarnaast zal de
omvang van vervaardiging van, en diensten rondom, e-mobiliteit op Nederlandse bodem de
strategische afhankelijkheid bepalen. Er zijn duidelijk publieke belangen die worden gediend door, en
daarmee afhankelijk zijn van, lithiumcarbonaat, namelijk de energie en digitale transitie..

2.2 Nederlandse afhankelijkheden in diensten
2.2.1 Hoofdvragen
Behalve van goederen kunnen er ook afhankelijkheden van diensten bestaan. Dit kan ontstaan waar het
aanbod van bepaalde dienstverlening internationaal geconcentreerd is en de dienst niet door
Nederlandse bedrijven wordt aangeboden. Nederland zal dan op de internationale markt moeten
concurreren om toegang tot de dienstverlening. Zulke concurrentie om toegang kan doorkruist worden
door geo-economische/politieke spanningen en/of door strategisch gedrag van statelijke actoren.
Centraal in deze deelanalyse staan dan de vragen:
● Hoe kunnen eventuele strategische afhankelijkheden van diensten in kaart gebracht worden;
● Wat zijn eventuele strategische afhankelijkheden die we zien?
Box 2.1

Economische aspecten aan dienstenafhankelijkheid

Handel in diensten verschilt in aard van handel in goederen (zie Francois & Hoekman, 2010; voor een
bespreking van de literatuur). Naar hun aard zijn ‘diensten’ eigenlijk ‘stromen’ van ‘handelingen’ die
zich vaak niet laten ‘opslaan’. Dat betekent vaak dat de (fysieke) afstand tussen dienstverlener en
afnemer niet te groot kan zijn, hoewel technologie deze proximity burden sinds de jaren ‘80 heeft
verkleind.
Als diensten zich maar moeilijk laten opslaan is ook bij internationale handel een ‘lokale’ levering
nodig. De literatuur wijst op vier manieren:
1. directe cross-border levering van diensten;
2. de afnemer verplaatst zich naar het land van de dienstverlener;
3. levering via een offshore affiliate;
4. de dienstverlener verplaatst zich (tijdelijk) naar het land van de afnemer.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

14

Het feit dat er bij zulke internationale handel toch vaak een ‘lokale’ levering nodig is (verplaatsing van
de klant of dienstverlener, of levering via een offshore affiliate) werpt de vraag op waar
‘afhankelijkheid’ bij handel in diensten precies uit bestaat. Het onderscheid tussen een binnenlandse
dienstverlener of een buitenlandse offshore affiliate is toch vooral de zeggenschapsrelatie. Bij het
verplaatsen van afnemers of dienstverleners is het vooral vrije verplaatsing van arbeid. Klaarblijkelijk
bestaat de afhankelijkheid voor zulke ‘lokale leveringen’ dan vooral uit het verplaatsen van mensen
(human capital) of zeggenschap over firm resources (human capital, intangibles, kennis etc.). Verder
geldt dat veel diensten een network externality hebben (e.g. telecommunicatie, finance) en/of stevig
gereguleerd worden (e.g. finance, zakelijke dienstverlening). Waar hiermee concentratie ontstaat, is
de afhankelijkheid minder de dienst zelf, maar vooral de marktmacht van de aanbieders.

2.2.2 Data en methoden
De analyse op hoofdlijnen
We voeren een verkenning van de mogelijkheden voor monitoring aan de hand van macrodata uit. De
keuze voor macrodata vloeit voort uit databeperkingen. Gedetailleerde gegevens over internationale
handel in diensten zijn in het algemeen beperkt beschikbaar (wat monitoring dus bemoeilijkt).10 Er zijn
wel enige macrogegevens beschikbaar. Deze macrogegevens bieden inzicht in de handel in brede
dienstencategorieën, maar niet in de handel in specifieke en individuele diensten binnen deze
categorieën. Wel relateren we de macrogegevens aan een meer fijnmazige taxonomie van (de
productie van) diensten. Dit biedt een raamwerk voor eventuele vervolganalyse in de toekomst en
brengt ook directe eventuele witte vlekken in de data in kaart.

Pseudo-HHI op basis van OESO-data
We maken gebruik van gegevens van OESO over internationale dienstenhandel. Voor 139
dienstencategorieën (EBOPS2010) laten deze data de importen door rapporterende landen (OESOlanden aangevuld met Hongkong en Rusland) zien uit de rest van de wereld. Op basis van deze
handelsgegevens berekenen we statistieken die de concentratie van wereldmarkten weergeven. Qua
interpretatie zijn deze statistieken zeer vergelijkbaar met de HHI-indexen voor de analyses omtrent
goederen in sectie 2.1 en 2.3. De schattingsprocedure staat nader beschreven in Bijlage F.
Op deze dienstenhandelsstatistieken voeren we een voorbewerking uit. We berekenen een 'pseudoHHI' op basis van de beschikbare data. Hiermee sluiten we met de analyse van de afhankelijkheden van
diensten aan bij de analyse die het CBS eerder voor goederen heeft uitgevoerd. Het CBS berekent voor
de handel in goederen de HHI11, een indexgetal dat de concentratie van de handel laat zien. Waar een
kleinere groep landen een groter marktaandeel in de totale wereldhandel van een bepaald goed heeft,
is de HHI hoger (een meer geconcentreerde markt).
Voor de handel in diensten is het niet mogelijk om zo'n HHI te bepalen. Dat komt omdat niet alle landen
hun dienstenexport rapporteren. De totale wereldhandel is dus onbekend. Noodgedwongen vallen we
dus terug op een partiële blik en berekenen de HHI over gerapporteerde importen per
10

De data over Nederlands gebruik van buitenlandse diensten is daarbij kwalitatief betere dan de data over
buitenlandse gebruik van Nederlandse diensten.
11
De Herfindahl-Hirschman index

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

15

dienstencategorie in de OESO-dienstenhandelsstatistiek (i.e. de concentratie van het aanbod dat naar
OESO-landen stroomt per dienstengroep). Dit noemen we de pseudo-HHI.
Aan deze OESO-data voegen we data van Eurostat toe over de Nederlandse importen vanuit de EU27
en van buiten de EU27 per brede dienstencategorie. Daarnaast koppelen we een fijnmazigere
dienstentaxonomie aan de OESO-data. Daarmee ontstaat zicht op de feitelijke diensten binnen een
dienstencategorie. De dienstentaxonomie die we gebruiken is CPC2.1, de mondiale standaard voor
fijnmazige classificatie van goederen en diensten.

2.2.3 Resultaten
Onze analyse van de beschikbare data suggereert dat er weinig aanleiding is om grootschalige
dienstenafhankelijkheid te veronderstellen. Bijlage B bevat een overzicht van de uitkomsten van de
analyse. Tabel 2.5 bevat een aantal highlights. Concentratie van dienstenhandel in de beschikbare data
is beperkt (zie Tabel 2.5). Waar het mondiale aanbod van bepaalde dienstencategorieën meer
geconcentreerd is, is het handelsvolume van zulke dienstencategorieën met Nederland klein . Waar de
handel in bepaalde dienstencategorieën grootschaliger is, is de concentratie van het mondiale aanbod
ook lager (zie Bijlage B).
Bij deze observatie behoort wel een disclaimer. De data die beschikbaar zijn, zijn op het niveau van
brede dienstencategorieën. Resultaten op dienstencategorieniveau hoeven niet altijd van toepassing te
zijn op onderliggende specifieke diensten. Daarnaast is de beschikbaarheid van data beperkt. Niet alle
rapporterende landen rapporteren importen voor alle dienstencategorieën. Daarnaast is de dekking
van de beschikbare data beperkt tot rapportage door importerende OESO-landen.

Concentratie van handel in diensten
Tabel 2.5 laat de pseudo-HHI voor de dienstengroepen zien en bestaat uit twee panelen. Paneel 1 laat
zien dat op 1 of 2-digitniveau er geen dienstengroepen door de HHI-grens van 0,25 heengaan die het
CBS heeft gehanteerd voor de concentratie in goederenhandel. Paneel 2 laat zien dat waar gekeken
wordt naar meer dan 2-digits, er een beperkte set aan dienstengroepen is die boven de grenswaarde
van 0,4 uitkomen. Een belangrijke kanttekening daarbij is dat er maar weinig observaties beschikbaar
zijn. Vermoedelijk is de hoogte van de pseudo-HHI dan vooral het gevolg van databeperkingen, en
minder van feitelijke concentratie.
Tabel 2.5

Hoogste pseudo-HHI per dienstencategorie

Paneel 1 Een of twee digits (complete lijst)
Concentratie van importen door OESO-landen
#

Diensten (EBOPS2010)

N Diensten
(CPC2.1)

Aantal
rapporterende
landen

Aantal
gerapporteerde
tegenpartijen

Aantal
observaties

PseudoHHI

6.2

Reinsurance

9

20

79

456

25%

3.5

Space transport

3

3

9

11

25%

3.8

Inland waterway transport

10

43

130

19%

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

6.4

Pension and standardized
guarantee services

3.4

Postal and courier services

3.9

16

7

18

29

19%

7

21

56

472

15%

Pipeline transport

2

13

42

106

13%

7.1

Financial services explicitly
charged and other financial
services

30

22

76

742

13%

8.2

Licenses for the use of outcomes
of research and development

1

10

73

233

12%

7.2

Financial intermediation services
indirectly measured (FISIM)

6

72

180

12%

8.1

Franchises and trademarks
licensing fees

9

67

221

12%

12

Government goods and services
n.i.e.

25

81

670

12%

1

Manufacturing services on
physical inputs owned by others

24

59

552

12%

6.1

Direct insurance

19

77

690

11%

9.3

Information services

20

69

534

11%

8.4

Licenses to reproduce and/or
distribute audiovisual and
related products

8

72

179

10%

2

Maintenance and repair services
n.i.e.

19

26

93

899

10%

6.3

Auxiliary insurance services

4

16

76

407

9%

8.3

Licenses to reproduce and/or
distribute computer software

2

8

71

197

9%

11

Personal, cultural and
recreational services

26

76

775

9%

9.2

Computer services

22

89

942

8%

10

Other business services

28

93

1356

8%

5.1

Construction abroad

85

19

71

453

7%

5.2

Construction in the reporting
economy

85

19

73

413

7%

9.1

Telecommunications services

22

22

88

762

7%

3.6

Rail transport

18

56

450

6%

3.7

Road transport

19

59

833

6%

4.1

Travel; Business

22

173

985

6%

3.3

Other modes of transport

22

77

1005

5%

3.2

Air transport

24

79

892

5%

3.1

Sea transport

24

79

999

5%

4.2

Travel; Personal

22

186

1116

4%

2

130

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

17

Paneel 2 Meer dan twee digits (top 10)
Concentratie van importen door OESO-landen
Diensten (EBOPS2010)

N
Dienst
en
(CPC2.
1)

Aantal
rapporteren
de landen

Aantal
gerapporteer
de
tegenpartije
n

Aantal
observati
es

Pseud
o-HHI

4

14

19

95%

16

73

179

82%

2

5

7

75%

10.1.1.2.1

Patents

10.1.1.2

Sale of proprietary rights arising from R&D

10.1.1.2.3

Industrial processes and designs

6.4.1

Pension services

3

6

8

11

59%

3.10

Electricity transmission

2

9

49

154

45%

10.1.1.2.4

Sale of proprietary rights arising from R&D,
other than patents, copyrights arising from
R&D and industrial processes and designs

3

8

11

38%

10.1.1.2.2

Copyrights arising from R&D

2

12

12

33%

9.3.1

News agency services

15

70

218

27%

6.4.2

Standardized guarantee services

5

14

20

26%

6.1.1

Life insurance

1

13

40

127

25%

11.2.3

Personal, cultural and recreational services
other than audiovisual and related services;
Heritage and recreational services

15

17

75

314

24%

10.1.1.1

Provision of customized and noncustomized R&D services

43

19

76

535

22%

3.8.1

Inland waterway transport; Passenger

4

2

5

5

21%

10.1.1

Work undertaken on a systematic basis to
increase the stock of knowledge

20

76

588

20%

3.8.3

Inland waterway transport; Other than
passenger and freight

6

35

54

19%

Bron:

2

2

3

SEO Economisch Onderzoek op basis van OESO-data over handel in diensten.

Mogelijkheden voor fijnmazigere monitoring
Panelen 1 en 2 in Tabel 2.5 zijn op basis van de relatief grofmazige EBOPS2010-systematiek. Binnen een
dienstenklasse bevinden zich dus meerdere subdiensten, waar mogelijk afhankelijkheden kunnen
spelen die buiten het zicht vallen. De koppeling naar de CPC-taxonomie maakt duidelijk dat onder
sommige dienstencategorieën, meerdere diensten schuilgaan. Tabel 2.6 bevat hier een illustratie van.
Merk hierbij wel op dat ook op het fijnmaziger niveau sommige diensten nog steeds betrekkelijk breed
zijn. Dit maakt dat mogelijk binnen een CPC2.1-dienst nog aanvullende specificering nodig is. Ter
illustratie, van cloud computing is duidelijk dat de markt geconcentreerd is en dat de Europese
Commissie dit als een afhankelijkheid ziet. 12 Binnen de EBOPS-data valt cloud computing onder sectie
9.2.2. Computer services – Other computer services. Deze dienstencategorie dekt een aantal diensten
die gedefinieerd worden door CPC2.1, waaronder IT consulting and support, IT infrastructure and
network management services, en Hosting and information technology infrastructure provisioning
12

Zie Strategy analysis report and cloud computing van de Europese Commissie.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

18

services. Cloud computing is niet een eigen dienst, maar onderdeel van Hosting and information
technology infrastructure provisioning services, net zoals bijvoorbeeld voice-over-IP-diensten zoals
Skype.13 Zelfs meting op het niveau van CPC2.1 zou dus niet direct zicht bieden op de concentratie van
cloud computing als zodanig.
Tabel 2.6

Illustratie fijnmaziger uitsplitsing EBOPS2010

Provision of customized and non-customized research and development services (10.1.1.1)
Basic research services in physical sciences
Basic research services in chemistry and biology
Basic research services in biotechnology
Basic research services in engineering and technology
Basic research services in medical sciences and pharmacy
Basic research services in agricultural sciences
Basic research services in other natural sciences
Applied research services in physical sciences
Applied research services in chemistry and biology
Applied research services in biotechnology
Applied research services in engineering and technology
Applied research services in medical sciences and pharmacy
Applied research services in agricultural sciences
Applied research services in other natural sciences
Experimental development services in physical sciences
Experimental development services in chemistry and biology
Experimental development services in biotechnology
Experimental development services in engineering and technology
Experimental development services in medical sciences and pharmacy
Experimental development services in agricultural sciences
Experimental development services in other natural sciences
Basic research services in psychology
Basic research services in economics
Basic research services in law
Basic research services in languages and literature
Basic research services in other social sciences and humanities
Basic research services in other social sciences and humanities
Applied research services in psychology
Applied research services in economics
Applied research services in law
Applied research services in language and literature
Applied research services on other social sciences and humanities
13

Zie UNCTAD Technical Notes on ICT for Development:: International Trade in ICT Services and ICTenabled Services: Proposed Indicators from the Partnership on Measuring ICT for Development

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

19

Applied research services on other social sciences and humanities
Experimental development services in psychology
Experimental development services in economics
Experimental development services in law
Experimental development services in languages and literature
Experimental development services in other social sciences and humanities
Experimental development services in other social sciences and humanities
Interdisciplinary basic research services
Interdisciplinary applied research services
Interdisciplinary experimental development services

Bron:

SEO Economisch Onderzoek op basis van OESO-dienstenhandeldata koppeltabellen Eurostat RAMON

2.2.4 Conclusie
Onze analyse van de beschikbare data suggereert dat er weinig aanleiding is om grootschalige
dienstenafhankelijkheid te veronderstellen. Dit is ook relatief logisch, aangezien diensten vaak
afhankelijk zijn van human capital dat niet aan een land is gebonden. Daarnaast is de data over diensten
erg grofmazig en is de kwaliteit veel minder hoog dan die van goederen. De beperkte afhankelijkheden
die er wel zijn worden daarom niet opgepikt door de data-analyse. Onderliggend aan die beperkte
afhankelijkheden ligt vaak een infrastructuur waar schaaleffecten spelen, denk aan cloud computing.
Dergelijke afhankelijkheden kunnen in onze ogen vrij goed geïdentificeerd worden op basis van expert
opinion.

2.3 Afhankelijkheden van andere landen van goederen
uit Nederland
2.3.1 Hoofdvragen
De hoofdvraag binnen dit onderdeel is hoezeer andere landen afhankelijk zijn van de import van
Nederlandse goederen. Wanneer andere landen voor een groot deel een goed uit Nederland
importeren is er mogelijk sprake van een economische afhankelijkheid, die mogelijk ook strategisch van
aard is. De afhankelijkheid is strategisch wanneer Nederland in theorie de mogelijkheid heeft om de
publieke belangen van het afhankelijke land te beïnvloeden. In feite vormt de analyse in deze sectie het
spiegelbeeld van sectie 2.1. Voor deze analyse is het belangrijk dat we enkel naar producten kijken die
in Nederland bewerkt zijn. Goederen die onder doorvoer vallen worden niet in beschouwing genomen,
omdat Nederland een kleinere invloed heeft op de toevoer van het goed.
De methode voor het analyseren van mogelijke strategische afhankelijkheden is sterk gebaseerd op de
eerdere analyse van het CBS. De procedure is nader uitgelegd in Appendix C. Een belangrijke
beperking van de methode is dat handelsdata dusdanig geaggregeerd zijn dat mogelijke strategische
afhankelijkheden van specifieke bedrijven niet altijd zichtbaar zijn onder de resultaten. Zo is ASML een
bekende, wereldwijde koploper op het gebied van productie van lithografiemachines, maar komt ASML

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

20

niet terug in de classificatie, omdat deze te grofmazig is. De gehanteerde methode is dus minder
geschikt voor het markeren van individuele, belangrijke bedrijven, maar kan wel seinen of er binnen
bepaalde productiegroepen mogelijk sprake is van afhankelijkheden.

2.3.2 Resultaten
Het resultaat van de analyse is een tabel die landen rangschikt op basis van de mate van mogelijke
strategische afhankelijkheid. Deze tabel omvat enkele duizenden productcategorieën en vele
honderden combinaties aan mogelijke strategische afhankelijkheden. Hieruit is een selectie gemaakt
op basis van de HHI en de waarde van het handelsvolume, wat resulteert in een tabel van 440 mogelijke
gevallen van strategische afhankelijkheden in goederen. Deze volledige tabel staat in appendix D. Ter
wille van beknoptheid staan er in deze sectie twee resultaten. Ten eerste een lijst met landen-goederen
combinaties, waarbij de wereldwijde productie geconcentreerd is. Ten tweede een selectie van drie
voorbeelden van producten waar sprake is van mogelijke strategische afhankelijkheden. Deze komen
uit de grote tabel die in appendix D staat, en zijn voorzien met een beknopte interpretatie van de
bijbehorende statistieken. Deze selectie vindt plaats op basis van het Nederlandse importaandeel van
goederen en of ze consistent naar voren komen in de jaren 2019, 2020 en 2021. Mogelijke strategische
afhankelijkheden die slechts in één of twee van deze jaren voor komen staan in de tabel in de appendix,
maar zijn in deze sectie niet meegenomen. Doordat de exacte economische en strategische waarde van
elk goed een land-specifieke, diepgaande analyse vereist geeft de onderstaande sectie een overzicht
in vogelvlucht van in hoeverre een land afhankelijk is van import uit Nederland voor het goed en wat
enkele mogelijke toepassingen zijn van het product. 14 Uit de berekeningen volgt dat het vooral triviale
producten zijn waarin andere landen sterk afhankelijk zijn van Nederland. Veelal komen in de lijst
substitueerbare, niet-essentiële producten in voor als gordijnen, lampen, suikers, ventilatoren of
kerstverlichting. De onderstaande selectie focust zich op de minst triviale goederen die in de lijst naar
boven komen.
De volledige tabel waar de highlights uit afkomstig zijn is beschikbaar gesteld in de Excel-bijlage van
dit onderzoeksrapport. In deze bijlage kan de gebruiker de parameters zelf invullen en aanpassen, om
de resultaten mee te filteren naar de gewenste specificatie.
Lijst met mogelijke strategische afhankelijkheden
Tabel 2.7 laat zien welke landen in de jaren 2019, 2020 én 2021 voor minstens €1 miljoen van een goed
uit Nederland importeren, waarbij de HHI van het goed minstens 0,25 is en minstens 25% van de import
uit Nederland afkomstig is. De tabel toont enkel landen die buiten de EU liggen. In de tabel is te zien
dat er drie verschillende producten zijn waarin andere landen mogelijk afhankelijk zijn van Nederland.
Ook zijn er zes landen zijn die producten herhaaldelijk in grote volumes uit Nederland halen. 15
14

15

Doordat de uiteindelijke tabel voor 2019, 2020 en 2021 zeer omvangrijk is, is ook het nalopen van de
beslisboom die gebruikt is voor de deepdives niet haalbaar binnen de scope van dit project.
De variant van deze tabel waarin landen voor minstens twee van de drie jaar mogelijk afhankelijk zijn van
Nederlandse goederen is iets langer. Hierin komen naast de gepresenteerde lijst goederen echter veelal
triviale goederen bij, zoals bruisende wijn (Aruba), zonnewering (Noorwegen) en rollen papier (Verenigde
Staten). Voor de casussen is uit deze langere tabel het goed caseïne geselecteerd.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR
Tabel 2.7

21

Lijst van land-productcombinaties die in elk van de analyses van 2019, 2020 en 2021 naar
voren komen.

Land

Productbeschrijving

China, Hong Kong SAR

Starch; potato

Indonesia

Starch; potato

Philippines

Starch; potato

Turkey

Starch; potato

United Kingdom

Starch; potato

United Kingdom

Acids; saturated acyclic monocarboxylic acids; mono-, di- or trichloroacetic
acids, their salts and esters

United Kingdom

Photographic plates and film; instant print film, in the flat, sensitised,
unexposed, whether or not in packs

USA

Acids; saturated acyclic monocarboxylic acids; mono-, di- or trichloroacetic
acids, their salts and esters

Bron:

UN Comtrade (2022) en berekeningen door SEO.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

22

Verenigd Koninkrijk: Carbonzuren
In de jaren 2019-2021 importeert het Verenigd Koninkrijk voor een groot deel producten binnen de
categorie carbonzuren uit Nederland 16 . De producten binnen deze categorie hebben veel
toepassingen. Zo zijn deze zuren vooral belangrijk voor het maken van desinfecterende middelen,
geneesmiddelen, antiseptica en onkruidverdelgingsmiddelen. De productie van het goed is niet
bijzonder ingewikkeld, waardoor de productie bij uitval mogelijk lokaal kan worden overgenomen.
Tabel 2.8 vat de statistieken voor dit product samen gedurende de drie jaren. Respectievelijk is het
aandeel van Nederland hier 75,3 procent, 70 procent en 53 procent voor het jaar 2019, 2020 en 2021.
De HHI bedraagt 38, 35 en 38 voor deze jaren. Qua importwaarde en het Nederlandse importaandeel
is er een dalende trend. Zo importeerde het Verenigd Koninkrijk in 2019 nog voor 11,5 miljoen dollar
aan dit goed uit Nederland, maar is dit in 2021 nog slechts 8,1 miljoen dollar. De totale waarde van de
wereldhandel stijgt gedurende de drie jaren, hoewel de HHI dus vlak blijft, hetgeen inhoudt dat het
aantal aanbieders niet bijzonder is veranderd.
Tabel 2.8

Economische afhankelijkheid van het Verenigd Koninkrijk: Carbonzuren
2019

2020

2021

Importaandeel (%)

75,3

70

53

HHI (0-100)

38

35

38

Importwaarde (Miljoen $)

11,5

10,1

8,1

Wereldhandel waarde
(Miljoen $)

181,4

188,7

257,5

Bron:

UN Comtrade en berekeningen uitgevoerd door SEO.

Hong Kong: Aardappelzetmeel
Hongkong heeft tussen 2019 en 2021 voor een aanzienlijk deel aardappelzetmeel uit Nederland
geïmporteerd. Vooral de Aziatische voedselindustrie maakt uitgebreid gebruik van dit product. De
voornaamste toepassing is dat het product als bindmiddel werkt, en gebruikt wordt als ingrediënt voor
voedselproducten. Naast voedselvoorziening is zetmeel ook relevant voor de productie van papier en
textiel. Tenslotte is het product ook belangrijk bij de productie van biologisch afbreekbare plastics.
Tabel 2.9 geeft de ontwikkelingen weer van de handelsrelatie tussen Nederland en Hongkong. Hieruit
blijkt dat het importaandeel van Nederlands aardappelzetmeel is toegenomen van 62,3 procent in 2019
naar 72,9 procent in 2021. Tegelijk is ook de HHI gestegen, van 32 naar 38. De wereldmarkt is dus
geconcentreerder geworden, met minder grote aanbieders, waardoor Hong Kong in toenemende mate
afhankelijk is van Nederland voor de toevoer van dit product. De waarde van de import toont wat
schommelingen gedurende de drie jaren, en springt tussen 2019 en 2021 enkel van 13,3 miljoen dollar
naar 12,5 miljoen dollar. De waarde van de totale wereldwijde handel in dit product is sinds 2019
toegenomen, van 388,8 miljoen naar 405,3 miljoen dollar in 2021.
16

De exacte productcategorie heet binnen UN Comtrade “Acids; saturated acyclic monocarboxylic acids;
mono-, di- or trichloroacetic acids, their salts and esters”. De term ”carbonzuur” is hierdoor iets breder dan
de specifieke producten.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

23

Hongkong is niet het enige land dat een aanzienlijke hoeveelheid aardappelzetmeel uit Nederland
importeert. Zo halen ook China, Mexico, de Filipijnen, het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten
regelmatig grote hoeveelheden zetmeel uit Nederland, hoewel deze handelsvolumes gedurende de
jaren minder consistent hoog liggen dan voor Hongkong.
Tabel 2.9

Economische afhankelijkheid van Hongkong: Aardappelzetmeel
2019

2020

2021

Importaandeel (%)

62,3

61,7

72,9

HHI (0-100)

32

31

38

Importwaarde (Miljoen
$)

13,3

9,2

12,5

Wereldhandel waarde
(Miljoen $)

388,8

403,2

405,3

Bron:

UN Comtrade en berekeningen uitgevoerd door SEO

Indonesië: Caseïne
Ofschoon caseïne niet in tabel 2.7 staat, suggereert de achterliggende analyse dat hier wel nog sprake
kan zijn van afhankelijkheid. Sinds 2019 importeert Indonesië steeds meer caseïne en derivaten uit
Nederland. Dit goed vindt zijn toepassingen vooral in de productie van voedsel en supplementen.
Daarnaast wordt het als coating-materiaal gebruikt om papieren producten waterafstotend te maken,
en is het een ingrediënt in de productie van lijm. Caseïne komt in de natuur voor in melk.
Het Nederlandse importaandeel is in recente jaren toegenomen van 28,4 procent naar 40,9 procent
(Tabel 2.10). Doordat er mogelijke gaten in de data voor 2021 zitten, is de HHI enkel voor 2019 en 2020
getoond. Deze index loopt op van 26 naar 28, hetgeen op een kleine toename in concentratie van de
markt duidt. Tegelijk is ook de importwaarde van Nederlandse caseïne toegenomen van 13,6 miljoen
dollar naar 27,4 miljoen dollar. Qua omvang is de wereldmarkt gegroeid van 529,4 miljoen dollar naar
$656,2 miljoen dollar.
Tabel 2.10 Economische afhankelijkheid van Indonesië: Caseïne
2019

2020

2021

Importaandeel (%)

28,4

39,2

40,9

HHI (0-100)

26

28

N.T.B.

Importwaarde (Miljoen
$)

13,6

22,9

27,4

Wereldhandel waarde
(Miljoen $)

529,4

647,6

656,2

Bron:

UN Comtrade en berekeningen uitgevoerd door SEO.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

24

Naast Indonesië importeren meerdere andere landen veel caseïne uit Nederland. Zo exporteert
Nederland het product naar een groot deel van de landen binnen de Europese Unie, maar bereikt het
ook in grote volumes Aziatische landen als Maleisië en Singapore, alsook de Verenigde Staten.
Nederland is, mede dankzij de actieve landbouwindustrie, bij uitstek een van de wereldwijde koplopers
voor de productie van caseïne.

2.4 Infrastructurele knooppunten
2.4.1 Hoofdvragen
Doel is om in kaart te brengen welke infrastructurele knooppunten relevant zouden kunnen zijn vanuit
het perspectief van de geo-economische monitor. We hebben geen analyse gemaakt van de impact van
het uitvallen van een infrastructureel knooppunt. De economische consequenties van blokkade van een
knooppunt zijn vaak complex en hangen samen met substitutiemogelijkheden en verder gebruik van
de goederen die door het knooppunt stromen. Analyse van deze aspecten vergt een vervolgstudie die
niet binnen de scope van dit project valt.

2.4.2 Data en methoden
Er zijn geen gestructureerde databases die een overzicht bieden van infrastructurele knooppunten. Ook
is er geen bestaand overzicht van infrastructurele knooppunten. De onderstaande lijst is samengesteld
op basis van deskresearch. Meer uitgebreid onderzoek kan tot identificatie van additionele infrastructele
knooppunten leiden die wij hier hebben gemist. Achtereenvolgens worden besproken: maritiem
transport, pijpleidingen, financiële infrastructuur en communicatie-infrastructuur.

2.4.3 Maritiem transport
Maritiem transport is van essentieel belang voor de wereldeconomie in het algemeen en voor
Nederland als doorvoerland in het bijzonder. In 2015 vond 61 procent van de wereldwijde olietransport
plaats middels maritiem transport en is daarmee kwetsbaar voor chokepoints in maritiem
vrachtvervoer.17 Ook wereldwijd transport van voedsel en kunstmest is kwetsbaar voor deze maritieme
chokepoints.18 Voor een aantal chokepoints geldt dat bij blokkade ervan er vaak wel alternatieven zijn,
maar dat het gaan gebruiken van deze alternatieven tijd en geld kost.

Straat van Hormuz
Het EIA identificeert de Straat van Hormuz als de meest belangrijke chokepoint voor maritiem
olietransport.19 In 2018 passeerde 21 procent van de wereldwijde olieconsumptie door deze engte. De
17

18

19

U.S. Energy Information Administration - EIA - independent statistics and analysis. International - U.S.
Energy Information Administration (EIA). (n.d.).
Bailey, R., & Wellesley, L. (2017). Chokepoints and vulnerabilities in global food trade (p. 111). London, UK:
Chatham House.
The strait of Hormuz is the world's most important oil transit chokepoint. Homepage - U.S. Energy
Information Administration (EIA). (n.d.).

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

25

Straat van Hormuz verbindt de Perzische Golf met de Golf van Oman en de Arabische Zee. Belangrijke
havens van grote olie-exporteurs zoals Saudi-Arabië, Irak, Koeweit, Iran, Qatar en de Verenigde
Arabische Emiraten (VAE) liggen aan de Perzische Golf en zijn afhankelijk van de Straat van Hormuz om
de rest van de wereld te bereiken.
De gevolgen van een verstoring van de oliedoorvoer via de Straat van Hormuz heeft de grootste directe
gevolgen voor de Aziatische markt. Ongeveer 76 procent van het olievolume dat door de Straat van
Hormuz passeerde in 2018 had Azië als bestemming. Gezien olie veelal verhandeld wordt tegen een
wereldprijs, zal een verstoring van de leveringen aan Azië echter ook in Europa voor grote prijsstijgingen
zorgen.
Alternatieven voor de Straat van Hormuz zijn beperkt. Enkel Saudi-Arabië en de Verenigde Arabische
Emiraten hebben pijpleidingen die een alternatief bieden voor olietransport door de Straat van Hormuz.
Deze pijpleidingen vormen op hun beurt nieuwe chokepoints doordat ook zij een nauw en kwetsbaar
transportmedium zijn.
Omdat de Straat van Hormuz grotendeels langs de Iraanse kust loopt, is hier ook sprake van een
mogelijk geopolitiek risico. In de jaren 1984 tot 1988 heeft Iran haar militaire macht over de Straat van
Hormuz gebruikt om Irakese schepen aan te vallen. Bovendien zijn de VAE in conflict met Iran over drie
eilanden die dicht op de vaarroute liggen: Abu Musa, Lesser Tunb en Greater Tunb.

Straat van Malacca
De Straat van Malacca is na de Straat van Hormuz het belangrijkste doorvoerpunt voor olie20 en vormt
een belangrijke doorgang voor voedselwaren zoals sojabonen, graan en maïs. 21 Deze engte, gelegen
tussen Indonesië, Maleisië en Singapore verbindt de Indische Oceaan met de Zuid-Chinese Zee.
Een blokkade van de Straat van Malacca zou ertoe leiden dat bijna de helft van het wereldwijde
vrachtvervoer per schip zou moeten uitwijken naar een alternatieve, minder efficiënte route. Deze
situatie zou leiden tot verstoorde waardeketen en een sterke toename van transportkosten. 22
Alternatieve vaarroutes lopen door de Straat van Sunda, Lombok en Makassar en de route langs Timor.
De Straat van Sunda heeft moeilijke navigatie door stromingen, ondiepe stukken, kleine eilanden en
koraalriffen als nadeel. De Straat van Lombok en Makassar en de route langs Timor zijn veiliger, maar
maken de route veel langer en daarmee duurder, waardoor deze routes momenteel weinig worden
gebruikt.23

20

21

22

23

U.S. Energy Information Administration - EIA - independent statistics and analysis. International - U.S.
Energy Information Administration (EIA). (n.d.).
Bailey, R., & Wellesley, L. (2017). Chokepoints and vulnerabilities in global food trade (p. 111). London, UK:
Chatham House.
U.S. Energy Information Administration - EIA - independent statistics and analysis. International - U.S.
Energy Information Administration (EIA). (n.d.).
Mohd Hazmi bin Mohd Rusli. (2012, February 10). CO12024: Maritime Highways of Southeast Asia:
Alternative Straits? Think Tank and Graduate School.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

26

Er is sprake van plannen voor een kanaal door Thailand (Kra kanaal), waardoor er een sneller alternatief
voor de Straat van Malacca zou ontstaan.24 China is een groot voorstander van dit project, aangezien het
hun strategische afhankelijkheid van de Straat van Malacca zou verminderen en lijkt bereid te investeren
in de aanleg ervan.25

Suezkanaal
Het Suezkanaal verbindt de Arabische Zee met de Middellandse Zee en vormt daarmee een essentiële
doorgang voor maritiem transport tussen Azië en Europa. Voor olietransport vanuit de Golflanden is het
Suezkanaal van belang. Ongeveer 78 procent van de olietransporten door het Suezkanaal had Europa
als bestemming in 2016. 26 Ook voor vervoer van voedsel en kunstmest speelt het Suezkanaal een
belangrijke rol.27
Bij een blokkade van het Suezkanaal moeten schepen omvaren via Kaap de Goede Hoop (Zuid-Afrika),
waardoor grote vertragingen en extra kosten ontstaan. Een alternatief voor olietransport door het
Suezkanaal is de SUMED-pijpleiding, die loopt van de Rode Zee naar de Middellandse Zee. Deze
pijpleiding is voor 50 procent in handen van Egypte en voor de overige helft van verschillende
Golflanden.28
Het Suezkanaal bevindt zich volledig in Egyptisch grondgebied. In een conflict met Israël heeft Egypte
eerder de toegang tot het kanaal geweigerd voor bepaalde schepen. Tussen de jaren 1967 en 1973 is
het kanaal afgesloten door zeemijnen naar aanleiding van de oorlog tussen Egypte en Israël. Recentelijk
heeft het Suezkanaal zich ook kwetsbaar getoond voor ongelukken, toen een vastgelopen
containerschip het kanaal blokkeerde. 29

Bab el-Mandeb
Vaarroutes die gebruik maken van het Suezkanaal zijn veelal tevens afhankelijk van het Zuidelijker
gelegen Bab el-Mandeb. Deze engte tussen Jemen, Djibouti en Eritrea, verbindt de Arabische Zee met
de Rode Zee en daarmee het Suezkanaal.
Bij een blokkade van Bab el-Mandeb is ook de SUMED-pijpleiding als alternatief voor het Suezkanaal
voor olietransport niet langer bereikbaar vanaf de Arabische Zee. Vrachtverkeer tussen Europa en Azië
zal om moeten varen via Kaap de Goede Hoop.

24

25
26

27

28

29

Abdul Rahman, N. S. F., Mohd Salleh, N. H., Ahmad Najib, A. F., &amp; Lun, V. Y. H. (2016, November 21).
A descriptive method for analysing the Kra Canal decision on Maritime Business Patterns in Malaysia journal of shipping and trade. SpringerOpen.
Menon, R. (2018, April 9). Thailand's Kra Canal: China's Way around the malacca strait. – The Diplomat.
U.S. Energy Information Administration - EIA - independent statistics and analysis. International - U.S.
Energy Information Administration (EIA). (n.d.).
Bailey, R., & Wellesley, L. (2017). Chokepoints and vulnerabilities in global food trade (p. 111). London, UK:
Chatham House.
U.S. Energy Information Administration - EIA - independent statistics and analysis. International - U.S.
Energy Information Administration (EIA). (n.d.).
Dzhanova, Y. (2021, March 28). The Suez Canal has a contentious history and has been blocked and closed
several times since opening. Business Insider.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

27

Scheepsvaart door Bab el-Mandeb heeft eerder problemen ervaren in de vorm van piraterij 30 en
raketaanvallen vanuit Jemen.31 Mede om deze reden is onder andere de Amerikaanse marine aanwezig
in deze regio om de scheepvaart te beschermen.32

Turkse Straat
De Turkse Straat verbindt de Zwarte Zee met de Middellandse Zee. Graantransport vanuit Rusland en
Oekraïne (ongeveer 20 procent van de wereldwijde graanexport) vaart door de Turkse straat, waardoor
deze locatie van groot belang is voor de internationale voedselvoorziening. 33
Een alternatieve vaarroute uit de Zwarte Zee bestaat niet. Wel kan transport via land een mogelijk
alternatief bieden, al zal de lagere capaciteit van landvervoer de kosten waarschijnlijk opdrijven. Een
dergelijk alternatief is ook moeilijk op de korte termijn te realiseren, aangezien haventerminals en
treinverbindingen zullen moeten worden aangepast (aangenomen dat er vrachttreinen beschikbaar zijn)
om het graan te transporteren.
De Turkse Straat loopt volledig door Turks grondgebied, waardoor Turkije gemakkelijk de toegang kan
ontzeggen.

Panamakanaal
Het Panamakanaal vormt een belangrijke doorgang voor vrachtvervoer tussen Westerse en Aziatische
markten. Ongeveer 20 procent van de wereldwijde export aan sojabonen en ruim 16 procent van de
maïsexport maakt gebruik van het Panamakanaal. Een blokkade van het Panamakanaal zal daarom grote
gevolgen hebben voor de mondiale voedselvoorziening. 34
Ondanks plannen voor een alternatief kanaal in Nicaragua of een spoorwegverbinding tussen de twee
kusten van Midden-Amerika, zijn er momenteel geen goede alternatieven voor het Panamakanaal.
Schepen zullen moet omvaren langs het Zuidelijke punt van Chili. Met smeltende poolkappen wordt
een vaarroute langs het Noorden wellicht ook een optie.

2.4.4 Pijpleidingen
Een groot deel van het transport van olie, gas en chemicaliën naar en binnen Europa vindt plaats via
pijpleidingen. De NCTV classificeert regionale gasdistributie (B), olievoorziening (A),
scheepvaartafwikkeling (B) en grootschalige productie, verwerking en/of opslag van chemische stoffen
(B) en inzet van defensie (B) als vitale processen binnen de infrastructuur. Voor al deze aspecten zijn
pijpleidingen van belang.
30
31

32
33

34

Al Arabiya. (2016, October 27). Pirates attack oil tanker near Bab al-Mandab. Al Arabiya English.
Slavin, E. (2016, October 13). Navy strikes radar sites in Yemen in response to missile attacks on ships. Stars
and Stripes.
Manama, M. al-J. (2019, March 26). US Navy supports Regional Maritime Security. Al.
Bailey, R., & Wellesley, L. (2017). Chokepoints and vulnerabilities in global food trade (p. 111). London, UK:
Chatham House.
Bailey, R., & Wellesley, L. (2017). Chokepoints and vulnerabilities in global food trade (p. 111). London, UK:
Chatham House.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

28

Gas- en olieleidingen vanuit Rusland
Twee pijpleidingen, Nord-Stream I en Nord-Stream II, tussen Rusland en Duitsland vormden de
belangrijkste aanvoerroutes van gas vanuit Rusland naar de Europese markt. De Nord-Stream II is nooit
in gebruik genomen, terwijl de Nord-Stream I inmiddels niet meer in gebruik is. De gastoevoer vanuit
Rusland is indirect ook belangrijk voor de beschikbaarheid van elektriciteit, aangezien een groot deel
van de elektriciteit in Europa, en vooral Nederland, wordt opgewekt met gasturbines. 35
Duitsland maakt niet meer bekend welk volume aan gas het importeert per land, waardoor de
Nederlandse gasimport vanuit Duitsland niet direct getraceerd kan worden naar Rusland.36 Hoe groot
de precieze afhankelijkheid van Nord-Stream I was, is dus moeilijk te bepalen. Omdat de gasprijs in
Europa vrij uniform beweegt en gezien onderlinge Europese solidariteitsafspraken, zal een tekort in één
Europees land ook de andere landen raken.
Alternatieve pijpleidingen vanuit Rusland naar Europa zijn de Yamal-Europe, Druzhba en Brotherhood
pijpleidingen. Bij een defect ligt het vervoer dus niet meteen helemaal stil. Wel komen al deze
pijpleidingen uit Rusland, waardoor een conflict met Rusland kan leiden tot problemen op de Europese
gasmarkt. Dit is iets dat ten tijde van het onderzoek wordt ondervonden: Vanwege de oorlog tussen
Rusland en Oekraïne is de toevoer van gas via deze leidingen tot stilstand gekomen. De ingebruikname
van Nord Stream II is afgeblazen. Daarnaast is Nord Stream I beschadigd geraakt door ontploffingen,
mogelijk als gevolg van sabotage, waardoor de leiding niet meer bruikbaar is.37 Mogelijk vormt deze
gebeurtenis aanleiding om kwetsbare infrastructuur zoals pijpleidingen en kabels beter te beveiligen.
De verwachting is dat import van gas uit Rusland de komende jaren niet zomaar weer op gang zal komen
en dat de EU de gasafhankelijkheid van Rusland zal afbouwen. Europese landen reageren op het
uitvallen van de import van Russisch gas door het zoeken naar alternatieven, zoals invoer van LNG,
uitstellen van geplande sluitingen van kerncentrales, of een grotere inzet van kolencentrales, maar ook
door het energiegebruik aan te passen. Hier lijkt meer flexibiliteit te zijn dan initieel voor mogelijk werd
gehouden, zowel in termen van substitutie in de industrie als in het terugschalen van gebruik door
consumenten.

Central European Pipeline System (CEPS)
Het CEPS is een militair netwerk van ondergrondse pijpleidingen in Nederland, België, Luxemburg,
Duitsland en Frankrijk. Het pijpnetwerk heeft als doel om militaire basissen en vliegvelden (waaronder
Schiphol) te voorzien van kerosine. Ook Amerikaanse legerbasissen in Europa maken gebruik van het
CEPS.38

35

Fernández Alvarez, C. and G. Molnar (2021) What is behind soaring energy prices and what happens next?
IEA commentary

36
37

38

Statistics Netherlands. (2019, July 1). International Trade in gas in the Netherlands. Statistics Netherlands.
Wingfield, B., &amp; Morison, R. (2022, March 8). Europe natural gas price surge as Russia threatens to
cut flows via Nord Stream. Bloomberg.com.
Ministerie van Defensie. (2022, April 4). Pijpleidingnetwerk. Taken in Nederland | Defensie.nl.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

29

Bij het geval van uitval van het CEPS is het waarschijnlijk dat er problemen ontstaan op Schiphol. Met
jaarlijks twee miljard liter (totale afname van het CEPS is 4,5 miljard liter per jaar), ontstaat er een groot
gat in de kerosinetoevoer, wat moeilijk op te vangen is met vervoer via tankauto’s. De hoofdleiding van
het CEPS heeft een capaciteit van 550.000 liter per uur, wat equivalent staat aan veertien tankauto’s. 39
Gezien het strategische belang van het CEPS, worden de pijpleiding non-stop bewaakt en
gecontroleerd door Defensie. Met de belangrijkste aanvoer en knooppunten van het CEPS in Nederland
en de rest in mede-NAVO-landen, is het systeem niet kwetsbaar voor geopolitieke invloeden van
buitenaf.

Elektriciteitsnet
Het Nederlandse elektriciteitsnet bevat een groot aantal ‘koppelstations’ en verbindt meerdere
opweklocaties met huishoudens en bedrijven. Het 380 Kv-net vormt de belangrijkste infrastructuur voor
elektriciteit, waaruit zich 220 Kv, 150 Kv en 110 Kv-netten vertakken. Belangrijke koppelstations
bevinden zich onder andere bij Diemen, Simonshaven, de Maasvlakte, Borsele, Maasbracht en
Hengelo.40
De import en export van elektriciteit zijn afhankelijk van internationale kabelverbindingen. Met België
en Duitsland bestaat een veelvoud aan verbindingen over land, waardoor uitval deels opgevangen kan
worden. De verbinding met het Verenigd Koninkrijk (VK), Noorwegen en Denemarken vindt plaats via
zeekabels, zonder mogelijkheden voor een alternatief. De verbinding met Noorwegen wordt gelegd
met de NordNed Kabel. Deze verbinding is kwetsbaar voor beschadigingen, omdat hij is gebundeld in
één kabel.41 De verbinding met het VK loopt via de BrotNed-zeekabel en Denemarken is aan Nederland
gekoppeld via de COBRA-kabel.
Doordat er veel centrales zijn en elektriciteitsnetten op verschillende manieren verbonden zijn, lijkt ook
het risico op grootschalige stroomuitval door technische problemen klein. Een hackaanval zou echter
wel voor problemen kunnen zorgen wanneer veel centrales tegelijkertijd worden stilgelegd. 42 Het
borgen van een veilige en functionele infrastructuur hangt dus ook samen met goede cybersecurity.
De laatste jaren importeert Nederland steeds minder elektriciteit, met in 2020 zelfs een netto uitvoer
van stroom. Doorgaans is het gebruik van elektriciteit in Nederland groter dan de elektriciteitsproductie
binnen Nederland. Als gevolg hiervan is Nederland in de jaren vóór 2020 een netto-importeur van
elektriciteit uit omliggende landen geweest. 43 Omdat Nederland steeds meer zelfvoorzienend is in
stroomgebruik en de diplomatieke relaties met handelspartners in stroom goed zijn, lijkt het risico op
problemen door chokepoints klein. De goede diplomatieke relaties nemen echter niet het risico weg
dat een derde partij middels sabotage een kabel buiten werking kan brengen.
39
40
41
42

Ministerie van Defensie. (2022, April 4). Pijpleidingnetwerk. Taken in Nederland | Defensie.nl.
TenneT (2020) Ontwerpinvesteringsplan: Net op land 2020 – 2029. Consultatiedocument.
HoogspanningsNet Netkaart. (n.d.).
Kopinga W. en J. Schellevis (2019) Langdurige stroomuitval kan ook in Nederland, en we zijn niet
voorbereid. NOS Nieuws.

