Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2023–2024

31 288

Hoger Onderwijs-, Onderzoek- en
Wetenschapsbeleid

Nr. 1091

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP EN VAN DE STAATSSECRETARIS VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 30 november 2023
Het welzijn van studenten staat onder druk. De eerste meting van de
Monitor mentale gezondheid en middelengebruik studenten hoger
onderwijs uit 2021 liet bijzonder problematische landelijke cijfers zien over
studenten die kampen met mentale problemen en problematisch
middelengebruik. Die eerste meting vond plaats in 2021, tijdens de derde
lockdown in de coronapandemie (Kamerstuk 31 288, nr. 931).
Met deze brief informeren we uw Kamer over de resultaten van de tweede
meting van de Monitor. In deze tweede meting, uitgevoerd door het
Trimbos-instituut, RIVM en GGD GHOR NL, waarin studenten in het
voorjaar van 2023 zijn bevraagd, zien we een verbetering van een aantal
cijfers. Dat is natuurlijk goed nieuws. Toch laten ook deze nieuwe cijfers
zien dat studentenwelzijn een onverminderd urgent probleem is dat moet
kunnen blijven rekenen op onze aandacht.
In deze brief gaan we kort in op de cijfers uit de Monitor, lichten we
opvallende bevindingen uit die aanknopingspunten bieden voor beleid en
noemen we de acties die het kabinet al in gang heeft gezet. De tweede
meting geeft ook een uitgebreid overzicht van factoren die invloed hebben
op middelengebruik en mentale gezondheid, zowel in positieve als
negatieve zin.
Mentale gezondheid
De bevindingen uit de tweede meting geven aan dat het iets beter gaat
met het mentaal welzijn van studenten in Nederland. Onderstaande tabel
toont de belangrijkste resultaten ten opzichte van de vorige meting.

kst-31288-1091
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 31 288, nr. 1091

1

Mentale gezondheid van studenten in het hbo en wo die
deelnamen aan het onderzoek
Mentaal welbevinden
Levenstevredenheid
Gemiddelde tot hoge mate van veerkracht
Floreren (bovengemiddelde positieve mentale gezondheid)
Psychische klachten
Depressie- /angstklachten
Emotionele uitputtingsklachten
(Af en toe of vaker) levensmoe2
Overige maten
(Heel) veel stress
Vaak prestatiedruk
Enigszins of sterk eenzaam

2021

2023

6
51%
18%

6,7
54%
20%

51%
68%
25%

44%
59%1
26%

62%
54%
79%

56%
44%1
62%1

1

Betekenisvolle vooruitgang (statistisch significant met minimaal een kleine effectgrootte
(Cohen’s d))
2
Levensmoeheid is een complex onderwerp. Als iemand aangeeft de wens te hebben om dood
te zijn of nooit meer wakker te worden, kan dat soms betekenen dat iemand suïcidale gedachten
heeft. Maar dit is niet altijd het geval. Het kan ook betekenen dat iemand een gevoel van uitzichtloosheid ervaart. Dat gevoel kan tijdelijk zijn en alleen te maken hebben met hoe het op dat
moment met iemand gaat.

