Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

34 950 XIII

Jaarverslag en slotwet Ministerie van
Economische Zaken en Diergezondheidsfonds
2017

Nr. 1

JAARVERSLAG VAN HET MINISTERIE VAN ECONOMISCHE
ZAKEN (XIII) EN DIERGEZONDHEIDSFONDS (F)
Aangeboden 16 mei 2018

kst-34950-XIII-1
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

1

Gerealiseerde uitgaven van EZ verdeeld over de beleidsartikelen en niet-beleidsartikelen (bedragen x € 1 mln). De totale
uitgavenrealisatie over 2017 bedraagt € 5,1 mld.

Totaal 5.067.388
1. Goed functionerende 208.679
economie en markten
2. Bedrijvenbeleid: innovatief 843.402
en duurzaam ondernemen
3. Toekomstfonds 130.373
4. Een doelmatige en
duurzame energievoorziening 1.887.248
5. Meerjarenprogramma
Nationaal Coördinator Groningen 47.099
6. Concurrerende, duurzame, veilige
agro-, visserij- en voedselketens 614.513
7. Groen onderwijs 817.051
van hoge kwaliteit
8. Natuur en biodiversiteit 115.829
Niet-beleidsartikelen 403.194
Gerealiseerde ontvangsten van EZ verdeeld over de beleidsartikelen en niet-beleidsartikelen (bedragen x € 1 mln). De
totale ontvangstenrealisatie over 2017 bedraagt € 3,7 mld.

Totaal 3.682.386
1. Goed functionerende 90.319
economie en markten
2. Bedrijvenbeleid: innovatief 134.101
en duurzaam ondernemen
3. Toekomstfonds 52.632
4. Een doelmatige en
duurzame energievoorziening 3.202.936
5. Meerjarenprogramma
Nationaal Coördinator Groningen 225
6. Concurrerende, duurzame, veilige
agro-, visserij- en voedselketens 110.457
7. Groen onderwijs van hoge kwaliteit 132
8. Natuur en biodiversiteit 65.691
Niet-beleidsartikelen 25.893

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

2

Inhoudsopgave
blz.
A.

B.

C.

Algemeen
1.
Aanbieding van het jaarverslag en verzoek tot
dechargeverlening
2.
Leeswijzer

5

Beleidsverslag
3.
Beleidsprioriteiten
4.
Beleidsartikelen
1
Goed functionerende economie en markten
2
Bedrijvenbeleid: innovatie en duurzaam
ondernemen
3
Toekomstfonds
4
Een doelmatige en duurzame energievoorziening
5
Meerjarenprogramma Nationaal Coördinator
Groningen
6
Concurrerende, duurzame, veilige agro-, visserijen voedselketens
7
Groen onderwijs van hoge kwaliteit
8
Natuur en biodiversiteit
5.
Niet-beleidsartikelen
40 Apparaat
41 Nominaal en Onvoorzien
6.
Bedrijfsvoeringsparagraaf

13
13
29
29

5
8

37
55
61
75
81
93
98
102
102
106
107

Jaarrekening
7.
Departementale verantwoordingsstaat
8.
Samenvattende verantwoordingsstaat batenlastenagentschappen
9.
Jaarverantwoording baten-lastenagentschappen per
31 december 2017
Agentschap Telecom (AT)
Dienst ICT Uitvoering (DICTU)
Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit
(NVWA)
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
(RVO.nl)
10. Saldibalans
11. WNT-verantwoording 2017 - Ministerie van Economische Zaken

111
111

D.

Jaarverslag Diergezondsheidsfonds (F)
12. Beleidsverslag Diergezondheidsfonds
13. Bedrijfsvoeringsparagraaf Diergezondheidsfonds
14. Jaarrekening Diergezondheidsfonds
15. Saldibalans Diergezondheidsfonds

169
169
186
187
188

E.

Bijlagen
Bijlage 1: Toezichtrelaties en Zelfstandige Bestuursorganen
en Rechtspersonen met een Wettelijke Taak
Bijlage 2: Afgerond evaluatie- en overig onderzoek
Bijlage 3: Externe inhuur
Bijlage 4: Europese geldstromen