43

Centraal Bureau voor de Statistiek. (2021, March 3). Elektriciteitsproductie stijgt in 2020 Naar
recordhoogte. Centraal Bureau voor de Statistiek.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

30

2.4.5 Financiële infrastructuur
Betaalkaarten
Het grootste deel van het betaalverkeer met gebruik van betaalkaarten wordt uitgevoerd door VISA en
Mastercard. Deze bedrijven opereren de betaalinfrastructuur waarop transacties worden verwerkt. Via
dit netwerk vindt de autorisatie, clearing en settlement van de betaaltransacties plaats. Samen hebben
deze Amerikaanse bedrijven een marktaandeel van 99 procent in de betaalkaartmarkt van Nederland. 44
Mochten VISA en Mastercard om welke reden dan ook hun diensten niet meer aanbieden in Nederland,
dan heeft dat grote economische gevolgen.
Een samenwerkingsverband van Europese banken heeft in 2020 aangekondigd een alternatief voor
VISA en Mastercard op te richten onder de naam “European Payments Initiative (EPI)”.45 Het EPI beoogd
betaalkaarttransacties in Europa in één systeem onder te brengen, waardoor Europese burgers overal
in Europa met dezelfde betaalkaart kunnen betalen. Steun voor het project is uitgesproken door zowel
de Europese Commissie46 als de Europese Centrale Bank. 47 Momenteel is het systeem echter nog niet
operationeel en bevindt het project zich in de verkennende fase, waarbij onzeker is of het daadwerkelijk
van start zal gaan. De laatste update over de vooruitgang over het project was in 2020 en betreft het
verwelkomen van de Poolse Bank PKO BP en de Finse OP Financial Group bij het
samenwerkingsverband.48

Internationale transacties
De meeste internationale geldtransacties maken gebruik van het in België gestationeerde Society for
Worldwide Interbank Financial Telecommunication (SWIFT). SWIFT is een berichtennetwerk dat banken
en andere financiële instellingen gebruiken om snel, nauwkeurig en veilig informatie, zoals
overboekingsopdrachten, te verzenden en te ontvangen. Er zijn wereldwijd meer dan 11.000
instellingen lid zijn van SWIFT en zij verstuurden in 2021 gemiddeld 42 miljoen berichten per dag via
het netwerk.
Als een bank geen lid is van SWIFT, kan het nog steeds internationale betalingen doen via verouderde
systemen die vaak gedeeltelijk vertrouwen op handmatige verrekening. Dit maakt met name grote
internationale betalingen moeilijker, trager, duurder en risicovoller. Daardoor kan een buitengesloten
bank minder makkelijk transacties aangaan met andere partijen in het buitenland. Wanneer een land
44
45

46

47

48

Best, R. de. (2022, April 22). Europe: Visa, MasterCard Market Share by country. Statista.
Person and Jones, H. (2021, November 16). Europe's planned rival to Visa and MasterCard Appeals for
Public Funding. Reuters.
European Commission. (2020). The European Commission welcomes the initiative by a group of 16 banks
to launch a European payments initiative (EPI).
European Central Bank. (2020). ECB welcomes initiative to launch new European Payment Solution.
European Central Bank.
Ullinger, S. (2020). EPI interim company, responsible for initiating the implementation of the european
payments initiative (EPI), is pleased to announce that PKO Bank Polski ("Pko bp"), Poland's largest bank,
and Op Financial Group, the leading Finnish retail bank, are joining EPI as founding shareholders.
European Payments Initiative.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

31

wordt buitengesloten van SWIFT zorgt dit er dan ook voor dat import en export praktisch moeilijker
worden.49
Amerika heeft eerder met succes druk uitgeoefend met SWIFT door Iran buiten te sluiten, tegen de wil
van de EU in.50 Hoewel SWIFT haar hoofdkwartier in België heeft, lijkt dus vooral Amerika invloed uit te
kunnen oefenen op het beleid van de organisatie. Als reactie hebben Europese landen INSTEX
opgericht als alternatief voor SWIFT, om toch handel met Iran te kunnen drijven. 51 Dit alternatieve
systeem is na het opheffen van de sancties tegen Iran echter niet verder ontwikkeld tot concurrent van
SWIFT. Meer recentelijk zijn Russische financiële instellingen buitengesloten van SWIFT als deel van een
sanctiepakket naar aanleiding van de Russische invasie van Oekraïne. In tegenstelling tot de eerdere
situatie met Iran, is SWIFT ditmaal opgelegd de sanctie uit te voeren door een Europese wetswijziging. 52
Ook China en Rusland werkt aan alternatieven voor SWIFT, het zogeheten Cross-Border Interbank
Payment System (CIPS).

De communicatie-infrastructuur
Glasvezelkabels
Internationaal internet- en telecomverkeer vindt voor het grootste deel plaats via lange glasvezelkabels
onder de grond, of op de bodem van de zee. 53 Nederland is een belangrijk knooppunt in de
internetverbinding tussen de VS en Europa, met als grootste internetknooppunt de Amsterdam Internet
Exchange (AMS-IX). De AMS-IX is direct verbonden met New York via de Atlantic Crossing-1 (AC-1)
internetkabel die bij Beverwijk aan land komt. De overige verbindingen vanuit Nederland lopen naar
England en Denemarken.
Een beschadiging of blokkade van een glasvezelkabel heeft grote gevolgen vanwege de grote
hoeveelheid informatie die het dagelijks transporteert. Uitwisseling van financiële informatie, telecom
en internetcommunicatie vallen grotendeels weg wanneer een kabel niet langer functioneert.
Communicatie via satellieten vormt een alternatief voor essentiële communicatie en ook particulieren
hebben hier steeds vaker toegang tot via bijvoorbeeld het project Starlink. Satellieten vormen echter
(nog) geen adequaat alternatief voor de glasvezelkabels, aangezien zij niet genoeg capaciteit hebben
om de informatiestroom via kabels over te nemen. 54 Zo biedt Starlink momenteel ook voornamelijk een
oplossing voor het aanbieden van een snelle internetverbinding op plekken waar dit met kabels
49

50
51

52
53

54

Jain, R. (2022, February 28). What is swift, how does it work, why is it important and how nations are using it
to punish Russia. Business Insider.
Manson, K. (2018, October 9). Europe steps up drive to exempt swift from Iran sanctions. Financial Times.
Irish, J., &amp; Alkousaa, R. (2019, January 31). Skirting U.S. sanctions, Europeans Open New Trade
Channel to Iran. Reuters.
Swift and sanctions: Swift - the global provider of secure financial messaging services. SWIFT. (n.d.).
Alazri, A. S. (2018). The Threat and Vulnerabilities of Submarine Cables in Information Security and
Telecommunication.
Sunak, R. (2017). Undersea Cables: Indispensable, insecure. Policy Exchange.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

32

inefficiënt of ondoenlijk is, maar kan het nog niet de hoeveelheid data die via kabels wordt verzonden
vervangen.55
In 2012 zijn de zeekabels kwetsbaar gebleken, toen verschillende koppelpunten in Amerika schade
opliepen tijdens een orkaan. Het gevolg was uitval van internetverbinding tussen Amerika en Europa
voor enkelen uren.56 Ook netten en ankers van vissersschepen hebben in het verleden gezorgd voor
schade aan de kabels.57 Doordat de locatie van de kabels publieke informatie is, zijn zij ook kwetsbaar
voor mogelijke terroristische aanvallen. 58

Global Positioning System (GPS)
Wereldwijde navigatie en diensten die locatievoorzieningen bieden gebruiken grotendeels het GPSsysteem van het Amerikaanse leger. Zowel de satellieten als het beheersysteem zijn onder controle van
het Amerikaanse leger. Vanaf 1995 is het GPS-systeem beschikbaar voor iedereen over de hele wereld.
Deze toegang is nooit ontzegt van Amerika. Wel was publieke GPS vóór 2000 van lagere kwaliteit dan
voor het Amerikaanse leger. Vanaf 2000 heeft Amerika besloten de hoge kwaliteit GPS voor iedereen
beschikbaar te maken en is voornemens geen onderscheid in kwaliteit van toegang ooit opnieuw toe te
passen.59
Mocht het GPS-systeem toch niet langer beschikbaar zijn, dan heeft dat grote gevolgen voor processen
die afhankelijk zijn van GPS. Het is zelfs onderdeel geweest van de kritiek van de Raad van State op de
plannen voor het rekeningrijden. Wanneer er gebruik wordt gemaakt van GPS om het rekeningrijden
uit te voeren, dan wordt Nederland extra kwetsbaar voor het GPS-systeem en de beslissingen van het
Amerikaanse leger.60
De afhankelijkheid van het Amerikaanse GPS-systeem is door de jaren heen afgebouwd. Vanwege de
strategische belangen van GPS, hebben Rusland, India, Japan en Europa hun eigen variant ontwikkeld. 61
De Europese variant, genaamd Galileo, is vanaf 2018 verplicht op alle smartphones in Europa. 62 De
eerste satelliet voor het project Galileo is in 2005 gelanceerd, maar het duurde tot 2016 tot het systeem
actief werd. En ondanks de begroting van 7,7 miljoen euro, liepen schattingen voor de kosten in 2010
al op tot 22,2 miljard euro.63 In 2019 was het systeem door een technische fout een week offline64 en in
55

56

57

58
59
60
61
62

63

64

Kidorf, H. (2022). Fiber Optic &amp; undersea cables: Is Elon Musk making them obsolete? Pioneer
Consulting.
Griffiths, J. (2019, July 26). The global internet is powered by vast undersea cables. but they're vulnerable.
CNN.
Alazri, A. S. (2018). The Threat and Vulnerabilities of Submarine Cables in Information Security and
Telecommunication.
Sunak, R. (2017). Undersea Cables: Indispensable, insecure. Policy Exchange.
GPS.gov (n.d.) Frequently Asked Questions: Selective Availability.
Chavannes, M. (2009, November 17). Rekeningrijden via Het Pentagon. NRC.
Sha, A., 7, &amp; 7.5. (2020, March 4). 5 GPS alternatives you should know. Beebom.
Desk, N. (2018, December 24). EU makes Galileo satellite location compulsory for all smartphones.
Geospatial World.
Open Europe (2010) The EU’s Galileo satellite project could cost UK taxpayers £2.6 billion more than
originally planned. Press releases
Amos, J. (2019). Galileo sat-NAV system still without service. BBC News.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

33

2020 was er een storing van enkele uren.65 Deze ontwikkeling maakt duidelijk dat kwetsbaarheden door
infrastructurele afhankelijkheden vaak op Europees niveau spelen en dat dat ook een natuurlijk niveau
is om dergelijke kwetsbarheden te identificeren. Tegelijkertijd laat het ook zien het kostbaar is en lang
kan duren om alternatieven te realiseren.

2.5 Conclusie
De tentatieve lijst van infrastructurele knooppunten de we hebben geschetst, levert een overzichtelijk
beeld op van een aantal strategische knooppunten.
Sommige knooppunten leiden niet tot strategische afhankelijkheden omdat ze in Nederland of Europa
gelokaliseerd zijn. Bij die knooppunten kan wel strategische kwetsbaarheid zijn, omdat een ander land
het knooppunt kan saboteren, bijvoorbeeld via cyberaanvallen (de uitval van het spoorwegennetwerk
in Duitsland) of zelfs fysieke aanvallen (de sabotage van Nordstream I). In andere gevallen liggen de
knooppunten in landen die strategische bondgenoten zijn van Nederland, zoals de VS. De sabotage
van Nordstream heeft echter laten zien dat knooppunten niet alleen een risico vormen wanneer deze in
handen zijn van landen waarmee Nederland (of Europa) geen strategisch bondgenootschap heeft. Ook
derde partijen kunnen problemen veroorzaken, bijvoorbeeld via sabotage.
Veelal betreft het mogelijke kwetsbaarheden die niet alleen in Nederland spelen, maar op Europees
niveau relevant zijn. Daarnaast zijn de besproken knooppunten een knooppunt vanwege fysieke locatie
(Straat van Hormuz), vanwege schaaleffecten in de achterliggende productietechnologie van de dienst
of goed (satellietnavigatie, SWIFT) of vanwege coördinatieproblemen tussen landen (ontbreken van
gastransportleidingen tussen landen in Europa). Het oplossen van die problemen kost tijd en geld en
vindt bij voorkeur op Europees niveau plaats.
Vervolg
Een verdere uitwerking van de infrastructurele kwetsbaarheden vraagt om een analyse van de impact
van een verstoring in de verschillende knooppunten waarna een afweging kan worden gemaakt tegen
de kosten van diversificatie. Om de impact van verstoringen in kaart te brengen kan de aanpak voor het
achterhalen van het belang van verschillende chokepoints in de voedselindustrie van Wellesley et al.,66
toegepast worden op andere productgroepen. Deze impact kan vervolgens gewogen worden naar
strategisch belang door gebruik te maken van bijvoorbeeld een raamwerk zoals beschreven door
Linssen et al..67 Het resulterende beeld van de risico’s en impact van verstoringen kunnen worden
afgewogen tegen de geschatte kosten om deze storingen te voorkomen. Deze analyse vergt een
vervolgstudie die niet binnen de beperkte scope van dit project valt.

65
66

67

European GNSS Service Centre. (2021). Further information on the event of 14th December.
Wellesley, L., Preston, F., Lehne, J., & Bailey, R. (2017). Chokepoints in global food trade: Assessing the risk.
Research in transportation business & management, 25, 15-28.
Linssen, M., J. van Dijk, A. Reiding en H.N. Néhmé (2021) Nieuw afwegingskader laat zien wanneer
zelfvoorziening nodig is. ESB, 106(4801). 416-418.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

3

34

Economische beïnvloeding tussen
landen

3.1 Inleiding
Dit onderdeel van de geo-economische monitor biedt een empirisch overzicht van gevallen van
economische beïnvloeding voor geopolitieke doeleinden gericht tegen OESO-landen. Het overzicht
richt zich op de periode 2010-2022 (t/m juli). De focus ligt daarbij op de inzet van economische
drukmiddelen door drie geopolitieke grootmachten – de Verenigde Staten, China en Rusland.
Vier vormen van economische beïnvloeding zijn te identificeren:
1. Economische sancties, inclusief formele handelsembargo’s, persoonlijke inreisverboden, het
bevriezen van tegoeden, het expliciet sanctioneren van bedrijven of personen (‘zwarte lijsten’),
en extraterritoriale/secundaire sancties;
2. Het instellen van andere formele restricties naast sancties, zoals verscherpte
(voedsel)veiligheidsregelgeving,
gewijzigde
productstandaarden
of
nationale
veiligheidsmaatregelen die een import/exportstop tot gevolg hebben. Het gaat hier ook om
financiële maatregelen die een handelsbeperkend effect hebben, de instelling van tarieven, of
de nationalisatie van buitenlandse ondernemingen;
3. Informele restricties die een handelsbeperkend effect hebben. Het gaat bijvoorbeeld om de
ongemotiveerde of niet-goed-verklaarbare terugval in exportvolumes naar het doelwit-land;
onofficiële boycots of douaneproblemen; het stilleggen van handelsbesprekingen; het
afzeggen van (handels)delegaties en ontmoetingen; het niet ontvangen van subsidies of
(overheids)opdrachten, of het ontmoedigen van toerisme. Vaak gaat het hier om maatregelen
die niet door het instellende land publiekelijk worden gekoppeld aan een politieke agenda,
maar door het doelwit-land wel als zodanig worden geïnterpreteerd.
4. Dreigementen om economische sancties of andere handelsrestricties op te leggen.
Het gaat in voorkomende gevallen uitsluitend om politiek-gemotiveerde vormen van economische
beïnvloeding, dat wil zeggen: pogingen van staten om, door middel van de bovengenoemde
instrumenten, de machtsbalans met andere staten in het eigen voordeel te wijzigen door de politieke
agenda van het doelwit-land te beïnvloeden. De focus ligt daarbij op de VS, China en Rusland. De reden
hiervoor is dat deze grootmachten in belangrijke mate gezichtsbepalend zijn voor de manier waarop
tegenwoordig geopolitieke krachtmetingen en de inzet van economische machtsinstrumenten
samengaan. Hierdoor wordt het mogelijke gebruik van economische beïnvloeding door de Europese
Unie buiten beschouwing gelaten. Ook is ervoor gekozen om in deze eerste inventarisatie van de geoeconomische monitor de blik te richten op economische beïnvloeding van OESO-landen. Hierdoor
vallen delen van Oost- en Zuid-Oost Azie (bijvoorbeeld Taiwan, Vietnam, en de Filippijnen) en in OostEuropa (bijvoorbeeld Oekraïne, Moldavië en de Westelijke Balkan) buiten beschouwing.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

35

Het achterhalen van een eventuele geopolitieke motivatie voor een handelsrestrictie is niet altijd
eenduidig. Een zekere interpretatie is noodzakelijk. Een belangrijke aanwijzing is de mate waarin
“economische beïnvloeding” ervaren wordt door het doelwit-land. Met andere woorden, de
daadwerkelijke intentie om de politieke agenda van een doelwit-land te beïnvloeden door de inzet van
een economisch drukmiddel is minder relevant dan of het als zodanig door het doelwit-land ervaren
wordt. Daarnaast zijn enkel cases geselecteerd waarbij de inzet van het drukmiddel geleid heeft tot
informatie die beschikbaar is in het publieke domein, om te garanderen dat de cases goed onderbouwd
kunnen worden. De geidentificeerde gevallen moeten dus beschouwd worden als het ‘topje van de
ijsberg’, waarbij het werkelijke aantal cases van economische beïnvloeding hoger ligt.
Daar waar een land doelwit is geworden van economische beïnvloeding en die beïnvloeding zich op
verschillende manieren heeft geuit – bijvoorbeeld door een combinatie van formele en informele
handelsrestricties – worden deze als afzonderlijke gevallen geteld in het overzicht. Een casus die in twee
verschillende categorieën van economische beïnvloeding valt, zal dus ook tweemaal voorkomen in het
overzicht. Dit is bijvoorbeeld het geval voor de economische beïnvloeding van China richting ZuidKorea in 2016. Het doel is om zo inzicht te genereren in de wijze waarop economische beïnvloeding
wordt toegepast.
Tot slot, iedere casus heeft zijn eigen dynamiek en impact. De ene ‘informele handelsrestrictie’ is de
ander niet. Het ene dreigement kan meer verstrekkende gevolgen hebben dan de ander. Een informele
restrictie kan grotere economische schade opleveren dan een economische sanctie. Een dreigement
van een handelsmaatregel kan net zo schadelijk zijn als de daadwerkelijke inzet. Het is daarom
belangrijk om de categorisering niet als een hiërarchie te zien, maar om iedere casus op zijn eigen
merites te beschouwen. Om context te geven aan de achtergrond en gevolgen van ieder individueel
geval in dit overzicht, zijn korte analyses per casus opgenomen in de Appendix. Deze vormen de basis
van de analyse die hieronder volgt.

3.2 Resultaten
Tussen 2010 en juli 2022 zijn 55 gevallen geïdentificeerd waar economische beïnvloeding is ingezet
door de VS, Rusland of China tegen een lidstaat van de OESO (Tabel 3.1). Het doel daarvan was om
bepaalde buitenlands beleid doelstellingen te realiseren, dan wel om een koersveranderingen van het
buitenlands beleid van het doelwit-land te realiseren. De uitwerking van deze cases is te vinden in
appendix E.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR
Tabel 3.1

36

Cases van economische beïnvloeding (2010-2022)

Jaar

Land dat
beïnvloeding inzet

Doelwit

Categorie

1

2010

China

Noorwegen (Nobelprijs Liu
Xiaobo)

Categorie 2 (andere formele restricties)

2

2010

China

Japan (Senkaku/Diaoyu eilanden)

Categorie 3 (informele restricties)

3

2010

China

Verenigde Staten (wapendeal
Taiwan)

Categorie 4 (dreigingen)

4

2012

China

Japan (Senkaku/Diaoyu eilanden)

Categorie 3 (informele restricties)

5

2012

China

Verenigd Koninkrijk (Dalai Lama)

Categorie 3 (informele restricties)

6

2012

Rusland

Verenigde Staten (Magnitsky Act)

Categorie 2 (andere formele restricties)

7

2012

Rusland

Verenigde Staten (Magnitsky Act)

Categorie 1 (economische sancties)

8

2014

Rusland

Europese Unie (Oekraine)

Categorie 4 (dreigingen)

9

2014

Rusland

Australië, Canada, Europese
Unie, IJsland, Noorwegen, en de
Verenigde Staten (MH17)

Categorie 1 (economische sancties)

10

2014

Rusland

Oostenrijk, Polen en Slowakije
(Oekraine)

Categorie 3 (informele restricties)

11

2014

Rusland

Hongarije (Oekraine)

Categorie 4 (dreigingen)

12

2015

China

Verenigde Staten (wapendeal
Taiwan)

Categorie 4 (dreigingen)

13

2015

Rusland

Turkije (vliegtuig)

Categorie 1 (economische sancties)

14

2015

Rusland

Turkije (vliegtuig)

Categorie 3 (informele restricties)

15

2016

Verenigde Staten

Turkije (Iran)

Categorie 1 (economische sancties)

16

2016

China

Zuid-Korea (THAAD)

Categorie 2 (andere formele restricties)

17

2016

China

Zuid-Korea (THAAD)

Categorie 3 (informele restricties)

18

2017

Verenigde Staten

Europese bedrijven (Nord-Stream
II)

Categorie 4 (dreigingen)

19

2017

Verenigde Staten

Europese bedrijven (TurkStream)

Categorie 4 (dreigingen)

20

2017

Verenigde Staten

Zuid Korea (THAAD)

Categorie 4 (dreigingen)

21

2018

China

Australië (verslechtering relatie)

Categorie 4 (dreigingen)

22

2018

Verenigde Staten

OESO-landen (sectie 232)

Categorie 2 (andere formele restricties)

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

37

23

2018

Verenigde Staten

Europese bedrijven (Iran)

Categorie 4 (dreigingen)

24

2019

China

Verenigde Staten (wapendeal
Taiwan)

Categorie 4 (dreigingen)

25

2019

China

Zweden (5G)

Categorie 2 (andere formele restricties)

26

2019

China

Canada (arrestatie Huawei’s
Meng Wanzhou)

Categorie 2 (andere formele restricties)

27

2019

China

Verenigde Staten en Verenigd
Koninkrijk (steun Hongkong)

Categorie 4 (dreigingen)

28

2019

China

Nieuw Zeeland (5G)

Categorie 3 (informele restricties)

29

2019

Verenigde Staten

Europese bedrijven (INSTEX)

Categorie 4 (dreigingen)

30

2019

Verenigde Staten

Turkije (F-35)

Categorie 2 (andere formele restricties)

31

2020

Verenigde Staten

Turkije (S-400)

Categorie 1 (economische sancties)

32

2020

China

Australië (onderzoek COVID-19)

Categorie 2 (andere formele restricties)

33

2020

China

Nederland (Kantoor Taipei)

Categorie 4 (dreigingen)

34

2020

China

Verenigde Staten (sancties
Hongkong)

Categorie 1 (economische sancties)

35

2020

China

Verenigde Staten (wapendeal
Taiwan)

Categorie 4 (dreigingen)

36

2020

China

Verenigd Koninkrijk (steun
Hongkong)

Categorie 3 (informele restricties)

37

2020

Verenigde Staten

Europese bedrijven (Iran)

Categorie 4 (dreigingen)

38

2021

China

Verenigde Staten (anti-China
beleid Trump)

Categorie 1 (economische sancties)

39

2021

China

Europese Unie (sancties Xinjiang)

Categorie 1 (economische sancties)

40

2021

China

Verenigd Koninkrijk (sancties
Xinjiang)

Categorie 1 (economische sancties)

41

2021

China

Verenigde Staten en Canada
(sancties Xinjiang)

Categorie 1 (economische sancties)

42

2021

China

Verenigde Staten (sancties
Hongkong)

Categorie 1 (economische sancties)

43

2021

China

Zweden (5G)

Categorie 3 (informele restricties)

44

2021

China

Litouwen en Europese Unie
(Taiwanese Representative
Office)

Categorie 3 (informele restricties)

45

2021

China

Verenigde Staten (sancties
Xinjiang)

Categorie 1 (economische sancties)

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

38

46

2022

China

OESO-landen (bezoeken Taiwan)

Categorie 4 (dreigingen)

47

2022

China

Verenigde Staten (wapendeal
Taiwan)

Categorie 4 (dreigingen)

48

2022

Rusland

‘Onvriendelijke landen’ lijst

Categorie 1 (economische sancties)

49

2022

Rusland

‘Onvriendelijke landen' lijst

Categorie 2 (andere formele restricties)

50

2022

Rusland

‘Onvriendelijke landen' lijst
(roebels)

Categorie 2 (andere formele restricties)

51

2022

Rusland

Europese Unie, IJsland,
Noorwegen, Verenigd Koninkrijk,
en Canada (luchtruim EU)

Categorie 2 (andere formele restricties)

52

2022

Rusland

Duitsland en Polen (sancties EU)

Categorie 2 (andere formele restricties)

53

2022

Rusland

‘Onvriendelijke landen’ lijst
(nationalisering en patenten)

Categorie 2 (andere formele restricties)

54

2022

Rusland

Litouwen (vervoersbeperking)

Categorie 4 (dreigingen)

55

2022

Rusland

Europese Unie (gas)

Categorie 3 (informele restricties)

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

39

3.2.2 Resultaten per land
In Figuur 3.1 wordt de verdeling getoond van het aantallen gevallen van economische beïnvloeding per
land. China nam meer dan de helft van de gevallen voor zijn rekening, gevolgd door Rusland.
Figuur 3.1

Gebruik van economische beïnvloeding als instrument, per land (2010-mid 2022)

Rusland
Bron:

China

VS

Clingendael

Door de tijd heen is een stijgende lijn waarneembaar in het aantal gevallen van economische
beïnvloeding (Figuur 3.2). Met name sinds 2018 is een sterke toename zichtbaar. Deze valt ten dele te
verklaren door de handelsoorlog tussen de VS en China, het assertieve handelsbeleid van de Verenigde
Staten onder President Trump en de economische maatregelen – en tegenmaatregelen – als reactie op
de Russische oorlog in Oekraïne. Maar ook in de periode daarvoor (2014-2017) is het economisch
drukmiddel met grotere frequentie ingezet dan in de periode 2010-2013. Het leidt tot de constatering
dat economische beïnvloeding voor geopolitieke doeleinden in toenemende mate toegepast wordt.
Een tweede constatering is dat China met name in toenemende mate economische beïnvloeding als
instrument inzet.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR
Figuur 3.2

40

Frequentie toepassing van economische beïnvloeding als instrument, per land (2010-mid
2022)

12

10

8

6

4

2

0
2010

2011

2012

2013

2014

2015

Rusland
Bron:

2016

2017

2018

China

VS

2019

2020

2021

2022

Clingendael

Een uitsplitsing tussen EU-lidstaten en andere landen (Figuur 3.3) laat zien dat in iets minder dan de
helft van alle geïdentificeerde gevallen van economische beïnvloeding EU-lidstaten (ook) het doelwit
waren (24 van 55). Vooral Rusland zette economische drukmiddelen in tegen landen van de Europese
Unie (of tegen de EU als geheel), en Russische economische beïnvloeding had in de ruime meerderheid
van de gevallen EU-lidstaten als doelwit. Bij China was in meer dan drie-kwart van de acties geen EUlidstaat betrokken. Bij Rusland is dat precies andersom; bij 80 procent van de Russische inzet van
economische drukmiddelen waren EU-lidstaten ook het doelwit. De VS laat een meer gebalanceerd
beeld zien met bijna een evenredige verdeling van acties tegen EU en niet-EU landen. Uit 4 wordt
duidelijk dat landen in de Europese Unie met name sinds 2016 het slachtoffer worden van economische
beïnvloeding voor geopolitieke doeleinden.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR
Figuur 3.3

41

Economische Beïnvloeding gericht op EU en niet-EU, door VS, Rusland en China (20102022)

35
30

25
20
15
10
5
0

Rusland

China
EU

Bron:

Clingendael

niet-EU

Verenigde Staten

GEO-ECONOMISCHE MONITOR
Figuur 3.4

42

Verdeling gevallen economische beïnvloeding

12

10

8

6

4

2

0
2010

2011

2012

2013

2014

2015
EU

Bron:

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

niet-EU

Clingendael

3.2.3 Resultaten per type economische beïnvloeding
Het onderzoek maakt een onderscheid tussen vier soorten economische beïnvloeding: sancties,
formele restricties, informele restricties en dreigementen. Opvallend is dat dreigementen het meest zijn
toegepast, zie Figuur 3.5.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR
Figuur 3.5

Soorten economische beïnvloeding (2010-2022)

Economische Sancties
Bron:

43

Formele restricties

Informele Restricties

Dreigementen

Clingendael

De Verenigde Staten maakte het meest gebruik van dreigementen. China zette vooral informele
restricties en dreigementen in als onderdeel van zijn actieve beleid van economische beïnvloeding, en
Rusland vooral economische sancties en formele restricties (zie Figuur 3.6).
Informele restricties kunnen bestaan uit het afzeggen van handelsdelegaties, het vertragen van
investeringen, onduidelijkheid over douane-procedures, het ontmoedigen van het afnemen van
bepaalde exportproducten of diensten, of zelfs het organiseren en aanmoedigen van informele boycots.
Formele restricties (categorie 2) bestaan vaak uit de aanscherping van regelgeving – bijvoorbeeld op
het gebied van sanitaire of fytosanitaire controles – waardoor bepaalde producten niet meer
geïmporteerd mogen worden. Aanpassingen van voedselveiligheidsregels worden door China
regelmatig gebruikt om (voedsel)producten uit bepaalde landen te weren (zie bijvoorbeeld de casus
China v Noorwegen, of China v Zuid-Korea). Een mogelijke reden voor het grote gebruik van
aangescherpte regelgeving en niet-tarief barrières is dat de overheid kan beargumenteren dat de
maatregelen geen relatie hebben tot een geopolitieke agenda, maar een gevolg zijn van het goed
naleven van de geldende regels. Daarmee wordt bewust onzekerheid in het doelwit-land gecreëerd.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR
Figuur 3.6

Bron:

44

Soorten economische beïnvloeding ingesteld door VS, Rusland, China (2010-2022)

Clingendael

De Europese Unie heeft vooral te maken met dreigementen (Figuur 3.7). EU-lidstaten zijn relatief minder
vaak het doelwit van economische sancties en informele restricties dan andere landen van de OESO, en
ongeveer even vaak het doelwit van formele restricties.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR
Figuur 3.7

45

EU en niet-EU lidstaten: soorten economische beïnvloeding

dreigementen

informele restricties

formele restricties

Sancties

0

2

4

6

EU
Bron:

8

10

12

14

16

18

20

niet-EU

Clingendael

3.2.4 Vergelijking tussen de VS, Rusland en China en het gebruik
van economische beïnvloeding
Figuur 3.8 toont het aantal gevallen van economische beïnvloeding door de VS, Rusland en China waar
een of meerdere EU lidstaten niet bij betrokken waren (lichtere kleuren), en die gevallen waar EUlidstaten wel bij betrokken waren (donkerdere kleuren). De pieken van Russisch optreden tegen
Europese belangen in 2014 en 2022 zijn duidelijk herkenbaar, terwijl China en de VS nadrukkelijk met
name in de afgelopen vijf jaar economische machtsmiddelen in zetten tegen EU-lidstaten. Een nadere
uitleg volgt hieronder.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR
Figuur 3.8

46

Verdeling gevallen economische beïnvloeding per land (2010-mid 2022)

9
8
7
6
5
4
3
2
1
0
2010

2011

2012

Rusland vs EU
Bron:

2013

2014

Rusland vs niet-EU

2015

2016

China vs EU

2017

2018

2019

China vs niet-EU

2020
VS vs EU

2021

2022

VS vs niet-EU

Clingendael

Verenigde Staten
Met name in de periode 2016-2020 gebruikte de VS economische drukmiddelen (Figuur 3.9). Deze
periode valt samen met het presidentschap van Donald Trump, het ‘America First’ beleid en
handelsspanningen met Europa. Vooral dreigementen werden door de VS gehanteerd. Zie
bijvoorbeeld de casus VS v Zuid-Korea rond het raketafweersysteem THAAD, de casus VS v Turkije rond
het S400 raketschild, en VS v EU en mogelijke extraterritoriale sancties rondom Nordstream II in 2017.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR
Figuur 3.9

47

Economische drukmiddelen door Verenigde Staten

10
9
8
7
6
5
4
3
2
1
0

2010

2011

2012

2013

Economische Sancties
Bron:

2014

2015

2016

Formele restricties

2017

2018

2019

2020

Informele Restricties

2021

2022

Dreigementen

Clingendael

China
China zet veelvuldig instrumenten in voor economische beïnvloeding, zie Figuur 3.1Error! Reference
source not found.. De intensiteit is de afgelopen jaren toegenomen, waarbij ook een verschuiving te
zien is en China steeds vaker het sanctie-instrument gebruikt. Het gaat hierbij met name om Chinese
tegensancties tegen de Verenigde Staten en de EU, als reactie op ontwikkelingen in Xinjiang en
Hongkong. In alle gevallen gaat het om sancties gericht tegen individuen en organisaties. Ook is sprake
van een continue stroom economische dreigementen naar aanleiding van buitenlandse diplomatieke
acties richting Taiwan (of Amerikaanse wapenleveranties aan het eiland), of onwelgevallige meningen
over de situatie in Xinjiang en Hongkong. Voorbeelden hier zijn de cases van China v de EU in 2021
rond kritiek op China’s mensenrechtenbeleid in Xinjiang, China v de VS in 2010 rond Amerikaanse
wapenverkoop aan Taiwan, en China v Nederland in 2020 rond de naamsverandering van het
Nederlandse kantoor in Taipei.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

48

Figuur 3.10 Economische drukmiddelen door China
10
9
8
7
6
5
4
3
2

1
0

2010

2011

2012

2013

Economische Sancties
Bron:

2014

2015

2016

Formele restricties

2017

2018

2019

Informele Restricties

2020

2021

2022

Dreigementen

Clingendael

Rusland
De Russische economische beïnvloeding heeft zich met name gemanifesteerd in relatie tot de oorlog in
Oekraïne (2014 en 2022), zie Figuur 3.11. Rusland hanteert het economisch instrument overwegend als
reactie op Westerse maatregelen die volgen op Russisch militair ingrijpen in de Krim en de Donbas, en
later, de militaire aanval op heel Oekraïne. Zie bijvoorbeeld de casus Rusland v de EU in 2014 rond
Russische gaslevering aan het Westen en de casus Rusland v de lijst ‘onvriendelijke landen’ in 2022.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

49

Figuur 3.11 Economische drukmiddelen door Rusland
10
9
8
7
6
5
4
3
2

1
0

2010

2011

2012

2013

Economische Sancties
Bron:

2014

2015

2016

Formele restricties

2017

2018

2019

Informele Restricties

2020

2021

2022

Dreigementen

Clingendael

3.2.5 Is Economische Beïnvloeding effectief?
Deze inventarisatie heeft geleid tot de identificatie van 55 gevallen van economische beïnvloeding door
de VS, China en Rusland in de periode sinds 2010. Op basis van de beschikbare informatie is het niet
mogelijk om een eenduidig antwoord te geven op de vraag in hoeverre het Amerikaans, Russisch en
Chinees gebruik van economische beïnvloeding effectief is. Dit viel ook buiten de scope van dit
onderzoek. Meer onderzoek – gericht op specifieke casuïstiek – zal dat moeten uitwijzen. Wel kan
gewezen worden op enkele cases – niet uitputtend – waarbij de economische maatregelen
teruggedraaid zijn, danwel waarbij een koersverandering van het doelwit-land zichtbaar is:
● China v VK in 2012: China zegde politieke ontmoetingen met het Verenigd Koninkrijk af als reactie
op het Britse uitnodigen van de Dalai Lama. Na 18 maanden werden de banden hersteld. De Dalai
Lama is niet meer door de Britse premier uitgenodigd;
● China v Zuid Korea in 2016: De relatie tussen China en Zuid-Korea verslechtert door de plaatsing
van het THAAD-raketschild. China neemt economische maatregelen. Na 15 maanden wordt de
relatie hersteld nadat Zuid-Korea een aantal belangrijke concessies betreffende zijn
veiligheidsbeleid doet aan Beijing;
● VS v Zuid-Korea in 2017: het Amerikaanse dreigement om het KORUS-vrijhandelsakkoord op te
schorten en Seoul te dwingen om voor het THAAD-raketschild te betalen, wordt ingetrokken;

GEO-ECONOMISCHE MONITOR
●

●

●

50

Rusland v Turkije in 2015: Rusland neemt economische maatregelen tegen Turkije nadat een
Russische straaljager boven Turkije wordt neergeschoten. Na enkele maanden maakt President
Erdogan excuses. Een jaar later worden de Russische sancties opgeheven.
VS v EU in 2019: Dreigementen vanuit Washington betreffende het INSTEX-handelsmechanisme
om de Europees-Iraanse handel te faciliteren leiden tot gedragsverandering van Europese
bedrijven;
Rusland v Litouwen in 2022: Litouwen blokkeert het goederentransport van Rusland naar de exclave
Kaliningrad. Rusland dreigt met economische maatregelen. De EU kondigt even later aan dat het
goederentransport - onder voorwaarden – door mag gaan.

De belangrijkste constatering uit dit empirisch overzicht van gevallen van economische beïnvloeding is
dat de verschillende vormen van economische beïnvloeding inderdaad ingezet worden, door alle
grootmachten, en met steeds grotere frequentie. Daarnaast schuwen geen van de grootmachten het
middel in te zetten tegen de Europese Unie of zijn lidstaten. Nederland zou er daarom goed aan doen
om zich economisch weerbaar te maken en te anticiperen op een toenemend gebruik van deze geoeconomische instrumenten.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

4

51

Nederlandse kennispositie ten aanzien
van sleuteltechnologieën

Als derde onderdeel gaat dit onderzoek in op de relatieve Nederlandse kennispositie ten aanzien van
sleuteltechnologieën. Daarmee geeft dit onderdeel inzicht in de strategische capaciteiten van
Nederland met betrekking tot technologieën waarvan de verwachting is dat deze in de toekomst een
sleutelrol gaan vervullen in de economie.
Wetenschappelijke publicaties op een terrein gerelateerd aan een sleuteltechnologie vormen een
maatstaf voor de mate waarin Nederland de capaciteiten en kunde heeft om een rol op de voorgrond
te spelen voor de ontwikkeling van deze sleuteltechnologie. Daarnaast is het een indicatie dat er het
menselijk kapitaal aanwezig is om wetenschappelijke ontwikkeling om te zetten in technologische
toepassing. Indien wetenschappelijke activiteiten achterblijven vergeleken met andere landen, neemt
de kans toe dat Nederland afhankelijk wordt van de kennis en menselijk kapitaal van andere landen.
Deze afhankelijkheid maakt het waarschijnlijker dat Nederland voor de daarmee samenhangende
productie afhankelijk is van het buitenland. Aangezien sleuteltechnologieën in de toekomst een centrale
rol in de economie vervullen, is het van belang voor Nederland om toegang te hebben tot de kennis en
ontwikkeling ervan.
Bij onze analyse van wetenschappelijke output gelden enkele kanttekeningen. De analyse is niet
uitputtend, omdat de kennispositie afhankelijk is van vele andere aspecten die buiten de scope van dit
onderzoek vallen. Zo is niet alleen het aantal of de kwaliteit van wetenschappelijke publicaties of
patenten relevant, maar ook de efficiëntie waarmee Nederland deze output produceert. Als Nederland
kwalitatief hoogstaand onderzoek uitvoert, maar de gemiddelde kosten per onderzoek ook zeer hoog
uitvallen, duidt dit erop dat de kennispositie minder solide is dan de output zou laten vermoeden.
De tweede kanttekening is dat de onderstaande analyse vooral een statisch beeld geeft van de
kennispositie, maar er ook relevante dynamische elementen zijn die van belang zijn voor een goed
totaaloverzicht. Een relevant aspect voor de ontwikkeling en implementatie van sleuteltechnologieën is
bijvoorbeeld de kwaliteit van het onderwijs, of de doorstroom richting beroepen en sectoren die zich
focussen op de ontwikkeling van sleuteltechnologieën.
De laatste kanttekening is dat het op het gebied van kennis lastig te achterhalen is wanneer er echt
sprake is van een afhankelijkheid van een ander land. Wetenschappelijke kennis is in het algemeen
openbaar, en kan vanuit de hele wereld worden benut. Wanneer een land relatief weinig
wetenschappelijke output produceert die relevant is voor een bepaalde sleuteltechnologie, wordt de
toegang tot de sleuteltechnologie niet ontnomen of ingeperkt. Wel is het een indicatie de met deze
sleuteltechnologie samenhangende productie niet in het betreffende land plaatsvindt. Het omgekeerde
is echter ook waar: als een land vooroploopt in de wetenschappelijke ontwikkeling van kennis op het
vlak van een bepaalde sleuteltechnologie, kan er nog steeds strategische afhankelijkheid ontstaan van
een ander land.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

52

4.1 Wetenschappelijke publicaties
4.1.1 Hoofdvragen
De hoofdvraag binnen deze sectie richt zich op de de relatieve kennispositie van Nederland ten opzichte
van een aantal andere focuslanden. Daartoe berekenen we op basis van een aantal factoren hoe
Nederland presteert in vergelijking met deze focuslanden. We tonen in deze sectie een beknopt
overzicht van de voornaamste ontwikkelingen van de Nederlandse kennispositie.

4.1.2 Data en methoden
Voor het in kaart brengen van de wetenschappelijke kennispositie van Nederland hebben we data over
alle publicaties verzameld. Deze data dekken de jaren 1996-2021, hetgeen zowel korte- als
langetermijntrends zichtbaar maakt. De data van alle publicaties is afkomstig van de openbare databron
SciVal, wat een spin-off is van de academische database Scopus. Binnen deze databron staan topics
gecategoriseerd op basis van een grote groep topic clusters. Deze topic clusters zijn gekoppeld aan de
relevante sleuteltechnologieën, die afkomstig zijn uit de Kennis- en Innovatieagenda 2020-2023. In
Tabel 4.1 staat een overzicht van de mapping tussen de topic clusters en de sleuteltechnologieën. Tabel
4.2 toont vervolgens een overzicht van welke variabelen we voor de analyse van elke topic cluster
gebruiken, plus een korte toelichting van de interpretatie ervan.
Het aantal topic clusters en achterliggende variabelen is erg omvangrijk. Om de resultaten overzichtelijk
te houden, presenteert deze sectie samenvattende statistieken voor elke sleuteltechnologie, alsook een
totaaloverzicht waarin alle sleuteltechnologieën tezamen worden genomen.
De samenvattende statistieken zijn gebaseerd op de rankings voor elke achterliggende variabele van
Nederlandse publicaties vergeleken met een set focuslanden. Deze set focuslanden bestaat uit: België,
China, Denemarken, Duitsland, Italië, Japan, Rusland, Zuid-Korea, het Verenigd Koninkrijk en de
Verenigde Staten. Voor elke topic cluster berekenen we voor elke variabele en voor elk jaar welke
ranking de Nederlandse wetenschappelijke publicaties hebben. Vervolgens tellen we hoe vaak
Nederland zich binnen de top 3 bevindt in de ranking, hoe vaak Nederland op plek 4 tot en met 7 ligt,
en hoe vaak Nederland een 8e plek of lager inneemt. Deze resultaten presenteren we in de vorm van
een stacked staafdiagram, waarin te zien is wat de verdeling is tussen de verschillende rankings.
Daarnaast tonen we in dezelfde diagrammen via een lijngrafiek wat de gemiddelde ranking is, en hoe
deze zich ontwikkelt gedurende de jaren.68
Tabel 4.1

Sleuteltechnologieën en de bijbehorende topic clusters.

Sleuteltechnologie
68

Wetenschappelijke onderwerpsclusters

Een deel van de variabelen kan worden omgeschaald op basis van de bevolkingsgrootte of het BBP van de
landen. Echter geeft dit mogelijk een vertekend beeld van de relatieve kennispositie. Zo kunnen
Nederlandse onderzoekers kwalitatief hoogstaand werk leveren, maar zijn er maar zeer weinig experts te
vinden van dit kaliber. Daardoor zou Nederland nog altijd afhankelijk zijn van wetenschappelijke output
van andere landen, en wordt de toepasbaarheid van nieuwe bevindingen ook bemoeilijkt.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

53

Advanced Materials

Biomaterials; Ceramics and Composites; Electronic, Optical and Magnetic
Materials; General Materials Science; Materials Chemistry; Materials
Science; Metals and Alloys; Polymers and Plastics; Surfaces, Coatings and
Films

Chemical Technologies

Analytical Chemistry; Catalysis; Chemical Engineering; Chemical Health
and Safety; Colloid and Surface Chemistry; Electrochemistry; Filtration
and Separation; Fluid Flow and Transfer Processes; Inorganic Chemistry;
Organic Chemistry; Physical and Theoretical Chemistry; Process
Chemistry and Technology; Spectroscopy

Digital Technologies

Artificial Intelligence; Computer Graphics and Computer Aided Design;
Computational Theory and Mathematics; Computer Networks and
Communications; Computer Science; Computer Vision and Pattern
Recognition; Hardware and Architecture; Human-Computer Interaction;
Information Systems; Signal Processing; Software

Engineering and Fabrication
Technologies

Aerospace Engineering; Architecture; Automotive Engineering;
Biomedical Engineering; Building and Construction; Civil and Structural
Engineering; Computational Mechanics; Control and Systems
Engineering; Electrical and Electronic Engineering; General Engineering;
Industrial and Manufacturing Engineering; Mechanics of Materials;
Mechanical Engineering; Media Technology;
Ocean Engineering; Safety, Risk, Reliability and Quality;

Life Science Technologies

Biochemistry, Genetics and Molecular Biology; Biophysics;
Biotechnology; Cancer Research; Cell Biology; Clinical Biochemistry;
Developmental Biology; Endocrinology; Genetics; Molecular Biology;
Molecular Medicine; Physiology; Structural Biology;

Nanotechnologies

Science, Risks and Nanotechnology; Nanoparticles, Metal Nanoparticles
and; Nanostructures; DNA, Self-assembly and Nanostructures; Focused
Ion Beams, Electron Beams and Field Emission

Photonics and Light
Technologies

Photonics, Optical Communication and Optical Fibers; Photonic Crystals
and Waveguides

Quantum Technologies

Quantum Communication; Quantum Computing; Quantum Metrology;
Quantum Sensing; Quantum Simulation; Quantum Technologies

GEO-ECONOMISCHE MONITOR
Tabel 4.2

54

Overzicht variabelen voor de analyse van elke topic cluster

Variabele

Toelichting

Aantal publicaties

Het totale jaarlijkse volume aan wetenschappelijke publicaties, die het
gehele peer review proces zijn ondergaan. Hoe hoger dit aantal, hoe meer
onderzoek er naar een bepaald onderwerp wordt gedaan en gepubliceerd.

Aantal citaten

Het aantal nieuwe citaten weergeeft hoe vaak de inzichten van
gepubliceerde wetenschappelijke werken worden gelezen en gebruikt.
Hoe hoger dit aantal, hoe meer wetenschappers op reeds gepubliceerd
onderzoek voortbouwen.

Aantal citaten per publicatie

Het aantal nieuwe citaten per publicatie geeft aan hoe vaak de inzichten
van de gemiddelde publicatie worden gelezen en gebruikt. Hoe hoger dit
aantal, hoe groter de impact is van de gemiddelde wetenschappelijke
publicatie.

Aantal geciteerde publicaties

Het aantal geciteerde publicaties toont aan welk deel van de
gepubliceerde werken ook daadwerkelijk wordt gelezen en gebruikt. Hoe
dichter dit aantal bij het totale aantal publicaties ligt, hoe meer
wetenschappelijke publicaties bijdragen aan wetenschappelijke kennis.

Field-Weighted Citation
Impact Factor

Niet elk onderzoeksonderwerp krijgt wereldwijd evenveel aandacht,
waardoor absolute aantallen soms een vertekend beeld kunnen geven van
de impact. Deze Impact Factor score neemt in acht hoe groot en actief de
wetenschappelijke wereld is binnen een onderwerp, en geeft weer hoe
impactvol publicaties zijn binnen het onderzoeksonderwerp. De score is
gebaseerd op het aantal citaten die de publicaties vergaren. Een waarde
boven 1 van deze variabele geeft aan dat de publicaties bovengemiddeld
veel impact hebben binnen het onderzoeksonderwerp.

Field-Weighted Views Impact
Factor

Niet elk onderzoeksonderwerp krijgt wereldwijd evenveel aandacht,
waardoor absolute aantallen soms een vertekend beeld kunnen geven van
de impact. Deze Impact Factor score neemt in acht hoe groot en actief de
wetenschappelijke wereld is binnen een onderwerp, en geeft weer hoe
impactvol publicaties zijn binnen het onderzoeksonderwerp. De score is
gebaseerd op het aantal keren dat publicaties zijn weergeven en gelezen.
Mogelijk worden publicaties na een weergave ook geciteerd, indien de
relevantie groot genoeg is, maar ook niet-geciteerde werken kunnen een
impact hebben op verdere wetenschappelijke ontwikkelingen. Een waarde
boven 1 van deze variabele geeft aan dat de publicaties bovengemiddeld
veel impact hebben binnen het onderzoeksonderwerp.

Aantal landen waarin
onderzoekers de publicaties
citeren

Hoe meer landen er zijn waarin onderzoekers een publicatie citeren, hoe
meer de kennis en inzichten uit het onderzoek zich wereldwijd verspreiden.
Onderzoek dat bijvoorbeeld enkel

Aantal publicaties in het top
10% percentiel qua citaten

Het aantal publicaties in het top 10% percentiel qua citaten toont aan hoe
vaak Nederlandse publicaties zich onder de wereldwijde top bevinden qua
impact, gemeten via citaten. Hoe groter dit aantal is, hoe groter de
wereldwijde impact van de publicaties is.

Aantal publicaties in het top
10% percentiel qua
weergaven

Het aantal publicaties in het top 10% percentiel qua weergaven toont aan
hoe vaak Nederlandse publicaties zich onder de wereldwijde top bevinden
qua impact, gemeten via het aantal keren dat een publicatie is

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

55

weergegeven en gelezen. Hoe groter dit aantal is, hoe meer de werken zijn
gelezen. Vaak vertaalt dit zich ook naar een citaat, maar wetenschappelijk
werk kan ook een impact hebben zonder geciteerd te worden.
Aantal citerende patenten

Het aantal citerende patenten geeft aan hoe vaak wetenschappelijke kennis
wordt vertaald in nieuwe uitvindingen. Hoe meer patenten gebruikmaken
van wetenschappelijk onderzoek, hoe invloedrijker het onderzoek is.

Het aantal citaten vanuit
patenten

Het aantal patentcitaten toont of Nederlandse publicaties ook vertaalbaar
zijn naar nieuwe uitvindingen. Een groot aantal patentcitaten geeft aan dat
de publicaties ook buiten puur wetenschappelijke kringen bruikbaar zijn,
en ook invloed hebben op de ontwikkeling en implementatie van
producten die bij sleuteltechnologieën behoren.