Een paar cijfers die er positief uit springen ten opzichte van 2021 zijn de
cijfers over emotionele uitputtingsklachten, prestatiedruk en
eenzaamheid. Deze zijn betekenisvol verbeterd. De onderzoekers geven
hiervoor drie mogelijke verklaringen. Ten eerste het einde van de
coronapandemie, waardoor studenten weer volop kunnen deelnemen aan
het studentenleven en medestudenten kunnen ontmoeten, fysiek
onderwijs volgen en ze kunnen weer gebruik maken van ontspanning
zoals sporten. Dat heeft duidelijk een positieve invloed.
Ten tweede is het positief om te zien dat er meer studenten nu hulp
zoeken én vinden binnen en buiten de onderwijsinstelling. Dit kan zowel
worden beïnvloed doordat contact zoeken met personen binnen en buiten
de instelling weer eenvoudiger werd. En ten derde is er de afgelopen
jaren veel aandacht geweest voor zowel het thema als het belang van een
goed mentaal welzijn.
Blijvende zorgen
Er blijven helaas ook zorgen. Ondanks het einde van de coronapandemie
geeft 41% van de studenten aan nog steeds negatieve gevolgen van de
coronacrisis te voelen op hun mentale gezondheid. Dit strookt ook met de
bevindingen uit de voortgangsrapportage van het Nationaal Programma
Onderwijs1 die 28 november met uw Kamer is gedeeld.
Een andere zorgelijke en belangrijke bevinding uit de Monitor is de mate
van stress en prestatiedruk die studenten ervaren. Van de studenten die
aangeven ten minste enige mate van stress te ervaren, rapporteert 62%
(heel) veel stress te ervaren door de studie. Dit is ook de belangrijkste
stressbron binnen het persoonlijke leven van de student. Als maatschappelijke stressbron springt de kosten van het dagelijks leven eruit: 41% van
de deelnemende studenten ervaart hierdoor (heel) veel stress.
Door verdiepende analyses kunnen de onderzoekers ook verbanden
leggen tussen verschillende achtergrondkenmerken en de mate waarin
studenten kampen met hun mentale gezondheid. Zo laat de analyse zien
dat er, net als in 2021, bepaalde groepen zijn die een mindere mentale
gezondheid hebben, zoals studenten met een migratieachtergrond en
internationale studenten. Deze studenten hebben vaker psychische
klachten, voelen zich meer eenzaam en vinden ook minder makkelijk hulp.

1

Vijfde voortgangsrapportage NP Onderwijs

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 31 288, nr. 1091

2

Ook rapporteren studenten van 26 jaar en ouder een negatievere mentale
gezondheid dan jongere studenten.
Uit de analyses komen ook diverse andere verbanden naar voren die
samenhangen met een betere mentale gezondheid. Zoals het ervaren van
(veel) sociale steun, het ervaren van (ruim) voldoende tijd voor ontspannende of energie gevende activiteiten en het hebben van een (bij)baan
van ten minste 16 uur per week.
Middelengebruik
Het middelengebruik van de deelnemende studenten geeft een gemengd
beeld. Het valt op dat 85% van de studenten alcohol gebruikt, maar een
groot deel van de studenten gebruikt nauwelijks tot geen andere
middelen. Een deel van hen gebruikt wél middelen. Hoe groot dit deel is,
varieert per middel.
Middelengebruik van studenten in het hbo en wo die
deelnamen aan het onderzoek
Alcoholgebruik
Zwaar alcoholgebruik1
Roken en vapen
Dagelijks roken
Dagelijks of regelmatig vapen
Gebruik andere middelen
Frequent cannabisgebruik3
Recent xtc-gebruik (afgelopen maand)
Recent cocaïnegebruik (afgelopen maand)
Recent psychedelicagebruik (afgelopen maand)4
Gebruik medicijnen zonder doktersvoorschrift (oneigenlijk gebruik)
Concentratie-verhogende middelen (afgelopen 12 maanden)
Slaap- en kalmeringsmiddelen
(afgelopen 12 maanden)

2021

2023

16%

16%

8%
1%

6%
4%2

8%
3%
2%
2%

6%2
4%
2%
2%2

4%

3%

4%

3%4

1

Minstens één keer per week meer dan zes (mannen) of vier (vrouwen) glazen alcohol op een
dag.
2
Betekenisvolle vooruitgang (statistisch significant met minimaal een kleine effectgrootte
(Cohen’s d))
3
Ten minste één keer per week gebruikt in de afgelopen twaalf maanden.
4
Door afronding zijn de verschillen in percentages niet te zien in de tabel, in 2021 was het recent
psychedelicagebruik 2,2% tegenover 1,5% in 2023