190

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

112
113
116
125
132
142
151
163

190
199
215
217

3

Lijst van afkortingen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

230

4

A. ALGEMEEN
1. AANBIEDING VAN HET JAARVERSLAG EN VERZOEK TOT
DECHARGEVERLENING
AAN de voorzitters van de Eerste en de Tweede Kamer van de
Staten-Generaal.
Hierbij bied ik, mede namens de Minister van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit, de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, de
Minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media, de Minister van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en de Minister van Infrastructuur en Waterstaat, het departementale jaarverslag van het Ministerie
van Economische Zaken (XIII) over het jaar 2017 aan, alsmede het
jaarverslag met betrekking tot de begroting van het Diergezondheidsfonds
(F) over het jaar 2017.
Onder verwijzing naar de artikelen 2.37, tweede en derde lid, 2.38, 2.40
van de Comptabiliteitswet 2016 verzoek ik de beide Kamers van de
Staten-Generaal de Minister van Economische Zaken en Klimaat decharge
te verlenen over het in het jaar 2017 gevoerde financiële beheer.
Voor de oordeelsvorming van de Staten-Generaal over dit verzoek tot
dechargeverlening stelt de Algemene Rekenkamer als externe controleur
op grond van artikel 7.14, eerste lid, van de Comptabiliteitswet 2016 een
rapport op. Dit rapport wordt separaat door de Algemene Rekenkamer
aan de Staten-Generaal aangeboden. Het rapport bevat de bevindingen en
het oordeel van de Rekenkamer op basis van artikel 7.12, van de Comptabiliteitswet 2016, over:
a. de financiële verantwoordingsinformatie in de jaarverslagen, bedoeld
in artikel 3.8 van de Comptabiliteitswet 2016;
b. de totstandkoming van de niet-financiële verantwoordingsinformatie
in de jaarverslagen, bedoeld in artikel 3.9 van de Comptabiliteitswet
2016;
c. de financiële verantwoordingsinformatie in het Financieel jaarverslag
van het Rijk, bedoeld in artikel 2.35 van de Comptabiliteitswet 2016;
d. het gevoerde begrotingsbeheer, het financieel beheer en de materiele
bedrijfsvoering, bedoeld in de artikelen 3.2 tot en met 3.4 van de
Comptabiliteitswet 2016 en de daartoe bijgehouden administraties
van het Rijk;
e. de centrale administratie van de schatkist van het Rijk van het
Ministerie van Financiën.
Bij het besluit tot dechargeverlening worden verder de volgende, wettelijk
voorgeschreven, stukken betrokken:
a. het Financieel jaarverslag van het Rijk over 2017;
b. het voorstel van de slotwet dat met het onderhavige jaarverslag
samenhangt;
c. het rapport van de Algemene Rekenkamer over het onderzoek van de
centrale administratie van de schatkist van het Rijk en van het
Financieel jaarverslag van het Rijk;
d. de verklaring van goedkeuring van de Algemene Rekenkamer over de
in het Financieel jaarverslag van het Rijk, over 2017 opgenomen
rijksrekening van uitgaven en geraamde ontvangsten over 2017,
alsmede over de rijkssaldibalans over 2017 (de verklaring van
goedkeuring, bedoeld in artikel 7.14, tweede lid, van de Comptabiliteitswet 2016).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

5

Het besluit tot dechargeverlening kan niet worden genomen, voordat de
betrokken slotwet is aangenomen en voordat de verklaring van
goedkeuring van de Algemene Rekenkamer is ontvangen.
De Minister van Economische Zaken en Klimaat,

E.D. Wiebes

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

6

Dechargeverlening door de Tweede Kamer
Onder verwijzing naar artikel 2.40 van de Comptabiliteitswet 2016
verklaart de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal dat
de Tweede Kamer aan het hiervoor gedane verzoek tot dechargeverlening tegemoet is gekomen door een daartoe strekkend besluit,
genomen in de vergadering van

De Voorzitter van de Tweede Kamer,

Handtekening:

Datum:
Op grond van artikel 2.40, derde lid, van de Comptabiliteitswet 2016 wordt
dit originele exemplaar van het onderhavige jaarverslag, na ondertekening van de hierboven opgenomen verklaring, ter behandeling
doorgezonden aan de voorzitter van de Eerste Kamer.
Dechargeverlening door de Eerste Kamer
Onder verwijzing naar artikel 2.40 van de Comptabiliteitswet 2016
verklaart de Voorzitter van de Eerste Kamer der Staten-Generaal dat
de Eerste Kamer aan het hiervoor gedane verzoek tot dechargeverlening tegemoet is gekomen door een daartoe strekkend besluit,
genomen in de vergadering van
De Voorzitter van de Eerste Kamer,
Handtekening:
Datum:
Op grond van artikel 2.40, vierde lid, van de Comptabiliteitswet 2016
wordt dit originele exemplaar van het onderhavige jaarverslag, na
ondertekening van de hierboven opgenomen verklaring, doorgezonden
aan de Minister van Financiën.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