4.1.3 Resultaten
Deze sectie presenteert de voornaamste ontwikkelingen in wetenschappelijke publicaties voor elke
sleuteltechnologie. We presenteren de resultaten op twee niveau's: ten eerste op geaggregeerd
niveau, waarbij we de gemiddelde ontwikkeling over alle sleuteltechnologieën tezamen tonen. Dit
wordt gevolgd door de resultaten van de afzonderlijke sleuteltechnologieën.

Gemiddelde ontwikkelingen
De Nederlandse kennispositie is gedurende de jaren licht verzwakt, vergeleken met de set focuslanden.
Hoewel Nederland nog altijd regelmatig tot de top 3 en zeker de top 7 landen behoort, presteren
andere landen steeds beter. Waar Nederland in 1996 nog voor minder dan 30 procent van de
statistieken bij de ‘slechtst’ presterende landen behoort, is dit anno 2021 opgelopen tot ruim 50 procent
van de gevallen. We hebben geen zicht op achterliggende oorzaken: de kwaliteit in Nederland kan zijn
afgenomen, maar de kwaliteit en volume van het onderzoek in andere landen kan ook zijn toegenomen.
Figuur 4.1 geeft de gemiddelde ontwikkeling van de Nederlandse wetenschappelijke prestaties
vergeleken met de set focuslanden weer. De groene lijn geeft in dit figuur de gemiddelde ranking weer
van Nederland onder de set focuslanden. Aan deze lijn is te zien dat de Nederlandse positie gemiddeld
genomen vrij stabiel is, en maar zeer licht is afgenomen sinds 1996. Het rode deel van de balk geeft in
hoeveel rankings Nederland binnen de top 3 eindigt weer, het gele deel hoe vaak Nederland zich op
plek 4 tot en met 7 bevindt en het blauwe deel geeft aan hoe vaak Nederland plek 8 of hoger inneemt.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR
Figuur 4.1

56

Gemiddelde wetenschappelijke ranking

100%

1

90%
3

70%
60%

5

50%
40%

7

30%
20%

Gemiddelde ranking

Aandeel van ranking

80%

9

10%

Plek 1-3
Bron:

Plek 4-7

Plek 8-11

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

2005

2004

2003

2002

2001

2000

1999

1998

1997

11

1996

0%

Gemiddelde

SciVal en berekeningen uitgevoerd door SEO.

De prestaties binnen de 8 sleuteltechnologieën zijn in twee groepen op te delen. In één groep
sleuteltechnologieën belandt Nederland in een steeds slechtere ranking. Deze groep bestaat uit de
sleuteltechnologieën Advanced Materials, Chemical Technologies en Digital Technologies, waarvan de
ontwikkelingen te zien zijn in Figuur 4.2Figuur 4.2. Voor deze drie sleuteltechnologieën is met name
sinds 2013 een lichte daling te zien in de relatieve positie van Nederland.
In de andere groep van sleuteltechnologieën zijn de prestaties wisselvalliger, maar is er in mindere mate
sprake van een daling van de gemiddelde Nederlandse rankings. De gemiddelde ontwikkelingen van
de prestaties binnen deze sleuteltechnologieën staan in Figuur 4.3. Alleen op het gebied van Photonics
and Light Technologies is de relatieve Nederlandse kennispositie iets sterker geworden in de meest
recente jaren dan aan het begin van de bestudeerde periode. De wisselvalligheid wordt deels
veroorzaakt door het lagere publicatievolume, waardoor de gemiddelde rankings gevoeliger zijn voor
relatief kleine schommelingen in het aantal publicaties, en de kwaliteit en impact van deze publicaties.
Desalniettemin zijn er voor deze sleuteltechnologieën geen duidelijke indicaties dat de relatieve
kennispositie is verzwakt.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR
Figuur 4.2

57

Ontwikkelingen van de slechtst presterende sleuteltechnologieën.

4,0
4,5

Gemiddelde ranking

5,0
5,5
6,0
6,5
7,0
7,5
8,0
8,5
9,0

Advanced Materials
Bron:

Chemical Technologies

Digital Technologies

SciVal en berekeningen uitgevoerd door SEO.

Figuur 4.3

Ontwikkelingen van de overige sleuteltechnologieën.

4,0

Gemiddelde ranking

4,5
5,0
5,5
6,0
6,5
7,0
7,5
8,0
8,5
9,0

Life Science Technologies

Engineering and Fabrication Technologies

Nanotechnologies

Photonics and Light Technologies

Quantum Technologies
Bron:

SciVal en berekeningen uitgevoerd door SEO.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

58

Advanced Materials
De statistieken omtrent de sleuteltechnologie Advanced Materials suggereren dat Nederland nog geen
enorme blinde vlek heeft op dit gebied, maar wel achter begint te lopen op de onderzoeksoutput van
andere landen.
Figuur 4.4 toont de gemiddelde ranking van Nederland, alsook de verdeling van de rankings. De
blauwe balk wordt langzaam maar zeker steeds groter, terwijl de rode balk de laatste jaren vooral wat is
gekrompen. Vergeleken met de beginperiode is de gele balk het meest gekrompen.
De Nederlandse kennispositie is op het gebied van Advanced Materials langzaam maar zeker
achteruitgegaan. Zo bevindt Nederland zich steeds minder vaak in de top 3 van de focuslanden, en
belandt Nederland steeds vaker in de lagere rankings. Deels komt dit door de sterke opmars van China,
waardoor Nederland steeds sterkere concurrentie vanuit het buitenland krijgt. Zo is de
wetenschappelijke output uit China aanzienlijk toegenomen, met een totale groei van 176 procent in
het aantal publicaties. China was in het jaar 2010 al de koploper in het aantal publicaties, maar deze
voorsprong is sindsdien enkel toegenomen. Ook Rusland is actiever geworden in het uitvoeren van
wetenschappelijk onderzoek omtrent Advanced Materials.
Figuur 4.4

Jaarlijkse ranking "Advanced Materials"

100%

1

90%
3

70%
60%

5

50%
40%

7

30%
20%

9

10%

Plek 1-3
Bron:

Plek 4-7

SciVal en berekeningen uitgevoerd door SEO.

Plek 8-11

Gemiddelde ranking

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

2005

2004

2003

2002

2001

2000

1999

1998

1997

11
1996

0%

Gemiddelde ranking

Aandeel van ranking

80%

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

59

De gemiddelde kwaliteit van Nederlandse publicaties is relatief gezien ook achteruitgegaan. Nederland
was in 2010 bijvoorbeeld nog koploper van de landengroep, met de meest invloedrijke en kwalitatief
hoogstaande wetenschappelijke publicaties, maar zit sindsdien in de middenmoot. Ook deze
ontwikkeling lijkt grotendeels te volgen op de sterke opkomst van China. Daar is het aantal publicaties
sterk gestegen, maar zijn ook de impact en kwaliteit omhoog gegaan. Door de sterkere internationale
concurrentie binnen het onderzoek naar deze sleuteltechnologie blinkt Nederland dus minder uit dan
voorheen. De afnemende score betekent dus niet per se dat de kwaliteit achteruit is gegaan: de lat
wordt simpelweg hoger gelegd.
Nederlandse wetenschappelijke ontwikkelingen worden relatief vaak gebruikt bij de ontwikkeling van
nieuwe patenten. Zo stijgen de Nederlandse cijfers bijvoorbeeld regelmatig uit boven die van Italië,
ondanks dat Nederland qua bevolkingsgrootte een aanzienlijk kleiner land is. Ook onder patentcitaten
is de recente opmars van China duidelijk te zien. Zo ligt China begin 2010 nog ver achter de Verenigde
Staten, maar zitten beide landen op een zeer vergelijkbaar niveau rond het einde van de tijdsreeks.
Al met al blinkt Nederlands onderzoek dus niet uit op het gebied van Advanced Materials vergeleken
met de focuslanden, en is de relatieve kennispositie achteruitgegaan.

Chemical Technologies
Figuur 4.5 laat zien dat pp het gebied van Chemical Technologies de relatieve kennispositie van
Nederland is achteruitgegaan. Uit de analyse blijkt dat Nederland steeds vaker een lage ranking heeft,
en vergeleken met de jaren ‘90 duidelijk relatief zwak presteert.Figuur 4.5
Figuur 4.5

Rankings in "Chemical Technologies"

100%

1

90%
80%

3

60%

5

50%
40%

7

30%
20%

9

10%

Plek 1-3
Bron:

Plek 4-7

SciVal en berekeningen uitgevoerd door SEO

Plek 8-11

Gemiddelde ranking

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

2005

2004

2003

2002

2001

2000

1999

1998

1997

11

1996

0%

Ranking

Aandel

70%

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

60

Het aantal Nederlandse publicaties sterk is gestegen, met een groei van 68 procent sinds 2010.
Desalniettemin blijkt uit een vergelijking met andere landen dat deze groei niet bijzonder hoog is. Zoals
ook het geval is bij Advanced Materials springt China eruit als een toppresteerder. Ook andere landen
zien een sterke toename in het publicatievolume – vaak zelfs groter dan de Nederlandse groei. Tevens
is het duidelijk dat de Nederlandse output in absolute zin ook klein is, aangezien het merendeel van de
landengroep veelvuldig meer publicaties produceert.
Op basis van de gemiddelde impactfactor van de wetenschappelijke publicaties blijkt dat de
Nederlandse performance relatief gezien achteruitgaat. De gemiddelde impactfactor qua citaten van
Nederlandse publicaties neemt af van 2.56 in 2010 naar 1.75 in 2021. Het merendeel van de
landengroep ervaart een soortgelijke daling. De enige twee uitzonderingen hierin zijn Zuid-Korea en
China. Voor Zuid-Korea blijft de impact factor vrij stabiel gedurende deze periode en voor China neemt
het zelfs toe. Dit wijst erop dat de kwaliteit van het Nederlandse onderzoek niet per se achteruit is
gegaan, maar dat de lat hoger wordt gelegd door de zeer sterke Chinese concurrentie. Op het gebied
van Chemical Technologies loopt Nederland, net als andere landen, dus steeds meer achter op China.
Ondanks het kleine publicatievolume, is het aantal patentcitaten van Nederlandse publicaties
aanzienlijk groter dan voor andere kleine economieën, en ligt het relatief weinig achter de prestaties
van de grotere economieën binnen de landengroep. Binnen dit onderwerp zijn de Verenigde Staten
een duidelijk koploper, waarbij China wel een duidelijke inhaalslag aan het maken is. Op basis van het
aantal publicaties presteert Nederland hier sterker dan deze koplopers, met meer patent citaten per
publicatie.

Digital Technologies
Op het gebied van Digital Technologies is de relatieve Nederlandse kennispositie ook licht
achteruitgegaan vergeleken met de focuslanden.
In Figuur 4.6 is te zien dat Nederland in het verleden vooral op plekken 4 tot en met 7 belandde. Er is
een duidelijk patroon te zien dat Nederland steeds vaker in een slechtere ranking belandt onder de
focuslanden. Dit is te zien aan het sterk groeiende aandeel van het donkerblauwe gedeelte van de
staafdiagram. Ook de gemiddelde positie, te zien in de groene lijn, verslechtert vergeleken met de
groep focuslanden. Zo was de gemiddelde ranking in 1996 ongeveer de 6e plek, maar is dit in 2021 de
7e plek geworden.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR
Figuur 4.6

61

Rankings in "Digital Technologies”

100%

1

90%
80%

3

60%

5

50%
40%

7

Ranking

Aandeel

70%

30%
20%

9

10%

Plek 1-3
Bron:

Plek 4-7

Plek 8-11

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

2005

2004

2003

2002

2001

2000

1999

1998

1997

11

1996

0%

Gemiddelde plek

SciVal en berekeningen uitgevoerd door SEO

Zoals ook het geval is voor Advanced Materials en Chemical Technologies, speelt de sterke opmars van
China hier een rol. Kijkend naar het aantal publicaties, het aantal citaten en de impact factoren vormt
ook hier China een steeds sterkere bron van concurrentie. Ook voor Digital Technologies wordt de lat
dus steeds hoger gelegd.

Engineering and Fabrication Technologies
Op het gebied van Engineering and Fabrication Technologies is de gemiddelde relatieve Nederlandse
kennispositie ook licht achteruitgegaan vergeleken met de focuslanden, zoals blijkt uit Figuur 4.7.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR
Figuur 4.7

62

Rankings in "Engineering and Fabrication Technologies"

100%

1

90%
80%

3

60%

5

50%
40%

7

Ranking

Aandeel

70%

30%
20%

9

10%

Plek 1-3
Bron:

Plek 4-7

Plek 8-11

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

2005

2004

2003

2002

2001

2000

1999

1998

1997

11

1996

0%

Gemiddelde plek

SciVal en berekeningen uitgevoerd door SEO

In de figuur is te zien dat de Nederlandse onderzoeksoutput op veel gebieden nog altijd tot de top 3
behoort onder de focuslanden. Wel bevindt Nederland zicht volgens sommige metrieken steeds vaker
bij de ‘slechtste’ rankings van 8 of hoger, en iets minder bij de gemiddelde rankings tussen 4 en 7.

Life Science Technologies
Op het gebied van Life Science Technologies is de Nederlandse relatieve kennispositie licht achteruit
gegaan. Figuur 4.8 toont de gemiddelde ranking van Nederland op het gebied van Life Science
Technologies, met daarbij ook de verdeling van de rankings in de staafdiagram.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR
Figuur 4.8

63

Rankings in "Life Science Technologies"

Rankings in "Life Scienc Technologies"
100%

1

90%
80%

3

60%

5

50%
40%

7

Ranking

Aandeel

70%

30%
20%

9

10%

Plek 1-3
Bron:

Plek 4-7

Plek 8-11

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

2005

2004

2003

2002

2001

2000

1999

1998

1997

11

1996

0%

Gemiddelde plek

SciVal en berekeningen uitgevoerd door SEO

De voornaamste ontwikkelingen hebben plaatsgevonden aan het begin van de jaren ’00. Sinds die tijd
behoort Nederland iets vaker tot de top 3 landen volgens sommige metrieken, maar belandt Nederland
ook steeds vaker op plek 8 of hoger. De meeste metrieken geven dus aan dat Nederland steeds minder
vaak op plek 4 tot en met 7 belandt. De groene lijn laat slechts een kleine daling in de gemiddelde
rankings van de Nederlandse, wetenschappelijke output zien.

Nanotechnologies
Op het gebied van Nanotechnologies is de Nederlandse relatieve kennispositie zeer wisselvallig, zoals
blijkt uit Figuur 4.9. Gemiddeld genomen zijn de Nederlandse prestaties even sterk gebleven
gedurende de bekeken tijdsperiode, vergeleken met de set focuslanden. Doordat wetenschappelijke
output binnen dit veld vrij beperkt en klein is vergeleken met de andere sleuteltechnologieën, zijn de
prestaties gevoeliger voor uitschieters.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR
Figuur 4.9

64

Rankings in "Nanotechnologies

100%

1

90%
80%

3

60%

5

50%
40%

7

Ranking

Aandeel

70%

30%
20%

9

10%

Plek 1-3
Bron:

Plek 4-7

Plek 8-11

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

2005

2004

2003

2002

2001

2000

1999

1998

1997

11

1996

0%

Gemiddelde plek

SciVal en berekeningen uitgevoerd door SEO

Met name het aandeel metrieken waarin Nederland tot de top 3 behoort onder de focuslanden wisselt
sterk. Zo behoorde Nederland in het jaar 2000 volgens minder dan 5 procent van de gebruikte
maatstaven tot de top 3, maar liep dit in 2007 op tot bijna 40 procent van de gebruikte maatstaven.

Photonics and Light Technologies
Op het gebied van Photonics and Light Technologies is de Nederlandse relatieve kennispositie
wisselvallig, maar zeer licht verbeterd, zie Figuur 4.10. Doordat het publicatievolume lager ligt onder
deze sleuteltechnologie dan onder andere sleuteltechnologieën, zijn de statistieken gevoeliger voor
jaarlijkse uitschieters. Een klein aantal zeer sterke of zeer zwakke publicaties kan daardoor de statistieken
al zichtbaar verschuiven.
In de figuur is te zien dat Nederland in het algemeen relatief slecht presteert vergeleken met de set
focuslanden, en vaak plek 8 of hoger inneemt. Het aandeel metrieken volgens welke Nederland tot de
top 3 behoort is zeer wisselvallig, en heeft een grote invloed op de jaarlijkse gemiddelde prestaties.
Ook binnen deze sleuteltechnologie is de wereldwijde output relatief beperkt, waardoor de jaarlijkse
ranking gevoeliger is voor uitschieters.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

65

Figuur 4.10 Photonics and Light Technologies
100%

1

90%
80%

3

60%

5

50%
40%

7

Ranking

Aandeel

70%

30%
20%

9

10%

Plek 1-3
Bron:

Plek 4-7

Plek 8-11

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

2005

2004

2003

2002

2001

2000

1999

1998

1997

11

1996

0%

Gemiddelde plek

SciVal en berekeningen uitgevoerd door SEO

Quantum Technologies
Op het gebied van Quantum Technologies is de Nederlandse relatieve kennispositie wisselvallig, en
licht achteruitgegaan, zoals Figuur 4.11 laat zien.
Nederland behoort in het algemeen bij de plekken 8 of hoger. Het aandeel metrieken volgens welke
Nederland tot de top 3 behoort wisselt sterk. Ook binnen deze sleuteltechnologie is de wereldwijde
output relatief beperkt, waardoor de jaarlijkse ranking gevoeliger is voor uitschieters, zoals ook het
geval is voor Nanotechnologies en voor Photonics and Light Technologies.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

66

Figuur 4.11 Rankings in "Quantum Technologies”
100%

0

90%

1

80%

2
3
4

60%

5

50%

6

40%

7

30%

8

Plek 4-7

Plek 8-11

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

2005

2004

2003

2002

2001

11

2000

0%

1999

10

1998

10%

1997

9

1996

20%

Plek 1-3
Bron:

Ranking

Aandeel

70%

Gemiddelde plek

SciVal en berekeningen uitgevoerd door SEO

4.2 Conclusie
In het algemeen presteert Nederland goed op het gebied van sleuteltechnologieën. Zo is de impact
factor van publicaties hoog, en worden Nederlandse publicaties ook relatief vaak geciteerd door
patenten. Onder de bekeken sleuteltechnologieën zitten geen grote uitschieters. De gemiddelde
rankings liggen voor elke sleuteltechnologie dichtbij elkaar, en er is geen sleuteltechnologie waar
Nederland duidelijk voor- of achterloopt op de focuslanden. Desalniettemin zijn er wel verschillen in de
Nederlandse, wetenschappelijke prestaties. Zo is er met name voor de sleuteltechnologieën Quantum
Technologies, Photonics and Light Technologies en Nanotechnologies sprake van relatief veel
volatiliteit in de prestaties. Dit kan deels verklaard worden door de beperkte omvang in publicaties
binnen deze onderzoeksgebieden, waardoor een klein aantal sterke en zwakke publicaties de
gemiddelde rankings sterk kunnen beïnvloeden. Naast de verschillen in volatiliteit zijn er ook verschillen
in de ontwikkelingen van de gemiddelde rankings. Zo is er sinds 2013 sprake van een verzwakking van
de relatieve kennispositie op het gebied van Advanced Materials, Chemical Technologies en Digital
Technologies. Twee mogelijke oorzaken van deze verzwakking zijn dat andere landen meer zijn gaan
publiceren, waardoor Nederlandse publicaties worden ‘verdrongen’, en dat de gemiddelde kwaliteit
van niet-Nederlandse publicaties is verbeterd. Hierin lijkt vooral China een relevante rol te spelen: In
recente jaren is de lat steeds hoger gelegd door het sterk stijgende volume van Chinese publicaties, en
de verbetering van de kwaliteit van deze publicaties. China stoot dankzij deze groei niet alleen
Nederland steeds vaker van een hoge ranking, maar ook koploper-landen als de Verenigde Staten.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

5

67

Inkomende en uitgaande investeringen

5.1 Hoofdvragen
ln dit vierde en laatste onderdeel gaat de monitor in op Nederlandse inkomende en uitgaande
investeringen. Hierbij worden de economische waarde en concentratie van investeringen voor een
viertal landen in beeld gebracht. Binnen dit onderdeel categoriseren we de gegevens op basis van de
sector waarin de investeringen plaatsvinden. Doordat de achterliggende data tot op heden beperkt zijn
en er ook trendbreuken in aanwezig zijn, presenteert deze sectie vooral een methodologische voorzet
hoe het onderwerp in kaart kan worden gebracht. Ondanks de beperkingen van de data biedt het ook
enig inzicht in welke sectoren relatief grote investeringsstromen plaatsvinden.

5.2 Data en methoden
De analyse vindt plaats op basis van een selecte focusgroep landen, namelijk het Verenigd Koninkrijk,
de Verenigde Staten, China en Rusland op basis van niet-publieke data die door DNB ter beschikking is
gesteld. Het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten zijn gekozen omdat het belangrijke
handelspartners zijn en er traditioneel veel wederzijdse investeringen plaatsvinden. China en Rusland
zijn gekozen vanweg hun strategische relevantie. DNB heeft de data voor het laagst beschikbaar SBI
niveau uitgesplitst voor de betreffende vier landen specifiek voor dit project aangeleverd. De data
beslaan de periode 2015-2020.69
Om te zien of er opmerkelijke investeringen plaatsvinden tussen Nederland en de VS, China, Rusland of
het VK, kijken we naar twee statistieken:
1. Ten eerste berekenen we per land en per sector de totale instromende en totale uitstromende
investeringen gedurende de jaren in de sample. Hiermee berekenen we dus de som van alle
instromende en uitstromende investeringen voor de periode 2015-2018 en 2019-2020;
2. Vervolgens sorteren we deze totaalsommen van hoog naar laag, om te zien waar gedurende de
jaren de grootste geldstromen plaatsvinden. Sectoren waar voor elk land de waarde van
instromende en uitstromende investeringen hoog zijn vormen kandidaten voor nadere analyse.
Een preciezere beschrijving van de methode is te vinden in Bijlage F. Het samenvoegen van de cijfers
over meerdere jaren heeft het voordeel dat meerjarige patronen er duidelijker door worden. Grote
uitschieters brengen ook deze totaalsommen omhoog, waardoor ze goed zichtbaar blijven. Ten slotte
is deze methode minder gevoelig voor uitschieters die in omringende jaren terug worden gedraaid. Uit
de data blijkt dat er bijvoorbeeld hoge, positieve instromen zijn, maar in het daaropvolgende jaar juist
zeer negatieve instromen zijn. Het afzonderlijk bekijken van elk jaar zou zulke uitschieters te gemakkelijk
als relevante observaties markeren.
69

De analyse vindt vanwege een methodiekbreuk plaats voor twee afzonderlijke samples: Voor 2015-2018
en nogmaals voor 2019-2020. Het is belangrijk om de resultaten van de twee samples niet direct met
elkaar te vergelijken.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

68

Er zijn enkele kanttekeningen en beperkingen bij de analyse. De methode werkt nauwkeuriger en kan
beter worden verfijnd naarmate er meerdere opeenvolgende jaren aan data beschikbaar zijn. Zo zijn de
resultaten op basis van 2019-2020 mogelijk niet zeer representatief voor langdurigere
investeringspatronen. Een tweede kanttekening is dat de data beschikbaar zijn op 2-digit sectorniveau.
Deze uitsplitsing dekt 66 verschillende sectoren, die nog altijd breed zijn. Een van de sectoren is,
bijvoorbeeld, “Accomodation and food service activities”, wat nog altijd vrij veel omvattend is. We
kunnen op basis hiervan dan ook niet opmaken welke bedrijven er exact betrokken zijn geweest bij de
investeringstransacties en welke specifieke goederen of diensten erdoor worden beïnvloed. Ten slotte
is ook de investeringsvorm niet bekend op basis van deze cijfers. Investeringen kunnen onder andere
de vorm van leningen of equity aannemen, hetgeen wel een invloed heeft op de machtsverhoudingen
tussen de investeerder en de ontvangende partij.

5.3 Resultaten
Het resultaat van de analyse zijn twee tabellen, waarin sectoren per investeringsland zijn gerangschikt
op basis van hoe groot de totale investeringsstromingen zijn gedurende de jaren die bij de sample
behoren. Deze sectie toont een selectie binnen de tabel van inkomende en uitgaande investeringen.
De tabel laat per land de hoogste vijf waarden zien, die zowel instromende als uitstromende
investeringen kunnen zijn. De totalen in de tabellen zijn uitgedrukt in miljoenen euro’s.
Voor de sample gebaseerd op de jaren 2015-2018 staan de cijfers in Tabel 5.1. De kolom “richting” in
deze tabel geeft aan of er sprake is van investeringen uit Nederland (“Uit”), of investeringen die juist
richting Nederland vloeien (“In”). Uit deze tabel blijkt dat met name de investeringsstromen tussen
Nederland en het Verenigd Koninkrijk, en tussen Nederland en de Verenigde Staten relatief groot zijn
onder de vier bekeken landen. De investeringsstromen met China en Rusland zijn daarentegen relatief
klein, vergeleken met de investeringsstromen van en naar de Verenigde Staten. Tevens blijkt dat deze
landen vooral investeringen ontvangen uit Nederland, en dat de inkomende investeringen in
vergelijking klein zijn. Op basis hiervan is het onwaarschijnlijk dat Nederland afhankelijker is geworden
vanwege opgebouwde investeringen uit China en Rusland.
Uit de tabel blijkt dat enkele sectoren met name relevant zijn: Zo heeft Nederland in drie van de vier
landen relatief veel geïnvesteerd in sectoren verbonden met de productie van aardolie, chemicaliën,
farmaceutica, rubber en plastic goederen. Ook met Rusland, waar de investeringsbanden zwakker mee
zijn, staat de winning van fossiele brandstoffen bovenaan het lijstje van uitgaande investeringen.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

69

Tabel 5.1

Instromende en uitstromende investeringen voor de periode 2015-2018

Richting

Land

Sector code

Sector beschrijving

Totale
waarde (mln
eur)

Uit

China

C24T28X27

Manufacture of metal and machinery
products, except electrical equipment

5.512

Uit

China

C26

Manufacture of computer, electronic and
optical products

5.191

In

China

K64

Financial service activities, except insurance
and pension funding

3.140

Uit

China

C19

Manufacture of coke and refined petroleum
products

3.042

Uit

China

C19T22

Manufacture of petroleum, chemical,
pharmaceutical, rubber and plastic products

1.498

Uit

United Kingdom

C19T22

Manufacture of petroleum, chemical,
pharmaceutical, rubber and plastic products

93.213

Uit

United Kingdom

C19

Manufacture of coke and refined petroleum
products

75.864

In

United Kingdom

K64

Financial service activities, except insurance
and pension funding

65.311

Uit

United Kingdom

K64

Financial service activities, except insurance
and pension funding

45.678

Uit

United Kingdom

K642

Activities of holding companies

45.525

Uit

Russian Federation

B06_09

Extraction of crude petroleum and natural
gas; mining support service activities

5.277

Uit

Russian Federation

K64

Financial service activities, except insurance
and pension funding

2.885

Uit

Russian Federation

C24T28X27

Manufacture of metal and machinery
products, except electrical equipment

2.685

Uit

Russian Federation

C28

Manufacture of machinery and equipment
n.e.c.

2.649

Uit

Russian Federation

J61

Telecommunications

2.269

Uit

United States

C19T22

Manufacture of petroleum, chemical,
pharmaceutical, rubber and plastic products

91.754

Uit

United States

C_OTH

Other manufacturing (C15, C23, C27, C31,
C32, C33)

71.269

Uit

United States

C21

Manufacture of basic pharmaceutical
products and pharmaceutical preparations

62.212

Uit

United States

C24T28X27

Manufacture of metal and machinery
products, except electrical equipment

57.217

Uit

United States

C26

Manufacture of computer, electronic and
optical products

55.704

Bron:

De Nederlandse Bank (2022), en berekeningen uitgevoerd door SEO

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

70

Tabel 5.2

Instromende en uitstromende investeringen voor de periode 2019-2020

Richting

Land

Sector code

Sector Beschrijving

Uit

China

C10T12

Manufacture of food products; beverages and
tobacco products

4.451

Uit

China

C_OTH

Other manufacturing (C15, C23, C27, C31, C32,
C33)

1.189

Uit

China

C19T22

Manufacture of petroleum, chemical,
pharmaceutical, rubber and plastic products

1119

In

China

M70

Activities of head offices; management
consultancy activities

983

In

China

M701

Activities of head offices

983

In

United Kingdom

C24T28X27

Manufacture of metal and machinery products,
except electrical equipment

86.373

In

United Kingdom

K642

Activities of holding companies

65.502

In

United Kingdom

C26

Manufacture of computer, electronic and optical
products

45.064

In

United Kingdom

G46

Wholesale trade, except of motor vehicles and
motorcycles

43.859

In

United Kingdom

C24_25

Manufacture of basic metals and fabricated
metal products, except machinery and
equipment

43.384

In

Russian Federation

C19T22

Manufacture of petroleum, chemical,
pharmaceutical, rubber and plastic products

10.494

In

Russian Federation

C19

Manufacture of coke and refined petroleum
products

10.114

In

Russian Federation

J61

Telecommunications

5.267

Uit

Russian Federation

F

Construction

2.897

Uit

Russian Federation

C19T22

Manufacture of petroleum, chemical,
pharmaceutical, rubber and plastic products

2.595

Uit

United States

C24T28X27

Manufacture of metal and machinery products,
except electrical equipment

156.190

Uit

United States

C19

Manufacture of coke and refined petroleum
products

145.051

Uit

United States

C26

Manufacture of computer, electronic and optical
products

130.493

Uit

United States

J58_62_63

Publishing, computer programming and
consultancy, information service activities

83.610

Uit

United States

I

Accommodation and food service activities

81.196

Bron:

Totale waarde
(mln eur)

De Nederlandse Bank (2022), en berekeningen uitgevoerd door SEO

Tabel 5.2 toont de resultaten voor de jaren 2019-2020. Hier verschijnt een wat ander patroon dan in de
eerste sample. In deze periode zijn er meer grote investeringsinstromen vergeleken met de voorgaande

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

71

periode. Hierbij moet nogmaals de kanttekening worden gemaakt dat de twee periodes niet direct
vergelijkbaar zijn met elkaar, doordat investeringsactiviteiten tussen de sectoren zijn geschoven.
Hierdoor zijn de data op sectorniveau en kunnen we geen commentaar leveren op basis van
verschillende cijfers binnen sectoren.
Ook uit de data voor 2019-2020 blijkt dat de banden met het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde
Staten het sterkst zijn, en dat hier verreweg de grootste investeringsstromen plaatsvinden. Opmerkelijk
hierbij is dat de grootste investeringen tussen Nederland en het Verenigd Koninkrijk voor deze sample
instromen zijn. Een fors deel van deze instromen is gerelateerd aan activiteiten van holdings, hetgeen
niet per se productieve investeringen vormt. Dit kan te maken hebben gehad met de Brexit. De sterke
band met de Verenigde Staten betreft vooral de productie van goederen, en verfijnen van fossiele
brandstoffen, hoewel ook diensten voor een fors deel vertegenwoordigd zijn. Ten slotte is de band qua
investeringen met China en Rusland nogmaals relatief zwak, zoals ook het geval was in de sample voor
2015-2018.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

6

72

Conclusie

We vatten de belangrijkste conclusies van deze pilot samen per onderwerp: strategische afhankelijkheid
voor goederen en diensten, economische beïnvloeding, de Nederlandse kennispositie en
investeringen. Daarna bespreken we een aantal beperkingen van deze pilot. Tot slot schetsen we een
aantal opties voor mogelijke verdieping of vervolg.

Goederen: afhankelijkheid Nederland van derde landen
Uit de analyse van de import van goederen blijkt dat vooral China en de VS handelspartners zijn waarbij
strategische afhankelijkheden bestaan. In totaal hebben we 21 afhankelijkheden (7 bij de VS, 7 bij China
en 7 bij overige landen) en 12 mogelijke afhankelijkheden geïdentificeerd (1 bij de VS, 8 bij China en 3
bij overige landen). Als we kijken naar strategische afhankelijkheden, haalt Nederland meerdere
goederen uit China en de VS. Er is strategische afhankelijkheid van China op het vlak van de digitale
transitie, voedselzekerheid en gezondheid en zorg. Wat opvalt bij de VS is dat er vooral strategische
afhankelijkheid is op het vlak van nationale veiligheid.

Goederen: afhankelijkheid derde landen van Nederland
Derde landen lijken op basis van handelsdata niet strategisch afhankelijk te zijn van de import van
Nederlandse goederen. Voor de jaren 2019-2021 komen in de analyse vooral triviale handelsgoederen
naar boven, met een beperkt aantal goederen die van belang zijn voor eindproducten als
geneesmiddelen of voedselvoorziening. Consistente patronen over meerdere jaren heen van
herhaaldelijke strategische afhankelijkheid van de import van Nederlandse goederen ontbreken.

Diensten: afhankelijkheid Nederland van derde landen
Wij hebben op basis van de beschikbare data geen strategische afhankelijkheid van diensten kunnen
identificeren. Ook binnen meer geconcentreerde dienstengroepen is er sprake van betrekkelijk weinig
import van buiten Europa en gaat het om relatief kleine volumes. Een kanttekening hierbij is dat inzicht
is gebaseerd op vrij geaggregeerde data en dat er onderliggend diensten kunnen zijn waarin de
concentratie groter is. Denk hierbij aan cloud services (datacenters, softwarepakketten) of bepaalde
vormen betaaldienstverlening (internationale betaalinfrastructuur). Om dergelijke afhankelijkheden
voor diensten te identificeren is een andere aanpak, zoals op basis van expert opinion, waarschijnlijk
vruchtbaarder dan een datagedreven excercitie.

Economische beïnvloeding tegen OESO-landen
De inventarisatie van casussen heeft geleid tot de identificatie van 55 gevallen van economische
beïnvloeding tegen OESO-landen door de VS, China en Rusland in de periode sinds 2010. De
belangrijkste constatering uit dit empirisch overzicht is dat de verschillende vormen van economische
beïnvloeding inderdaad ingezet worden, door alle grootmachten, en met steeds grotere frequentie.
Daarnaast schuwen geen van de grootmachten het middel in te zetten tegen de Europese Unie of zijn
lidstaten. Nederland zou er daarom goed aan doen om zich economisch weerbaar te maken en te
anticiperen op een toenemend gebruik van deze geo-economische instrumenten.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

73

Infrastructurele knooppunten
We hebben diverse knooppunten geïdentificeerd op het vlak van maritiem transport, pijpleidingen,
financiële infrastructuur en communicatie-infrastructuur. De geïdentificeerde knooppunten zijn vrijwel
allemaal niet alleen op Nederlands niveau relevant, maar spelen ook op Europees niveau. Oplossingen
moeten dus ook op dat niveau gezocht worden. Dit is temeer het geval omdat de strategische aard van
knooppunten vaak niet eenvoudig te adresseren is omdat infrastructurele knooppunten relevant zijn
vanwege fysieke locatie (Straat van Hormuz), schaaleffecten in de achterliggende productietechnologie
van de dienst of goed (satellietnavigatie, SWIFT) of vanwege coördinatieproblemen tussen landen
(ontbreken van gastransportleidingen tussen landen in Europa). Oplossingen die de kwetsbaarheden
adresseren vragen daarom om coördinatie en substantiële investeringen.

De Nederlandse kennispositie
De Nederlandse kennispositie is relatief goed gegeven de omvang van de bevolking. De Nederlandse
kennis is van hoge kwaliteit, hoewel het volume uiteraard lager ligt dan bij grotere landen (schaaleffect).
Wel lijkt er op sommige terreinen sprake van een lichte achteruitgang in de ranking ten opzichte van
andere landen. Zo is er sinds 2013 sprake van een verzwakking van de relatieve kennispositie op het
gebied van Advanced Materials, Chemical Technologies en Digital Technologies. Dit betekent
overigens niet dat er sprake is van afnemende kwaliteit. Het kan een volume-effect zijn, maar ook de wet
van de remmende voorsprong. De lat voor onderzoek wordt steeds hoger gelegd door toenemende
concurrentie vanuit met name China. Om achterliggende factoren van ontwikkelingen in de relatieve
kennispositie te kunnen duiden is aanvullend onderzoek nodig.

Nederlandse inkomende en uitgaande investeringen
Om inzicht te krijgen in de Nederlandse inkomende en uitgaande investeringen is een analyse gedaan
van de investeringsstromen tussen Nederland aan de ene kant en China, Rusland, het Verenigd
Koningrijk en de Verenigde Staten aan de andere kant. De investeringsstromen tussen Nederland en
het Verenigd Koninkrijk, en tussen Nederland en de Verenigde Staten zijn relatief groot. Een fors deel
van de instromen vanuit het Verenigd Koninkrijk is gerelateerd aan activiteiten van holdings. Dit zijn niet
per se productieve investeringen. De sterke band met de Verenigde Staten betreft vooral investeringen
in de productie van goederen en het verfijnen van fossiele brandstoffen, hoewel ook diensten ruim
vertegenwoordigd zijn. De investeringsstromen met China en Rusland zijn relatief klein. Tevens blijkt
dat deze landen vooral investeringen ontvangen uit Nederland en dat de inkomende investeringen in
vergelijking klein zijn. Nederland heeft in drie van de vier landen relatief veel geïnvesteerd in sectoren
verbonden met de productie van fossiele brandstoffen, chemicaliën, farmaceutica, rubber en plastic
goederen. Dit beeld zal mogelijk veranderen als gevolg van de oorlog in Oekraïne en de reactie daarop
van overheden en bedrijven.

Kanttekeningen
Het is belangrijk op te merken dat de aard van de methodologie een scan betreft. Of er daadwerkelijk
sprake is van een strategische afhankelijkheid kan eigenlijk pas echt vastgesteld worden na verder
verdiepend onderzoek. Hierbij dienen individuele strategische afhankelijkheden in aparte studies
uitgediept te worden, om echt te begrijpen wat eventuele mogelijkheden voor substitutie op korte en
middellange termijn zijn en wat de aard is van de schade die aangericht kan worden. Ook zal elke scan
mogelijkerwijs strategische afhankelijkheden over het hoofd zien. Omdat elke vorm van monitoring zijn

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

74

beperkingen kent, of het nu op basis van data-analyse, expert-opinion of andere methoden is, blijven er
altijd verrassingen mogelijk.
Een deel van de analyses zou er baat bij hebben om de achterliggende probleemanalyse verder uit te
werken. Dit speelt bijvoorbeeld bij de deelvraag over de kennispositie van Nederland. Afhankelijkheid
van kennis is geen probleem, maar kan wel een indicatie zijn van afhankelijkheid in productie die van
de kennis gebruik maakt. Helder krijgen wat nu precies het probleem zou kunnen zijn, helpt bij het
nemen van vervolgstappen.
Het onderdeel over internationale investeringsstromen loopt vooral tegen beperkingen in de
beschikbaarheid van data aan. Hierdoor is de ontwikkeling van een grondige methodiek bemoeilijkt.
Aanvullende data met een bredere dekkingsgraad, langere tijdshorizon en gecorrigeerde databreuken
zijn een vereiste om een gestandaardiseerde en periodiek toepasbare methode te ontwerpen.
Ten slotte zijn de analyses grotendeels statisch en is er voor de verschillende deelonderwerpen geen
structureel model. In de werkelijkheid passen overheden, marktpartijen en burgers zich aan naar
veranderende omstandigheden. Zulke aanpassingen en gedragseffecten zijn niet uit de data te
achterhalen, maar beïnvloedden wel de risico’s die gepaard gaan met strategische afhankelijkheden.

Mogelijkheden voor vervolgonderzoek
Voorliggende geo-economische monitor is een stap in het doorlopende proces van de analyse van
strategische afhankelijkheden en dient om op geaggregeerd niveau een beter beeld te krijgen van de
relevante problematiek. De data die de analyses ondersteunen zijn in veel gevallen niet beschikbaar op
zeer gedetailleerde niveau. Hiermee geeft de monitor vooral een richting voor nadere vervolganalyses
en biedt het onderzoek nog geen handelingsperspectieven.
De toegevoegde waarde van een data-analyse zoals uitgevoerd in hoofdstukken 2, 4 en 5 en de
systematische studie van een aantal cases in hoofdstuk 3 is dat op deze wijze een objectiveerbaar en
structureel herhaalbaar beeld ontstaat van mogelijke strategische afhankelijkheden. Hoewel een op
data gebaseerde analyse met enige regelmaat zal moeten worden herhaald, veranderen strategische
afhankelijkheden niet heel snel. Een optie zou zijn om de data-analyse in deze pilot elke vier à vijf jaar te
herhalen.
Hierbij dient wel in het oog gehouden te worden dat dit onderzoek tegen substantiële databeperkingen
aanliep. Voor goederen is er redelijk betrouwbare en gedetailleerde data voor meerdere landen, maar
voor diensten, infrastructuur en investeringen is dat niet het geval. Deze databeperkingen veranderen
niet zomaar. Mogelijke strategische afhankelijkheden in de handel in goederen en diensten kunnen nog
verder in kaart worden gebracht via enquêtes onder specifieke, relevante bedrijven. Een beperkende
factor hierbij is dat bedrijven vaak ook geen volledig zicht hebben op hun waardeketen.
Voor kennisafhankelijkheden is relatief gedetailleerde data beschikbaar die een veelheid aan analyses
mogelijk maakt. Dit rapport kijkt naar wetenschappelijke publicaties, maar patenten zijn ook een
potentiële route die een complexere data-analyse vereist dan wetenschappelijke publicaties. Wat
betreft diepgaande data-analyse is op dit vlak veel mogelijk. Tegelijkertijd is minder duidelijk wat

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

75

strategische afhankelijkheid binnen de context van wetenschap eigenlijk inhoudt en wat precies
gemeten of onderzocht zou moeten worden. Voordat tot vervolgonderzoek besloten wordt, is aan te
bevelen om eerst een helder beeld te krijgen van de achterliggende mechanismen die een
dataonderzoek in kaart zou moeten brengen.
Omdat de selectie van strategische afhankelijkheden op basis van de eerste dataschifting altijd een
zekere mate van expert judgement blijft houden is het aan te raden om voor geïdentificeerde
afhankelijkheden een aparte analyse te doen. Deepdives bieden hier een grote complementaire waarde
ten opzicht van de data-analyse, omdat de economische en strategische relevantie van producten
hiermee aanzienlijk wordt verduidelijkt. Deze monitor heeft voorzichtige aanzet gedaan met drie korte
deepdives. We raden aan om deep-dives te doen voor alle ruim 30 geïdentificeerde cases. Het is daarbij
belangrijk om een uniforme methodologie voor deepdives te ontwikkelen, zodat dit op een structurele
en systematische manier gebeurt. Daarbij zou er ook oog moeten zijn voor de achterliggende redenen
van het ontstaan van de strategische afhankelijkheden.
Bij infrastructurele knooppunten ontbreekt een algemeen geaccepteerd en compleet overzicht van
relevante knooppunten. Daarnaast is er slechts beperk zicht op de mogelijke impact van een blokkade
van infrastructurele knooppunten omdat het vaak om heterogene goederen of dienstenstromen gaat,
waar data vooralsnog over ontbreekt. Vervolgonderzoek zou zich in onze ogen moeten richten op het
komen tot een geaccepteerd overzicht en een grove inschatting van de impact van blokkades.
Er is eveneens meer onderzoek nodig naar de effectiviteit van economische beïnvloeding. Het is van
belang om vast te kunnen stellen wanneer en onder welke omstandigheden economische beïnvloeding
bijgedragen heeft aan het succesvol veranderen van het buitenlands beleid van een doelwit-land.
Andersom geformuleerd, op basis van dergelijk onderzoek kunnen landen die het doelwit zijn of
worden van economische beïnvloeding lessen trekken hoe zich er tegen te wapenen, of weerbaar te
maken. Uit dergelijk onderzoek kunnen kritische factoren van succes, of falen, worden gedestileerd. Dit
vergt dieper onderzoek naar specifieke casuïstiek uit dit rapport. Daarnaast kan ook onderzocht worden
of sommige Europese sectoren, producten, diensten, of personen vaker het doelwit worden van
economische beïnvloeding, en zo ja, waarom dat het geval is.
Tot slot zou een analyse van investeringsstromen zich moeten richten op een scherpere microblik met
als kernvraag: hoe kunnen we zicht krijgen op investeringsstromen vanuit specifieke landen? Een
vervolgonderzoek zou kunnen uitwerken welke data relevant zijn en welke signaleringsinstrumenten
hieruit volgen. Zo biedt het UBO-register mogelijk meer informatie voor de analyse van instromende en
uitstromende investeringen. Tevens zijn er commerciële databronnen zoals Orbis, die buiten de scope
van het huidige project vielen. Verder kunnen strategische afhankelijkheden ook het gevolg zijn van
fusies en overnames, hetgeen een nadere verkenning vereist.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

76

Bijlage A Categorisering CBS selectie
Tabel A.1

Productcategorieën met afhankelijkheden

Product

Land

Aluminium ores and concentrates

Welk
belang?

Maatscha
ppelijke
impact
acuut of
sluimeren
d

Korte termijn
substitutie
mogelijk

Lange
termijn
substitutie
mogelijk

Oordeel

Guyana

acuut

ja

ja

nee

Aluminium; table, kitchen or other
household articles and parts
thereof; pot scourers and scouring
or polishing pads, gloves and the
like

China

acuut

ja

ja

nee

Bamboo used primarily for plaiting

China

sluimeren
d

ja

nee

nee

Blankets; electric

China

acuut

ja

ja

nee

Brushes; shaving, hair, nail, eyelash
and other toilet brushes for use on
the person, including brushes as
parts of appliances

China

acuut

ja

ja

nee

Cellulose acetates; non-plasticised,
in primary forms

VS

sluimeren
d

ja

ja

nee

Ceramic statuettes and other
ornamental ceramic articles, of
porcelain or china

China

acuut

ja

ja

nee

Cereal groats and meal; n.e.c. in
heading no. 1103

VK

acuut

ja

ja

nee

Chain; stud-link chain, of iron or
steel

China

acuut

ja

ja

nee

Chemical products; tall oil, whether
or not refined

VS

sluimeren
d

ja

ja

nee

Clays (excluding expanded clays of
heading no. 6806); andalusite,
kyanite and sillimanite, whether or
not calcined

VK

acuut

ja

ja

nee

Clocks; (excluding those with watch
movements and instrument panel
clocks), (other than alarm or wall
clocks), electrically operated

China

acuut

nee

ja

nee

Clocks; (excluding those with watch
movements and instrument panel
clocks), alarm clocks, electrically
operated

China

acuut

nee

ja

nee

Clocks; (excluding those with watch
movements and instrument panel
clocks), wall clocks, electrically
operated

China

acuut

nee

ja

nee

Cocoa; paste, wholly or partly
defatted

Ivoorkus
t

acuut

ja

ja

nee

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

77

Cooking appliances and plate
warmers; for solid fuel and fuels
other than gas or liquid, of iron or
steel

China

acuut

nee

ja

nee

Crustaceans; frozen, lobsters
(Homarus spp.), in shell or not,
smoked, cooked or not before or
during smoking; in shell, cooked by
steaming or by boiling in water

Canada

acuut

ja

ja

nee

Cutlery; other than plated with
precious metal

China

acuut

ja

ja

nee

Cyanides and cyanide oxides; other
than of sodium

VK

sluimeren
d

ja

ja

nee

Electric rotary converters

Volle
zee

acuut

nee

ja

nee

Electro-mechanical domestic
appliances; food grinders and
mixers, fruit or vegetable juice
extractors, with self-contained
electric motor

China

acuut

ja

ja

nee

Esters; phosphoric, and their salts,
including lactophosphates, their
halogenated, sulphonated, nitrated
or nitrosated derivatives; other than
tris(2,3-dibromopropyl) phosphate

China

sluimeren
d

ja

ja

nee

Ethers; cyclanic, cyclenic or
cycloterpenic and their
halogenated, sulphonated, nitrated
or nitrosated derivatives

China

sluimeren
d

ja

ja

nee

Fans; table, floor, wall, window,
ceiling or roof fans, with a selfcontained electric motor of an
output not exceeding 125W

China

acuut

nee

ja

nee

Fibres; synthetic staple fibres,
acrylic or modacrylic, not carded,
combed or otherwise processed for
spinning

VS

sluimeren
d

ja

ja

nee

Fish fillets; frozen, Alaska pollack
(Theragra chalcogramma)

VS

acuut

ja

ja

nee

Fish fillets; frozen, catfish
(Pangasius spp., Silurus spp.,
Clarias spp., Ictalurus spp.)