Het is positief te noemen dat er een afname lijkt te zijn van frequent
cannabisgebruik, recent psychedelicagebruik en gebruik van slaap- en
kalmeringsmiddelen zonder doktersvoorschrift. Alcohol is nog steeds het
meest gebruikte middel, 85% van de studenten gebruikt alcohol. Als we
daarbij inzoomen op de verdiepende cijfers van het onderzoek valt op dat
van de studenten die drinken 39% dit op zo’n manier doet dat het valt
onder riskant en schadelijk drinkgedrag. Bijna de helft van de studenten
heeft ooit cannabis gebruikt, ongeveer 29% heeft dat het afgelopen jaar
gebruikt. Verder valt op dat xtc relatief populair is, 14% heeft dat in het
afgelopen jaar gebruikt; 6% deed dat wekelijks. Het percentage studenten
dat regelmatig of dagelijks vapet is hoger geworden, maar is nog altijd
lager dan het aantal studenten dat tabak rookt. Dezelfde factoren die een
rol hebben gespeeld bij mentale gezondheid kunnen ook hierop van
invloed zijn. Studenten kunnen elkaar weer volop ontmoeten, fysiek
onderwijs volgen en sporten. Voor andere soorten middelengebruik zijn
geen betekenisvolle verschillen tussen beide jaren gevonden.
Tussen deelgroepen zijn er, net als in de vorige monitor, wel duidelijke
verschillen te zien in middelengebruik. Zo is er bijvoorbeeld onder
mannelijke studenten en uitwonende studenten vaker sprake van
overmatig alcoholgebruik. Als het gaat om frequent cannabisgebruik valt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 31 288, nr. 1091

3

op dat dit bij internationale studenten (14%) aanzienlijk vaker voorkomt
dan bijvoorbeeld studenten zonder migratieachtergrond (4%).
De onderzoekers hebben een aantal factoren gevonden dat samenhangt
met middelengebruik en mentale gezondheid, zoals bij internationale
studenten en studenten die een stressvolle levensgebeurtenis hebben
meegemaakt.
Net als bij studenten met psychische klachten zijn er studenten met
problemen door middelengebruik die geen advies of hulp hebben
ontvangen. Ze noemen hiervoor veelal dezelfde redenen, bijvoorbeeld
omdat ze het probleem zelf willen oplossen. Tot slot laat de analyse zien
dat studenten die (heel) veel steun ervaren vanuit de studievereniging,
studenten(sport)vereniging of andere studentenorganisaties ook vaker
overmatig en zwaar drinken.
Vervolg
Het kabinet was zeer bezorgd over de alarmerende resultaten uit de vorige
meting. Daarom zijn samen met het veld al diverse acties in gang gezet.
Met het kader studentenwelzijn2, het ondersteunde programma studentenwelzijn, en de bevindingen uit de pilots van het «slimmer collegejaar»
kunnen we de mentale gezondheid blijven verbeteren en daarmee
problematisch middelengebruik van studenten voorkomen.
Dit doet het kabinet ook vanuit de kabinetsbrede aanpak «Mentale
gezondheid: van ons allemaal». De aanpak zet via vijf actielijnen,
waaronder onderwijs, in op een brede maatschappelijke beweging voor
een Mentaal Gezond Nederland. Binnen de actielijn onderwijs werkt het
kabinet samen met studenten, onderwijsinstellingen, kennisinstituten en
gezondheidsorganisaties om met elkaar in te zetten op een positieve
omgeving waarin mentale gezondheid bespreekbaar is en studenten
geholpen worden gezond te zijn en te blijven. Uw Kamer wordt separaat
geïnformeerd over de aanpak «Mentale gezondheid: van ons allemaal».
De resultaten van de tweede meting van de Monitor laten voorzichtig zien
dat we op de goede weg zijn, maar dat de problematiek onverminderd
urgent is. We moeten daarom blijven inzetten op ondersteunende
maatregelen die de sociale steun vergroten en de prestatiedruk verminderen.
De resultaten vormen daarmee belangrijke input en aanknopingspunten
voor een volgend kabinet, maar ook voor gezondheidsorganisaties,
onderwijsinstellingen en gemeenten.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
R.H. Dijkgraaf
De Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
M. van Ooijen

2

Kamerstukken 31 288 en 31 524, nr. 1067

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 31 288, nr. 1091

4