7

2. LEESWIJZER
De leeswijzer gaat in op de volgende onderwerpen:
1. Opbouw jaarverslag;
2. Ondergrenzen toelichtingen;
3. Verantwoordelijkheidsverdeling tussen ministers;
4. Overgangsrecht Comptabiliteitswet;
5. Controlenormen financiële en niet-financiële gegevens;
6. Focusonderwerpen jaarverslag;
7. Groeiparagraaf;
8. Motie Schouw en motie Hachchi c.s.
1. Opbouw jaarverslag
In 2017 wordt nog verantwoording afgelegd over de begrotingsstaten van
het Ministerie van Economische Zaken (EZ) en het Diergezondheidsfonds
(DGF). Vanaf het begrotingsjaar 2018 is sprake van een begrotingsstaat
van het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK), het
Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) en het DGF
(zie ook de nota van wijziging; Kamerstuk, 34 775 XIII, nr. 8).
Dit jaarverslag bevat een beleidsverslag, een jaarrekening, het jaarverslag
van het Diergezondheidsfonds (DGF) en diverse bijlagen. Deze bevatten
informatie over de in 2017 gerealiseerde beleidsresultaten en de budgettaire realisatiegegevens van EZ en het DGF.
Het onderdeel beleidsprioriteiten van het beleidsverslag betreft de
verantwoording over de beleidsagenda uit de EZ-begroting 2017. Naast
een macro-economisch beeld en een korte beschrijving van de EUontwikkelingen, worden in het beleidsverslag de prioriteiten van EZ voor
2017 toegelicht. Dit gebeurt via drie blokken:
1. bedrijfsleven, innovatie en marktordening;
2. verduurzaming en energietransitie en;
3. voedselketen, landbouw en natuur.
De beleidsartikelen in dit jaarverslag hebben dezelfde opzet als de
begroting 2017 (Kamerstuk, 34 550 XIII, nrs. 1 en 2) en zijn conform de
Rijksbegrotingsvoorschriften opgesteld (https://www.rbv.minfin.nl/2018).
Elk beleidsartikel bevat een paragraaf beleidsconclusies waarin voor de
belangrijkste instrumenten een oordeel wordt gegeven over de uitvoering
van het beleid in het afgelopen jaar. In beleidsartikel 4 (Een doelmatige en
duurzame energievoorziening) is net als in de begroting 2017 een
totaaloverzicht opgenomen van alle maatregelen van alle ministeries ten
behoeve van het energieakkoord.
De bedrijfsvoeringparagraaf doet verslag van relevante aandachtspunten
in de bedrijfsvoering van het Ministerie van EZ. Het jaarverslag van het
DGF bevat een separate bedrijfsvoeringsparagraaf.
De jaarrekening bestaat uit de departementale verantwoordingsstaat, de
samenvattende verantwoordingsstaat inzake de agentschappen, de
jaarverantwoordingen van de agentschappen, de saldibalans en de
WNT-verantwoording.
Het jaarverslag van het DGF bestaat uit een beleidsverslag (inclusief een
bedrijfsvoeringsparagraaf) en een jaarrekening (verantwoordingsstaat
DGF en een saldibalans). De apparaatsuitgaven voor de uitvoering van het
DGF zijn deels opgenomen bij het moederdepartement (beleidsartikel 6).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

8

De volgende bijlagen zijn opgenomen: Zelfstandige Bestuursorganen
(ZBO’s) en Rechtspersonen met een Wettelijke Taak (RWT’s), afgerond
evaluatie- en overig onderzoek 2017, Europese geldstromen, externe
inhuur en een lijst van afkortingen.
2. Ondergrenzen toelichtingen
Voor wat betreft het toelichten van significante verschillen in de uitgaven,
ontvangsten en verplichtingen in de realisatie versus de vastgestelde
begroting 2017 zijn de ondergrenzen gehanteerd zoals opgenomen in de
onderstaande tabel.
Omvang begrotingsartikel
(stand ontwerpbegroting)
in € mln

Beleidsmatige mutaties
(ondergrens in € mln)

Technische mutaties
(ondergrens in € mln)

< 50

1

2

=> 50 en < 200

2

4

=> 200 en < 1.000

5

10

=> 1.000

10

20

In sommige gevallen, waar politiek relevant, worden ook posten toegelicht beneden deze ondergrenzen.
De beleidsartikelen 2 (Bedrijvenbeleid: innovatief en duurzaam ondernemen) en 8 (Natuur en biodiversiteit) zijn in de huidige vorm voor het
eerst verschenen in de begroting 2017 (zie ook de toelichting in de
leeswijzer van de begroting 2017). Er zijn daarom alleen realisatiegegevens opgenomen voor 2017.
3. Verantwoordelijkheidsverdeling tussen ministers
De onderstaande tabel geeft weer welke ministers voor welke begrotingsartikelen of onderdelen op dit moment in de begroting van hoofdstuk XIII
verantwoordelijk zijn. Dit naar aanleiding van de beleidsherverkavelingen
die voortvloeien uit het Regeerakkoord.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