Vietnam

acuut

ja

ja

nee

Fish fillets; frozen, herrings (Clupea
harengus, Clupea pallasii)

Noorwe
gen

acuut

ja

ja

nee

Fish preparations; eels, prepared or
preserved, whole or in pieces (but
not minced)

China

acuut

ja

ja

nee

Fish; frozen, carp (as specified by
the WCO), excluding fillets, fish
meat of 0304, and edible fish offal
of subheadings 0303.91 to 0303.99

Myanma
r

acuut

ja

ja

nee

Fish; frozen, Pacific salmon,
sockeye salmon (red salmon)
(Oncorhynchus nerka), excluding
fillets, fish meat of 0304, and edible

VS

acuut

ja

ja

nee

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

78

fish offal of subheadings 0303.91 to
0303.99
Fish; frozen, livers, roes and milt

Myanma
r

acuut

ja

ja

nee

Fruit, edible; apricots, dried

Turkije

acuut

ja

ja

nee

Fruit, edible; pineapples, fresh or
dried

Costa
Rica

acuut

ja

ja

nee

Games; video game consoles and
machines, other than those of
subheading 9504.30

China

acuut

ja

ja

nee

Glass mirrors; framed, excluding
rear-view mirrors for vehicles

China

acuut

ja

ja

nee

Glass; beads, imitation pearls,
imitation precious or semi-precious
stones and similar glass smallwares

China

acuut

ja

ja

nee

Granite; crude or roughly trimmed

Noorwe
gen

acuut

ja

ja

nee

Granite; merely cut, by sawing or
otherwise, into blocks or slabs of a
rectangular (including square)
shape

India

acuut

ja

ja

nee

Industrial monocarboxylic fatty
acids, acid oils from refining; stearic
acid

Indonesi
ë

sluimeren
d

ja

ja

nee

Juice; pineapple, of a Brix value not
exceeding 20, unfermented, (not
containing added spirit), whether
or not containing added sugar or
other sweetening matter

Costa
Rica

acuut

ja

ja

nee

Knives; with cutting blades,
serrated or not (including pruning
knives), sets of assorted articles,
excluding knives and blades of
heading no. 8208

China

acuut

ja

ja

nee

Lamps and light fittings; nonelectric

China

acuut

ja

ja

nee

Lamps, electric; floor-standing or
for table, desk or bedside

China

acuut

ja

ja

nee

Lamps; light-emitting diode (LED)
lamps

China

acuut

nee

ja

nee

Lamps; portable, electric, designed
to function by their own source of
energy (excluding lighting
equipment of heading no. 8512)

China

acuut

ja

ja

nee

Lighting or visual signalling
equipment; electrical, of a kind
used on bicycles, excluding articles
of heading no. 8539

China

sluimeren
d

ja

ja

nee

Lighting sets; of a kind used for
Christmas trees

China

acuut

ja

ja

nee

Machine-tools; for working wood,
cork, bone, hard rubber, hard
plastics or similar hard materials;
drilling or morticing machines

VK

acuut

nee

ja

nee

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

79

Machinery and mechanical
appliances; passenger boarding
bridges, of a kind used in airports

China

acuut

nee

ja

nee

Machines; for making gimped yarn,
tulle, lace, embroidery, trimmings,
braid or net and machines for
tufting

Japan

sluimeren
d

nee

ja

nee

Meat and edible meat offal; salted,
in brine, dried or smoked, and
edible flours and meals of meat or
meat offal, other than of primates,
whales, dolphins, porpoises,
manatees, dugongs, seals, sea
lions, walruses, reptiles (including
snakes and turtles)

Brazilië

acuut

ja

ja

nee

Meat; of sheep (including lamb),
boneless cuts, fresh or chilled

NieuwZeeland

acuut

ja

ja

nee

Meat; of sheep (including lamb),
boneless cuts, frozen

NieuwZeeland

acuut

ja

ja

nee

Meat; of sheep (including lamb),
cuts with bone in (excluding
carcasses and half-carcasses), fresh
or chilled

NieuwZeeland

acuut

ja

ja

nee

Meat; of sheep (including lamb),
cuts with bone in (excluding
carcasses and half-carcasses),
frozen

NieuwZeeland

acuut

ja

ja

nee

Mollusc preparations; mussels,
prepared or preserved

Chili

acuut

ja

ja

nee

Mollusc preparations; octopus,
prepared or preserved

Vietnam

acuut

ja

ja

nee

Molluscs; mussels (Mytilus spp.,
Perna spp.), whether in shell or not,
frozen

NieuwZeeland

acuut

ja

ja

nee

Nuts, edible; almonds, fresh or
dried, shelled

VS

acuut

ja

ja

nee

Nuts, edible; cashew nuts, fresh or
dried, shelled

Vietnam

acuut

ja

ja

nee

Nuts, edible; coconuts, desiccated

Filipijne
n

acuut

ja

ja

nee

Oil-cake and other solid residues;
whether or not ground or in the
form of pellets, resulting from the
extraction of palm nuts or kernels
oils

Indonesi
ë

acuut

ja

ja

nee

Oils, essential; of peppermint
(Mentha piperita), terpeneless or
not, including concretes and
absolutes

VS

sluimeren
d

ja

ja

nee

Pens; nibs and nib points

China

acuut

ja

ja

nee

Radio broadcast receivers capable
of operating without an external
power source; apparatus (other
than pocket-size radio cassetteplayers), combined with sound

China

acuut

ja

ja

nee

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

80

recording or reproducing
apparatus
Skins and other parts of birds with
their feathers or down; feathers,
parts of feathers, down and articles
thereof (other than goods of
heading no. 0505 and worked
quills and scapes)

China

acuut

ja

ja

nee

Sound recording or reproducing
apparatus; using magnetic, optical
or semiconductor media, n.e.c. in
item no 8519.20, 8519.30 or
8519.50

China

acuut

ja

ja

nee

Spices; cardamoms, neither
crushed nor ground

Guatem
ala

acuut

ja

ja

nee

Spices; cinnamon and cinnamontree flowers, other than cinnamon
(Cinnamomum zeylanicum Blume),
neither crushed nor ground

Indonesi
ë

acuut

ja

ja

nee

Spices; mace, neither crushed nor
ground

Indonesi
ë

acuut

ja

ja

nee

Spices; nutmeg, neither crushed
nor ground

Indonesi
ë

acuut

ja

ja

nee

Spices; vanilla, neither crushed nor
ground

Madaga
skar

acuut

ja

ja

nee

Starch; manioc (cassava)

Thailand

acuut

ja

ja

nee

Statuettes and other ornaments; of
base metal other than plated with
precious metal

China

acuut

ja

ja

nee

Tennis, badminton and similar
racquets; whether or not strung

China

acuut

ja

ja

nee

Trimmings, accessories and parts of
articles of heading no. 6601 or
6602; n.e.c. in heading no. 6603

China

acuut

ja

ja

nee

Umbrellas and sun umbrellas;
garden or similar umbrellas

China

acuut

ja

ja

nee

Umbrellas and sun umbrellas;
having a telescopic shaft,
(excluding garden or similar
umbrellas)

China

acuut

ja

ja

nee

Umbrellas and sun umbrellas; n.e.c.
in heading no. 6601 (including
walking stick umbrellas)

China

acuut

ja

ja

nee

Vacuum cleaners, with selfcontained electric motor, of a
power not exceeding 1,500 W and
having a dust bag or other
receptacle capacity not exceeding
20L

China

acuut

ja

ja

nee

Vacuum flasks and other vacuum
vessels, complete with cases; parts
thereof other than glass inners

China

acuut

nee

ja

nee

Vegetable roots and tubers;
manioc (cassava), with high starch

Costa
Rica

acuut

ja

ja

nee

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

81

or inulin content, fresh, chilled,
frozen or dried, whether or not
sliced or in the form of pellets
Wigs, false beards, eyebrows and
eyelashes, switches and the like
and other articles n.e.c.; of animal
hair or of textile materials other
than synthetic

China

acuut

ja

ja

nee

Wigs, false beards, eyebrows and
eyelashes, switches and the like
and other articles n.e.c.; of human
hair

China

acuut

ja

ja

nee

Wrist-watches; whether or not
incorporating a stop-watch facility,
with automatic winding

Zwitserl
and

acuut

ja

ja

nee

Acids; carboxylic acids, (with
alcohol function but without other
oxygen function), gluconic acid, its
salts and esters

China

voedselzeker
heid

acuut

ja

ja

nee

Acids; carboxylic acids, (with
alcohol function but without other
oxygen function), tartaric acid

China

voedselzeker
heid

acuut

ja

ja

nee

Acids; carboxylic acids, (with
phenol function but without other
oxygen function), salicylic acid and
its salts

China

concurrentie

sluimeren
d

misschien

ja

nee

Alcohols; aromatic and derivatives,
other than benzyl alcohol

China

concurrentie

sluimeren
d

ja

ja

nee

Alkali or alkali-earth metals; other
than sodium and calcium

China

circulaire
economie

sluimeren
d

nee

misschien

ja

Coal or rock cutters and tunnelling
machinery; not self-propelled

ZuidKorea

concurrentie

sluimeren
d

nee

ja

nee

Coal; (other than anthracite and
bituminous), whether or not
pulverised but not agglomerated

Rusland

concurrentie

sluimeren
d

misschien

misschien

ja

Cocoa beans; whole or broken, raw
or roasted

Ivoorkus
t

geen

sluimeren
d

nee

nee

nee

Diphosphorus pentoxide

China

voedselzeker
heid

sluimeren
d

nee

misschien

misschien

Esters; thiophosphoric esters
(phosphorothioates) and their salts;
other than parathion (ISO) and
parathion-methyl (ISO) (methylparathion)

China

gezondheid
en zorg

sluimeren
d

ja

ja

misschien

Heterocyclic compounds;
containing in the structure, a
benzothiazole ring-system (whether
or not hydrogenated), not further
fused

China

voedselzeker
heid

sluimeren
d

misschien

misschien

misschien

Heterocyclic compounds; with
oxygen hetero-atom(s) only, (other
than lactones or compounds
containing an unfused furan ring
(whether or not hydrogenated) in
the structure), piperonal

China

voedselzeker
heid

sluimeren
d

nee

misschien

misschien

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

82

Heterocyclic compounds; with
oxygen hetero-atom(s) only,
containing an unfused furan ring
(whether or not hydrogenated) in
the structure, lactones

China

concurrentie

sluimeren
d

misschien

misschien

misschien

Heterocyclic compounds; with
oxygen hetero-atom(s) only,
containing an unfused furan ring
(whether or not hydrogenated) in
the structure, sucralose

VS

voedselzeker
heid

sluimeren
d

misschien

misschien

misschien

Juice; orange, not frozen, of a Brix
value exceeding 20, unfermented,
not containing added spirit,
whether or not containing added
sugar or other sweetening matter

Brazilië

geen

sluimeren
d

nee

nee

nee

Ketone-phenols and ketones with
other oxygen function

China

geen

sluimeren
d

ja

ja

nee

Molybdenum ores and
concentrates; other than roasted

VS

concurrentie

acuut

nee

nee

ja

Nitrates; of potassium

Chili

concurrentie

acuut

nee

ja

ja

Petroleum gases and other
gaseous hydrocarbons; liquefied,
propane

VS

concurrentie

sluimeren
d

misschien

misschien

ja

Rubber; synthetic, chloroprene
(chlorobutadiene) rubber (CR),
(other than latex), in primary forms
or in plates, sheets or strip

Japan

gezondheid
en zorg

acuut

nee

misschien

misschien

Sewing machines; (not household
type), automatic units

Japan

geen

sluimeren
d

misschien

ja

nee

Silicon; containing by weight less
than 99.99% of silicon

Noorwe
gen

energietransiti
e

sluimeren
d

misschien

misschien

misschien

Sugars; cane sugar, raw, in solid
form, other than as specified in
Subheading Note 2 to this chapter,
not containing added flavouring or
colouring matter

Brazilië

voedselzeker
heid

sluimeren
d

misschien

ja

nee

Sugars; fructose, chemically pure,
in solid form

Turkije

voedselzeker
heid

sluimeren
d

misschien

ja

nee

Sugars; maple sugar, chemically
pure, in solid form; maple syrup,
not containing added flavouring or
colouring matter

Canada

voedselzeker
heid

sluimeren
d

misschien

ja

nee

Textile machinery; carding
machines for preparing textile
fibres

Zwitserl
and

concurrentie

sluimeren
d

nee

ja

nee

Vegetable oils; castor oil and its
fractions, whether or not refined,
but not chemically modified

India

voedselzeker
heid

sluimeren
d

ja

ja

nee

Vegetable oils; coconut (copra) oil
and its fractions, crude, not
chemically modified

Filipijne
n

voedselzeker
heid

sluimeren
d

ja

ja

nee

Vegetable oils; sunflower seed or
safflower oil and their fractions,
crude, not chemically modified

Oekraïn
e

voedselzeker
heid

sluimeren
d

ja

ja

nee

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

83

Vitamins; D- or DL-pantothenic acid
(vitamin B3 or vitamin B5) and its
derivatives, unmixed

China

gezondheid
en zorg

acuut

misschien

ja

misschien

Vitamins; vitamin B1 and its
derivatives, unmixed

China

gezondheid
en zorg

acuut

misschien

ja

misschien

Vitamins; vitamin B12 and its
derivatives, unmixed

China

gezondheid
en zorg

acuut

misschien

ja

misschien

Vitamins; vitamin E and its
derivatives, unmixed

China

gezondheid
en zorg

acuut

misschien

ja

misschien

Aeroplanes and other aircraft; of an
unladen weight exceeding
15,000kg

VS

Concurrentie

acuut

nee

ja

ja

Aircraft launching gear, deckarrestor or similar gear and parts
thereof

VS

Nationale
veiligheid

sluimeren
d

nee

nee

ja

Antibiotics; erythromycin and its
derivatives; salts thereof

China

Zorg

acuut

nee

ja

ja

Antibiotics; tetracyclines and their
derivatives; salts thereof

China

Zorg

acuut

nee

ja

ja

Automatic data processing
machines; portable, weighing not
more than 10kg, consisting of at
least a central processing unit, a
keyboard and a display

China

Digitale
transitie

acuut

ja

nee

ja

Carbonates; lithium carbonate

Chili

Energietransiti
e

sluimeren
d

ja

nee

ja

Fertilizers, mineral or chemical;
nitrogenous, sodium nitrate

Chili

Voedselzeker
heid

acuut

nee

ja

ja

Fertilizers, mineral or chemical;
potassic, n.e.c. in heading no. 3104

VK

Voedselzeker
heid

acuut

nee

ja

ja

Ground flying trainers and parts
thereof; air combat simulators and
parts thereof

VS

Concurrentie

acuut

nee

ja

ja

Mechanical appliances; agricultural
or horticultural sprayers; portable
sprayers

China

Voedselzeker
heid

acuut

nee

ja

ja

Medicaments; containing alkaloids
or their derivatives; other than
ephedrine, pseudoephedrine (INN)
or norephedrine or their salts; for
therapeutic or prophylactic uses,
packaged for retail sale

VK

gezondheid
en zorg

sluimeren
d

ja

ja

misschien

Military weapons; other than
revolvers, pistols, and arms of
heading 9307, n.e.c. in heading
9301

VS

Nationale
veiligheid

sluimeren
d

nee

nee

ja

Military weapons; rocket launchers,
flame-throwers, grenade launchers,
torpedo tubes and similar
projectors

VS

Nationale
veiligheid

sluimeren
d

nee

nee

ja

Monitors; other than cathode-ray
tube; capable of directly
connecting to and designed for use
with an automatic data processing
machine of heading 84.71

China

Digitale
transitie

sluimeren
d

ja

nee

ja

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

84

Natural calcium phosphates,
natural aluminium calcium
phosphates and phosphatic chalk;
unground

Israël

Voedselzeker
heid

acuut

nee

ja

ja

Pitch coke; obtained from coal tar
or from other mineral tars

Japan

Energietransiti
e

sluimeren
d

nee

nee

ja

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

Bijlage B
Diensten

Aantal
gerapporteerde
tegenpartijen

Aantal observaties

Pseudo-HHI

Nederlandse
importen uit EU27

Nederlandse
importen van buiten
EU27

Totaal Nederlandse
importen

Aandeel van buiten
EU27

Diensten (EBOPS2010)

30

237

3592

6%

87699

98832

186531

53%

130

24

59

552

12%

4548

1981

6529

30%

19

26

93

899

10%

1139

725

1865

39%

N Diensten (CPC2.1)

#

Dienstenhandel

Aantal rapporterende
landen

Tabel B.1

85

SERVICES
1

Manufacturing services on
physical inputs owned by
others

1.1

Goods for processing in
reporting economy - Goods
returned, Goods received

1.2

Goods for processing
abroad - Goods sent, Goods
returned

2

Maintenance and repair
services n.i.e.

3

Transport

30

92

1371

4%

21896

10197

32092

32%

3.1

Sea transport

24

79

999

5%

2736

2980

5717

52%

3.1.1

Sea transport; Passenger

3

15

39

108

9%

3.1.1.a

Sea transport; Passenger;
Of which: Payable by
border, seasonal, and other
short-term workers

3.1.2

Sea transport; Freight

5

20

77

762

6%

2125

2141

4266

50%

3.1.3

Sea transport; Other than
passenger and freight

4

18

77

559

4%

3.2

Air transport

24

79

892

5%

1201

2182

3383

64%

3.2.1

Air transport; Passenger

6

20

76

532

5%

355

486

840

58%

3.2.1.a

Air transport; Passenger; Of
which: Payable by border,
seasonal, and other shortterm workers

3.2.2

Air transport; Freight

3

21

77

721

6%

662

1045

1707

61%

3.2.3

Air transport; Other than
passenger and freight

3

20

76

533

6%

185

651

836

78%

3.3

Other modes of transport

22

77

1005

5%

17134

4758

21893

22%

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

3.3.1

Other modes of transport;
Passenger

3.3.1.a

Other modes of transport;
Passenger; Of which:
Payable by border,
seasonal, and other shortterm workers

3.3.2

86

16

43

189

12%

45

6

51

11%

Other modes of transport;
Freight

19

59

801

5%

8823

2798

11621

24%

3.3.3

Other modes of transport;
Other than passenger and
freight

18

59

499

6%

8266

1955

10221

19%

3.5

Space transport

3

9

11

25%

1

0

1

30%

3.6

Rail transport

18

56

450

6%

3.6.1

Rail transport; Passenger

3

10

24

43

14%

3.6.2

Rail transport; Freight

7

15

56

324

7%

297

148

445

33%

3.6.3

Rail transport; Other than
passenger and freight

2

13

43

129

10%

14

5

18

26%

3.7

Road transport

19

59

833

6%

12876

3938

16814

23%

3.7.1

Road transport; Passenger

13

16

42

190

7%

18

5

23

22%

3.7.2

Road transport; Freight

11

19

59

772

6%

7844

2426

10270

24%

3.7.3

Road transport; Other than
passenger and freight

5

17

57

413

8%

5014

1506

6520

23%

3.8

Inland waterway transport

10

43

130

19%

3.8.1

Inland waterway transport;
Passenger

4

2

5

5

21%

3.8.2

Inland waterway transport;
Freight

4

9

40

83

15%

508

151

659

23%

3.8.3

Inland waterway transport;
Other than passenger and
freight

3

6

35

54

19%

78

21

99

21%

3.9

Pipeline transport

2

13

42

106

13%

47

22

69

32%

3.10

Electricity transmission

2

9

49

154

45%

128

50

178

28%

3.11

Other supporting and
auxiliary transport services

8

14

59

448

5%

3160

423

3583

12%

3a.1

All modes of transport;
Passenger

10

54

225

5%

3a.1.1

All modes of transport;
Passenger; Of which:
Payable by border,
seasonal, and other shortterm workers

3a.2

All modes of transport;
Freight

10

59

512

6%

3a.3

All modes of transport;
Other than passenger and
freight

10

59

343

5%

3

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

3a.31

All modes of transport;
Other than passenger and
freight; Other than postal
and courier services

3.4

Postal and courier services

4

87

9

57

263

6%

21

56

472

15%

824

276

1100

25%

Travel

31

183

1329

5%

5632

1526

7157

21%

4.1

Travel; Business

22

173

985

6%

735

367

1101

33%

4.1.1

Travel; Business;
Acquisition of goods and
services by border,
seasonal, and other shortterm workers

13

74

248

9%

47

0

47

0%

4.1.2

Travel; Business; Other
than travel, Other than
acquisition of goods and
services by border,
seasonal, and other shortterm workers

18

77

705

5%

688

367

1054

35%

4.2

Travel; Personal

22

186

1116

4%

4897

1159

6056

19%

4.2.1

Travel; Personal; Healthrelated

15

75

236

8%

501

51

552

9%

4.2.2

Travel; Personal; Educationrelated

17

146

501

7%

228

283

511

55%

4.2.3

Travel; Personal; Other than
health-related and
education-related

20

186

984

5%

4168

825

4993

17%

4a.1

Travel; Goods

3

39

91

7%

4a.2

Travel; Local transport
services

2

32

54

14%

4a.3

Travel; Accommodation
services

4

40

122

9%

4a.4

Travel; Food-serving
services

2

36

59

15%

4a.5

Travel; Other services

3

34

64

13%

4a.5.1

Travel; Other services; Of
which: Health services

4a.5.2

Travel; Other services; Of
which: Education services

5

Construction

85

24

93

724

5%

1234

1095

2328

47%

5.1

Construction abroad

85

19

71

453

7%

828

905

1732

52%

5.2

Construction in the reporting
economy

85

19

73

413

7%

406

190

596

32%

6

Insurance and pension
services

28

97

1078

13%

6.1

Direct insurance

19

77

690

11%

117

288

405

71%

6.1.1

Life insurance

13

40

127

25%

0

1

1

71%

7

1

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

6.1.1.a

Gross life insurance
premiums receivable
(credits) and payable
(debits)

6.1.1.b

Gross life insurance claims
receivable (credits) and
payable (debits)

6.1.2

Freight insurance

6.1.2.a

Gross freight insurance
premiums receivable
(credits) and payable
(debits)

6.1.2.b

Gross freight insurance
claims receivable (credits)
and payable (debits)

6.1.3

Direct insurance other than
life and freight insurance

6.1.3.a

Gross direct insurance
(other than life and freight
insurance) premiums
receivable (credits) and
payable (debits)

6.1.3.b

Gross direct insurance
(other than life and freight
insurance) claims receivable
(credits) and payable
(debits)

6.2

88

1

18

59

488

7%

11

51

63

82%

7

18

57

337

12%

105

236

341

69%

Reinsurance

9

20

79

456

25%

6.3

Auxiliary insurance services

4

16

76

407

9%

111

123

235

53%

6.4

Pension and standardized
guarantee services

7

18

29

19%

9

1

10

11%

6.4.1

Pension services

6

8

11

59%

9

1

10

11%

6.4.2

Standardized guarantee
services

5

14

20

26%

0

0

0

7

Financial services

28

96

1029

11%

4588

8284

12872

64%

7.1

Financial services explicitly
charged and other financial
services

22

76

742

13%

2990

6268

9258

68%

7.2

Financial intermediation
services indirectly measured
(FISIM)

6

72

180

12%

1598

2016

3614

56%

8

Charges for the use of
intellectual property n.i.e

28

94

921

16%

9510

24049

33558

72%

8.1

Franchises and trademarks
licensing fees

2

9

67

221

12%

8.2

Licenses for the use of
outcomes of research and
development

1

10

73

233

12%

8.3

Licenses to reproduce
and/or distribute computer
software

2

8

71

197

9%

3

30

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

8.4

Licenses to reproduce
and/or distribute audiovisual
and related products

8.4.1

Licenses to reproduce and
or distribute audiovisual
products

8.4.2

Licenses to reproduce
and/or distribute other than
audiovisual products

9

Telecommunications,
computer, and information
services

9.1

Telecommunications
services

9.2

Computer services

9.2.1

Computer software

9.2.1.a

Computer software; Of
which: Software originals

9.2.2

Computer services other
than computer services

9.3

Information services

9.3.1

News agency services

9.3.2

Information services other
than new agency services

10

89

8

72

179

10%

1

5

70

116

19%

2

4

72

118

15%

28

89

1184

8%

9545

10806

20351

53%

22

88

762

7%

1219

1766

2985

59%

22

89

942

8%

6840

8092

14932

54%

5

8

74

259

11%

10

7

71

276

16%

20

69

534

11%

1486

948

2434

39%

2

15

70

218

27%

17

11

29

40%

8

15

66

363

10%

1469

937

2406

39%

Other business services

28

93

1356

8%

28517

38409

66926

57%

10.1

Research and development
services

22

93

835

13%

3374

3515

6889

51%

10.1.1

Work undertaken on a
systematic basis to increase
the stock of knowledge

20

76

588

20%

10.1.1.1

Provision of customized and
non-customized R&D
services

43

19

76

535

22%

10.1.1.2

Sale of proprietary rights
arising from R&D

2

16

73

179

82%

13

17

30

57%

10.1.1.2.1

Patents

4

14

19

95%

10.1.1.2.2

Copyrights arising from
R&D

2

12

12

33%

10.1.1.2.3

Industrial processes and
designs

2

5

7

75%

10.1.1.2.4

Sale of proprietary rights
arising from R&D, other
than patents, copyrights
arising from R&D and
industrial processes and
designs

3

8

11

38%

22

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

90

10.1.2

Research and development
services, other than work
undertaken on a systematic
basis to increase the stock
of knowledge

15

72

375

7%

10.2

Professional and
management consulting
services

22

90

1037

8%

13394

20258

33652

60%

10.2.1

Legal, accounting,
management consulting,
and public relations services

22

89

968

8%

8483

15546

24029

65%

10.2.1.1

Legal services

5

19

77

669

11%

579

1525

2104

72%

10.2.1.2

Accounting, auditing,
bookkeeping, and tax
consulting services

7

20

75

679

7%

1666

1683

3349

50%

10.2.1.3

Business and management
consulting and public
relations services

11

20

73

831

7%

6238

12338

18576

66%

10.2.2

Advertising, market
research, and public opinion
polling services

10

22

92

880

12%

4911

4712

9623

49%

10.2.2.1

Advertising, market
research, and public opinion
polling services; Of which:
Convention, trade-fair and
exhibition organization
services

2

10.3

Technical, trade-related and
other business services

22

92

1130

7%

11749

14636

26385

55%

10.3.1

Architectural, engineering,
scientific and other technical
services

22

90

765

7%

1809

2576

4385

59%

10.3.1.1

Architectural services

9

17

71

239

8%

89

126

215

58%

10.3.1.2

Engineering services

10

19

71

637

7%

525

499

1024

49%

10.3.1.3

Scientific and other
technical services

5

17

74

548

9%

1194

1951

3146

62%

10.3.2

Waste treatment and depollution, agricultural and
mining services

20

73

360

9%

746

1399

2145

65%

10.3.2.1

Waste treatment and depollution

30

16

75

239

13%

312

28

340

8%

10.3.2.2

Services incidental to
agriculture, forestry and
fishing

18

7

72

114

9%

10.3.2.3

Services incidental to
mining, and oil and gas
extraction

7

5

69

98

11%

10.3.3

Operating leasing services

22

21

92

609

8%

1342

800

2142

37%

10.3.4

Trade-related services

389

22

90

926

8%

5086

5999

11085

54%

10.3.5

Other business services
n.i.e.

86

22

88

997

11%

2766

3862

6628

58%

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

91

10.3.5.1

Other business services
n.i.e.; Of which;
Employment services i.e.
search, placement and
supply services of personnel

11

Personal, cultural and
recreational services

26

76

775

9%

808

1194

2003

60%

11.1

Audiovisual and related
services

21

91

555

12%

627

1027

1654

62%

11.1.1

Audiovisual services

21

6

60

142

13%

11.1.1.a

Audiovisual services; Of
which: Audiovisual originals

11.1.2

Artistic related services

8

5

70

111

9%

11.2

Personal, cultural and
recreational services other
than audiovisual and related
services

22

93

668

7%

181

167

349

48%

11.2.1

Personal, cultural and
recreational services other
than audiovisual and related
services; Health services

16

16

74

295

14%

65

26

91

28%

11.2.2

Personal, cultural and
recreational services other
than audiovisual and related
services; Education services

14

19

70

426

5%

35

65

100

65%

11.2.3

Personal, cultural and
recreational services other
than audiovisual and related
services; Heritage and
recreational services

15

17

75

314

24%

6

6

12

51%

11.2.4

Personal, cultural and
recreational services other
than audiovisual and related
services, heath services,
education services, and
heritage and recreational
services

44

19

52

268

7%

76

70

146

48%

12

Government goods and
services n.i.e.

25

81

670

12%

12.1

Embassies and consulates

1

13

68

364

6%

12.2

Military units and agencies

1

7

53

121

11%

12.3

Government goods and
services n.i.e. other than
embassies and consulates
and military units and
agencies

32

8

60

133

18%

0

0

0

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

92

Bijlage C Buitenlandse afhankelijkheden
van Nederlandse goederen
De methode is sterk gebaseerd op de eerdere analyse van het CBS, waarin de Nederlandse
afhankelijkheid van buitenlandse goederen deels in kaart werd gebracht. De analyse maakt gebruik van
UN Comtrade handelsdata voor de jaren 2019, 2020 en 2021. 70 De dekkingsgraad is zo volledig
mogelijk, zodat we het totale wereldwijde handelsvolume alsook alle interacties tussen Nederland en
andere landen goed in beeld kunnen brengen. 71 Om de mogelijke afhankelijkheden van andere landen
van Nederland in te schatten berekenen we voor elk jaar de volgende statistieken:
1. De totale waarde (in Amerikaanse dollars) voor elk product (op 6-digit niveau) dat elk land uit
Nederland importeert;
2. De totale waarde (in Amerikaanse dollars) voor elk product (op 6-digit niveau) dat elk land uit
de rest van de wereld importeert;
3. De totale exportwaarde (in Amerikaanse dollars) vanuit elk land naar de rest van de wereld, voor
elk product (op 6-digit niveau);
Via de eerste en tweede statistieken berekenen we welk percentage van een de totale import van een
goed uit Nederland komt, vergeleken met de rest van de wereld. Via de derde statistiek kunnen we
berekenen wat de waarde is van de wereldwijde handel in een goed, en wat het aandeel in deze
wereldhandel is van elk land. Dit laatste is essentieel voor het berekenen van de Herfindahl-Hirschman
Index (HHI). Deze wordt als volgt berekend:
𝐻𝐻𝐼 = (𝑎12 + 𝑎22 + 𝑎32 + 𝑎42 + ⋯ . + 𝑎𝑘2 ) ∗ 100
Waarin a het exportaandeel van land k in de wereldmarkt een goed representeert, uitgedrukt in waardes
tussen 0 en 1. De index heeft een minimumwaarde van 0 en loopt op tot een waarde van 100. Wanneer
een groot deel van de totale export van een goed op de wereldmarkt afkomstig is uit een beperkt aantal
landen, zijn enkele exportaandelen vrij hoog, en neemt de HHI ook een hoge waarde aan. In het geval
dat er veel landen zijn die tegelijk het goed exporteren, en elk land daardoor een redelijk aandeel in de
wereldmarkt heeft valt de index laag uit. De index drukt dus de concentratie van de wereldmarkt uit in
één getal. Hoe hoger de index, hoe minder aanbieders van een product er zijn, en hoe moeilijker het is
om van aanbieder te wisselen. Landen die goederen importeren met een hoge HHI zijn daardoor
mogelijk vatbaar voor economische en strategische afhankelijkheden.
Landen zijn vaak zowel importeurs als exporteurs van hetzelfde goed. Om te bepalen of een land
mogelijk economisch afhankelijk is van import van een goed uit Nederland, vergelijken we de totale
70

71

De data zijn binnengehaald via de API van Comtrade, middels een Python script. Dit script is openbaar
beschikbaar via https://github.com/AdamOps/ComtradeDownload.git . Hierbij is de kanttekening dat het
script is ontworpen voor intern gebruik binnen het huidige onderzoek, en daardoor (nog) niet is voorzien
van documentatie of commentaar over de werking.
UN Comtrade data voor het jaar 2021 bevat nog enkele gaten, doordat er voor meerdere landen nog geen
handelsdata beschikbaar zijn. De resultaten gebaseerd op de statistieken voor 2021 zijn daardoor mogelijk
niet zo nauwkeurig als de resultaten voor 2019 en 2020.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

93

waarde van de import van het goed met de exportwaarde van het goed. Indien een land meer
exporteert dan het importeert van het goed, is het onwaarschijnlijk dat er sprake is van afhankelijkheid.
Ook goederen waar maar voor een beperkte waarde aan wordt geïmporteerd (onder de 1 miljoen
dollar) vallen buiten de lijst van mogelijke afhankelijkheden. Er is immers maar zeer beperkte vraag naar
het goed, waardoor de economische impact van het wegvallen van het goed naar vermoeden beperkt
is. De laatste filter is dat een land enkel mogelijk afhankelijk is van Nederland wanneer het
importaandeel van het goed uit Nederland boven een drempelwaarde ligt van 25 procent. Dat wil
zeggen, alleen wanneer van de totale import van een goed uit Nederland komt meer dan 25 procent
bedraagt, labelen we een goed als een mogelijke bron van economische afhankelijkheid. Dit is om
landen eruit te filteren die een goed importeren waarvan de HHI hoog ligt, meer importeren dan
exporteren, minstens voor 1 miljoen dollar aan het goed importeren, maar het merendeel uit een ander
land dan Nederland halen. In zulke gevallen is het land mogelijk economisch en strategisch afhankelijk
vanwege de handel in het goed, maar niet van Nederland.
Zoals ook bij de Nederlandse afhankelijkheid van andere landen zijn er enkele kanttekeningen bij deze
methode:
1. De analyse toont mogelijke afhankelijkheden op nationaal niveau. Dit is een aggregatie van alles
wat er binnen landen gebeurt, waardoor enige heterogeniteit verloren gaat. Zo speelt ook de
mate van concurrentie en verdeeldheid van de markt een rol voor het bepalen van
afhankelijkheden. De uitval van een goed waar een ander land afhankelijk van is, is mogelijk
waarschijnlijker wanneer er één aanbieder is van het goed dan wanneer er sprake is van
volkomen concurrentie met velen aanbieders;
2. Doordat UN Comtrade data op 6-digit niveau beschikbaar is, kunnen we enkel naar mogelijke
afhankelijkheden zoeken in vrij brede productgroepen. Hierdoor is het niet altijd mogelijk om
te zien over welk specifiek product het precies gaat;
3. De uitval van één enkel goed kan op zichzelf weinig gevolgen hebben, maar in combinatie met
de uitval van meerdere goederen veel problematischer worden. Een voorbeeld hiervan zijn
goederen die worden gebruikt bij de productie en levering van energie. Wanneer enkel de
toevoer van kolen vermindert, is de economische schade nog te overzien, maar wanneer zowel
olie, gas én kolen wegvallen is de schade en impact waarschijnlijk aanzienlijk groter;
4. Het is mogelijk dat de uitval van goederen uit Nederland gepaard gaat met uitval van goederen
uit andere landen, hetgeen de impact vergroot. Denk hierbij aan het uitvoeren van sancties,
hetgeen Nederland (deels) coördineert met andere landen binnen de EU;
5. Afhankelijkheid ontstaat niet enkel op basis van strategische ontwikkelingen. Natuurlijke
fenomenen, ongelukken of technische mankementen kunnen ook de toevoer van goederen
verstoren, waarvan de impact mogelijk net zo voelbaar is. De blokkade van het Suezkanaal in
2021 door het schip de Ever Given is hier een voorbeeld van: deze onopzettelijke blokkade had
grote gevolgen voor de toevoer van goederen.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

94

Bijlage D Mogelijke buitenlandse
afhankelijkheden van
Nederlandse goederen
Tabel D.1

Mogelijke buitenlandse afhankelijken van Nederlandse goederen

Jaar

Land

HHI

Aandeel NL
goederen

Beschrijving

2019

Argentina

35

36

Sugars; lactose and lactose syrup,
containing by weight less than 99%
lactose, expressed as anhydrous lactose,
calculated on the dry matter

2019

Australia

32

27.8

Starch; potato

2019

Austria

39

75.6

Vegetable oils; palm oil and its fractions,
other than crude, whether or not refined,
but not chemically modified

2019

Austria

38

38

Acids; saturated acyclic monocarboxylic
acids; mono-, di- or trichloroacetic acids,
their salts and esters

2019

Belgium

41

87.4

Nuts, edible; cashew nuts, fresh or dried,
shelled

2019

Belgium

46

29

Nuts, edible; hazelnuts or filberts
(corylus spp.), fresh or dried, shelled

2019

Belgium

37

49.4

Spices; vanilla, neither crushed nor
ground

2019

Belgium

68

91.5

Flours and meals; of soya beans

2019

Belgium

33

62.2

Forage products including swedes,
mangolds, fodder roots, hay, sainfoin,
clover, forage kale, lupines, vetches etc.,
pelletised or otherwise

2019

Belgium

39

81.1

Vegetable oils; palm oil and its fractions,
other than crude, whether or not refined,
but not chemically modified

2019

Belgium

27

30.7

Mineral substances; n.e.c. in chapter 25

2019

Belgium

30

44.8

Esters; phosphoric, and their salts,
including lactophosphates, their
halogenated, sulphonated, nitrated or
nitrosated derivatives; other than tris(2,3dibromopropyl) phosphate

2019

Belgium

27

37.9

Heterocyclic compounds; containing an
unfused triazine ring (whether or not
hydrogenated) in the structure,
melamine

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

95

2019

Belgium

52

66.3

Vitamins; D- or DL-pantothenic acid
(vitamin B3 or vitamin B5) and its
derivatives, unmixed

2019

Belgium

35

43.9

Chemical products, mixtures and
preparations; consisting mainly of (5ethyl-2-methyl-2-oxido-1,3,2dioxaphosphinan-5-yl)methyl
methylphosphonate and bis[(5-ethyl-2methyl-2-oxido-1,3,2-dioxaphosphinan5-yl)methyl] methylphosphonate

2019

Belgium

29

87.3

Poly(lactic acid); in primary forms

2019

Belgium

32

37.2

Cases and containers; of a kind normally
carried in the pocket or in the handbag,
with outer surface of sheeting of plastics
or of textile materials

2019

Belgium

37

45.7

Wood; clothes hangers

2019

Belgium

30

57.2

Elastomeric monofilament; of 67 decitex
or more and of which no cross-sectional
dimension exceeds 1mm

2019

Belgium

53

26.6

Shawls, scarves, mufflers, mantillas, veils
and the like; of synthetic fibres (not
knitted or crocheted)

2019

Belgium

35

31.4

Curtains (including drapes) and interior
blinds, curtain or bed valances; of
synthetic fibres, not knitted or crocheted

2019

Belgium

50

76.5

Automatic data processing machines;
portable, weighing not more than 10kg,
consisting of at least a central processing
unit, a keyboard and a display

2019

Belgium

26

41.4

Vacuum cleaners, with self-contained
electric motor, of a power not exceeding
1,500 W and having a dust bag or other
receptacle capacity not exceeding 20L

2019

Belgium

49

41.7

Ovens; microwave, of a kind used for
domestic purposes

2019

Belgium

26

89.1

Telephones for cellular networks or for
other wireless networks

2019

Belgium

34

35.4

Projectors; n.e.c. in subheading 8528.62,
whether or not colour

2019

Belgium

47

81.4

Lamps; filament, (excluding ultra-violet
or infra-red), of a power not exceeding
200W and for a voltage exceeding 100
volts, other than tungsten halogen

2019

Belgium

40

42.2

Lamps; discharge, (excluding ultraviolet), fluorescent, hot cathode

2019

Belgium

65

33

Lamps; light-emitting diode (LED) lamps

2019

Belgium

38

36.9

Baby carriages and parts thereof

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

96

2019

Belgium

50

63.6

Lighting sets; of a kind used for
Christmas trees

2019

Belgium

26

38.5

Monopods, bipods, tripods and similar
articles

2019

Brazil

35

34

Sugars; lactose and lactose syrup,
containing by weight less than 99%
lactose, expressed as anhydrous lactose,
calculated on the dry matter

2019

Brazil

38

41

Acids; saturated acyclic monocarboxylic
acids; mono-, di- or trichloroacetic acids,
their salts and esters

2019

Brazil

27

27.2

Heterocyclic compounds; containing an
unfused triazine ring (whether or not
hydrogenated) in the structure,
melamine

2019

Brazil

26

32.3

Caseinates and other casein derivatives;
casein glues

2019

Bulgaria

28

33.8

Whiskies

2019

Bulgaria

31

38.7

Blood, human or animal, antisera, other
blood fractions and immunological
products; malaria diagnostic test kits

2019

China

32

62.3

Starch; potato

2019

China

27

41.1

Apparatus based on the use of alpha,
beta or gamma radiations, including
radiography or radiotherapy apparatus;
for medical, surgical, dental or veterinary
uses

2019

China, Hong Kong
SAR

32

62.3

Starch; potato

2019

Croatia

30

30.4

Monitors; other than cathode-ray tube;
capable of directly connecting to and
designed for use with an automatic data
processing machine of heading 84.71

2019

Croatia

26

70.8

Games; video game consoles and
machines, other than those of
subheading 9504.30

2019

Cyprus

26

58.9

Games; video game consoles and
machines, other than those of
subheading 9504.30

2019

Czechia

39

29.2

Vegetable oils; palm oil and its fractions,
other than crude, whether or not refined,
but not chemically modified

2019

Czechia

34

57.6

Alcohols; polyhydric, n.e.c. in item no.
2905.4

2019

Czechia

26

46.2

Monopods, bipods, tripods and similar
articles

2019

Dem. Rep. of the
Congo

37

32.9

Fabrics, woven; containing 85% or more
by weight of cotton, printed, plain

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

97

weave, weighing more than 100g/m2
but not more than 200g/m2
2019

Denmark

41

31.9

Nuts, edible; cashew nuts, fresh or dried,
shelled

2019

Denmark

88

59.1

Kieserite, epsomite (natural magnesium
sulphates)

2019

Denmark

26

42.1

Caseinates and other casein derivatives;
casein glues

2019

Denmark

30

41.2

Monitors; other than cathode-ray tube;
capable of directly connecting to and
designed for use with an automatic data
processing machine of heading 84.71

2019

Estonia

40

65.1

Jackets and blazers; women's or girls', of
cotton (not knitted or crocheted)

2019

Finland

30

26.3

Monitors; other than cathode-ray tube;
capable of directly connecting to and
designed for use with an automatic data
processing machine of heading 84.71

2019

Finland

31

27.8

Mechano-therapy appliances; massage
apparatus and psychological aptitudetesting apparatus

2019

Finland

26

40.9

Games; video game consoles and
machines, other than those of
subheading 9504.30

2019

France

39

50.1

Vegetable oils; palm oil and its fractions,
other than crude, whether or not refined,
but not chemically modified

2019

Georgia

50

29.5

Automatic data processing machines;
portable, weighing not more than 10kg,
consisting of at least a central processing
unit, a keyboard and a display

2019

Germany

38

47.7

Fish fillets; frozen, flat fish
(Pleuronectidae, Bothidae,
Cynoglossidae, Soleidae,
Scophthalmidae and Citharidae)

2019

Germany

44

36.9

Lard stearin, lard oil, oleostearin, oleo-oil
and tallow oil; not emulsified or mixed or
otherwise prepared

2019

Germany

35

69.9

Sugars; lactose and lactose syrup,
containing by weight less than 99%
lactose, expressed as anhydrous lactose,
calculated on the dry matter

2019

Germany

51

31.1

Manganese ores and concentrates,
including ferruginous manganese ores
and concentrates with a manganese
content of 20% or more, calculated on
the dry weight

2019

Germany

29

64.3

Seats; of bamboo

2019

Greece

37

25.5

Gin and geneva

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

98

2019

Greece

26

72.6

Caseinates and other casein derivatives;
casein glues

2019

Greece

30

43.8

Monitors; other than cathode-ray tube;
capable of directly connecting to and
designed for use with an automatic data
processing machine of heading 84.71

2019

Hungary

39

51.5

Vegetable oils; palm oil and its fractions,
other than crude, whether or not refined,
but not chemically modified

2019

Hungary

27

53.1

Heterocyclic compounds; containing an
unfused triazine ring (whether or not
hydrogenated) in the structure, others
excluding melamine

2019

Hungary

52

63.8

Vitamins; D- or DL-pantothenic acid
(vitamin B3 or vitamin B5) and its
derivatives, unmixed

2019

Hungary

36

32.3

Vitamins; vitamin E and its derivatives,
unmixed

2019

Hungary

29

54.5

Tarpaulins, awnings and sunblinds; of
textile materials other than synthetic
fibres

2019

Hungary

62

75.7

Magnesium; unwrought, containing at
least 99.8% by weight of magnesium

2019

India

38

93.2

Acids; saturated acyclic monocarboxylic
acids; mono-, di- or trichloroacetic acids,
their salts and esters

2019

India

26

41.6

Caseinates and other casein derivatives;
casein glues

2019

India

26

77.5

Games; video game consoles and
machines, other than those of
subheading 9504.30

2019

Indonesia

32

28.9

Starch; potato

2019

Indonesia

26

28.4

Caseinates and other casein derivatives;
casein glues

2019

Ireland

39

84.4

Vegetable oils; palm oil and its fractions,
other than crude, whether or not refined,
but not chemically modified

2019

Ireland

29

60.9

Vegetable oils; low erucic acid rape or
colza oil and its fractions, other than
crude, but not chemically modified

2019

Ireland

35

70.1

Sugars; lactose and lactose syrup,
containing by weight less than 99%
lactose, expressed as anhydrous lactose,
calculated on the dry matter

2019

Israel

26

92.8

Caseinates and other casein derivatives;
casein glues

2019

Israel

31

62.4

Seats; of a kind used for aircraft

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

99

2019

Italy

38

73.7

Fish fillets; frozen, flat fish
(Pleuronectidae, Bothidae,
Cynoglossidae, Soleidae,
Scophthalmidae and Citharidae)

2019

Italy

44

33

Inulin

2019

Italy

52

48.1

Vitamins; D- or DL-pantothenic acid
(vitamin B3 or vitamin B5) and its
derivatives, unmixed

2019

Italy

36

35

Vitamins; vitamin E and its derivatives,
unmixed

2019

Italy

26

34.4

Caseinates and other casein derivatives;
casein glues

2019

Italy

38

71.9

Photographic plates and film; instant
print film, in the flat, sensitised,
unexposed, whether or not in packs

2019

Italy

29

59.3

Poly(lactic acid); in primary forms

2019

Italy

38

46.6

Paper; carbon paper and other copying
or transfer papers (including coated or
impregnated paper for duplicator
stencils or offset plates), whether or not
printed, in rolls or sheets

2019

Italy

26

45.8

Games; video game consoles and
machines, other than those of
subheading 9504.30

2019

Kenya

26

51.7

Vessels; light, fire-floats, floating cranes
and other vessels, the navigability of
which is subsidiary to their main function,
floating docks

2019

Malaysia

32

38.8

Starch; potato

2019

Malaysia

26

25.2

Caseinates and other casein derivatives;
casein glues

2019

Mexico

32

55.1

Starch; potato

2019

Morocco

33

42.5

Fabrics, woven; of combed wool or
combed fine animal hair, containing 85%
or more by weight of wool or fine animal
hair, of a weight not exceeding 200g/m2

2019

New Zealand

26

94.6

Vessels; light, fire-floats, floating cranes
and other vessels, the navigability of
which is subsidiary to their main function,
floating docks

2019

Norway

29

46.5

Tarpaulins, awnings and sunblinds; of
textile materials other than synthetic
fibres

2019

Other Asia, nes

32

37

Starch; potato

2019

Other Asia, nes

44

40.6

Inulin

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

100

2019

Other Asia, nes

29

54.6

Aldehydes; cyclic, without other oxygen
function, benzaldehyde

2019

Other Asia, nes

26

54.5

Caseinates and other casein derivatives;
casein glues

2019

Philippines

32

34.6

Starch; potato

2019

Poland

39

31.9

Vegetable oils; palm oil and its fractions,
other than crude, whether or not refined,
but not chemically modified

2019

Poland

61

31.4

Wood, tropical; dark red meranti, light
red meranti and meranti bakau, sawn or
chipped lengthwise, sliced or peeled,
whether or not planed, sanded or endjointed, thicker than 6mm

2019

Poland

41

27.7

Kraft paper and paperboard; uniformly
bleached throughout, coated with
inorganic substances, more than 95% of
chemically processed wood fibres,
weight more than 150g/m2, for nongraphic purposes, in rolls or sheets

2019

Portugal

28

36.4

Whiskies

2019

Portugal

62

51.9

Table linen; of man-made fibres, not
knitted or crocheted

2019

Portugal

84

39.6

Flowers, foliage and fruit, artificial, and
parts thereof; articles made of artificial
flowers, foliage or fruit, of plastics

2019

Portugal

76

50

Flowers, foliage and fruit, artificial, and
parts thereof; articles made of artificial
flowers, foliage or fruit, of materials other
than plastics

2019

Portugal

50

32.8

Automatic data processing machines;
portable, weighing not more than 10kg,
consisting of at least a central processing
unit, a keyboard and a display

2019

Portugal

28

31.2

Loudspeakers; multiple, mounted in the
same enclosure

2019

Portugal

30

36.9

Monitors; other than cathode-ray tube;
capable of directly connecting to and
designed for use with an automatic data
processing machine of heading 84.71

2019

Portugal

26

56.2

Monopods, bipods, tripods and similar
articles

2019

Romania

39

38.6

Vegetable oils; palm oil and its fractions,
other than crude, whether or not refined,
but not chemically modified

2019

Romania

28

40.5

Printing machinery; offset, n.e.c. in item
no. 8443.1

2019

Romania

28

30.4

Loudspeakers; multiple, mounted in the
same enclosure

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

101

2019

Serbia

39

42.5

Vegetable oils; palm oil and its fractions,
other than crude, whether or not refined,
but not chemically modified

2019

Singapore

32

54.6

Starch; potato

2019

Singapore

26

28.5

Caseinates and other casein derivatives;
casein glues

2019

South Africa

32

40.6

Machinery; industrial, brewery machinery

2019

Spain

32

27

Starch; potato

2019

Spain

29

63.9

Aldehydes; cyclic, without other oxygen
function, benzaldehyde

2019

Spain

38

57.6

Acids; saturated acyclic monocarboxylic
acids; mono-, di- or trichloroacetic acids,
their salts and esters

2019

Spain

27

37.8

Heterocyclic compounds; containing an
unfused triazine ring (whether or not
hydrogenated) in the structure,
melamine

2019

Spain

31

29.1

Uncoated paper and paperboard (not
4801 or 4803); over 10% by weight of
mechanical or chemi-mechanical
processed fibre, in sheets 435mm or less
by 297mm or less (unfolded)

2019

Sweden

38

55

Fish fillets; frozen, flat fish
(Pleuronectidae, Bothidae,
Cynoglossidae, Soleidae,
Scophthalmidae and Citharidae)

2019

Sweden

41

30.7

Nuts, edible; cashew nuts, fresh or dried,
shelled

2019

Sweden

32

83.3

Starch; potato

2019

Sweden

54

38.8

Saturated chlorinated derivatives of
acyclic hydrocarbons; chloromethane
(methyl chloride) and chloroethane
(ethyl chloride)

2019

Sweden

27

40.2

Heterocyclic compounds; containing an
unfused triazine ring (whether or not
hydrogenated) in the structure,
melamine

2019

Sweden

38

88.4

Photographic plates and film; instant
print film, in the flat, sensitised,
unexposed, whether or not in packs

2019

Sweden

29

92.2

Poly(lactic acid); in primary forms

2019

Sweden

50

55.4

Automatic data processing machines;
portable, weighing not more than 10kg,
consisting of at least a central processing
unit, a keyboard and a display

2019

Sweden

48

61.2

Machinery and mechanical appliances;
evaporative air coolers

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

102

2019

Sweden

46

53.2

Video recording or reproducing
apparatus; other than magnetic tapetype

2019

Switzerland

38

68.5

Fish fillets; frozen, flat fish
(Pleuronectidae, Bothidae,
Cynoglossidae, Soleidae,
Scophthalmidae and Citharidae)

2019

Togo

37

91.1

Fabrics, woven; containing 85% or more
by weight of cotton, printed, plain
weave, weighing more than 100g/m2
but not more than 200g/m2

2019

Turkey

32

38.3

Starch; potato

2019

Turkey

38

34.6

Acids; saturated acyclic monocarboxylic
acids; mono-, di- or trichloroacetic acids,
their salts and esters

2019

United Kingdom

38

60.1

Fish fillets; frozen, flat fish
(Pleuronectidae, Bothidae,
Cynoglossidae, Soleidae,
Scophthalmidae and Citharidae)

2019

United Kingdom

32

29.1

Starch; potato

2019

United Kingdom

39

25.9

Vegetable oils; palm oil and its fractions,
other than crude, whether or not refined,
but not chemically modified

2019

United Kingdom

27

33.6

Aluminium ores and concentrates

2019

United Kingdom

29

61.1

Aldehydes; cyclic, without other oxygen
function, benzaldehyde

2019

United Kingdom

38

75.3

Acids; saturated acyclic monocarboxylic
acids; mono-, di- or trichloroacetic acids,
their salts and esters

2019

United Kingdom

27

72

Heterocyclic compounds; containing an
unfused triazine ring (whether or not
hydrogenated) in the structure,
melamine

2019

United Kingdom

52

25.1

Vitamins; D- or DL-pantothenic acid
(vitamin B3 or vitamin B5) and its
derivatives, unmixed

2019

United Kingdom

36

48.4

Vitamins; vitamin E and its derivatives,
unmixed

2019

United Kingdom

26

46.4

Caseinates and other casein derivatives;
casein glues

2019

United Kingdom

38

78.4

Photographic plates and film; instant
print film, in the flat, sensitised,
unexposed, whether or not in packs

2019

United Kingdom

29

79.9

Poly(lactic acid); in primary forms

2019

United Kingdom

38

52.6

Paper; carbon paper and other copying
or transfer papers (including coated or
impregnated paper for duplicator

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

103

stencils or offset plates), whether or not
printed, in rolls or sheets
2019

United Kingdom

41

32.4

Kraft paper and paperboard; uniformly
bleached throughout, coated with
inorganic substances, more than 95% of
chemically processed wood fibres,
weight more than 150g/m2, for nongraphic purposes, in rolls or sheets

2019

United Kingdom

37

45.8

Fabrics, woven; containing 85% or more
by weight of cotton, printed, plain
weave, weighing more than 100g/m2
but not more than 200g/m2

2019

United Kingdom

62

38

Magnesium; unwrought, containing at
least 99.8% by weight of magnesium

2019

United Kingdom

32

44.3

Harvesting machinery; for roots or tubers

2019

USA

32

25.8

Starch; potato

2019

USA

38

37.3

Acids; saturated acyclic monocarboxylic
acids; mono-, di- or trichloroacetic acids,
their salts and esters

2019

USA

26

34.2

Caseinates and other casein derivatives;
casein glues

2019

USA

38

42.5

Paper; carbon paper and other copying
or transfer papers (including coated or
impregnated paper for duplicator
stencils or offset plates), whether or not
printed, in rolls or sheets

2019

Vietnam

26

55

Caseinates and other casein derivatives;
casein glues

2020

Austria

36

63.1

Fish fillets; frozen, flat fish
(Pleuronectidae, Bothidae,
Cynoglossidae, Soleidae,
Scophthalmidae and Citharidae)

2020

Austria

42

69.7

Vegetable oils; palm oil and its fractions,
other than crude, whether or not refined,
but not chemically modified

2020

Austria

35

49.3

Acids; saturated acyclic monocarboxylic
acids; mono-, di- or trichloroacetic acids,
their salts and esters

2020

Austria

33

46.9

Organo-inorganic compounds; other
organo-phosphorus derivatives, n.e.c. in
heading no. 2931

2020

Belgium

37

28.2

Nuts, edible; hazelnuts or filberts
(corylus spp.), fresh or dried, shelled

2020

Belgium

37

28.2

Nuts, edible; hazelnuts or filberts
(corylus spp.), fresh or dried, shelled

2020

Belgium

33

64.6

Forage products including swedes,
mangolds, fodder roots, hay, sainfoin,
clover, forage kale, lupines, vetches etc.,
pelletised or otherwise

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

104

2020

Belgium

33

64.6

Forage products including swedes,
mangolds, fodder roots, hay, sainfoin,
clover, forage kale, lupines, vetches etc.,
pelletised or otherwise

2020

Belgium

42

78.4

Vegetable oils; palm oil and its fractions,
other than crude, whether or not refined,
but not chemically modified

2020

Belgium

42

78.4

Vegetable oils; palm oil and its fractions,
other than crude, whether or not refined,
but not chemically modified

2020

Belgium

26

58.8

Nitrates; of potassium

2020

Belgium

26

58.8

Nitrates; of potassium

2020

Belgium

29

41.1

Esters; phosphoric, and their salts,
including lactophosphates, their
halogenated, sulphonated, nitrated or
nitrosated derivatives; other than tris(2,3dibromopropyl) phosphate

2020

Belgium

29

41.1

Esters; phosphoric, and their salts,
including lactophosphates, their
halogenated, sulphonated, nitrated or
nitrosated derivatives; other than tris(2,3dibromopropyl) phosphate

2020

Belgium

28

64.9

Vitamins; vitamins A and their
derivatives, unmixed

2020

Belgium

28

64.9

Vitamins; vitamins A and their
derivatives, unmixed

2020

Belgium

51

70.7

Vitamins; D- or DL-pantothenic acid
(vitamin B3 or vitamin B5) and its
derivatives, unmixed

2020

Belgium

51

70.7

Vitamins; D- or DL-pantothenic acid
(vitamin B3 or vitamin B5) and its
derivatives, unmixed

2020

Belgium

35

41.4

Vitamins; vitamin E and its derivatives,
unmixed

2020

Belgium

35

41.4

Vitamins; vitamin E and its derivatives,
unmixed

2020

Belgium

28

30.6

Caseinates and other casein derivatives;
casein glues

2020

Belgium

28

30.6

Caseinates and other casein derivatives;
casein glues

2020

Belgium

26

29.4

Industrial monocarboxylic fatty acids,
acid oils from refining; stearic acid

2020

Belgium

26

29.4

Industrial monocarboxylic fatty acids,
acid oils from refining; stearic acid

2020

Belgium

35

39.1

Chemical products, mixtures and
preparations; consisting mainly of (5ethyl-2-methyl-2-oxido-1,3,2dioxaphosphinan-5-yl)methyl

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

105

methylphosphonate and bis[(5-ethyl-2methyl-2-oxido-1,3,2-dioxaphosphinan5-yl)methyl] methylphosphonate
2020

Belgium

35

39.1

Chemical products, mixtures and
preparations; consisting mainly of (5ethyl-2-methyl-2-oxido-1,3,2dioxaphosphinan-5-yl)methyl
methylphosphonate and bis[(5-ethyl-2methyl-2-oxido-1,3,2-dioxaphosphinan5-yl)methyl] methylphosphonate

2020

Belgium

29

39.6

Plastics; household articles and hygienic
or toilet articles

2020

Belgium

29

39.6

Plastics; household articles and hygienic
or toilet articles

2020

Belgium

56

47.2

Wood; statuettes and other ornaments
of wood

2020

Belgium

56

47.2

Wood; statuettes and other ornaments
of wood

2020

Belgium

36

32.2

Curtains (including drapes) and interior
blinds, curtain or bed valances; of
synthetic fibres, not knitted or crocheted

2020

Belgium

36

32.2

Curtains (including drapes) and interior
blinds, curtain or bed valances; of
synthetic fibres, not knitted or crocheted

2020

Belgium

26

62.5

Glass; unworked, in tubes, of fused
quartz or other fused silica

2020

Belgium

26

62.5

Glass; unworked, in tubes, of fused
quartz or other fused silica

2020

Belgium

37

86.9

Cast iron; table, kitchen and other
household articles and parts thereof, of
cast iron, not enamelled

2020

Belgium

37

86.9

Cast iron; table, kitchen and other
household articles and parts thereof, of
cast iron, not enamelled

2020

Belgium

60

36.1

Fans; table, floor, wall, window, ceiling or
roof fans, with a self-contained electric
motor of an output not exceeding 125W

2020

Belgium

60

36.1

Fans; table, floor, wall, window, ceiling or
roof fans, with a self-contained electric
motor of an output not exceeding 125W

2020

Belgium

56

61.7

Weighing machines; personal (including
baby scales) and household scales

2020

Belgium

56

61.7

Weighing machines; personal (including
baby scales) and household scales

2020

Belgium

50

82.8

Automatic data processing machines;
portable, weighing not more than 10kg,
consisting of at least a central processing
unit, a keyboard and a display

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

106

2020

Belgium

50

82.8

Automatic data processing machines;
portable, weighing not more than 10kg,
consisting of at least a central processing
unit, a keyboard and a display

2020

Belgium

28

42.4

Vacuum cleaners, with self-contained
electric motor, of a power not exceeding
1,500 W and having a dust bag or other
receptacle capacity not exceeding 20L

2020

Belgium

28

42.4

Vacuum cleaners, with self-contained
electric motor, of a power not exceeding
1,500 W and having a dust bag or other
receptacle capacity not exceeding 20L

2020

Belgium

31

25.4

Heating apparatus; electric soil heating
apparatus and space heating apparatus
(excluding storage heating radiators)

2020

Belgium

31

25.4

Heating apparatus; electric soil heating
apparatus and space heating apparatus
(excluding storage heating radiators)

2020

Belgium

50

42.6

Ovens; microwave, of a kind used for
domestic purposes

2020

Belgium

50

42.6

Ovens; microwave, of a kind used for
domestic purposes

2020

Belgium

26

90.5

Telephones for cellular networks or for
other wireless networks

2020

Belgium

26

90.5

Telephones for cellular networks or for
other wireless networks

2020

Belgium

52

71.2

Radio broadcast receivers capable of
operating without an external power
source; apparatus (other than pocketsize radio cassette-players), combined
with sound recording or reproducing
apparatus

2020

Belgium

52

71.2

Radio broadcast receivers capable of
operating without an external power
source; apparatus (other than pocketsize radio cassette-players), combined
with sound recording or reproducing
apparatus

2020

Belgium

50

85.7

Lamps; filament, (excluding ultra-violet
or infra-red), of a power not exceeding
200W and for a voltage exceeding 100
volts, other than tungsten halogen

2020

Belgium

50

85.7

Lamps; filament, (excluding ultra-violet
or infra-red), of a power not exceeding
200W and for a voltage exceeding 100
volts, other than tungsten halogen

2020

Belgium

49

49

Lamps; discharge, (excluding ultraviolet), fluorescent, hot cathode

2020

Belgium

49

49

Lamps; discharge, (excluding ultraviolet), fluorescent, hot cathode

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

107

2020

Belgium

67

37.6

Lamps; light-emitting diode (LED) lamps

2020

Belgium

67

37.6

Lamps; light-emitting diode (LED) lamps

2020

Belgium

39

37.8

Baby carriages and parts thereof

2020

Belgium

39

37.8

Baby carriages and parts thereof

2020

Belgium

26

29.3

Spectacles, goggles and the like; (other
than sunglasses) corrective, protective or
other

2020

Belgium

26

29.3

Spectacles, goggles and the like; (other
than sunglasses) corrective, protective or
other

2020

Belgium

29

48

Wrist-watches; (not electrically
operated), (not automatic winding),
whether or not incorporating a stopwatch facility, case of precious metal or
of metal clad with precious metal

2020

Belgium

29

48

Wrist-watches; (not electrically
operated), (not automatic winding),
whether or not incorporating a stopwatch facility, case of precious metal or
of metal clad with precious metal

2020

Brazil

32

63.4

Sugars; lactose and lactose syrup,
containing by weight less than 99%
lactose, expressed as anhydrous lactose,
calculated on the dry matter

2020

Brazil

35

28.1

Acids; saturated acyclic monocarboxylic
acids; mono-, di- or trichloroacetic acids,
their salts and esters

2020

Brazil

28

28.8

Caseinates and other casein derivatives;
casein glues

2020

Bulgaria

26

32.3

Whiskies

2020

Canada

27

94

Copper; foil, not backed, of a thickness
not exceeding 0.15mm, of copper alloys

2020

China

31

63.1

Starch; potato

2020

China, Hong Kong
SAR

31

61.7

Starch; potato

2020

Cyprus

26

26.2

Telephones for cellular networks or for
other wireless networks

2020

Czechia

42

30.9

Vegetable oils; palm oil and its fractions,
other than crude, whether or not refined,
but not chemically modified

2020

Czechia

31

81.5

Alcohols; polyhydric, n.e.c. in item no.
2905.4

2020

Dem. Rep. of the
Congo

31

33.8

Fabrics, woven; containing 85% or more
by weight of cotton, printed, plain
weave, weighing more than 100g/m2
but not more than 200g/m2

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

108

2020

Denmark

27

66.8

Fertilizers, mineral or chemical;
nitrogenous, ammonium sulphate

2020

Denmark

28

42.1

Caseinates and other casein derivatives;
casein glues

2020

Denmark

44

75.6

Tools, hand; spades and shovels

2020

Denmark

50

37.5

Automatic data processing machines;
portable, weighing not more than 10kg,
consisting of at least a central processing
unit, a keyboard and a display

2020

Denmark

30

40.9

Monitors; other than cathode-ray tube;
capable of directly connecting to and
designed for use with an automatic data
processing machine of heading 84.71

2020

Estonia

40

66.3

Jackets and blazers; women's or girls', of
cotton (not knitted or crocheted)

2020

France

42

48.4

Vegetable oils; palm oil and its fractions,
other than crude, whether or not refined,
but not chemically modified

2020

France

47

90.5

Residues; of petroleum oils or of oils
obtained from bituminous minerals

2020

France

43

56.8

Vitamins; vitamin C and its derivatives,
unmixed

2020

France

27

34.4

Fertilizers, mineral or chemical;
nitrogenous, ammonium sulphate

2020

France

30

83.6

Photographic plates and film; instant
print film, in the flat, sensitised,
unexposed, whether or not in packs

2020

France

26

27.7

Industrial monocarboxylic fatty acids,
acid oils from refining; stearic acid

2020

France

27

44.5

Kraft paper and paperboard; uniformly
bleached throughout, coated with
inorganic substances, more than 95% of
chemically processed wood fibres,
weight more than 150g/m2, for nongraphic purposes, in rolls or sheets

2020

France

52

38.5

Jackets and blazers; men's or boys', of
cotton, knitted or crocheted

2020

France

29

32.3

Refrigerators; household, electric or not,
other than compression-type

2020

France

50

58.6

Automatic data processing machines;
portable, weighing not more than 10kg,
consisting of at least a central processing
unit, a keyboard and a display

2020

France

26

33.6

Units of automatic data processing
machines; input or output units, whether
or not containing storage units in the
same housing

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

109

2020

France

26

41.1

Telephones for cellular networks or for
other wireless networks

2020

France

44

49

Video recording or reproducing
apparatus; other than magnetic tapetype

2020

France

30

56.9

Monitors; other than cathode-ray tube;
capable of directly connecting to and
designed for use with an automatic data
processing machine of heading 84.71

2020

Germany

36

41.8

Fish fillets; frozen, flat fish
(Pleuronectidae, Bothidae,
Cynoglossidae, Soleidae,
Scophthalmidae and Citharidae)

2020

Germany

32

66.7

Sugars; lactose and lactose syrup,
containing by weight less than 99%
lactose, expressed as anhydrous lactose,
calculated on the dry matter

2020

Greece

28

55.8

Caseinates and other casein derivatives;
casein glues

2020

Greece

26

33.6

Units of automatic data processing
machines; input or output units, whether
or not containing storage units in the
same housing

2020

Greece

28

69.3

Electric accumulators; nickel-metal
hydride, including separators, whether
or not rectangular (including square)

2020

Greece

26

27.8

Telephones for cellular networks or for
other wireless networks

2020

Greece

37

41.7

Loudspeakers; single, mounted in their
enclosures

2020

Greece

30

42.8

Monitors; other than cathode-ray tube;
capable of directly connecting to and
designed for use with an automatic data
processing machine of heading 84.71

2020

Guatemala

28

52.3

Vitamins; vitamins A and their
derivatives, unmixed

2020

Hungary

42

33.7

Vegetable oils; palm oil and its fractions,
other than crude, whether or not refined,
but not chemically modified

2020

Hungary

28

39.6

Vitamins; vitamins A and their
derivatives, unmixed

2020

Hungary

51

68.6

Vitamins; D- or DL-pantothenic acid
(vitamin B3 or vitamin B5) and its
derivatives, unmixed

2020

Hungary

35

28.9

Vitamins; vitamin E and its derivatives,
unmixed

2020

Hungary

29

27.5

Loudspeakers; multiple, mounted in the
same enclosure

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

110

2020

Hungary

30

77.6

Tailors' dummies and other lay figures;
automata and other animated displays
used for shop window dressing

2020

India

28

39.1

Caseinates and other casein derivatives;
casein glues

2020

Indonesia

31

25.2

Starch; potato

2020

Indonesia

31

38.7

Inulin

2020

Indonesia

34

31.2

Heterocyclic compounds; with oxygen
hetero-atom(s) only, containing an
unfused furan ring (whether or not
hydrogenated) in the structure, n.e.c. in
item no. 2932.1

2020

Indonesia

28

39.2

Caseinates and other casein derivatives;
casein glues

2020

Ireland

42

83.1

Vegetable oils; palm oil and its fractions,
other than crude, whether or not refined,
but not chemically modified

2020

Ireland

32

66.1

Sugars; lactose and lactose syrup,
containing by weight less than 99%
lactose, expressed as anhydrous lactose,
calculated on the dry matter

2020

Ireland

29

33.6

Esters; phosphoric, and their salts,
including lactophosphates, their
halogenated, sulphonated, nitrated or
nitrosated derivatives; other than tris(2,3dibromopropyl) phosphate

2020

Israel

26

37

Whiskies

2020

Israel

29

37.6

Loudspeakers; multiple, mounted in the
same enclosure

2020

Italy

36

86.7

Fish fillets; frozen, flat fish
(Pleuronectidae, Bothidae,
Cynoglossidae, Soleidae,
Scophthalmidae and Citharidae)

2020

Italy

31

27.1

Inulin

2020

Italy

32

46.5

Saturated chlorinated derivatives of
acyclic hydrocarbons; chloroform
(trichloromethane)

2020

Italy

51

56.7

Vitamins; D- or DL-pantothenic acid
(vitamin B3 or vitamin B5) and its
derivatives, unmixed

2020

Italy

35

30.7

Vitamins; vitamin E and its derivatives,
unmixed

2020

Italy

28

27.6

Caseinates and other casein derivatives;
casein glues

2020

Italy

30

64.3

Photographic plates and film; instant
print film, in the flat, sensitised,
unexposed, whether or not in packs

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

111

2020

Italy

36

55.1

Paper; carbon paper and other copying
or transfer papers (including coated or
impregnated paper for duplicator
stencils or offset plates), whether or not
printed, in rolls or sheets

2020

Italy

37

46.9

Headgear; (other than safety headgear),
of rubber or plastics, whether or not
lined or trimmed

2020

Italy

75

40.6

Glass; articles thereof, statuettes and
other ornaments of lamp worked glass,
other than imitation jewellery

2020

Italy

45

53.5

Office equipment; filing cabinets, cardindex cabinets, paper trays, paper rests,
pen trays, office-stamp stands and
similar office or desk equipment, of base
metal, other than office furniture of
heading no. 9403

2020

Italy

50

35.9

Automatic data processing machines;
portable, weighing not more than 10kg,
consisting of at least a central processing
unit, a keyboard and a display

2020

Luxembourg

28

25.8

Vacuum cleaners, with self-contained
electric motor, of a power not exceeding
1,500 W and having a dust bag or other
receptacle capacity not exceeding 20L

2020

Malaysia

28

36.1

Caseinates and other casein derivatives;
casein glues

2020

Malta

26

26.8

Whiskies

2020

Morocco

34

43.3

Fabrics, woven; of combed wool or
combed fine animal hair, containing 85%
or more by weight of wool or fine animal
hair, of a weight not exceeding 200g/m2

2020

New Zealand

31

87.1

Printing machinery; offset, n.e.c. in item
no. 8443.1

2020

Norway

27

38.9

Tarpaulins, awnings and sunblinds; of
textile materials other than synthetic
fibres

2020

Norway

26

54

Carbon electrodes; with or without
metal, of a kind used for other than
furnaces

2020

Other Asia, nes

31

33.7

Starch; potato

2020

Other Asia, nes

28

49.5

Caseinates and other casein derivatives;
casein glues

2020

Philippines

31

34.3

Starch; potato

2020

Poland

42

34.8

Vegetable oils; palm oil and its fractions,
other than crude, whether or not refined,
but not chemically modified

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

112

2020

Poland

27

30.1

Kraft paper and paperboard; uniformly
bleached throughout, coated with
inorganic substances, more than 95% of
chemically processed wood fibres,
weight more than 150g/m2, for nongraphic purposes, in rolls or sheets

2020

Poland

72

36.6

Fabrics, woven; containing 85% or more
by weight of textured polyester
filaments, printed

2020

Poland

26

85

Glass; unworked, in tubes, of fused
quartz or other fused silica

2020

Portugal

33

26.7

Organo-inorganic compounds; other
organo-phosphorus derivatives, n.e.c. in
heading no. 2931

2020

Portugal

86

38.3

Flowers, foliage and fruit, artificial, and
parts thereof; articles made of artificial
flowers, foliage or fruit, of plastics

2020

Portugal

76

36.6

Flowers, foliage and fruit, artificial, and
parts thereof; articles made of artificial
flowers, foliage or fruit, of materials other
than plastics

2020

Portugal

50

35.6

Automatic data processing machines;
portable, weighing not more than 10kg,
consisting of at least a central processing
unit, a keyboard and a display

2020

Portugal

29

39.7

Loudspeakers; multiple, mounted in the
same enclosure

2020

Portugal

30

38

Monitors; other than cathode-ray tube;
capable of directly connecting to and
designed for use with an automatic data
processing machine of heading 84.71

2020

Romania

42

35.6

Vegetable oils; palm oil and its fractions,
other than crude, whether or not refined,
but not chemically modified

2020

Romania

35

58.5

Vitamins; vitamin E and its derivatives,
unmixed

2020

Romania

29

28.3

Loudspeakers; multiple, mounted in the
same enclosure

2020

Saudi Arabia

28

61.9

Caseinates and other casein derivatives;
casein glues

2020

Serbia

42

34.5

Vegetable oils; palm oil and its fractions,
other than crude, whether or not refined,
but not chemically modified

2020

Singapore

31

82.1

Cocoa; paste, wholly or partly defatted

2020

Singapore

28

46.9

Caseinates and other casein derivatives;
casein glues

2020

Slovenia

29

65.5

Refrigerators; household, electric or not,
other than compression-type

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

113

2020

Spain

35

49

Tea, green; (not fermented), in
immediate packings of a content not
exceeding 3kg

2020

Spain

35

33.7

Acids; saturated acyclic monocarboxylic
acids; mono-, di- or trichloroacetic acids,
their salts and esters

2020

Spain

37

92.9

Photographic plates and film; (for other
than colour photography), in the flat,
sensitised, unexposed, with no side
exceeding 255mm, of any material other
than paper, paperboard or textiles

2020

Spain

35

28.8

Chemical products, mixtures and
preparations; consisting mainly of (5ethyl-2-methyl-2-oxido-1,3,2dioxaphosphinan-5-yl)methyl
methylphosphonate and bis[(5-ethyl-2methyl-2-oxido-1,3,2-dioxaphosphinan5-yl)methyl] methylphosphonate

2020

Spain

45

40

Office equipment; filing cabinets, cardindex cabinets, paper trays, paper rests,
pen trays, office-stamp stands and
similar office or desk equipment, of base
metal, other than office furniture of
heading no. 9403

2020

Suriname

59

56.8

Other made-up textile articles, incl. dress
patterns, n.e.s.

2020

Sweden

36

63.9

Fish fillets; frozen, flat fish
(Pleuronectidae, Bothidae,
Cynoglossidae, Soleidae,
Scophthalmidae and Citharidae)

2020

Sweden

31

86.4

Starch; potato

2020

Sweden

73

73.7

Vegetable oils; castor oil and its
fractions, whether or not refined, but not
chemically modified

2020

Sweden

30

78

Photographic plates and film; instant
print film, in the flat, sensitised,
unexposed, whether or not in packs

2020

Sweden

50

57.5

Automatic data processing machines;
portable, weighing not more than 10kg,
consisting of at least a central processing
unit, a keyboard and a display

2020

Sweden

54

78.3

Machinery and mechanical appliances;
evaporative air coolers

2020

Sweden

44

64.8

Video recording or reproducing
apparatus; other than magnetic tapetype

2020

Togo

31

88.3

Fabrics, woven; containing 85% or more
by weight of cotton, printed, plain
weave, weighing more than 100g/m2
but not more than 200g/m2

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

114

2020

Turkey

31

45.6

Starch; potato

2020

United Kingdom

36

74.6

Fish fillets; frozen, flat fish
(Pleuronectidae, Bothidae,
Cynoglossidae, Soleidae,
Scophthalmidae and Citharidae)

2020

United Kingdom

31

28.6

Starch; potato

2020

United Kingdom

26

43.2

Nitrates; of potassium

2020

United Kingdom

58

27.3

Saturated chlorinated derivatives of
acyclic hydrocarbons; chloromethane
(methyl chloride) and chloroethane
(ethyl chloride)

2020

United Kingdom

31

40.3

Alcohols; polyhydric, n.e.c. in item no.
2905.4

2020

United Kingdom

35

70

Acids; saturated acyclic monocarboxylic
acids; mono-, di- or trichloroacetic acids,
their salts and esters

2020

United Kingdom

51

38.7

Vitamins; D- or DL-pantothenic acid
(vitamin B3 or vitamin B5) and its
derivatives, unmixed

2020

United Kingdom

43

29.8

Vitamins; vitamin C and its derivatives,
unmixed

2020

United Kingdom

35

54.4

Vitamins; vitamin E and its derivatives,
unmixed

2020

United Kingdom

28

44.4

Caseinates and other casein derivatives;
casein glues

2020

United Kingdom

30

72

Photographic plates and film; instant
print film, in the flat, sensitised,
unexposed, whether or not in packs

2020

United Kingdom

27

35.5

Kraft paper and paperboard; uniformly
bleached throughout, coated with
inorganic substances, more than 95% of
chemically processed wood fibres,
weight more than 150g/m2, for nongraphic purposes, in rolls or sheets

2020

United Kingdom

31

63.6

Textile fabrics; coated with gum or
amylaceous substances, of a kind used
for the outer covers of books or the like

2020

United Kingdom

27

57.4

Copper; foil, not backed, of a thickness
not exceeding 0.15mm, of copper alloys

2020

United Kingdom

30

28.4

Monitors; other than cathode-ray tube;
capable of directly connecting to and
designed for use with an automatic data
processing machine of heading 84.71

2020

USA

35

54.1

Acids; saturated acyclic monocarboxylic
acids; mono-, di- or trichloroacetic acids,
their salts and esters

2020

USA

28

30.2

Caseinates and other casein derivatives;
casein glues

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

115

2020

USA

36

48.7

Paper; carbon paper and other copying
or transfer papers (including coated or
impregnated paper for duplicator
stencils or offset plates), whether or not
printed, in rolls or sheets

2020

Vietnam

28

37.2

Caseinates and other casein derivatives;
casein glues

2021

Australia

26

97.9

Linoleum, whether or not cut to shape

2021

Austria

50

53.4

Vegetable oils; palm oil and its fractions,
other than crude, whether or not refined,
but not chemically modified

2021

Austria

34

65.9

Photographic plates and film; instant
print film, in the flat, sensitised,
unexposed, whether or not in packs

2021

Austria

35

36

Chemical products, mixtures and
preparations; consisting mainly of (5ethyl-2-methyl-2-oxido-1,3,2dioxaphosphinan-5-yl)methyl
methylphosphonate and bis[(5-ethyl-2methyl-2-oxido-1,3,2-dioxaphosphinan5-yl)methyl] methylphosphonate

2021

Belgium

27

53.2

Vegetables; globe artichokes, fresh or
chilled

2021

Belgium

44

28.6

Nuts, edible; hazelnuts or filberts
(corylus spp.), fresh or dried, shelled

2021

Belgium

71

88.7

Flours and meals; of soya beans

2021

Belgium

34

62.8

Forage products including swedes,
mangolds, fodder roots, hay, sainfoin,
clover, forage kale, lupines, vetches etc.,
pelletised or otherwise

2021

Belgium

50

61.2

Vegetable oils; palm oil and its fractions,
other than crude, whether or not refined,
but not chemically modified

2021

Belgium

30

47.8

Petroleum gases and other gaseous
hydrocarbons; liquefied, butanes

2021

Belgium

61

77.7

Silver compounds; excluding silver
nitrates

2021

Belgium

33

63

Isotopes (excluding those of heading no.
2844); compounds, inorganic or organic,
of such isotopes, whether or not
chemically defined

2021

Belgium

33

52.8

Industrial monocarboxylic fatty acids,
acid oils from refining; stearic acid

2021

Belgium

35

41.6

Chemical products, mixtures and
preparations; consisting mainly of (5ethyl-2-methyl-2-oxido-1,3,2dioxaphosphinan-5-yl)methyl
methylphosphonate and bis[(5-ethyl-2-

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

116

methyl-2-oxido-1,3,2-dioxaphosphinan5-yl)methyl] methylphosphonate
2021

Belgium

25

86.7

Poly(lactic acid); in primary forms

2021

Belgium

25

58.7

Wood; wood wool and wood flour

2021

Belgium

26

30.6

Kraft paper and paperboard; kraftliner,
uncoated, unbleached, in rolls or sheets,
other than that of heading no. 4802 or
4803

2021

Belgium

27

72.8

Yarn; (not sewing thread), of synthetic
staple fibres, containing 85% or more by
weight of synthetic staple fibres, put up
for retail sale

2021

Belgium

28

73

Fabrics, woven; 3- or 4-thread twill,
including cross twill, printed, containing
less than 85% by weight of polyester
staple fibres, mixed mainly or solely with
cotton, exceeding 170g/m2

2021

Belgium

26

74.8

Linoleum, whether or not cut to shape

2021

Belgium

33

42.7

Sports footwear; (other than ski-boots,
snowboard boots or cross-country ski
footwear), with outer soles of rubber,
plastics, leather or composition leather
and uppers of leather

2021

Belgium

29

30.1

Iron or steel (excluding cast iron); tubes
and pipes (other than line pipe or casing
of a kind used for oil or gas pipelines),
longitudinally welded, having circular
cross-sections, external diameter
exceeds 406.4mm, (not seamless)

2021

Belgium

31

63.1

Waste and scrap of primary cells,
primary batteries and electric
accumulators; spent primary cells, spent
primary batteries and spent electric
accumulators

2021

Belgium

30

91.9

Vehicles; with both compression-ignition
internal combustion piston engine
(diesel or semi-diesel) and electric motor
for propulsion, capable of being
charged by plugging to external source
of electric power

2021

Canada

26

69.9

Linoleum, whether or not cut to shape

2021

Canada

28

96.4

Copper; foil, not backed, of a thickness
not exceeding 0.15mm, of copper alloys

2021

China, Hong Kong
SAR

38

72.9

Starch; potato

2021

Denmark

37

67.4

Vegetable oils; oils and their fractions
n.e.c. in chapter 15, obtained solely from
olives, whether or not refined, but not
chemically modified, including blends of

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

117

these oils or fractions with oils or
fractions of heading no. 1509
2021

Denmark

26

78.6

Linoleum, whether or not cut to shape

2021

Denmark

26

98.6

Asbestos or mixtures with a basis of
asbestos (other than crocidolite);
clothing, clothing accessories, footwear
and headgear, whether or not
reinforced, not goods of heading 6811
or 6813

2021

Ecuador

29

100

Iron or steel (excluding cast iron); tubes
and pipes (other than line pipe or casing
of a kind used for oil or gas pipelines),
longitudinally welded, having circular
cross-sections, external diameter
exceeds 406.4mm, (not seamless)

2021

Germany

71

30.1

Flours and meals; of soya beans

2021

Germany

41

43.8

Lard stearin, lard oil, oleostearin, oleo-oil
and tallow oil; not emulsified or mixed or
otherwise prepared

2021

Germany

44

81.4

Sugars; lactose and lactose syrup,
containing by weight less than 99%
lactose, expressed as anhydrous lactose,
calculated on the dry matter

2021

Germany

26

83.4

Linoleum, whether or not cut to shape

2021

Greece

38

48.9

Photographic goods; chemical
preparations other than sensitised
emulsions, put up in measured portions
or put up for retail sale in a form ready
for use

2021

Greece

39

28.1

Vehicles; crane lorries

2021

Hungary

50

35.7

Vegetable oils; palm oil and its fractions,
other than crude, whether or not refined,
but not chemically modified

2021

Hungary

35

83

Plastics; plates, sheets, film, foil and strip
(not self-adhesive), of cellulose
derivatives n.e.c. in heading no. 3920,
non-cellular and not reinforced,
laminated, supported or similarly
combined with other materials

2021

Indonesia

38

26.9

Starch; potato

2021

Indonesia

47

34.4

Inulin

2021

Italy

25

43.8

Fish; frozen, seabass (Dicentrarchus
spp.), excluding fillets, fish meat of 0304,
and edible fish offal of subheadings
0303.91 to 0303.99

2021

Italy

47

31.3

Inulin

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

118

2021

Italy

27

99.9

Cocoa; paste, wholly or partly defatted

2021

Italy

36

50.3

Saturated chlorinated derivatives of
acyclic hydrocarbons; chloroform
(trichloromethane)

2021

Italy

32

33.9

Polyphenols; 4,4'isopropylidenediphenol (bisphenol A,
diphenylolpropane) and its salts

2021

Italy

34

80.2

Photographic plates and film; instant
print film, in the flat, sensitised,
unexposed, whether or not in packs

2021

Italy

38

27.1

Photographic goods; chemical
preparations other than sensitised
emulsions, put up in measured portions
or put up for retail sale in a form ready
for use

2021

Italy

25

76.9

Poly(lactic acid); in primary forms

2021

Japan

34

90.1

Photographic paper, paperboard and
textiles; in rolls, sensitised, unexposed,
of a width exceeding 610mm

2021

Lithuania

50

28.5

Vegetable oils; palm oil and its fractions,
other than crude, whether or not refined,
but not chemically modified

2021

Lithuania

38

39.8

Photographic goods; chemical
preparations other than sensitised
emulsions, put up in measured portions
or put up for retail sale in a form ready
for use

2021

Malaysia

26

37.2

Tobacco; other than homogenised or
reconstituted or smoking

2021

Norway

33

33.1

Vegetables, leguminous; peas (pisum
sativum), shelled, whether or not skinned
or split, dried

2021

Philippines

38

29.5

Starch; potato

2021

Serbia

27

64.2

Cocoa; paste, wholly or partly defatted

2021

Spain

25

27.4

Fish; frozen, seabass (Dicentrarchus
spp.), excluding fillets, fish meat of 0304,
and edible fish offal of subheadings
0303.91 to 0303.99

2021

Spain

38

29.8

Starch; potato

2021

Spain

35

78.9

Alkaloids; of cinchona and their
derivatives; salts thereof

2021

Spain

25

52.8

Poly(lactic acid); in primary forms

2021

Sweden

38

76.7

Starch; potato

2021

Sweden

83

72.4

Vegetable oils; castor oil and its
fractions, whether or not refined, but not
chemically modified

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

119

2021

Sweden

34

93.1

Photographic plates and film; instant
print film, in the flat, sensitised,
unexposed, whether or not in packs

2021

Sweden

38

59.8

Photographic goods; chemical
preparations other than sensitised
emulsions, put up in measured portions
or put up for retail sale in a form ready
for use

2021

Sweden

25

85.3

Poly(lactic acid); in primary forms

2021

Sweden

26

72.1

Linoleum, whether or not cut to shape

2021

Sweden

26

31.2

Electronic integrated circuits; n.e.c. in
heading no. 8542

2021

Switzerland

26

49.9

Linoleum, whether or not cut to shape

2021

Turkey

38

42.8

Starch; potato

2021

Turkey

26

48.5

Tobacco; other than homogenised or
reconstituted or smoking

2021

United Kingdom

25

55

Fish; frozen, seabass (Dicentrarchus
spp.), excluding fillets, fish meat of 0304,
and edible fish offal of subheadings
0303.91 to 0303.99

2021

United Kingdom

38

29.9

Starch; potato

2021

United Kingdom

37

67.3

Vegetable oils; oils and their fractions
n.e.c. in chapter 15, obtained solely from
olives, whether or not refined, but not
chemically modified, including blends of
these oils or fractions with oils or
fractions of heading no. 1509

2021

United Kingdom

32

47.6

Polyphenols; 4,4'isopropylidenediphenol (bisphenol A,
diphenylolpropane) and its salts

2021

United Kingdom

38

53

Acids; saturated acyclic monocarboxylic
acids; mono-, di- or trichloroacetic acids,
their salts and esters

2021

United Kingdom

34

76.3

Photographic plates and film; instant
print film, in the flat, sensitised,
unexposed, whether or not in packs

2021

United Kingdom

25

79.1

Poly(lactic acid); in primary forms

2021

United Kingdom

28

62.4

Copper; foil, not backed, of a thickness
not exceeding 0.15mm, of copper alloys

2021

USA

26

40.5

Fish; smoked, whether or not cooked
before or during smoking, salmon,
Pacific (Oncorhynchus nerka, gorbuscha,
keta, tschawytscha, kisutch, masou,
rhodurus), Atlantic (Salmo salar) and
Danube (Hucho hucho), includes fillets,
but excludes edible fish offal

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

120

2021

USA

38

27.4

Starch; potato

2021

USA

38

45.6

Acids; saturated acyclic monocarboxylic
acids; mono-, di- or trichloroacetic acids,
their salts and esters

2021

USA

56

39.3

Organo-inorganic compounds;
tributyltin compounds

2021

USA

26

63.8

Linoleum, whether or not cut to shape

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

121

Bijlage E Cases beïnvloeding

72

Grootmacht 1: China
6.1.1 Noorwegen (Nobelprijs Liu Xiaobo) (2010)
Betrokken landen: China en Noorwegen
Type maatregel: Categorie 2 (andere formele restricties)
Aanleiding en doel van de maatregelen:
● Trigger: Op 8 oktober 2010 kent het Noorse Nobelcomité aan Liu Xiaobo de Nobelprijs voor de
Vrede toe voor zijn ‘lange en geweldloze strijd voor fundamentele mensenrechten’. 73 De Chinese
overheid heeft felle kritiek op dit besluit; het heeft Liu Xiaobo bestempeld als politieke dissident.
● Context: De Chinese regering, na mislukte pogingen van Noorwegen om tot verzoening te
komen, benadrukt dat de diplomatieke en economische relaties alleen hersteld kunnen worden
als Liu Xiaobo de Nobelprijs wordt ontnomen of als de Noorse regering publiekelijk excuses
maakt.
● Uitleg maatregelen: De Chinese ‘General Administration of Quality Supervision, Inspection and
Quarantine’, onder meer verantwoordelijk voor de voedselveiligheid, kondigt strengere inspecties
en quarantaineprocedures af. Hoewel deze aankondiging zich niet specifiek richt op Noorse
producten, wordt in de praktijk met name Noorse zalm aan deze strengere inspecties
onderworpen.74 Er wordt een omvangrijk verbod ingevoerd op Noorse zalm.
● Daarnaast wordt een vrijhandelsverdrag met Noorwegen in de wacht gezet, vinden er geen
bilaterale ontmoetingen op hoog niveau plaats en wordt een Noorse musical in China afgelast
door de autoriteiten.75
Aard en economische waarde van de (potentieel) getroffen goederen, diensten of investeringen:
● Volgens de Financial Times daalt het Noorse marktaandeel van zalm naar China van 92 procent in
2010 naar 29 procent in de eerste zes maanden van 2013. 76
● Ter relativering, slechts 2 procent van de totale Noorse zalmexport was bestemd voor de Chinese
markt. 77 Noorwegen is voor de export van haar zalm niet afhankelijk van de Chinese markt.
Daarnaast kwam de Noorse zalm via derde landen zoals Vietnam alsnog in China terecht.78
● Zes jaar later, in 2016, worden de bilaterale betrekkingen tussen China en Noorwegen hersteld
middels een ‘gezamenlijke verklaring’. 79 In deze verklaring erkent Noorwegen de Chinese
bezwaren en belooft het in de toekomst geen acties te ondernemen die de betrekkingen met
China zouden kunnen schaden. Ook worden de onderhandelingen om tot een handelsverdrag
tussen beide landen te komen hervat.

72

73
74
75
76

77
78
79

De auteurs zijn Daan Abrahams en Camille Linder zeer erkentelijk voor hun werk bij de analyse en
rapportage van de cases.
The Nobel Peace Prize for 2010 to Liu Xiaobo - Press release - NobelPrize.org
China's Use of Coercive Economic Measures | Center for a New American Security (en-US) (cnas.org), p. 42.
China steps up retaliation against Norway for Nobel | Reuters
Norway sees Liu Xiaobo’s Nobel Prize hurt salmon exports to China | Financial Times (ft.com)
Chinese non-military coercion—Tactics and rationale (brookings.edu)
Chinese non-military coercion—Tactics and rationale (brookings.edu)
Norway Penetrates China Blockage Through Vietnam | The Nordic Page (tnp.no)
statement_kina.pdf (regjeringen.no)

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

122

Japan (Senkaku/Diaoyu eilanden) (2010)
Betrokken landen: China en Japan
Type maatregel: Categorie 3 (informele restricties)
Aanleiding en doel van de maatregelen:
● Trigger: In september 2010 weigert een Chinese viskotter verzoeken van de Japanse kustwacht
om de wateren rondom de Senkaku/Diaoyu-eilanden te verlaten. De Chinese kapitein wordt
hierop gearresteerd door de Japanse autoriteiten.
● Context: De Senkaku/Diaoyu-eilanden zijn acht onbewoonde rotsen/eilanden in de Oost-Chinese
Zee en worden geclaimd door China, Japan en Taiwan. Dit territoriaal geschil is een aanhoudende
bron van spanning in de betrekkingen tussen China en Japan.
● Uitleg maatregelen: Kort na het incident met de Chinese viskotter berichten verschillende media
dat China is gestopt met het exporteren van zeldzame aardmetalen naar Japan. 80 Op dat moment
is de Japanse elektronica- en hightechindustrie voor 90 procent afhankelijk van de import van
zeldzame aardmetalen uit China, en produceert China wereldwijd 97 procent van de zeldzame
aardmetalen.81
● Hoewel de Japanse overheid de Chinese maatregelen interpreteert als een vorm van economische
druk om de Chinese territoriale claims rond de betwiste eilandengroep kracht bij te zetten, zijn er
ook indicaties dat dit niet het geval was. Voordat het incident plaatsvond, had de Chinese overheid
al een exportquotum ingesteld waarmee de wereldwijde export van zeldzame aardmetalen voor
de tweede helft van 2010 zou worden verlaagd met 72 procent. 82 Eveneens beargumenteren
verschillende bronnen dat de exportbeperkingen richting Japan met name bedoeld waren om
Chinese elektronicafabrikanten te begunstigen ten opzichte van buitenlandse concurrenten. 83
Omdat China ontkent dat er sprake was van een exportstop van zeldzame aardmetalen naar Japan,
is er sprake van informele restricties en past deze casus in categorie 3 van economische
beïnvloeding.84
Aard en economische waarde van de (potentieel) getroffen goederen, diensten of investeringen:
● Japanse bedrijven melden na het incident moeite te hebben met het verkrijgen van zeldzame
aardmetalen uit China. Data van het Japanse ministerie van Financiën tonen echter geen duidelijke
daling in de import van zeldzame aardmetalen uit China na het incident. Desalniettemin heeft de
Japanse regering sindsdien 1 miljard dollar uitgegeven om minder afhankelijk te worden van
China voor de import van zeldzame aardmetalen. 85

80
81
82
83
84
85

Amid Tension, China Blocks Vital Exports to Japan - The New York Times (nytimes.com)
Japan's rare earths strategy has lessons for US, Europe — Quartz (qz.com)
Amid Tension, China Blocks Vital Exports to Japan - The New York Times (nytimes.com)
China's Use of Coercive Economic Measures | Center for a New American Security (en-US) (cnas.org), p. 14.
China denies banning rare earths exports to Japan | Reuters
China_Use_FINAL-1.pdf p. 6.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

123

Verenigde Staten (wapendeal Taiwan) (2010)
Betrokken landen: China en de Verenigde Staten
Type maatregel: Categorie 4 (dreigingen)
Aanleiding en doel van de maatregelen:
● Trigger: De Amerikaanse regering keurt een wapenpakket voor Taiwan goed, ter waarde van 6,4
miljard dollar.
● Context: China verzet zich al jaren tegen de Amerikaanse wapenverkoop aan Taiwan. Het is voor
het eerst dat China de Verenigde Staten onder druk zet door middel van tegenmaatregelen. China
beschouwt de deal als een gevaar voor nationale veiligheid, en is vanwege het conflict over de
soevereiniteit van Taiwan tegen deze wapenleveringen. 86
● Uitleg maatregelen: China wil de militaire uitwisselingen met de VS opschorten, bedrijven die
wapens aan Taiwan verkopen sancties opleggen, en de bredere internationale samenwerking
herzien. Het blijft vooralsnog onduidelijk of de sancties uiteindelijk zijn geïmplementeerd. 87
Aard en economische waarde van de (potentieel) getroffen goederen diensten of investeringen:
● Er zijn geen details bekend over de omvang en de implementatie van de sancties.