9

Artikel
(onderdeel)

Omschrijving

Beleidsverantwoordelijke ministers

Beleidsartikelen
1

Goed functionerende economie en
Minister van EZK
markten

2

Bedrijvenbeleid: innovatief en
duurzaam ondernemen

Minister van EZK/Minister van
BZK/Minister van IenW

3

Toekomstfonds

Minister van EZK

4

Een doelmatige en duurzame
energievoorziening

Minister van EZK

5

Meerjarenprogramma Nationaal
Coördinator Groningen

Minister van EZK

6

Concurrerende, duurzame, veilige
agro-, visserij- en voedselketens

Minister van LNV

7

Groen onderwijs van hoge
kwaliteit

Minister van OCW/Minister voor
BVOM/Minister van LNV

8

Natuur en biodiversiteit

Minister van LNV

Niet-beleidsartikelen
40

Apparaat

Minister van EZK/Minister van LNV

41

Nominaal en onvoorzien

Minister van EZK/Minister van LNV

Toelichting
Van de beleidsartikelen is de Minister van Economische Zaken en Klimaat
(EZK) verantwoordelijk voor de beleidsartikelen 1 tot en met 5. Het deel
van het beleidsartikel 2 dat betrekking heeft op het beleidsthema «digitale
overheid voor bedrijven» valt onder de verantwoordelijkheid van de
Minister van BZK. Het deel van het beleidsartikel 2 dat betrekking heeft op
het beleidsthema «Elektrisch vervoer» valt onder de verantwoordelijkheid
van de Minister van IenW. De budgettaire overheveling voor de beleidsthema’s digitale overheid (naar begroting BZK) voor bedrijven en
elektrisch vervoer (naar begroting IenW) per 1 januari 2018 heeft
plaatsgevonden bij de tweede nota van wijziging op de EZ-begroting 2018
(Kamerstuk, 34 775 XIII, nr. 8).
De Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) is verantwoordelijkheid voor de beleidsartikelen 6 en 8. Conform het koninklijk
besluit houdende herindeling met betrekking tot het groen onderwijs
(no. 2017001807) zijn de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
(OCW) en de Minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media
(BVOM) belast met de behartiging van de aangelegenheden op het terrein
van groen onderwijs. Het grootste deel van het beleidsartikel 7 valt
daarmee onder de verantwoordelijkheid van de Minister van OCW en de
Minister voor BVOM. Een klein deel van het beleidsartikel 7 valt onder de
verantwoordelijkheid van de Minister van LNV. Het betreft een deel van
het subsidiebudget, een deel van het opdrachtenbudget en de bijdrage
aan RVO.nl.
De Minister van EZK en de Minister van LNV zijn in 2017 beiden verantwoordelijk voor de niet-beleidsartikelen 40 en 41. Vanaf de begroting 2018
is de Minister van LNV verantwoordelijk voor de nieuwe
niet-beleidsartikelen 42 (apparaat) en 43 (nominaal en onvoorzien)1.
1

Zie hiervoor de nota van wijziging (Kamerstuk, 34 775 XIII, nr. 8).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

10

4. Overgangsrecht Comptabiliteitswet
Op grond van het overgangsrecht in artikel 10.2 van de Comptabiliteitswet
2016 blijven voor de jaarverslagen en slotwetten over 2017 de bepalingen
uit de Comptabiliteitswet 2001 en de daarop berustende bepalingen van
toepassing zoals deze golden voor de inwerkingtreding van de Comptabiliteitswet 2016 per 1 januari 2018. Om die reden moet telkens bij de
verwijzingen naar de bepalingen van de Comptabiliteitswet 2016 worden
gelezen de artikelen van de Comptabiliteitswet 2001 conform de transponeringstabel bij de Comptabiliteitswet 2016, Stb. 2017, 139. Het betreft
met name de volgende artikelen:
Artikelen in CW 2016 en CW 2001
Art. in CW 2016