86

87

China: U.S. arms sales to Taiwan hurt national security | Reuters & China freezes military visits with US over
Taiwan arms (france24.com) & U.S. Approval of Taiwan Arms Sales Angers China - The New York Times
(nytimes.com)
China retaliates over US arms sales to Taiwan | China | The Guardian & Factbox: U.S. arms sales to Taiwan in
past decade | Reuters

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

124

Japan (Senkaku/Diaoyu eilanden) (2012)
Betrokken landen: China en Japan
Type maatregel: Categorie 3 (informele restricties)
Aanleiding en doel van de maatregelen:
● Trigger: In september 2012 maakt de Japanse regering bekend dat het drie eilanden van de
Senkaku/Diaoyu-eilandengroep heeft gekocht.88 De betreffende eilanden zijn op dat moment in
handen van een Japanse familie.
● Context: Het territoriaal geschil over de Senkaku/Diaoyu eilanden is een aanhoudende bron van
spanning in de betrekkingen tussen China en Japan. In mei 2012 start de toenmalige
nationalistische gouverneur van Tokyo een geldinzamelingsactie om de Senkaku/Diaoyu-eilanden
te kopen. 89 Om dit te voorkomen, komt de Japanse overheid in actie. 90 De datum van de
bekendmaking is gevoelig: op 18 september 1931 begon de Japanse overname van Mantsjoerije
in noordoost-China.
● Uitleg maatregelen: Het nieuws van de aankoop leidt tot felle protesten in China. Aanvankelijk
worden de protesten door de autoriteiten gesteund en ook aangestuurd. 91 Nadat de
demonstranten echter ook impliciet kritiek uiten op de bestuurlijke elite in Beijing en het geweld
toeneemt, grijpen de Chinese autoriteiten in.92
● Het einde van de protesten luidt echter het begin in van een ‘bottom-up’ boycot op Japanse
producten, zoals auto’s. Ook moedigen Chinese burgers deelname aan de boycot aan op Chinese
sociale media.
● Chinese douaneautoriteiten beginnen striktere inspecties uit te voeren op Japanse
importproducten, worden de werkvisa voor Japanse werknemers vertraagd en raden de Chinese
autoriteiten Chinese toeristen af om naar Japan te gaan.
Aard en economische waarde van de (potentieel) getroffen goederen, diensten of investeringen:
● De boycot leidt tot economische schade voor Japan. Zo bericht Xinhua dat meer dan 100.000
Chinezen hun reis naar Japan hebben geannuleerd en dat groepsreizen naar Japan met 40
procent dalen. All Nippon Airways (ANA) maakt bekend dat tussen september en eind november
2012 40.000 vliegtickets zijn geannuleerd, waarvan het overgrote deel vluchten tussen China en
Japan betreft.
● Daarnaast maken drie Japanse autoreuzen – Nissan, Toyota en Honda – bekend dat de
autoverkoop in China sterk is afgenomen. China is een belangrijke afzetmarkt voor Japanse auto’s.
Mazda maakt bekend dat in september 2012 36 procent minder auto’s in China zijn verkocht.
Mitsubishi heeft zelfs te maken met een 63 procent daling van de autoverkoop in China.
● Japanse investeringen in China zijn in oktober 2012 32 procent% lager dan in oktober 2011.
Vanwege de spanningen met China, verwacht J.P. Morgan dat de Japanse economie in het laatste
kwartaal van 2012 met 0.8 procent zal krimpen, na een eerdere prognose van 0 procent groei.93
88
89
90
91
92

93

China Accuses Japan of Stealing Disputed Islands - The New York Times (nytimes.com)
Japan official pushes to buy disputed islands | CNN
Michael Yahuda, Sino-Japanese Relations After the Cold War (Routledge 2013), p. 57.
Ming Pao: Rules for Anti-Japan Protests - China Digital Times (CDT)
James Reilly, ’A Wave to Worry About? Public opinion, foreign policy and China's anti-Japan protests’
(2014) 23 Journal of Contemporary China 86, 210-211.
News Summary: Island standoff hits Japan business (cnbc.com)

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

125

Verenigd Koninkrijk (Dalai Lama) (2012)
Betrokken landen: China en Verenigd Konikrijk
Type maatregel: Categorie 3 (informele restricties)
Aanleiding en doel van de maatregelen (trigger, context, en uitleg maatregelen):
● Trigger: Het bezoek van de Dalai Lama aan premier David Cameron.
● Context: Het bezoek van de verbannen spirituele Tibetaanse leider aan de Britse premier, leidt tot
een diplomatieke breuk tussen het VK en China.
● Uitleg maatregelen: China ziet de ontmoeting als een inmenging in de binnenlandse
aangelegenheden en waarschuwt voor ‘ernstige gevolgen’. Alle ontmoetingen op hoog niveau
met het Verenigd Koninkrijk worden opgeschort, waaronder het bezoek van vicepremier Wu
Bangguo aan Londen. Het geplande bezoek van premier Cameron aan China wordt afgelast als
duidelijk wordt dat hij geen hooggeplaatste Chinese ambtgenoten zal kunnen ontmoeten. Beijing
koppelt deze besluiten niet expliciet aan de ontmoeting met de Dalai Lama.
Aard en economische waarde van de (potentieel) getroffen goederen diensten of investeringen:
● Het afzeggen van hoog-diplomatiek bezoek komt op een gevoelig moment. De Britse premier wil
juist de handelsbetrekkingen met China aanhalen na de financiële crisis. Uiteindelijk duurt het 18
maanden voordat de diplomatieke relaties hersteld zijn. 94

94

China halts UK ministerial meetings over Dalai Lama row - BBC News & Britain's Cameron 'turns page' on
Dalai Lama row with China visit | Reuters & Dalai Lama UK trip ruffles Chinese feathers | Reuters & UK admits
China relations slow to thaw after Dalai Lama visit | Financial Times (ft.com)

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

126

Verenigde Staten (wapendeal Taiwan) (2015)
Betrokken landen: China en Verenigde Staten
Type maatregel: Categorie 4 (dreigingen)
Aanleiding en doel van de maatregelen:
● Trigger: De Amerikaanse regering keurt een wapenpakket voor Taiwan goed, ter waarde van 1,83
miljard dollar.
● Context: De Chinese overheid was vooraf geïnformeerd over de wapendeal. China is vanwege het
conflict over de soevereiniteit van Taiwan tegen deze wapenleveringen.
● Uitleg maatregelen: Beijing kondigt sancties aan op betrokken Amerikaanse bedrijven. Het is
vooralsnog onduidelijk of de sancties uiteindelijk zijn geïmplementeerd.95
Aard en economische waarde van de (potentieel) getroffen goederen diensten of investeringen:
● Er zijn geen details bekend over de omvang en de implementatie van de sancties.

95

Factbox: U.S. arms sales to Taiwan in past decade | Reuters & China warns against first major US-Taiwan arms
sale in four years | Obama administration | The Guardian & Taiwan arms deal enough to give China bloody
nose, but no more | Reuters & https://www.nytimes.com/2015/12/18/world/asia/taiwan-arms-sales-uschina.html & US arms deal to Taiwan excludes big ticket items | Americas | North and South American news
impacting on Europe | DW | 17.12.2015

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

127

Zuid-Korea (THAAD) (2016)
Betrokken landen: China en Zuid-Korea
Type maatregel: Categorie 2 (andere formele restricties)
Aanleiding en doel van de maatregelen:
● Trigger: In juli 2016 kondigen Zuid-Korea en de Verenigde Staten aan dat een Amerikaans
raketafweersysteem in Zuid-Korea geplaatst zal worden om de toenemende militaire dreiging
vanuit Noord-Korea het hoofd te kunnen bieden. 96 De eerste onderdelen van dit systeem, dat de
naam Terminal High-Altitude Area Defense (THAAD) draagt, arriveren in maart 2017 in ZuidKorea.97
● Context: Beijing heeft grote zorgen over THAAD, mede vanwege het radarsysteem dat behalve
Noord-Koreaanse ook Chinese militaire activiteiten zou kunnen volgen. De Chinese maatregelen
na de aankondiging en plaatsing van THAAD volgen op een periode van goede betrekkingen
tussen China en Zuid-Korea.98
● Uitleg maatregelen: Om de export van Zuid-Koreaanse producten als cosmetica te frustreren,
worden productstandaarden strenger toegepast. 99 Daarnaast maken de Chinese autoriteiten
gebruik van brandveiligheidsvoorschriften om Zuid-Koreaanse warenhuizen in China te sluiten.
Aard en economische waarde van de (potentieel) getroffen goederen, diensten of investeringen:
● Zuid-Koreaanse cosmetica: Te midden van het THAAD-conflict implementeren de Chinese
autoriteiten hogere standaarden voor de import van Koreaanse cosmetica . 100 In januari 2017
melden media dat 28 cosmeticaproducten, waarvan 19 Koreaanse, niet meer geïmporteerd
mochten worden in China. 101 Een van de redenen die de Chinese autoriteiten hiervoor geven, is
de verandering van ingrediënten in de producten. 102
● Lotte Group: Het Lotte-conglomeraat, dat de Zuid-Koreaanse overheid onroerend goed
beschikbaar had gesteld voor het THAAD-systeem, wordt het doelwit van maatregelen. 103 74 van
de 112 Lotte-filialen in China moeten sluiten wegens vermeende schendingen van de Chinese
brandveiligheidsvoorschriften. 104 De maatregelen kosten Lotte volgens Bloomberg 46 miljoen
dollar per kwartaal.105 Lotte besluit haar Chinese vestigingen te verkopen. 106

96
97
98
99
100

101
102
103
104

105
106

The Real Answer to China’s THAAD Dilemma – The Diplomat
THAAD missile defense system arrives in South Korea - CNN
China's Use of Coercive Economic Measures | Center for a New American Security (en-US) (cnas.org), p. 46.
South Korea’s THAAD Dilemma Continues - Carnegie Endowment for International Peace
China's Use of Coercive Economic Measures | Center for a New American Security (en-US) (cnas.org), p. 19.
South Korea’s THAAD Dilemma Continues - Carnegie Endowment for International Peace
China bans imports of 19 Korean cosmetics | South China Morning Post (scmp.com)
Ibid.
China_Use_FINAL-1.pdf (org.s3.amazonaws.com), p. 46.
Full article: Informal economic sanctions: the political economy of Chinese coercion during the THAAD
dispute (tandfonline.com), p. 8.
Hit by Political Crossfire, Lotte's China Exit Stalls - Bloomberg
Hit by Political Crossfire, Lotte's China Exit Stalls - Bloomberg
Ibid.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

128

Zuid-Korea (THAAD) (2016)
Betrokken landen: China en Zuid-Korea
Type maatregel: Categorie 3 (informele restricties)
Aanleiding en doel van de maatregelen:
● Trigger: In juli 2016 kondigen Zuid-Korea en de Verenigde Staten aan dat een Amerikaans
raketafweersysteem in Zuid-Korea geplaatst zal worden om de toenemende militaire dreiging
vanuit Noord-Korea het hoofd te kunnen bieden.107 De eerste onderdelen van dit systeem, dat de
naam Terminal High-Altitude Area Defense (THAAD) draagt, arriveren in maart 2017 in ZuidKorea.108
● Context: Beijing heeft grote zorgen over THAAD, mede vanwege het krachtige radarsysteem dat
behalve Noord-Korea, ook Chinese militaire activiteiten zou kunnen volgen. De Chinese
maatregelen naar aanleiding van de plaatsing van THAAD komen na een periode van goede
betrekkingen tussen China en Zuid-Korea. Al voor de officiële aankondiging uitte Beijing zijn
bezorgdheid over THAAD.
● Uitleg maatregelen: Naast de formele maatregelen uitgelegd in de vorige casus, neemt Beijing
ook informele maatregelen: het op informele manier stopzetten van groepsreizen naar Zuid-Korea,
het aanmoedigen van boycots op Zuid-Koreaanse producten en het niet toekennen van Chinese
subsidies op elektrische auto’s waar Zuid-Koreaanse batterijen in zitten. In oktober 2017 geeft
Zuid-Korea een aantal garanties aan China om de relatie te verbeteren, de zogeheten ‘three
noes’.109
Aard en economische waarde van de (potentieel) getroffen goederen, diensten of investeringen:
● Volgens de Bank van Korea hebben de Chinese economische represailles ervoor gezorgd dat de
Zuid-Koreaanse groei over 2017 0.4 procent lager uitpakt.47 De totale schade aan de ZuidKoreaanse economie wordt geschat op 7.5 miljard dollar.48
● Toerisme: De ‘China National Tourism Administration’ (CNTA) heeft zeer waarschijnlijk Chinese
reisbureaus op informele wijze onder druk gezet om geen groepsreizen meer naar Zuid-Korea aan
te bieden en reeds geboekte groepsreizen te annuleren. 110
● Het aantal Chinese toeristen dat met een groepsreis naar Zuid-Korea gaat daalt sterk, van
gemiddeld 130.000 in de eerste twee maanden van 2017 naar slechts 3.000 per maand voor de
overige maanden van het jaar. 111 Het totaal aantal Chinese toeristen dat in 2017 Zuid-Korea
bezocht daalt met ongeveer 48 procent ten opzichte van 2016. 112 In februari 2018, meer dan vier
maanden na de Koreaanse garanties, was het aantal Chinese toeristen nog steeds 42 procent lager
107
108
109

110

111
112

The Real Answer to China’s THAAD Dilemma – The Diplomat
THAAD missile defense system arrives in South Korea - CNN
Zuid-Korea beloofde geen extra THAAD-batterijen te plaatsen, af te zien van deelname aan een regionaal
Amerikaans raketverdedigingssysteem en geen alliantie aan te gaan met de VS en Japan, zie Informal
economic sanctions the political economy of Chinese coercion during the THAAD dispute.pdf, p. 12.
Informal economic sanctions the political economy of Chinese coercion during the THAAD dispute.pdf, p.
15.
China_Use_FINAL-1.pdf (org.s3.amazonaws.com), p. 19.
China_Use_FINAL-1.pdf (org.s3.amazonaws.com), pp. 17, 46.
China's Use of Coercive Economic Measures | Center for a New American Security (en-US) (cnas.org), pp.
17, 46.
Full article: Informal economic sanctions: the political economy of Chinese coercion during the THAAD
dispute (tandfonline.com), pp. 8-9.
Het aantal Chinese toeristen in Zuid-Korea daalde in de eerste zeven maanden van 2017 met bijna de helft
naar 2.5 miljoen, zie China’s Harsh Words Mask a Trade Boom With South Korea - The New York Times
(nytimes.com).

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

●

●

113
114

115

116

117

129

dan het jaar ervoor.113 De New York Times schat dat deze maatregel de toeristische sector in ZuidKorea ongeveer 6.8 miljard dollar (7.5 triljoen won) heeft gekost.114
Boycot van Zuid-Koreaanse producten: De beschikbare literatuur stelt dat de Chinese overheid
via de staatsmedia een boycot van Zuid-Koreaanse producten heeft ‘aangemoedigd’. 115 De
effecten hiervan verschillen per sector. 116
Chinese subsidie elektrische auto: De Zuid-Koreaanse bedrijven LG Chem en Samsung SDI
lieten fabrieken in China bouwen vanwege een Chinese subsidie die de prijs van een elektrische
auto in China met wel 50 procent zou verlagen. Na het THAAD-incident is echter geen enkele
elektrische auto die gebruikmaakt van Zuid-Koreaanse batterijen goedgekeurd om de subsidie te
mogen ontvangen.117

China_Use_FINAL-1.pdf (org.s3.amazonaws.com), p. 47.
China Blinks on South Korea, Making Nice After a Year of Hostilities - The New York Times
(nytimes.com)
China-South Korea relations in 2017: THAAD backlash and the effect on tourism — Quartz
(qz.com)
Full article: Informal economic sanctions: the political economy of Chinese coercion during the THAAD
dispute (tandfonline.com), p. 11.
Chinese Economic Coercion during the THAAD Dispute - The Asan Forum
China's Use of Coercive Economic Measures | Center for a New American Security (en-US) (cnas.org)
Chinese Economic Coercion during the THAAD Dispute - The Asan Forum
China’s Harsh Words Mask a Trade Boom With South Korea - The New York Times (nytimes.com)
Informal economic sanctions the political economy of Chinese coercion during the THAAD dispute.pdf, p.
9.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

130

Australië (verslechtering relatie) (2018)
Betrokken landen: China en Australië
Type maatregel: Categorie 4 (dreigingen)
Aanleiding en doel van de maatregelen:
● Trigger: algehele verslechtering Australisch-Chinese betrekkingen
● Context: In oktober 2017 vind een gewelddadig incident tegen een Chinese student plaats. De
context van de aankondiging is echter ook belangrijk: oplopende spanningen tussen China en
Australië. Deze worden mede veroorzaakt door nieuwe Australische wetgeving die buitenlandse
invloed zou moeten tegengaan.
● Uitleg maatregelen: Het Chinese ministerie van Onderwijs adviseert in februari 2018 Chinese
studenten in Australië om waakzaamheid te betrachten vanwege een aantal (gewelddadige)
incidenten tegen Chinese studenten. Het Chinese advies wakkert bij de Australische regering de
angst aan voor Chinese represailles naar aanleiding van de opgelopen spanningen tussen beide
landen. 118 Een hoogleraar stelt in Financial Times dat het advies vooral een ‘herinnering’ aan
Australië is dat China in een handomdraai een lucratieve exportsector van Australië om zeep kan
helpen.119
Aard en economische waarde van de (potentieel) getroffen goederen, diensten of investeringen:
● Onderwijs is de derde exportsector van Australië, en daarmee van groot belang voor de
Australische economie. Het advies van het Chinese ministerie van Onderwijs heeft niet geleid tot
een daling van het aantal Chinese studenten in Australië. In 2018 steeg het aantal Chinese
studenten in Australië met 10,9 procent ten opzichte van 2017.120

118
119
120

Chinese students warned over Australia safety | Financial Times (ft.com)
Ibid.
Australia’s foreign enrolment in 2018 - ICEF Monitor

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

131

Verenigde Staten (wapendeal Taiwan) (2019)
Betrokken landen: China en de Verenigde Staten
Type maatregel: Categorie 4 (dreigingen)
Aanleiding en doel van de maatregelen:
● Trigger: In juli 2019 gaat het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken akkoord met de
verkoop van 108 Abrams tanks en 250 Stingers aan Taiwan.
● Context: De Verenigde Staten zijn op grond van de Taiwan Relations Act uit 1979 verplicht om
Taiwan de middelen te geven om zichzelf te verdedigen. Sinds 2010 heeft de VS voor meer dan
15 miljard dollar aan wapens aan Taiwan geleverd. 121 China is vanwege het conflict over de
soevereiniteit van Taiwan tegen deze wapenleveringen. Daarnaast komt de Amerikaanse
aankondiging in een periode van verslechterde relaties tussen de Verenigde Staten en China,
onder andere vanwege een langlopend handelsconflict.
● Uitleg maatregelen: Een woordvoerder van het Chinese ministerie van Buitenlandse Zaken
kondigt aan dat de Chinese overheid en Chinese bedrijven de zakelijke banden verbreken met
Amerikaanse bedrijven die wapens verkopen aan Taiwan. De woordvoerder kan geen details
geven over de sancties. 122
Aard en economische waarde van de (potentieel) getroffen goederen, diensten of investeringen:
● Er zijn geen details bekend over de omvang en de implementatie van de sancties.

121
122

US approves major arms sale to Taiwan amid trade tensions with Beijing | CNN Politics
Ibid.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

132

Zweden (5G) (2019)
Betrokken landen: China en Zweden
Type maatregel: Categorie 3 (informele restricties)
Aanleiding en doel van de maatregelen:
● Trigger: De uitreiking van de Zweedse Tucholsky mensenrechtenprijs aan Gui Min-Hai.
● Context: De Chinees-Zweedse uitgever Gui Min-Hai publiceerde kritische boeken over Chinese
politici in Hongkong. Hij is sinds 2015 meermaals gearresteerd en in 2020 veroordeeld tot tien jaar
gevangenisstraf wegens het ‘verstrekken van informatie aan het buitenland’. De Chinese
ambassadeur in Zweden dreigt voor de prijsuitreiking met maatregelen indien de Zweedse
minister van Cultuur de prijsuitreiking bijwoont.
● Uitleg maatregelen: Na het evenement publiceert de Chinese ambassade een verklaring, waarin
staat dat ‘verkeerde daden alleen maar slechte gevolgen zullen hebben’. 123 Beijing zegt de
bijeenkomst van de China-Sweden Joint Committee on Economic, Industrial and Technical
Cooperation af vanwege ‘grove inmenging van de Zweedse kant in de binnenlandse
aangelegenheden van China’. 124
● Eveneens worden in 2019 meerdere handelsreizen van Chinese bedrijven naar Zweden afgezegd.
Volgens de Chinese ambassade in Zweden heeft de Chinese overheid hier echter niks mee te
maken.
Aard en economische waarde van de (potentieel) getroffen goederen diensten of investeringen:

123
124

China, Sweden escalate war of words over support for detained bookseller | Reuters
Ambassador Gui Congyou Gives Exclusive Interview with Dagens industri on Current China-Sweden
Relations (mfa.gov.cn)

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

133

Canada (arrestatie Huawei’s Meng Wanzhou) (2019)
Betrokken landen: China en Canada
Type maatregel: Categorie 2 (andere formele restricties)
Aanleiding en doel van de maatregelen:
● Trigger: In december 2018 wordt Huawei’s CFO Meng Wanzhou gearresteerd vanwege een
uitleveringsverzoek van de Verenigde Staten. 125
● Context: De Verenigde Staten beweren dat Meng Wanzhou Huawei zou hebben geholpen om de
Amerikaanse sancties tegen Iran te omzeilen. 126
● Uitleg maatregelen: Naast de arrestatie van twee Canadezen in China op beschuldiging van
spionage, orden verschillende Canadese producten onderworpen aan strengere
voedselveiligheidscontroles. De maatregelen raken de Canadese koolzaadolie-, soja-, erwten- en
varkensvleesexport. De Chinese overheid ontkent dat de maatregelen worden genomen vanwege
de arrestatie van Meng Wanzhou.
● De Chinese autoriteiten claimen dat ongedierte Canadees koolzaad heeft besmet, waardoor
strengere inspecties nodig zijn. 127 Ook wordt de invoervergunning van Canadese bedrijven
Richardson International en Viterra volledig ingetrokken.
● Daarnaast wordt de export van varkensvlees bemoeilijkt door extra papierwerk en krijgen
sojabonentransporten te maken met lange vertragingen door strengere controles. 128
Aard en economische waarde van de (potentieel) getroffen goederen diensten of investeringen:
● Volgens Statistics Canada daalt Canada's export naar China in 2019 met 3,5 miljard dollar, oftewel
16 procent. 129 De daling is slechts een fractie van de totale export van Canada dat jaar. De
exportdaling wordt grotendeels veroorzaakt door de problemen rond de export van
landbouwproducten, waaronder koolzaad, vlees en andere gewassen.
● Een onderzoeksrapport schat dat de Canadese koolzaad-industrie ongeveer 1,8 miljard verliest in
de eerste 18 maanden van de Chinese handelsbeperkingen. China was de belangrijkste markt
voor Canadees koolzaad. In 2022 worden de importbeperkingen op koolzaad opgeheven. 130
● China heft eind 2019 de importbeperkingen voor Canadees varkensvlees op, omdat een uitbraak
van de varkenspest in China zorgde voor een significante daling van het aantal Chinese varkens. 131

125
126
127

128

129
130
131

Huawei C.F.O. Is Arrested in Canada for Extradition to the U.S. - The New York Times (nytimes.com)
Confronting Coercion - The Wire China (ecfr.eu)
China defends ban on Canadian canola, saying it reported pest problem on four occasions | South China
Morning Post (scmp.com) &Chinese Dispute Strikes Canada’s Canola Farmers - WSJ
It's not just canola: China imposing unusual obstacles on Canadian soybean, pea and pork exports |
Financial Post & Canadian Soybeans Become Latest Victim in China Trade Spat - Bloomberg
Exports to China plunge after Canada arrests Huawei CFO | Business and Economy | Al Jazeera
CCC Market Access Case Studies (canolacouncil.org)
China to resume importing beef and pork from Canada | CTV News

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

134

Verenigde Staten en Verenigd Koninkrijk (steun Hongkong) (2019)
Betrokken landen: China en de Verenigde Staten, Verenigd Koninkrijk
Type maatregel: Categorie 4 (dreigingen)
Aanleiding en doel van de maatregelen:
● Trigger: Steun van de VS en het VK aan de demonstranten in Hongkong.
● Context: De VS en het VK hebben kritiek op de Chinese aanpak van de demonstraties in
Hongkong Zo neemt het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden in oktober 2019 een pakket
maatregelen aan ter ondersteuning van de prodemocratische beweging in Hongkong, waaronder
de ‘Hong Kong Human Rights and Democracy Act’, en spreekt het VK zijn zorgen uit over het
Chinese beleid.132
● Uitleg maatregelen: In oktober 2019 dreigt China, zonder nadere specificatie, met
"tegenmaatregelen" als de steun van de VS en het VK aan de demonstranten in Hongkong door
blijft gaan. De Chinese autoriteiten beschuldigen de landen van inmenging in Chinese
binnenlandse aangelegenheden. 133
Aard en economische waarde van de (potentieel) getroffen goederen diensten of investeringen:

132

133

China Threatens to Retaliate If U.S. Enacts Hongkong Bill | Bloomberg & China tells U.S. and Britain to stop
interfering in Hongkong affairs | Reuters
Ibid.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

135

Nieuw-Zeeland (5G) (2019)
Betrokken landen: China en Nieuw-Zeeland
Type maatregel: Categorie 3 (informele restricties)
Aanleiding en doel van de maatregelen:
● Trigger: Nieuw-Zeeland heeft het telecommunicatiebedrijf Spark een tijdelijk verbod opgelegd
om zo het gebruik van 5G-apparatuur van Huawei tegen te houden.
● Context: Het tijdelijke verbod wordt opgelegd vanwege mogelijke risico’s voor de nationale
veiligheid als gevolg van het gebruik van Huawei-apparatuur. Volgens de Nieuw-Zeelandse
premier Ardern is de relatie met China complex en uitdagend, maar ook ontzettend belangrijk. Ze
ontkent dat er sprake is van een breuk. 134
● Uitleg maatregelen: Na het tijdelijke verbod stelt China de lancering van het ‘China-New Zealand
Year of Tourism’ uit. Beijing verbindt deze beslissing niet expliciet met het conflict over 5G.
● Daarnaast moet een Air New Zealand vliegtuig plotseling omdraaien, omdat het niet mag landen
in Shanghai vanwege een administratieve fout.
● Ook vindt Premier Ardern’s eerste officiële bezoek aan China pas bijna twee jaar na haar aantreden
plaats, terwijl haar voorganger regelmatig op bezoek ging.135
Aard en economische waarde van de (potentieel) getroffen goederen diensten of investeringen:
-

134

135

New Zealand bans Huawei | South China Morning Post (scmp.com) & New Zealand Says China's Huawei
Hasn't Been Ruled Out of 5G - Bloomberg & Huawei tells New Zealand: banning us is like banning the All
Blacks | Huawei | The Guardian
New Zealand prime minister to visit Beijing amid trade concerns | Financial Times (ft.com) & China’s informal
curbs unnerve trading partners | Financial Times (ft.com)

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

136

Australië (onderzoek COVID-19) (2020)
Betrokken landen: China en Australië
Type maatregel: Categorie 2 (formele restricties)
Aanleiding en doel van de maatregelen:
● Trigger: Nadat de Australische Premier Morrison in april 2020 aandringt op een onderzoek naar
de oorsprong van het coronavirus in China, stelt de Chinese overheid in mei 2020
handelsbeperkingen in tegen Australië.136
● Context: Ten tijde van de oproep van Premier Morrison zijn de bilaterale relaties tussen China en
Australië al sterk verslechterd. Dit komt onder andere door de beslissing om Huawei uit het 5G
netwerk
te
houden,
Australische
beschuldigingen
tegen
China
van
ernstige
mensenrechtenschendingen in Xinjiang en Hongkong, 137 en het Australische pleidooi voor
toepassing van het internationaal recht bij het beslechten van de territoriale geschillen in de ZuidChinese Zee.138 In november 2020 publiceert de Chinese ambassade in Canberra een lijst met 14
beschuldigingen waar het beleidswijzigingen verwacht van de Australische regering als het de
relaties met China wil herstellen.139
● Uitleg maatregelen: De Chinese handelsbeperkingen tegen Australië bestaan uit een reeks
maatregelen zoals tariefverhogingen, heffingen en de inzet van formele richtlijnen om de import
van Australische producten te verhinderen. De handelsbeperkingen richten zich hoofdzakelijk op
acht Australische producten: steenkool, kopererts en concentraten, rundvlees, wijn, katoen, gerst,
hout en kreeft. 140 China claimt dat de maatregelen genomen moeten worden vanwege de
voedselveiligheids- en milieustandaarden van het land. Premier Morrison’s opmerkingen over de
oorsprong van COVID-19 worden niet expliciet genoemd als reden voor de maatregelen.
136

137

138

139
140

Australia’s Answer to China’s Coercive Challenge | Royal United Services Institute (rusi.org)
Australia Looks to Reduce Dependence on China Due to ‘Coercion’ - Bloomberg
Australia criticises China over treatment of Uighurs and for eroding freedoms in Hongkong | Australian
foreign policy | The Guardian
Australia, New Zealand say clear evidence of rights abuses in China's Xinjiang | Reuters
Australia to stress international law in South China Sea dispute | Reuters
Australia’s Answer to China’s Coercive Challenge | Royal United Services Institute (rusi.org)
China threatens Australia over Victoria Belt and Road Initiative, media bias (smh.com.au)
Economic Coercion by China: The impact on Australia's merchandise exports | Institute for International
Trade | University of Adelaide & Timeline: Tension between China and Australia over commodities trade |
Reuters
Er zijn ook berichten dat Australische hooileveranciers geen vergunningen meer kregen om naar China te
exporteren, zie https://www.scmp.com/economy/china-economy/article/3127095/china-australia-relationsbeijing-halts-some-hay-imports.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

137

Aard en economische waarde van de (potentieel) getroffen goederen, diensten of investeringen:
● Met een exportaandeel van 35,3 procent is China verreweg de grootste exportmarkt voor Australië
in het jaar 2019/2020.141 De Australische producten waar de Chinese handelsbeperkingen zich op
richten, zijn in 2019 goed voor 13 procent van de totale Australische goederenexport naar China.
Het Australische ‘Department of the Treasury’ schat dat de Chinese handelsbeperkingen hebben
geleid tot 5,4 miljard dollar minder handel tussen Australië en China in het eerste jaar van
inwerkingtreding.142
● Voor sommige van de getroffen producten is het Australische aandeel in de Chinese importmarkt
ingestort. Hoewel Australische steenkool en gerst in de periode maart – juni 2019 op de Chinese
importmarkt nog een aandeel hebben van respectievelijk 44,1 procent en 48,9 procent, is dit in de
periode december 2020 – februari 2021 gekelderd naar 0 procent volgens onderzoek van de
University of Adelaide.143 Voor andere producten geldt dat het Australische marktaandeel in China
sterk is gedaald. Hoewel Australische wijn en bevroren rundvlees in de periode maart – juni 2019
nog een importaandeel hebben van respectievelijk 21,3 procenten 34 procent, is dit in de periode
december 2020 – februari 2021 gedaald naar 7 procent en 15,1 procent.144
● De beschikbare literatuur plaatst een hoop kanttekeningen bij de duiding van de Chinese
economische dwang tegen Australië. Zo kromp de Australische export naar China in 2020 met
slechts 2 procent volgens de Australische ‘Department of Foreign Affairs and Trade’, ondanks de
Chinese handelsbeperkingen. 145 De voornaamste reden hiervoor is de forse toename van de
export van ijzererts naar China. Wanneer de export van ijzererts buiten beschouwing wordt
gelaten, is de Australische export naar China echter met meer dan 23 procent gedaald in 2020.146
De economische pijn werd dus niet evenredig verdeeld over de Australische economie.
● Daarnaast kunnen de Australische industrieën die getroffen werden door de Chinese
handelsbeperkingen zich tot alternatieve afzetmarkten konden wenden. Zodoende wordt in een
analyse van Foreign Policy gesteld dat de impact op de Australische economie van de Chinese
handelsbeperkingen minimaal is geweest. 147

141

142

143

144
145
146

147

Trade and Investment at a glance 2021 | Australian Government Department of Foreign Affairs and Trade
(dfat.gov.au)
https://ministers.treasury.gov.au/ministers/josh-frydenberg-2018/speeches/building-resilience-and-returnstrategic-competition
wp04-economic-coercion-by-china-the-effects-on-australias-merchandise-exports.pdf (adelaide.edu.au), p.
11.
Ibid.
Australia’s Answer to China’s Coercive Challenge | Royal United Services Institute (rusi.org)
wp04-economic-coercion-by-china-the-effects-on-australias-merchandise-exports.pdf (adelaide.edu.au),p.
3.
China's Attempt to Bully Australia Has Been a Spectacular Failure (foreignpolicy.com)

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

138

Nederland (Kantoor Taipei) (2020)
Betrokken landen: China en Nederland
Type maatregel: Categorie 4 (dreigingen)
Aanleiding en doel van de maatregelen:
● Trigger: In april 2020 wijzigt Nederland de naam van zijn kantoor in Taiwan van ‘Netherlands Trade
and Investment Office’ naar ‘Netherlands Office’.
● Context: China claimt soevereiniteit over Taiwan. Het ziet deze naamswijziging als een
ongewenste stap richting officiële Nederlandse diplomatieke relaties met Taiwan.
● Uitleg maatregelen: De Chinese ambassade in Den Haag tekent protest aan bij het Nederlandse
ministerie van Buitenlandse Zaken. 148
● Op sociale media en in de nationalistische staatstabloid Global Times wordt opgeroepen om
Nederlandse producten in China te boycotten en de levering van Chinese medische hulpmiddelen
naar Nederland ‘te heroverwegen’, op een moment dat Nederland een tekort aan medische
mondkapjes ondervindt tijdens de coronapandemie. 149
● Een maand voor de dreiging zijn 600,000 Chinese mondmaskers door het ministerie van
Volksgezondheid afgekeurd, omdat de mondmaskers niet aan de veiligheidseisen voldoen.150
Aard en economische waarde van de (potentieel) getroffen goederen, diensten of investeringen:
● Er zijn geen aanwijzingen dat er werkelijk minder medische hulpmiddelen naar Nederland zijn
geëxporteerd.

148
149

150

Naamswijziging Nederlandse ‘Taipei Office’ zet relatie met China op scherp (nos.nl)
Statement on the Netherlands Trade and Investment Office's name change / Government of the
Netherlands &
China threatens to halt medical supplies after Netherlands changes Taiwan rep office name | Taiwan
News | 2020-04-30 10:33:00
Honderdduizenden Chinese mondmaskers teruggeroepen uit Nederlandse ziekenhuizen (nos.nl)

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

139

Verenigde Staten (sancties Hongkong) (2020)
Betrokken landen: China en de Verenigde Staten
Type van economische beïnvloeding: Categorie 1 (economische sancties)
Aanleiding en doel van de maatregelen (trigger, context, en uitleg maatregelen):
● Trigger: De Verenigde Staten voert sancties in tegen vier personen die betrokken zijn bij de
uitvoering van Hongkong’s nieuwe nationale veiligheidswet. 151
● Context: De VS heeft veel kritiek op de Chinese aanpak van de demonstraties en onrust in
Hongkong, evenals de nieuwe nationale veiligheidswet in Hongkong. Het heeft hiervoor al
verschillende sancties opgelegd.
● Uitleg maatregelen: In november 2020 reageert China met tegensancties tegen vier werknemers
van NGOs. Deze personen krijgen geen toegang meer tot China vanwege hun activiteiten in
Hongkong.
● De sancties raken: John Knaus, ‘senior director for Asia at the National Endowment for Democracy’,
Manpreet Singh Anand, ‘regional director for Asia-Pacific programmes at the National Democratic
Institute’, en Crystal Rosario and Kelvin Sit Tak-o van de Hongkong branche van NDI.152
Aard en economische waarde van de (potentieel) getroffen goederen diensten of investeringen:
-

151

152

US targets more Chinese government officials with sanctions over Hongkong crackdown | South China
Morning Post (scmp.com) & China bars four US NGO workers from entry in Hongkong tit-for-tat | South
China Morning Post (scmp.com) & U.S. imposes sanctions on four Chinese officials over Hongkong
crackdown | Reuters
Ibid.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

140

Verenigde Staten (wapendeal Taiwan) (2020)
Betrokken landen: China en de Verenigde Staten
Type maatregel: Categorie 4 (dreigingen)
Aanleiding en doel van de maatregelen:
● Trigger: Het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken keurt de verkoop van drie
wapensystemen ter waarde van 1,8 miljard dollar aan Taiwan goed.153
● Context: De Verenigde Staten zijn op grond van de Taiwan Relations Act uit 1979 verplicht om
Taiwan de middelen te geven om zichzelf te verdedigen. 101Sinds 2010 heeft de VS voor meer dan
15 miljard dollar aan wapens aan Taiwan geleverd.102 China is vanwege het conflict over de
soevereiniteit van Taiwan tegen deze wapenleveringen. Daarnaast komt de Amerikaanse
aankondiging in een periode van verslechterde relaties tussen de Verenigde Staten en China,
onder andere vanwege een langlopend handelsconflict.
● Uitleg maatregelen: Een woordvoerder van het Chinese ministerie van Buitenlandse Zaken
kondigt aan dat China sancties gaat opleggen aan Amerikaanse bedrijven die volgens China
betrokken zijn bij de Amerikaanse wapenverkoop aan Taiwan. 154
Aard en economische waarde van de (potentieel) getroffen goederen diensten of investeringen:
● Er zijn geen details bekend over omvang en de implementatie van de sancties.

153
154

China to impose sanctions on U.S. firms over Taiwan arms sales | Reuters
Ibid.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

141

Verenigd Koninkrijk (steun Hongkong) (2020)
Betrokken landen: China en het Verenigd Koninkrijk
Type maatregel: Categorie 3 (informele restricties)
Aanleiding en doel van de maatregelen:
● Trigger: In januari 2020 meldt Reuters op basis van vijf bronnen dat China de koppeling tussen de
beurzen van Shanghai en Londen tijdelijk stopzet vanwege de groeiende politieke spanningen
met het Verenigd Koninkrijk.155 Twee bronnen noemen de Britse steun voor de demonstraties in
Hongkong als aanleiding voor de opschorting van deze ‘Shanghai-London Stock Connect’.156 Een
andere bron wijst naar de Britse kritiek op de arrestatie van een voormalig werknemer van het
Britse consulaat in Hongkong. 157
● Context: In juni 2019 ontstaan er in Hongkong, dat tot 1997 in Britse handen was, grootschalige
protesten voor meer democratische vrijheden. De directe aanleiding hiervoor is een voorgestelde
omstreden wet die het mogelijk maakt om mensen in Hongkong uit te leveren aan China. Het
Verenigd Koninkrijk spreekt haar steun uit voor de demonstraties. China stelt dat de demonstraties
in Hongkong het gevolg zijn van onder meer Britse ‘inmenging’. 158
● Uitleg maatregelen: De Chinese autoriteiten ontkennen de opschorting en stellen dat sinds het
begin van de ‘Shanghai-London Stock Connect’ de beurskoppeling ‘normaal functioneert’. 159
Aard en economische waarde van de (potentieel) getroffen goederen, diensten of investeringen:
● De geleden schade door het stopzetten van de ‘Shanghai-London Stock Connect’ is niet duidelijk.

155
156
157
158
159

Exclusive: China halts British stock link over political tensions - sources | Reuters
Ibid.
Ibid.
Ibid.
China regulator denies report of halt to Shanghai-London Stock Connect listings | Reuters

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

142

Verenigde Staten (anti-China beleid Trump) (2021)
Betrokken landen: China en de Verenigde Staten
Type maatregel: Categorie 1 (economische sancties)
Aanleiding en doel van de maatregelen:
● Trigger: Het anti-China beleid van de Trump administratie.
● Context: De Trump administratie voert een harde lijn tegen China.
● Uitleg maatregelen: Net na het aantreden van de Biden administratie , legt China in januari 2021
sancties op 28 personen uit de Trump160 Het gaat onder andere om voormalige Secretary of State
Michael R. Pompeo, Peter K. Navarro, Robert C. O'Brien, David R. Stilwell, Matthew Pottinger, Alex
M. Azar II, Keith J. Krach, en Kelly D. K. Craft. Zij, evenals hun directe familie, krijgen geen toegang
tot China meer. Bedrijven en organisaties waarmee zij geassocieerd zijn, mogen geen zaken meer
doen met China.
Aard en economische waarde van de (potentieel) getroffen goederen, diensten of investeringen:
-

160

Foreign Ministry Spokesperson Announces Sanctions on Pompeo and Others | Ministry of Foreign Affairs of
the People's Republic of China & China Slaps Sanctions On 28 Trump Administration Officials, Including
Mike Pompeo | NPR

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

143

Europese Unie (sancties Xinjiang) (2021)
Betrokken landen: China en de Europese Unie
Type maatregel: Categorie 1 (economische sancties)
Aanleiding en doel van de maatregelen:
● Trigger: Op 22 maart legt de Europese Unie China sancties op vanwege
mensenrechtenschendingen van de Oeigoeren. 161 De EU coördineert de sancties met de
Verenigde Staten, Canada en het Verenigd Koninkrijk, die vergelijkbare sancties invoeren.
● Context: De Europese Unie heeft al langer kritiek op China’s beleid richting de Oeigoeren in
Xinjiang. Dit zijn de eerste sancties van de EU op China sinds 1989. De Europese sancties raken
vier functionarissen in Xinjiang en de ‘Xinjiang Production and Construction Corps Public Security
Bureau’.
● Uitleg maatregelen: Meteen na de aankondiging van de Europese sancties, kondigt het Chinese
ministerie van Buitenlandse Zaken zijn eigen sancties aan op tien Europeanen en vier entiteiten.
Het Chinees ministerie keurt de sancties van de EU af, en stelt dat ze niet op feiten zijn
gebaseerd.162 De geraakte personen en hun families krijgen geen toegang meer tot China, en zij
en gerelateerde bedrijven en organisaties mogen geen zaken meer doen met China.
● De Chinese sancties raken: Europarlementariërs Reinhard Butikofer, Michael Gahler, Raphaël
Glucksmann, Ilhan Kyuchyuk en Miriam Lexmann; Parlementariërs Sjoerd Wiemer Sjoerdsma van
de Tweede Kamer, Samuel Cogolati van het Belgisch Parlement, Dovile Sakaliene van het Litouwse
Parlement, Duitse academicus Adrian Zenz, Zweedse academicus Björn Jerdén, de gehele
‘Political and Security Committee’ (PSC) van de Raad van de Europese Unie, het ‘Subcommittee on
Human Rights’ van het Europese Parlement, het ‘Mercator Institute for China Studies’ in Duitsland,
en de ‘Alliance of Democracies Foundation’ in Denemarken.
● Ook worden Europese bedrijven H&M en Adidas verwijderd uit verschillende Chinese app stores,
worden samenwerkingsverbanden met Chinese partners afgezegd en worden de bedrijven
geraakt door een consumentenboycot. Deze acties worden dagen na de Europese sancties
genomen, maar worden hier niet expliciet mee verbonden. De bedrijven maakten in het verleden
al verschillende kritische opmerkingen over katoen uit Xinjiang.163
Aard en economische waarde van de (potentieel) getroffen goederen, diensten of investeringen:
● EU-China relaties verslechteren aanzienlijk door de sancties en tegensancties. De EU schort de
ratificatie op van de ‘EU-China Comprehensive Agreement on Investment (CAI)’, waarover
jarenlang is onderhandeld.164
● De inkomsten van H&M en Adidas uit China worden ook geraakt. Door de kritische opmerkingen
over Chinees katoen verliezen ze verschillende partnerschappen met Chinese celebrities en ecommerce platformen. De omzet van H&M daalt in Q2 van 2021 met 23 procent ten opzichte van
2020, volgens de BBC.165
161

162
163

164
165

EU legt China voor het eerst sinds 1989 sancties op, D66'er op zwarte lijst | NOS & Foreign Ministry
Spokesperson Announces Sanctions on Relevant EU Entities and Personnel | Ministry of Foreign Affairs of
the People's Republic of China
Ibid.
Nike, Adidas taken off app stores in China market | Global Times & H&M vanishes from Chinese ride-hailing
app Didi after Xinjiang backlash | Reuters
MEPs refuse any agreement with China whilst sanctions are in place | European Parliament
H&M: Fashion giant sees China sales slump after Xinjiang boycott | BBC & Adidas, Nike Web Sales Plunge
in China Amid Xinjiang Boycott | Bloomberg

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

144

Verenigd Koninkrijk (sancties Xinjiang) (2021)
Betrokken landen: China en het Verenigd Koninkrijk
Type maatregel: Categorie 1 (economische sancties)
Aanleiding en doel van de maatregelen:
● Trigger: Op 22 maart legt het Verenigd Koninkrijk sancties op China vanwege
mensenrechtenschendingen van de Oeigoeren. Het VK coördineert de sancties met de Verenigde
Staten, Canada en de EU, die vergelijkbare sancties invoeren.
● Context: Het VK heeft al langer kritiek op China’s beleid richting de Oeigoeren in Xinjiang. De
sancties raken vier functionarissen in Xinjiang en de ‘Xinjiang Production and Construction Corps
Public Security Bureau’.166
● Uitleg maatregelen: Het Chinese ministerie van Buitenlandse Zaken keurt de sancties af, en stelt
dat ze niet op feiten zijn gebaseerd. Op 26 maart 2021 legt China sancties op tien organisaties en
personen uit het VK. De geraakte personen en hun families krijgen geen toegang meer tot China.
Deze personen en gerelateerde bedrijven en organisaties mogen geen zaken meer doen met
China. 167
● De Chinese sancties raken: Britse parlementsleden Sir Iain, Nusrat Ghani, Tim Loughton, Barones
Kennedy en Lord Alton, allen lid van de ‘Inter-Parliamentary Alliance on China’; Parlementsleden
Tom Tugendhat en Neil O'Brien, de twee leiders van de parlementaire ‘China Research Group’; Sir
Geoffrey Nice QC, voorzitter van het ‘Uighur Tribunal’; en academicus Jo Smith Finley.
● Ook wordt het Britse bedrijf Burberry kort na de sancties van het VK geraakt: er worden
samenwerkingsverbanden met Chinese actrices en een populaire videogame afgezegd. Het
bedrijf maakte in het verleden al verschillende kritische opmerkingen over katoen uit Xinjiang.168
Aard en economische waarde van de (potentieel) getroffen goederen, diensten of investeringen:
● De impact van de maatregelen op Burberry lijkt beperkt. Volgens Reuters groeide de omzet van
het bedrijf in China.169

166

167
168
169

UK sanctions perpetrators of gross human rights violations in Xinjiang, alongside EU, Canada and US |
Foreign, Commonwealth & Development Office UK
Uighurs: China bans UK MPs after abuse sanctions | BBC
Burberry becomes first luxury brand to suffer Chinese backlash over Xinjiang | Reuters
Younger shoppers drive Burberry sales rebound | Reuters

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

145

Verenigde Staten en Canada (sancties Xinjiang) (2021)
Betrokken landen: China en de Verenigde Staten en Canada
Type maatregel: Categorie 1 (economische sancties)
Aanleiding en doel van de maatregelen:
● Trigger: Op 22 maart leggen de Verenigde Staten en Canada sancties op China vanwege
mensenrechtenschendingen van de Oeigoeren. 170 De landen coördineren de sancties met de
Europese Unie en het Verenigd Koninkrijk, die vergelijkbare sancties invoeren.
● Context: De landen hebben al langer kritiek op China’s beleid richting de Oeigoeren in Xinjiang.
De sancties raken vier functionarissen in Xinjiang en de ‘Xinjiang Production and Constriction
Corps Public Security Bureau’.
● Uitleg maatregelen: Het Chinese ministerie van Buitenlandse Zaken keurt de sancties van de VS
en Canada af, en stelt dat ze niet op feiten zijn gebaseerd. Op 27 maart kondigt het tegensancties
aan. Verschillende personen en hun families krijgen geen toegang meer tot China. Ook mogen zij,
en genoemde bedrijven en organisaties, geen zaken meer doen met China. 171
● De Chinese sancties raken: Voorzitter van de ‘United States Commission on International Religious
Freedom (USCIRF)’ Gayle Manchin, Vice-Voorzitter van de ‘USCIRF’ Tony Perkins, Canadees
Parlementslid Michael Chong, en het ‘Subcommittee on International Human Rights of the
Standing Committee on Foreign Affairs and International Development of the House of Commons
of Canada’.
● Ook wordt Amerikaans bedrijf Nike geraakt door de maatregelen. Het bedrijf wordt kort na de
sancties verwijderd uit verschillende Chinese app stores, de samenwerking met Chinese partners
wordt gestopt en het bedrijf wordt doelwit van een consumentenboycot. Het bedrijf maakte in het
verleden al verschillende kritische opmerkingen over katoen uit Xinjiang .172
Aard en economische waarde van de (potentieel) getroffen goederen, diensten of investeringen:
● De inkomsten van Nike uit China worden geraakt. Door de kritische opmerkingen over Chinees
katoen verliest het bedrijf verschillende partnerschappen met Chinese celebrities en e-commerce
platformen. Zo neemt de verkoop van Nike op e-commerce platform Tmall in april 2021 af met 59
procent ten opzichte van het jaar ervoor. 173

170
171

172

173

China Hits U.S., Canada With Sanctions in Xinjiang Fallout | Bloomberg
Foreign Ministry Spokesperson Announces Sanctions on Relevant US and Canadian Individuals and Entity |
Ministry of Foreign Affairs of the People's Republic of China
Adidas, Nike Web Sales Plunge in China Amid Xinjiang Boycott | Bloomberg & Nike, Adidas taken off app
stores in China market | Global Times
Ibid.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

146

Verenigde Staten (sancties Hongkong) (2021)
Betrokken landen: China en de Verenigde Staten
Type maatregel: Categorie 1 (economische sancties)
Aanleiding en doel van de maatregelen:
● Trigger: De Verenigde Staten stellen in juli 2021 sancties in tegen autoriteiten in Hongkong.
● Context: De VS hebben veel kritiek op de Chinese aanpak van de demonstraties en onrust in
Hongkong, evenals de nieuwe nationale veiligheidswet in Hongkong. Het heeft hiervoor al
verschillende sancties opgelegd. 174
● Uitleg maatregelen: Naar aanleiding van de Amerikaanse sancties, stelt China tegensancties in.175
De personen en entiteiten op de lijst krijgen geen toegang meer tot China, en mogen geen
zakendoen met Chinese burgers en entiteiten.
● De sancties raken: voormalig ‘U.S. Secretary of Commerce’ Wilbur Louis Ross, Voorzitter van de
‘U.S.-China Economic and Security Review Commission (USCC)’ Carolyn Bartholomew, voormalig
‘Staff Director of Congressional-Executive Commission on China (CECC)’ Jonathan Stivers, DoYun
Kim van de ‘National Democratic Institute for International Affairs’, ‘senior program manager of the
International Republican Institute (IRI)’ Adam Joseph King, ‘China Director at Human Rights Watch’
Sophie Richardson, en de ‘Hong Kong Democratic Council’.
Aard en economische waarde van de (potentieel) getroffen goederen diensten of investeringen:

174
175

U.S. sanctions Chinese officials over Hong Kong democracy crackdown | Reuters
China imposes sanctions on US officials | BBC & China to impose sanctions on seven U.S. individuals, entity
| Xinhua

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

147

Zweden (5G) (2021)
Betrokken landen: China en Zweden
Type maatregel: Categorie 3 (informele restricties)
Aanleiding en doel van de maatregelen:
● Trigger: In oktober 2020 kondigt Zweden aan dat het telecombedrijven wordt verboden om
Chinese apparatuur te gebruiken bij de uitrol van het Zweedse 5G-netwerk. 176 Het Chinese
ministerie van Buitenlandse Zaken waarschuwt Zweden dat dit besluit, indien het niet wordt
herroepen, ‘negatieve gevolgen’ zal hebben voor Zweedse bedrijven in China. 177 In mei 2021 geeft
China een laatste kans aan Zweden om het 5G-beleid te herzien om een ‘negatieve impact’ op
Zweedse bedrijven te voorkomen. De nationalistische staatstabloid Global Times meldt op basis van
anonieme bronnen dat het Zweedse bedrijf Ericsson anders geen toegang tot de Chinese 5G-markt
zal krijgen.178
● Context: Zweden is de eerste EU-lidstaat, en het tweede Europese land, dat Huawei-apparatuur
weert uit het landelijke 5G-netwerk.179 Reuters meldt dat Europese regeringen in toenemende mate
door de VS onder druk worden gezet om Chinese 5G-apparatuur zoals dat van Huawei te weren.180
Volgens de VS zou de apparatuur van Huawei door China voor spionagedoeleinden ingezet kunnen
worden.181
● Uitleg maatregelen: Na de Zweedse ban op Chinese 5G-apparatuur dalen Ericsson’s inkomsten uit
China opeens sterk. Ericsson verliest een groot gedeelte van de Chinese telecomaanbestedingen. 182
De Chinese autoriteiten en betrokken Chinese bedrijven linken dit niet expliciet aan het Zweedse
5G beleid.
● Wel waarschuwden anonieme bronnen in mei 2021 al in nationalistische Chinese staatsmedia
Global Times dat er maatregelen genomen konden worden tegen Ericsson omwille van het
Zweedse 5G beleid.183 Hierbij werden geen specifieke maatregelen genoemd.
Aard en economische waarde van de (potentieel) getroffen goederen, diensten of investeringen:
● Ericsson’s CFO geeft in oktober 2021 aan dat het marktaandeel in China is gedaald van 10-11
procent naar ongeveer 3 procent. 184 Ericsson had wel ingezet op het winnen van Chinese
aanbestedingen waardoor het bedrijf voor 1,3 miljard Zweedse kronen (152 miljoen dollar) aan
voorraad moet afschrijven.185 In oktober 2021 meldt Ericsson dat een forse omzetstijging elders in
de wereld het verlies aan marktaandeel in China grotendeels heeft gecompenseerd. 186

176
177
178

179

180
181
182
183

184
185
186

Huawei klaagt Zweden aan om verbod 5G-apparatuur | RTL Nieuws
China urges Sweden to reverse its Huawei, ZTE ban to avoid harming its companies | Reuters
Exclusive: Sweden faces 'last chance' on Ericsson's fate in China over 5G equipment test involvement after
Huawei fallout: source - Global Times
Huawei takes Sweden to court after Nordic country bans Chinese tech giant’s 5G products | South China
Morning Post (scmp.com)
China urges Sweden to reverse its Huawei, ZTE ban to avoid harming its companies | Reuters
Ibid.
Ericsson profit beats expectations on 5G demand despite China setback | Reuters
Exclusive: Sweden faces 'last chance' on Ericsson's fate in China over 5G equipment test involvement after
Huawei fallout: source | Global Times
Ericsson profit beats expectations on 5G demand despite China setback | Reuters
EXCLUSIVE Ericsson CEO to double down on China as 5G tussle rumbles on | Reuters
Ericsson will cut back on China operations after Huawei retaliation - Techzine Europe

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

148

Litouwen en de Europese Unie (Taiwanese Representative Office)
(2021)
Betrokken landen: China en Litouwen, Europese Unie
Type maatregel: Categorie 3 (informele restricties)
Aanleiding en doel van de maatregelen:
● Trigger: In november 2021 opent Litouwen een ‘Taiwanese Representative Office’ in Vilnius. 187 Het
gebruik van ‘Taiwanese’ in de naam van het kantoor wordt door China beschouwd als een
schending van het Eén-Chinaprincipe.
● Context: De Chinees-Litouwse betrekkingen staan voor de opening van het Taiwanese
vertegenwoordigingskantoor in Vilnius al enige tijd onder spanning. Onderdeel van het
buitenlandbeleid van de nieuwe Litouwse regering is het herzien van de betrekkingen met China.
Deze herziening heeft er onder meer toe geleid dat verschillende projecten met China werden
uitgesteld en dat Litouwen zich officieel terugtrok uit het Chinese investeringsforum 17+1. 188
● Uitleg maatregelen: China beperkt de diplomatieke betrekkingen met Taiwan en implementeert
een onofficiële handelsboycot op Litouwse producten. Deze wordt niet aangekondigd, maar op
een informele manier toegepast. Zo ondervinden Litouwse goederen problemen bij de Chinese
douane, waarbij een ‘customs block’ niet openlijk wordt toegepast. In plaats daarvan komen er
klachten van Litouwse bedrijven dat Litouwen op sommige dagen wel en op andere dagen niet uit
het douaneregister gehaald is. Het leidt tot grote verwarring rond de handelsbetrekkingen tussen
Litouwen en China.
● Het eerste pakket aan maatregelen heeft geen effect op de Litouwse regering. China voegt
daarom informele secundaire maatregelen toe aan het sanctiepakket. De Chinese regering
waarschuwt in december 2021 dat bedrijven die producten uit Litouwen halen ook
handelsbeperkingen opgelegd zouden kunnen krijgen.189
● Ook andere Europese bedrijven merken importvertragingen naar China voor producten met
Litouwse componenten.190 De Europese Unie spant een zaak aan bij de WTO.
Aard en economische waarde van de (potentieel) getroffen goederen, diensten of investeringen:
● De handel tussen China en Litouwen bestaat met name uit voedingsmiddelen, lasers,
grondstoffen, farmaceutische producten, meubels en kleding. Hoewel de export naar China de
afgelopen jaren is gegroeid, bedraagt het in 2020 nog steeds minder dan 1 procent van de totale
export van Litouwen. Het land exporteert in 2020 300 miljoen euro naar China.191
● Chinese douanegegevens laten zien dat de export van Litouwen naar China in december 2021
met ongeveer 90 procent daalt ten opzichte van november 2021 en december 2020.
Vertegenwoordigers van het Litouwse bedrijfsleven melden aan het begin van 2022 dat
verschillende Litouwse bedrijven problemen ondervinden van de Chinese restricties. 192 De
Chinese restricties zouden volgens de vertegenwoordigers in 2022 kunnen leiden tot 300 miljoen
euro aan verliezen voor Litouwse bedrijven. 193 Import uit China heeft niet te lijden onder de
maatregelen: in december 2021 stijgt de Chinese export naar Litouwen met 27,1 procent ten
opzichte van december 2020.
● In Litouwen staan honderden bedrijven en fabrieken die producten maken voor andere Europese
bedrijven die weer aan China leveren. Continental, een Duitse fabrikant van auto-onderdelen met
187
188
189
190
191
192

193

Taiwan opens office in Lithuania, brushing aside China opposition | Reuters
Lithuania pulls out of China’s ’17+1′ bloc in Eastern Europe – POLITICO
Exclusive: Lithuania braces for China-led corporate boycott | Reuters
Lithuania-China row: EU escalates trade dispute with Beijing | BBC
Litouwen: de Europese staat die China durfde te trotseren, wankelde toen - EU Reporter
Lithuanian industry may lose around 300 million euros due to China's pressure in 2022 (baltictimes.com) &
Lithuanian businesses grind on under Chinese pressure | Euractiv
Ibid.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

●

●

194

195
196
197

149

meerdere fabrieken in Litouwen, meldt dat het niet in staat is om onderdelen langs de Chinese
douane te krijgen.194
China is verantwoordelijk voor 30 procent van de export van de Litouwse laserindustrie. 195 Om de
handelsbeperkingen te omzeilen verschuift de Litouwse laserindustrie de productie van Chinese
exportproducten naar andere EU-landen. Ook dit is door het nieuwe pakket niet meer mogelijk. 196
De Bank van Litouwen heeft berekend dat de Chinese sancties de Litouwse bbp groei in 2022 met
0,5 procent zouden kunnen laten dalen en in 2023 met 1,3 procent.197

China’s Economic Coercion: Lessons from Lithuania | Center for Strategic and International Studies
(csis.org)
Ibid.
Ibid.
China sanctions vs Taiwan investments – Lithuania's central bank weighs economic impact - LRT

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

150

Verenigde Staten (sancties Xinjiang) (2021)
Betrokken landen: China en de Verenigde Staten
Type maatregel: Categorie 1 (economische sancties)
Aanleiding en doel van de maatregelen:
● Trigger: De Verenigde Staten stellen sancties in op Chinese autoriteiten omwille van
mensenrechtenschendingen in Xinjiang.198
● Context: De Verenigde Staten hebben meerdere sancties op Chinese producten gelegd omwille
van het conflict over de Oeigoeren in Xinjiang. Volgens Chinese autoriteiten is er sprake van
Amerikaanse inmenging in China’s interne aangelegenheden.
● Uitleg maatregelen: In december 2021 kondigt China tegensancties aan op Amerikaanse
autoriteiten die 'leugens verzonnen over China's mensenrechtenkwesties'. De sancties raken vier
leden van de Amerikaanse ‘Commission on International Freedom (USCIRF)’. Hen wordt de
toegang tot China ontzegd, hun tegoeden in China worden bevroren, en organisaties en burgers
mogen geen zaken met hen meer doen.199
Aard en economische waarde van de (potentieel) getroffen goederen diensten of investeringen:

198

199

Foreign Ministry Spokesperson Wang Wenbin’s Regular Press Conference on March 31, 2022
(fmprc.gov.cn) & U.S. imposes sweeping human rights sanctions on China, Myanmar and North Korea |
Reuters & China imposes retaliatory sanctions against US over Xinjiang | Human Rights News | Al Jazeera
China bars four from U.S. panel on religious freedom in response to sanctions | Reuters

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

151

OESO-landen (bezoeken Taiwan) (2022)
Betrokken landen: OESO-landen
Type maatregel: Categorie 4 (dreigingen)
Aanleiding en doel van de maatregelen:
● Trigger: Het bezoek van delegaties uit OESO-landen aan Taiwan, en de bezoeken van Taiwanese
delegaties aan OESO-landen.
● Context: Sinds de verkiezing van DPP President Tsai-Ing-wen in Taiwan in 2016, die een hardere
lijn tegen Beijing voert dan haar voorganger, nemen de spanningen tussen China en Taiwan toe.
China claimt soevereiniteit over Taiwan, en erkent de regering in Taiwan niet. Het keurt daarom
ook bezoeken van politieke vertegenwoordigers tussen OESO-landen en Taiwan af. Zo zijn er
tussen 2016 en mid-september 2022 101 bezoeken van politieke vertegenwoordigers van de EU
en haar lidstaten geweest naar Taiwan. 200 De doelen van deze bezoeken verschillen; zo zijn
sommige van deze bezoeken met name gericht op het tonen van politieke steun aan Taiwan, en
andere enkel gericht op handelsbevordering. In 2021 bezoekt de eerste ‘officiële’ delegatie van
het Europees Parlement Taiwan. 201
● Uitleg maatregelen: China reageert altijd negatief op deze bezoeken, en dreigt daarbij
regelmatig met ‘consequenties’. Meestal worden geen details over specifieke maatregelen
gegeven, en worden er verder ook geen acties ondernomen.
● Een uitzondering is het bezoek van de Litouwse Vice-Minister voor Transport en Communicatie
Agne Vaiciukeviciute aan Taiwan in augustus 2022. China legt de Vice-Minister sancties op, stopt
uitwisselingen met zijn ministerie evenals de samenwerking tussen China en Litouwen op het
gebied van transport. 202 Deze sancties vallen buiten de periode die in dit onderzoek wordt
beschouwd, en zijn daarom niet opgenomen als aparte casus.
Aard en economische waarde van de (potentieel) getroffen goederen diensten of investeringen:

200
201
202

Tracking EU visits to Taiwan
European Parliament delegation visits Taiwan
China sanctions Lithuanian deputy minister for Taiwan visit | Reuters

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

152

Verenigde Staten (wapendeal Taiwan) (2022)
Betrokken landen: China en de Verenigde Staten
Type maatregel: Categorie 4 (dreigingen)
Aanleiding en doel van de maatregelen:
● Trigger: In februari 2022 stemmen de Verenigde Staten in met een onderhoudscontract van 100
miljoen dollar voor het versterken van Taiwanese raketafweersystemen. 203 In reactie hierop kondigt
China sancties aan tegen twee Amerikaanse bedrijven, Lockheed en Raytheon, die het onderhoud
gaan doen.204
● Context: Het is de derde keer dat China sancties aankondigt tegen Lockheed en Raytheon. In 2019
en 2020 kondigde China ook al sancties aan tegen de twee Amerikaanse bedrijven naar aanleiding
van Amerikaanse wapendeals met Taiwan.205 Het is de eerste keer dat de aangekondigd sancties
zijn gefundeerd op China’s nieuwe ‘Anti-buitenlandse sanctiewet’.206
● Het onderhoudscontract komt te midden van toenemende spanningen tussen Taiwan en China tot
stand. Data van het Taiwanese ministerie van Defensie laten zien dat China in toenemende mate
de Taiwanese luchtverdedigingszone binnendringt. 207
● Uitleg maatregelen: Hoewel China de aangekondigde sancties niet nader uitlegt, wordt in
Chinese staatsmedia gespeculeerd dat China de tegoeden van de twee bedrijven zou kunnen
bevriezen of hen de toegang tot Chinese zeldzame aardmetalen zou kunnen ontzeggen. 208
Aard en economische waarde van de (potentieel) getroffen goederen, diensten of investeringen:
● Het is onduidelijk of de aangekondigde sancties daadwerkelijk zijn uitgevoerd door China.
Lockheed en Raytheon leveren niet aan China. En om minder afhankelijk te zijn van China voor
zeldzame aardmetalen, importeren de Verenigde Staten al meer zeldzame aardmetalen uit
Australië en is het bezig met het opzetten van een eigen zeldzame aardmetaalindustrie. 209

203
204
205
206
207
208
209

China takes rare earth aim at Raytheon and Lockheed - Asia Times
Beijing sanctions Lockheed, Raytheon again over Taiwan arms sales | Reuters
China takes rare earth aim at Raytheon and Lockheed - Asia Times
Beijing sanctions Lockheed, Raytheon again over Taiwan arms sales | Reuters
Record number of China planes enter Taiwan air defence zone - BBC News
China takes rare earth aim at Raytheon and Lockheed - Asia Times
China takes rare earth aim at Raytheon and Lockheed - Asia Times
US companies move to break China's dominance of rare earth industry - FreightWaves

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

153

Grootmacht 2: Verenigde Staten
Turkije Iran (2016)
Betrokken landen: de Verenigde Staten en Turkije
Type maatregel: Categorie 1 (economische sancties)
Aanleiding en doel van de maatregelen:
● Trigger: De arrestatie van de Turks-Iraanse zakenman Reza Zarreb.
● Context: In 2016 wordt een Turks-Iraanse zakenman gearresteerd in Florida. Reza Zarreb wordt
ervan beschuldigd zich niet aan de Amerikaanse sancties tegen Iran te hebben gehouden. Zarreb
heeft van 2010 tot 2015 goud naar Iran gesmokkeld om daar voor miljarden dollars aan Iraanse
olie te kopen. Naast Zarreb telt de zaak nog negen andere beklaagden, waaronder de toenmalige
Turkse minister van Economische Zaken, Zafer Caglayan, en de voormalige vicepresident van de
Turkse staatsbank Halkbank, Mehmet Hakan Atilla. Alleen Zarreb en Atilla zitten ook daadwerkelijk
vast, de rest werd bij verstek berecht. 210
● In ruil voor strafvermindering helpt Zarrab mee aan het proces tegen Atilla. Atilla heeft uiteindelijk
een celstraf van 32 maanden gekregen. Zarreb beweert ook dat Erdogan afwist van de situatie en
goedkeuring had gegeven. Volgens Erdogan is de zaak een complot van de Gülenbeweging en
de Amerikanen tegen Turkije.211
● Uitleg maatregelen: In 2010 heeft de VS de Comprehensive Iran Sanctions, Accountability, and
Divestment Act aangenomen, waardoor buitenlandse banken die zaken doen met (specifieke)
Iraanse banken bestraft kunnen worden door Amerika. Door een nieuwe Amerikaanse wet uit 2011
kunnen buitenlandse banken sancties opgelegd krijgen wanneer landen de import van Iraanse olie
mogelijk maken. In 2012 en 2013 worden secundaire sancties tegen bedrijven die zaken doen met
Iran verscherpt door de Threat Reduction and Syria Human Rights Act en de Iran Freedom and
Counter-Proliferation Act. In 2015 worden de maatregelen weer versoepeld.212
Aard en economische waarde van de (potentieel) getroffen goederen diensten of investeringen:
● Volgens de NRC is de Turkse economie afhankelijk van buitenlands geld en vormt deze zaak
daarom een bedreiging voor de Turkse economie. De Amerikaanse sanctiewetgeving kan leiden
tot een vlucht van buitenlands geld uit Turkije. 213

210
211
212
213

Turken smullen van proces in VS dat Erdogan nerveus maakt – NRC
Celstraf voor Turkse bankier - NRC & ‘Turkse oud-minister kreeg 50 miljoen aan steekpenningen’ - NRC
A Brief History of Sanctions on Iran - Atlantic Council
Turken smullen van proces in VS dat Erdogan nerveus maakt – NRC

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

154

Europese bedrijven (Nord-Stream II) (2017)
Betrokken landen: de Verenigde Staten en Duitse, Engels-Nederlandse, Franse, Oostenrijkse, en
Zwitserse bedrijven
Type maatregel: Categorie 4 (dreigingen)
Aanleiding en doel van de maatregelen:
● Trigger: Sinds de aankondiging van de Nord-Stream II gaspijplijn, is de Amerikaanse regering
bezig met een lobby om de constructie tegen te gaan. De VS dreigt met extraterritoriale sancties.
● Context: Na de ingebruikname van Nord-Stream I in 2012, wordt in 2015 Nord-Stream II
aangekondigd. Het Russische staatsbedrijf Gazprom is de eigenaar van de pijplijn en vijf Europese
energiebedrijven, waaronder Wintershall Dea, Uniper, Shell, Engie en OMV, dragen financieel bij
aan de constructie. 214 De aankondiging van de pijplijn leidt tot veel kritiek. De kritiek komt
voornamelijk vanuit Centraal- en Oost-Europa en de Verenigde Staten. Zij maken zich zorgen over
de toenemende Europese gasafhankelijkheid van Rusland. Oekraïne en Polen vrezen dat door het
verliezen van het doorvoermonopolie, ze ook kwetsbaarder worden voor Russische politieke,
economische of militaire druk. 215 aanpassen Daarnaast zien deze landen ook toekomstige
inkomsten verdampen door de nieuwe Oostzee-route die hen omzeilt.216 Behalve dat de VS zich
zorgen maken om Europa’s gasafhankelijkheid van Rusland, wil Washington meer Amerikaans
vloeibaar aardgas naar Europa exporteren.217
● Uitleg Maatregelen: In 2017 ondertekent president Trump de Countering America’s Adversaries
Through Sanctions Act (CAATSA). Onder de eerste versie van deze wet kunnen geen sancties
worden opgelegd op Europese bedrijven betrokken bij de aanleg van Nord-Stream II.218deze
ook Door een aanpassing in 2020, kan de Amerikaanse overheid onder sectie 232 van de CAATSA
wel secundaire sancties opleggen aan individuen en bedrijven die betrokken zijn bij Nord-Stream
II.219 Ook wordt in 2019 de US National Defense Authorization Act (NDAA) aangenomen, waarin
de pijplijn als een ’tool of coercion’ wordt omschreven.220 De Verenigde Staten zijn hierdoor in staat
om visa te weigeren en eigendommen van betrokken personen en bedrijven te blokkeren.221en
deze De dreiging van sancties onder deze wetgeving leidt ertoe dat sommige Europese bedrijven
uit het Nord-Stream II project stappen. Ondanks dat president Biden Nord- Stream II ook
onverstandig vindt, besluit hij in 2021 om af te zien van het instellen van de sancties: de pijpleiding
is inmiddels bijna voltooid en het zou de banden met Europa onnodig schaden.222 In 2022 besluit
Duitsland – het eindpunt van de pijpleiding en belangrijkste bestemmingsmarkt voor het gas - om
Nord-Stream II niet in gebruik te nemen.
Aard en economische waarde van de (potentieel) getroffen goederen, diensten of investeringen:
● Naar aanleiding van de sanctie-wet heeft het Zwitsers-Nederlandse bedrijf Allseas de
samenwerking met Gazprom opgeschort voordat de bouw van Nord-Stream II was voltooid.223 Dit
leidt tot een vertraging van ongeveer één jaar in de bouw. 224 In september 2021 is de pijplijn
214
215

216
217
218

219

220
221
222
223
224

US announces sanctions on Nord Stream 2 | News | DW | 23.02.2022
US lawmakers: Nord Stream 2 ′a terrible mistake′ | Americas | North and South American news impacting on
Europe | DW | 23.06.2019
Duitsland en VS sluiten akkoord over controversiële gaspijplijn Nord Stream 2 - NRC
Trump Imposes Sanctions To Stop Nord Stream 2 – But It’s Too late (forbes.com)
US Department of State Updates its Guidance on CAATSA Section 232 - Sanctions & Export Controls
Update (bakermckenzie.com)
US Department of State Updates its Guidance on CAATSA Section 232 - Sanctions & Export Controls
Update (bakermckenzie.com)
Nord Stream 2: Trump approves sanctions on Russia gas pipeline - BBC News
Trump Imposes Sanctions To Stop Nord Stream 2 – But It’s Too late (forbes.com)
Nord Stream 2 sanctions would be 'counter-productive' for European ties - Biden | Reuters
Allseas suspends Nord Stream 2 pipelay activities - Allseas
Russia completes Nord Stream 2 construction, gas flows yet to start | Reuters

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

155

officieel klaar voor gebruik en heeft uiteindelijk rond de 10 miljard euro gekost.225 In 2022, na het
begin van de Russische oorlog in Oekraïne, stappen o.a. Shell, OMV en Uniper uit het project.

225

Russia completes Nord-Stream II construction, gas flows yet to start | Reuters

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

156

Europese bedrijven (TurkStream) (2017)
Betrokken landen: de Verenigde Staten en Europese bedrijven
Type maatregel: Categorie 4 (dreigingen)
Aanleiding en doel van de maatregelen:
● Trigger: Sinds de aankondiging van TurkStream is de Amerikaanse regering bezig om de
constructie tegen te gaan.
● Context: Na de annulering van het South Stream project, is Rusland gaan onderhandelen met
Turkije over een alternatieve pijpleiding, TurkStream. In 2015 zijn de onderhandelingen stilgelegd
vanwege het vliegtuigincident. In 2016 hebben president Erdogan en president Poetin een
definitieve afspraak gemaakt over de gaspijpleiding. 226
● TurkStream bestaat uit twee pijpleidingen. De eerste gaat van Rusland onder de Zwarte Zee naar
Turkije. De tweede gaat over land van Turkije naar Europese landen, zoals Bulgarije, Servië en
Hongarije. Hierdoor omzeilt ook TurkStream Oekraïne. De gaspijpleiding is in 2020 officieel
geopend.227
● Uitleg maatregelen: Evenals Nord-Stream II (zie hierboven), hebben de Verenigde Staten sancties
tegen TurkStream aangekondigd. Onder de CAATSA en de NDAA bestaat de mogelijkheid om
individuen en bedrijven die bij de tweede pijplijn van TurkStream betrokken zijn te sanctioneren.
Er zijn geen meldingen dat er ook daadwerkelijk sancties zijn opgelegd. 228
Aard en economische waarde van de (potentieel) getroffen goederen diensten of investeringen:
-

226
227
228

Russisch gas stroomt Servië in, Amerikanen reageren met sancties (fd.nl)
TurkStream-pijpleiding is ‘win-winsamenwerking’ - NRC
Russia’s Gas Pipeline to Europe Faces Sanctions Under U.S. Defense Bill – WSJ & US Department of State
Updates its Guidance on CAATSA Section 232 - Sanctions & Export Controls Update (bakermckenzie.com)

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

157

Zuid-Korea (THAAD) (2017)
Betrokken landen: de Verenigde Staten en Zuid-Korea
Type maatregel: Categorie 4 (dreigingen)
Aanleiding en doel van de maatregelen:
● Trigger: : President Trump dreigt met opschorting van het KORUS handelsakkoord als Korea niet
voor het THAAD raketafweersysteem betaalt.
● Context: De Verenigde Staten en Zuid-Korea werken samen aan een raketafweersysteem. Het is
de bedoeling dat het systeem mogelijke aanvallen vanuit Noord-Korea tegenhoudt. In april 2017
heeft Trump gezegd dat Zuid-Korea 1 miljard dollar moet betalen voor het project. Seoul zegt dat
de afspraak was dat Zuid-Korea land beschikbaar stelt en de basis voor de THAAD bouwt en dat
de Verenigde Staten betalen voor de implementatie, de werking en het onderhoud van het
systeem. De Zuid-Koreaanse overheid wordt geen eigenaar van het THAAD-systeem.229
● De uitspraken worden een maand voor de Zuid-Koreaanse presidentsverkiezingen gedaan. De
leidende kandidaat, Moon Jae-In, wil dat de implementatie van het systeem onmiddellijk wordt
stopgezet en dat de nieuwe regering de beslissing herziet. 230 Ook zegt Moon de diplomatieke en
economische betrekkingen met Noord-Korea te willen verbeteren, terwijl Trump juist meer druk
op Noord-Korea wil uitoefenen.231
● Uitleg maatregelen: Trump trekt de relevantie van de Amerika – Zuid-Korea alliantie in twijfel en
omschrijft de KORUS vrijhandelsovereenkomst als onaanvaardbaar. De zorgen over de relatie
tussen Zuid-Korea en Amerika nemen toe, als president Trump aankondigt dat Seoul moet betalen
voor het THAAD-systeem.232
Aard en economische waarde van de (potentieel) getroffen goederen diensten of investeringen:
● De Amerikaanse overheid meldt dat in 2017 de export naar Zuid-Korea afgerond 48 miljoen dollar
is, terwijl de import uit Zuid-Korea afgerond 71 miljoen dollar is.233
● De Amerikaanse regering heeft uiteindelijk bevestigd dat de Verenigde Staten betalen voor het
afweersysteem, ondanks de uitspraken van Trump. 234

229

230
231
232
233
234

Trump Rattles South Korea by Saying It Should Pay for Antimissile System - The New York Times
(nytimes.com)
Trump's demand Seoul pay for THAAD will test ties as Moon presidency looms | Reuters
https://www.ft.com/content/f80beca4-5ca2-11e7-9bc8-8055f264aa8b
https://www.ft.com/content/f80beca4-5ca2-11e7-9bc8-8055f264aa8b
Foreign Trade - U.S. Trade with Korea, South (census.gov)
https://www.nytimes.com/2017/04/30/world/asia/donald-trump-south-korea-missile-system-thaad.html

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

158

OESO-landen (sectie 232) (2018)
Betrokken landen: de Verenigde Staten en OESO-landen
Type maatregel: Categorie 2 (andere formele restricties)
Aanleiding en doel van de maatregelen:
● Trigger: President Trump besluit importheffingen op staal en aluminium in te voeren onder sectie
232 van de Trade Expansion Act.
● Context: Trump vindt dat Amerikaanse staalproducenten beter moeten worden beschermd tegen
buitenlandse concurrentie. Hij zegt dat er momenteel sprake is van oneerlijke concurrentie voor
Amerikaanse industrieën. 235 Een wereldwijd overschot wordt voornamelijk door China‘s
gesubsidieerde aluminium en staal gecreëerd. 236 De wet die Trump gebruikt - de Trade Expansion
Act uit 1962 - legitimeert het instellen van importbeperkingen omwille van een nationaal
veiligheidsrisico.237
● Uitleg maatregelen:
● De importheffingen op Europees staal zijn 25 procent en op Europees aluminium 10 procent.238
● Canada en Mexico worden, ondanks het NAFTA-vrijhandelsverdrag met de VS, ook getroffen door
de heffingen. Trump geeft ook aan de voorwaarden van NAFTA te willen wijzigen.239
● Een aantal landen, waaronder Zuid-Korea en Australië, ontkomt aan de heffingen door eerdere
akkoorden over exportquota naar de Verenigde Staten.240
Aard en economische waarde van de (potentieel) getroffen goederen diensten of investeringen:
● De Europese Unie, Canada, en Mexico slaan terug met importheffingen op Amerikaanse
producten, waaronder spijkerbroeken en motorfietsen. 241
● De Verenigde Staten worden even hard getroffen door de tegenmaatregelen van de EU. Het gaat
om een bedrag van 6,4 miljard euro, of 0,5 procent van de totale EU-export naar de VS, aldus de
NRC.242
● De importheffingen zorgen voor een verslechtering van de trans-Atlantische relaties.
● Tussen 2019 en 2022 hebben de VS, de EU, het VK, Canada, Mexico, en Japan afspraken gemaakt
om de wederzijdse importheffingen te verzachten/af te schaffen. De overeenkomsten zijn er met
name op gericht om het risico te verkleinen dat het Chinese aluminium en staal, Amerikaanse
tarieven omzeilen en toch op de Amerikaanse markt belanden.243

235
236

237
238
239

240

241
242
243

Ophef wereldwijd over Trumps importheffing op staal en aluminium (fd.nl)
US drops steel and aluminum tariffs on Canada and Mexico | News | DW | 17.05.2019 & ‘Economische
schroothoop in de maak’ - NRC
US drops steel and aluminum tariffs on Canada and Mexico | News | DW | 17.05.2019
Nu is de koude handelsoorlog warm - NRC
‘Economische schroothoop in de maak’ - NRC & US drops steel and aluminum tariffs on Canada and
Mexico | News | DW | 17.05.2019
‘Economische schroothoop in de maak’ - NRC & U.S., South Korea revise trade deal, Korean steel faces
quota | Reuters & Australia spared US steel and aluminium tariffs, Turnbull confirms | Australian economy |
The Guardian
Nu is de koude handelsoorlog warm - NRC
Nu is de koude handelsoorlog warm - NRC
U.S. Reaches Deal With Canada, Mexico to End Steel and Aluminum Tariffs - WSJ & US and EU agree deal to
ease tariffs on steel and aluminium | Financial Times (ft.com) & U.S., U.K. Reach Deal to Ease Tariffs on Steel
and Aluminum - Bloomberg

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

159

Europese bedrijven (Iran) (2018)
Betrokken landen: de Verenigde Staten en Europese bedrijven
Type maatregel: Categorie 4 (dreigingen)
Aanleiding en doel van de maatregelen:
● Trigger: De Verenigde Staten zeggen dat Iran zich niet aan de afspraken houdt van de JCPOA.
● Context: Iran, de Verenigde Staten, Rusland, Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk en Duitsland
hebben in 2015 het Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA) akkoord ondertekend. Iran
aanvaardt hiermee beperkingen op zijn nucleaire activiteiten en controles door het Internationaal
Atoomenergieagentschap (IAEA). Daartegenover staat dat de economische sancties tegen Iran
worden verlicht. Trump heeft in 2018 bekendgemaakt dat de Verenigde Staten zich terugtrekken
uit het atoomakkoord. Als gevolg worden Amerikaanse economische sancties tegen Iran weer
volledig ingevoerd. Trump’s doel is o.a. om de Iraanse olieverkoop naar nul te brengen. 244
● Uitleg maatregelen: De heringevoerde sancties zijn voornamelijk gericht op de energie,
scheepvaart en financiële sectoren. De sancties verbieden Amerikaanse bedrijven om handel te
drijven met Iran. De sancties treffen ook buitenlandse bedrijven of landen die zaken doen met Iran.
De vrijstellingen voor de secundaire sancties worden afgeschaft. Europese bedrijven die zaken
doen met de Verenigde Staten, handel drijven in de Amerikaanse dollar, of gebruikmaken van
Amerikaanse banken, zijn strafbaar als zij de heringevoerde sancties schenden.245
Aard en economische waarde van de (potentieel) getroffen goederen diensten of investeringen:
● Als gevolg van de JCPOA, stijgt de Europese export naar Iran tussen 2015 en 2017 van euro 6,5
miljard naar euro 10,8 miljard. Voor Nederland stijgt de export van 455 miljoen euro naar ongeveer
1 miljard euro, aldus de NRC.246
● Het akkoord creëert de mogelijkheid voor Westerse bedrijven om weer zaken te doen met Iran.
Airbus krijgt een bestelling van Iran Air voor honderd vliegtuigen. De geschatte waarde van deze
aankoop is 19 miljard dollar. 247 Bloomberg meldt dat het Franse Total een gasveld in Iran
ontwikkelt, ter waarde van 5 miljard dollar.248
● De EU zet een nieuw systeem op – INSTEX – om handel met Iran mogelijk te blijven maken ondanks
de Amerikaanse secundaire sancties. 249
● Pogingen om de deal nieuw leven in te blazen, zijn tot nu toe mislukt, waardoor Washington op
zoek is gegaan naar andere manieren om de druk op Teheran op te voeren. 250

244

245

246
247
248
249
250

De belangrijkste vragen over het nucleair akkoord - NRC & Iran Sanctions Explained: U.S. Goals, and the
View From Tehran - The New York Times (nytimes.com)
De belangrijkste vragen over het nucleair akkoord - NRC & Six charts that show how hard US sanctions
have hit Iran - BBC News & Trump treft behalve Iran ook Europa - NRC
Trump treft behalve Iran ook Europa - NRC
De belangrijkste vragen over het nucleair akkoord - NRC
Total Signs Iran's First Major Energy Deal Since Curbs Eased - Bloomberg
EU’s INSTEX mechanism facilitates first transaction with pandemic-hit Iran – EURACTIV.com
U.S. targets Chinese, UAE firms in new Iran oil sanctions | Reuters

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

160

Europese bedrijven (INSTEX) (2019)
Betrokken landen: de Verenigde Staten en Europese bedrijven
Type maatregel: Categorie 4 (dreigingen)
Aanleiding en doel van de maatregelen:
● Trigger: In 2019 hebben Duitsland, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk een systeem ontwikkeld INSTEX – om Amerikaanse secundaire sancties te omzeilen.
● Context: Het Instrument in Support of Trade Exchanges (INSTEX) moet, ondanks de Amerikaanse
sancties, bedrijven helpen om handel te (blijven) drijven met Iran. Het doel van het mechanisme is
om de JCPOA in stand te houden en Iran ervan te weerhouden zijn nucleaire capaciteiten uit te
breiden. Momenteel zijn Frankrijk, Duitsland, het Verenigd Koninkrijk, Finland, België,
Denemarken, Nederland, Noorwegen en Zweden onderdeel van het systeem. De private sector is
terughoudend over INSTEX, vanwege de impliciete dreiging van de Amerikaanse sancties. 251
● De Europese inspanningen om de handel met Teheran voort te zetten hebben tot nu toe weinig
effect gehad. Volgens Reuters wordt het mechanisme vooral voor kleinere handelsstromen
gebruikt, zoals humanitaire producten of voedsel, maar deze producten zijn niet onderworpen aan
de Amerikaanse sancties. Na de Amerikaanse terugtrekking uit de JCPOA, heeft Iran zijn nucleaire
programma langzamerhand hervat.252
● Uitleg maatregelen: De Trump administratie dreigt met maatregelen tegen bedrijven die
betrokken zijn bij het Europese handelssysteem. Het dreigement omvat o.a. het verliezen van
toegang tot het Amerikaanse financiële systeem.253
Aard en economische waarde van de (potentieel) getroffen goederen diensten of investeringen:
-

251

252

253

US Threatens Europe Iran Trade Workaround Could Face Sanctions - Bloomberg & EU’s INSTEX mechanism
facilitates first transaction with pandemic-hit Iran – EURACTIV.com & Opinie | Laatste kans voor het Westen
om oorlog met Iran te voorkomen - NRC
Opinie | Laatste kans voor het Westen om oorlog met Iran te voorkomen - NRC & Initial steps to implement
Instex are positive but not sufficient - Rouhani | Reuters
US Threatens Europe Iran Trade Workaround Could Face Sanctions - Bloomberg

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

161

Turkije (F-35) (2019)
Betrokken landen: de Verenigde Staten en Turkije
Type maatregel: Categorie 2 (andere formele restricties)
Aanleiding en doel van de maatregelen:
● Trigger: Turkije ontvangt de eerste onderdelen van het geavanceerde Russische
raketafweersysteem (S-400).
● Context: Rusland en Turkije onderhandelen in 2017 over de mogelijke levering van het
raketafweersysteem. Amerika reageert in de vorm van wetvoorstellen waardoor Turkije geen F-35
straaljagers meer geleverd kan krijgen, tenzij Ankara de S-400 niet in ontvangst neemt. In juli 2019
hebben de Verenigde Staten aangekondigd dat Turkije uit het F-35-straaljagerprogramma wordt
verwijderd. Het raketafweersysteem vormt een bedreiging voor de straaljagers. Amerika wil
vermijden dat Rusland informatie over de radarsignatuur van de F-35 in handen krijgt.254
● Uitleg maatregelen: de Verenigde Staten verwijderen Turkije uit het F-35-straaljagerprogramma.
Aard en economische waarde van de (potentieel) getroffen goederen diensten of investeringen:
● Reuters meldt dat Turkije meer dan 900 onderdelen voor de F-35 straaljagers produceert. De
productie van deze onderdelen wordt hoogstwaarschijnlijk overgedragen aan Amerikaanse
fabrikanten. Turkije verliest hierdoor meer dan 9 miljard dollar aan projecten.255

254

255

Turkey's Russian air defence systems and U.S. response | Reuters & Turkse F-35-piloten niet meer welkom in
de VS | Het Parool
U.S. removing Turkey from F-35 program after its Russian missile defense purchase | Reuters

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

162

Turkije (S-400) (2020)
Betrokken landen: de Verenigde Staten en Turkije
Type maatregel: Categorie 1 (economische sancties)
Aanleiding en doel van de maatregelen:
● Trigger: De ingebruikname van het Russische raketafweersysteem (S-400) door Turkije.
● Context: De Verenigde Staten hebben meermaals aangegeven dat de aankoop en het gebruik
van het raketafweersysteem de veiligheid van Amerikaanse militaire technologie in gevaar brengt.
De Verenigde Staten hebben Turkije al uit het F-35-straaljagerprogramma gezet, maar Ankara gaat
alsnog door met de aanschaf en het testen van de S-400.256
● Uitleg maatregelen: Onder de CAATSA-wet heeft Amerika sancties ingevoerd tegen de
wapenaankoopsector van Turkije en hoge functionarissen die ermee verbonden zijn. De sancties
omvatten een verbod op Amerikaanse exportvergunningen en bevriezing van financiële tegoeden
die onder Amerikaanse jurisdictie vallen. 257
Aard en economische waarde van de (potentieel) getroffen goederen diensten of investeringen:
● De Biden regering heeft in 2021 aangegeven de sancties tegen Turkije te verlengen en als Ankara
meer Russische wapensystemen koopt, er verdere sancties zullen worden ingevoerd.258

256

257

258

US imposes sanctions on Turkey over Russia weapons - BBC News & US warns Turkey over reported test of
Russian S-400 missile system | News | DW | 17.10.2020
US imposes sanctions on Turkey over Russia weapons - BBC News & US sanctions Turkey over purchase of
Russian air defense system | News | DW | 14.12.2020
Biden committed to maintaining Turkey sanctions over S-400 | Reuters

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

163

Europese bedrijven (Iran) (2020)
Betrokken landen: de Verenigde Staten en de Europese bedrijven
Type maatregel: Categorie 4 (dreigingen)
Aanleiding en doel van de maatregelen:
● Trigger: Iran begint de beperkingen van de 2015 nucleaire deal JCPOA te overschrijden.
● Context: President Trump dreigt achter de schermen met het opleggen van een 25 procent
importheffing op Europese auto’s als het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en Duitsland, Iran niet
formeel beschuldigen van het breken van de 2015 nucleaire deal. Het dreigement komt een week
voordat deze landen het geschillenmechanisme van de overeenkomst in gang zetten. Hiermee
wordt Iran formeel beschuldigd van het schenden van het akkoord. Dit besluit kan ook leiden tot
het herinvoeren van de sancties van de Verenigde Naties die in het kader van de deal waren
opgeheven. De beslissing om het mechanisme in werking te stellen was volgens Europese politici
echter allang genomen. Zij zeggen dat Europa zijn beleid niet verandert omwille van de
Amerikaanse dreigingen.259
● Uitleg maatregelen: Trump dreigt met een 25 procent importheffing op Europese auto’s.
Aard en economische waarde van de (potentieel) getroffen goederen diensten of investeringen:
● De Financial Times meldt dat de Verenigde Staten de belangrijkste bestemming zijn voor de
Europese auto-export. In 2017 werd 40 miljard euro aan auto’s geëxporteerd.260

259

260

Days before Europeans warned Iran of nuclear deal violations, Trump secretly threatened to impose 25%
tariff on European autos if they didn’t - The Washington Post & UPDATE 1-U.S. threatened Europe with auto
tariffs over Iran nuclear program -Washington Post | Reuters & Germany confirms US car tariff threat over
Iran deal – POLITICO & Trump threatens big tariffs on car imports from EU | Reuters
Subscribe to read | Financial Times (ft.com)

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

164

Grootmacht 3: Rusland
Verenigde Staten (Magnitsky Act) (2012)
Betrokken landen: Rusland en de Verenigde Staten
Type maatregel: Categorie 2 (andere formele restricties)
Aanleiding en doel van de maatregelen:
● Trigger: De invoering van de Magnitsky Act in de Verenigde Staten.
● Context: In december 2012 is de Magnitsky Act ondertekend door president Barack Obama. De
wet omvat een reisverbod naar de VS voor, en bevriezing van tegoeden van, Russen die worden
beschuldigd van mensenrechtenschendingen. De sfeer tussen de VS en Rusland was in deze
periode al gespannen, vanwege onenigheden over het conflict in Syrië. 261Canada, het Verenigd
Koninkrijk, Estland, Letland en Litouwen hebben allemaal wetvoorstellen goedgekeurd die
geïnspireerd zijn door de Amerikaanse Magnitsky Act. Rusland heeft in het geval van Canada en
het Verenigd Koninkrijk gedreigd met tegensancties. 262
● Uitleg maatregelen: De belangrijkste economische maatregel bestaat uit nieuwe Russische
voorschriften voor geïmporteerd vlees. Vlees dat Rusland binnenkomt mag geen ractopamine
meer bevatten. Dit geeft Chinese en Europese vleesproducenten een voordeel, omdat deze
landen ractopamine hebben verboden, in tegenstelling tot de VS. De VS verdenken Rusland van
het invoeren van deze nieuwe voorschriften als reactie op de Magnitsky Act. Rusland ontkent dit. 263
Aard en economische waarde van de (potentieel) getroffen goederen diensten of investeringen:
● Volgens Reuters exporteerden de VS meer dan 500 miljoen dollar aan rundvlees en varkensvlees
per jaar naar Rusland.264

261
262

263
264

Putin signs ban on U.S. adoptions of Russian children | Reuters
Is the EU kowtowing to the Kremlin on Magnitsky sanctions? | Europe | News and current affairs from around
the continent | DW | 12.11.2018 & Russia: Kremlin promises retaliation to UK′s Magnitsky Act sanctions | News
| DW | 07.07.2020 & Russia raps Canada's Magnitsky bill, ready to retaliate | Reuters
UPDATE 1-Russia restricts U.S. meat imports, denies move is political | Reuters
UPDATE 1-Russia restricts U.S. meat imports, denies move is political | Reuters

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

165

Verenigde Staten (Magnitsky Act) (2012)
Betrokken landen: Rusland en de Verenigde Staten
Type maatregel: Categorie 1 (economische sancties)
Aanleiding en doel van de maatregelen:
● Trigger: De invoering van de Magnitsky Act in de Verenigde Staten.
● Context: In december 2012 is de Magnitsky Act ondertekend door president Barack Obama. De
wet omvat een reisverbod naar de VS voor, en bevriezing van tegoeden van, Russen die worden
beschuldigd van mensenrechtenschendingen. De sfeer tussen de VS en Rusland was in deze
periode al gespannen, vanwege onenigheden over het conflict in Syrië. 265Canada, het Verenigd
Koninkrijk, Estland, Letland en Litouwen hebben allemaal wetvoorstellen goedgekeurd die
geïnspireerd zijn door de Amerikaanse Magnitsky Act. Rusland heeft in het geval van Canada en
het Verenigd Koninkrijk gedreigd met tegensancties. 266
● Uitleg maatregelen: Rusland reageert met vergelijkbare maatregelen, namelijk Amerikanen die
zich schuldig hebben gemaakt aan mensenrechtenschendingen wordt de toegang tot het land
ontzegd. Het Kremlin besluit ook een adoptieban in te voeren en door de VS gesponsorde
politieke NGO’s worden verboden in Rusland. 267
Aard en economische waarde van de (potentieel) getroffen goederen diensten of investeringen:
● Volgens Reuters hebben sinds 1991 meer dan 45.000 Russische kinderen een nieuw thuis in de VS
gevonden.268
● In 2020 heeft de EU een Europese wet goedgekeurd die lijkt op de Magnitsky-wet.269

265
266

267

268
269

Putin signs ban on U.S. adoptions of Russian children | Reuters
Is the EU kowtowing to the Kremlin on Magnitsky sanctions? | Europe | News and current affairs from around
the continent | DW | 12.11.2018 & Russia: Kremlin promises retaliation to UK′s Magnitsky Act sanctions | News
| DW | 07.07.2020 & Russia raps Canada's Magnitsky bill, ready to retaliate | Reuters
What is the Magnitsky Act, the focus of so many powerful Russian interests - The Washington Post & UPDATE
2-Russian lawmakers back adoption ban in row with US | Reuters
Putin signs ban on U.S. adoptions of Russian children | Reuters
EU to use Magnitsky-style law to impose sanctions on human rights abusers | European Union | The
Guardian

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

166

Europese Unie (Oekraine) (2014)
Betrokken landen: Rusland en de Europese Unie
Type maatregel: Categorie 4 (dreigingen)
Aanleiding en doel van de maatregelen:
● Trigger: Oekraïne vecht tegen pro-Russische separatisten in het oosten van het land. Het Westen
introduceert sancties tegen Rusland. Aan de vooravond van een belangrijke diplomatieke
ontmoeting tussen de VS, de EU, Oekraïne en Rusland verstuurt Moskou een dreigbrief .270
● Context: Rusland heeft in 2006 en 2009 de gaskraan naar Oekraïne dichtgedraaid. Daarmee zet
het ook de gastoevoer naar Europa onder druk. 271
● In 2014 annexeert Rusland de Krim en steunt separatisten in de Donbas. Het Westen neemt
economische maatregelen tegen Rusland. Poetin schrijft in een brief aan Europese leiders dat
Gazprom het recht heeft om Oekraïne te dwingen vooruit te betalen voor gasleveringen. Als
Oekraïne zich niet aan de afspraken houdt en zijn schulden niet aflost, worden de gasleveringen
gedeeltelijk of volledig stopgezet, met alle gevolgen van dien voor Europa.272
● Uitleg maatregelen: Rusland dreigt het Westen met het gebruik van gas als een politiek
drukmiddel.
Aard en economische waarde van de (potentieel) getroffen goederen diensten of investeringen:
● Volgens Reuters ontvangt Europa in 2014 ongeveer 147 miljard kubieke meter Russisch gas,
ongeveer een derde van de totale behoefte, waarvan ongeveer 40 procent via Oekraïne wordt
verscheept.273

270
271
272

273

Europe supply in jeopardy as Putin warns of Ukraine gas cut | Financial Times (ft.com)
TIMELINE: Gas crises between Russia and Ukraine | Reuters
Europe supply in jeopardy as Putin warns of Ukraine gas cut | Financial Times (ft.com) &
http://en.kremlin.ru/events/president/news/20751
UPDATE 3-Putin warns gas supplies to Ukraine, Europe could be disrupted | Reuters

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

167

Australië, Canada, Europese Unie, IJsland, Noorwegen en de
Verenigde Staten (MH17) (2014)
Betrokken landen: Rusland en Australië, Canada, Europese Unie, IJsland, Noorwegen en de
Verenigde Staten
Type maatregel: Categorie 1 (economische sancties)
Aanleiding en doel van de maatregelen:
● Trigger: De sancties die na MH17 zijn ingevoerd tegen Rusland. De sancties zijn gericht op de
defensie, olie en financiële sectoren van Rusland. 274 Rusland reageert met tegensancties.
● Context:
● Begin maart 2014 annexeren Russische troepen het Krim-schiereiland.275
● Op 16 maart 2014 wordt een referendum gehouden waarbij 96,6 procent van de bevolking op het
schiereiland instemt met de afscheiding van Oekraïne en aansluiting bij Rusland. Het Westen en
Oekraïne beschouwen het referendum als illegitiem.276
● Eind maart ondertekent President Poetin wetten waarmee de annexatie van de Krim is afgerond.
Inmiddels is ook een militaire operatie met Russische steun begonnen in verschillende delen van
de Donbas, Oost-Oekraïne.277
● Na de annexatie van de Krim leggen de VS en de EU Rusland sancties op. Deze sancties worden
verscherpt door de oorlog in de Donbas, en m.n. nadat vlucht MH-17 wordt neergeschoten boven
Oost-Oekraïne.278
● Rusland voert tegensancties in.
● Uitleg maatregelen: Rusland neemt economische maatregelen als vergelding tegen Westerse
landen die Rusland sancties opleggen. Rusland stelt een importverbod in op vlees, vis, zuivel,
groenten en fruit uit de VS, de EU, Canada, Australië en Noorwegen. In 2015 komt hier, onder
andere, ook IJsland bij.279
Aard en economische waarde van de (potentieel) getroffen goederen diensten of investeringen:
● Volgens de NRC importeert Rusland jaarlijks voor ongeveer 748 miljoen euro aan
landbouwproducten uit de VS. Vanuit de EU werd er in 2013 voor ongeveer 11,8 miljard euro aan
landbouwproducten geïmporteerd.280
● De NAVO stelt dat de meeste Europese landen, waaronder Nederland, andere afzetmarkten voor
hun producten hebben kunnen vinden, waardoor de economische schade lijkt mee te vallen.281
● In 2021 verlengt Poetin het importverbod met een jaar, tot 31 december 2022.282
● Eind 2021 heeft Brussel de economische sancties tegen Rusland opnieuw verlengd met zes
maanden.283

274

275

276
277
278
279

280
281
282
283

Moscow bans Western food imports; Russian quits as Ukraine rebel chief | Reuters & Timeline - EU
restrictive measures against Russia over Ukraine - Consilium (europa.eu)
Hoe de Krim in korte tijd werd losgeweekt van Oekraïne - een tijdlijn - NRC & Timeline: Political crisis in
Ukraine and Russia's occupation of Crimea | Reuters
Definitieve uitslag referendum Krim: ’96,6 procent wil bij Rusland horen’ - NRC
Poetin ondertekent wetten en maakt annexatie de Krim compleet - NRC
Russia escalates economic battle with U.S., EU with food import ban | Reuters
Moscow bans Western food imports; Russian quits as Ukraine rebel chief | Reuters & Rusland breidt
voedselboycot verder uit - NRC & Russia adds four new countries to food import ban list | Reuters
Rusland reageert met importverbod op groente, fruit en zuivel uit Europa en de Verenigde Staten - NRC
NATO Review - Sanctions after Crimea: Have they worked?
Putin extends import ban on European food products (brusselstimes.com)
EU keeps up sanctions on Russia over Ukraine, urges talks | News | DW | 17.12.2021

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

168

Oostenrijk, Polen, Slowakije (Oekraine) (2014)
Betrokken landen: Rusland en Oostenrijk, Polen, en Slowakije
Type maatregel: Categorie 3 (informele restricties)
Aanleiding en doel van de maatregelen:
● Trigger: De vermindering van gasexport naar Centraal- en Oost-Europese landen nadat zij het gas
doorvoeren aan Oekraïne leveren en de EU nieuwe sancties tegen Rusland invoert.
● Context: In september 2014 besluit de Europese Unie strengere maatregelen in te voeren op basis
van de Russische steun aan pro-Russische rebellen in Oekraïne.284 Polen, Slowakije en Hongarije
pompen een deel van het uit Rusland ontvangen gas terug naar Oekraïne; Kiev ontvangt al sinds
juni geen gas meer van Rusland. Volgens Gazprom gaat dit tegen de contractafspraken in. In juni
waarschuwt Poetin dat Rusland gasleveringen aan de EU kan verminderen.285 Polen oefent veel
druk uit op de Europese Unie om stengere sancties op te leggen tegen Rusland vanwege de
oorlog. Weken voordat Rusland voedsel sancties oplegt aan westerse landen, heeft Rusland de
import van Poolse appels en vlees al verboden.286
● Uitleg maatregelen: In september 2014 geeft de Poolse gasmonopolie PGNiG aan dat het 20
procent minder gas vanuit Rusland ontvangt. Een dag later was het 24 procent minder.287 Eind
september hebben landen langs andere routes ook te maken met minder gastoevoer. Slowakije
geeft aan 50 procent minder gas binnen te krijgen en Oostenrijk 20-25 procent minder.288
Aard en economische waarde van de (potentieel) getroffen goederen diensten of investeringen:
● Vanwege investering in interconnectie binnen de EU, kunnen Slowakije, Polen en Oostenrijk de
gastekorten aanvullen vanuit andere landen.289

284
285
286
287
288

289

German and Polish gas operators report lower supply from Russia | Reuters
Rusland wil wederuitvoer gas verhinderen (fd.nl)
German and Polish gas operators report lower supply from Russia | Reuters
German and Polish gas operators report lower supply from Russia | Reuters
Austria got up to 25 percent less Russian gas last week-regulator | Reuters & UPDATE 2-EU-Russia gas duel
deepens with Slovakia supply cut | Reuters
Russia Halves Natural Gas Supplies to Slovakia - WSJ

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

169

Hongarije (Oekraine) (2014)
Betrokken landen: Rusland en Hongarije
Type maatregel: Categorie 4 (dreigingen)
Aanleiding en doel van de maatregelen:
● Trigger: De dreiging van vermindering van gasexport naar Centraal- en Oost-Europese landen
nadat zij het gas doorvoeren aan Oekraïne leveren ??en de EU nieuwe sancties tegen Rusland
invoert.
● Context: In september 2014 besluit de Europese Unie strengere maatregelen in te voeren op basis
van de Russische steun aan pro-Russische rebellen in Oekraïne. 290 Polen, Slowakije en Hongarije
pompen een deel van het uit Rusland ontvangen gas terug naar Oekraïne; Kiev ontvangt al sinds
juni geen gas meer van Rusland. Volgens Gazprom gaat dit tegen de contractafspraken in. In juni
waarschuwt Poetin dat Rusland gasleveringen aan de EU kan verminderen. 291 Hongarije besluit als
enige om te stoppen met gasleveringen aan Oekraïne; het land wil niet het risico lopen om geen
gas uit Rusland meer geleverd te krijgen.292
● Uitleg maatregelen: Rusland dreigt met het verminderen van de gasleveringen.
Aard en economische waarde van de (potentieel) getroffen goederen diensten of investeringen:
-

290
291
292

German and Polish gas operators report lower supply from Russia | Reuters
Rusland wil wederuitvoer gas verhinderen (fd.nl)
Hungary suspends gas supplies to Ukraine under pressure from Moscow | Hungary | The Guardian

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

170

Turkije (vliegtuig) (2015)
Betrokken landen: Rusland en Turkije
Type maatregel: Categorie 1 (economische sancties)
Aanleiding en doel van de maatregelen:
● Trigger: Turkije schiet een Russisch vliegtuig neer.
● Context: Sinds de Russische betrokkenheid bij het Syrische conflict, zijn er periodes met
toenemende spanningen tussen Rusland en Turkije. President Erdogan waarschuwt dat Turkije
geen schendingen van zijn luchtruim tolereert. Dit als gevolg van twee voorvallen die eerder
plaatsvonden, waar Russische straaljagers zonder toestemming het Turkse luchtruim
binnenvlogen. 293 Op 24 november 2015 schiet Turkije een Russische straaljager neer. Erdogan
weigert in eerste instantie zijn excuses aan te bieden. President Poetin besluit om economische
maatregelen te nemen.294
● Uitleg van maatregelen:
● Op 28 november 2015 ondertekent Poetin een decreet waarmee de invoer van Turkse producten
wordt beperkt of verboden; en Turkse bedrijven en werknemers in Rusland worden benadeeld.
● Moskou geeft aan de import van Turkse groente en fruit import te beperken. Dit zijn belangrijke
exportproducten voor Turkije.
● Op 1 januari 2016 schrapt Rusland de wederzijdse visumvrije regeling met Turkije.
● Rusland stopt de chartervluchten van en naar Turkije.
● Russische reisbureaus krijgen te horen dat ze moeten stoppen met het verkopen van Turkse
vakanties. Russen zijn na Duitsers de grootste toeristengroep in Turkije. 295
Aard en economische waarde van de (potentieel) getroffen goederen diensten of investeringen:
● Volgens de Financial Times zijn de Russische toeristen in Turkije afgenomen van 3.6 miljoen in
2015 naar minder dan een miljoen in 2016. 296
● In juni 2016 biedt Erdogan zijn excuses aan. In mei 2017 zijn de meeste sancties opgeheven, met
uitzondering van Turkse tomaten waar volgens de Financial Times Rusland ooit 70 procent van
importeerde.297

293

294

295

296
297

Turkey shoots down Russian fighter jet on Syrian border | Financial Times (ft.com) & Oplopende spanningen
NAVO en Rusland na neerhalen straaljager - NRC
Putin condemns Turkey after Russian warplane downed near Syria border | Turkey | The Guardian & Why did
it take Turkey just 17 seconds to shoot down Russian jet? | Mark Galeotti | The Guardian
Factbox: Impact of Russian sanctions on trade ties with Turkey | Reuters & Turkey's downing of Russian
warplane - what we know - BBC News
Russia lifts most sanctions imposed on Turkey after downing of jet | Financial Times
Kremlin says Turkey apologized for shooting down Russian jet | Reuters & Russia lifts most sanctions imposed
on Turkey after downing of jet | Financial Times

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

171

Turkije (vliegtuig) (2015)
Betrokken landen: Rusland en Turkije
Type maatregel: Categorie 3 (informele restricties)
Aanleiding en doel van de maatregelen:
● Trigger: Turkije schiet een Russische straaljager neer.
● Context: Sinds de Russische betrokkenheid bij het Syrische conflict, zijn er periodes met
toenemende spanningen tussen Rusland en Turkije. President Erdogan waarschuwt dat Turkije
geen schendingen van zijn luchtruim tolereert. Dit als gevolg van twee voorvallen die eerder
plaatsvonden, waar Russische straaljagers zonder toestemming het Turkse luchtruim
binnenvlogen. 298 Op 24 november 2015 schiet Turkije een Russische straaljager neer. Erdogan
weigert in eerste instantie zijn excuses aan te bieden. President Poetin besluit om economische
maatregelen te nemen.299
● Uitleg van maatregelen: Op 3 december 2015 kondigt de Russische minister van Energie aan dat
de discussies rondom de aanleg van de TurkStream gaspijpleiding worden stilgelegd. 300
Aard en economische waarde van de (potentieel) getroffen goederen diensten of investeringen:
● In juni 2016 biedt president Erdogan zijn excuses aan. Ook ondertekenen Rusland en Turkije in
oktober 2016 een overeenkomst voor de bouw van TurkStream. 301

298

299

300
301

Turkey shoots down Russian fighter jet on Syrian border | Financial Times (ft.com) & Oplopende spanningen
NAVO en Rusland na neerhalen straaljager - NRC
Putin condemns Turkey after Russian warplane downed near Syria border | Turkey | The Guardian & Why did
it take Turkey just 17 seconds to shoot down Russian jet? | Mark Galeotti | The Guardian
Russia halts work on TurkStream gas pipeline project | Reuters
Kremlin says Turkey apologized for shooting down Russian jet | Reuters & UPDATE 1-Russia and Turkey
sign deal to build TurkStream gas pipeline | Reuters

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

172

‘Onvriendelijke landen’ lijst (2022)
Betrokken landen: Rusland en Australië, België, Canada, Denemarken, Duitsland, Estland, Finland,
Frankrijk, Griekenland, Hongarije, Ierland, IJsland, Italië, Japan, Letland, Litouwen, Luxemburg,
Nederland, Nieuw Zeeland, Noorwegen, Oostenrijk, Polen, Portugal, Slovenië, Slowakije, Spanje,
Tsjechië, Verenigd Koninkrijk, Verenigde Staten, Zuid-Korea, Zweden en Zwitserland
Type maatregel: Categorie 1 (economische sancties)
Aanleiding en doel van de maatregelen:
● Trigger: Westerse landen voeren sancties in tegen Rusland na de Russische agressie tegen
Oekraïne.
● Context: Rusland heeft in 2021 de Verenigde Staten en Tsjechië bestempeld als ‘onvriendelijke
landen’, omdat zij ‘onvriendelijke acties’ tegen Rusland hebben uitgevoerd. In 2022 wordt de lijst
uitgebreid met Griekenland, Slovenië, Slowakije, Kroatië en Denemarken. Na het begin van de
oorlog in Oekraïne stelt Rusland nog een andere ‘onvriendelijke landen’ lijst op. Deze lijst bestaat
uit 48 Westerse landen die sancties tegen Rusland hebben ingevoerd.302
● Uitleg maatregelen: Economische betrekkingen met gesanctioneerde individuen uit
‘onvriendelijke landen’ worden verboden.303
Aard en economische waarde van de (potentieel) getroffen goederen diensten of investeringen:

-

302

303

Russia deems U.S., Czech Republic 'unfriendly', limits embassy hires | Reuters & Russia Expands List of
‘Unfriendly’ Countries - The Moscow Times & wj1HD7RqdPSxAmDlaisqG2zugWdz8Vc1.pdf
(government.ru) & nJarlu2j77sRWjdJ5S7ATM0qeEKXqShz.pdf (government.ru)
Nederland op lijst van ‘onvriendelijke landen’ Rusland - NRC & Russia imposes visa restrictions on citizens
of 'unfriendly countries' | Reuters & Putin Targets 'Unfriendly Countries' in Counter Sanctions - The Moscow
Times

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

173

‘Onvriendelijke landen’ lijst (2022)
Betrokken landen: Rusland en Australië, België, Canada, Denemarken, Duitsland, Estland, Finland,
Frankrijk, Griekenland, Hongarije, Ierland, IJsland, Italië, Japan, Letland, Litouwen, Luxemburg,
Nederland, Nieuw Zeeland, Noorwegen, Oostenrijk, Polen, Portugal, Slovenië, Slowakije, Spanje,
Tsjechië, Verenigd Koninkrijk, Verenigde Staten, Zuid-Korea, Zweden en Zwitserland
Type maatregel: Categorie 2 (andere formele restricties)
Aanleiding en doel van de maatregelen:
● Trigger: Westerse landen voeren sancties in tegen Rusland na de Russische agressie tegen
Oekraïne.
● Context: Rusland heeft in 2021 de Verenigde Staten en Tsjechië bestempeld als ‘onvriendelijke
landen’, omdat zij ‘onvriendelijke acties’ tegen Rusland hebben uitgevoerd. In 2022 wordt de lijst
uitgebreid met Griekenland, Slovenië, Slowakije, Kroatië en Denemarken. Na het begin van de
oorlog in Oekraïne stelt Rusland nog een andere ‘onvriendelijke landen’ lijst op. Deze lijst bestaat
uit 48 Westerse landen die sancties tegen Rusland hebben ingevoerd.304
● Uitleg maatregelen: De maatregelen tegen de 48 Westerse landen bestaan, onder andere, uit:
● Burgers uit ‘onvriendelijke landen’ krijgen visumbeperkingen opgelegd.
● Russische bedrijven en burgers mogen hun schulden bij partijen uit ‘onvriendelijke landen’ in
roebels aflossen in plaats van buitenlandse valuta.
● Alle deals met bedrijven en individuen uit 'onvriendelijke landen' moeten eerst worden
goedgekeurd door de Russische regering.305
Aard en economische waarde van de (potentieel) getroffen goederen diensten of investeringen:

304

Russia deems U.S., Czech Republic 'unfriendly', limits embassy hires | Reuters & Russia Expands List of
‘Unfriendly’ Countries - The Moscow Times & wj1HD7RqdPSxAmDlaisqG2zugWdz8Vc1.pdf
(government.ru) & nJarlu2j77sRWjdJ5S7ATM0qeEKXqShz.pdf (government.ru)
Nederland op lijst van ‘onvriendelijke landen’ Rusland - NRC & Russia imposes visa restrictions on citizens
of 'unfriendly countries' | Reuters & Putin Targets 'Unfriendly Countries' in Counter Sanctions - The Moscow
Times

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

174

‘Onvriendelijke landen’ (roebels) (2022)
Betrokken landen: Rusland en Australië, België, Canada, Denemarken, Duitsland, Estland, Finland,
Frankrijk, Griekenland, Hongarije, Ierland, IJsland, Italië, Japan, Letland, Litouwen, Luxemburg,
Nederland, Nieuw Zeeland, Noorwegen, Oostenrijk, Polen, Portugal, Slovenië, Slowakije, Spanje,
Tsjechië, Verenigd Koninkrijk, Verenigde Staten, Zuid-Korea, Zweden en Zwitserland
Type maatregel: Categorie 2 (andere formele restricties)
Aanleiding en doel van de maatregelen:
● Trigger: Westerse landen voeren sancties in tegen Rusland na het begin van de oorlog in Oekraïne
● Context: Rusland eist dat landen op de 'onvriendelijke landen' lijst de aanschaf van Russisch gas
en olie in roebels betalen. Europese landen zien dit als contractbreuk.
● Uitleg maatregelen: ‘Onvriendelijke landen’ moeten aardgas en olie in roebels betalen.
● Gazprom staakt de aardgas leveringen (deels) aan Denemarken, Nederland, Finland, Polen, en
Bulgarije, nadat gasbedrijven in deze landen weigeren om in roebels te betalen.306
Aard en economische waarde van de (potentieel) getroffen goederen diensten of investeringen:
● Reuters meldt dat Europa’s gas voor 40 procent vanuit Rusland komt. Duitsland, Europa’s grootste
energieconsument, ontvangt 18 procent van Ruslands gasexport en 11 procent van Ruslands
olie.307
● De Europese Commissie bevestigt dat Europese bedrijven voor Russisch gas kunnen betalen,
zonder de sancties te schenden, zolang de betalingen niet in roebels worden gedaan. Dit betekent
dat een Europees bedrijf een rekening bij een Russische bank kan openen, daar de betaling in
euro’s of Amerikaanse dollars op stort, aangeeft dat de onderneming haar verplichtingen is
nagekomen, en dan wisselt de bank zelf het bedrag om in Roebels.308
● Energiebedrijven in o.a. Duitsland en Italië geven aan een roebel-bankrekening te willen openen.

306

307
308

Subscribe to read hoeft er toch niet bij?| Financial Times (ft.com) & De sanctiestrijd rond Oekraïne is zoeken
naar elkaars achilleshiel - NRC
Russian demand for rouble gas payments would be breach of contract, EU leaders say | Reuters
Russian demand for rouble gas payments would be breach of contract, EU leaders say | Reuters & EU
clarifies how companies can legally pay for Russian gas, ENI and RWE open bank accounts –
EURACTIV.com

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

175

Europese Unie, Canada IJsland, Noorwegen en het Verenigd
Koninkrijk (luchtruim EU) (2022)
Betrokken landen: Rusland en België, Canada, Denemarken, Duitsland, Estland, Finland, Frankrijk,
Griekenland, Hongarije, Ierland, IJsland, Italië, Letland, Litouwen, Luxemburg, Nederland, Noorwegen,
Oostenrijk, Polen, Portugal, Spanje, Slovenië, Slowakije, Tsjechië, Verenigd Koninkrijk en Zweden
Type maatregel: Categorie 2 (andere formele restricties)
Aanleiding en doel van de maatregelen:
● Trigger: De Europese Unie voert sancties in om Russische vluchten uit haar luchtruim te weren. 309
● Context: Na het besluit van de Europese Unie en andere landen, waaronder het Verenigd
Koninkrijk en Canada, om de luchtruimen te sluiten voor Russische vluchten, besluit Rusland
hetzelfde te doen. De Russische luchtvaartautoriteit Rosaviatsiya meldt dat Westerse vliegtuigen
alleen nog over Rusland kunnen vliegen onder uitzonderlijke omstandigheden en met speciale
toestemming van de overheid.310
● Uitleg maatregelen: Rusland sluit zijn luchtruim voor de luchtvaartmaatschappijen van 36 landen.
Aard en economische waarde van de (potentieel) getroffen goederen diensten of investeringen:
● Het Russische luchtruim is een belangrijke corridor voor het verkeer tussen Europa en Oost-Azië.
Door de maatregelen moeten vliegtuigen een omweg maken, waardoor tickets mogelijk duurder
zullen worden.311

309
310

311

Rusland sluit luchtruim voor maatschappijen uit nog eens 27 landen - NRC
Russian flights bans hit airlines from 36 countries - aviation authority | Reuters & Russia retaliates with
airspace closure for 36 countries | News | DW | 28.02.2022
Russia Bans Airlines From 36 Countries - The Moscow Times

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

176

Duitsland en Polen (sancties EU) (2022)
Betrokken landen: Rusland, Duitsland, en Polen
Type maatregel: Categorie 1 (economische sancties)
Aanleiding en doel van de maatregelen:
● Trigger: Russische reactie op Westerse sancties.
● Context: Rusland vaardigt een ‘zwarte lijst’ met bedrijven en individuen waar geen zaken mee
gedaan mag worden. Het is een reactie op Westerse sanctiemaatregelen.312
● Uitleg maatregelen: Russische bedrijven mogen geen zaken doen met degenen die op de
sanctielijst staan, ook niet onder bestaande verplichtingen/deals. Ook wordt de export van
producten en grondstoffen naar ‘onvriendelijke’ individuen en bedrijven verboden. 313
Aard en economische waarde van de (potentieel) getroffen goederen diensten of investeringen:
● De sancties treffen, onder andere, de eigenaar van het Poolse deel van de Yamal pijpleiding
EuRoPol Gaz, Gazprom Germania, en de 29 dochterondernemingen van Gazprom Germania in
Zwitserland, Hongarije, Groot-Brittannië, Frankrijk, Bulgarije, de Benelux, de Verenigde Staten,
Zwitserland, Roemenië en Singapore. 314 Gazprom heeft eerder in 2022 aangegeven dat het stopt
met zijn activiteiten in Duitsland, zonder verdere uitleg. De Duitse toezichthouder voor het
energienetwerk heeft de controle over de activiteiten overgenomen.315

312
313
314

315

Putin puts West on notice: Moscow can terminate exports and deals | Reuters
Russia puts sanctions on Gazprom units in Europe and U.S., part owner of pipeline | Reuters
Russia puts sanctions on Gazprom units in Europe and U.S., part owner of pipeline | Reuters & Russische
tegensancties op gas: hoeveel blijft er straks over voor de winter? (nos.nl)
German energy regulator to sustain Gazprom Germania operations | Reuters

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

177

Onvriendelijke landen (nationalisering en patenten) (2022)
Betrokken landen: Rusland en Australië, België, Canada, Denemarken, Duitsland, Estland, Finland,
Frankrijk, Griekenland, Hongarije, Ierland, IJsland, Italië, Japan, Letland, Litouwen, Luxemburg,
Nederland, Nieuw Zeeland, Noorwegen, Oostenrijk, Polen, Portugal, Slovenië, Slowakije, Spanje,
Tsjechië, Verenigd Koninkrijk, Verenigde Staten, Zuid-Korea, Zweden en Zwitserland
Type maatregel: Categorie 2 (andere formele restricties)
Aanleiding en doel van de maatregelen:
● Trigger: Westerse sancties tegen Rusland en het vertrek van Westerse bedrijven uit Rusland.
● Context: Als reactie op Westerse sancties en het vertrek van veel Westerse bedrijven, vaardigt
Rusland Decreet 299 uit en wordt een wetsvoorstel over nationalisering aangenomen.
● Uitleg maatregelen:
● Decreet 299 betreft het toestaan van het gebruik en de verkoop van gepatenteerde uitvindingen
uit 'onvriendelijke landen', ook zonder de toestemming van de eigenaar of vergoeding te betalen.
● Het wetvoorstel maakt het mogelijk voor Rusland om vertrekkende bedrijven die voor meer dan
25 procent in handen zijn van personen uit 'onvriendelijke landen' te nationaliseren.316
Aard en economische waarde van de (potentieel) getroffen goederen diensten of investeringen:
● Reuters meldt dat de Duitse autofabrikant Mercedes-Benz 2 miljard euro aan activa heeft die
worden bedreigd door de nationalisering wet. 317
● Rechtszaken aangespannen door Westerse bedrijven, waaronder Coca-Cola en Entertainment
One UK, over het onterecht gebruiken van gepatenteerde producten worden afgewezen. 318
● Het is niet gelukt om het wetvoorstel voor het zomerreces door het parlement te loodsen. De
Doema komt pas medio september 2022 weer bij elkaar om de wetsvoorstellen te behandelen.
Het is de vraag of Rusland de nationalisatie van Westerse bedrijven doorzet. 319

316

317
318

319

Has Russia legalised intellectual-property theft? | The Economist & Rusland wil eigendommen van
vertrekkende bedrijven als Ikea en Shell nationaliseren (volkskrant.nl) & Russia plans to seize assets of
western companies that pull out | Russia | The Guardian
Mercedes-Benz says Russian nationalisation could threaten $2.2 bln. in assets | Reuters
Has Russia legalised intellectual-property theft? | The Economist & INSIGHT-Coca-Cola and McDonald's
left Russia. Their brands stayed behind | Reuters
Russia gives exiting firms time by pausing asset seizure law | Reuters & Russia not interested in nationalising
foreign enterprises, says minister | Reuters

GEO-ECONOMISCHE MONITOR

178

Litouwen (vervoersbeperking) (2022)
Betrokken landen: Rusland en Litouwen
Type maatregel: Categorie 4 (dreigingen)
Aanleiding en doel van de maatregelen:
● Trigger: Litouwen blokkeert goederentransport van Rusland naar Kaliningrad.
● Context: Litouwen blokkeert sinds half juni het vervoer naar Kaliningrad van goederen die onder
de EU-sancties vallen. Kaliningrad is een Russische exclave die tussen Polen en Litouwen ligt en
voor een deel via Litouwen vanuit Rusland bevoorraad wordt. Het gaat om het transport van
alcohol, staal, beton en hout.320
● Uitleg maatregelen: Rusland beroept zich op een bilateraal verdrag met Litouwen uit 2002 (van
voor het EU-lidmaatschap van Litouwen). De Europese Unie maakt duidelijk dat Litouwen geen
unilaterale nationale beperkingen heeft opgelegd, maar zich aan de EU-sancties houdt.321
● Het Kremlin wil dat de blokkade onmiddellijk wordt opgeheven en dreigt met ‘maatregelen ter
verdediging van de nationale belangen’ en dat ‘de gevolgen ervan een ernstige negatieve impact
zullen hebben op de bevolking van Litouwen’. 322
Aard en economische waarde van de (potentieel) getroffen goederen diensten of investeringen:
● De Europese Unie kondigt in juli 2022 aan dat er per trein weer goederen van de Europese
sanctielijst naar Kaliningrad mogen worden vervoerd, met uitzondering van militaire goederen.
Ook mag Litouwen de goederen blijven controleren en moeten de hoeveelheden onder de
gemiddelden van de afgelopen drie jaar blijven.323

320

321
322

323

Subscribe to read | Financial Times (ft.com) & Waarom Rusland de Litouwers ‘pijn wil doen’ vanwege de
‘blokkade’ van Kaliningrad - NRC
Waarom Rusland de Litouwers ‘pijn wil doen’ vanwege de ‘blokkade’ van Kaliningrad - NRC
Litouwen heft verbod op spoortransport naar Kaliningrad op - NRC & Russia tells Lithuania: your citizens will
feel the pain over Kaliningrad | Reuters
Litouwen laat weer goederen op sanctielijst door naar Russische exclave (nos.nl)

GEO-ECONOMISCHE MONITOR GEO-ECONOMISCHE MONITOR

179

Europese Unie (gas) (2022)
Betrokken landen: Rusland en Europese Unie
Type maatregel: Categorie 3 (informele restricties)
Aanleiding en doel van de maatregelen:
● Trigger: Sinds Rusland Oekraïne is binnengevallen staat de gasimport uit Rusland onder druk.
Europese landen willen hun afhankelijkheid van Russisch gas verminderen, en Rusland zet de
gasexport naar Europa in als economisch drukmiddel.
● Context: De gastoever via de Nord-Stream I pijplijn - die onder de Baltische Zee van Rusland naar
Duitsland loopt – daalt en komt tot stilstand:
● In juni stroomt er 60 procent minder gas door Nord-Stream I vanuit Rusland naar Duitsland.
● In juli ondergaat Nord Stream 1 een jaarlijkse onderhoudsbeurt en wordt de toevoer volledig
stopgezet.
● Eind juli is de gastoevoer teruggeschroefd naar 20 procent van de normaal gesproken
hoeveelheid. Volgens Gazprom is dit de schuld van de ontbrekende Siemens-turbine, die door de
Westerse sancties niet terug naar Rusland kan worden gehaald. Siemens Energy en de Duitse
overheid hebben aangegeven dat Rusland er niet van wordt weerhouden om de turbine terug te
halen.
● Eind augustus is de pijpleiding weer volledig stilgelegd, vanwege onderhoudswerkzaamheden,
aldus Gazprom.
● Nord-Stream I vervoert voor onbepaalde tijd geen gas meer naar Duitsland. De mededeling over
de stop van de gasleveringen komt enkele uren nadat de G7-landen hebben afgesproken een
prijsplafond voor Russische olie in te stellen.324
● Uitleg maatregelen: Rusland legt de gastoevoer naar Duitsland via Nord-Stream I stil.
Aard en economische waarde van de (potentieel) getroffen goederen diensten of investeringen:
● Europese landen proberen op allerlei manieren om over voldoende gas te beschikken voor de
winter. Het leidt tot stijgende energiekosten.
● Als voorbeeld van de oplopende kosten: Uniper ontvangt 15 miljard euro van de Duitse overheid
om elders gas in te kunnen kopen, aldus Reuters. 325
● Europese landen kopen vloeibaar LNG op de wereldmarkt en proberen de gasconsumptie te
verminderen. Ook worden kolencentrales meer ingezet. 326
● Reuters meldt in augustus dat Duitse opslagfaciliteiten voor 78 procent zijn gevuld en voor
ongeveer 76 procent voor de Europese Unie in het geheel. 327 Het doel van 80 procentvullingsgraad van de Europese gasopslag wordt gehaald, maar de kosten zijn fors.

324

325
326

327

Nord Stream 1: Why is Russia cutting gas supplies to Europe? - BBC News & Opinion: Nord Stream 1 restart is a partial
EU victory | Opinion | DW | 22.07.2022 & Gazprom schroeft gaslevering via Nord-Stream verder terug - NRC & Nord
Stream 1 pipeline to shut for three days in latest fuel blow to Europe | Reuters & Deadlock over Nord Stream turbine as
Russia says only one working | Reuters & Gas wars: How Putin sent EU energy prices rocketing – POLITICO & Nord Stream
1: Gazprom announces indefinite shutdown of pipeline | Gazprom | The Guardian & Factbox: Why Russian oil and gas
price cap is easier said than done | Reuters
Nord Stream 1 pipeline to shut for three days in latest fuel blow to Europe | Reuters
How can European countries slash their gas consumption? | Europe | News and current affairs from around the continent
| DW | 21.07.2022
Nord Stream 1 pipeline to shut for three days in latest fuel blow to Europe | Reuters

GEO-ECONOMISCHE MONITOR GEO-ECONOMISCHE MONITOR

180

Bijlage F Methodologie
Uitwerking classificering productcategorieën
Om uitgaande van de voorselectie door het CBS-productgroepen te identificeren die tot strategische
afhankelijkheden kunnen leiden hebben we een ranking methode toegepast. De methode bestaat uit de volgende
vier stappen:

Stap 1
Stap 1 is om na te gaan of sprake is van een grote mate van concentratie van de productie van het product in één
land. De analyse zegt dus niks over de onderliggende bedrijfsstructuur binnen een land, waar bijvoorbeeld
meerdere producenten van een bepaald goed kunnen zijn. Neem als voorbeeld de productie van laptops in China.
Dit gebeurt niet door één onderneming. De veronderstelling is dat het land maatregelen kan nemen die de
ondernemingen als geheel dwingen om de leverantie van een product stil te leggen.
Dat land heeft daarmee in potentie de mogelijkheid om Nederland te raken door leverantie te stoppen. 328 De
selectie van deze set van productcategorieën op basis van handelsdata is de voorselectie die door het CBS heeft
plaatsgevonden. 329 Er zijn andere selecties mogelijk, bijvoorbeeld op basis van andere criteria of op basis van
andere productindelingen. Wij echter gaan uit van de selectie zoals het CBS die heeft gemaakt. 330
Deze eerste stap in de analyse is gemaakt door het CBS op basis van handelsdata. Hiervoor is het CBS nagegaan
per productcategorie hoeveel Nederland van welke categorie importeert uit welk land. Vervolgens is een aantal
selecties toegepast: de import moet groter zijn dan 1 miljoen euro, import vanuit het betreffende land moet groter
zijn 50 procent van de totale import in Nederland, de import moet groter zijn dan de export en de concentratie van
de wereldmarkt moet dusdanig zijn dat de zogeheten Herfindahl-Hierschman Index (HHI) > 0,25.331 De HHI meet de
geografische concentratie van internationale handel in goederen. 332
De selectie die daaruit kwam is als uitgangspunt genomen voor de verdere stappen. Er is dus geen
robuustheidscheck uitgevoerd op de analyse van het CBS. Het beeld is wel dat de selectie gevoelig is voor de
gebruikte parameters (bijvoorbeeld welke grenswaarden voor de HHI worden gekozen). Alternatieve
selectiemethodes komen tot andere indelingen. Ons stroomschema is in onze ogen wel universeel.

328

329
330

331
332

Een andere mogelijkheid waardoor Nederland geraakt kan worden is bijvoorbeeld als de aanvoer van goederen
belemmerd wordt door logistieke knelpunten, die geblokkeerd kunnen raken. Dit is een ander soort schok die buiten
de analyse van het CBS valt omdat dan meerdere productcategorieën tegelijk kunnen uitvallen. De Kamerbrief
Kwetsbaarheden Nederlands bedrijfsleven verstoringen mondiale waardeketens geeft een overzicht van andere
mogelijke disrupties in waardeketens.
Zie https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2021/38/invoer-goederen-bij-specifieke-bedrijfstakken-2020We hebben de analyse van het CBS ook gereproduceerd voor de jaren 2019, 2020 en 2021. Het eindresultaat is een
tabel waarin de gebruiker zelf parameters kan vaststellen waarmee de selectie van goederen wordt gemaakt. Deze tabel
is terug te vinden in de bijlage bij dit rapport.
Deze stap is eerst gedaan op GN6-niveau en vervolgens herhaald op GN8 niveau.
Zie ook appendix C en https://www.cbs.nl/nl-nl/onze-diensten/methoden/begrippen/herfindahl-index

GEO-ECONOMISCHE MONITOR GEO-ECONOMISCHE MONITOR

181

Stap 2
Stap 2 is om na te gaan of er sprake is van een strategische afhankelijkheid (afgezien van mogelijke korte termijn
substitutie, dit volgt in stap 3). Er is in onze ogen sprake van een strategische afhankelijkheid als het in potentie
wegvallen van een bepaalde productcategorie leidt tot grote maatschappelijke schade, doordat uitval van een
productcategorie het niet langer mogelijk maakt om publieke belangen te borgen. 333 We maken daarbij
onderscheid tussen de situaties waarin uitval leidt tot een sluimerend probleem en situaties waarin uitval leidt tot
maatschappelijke ontwrichting, wat resulteert in een acuut probleem. Dit onderscheid is niet altijd even scherp te
maken en producten kunnen in beide groepen vallen. 334
Er is sprake van een acuut probleem als uitval
1. De vitale infrastructuur of vitale processen raakt 335;
2. Leidt tot problemen in de voedselvoorziening of de zorg. 336
Er is sprake van een sluimerend probleem als uitval
1. Eén van de zes door de Europese commissie geïdentificeerde sleuteltechnologieën wordt raakt. 337
2. Een bedreiging vormt voor twee prioritaire transities; namelijk de klimaat- en circulaire transitie.
Met name de categorie sluimerend belang blijft soms wat ongrijpbaar. Het gaat hier om de mate waarin het
concurrentie- of aanpassingsvermogen dat betrekking heeft op de sleuteltechnologieën of de klimaat- en circulaire
transitie van Nederland wordt aangetast als een bepaalde productcategorie wegvalt. Substitutie blijft in deze stap
nog buiten beschouwing, die vormen immers onderdeel van stappen 3 en 4.

Stap 3
Daarna kijken we of er op korte termijn substitutie mogelijk is voor het betreffende product. Substitutie moet hier in
brede zin worden opgevat, namelijk wat ervoor kan zorgen dat alternatieven voor het product mogelijk zijn. Het kan
dus substitutie aan de vraagzijde zijn (consumenten verschuiven hun consumptie naar andere goederen) maar ook
aan de aanbodzijde (bedrijven gebruiken andere input om hetzelfde product te maken). Kortetermijnsubstitutie kan
bijvoorbeeld bestaan uit verschuiving van consumptie naar andere goederen of producten van lagere kwaliteit,
maar ook in substitutie naar andere grondstoffen in de productie. Als dit het geval is, is er geen sprake van
strategische afhankelijkheid.

Stap 4
Als er geen korte termijn substitutie mogelijk is, wordt de mate waarin substitutie van het product op middellange
termijn mogelijk is relevant. We definiëren middellange termijn als een periode van vijf jaar. Substitutie op
middellange termijn kan bijvoorbeeld bestaan uit nieuwe productiemechanismen, ontwikkelen van nieuwe
technologieën, aanboren van nieuwe bronnen voor grondstoffen, of recycling van bestaande productie of
goederen. Als substitutie op langere termijn mogelijk is, is er alleen sprake van een strategische afhankelijkheid als
333
334

335
336

337

Kamerbrief, Reacties op moties afhankelijkheden en mensenrechten in China, MBHOS, april 2022
Er zijn nog andere criteria mogelijk, bijvoorbeeld door te proberen om de mate van impact op de samenleving van
uitval van een productcategorie te kwantificeren, bijvoorbeeld in termen van economische schade.
Zie https://www.nctv.nl/onderwerpen/vitale-infrastructuur/overzicht-vitale-processen
Deze vallen niet onder vitale infrastructuur omdat voedselvoorziening en zorg decentraal zijn georganiseerd en dus bij
uitval van één aanbieder niet worden geraakt, zie https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-27529-158.html
Zie https://ec.europa.eu/info/research-and-innovation/research-area/industrial-research-and-innovation/key-enablingtechnologies_en

GEO-ECONOMISCHE MONITOR GEO-ECONOMISCHE MONITOR

182

er acute schade ontstaat als gevolg van het uitvallen van een productcategorie. Als dit niet het geval is, oftewel een
sluimerend probleem dat op de middellange termijn door substitutie kan worden opgelost, is er ook geen sprake
van een strategische afhankelijkheid. Voorbeeld is het wegvallen van een productcategorie wat leidt tot
concurrentieproblemen voor bedrijven, waarbij er voor die bedrijven op de middellange termijn substituten zijn.

Beoordelingsproces
De stappen in de flow-chart (Figuur 2.1) hebben we toegepast op de 135 producten die het CBS leverde. Dit hebben
we gedaan door het volgende proces te doorlopen.
●
3 medewerkers van SEO en 2 medewerkers van TNO hebben de productcategorieën gescoord of er sprake
is van een potentieel acuut of sluimerend probleem. Hierbij was ook de categorie misschien mogelijk.
●
Vervolgens is gescoord op wel of geen mogelijkheid van lange of korte termijn substitutie. Hierbij was ook
de categorie ‘misschien’ mogelijk.
●
Waar verschillen zaten in inschattingen zijn deze collectief door de onderzoekers besproken om na te gaan.
●
Vervolgens is de ‘misschien’ categorie opnieuw gescoord.
●
Dit resulteerde in een set van producten waar geen sprake is van strategische afhankelijkheid, een set van
productcategorieën waar wel sprake is van strategische afhankelijkheid en een set van producten waar misschien
sprake is van strategische afhankelijkheid.

Methodologie inkomende en uitgaande investeringen
De Nederlandse Bank (DNB) heeft voor de inkomende en uitgaande investeringen datasets geleverd, die
directionele geldstromen bevatten op 2-digit sectorniveau. Deze data zijn beschikbaar vanaf 2015 tot en met 2020.
De data bevatten een trendbreuk in 2019, waardoor de jaren 2015-2018 en 2019-2020 niet direct met elkaar
vergelijkbaar zijn. Deze trendbreuk heeft onder andere te maken met een aangepaste definitie van Special Purpose
Entities (SPEs) en sector-classificatie van onder andere holdings. Bedrijven gebruiken bij het maken van
investeringen vaak holdings. Wanneer een bedrijf actief is bij de productie van fysieke goederen, maar tevens een
holding heeft, kunnen de activiteiten zowel onder de sector van het fysieke goed worden gezet, of onder de
financiële sector worden gezet. Een holding houdt zich doorgaans voornamelijk bezig met het uitvoeren van
financiële dienstverlening. De methodiek omtrent zulke bedrijven is in 2019 dus veranderd, maar er bestaat geen
methode om de voorgaande jaren vergelijkbaarder te maken. De analyse vindt hierdoor plaats voor twee
afzonderlijke samples: Voor 2015-2018 en nogmaals voor 2019-2020. Het is belangrijk om de resultaten van de
twee samples niet direct met elkaar te vergelijken: door de trendbreuk zijn activiteiten tussen de sectoren
verschoven, waardoor investeringspatronen die eerst in de 2015-2018 sample in één sector verschijnen vervolgens
in de 2019-2020 sample in een ándere sector doorgaan.
Internationale investeringsstromen worden veelal volgens het activa/passiva principe bijgehouden. Zulke cijfers zijn
handig voor macro-economisch onderzoek, doordat ze een geaggregeerd overzicht bieden van de totale claims
van het rapporterende land op de rest van de wereld (activa) en de totale claims van de rest van de wereld op het
rapporterende land (passiva). Deze methode biedt echter mogelijk een vertekend beeld van de hoeveelheid
productieve investeringen tussen landen, doordat de methode minder goed rekening houdt met de oorsprong en
het uiteindelijke doel van de investering. Ter illustratie: Stel dat land A voor €2 miljoen investeert in land B, maar de
helft hiervan eigenlijk land C als eindbestemming heeft. Volgens het activa/passiva principe komen er voor land B
dan €2 miljoen aan passiva bij, en €1 miljoen aan activa. De facto investeert land A €1 miljoen in land B en land C,
maar zo komt het niet in de balans te staan.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR GEO-ECONOMISCHE MONITOR

183

De directionele methode biedt hier een alternatief voor, en houdt beter rekening met zulke indirecte transacties,
om een nauwkeuriger beeld te vormen van bilaterale investeringsrelaties. In plaats van een splitsing tussen activa
en passiva presenteert de directionele methode instromende en uitstromende investeringen. De methode houdt
meer rekening met complexe investeringsstromen tussen moeder- en dochterondernemingen of via SPEs. Doordat
deze methode met zulke complexe structuren te maken heeft, zijn de cijfers niet altijd even gemakkelijk te
interpreteren.
Berekening directionele investeringen
Een rapporterend land (RL) berekent uitstromende investeringen op basis van vier elementen:
1. Investeringen uitgevoerd door investeerders in het RL richting buitenlandse bedrijven.
2. Investeringen uitgevoerd door een dochteronderneming in het RL richting een buitenlandse
dochteronderneming, waarbij de moederonderneming van het investerende bedrijf zich in het RL bevindt.
3. Omgekeerde investeringen vanuit buitenlandse bedrijven richting een investeerder in het RL
4. Investeringen uitgevoerd door dochterondernemingen in het buitenland richting een dochteronderneming
in het RL, waarbij de moederonderneming van de ontvangende dochteronderneming zich in het RL bevindt.
De totale uitstromende investeringen worden als volgt berekend:
Uitstromende investeringen = a + b – c - d
Een numeriek voorbeeld maakt de berekeningen wat intuïtiever. Stel dat er in het RL een bedrijf A is dat een
investering in een buitenlands bedrijf Z doet ter waarde van €1000. Dan valt dit onder de categorie (a) en vergroot
het de uitstromende investeringen van het RL. De totale uitstromende investeringen zijn nu €1000.
Stel dat A ook en binnenlandse en buitenlandse dochteronderneming, B en Y respectievelijk, heeft. Als B een
investering uitvoert richting Y ter waarde van €200, dan valt dit onder kopje (b), waardoor de uitstromende
investeringen van het RL groter worden. De totale uitstromende investeringen zijn nu €1000 + €200 = €1200.
Wanneer het buitenlandse bedrijf Z een lening ter waarde van €900 afbetaalt richting A is er sprake van een
omgekeerde investering. De oorspronkelijke investering (de lening van A naar Z) wordt immers hier omgedraaid.
Zulke transacties vallen onder (c) en verkleinen de uitstromende investeringen. De totale uitstromende
investeringen zijn nu €1000 + €200 - €900 = €200.
Als de buitenlandse dochteronderneming Y een investering ter waarde van €400 uitvoert richting de
dochteronderneming B, valt dit onder categorie (d). De uitstromende investeringen van het RL worden dan kleiner.
De totale uitstromende investeringen zijn nu €1000 + €200 - €900 - €400 = -€100.
Doordat er vanuit buitenlandse bedrijven grote omgekeerde investeringen plaatsvinden, en buitenlandse
dochterondernemingen ook veel in dochterondernemingen in het RL investeren kunnen de totale uitstromende
investeringen dus negatief worden. Ondanks dat bedrijf A en haar dochteronderneming in buitenlandse bedrijven
investeren, is de netto-uitstroom negatief. Dit komt doordat buitenlandse bedrijven en dochterondernemingen
voorgaande investeringen omdraaien, en er dus voor de investerende partij uiteindelijk meer geld terugkomt dan
uitstroomt.

GEO-ECONOMISCHE MONITOR GEO-ECONOMISCHE MONITOR

184

Instromende investeringen zijn op een vergelijkbare manier te berekenen, en hebben ook vier elementen:
a.
b.
c.
d.

Investeringen door buitenlandse bedrijven in een bedrijf in het RL.
Investeringen door buitenlandse dochterondernemingen in een binnenlandse dochteronderneming,
waarbij de moedermaatschappij zich in het buitenland bevindt.
Omgekeerde investeringen vanuit bedrijven in het RL richting buitenlandse bedrijven.
Investeringen door dochterondernemingen in het RL richting buitenlandse dochterondernemingen,
waarbij de moedermaatschappij zich in het buitenland bevindt.

De totale instromende investeringen worden als volgt berekend:
Instromende investeringen = a + b – c – d
Deze totale instromende investeringen kunnen, net zoals de uitstromende investeringen, zowel positief als negatief
zijn.

“De wetenschap dat
het goed is.”
SEO Economisch Onderzoek doet onafhankelijk
toegepast onderzoek in opdracht van overheid en
bedrijfsleven.

Ons

onderzoek

helpt

onze

opdrachtgevers bij het nemen van beslissingen.
SEO Economisch Onderzoek is gelieerd aan de
Universiteit van Amsterdam. Dat geeft ons zicht op
de nieuwste wetenschappelijke methoden. We
hebben geen winstoogmerk en investeren continu
in het intellectueel kapitaal van de medewerkers via
promotietrajecten,

het

uitbrengen

van

wetenschappelijke publicaties, kennisnetwerken
en congresbezoek.

SEO-rapport 2022-109
ISBN 978-90-5220-226-6
Informatie & Disclaimer
SEO Economisch Onderzoek heeft op de verkregen informatie en data geen onderzoek uitgevoerd dat het karakter draagt van
een accountantscontrole of due diligence. SEO is niet verantwoordelijk voor fouten of omissies in de verkregen informatie en
data.
Copyright © 2022 SEO Amsterdam.
Alle rechten voorbehouden. Het is geoorloofd gegevens uit dit magazine te gebruiken in artikelen, onderzoeken en
collegesyllabi, mits daarbij de bron duidelijk en nauwkeurig wordt vermeld. Gegevens uit dit rapport mogen niet voor
commerciële doeleinden gebruikt worden zonder voorafgaande toestemming van de auteur(s). Toestemming kan worden
verkregen via secretariaat@seo.nl.

Roetersstraat 29

+31 20 525 1630

1018 WB, Amsterdam

secretariaat@seo.nl
www.seo.nl