Art. in CW 2001

3.2 – 3.4

19, eerste lid; 21, eerste en tweede lid

3.5

22, eerste lid; 26, eerste lid

3.8

58, eerste lid, onderdeel a, en derde lid; 61, derde lid

3.9

58, eerste lid, onderdeel b en c

2.37

60, tweede en derde lid; 63, eerste en vierde lid

2.35

61, tweede tot en met vierde lid

2.40

64

7.12

82, eerste lid; 83, eerste lid

7.14

82, vijfde lid; 83, tweede tot en met vierde lid

5. Controlenormen financiële en niet-financiële gegevens
Het jaarverslag bevat zowel financiële als niet-financiële gegevens
(kengetallen en indicatoren). Deze gegevens zijn aan verschillende
controlenormen onderhevig. De controle van financiële informatie is
gebaseerd op normen zoals deze voortvloeien uit de Comptabiliteitswet
2016 en de Rijksbegrotingsvoorschriften 2018 (RBV). De controle van
beleidsinformatie en informatie over de bedrijfsvoering is gebaseerd op
normen zoals deze voortvloeien uit de RBV. Van een aantal indicatoren zijn
de realisatiegegevens over 2017 nog niet bekend. In die gevallen is de
meest recente realisatie opgenomen.
6. Focusonderwerpen jaarververslag
Door de Tweede Kamer zijn de volgende twee thema’s benoemd als
focusonderwerpen voor het jaarverslag 2017: toetsbare beleidsplannen en
financiële verplichtingen.
Over het thema «toetsbare beleidsplannen» is op het eind van bijlage 2
(Afgerond evaluatie- en overig onderzoek) een alinea opgenomen.
In het Financieel Jaarverslag Rijk (FJR) wordt specifiek aandacht gegeven
aan het thema «financiële verplichtingen». In het FJR is ook een casus
opgenomen over de verplichtingen van de subsidieregeling Stimulering
Duurzame Energieproductie (SDE+).
7. Groeiparagraaf
Naar aanleiding van de bij het wetgevingsoverleg over het jaarverslag
2016 (28 juni 2017) aangenomen Motie Weverling c.s. (Kamerstuk,
34 725 XIII, nr. 10) is er in het jaarverslag 2017 extra aandacht geweest

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

11

voor het formuleren van de beleidsconclusies en de kwaliteit van de
toelichtingen bij de budgettaire verschillen (realisatie 2017 versus
vastgestelde begroting 2017). Vanaf de begroting 2019 komen er aparte
begrotingen voor het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK)
en het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV). De
doelen en niet-financiële gegevens in de beleidsartikelen worden in de
begroting 2019, waar mogelijk, herzien (zie ook Kamerstuk, 34 775 XIII, nr.
14).
8. Motie Schouw en motie Hachchi c.s.
Motie Schouw
In juni 2011 is de motie Schouw ingediend en aangenomen. Deze motie
zorgt er voor dat de landenspecifieke aanbevelingen van de Raad op
grond van de nationale hervormingsprogramma’s een eigenstandige
plaats krijgen in de departementale begrotingen. Voor de beleidsterreinen
van EZ is één specifieke aanbeveling gedaan. Het betreft de aanbeveling
van de Europese Commissie, de OECD en het IMF om meer publiek te
investeren in Research en Development (R&D) en meer private
R&D-investeringen uit te lokken door de randvoorwaarden te verbeteren.
In het beleidsartikel 2 (Bedrijvenbeleid: innovatief en duurzaam ondernemen) is hierover een beleidsconclusie opgenomen (R&D als percentage
van het bbp).
Motie Hachchi c.s.
Ter uitvoering van de motie Hachchi c.s. (Kamerstuk, 33 000 IV, nr. 28)
brengen departementen in kaart welke uitgaven zij doen in Caribisch
Nederland, uitgesplitst per instrument. Voor het opnemen van deze
uitgaven in de budgettaire tabellen geldt een ondergrens van € 1 mln. De
totale uitgaven (realisatie) van EZ voor Caribisch Nederland in 2017
bedroegen € 3,5 mln. Deze uitgaven zijn verdeeld over de beleidsartikelen
1 (€ 0,8 mln), 2 (€ 0,3 mln), 4 (€ 0,6 mln) en 8 (€ 1,9 mln). Ten opzichte
van de begroting 2017 is er sprake van € 3,6 mln lagere uitgaven (totale
begroting bedroeg € 7,1 mln). Dit wordt met name veroorzaakt door € 0,8
mln lagere uitgaven op artikel 2 (categorie opdrachten) voor projecten
zoals het strategisch beleidsonderzoek toerisme die met enige vertraging
in 2018 worden gerealiseerd. Daarnaast is sprake van € 2,5 mln lagere
subsidie-uitgaven op het beleidsartikel 4 als gevolg van lagere netbeheersubsidies aan de energiebedrijven van Saba en Sint Eustatius en het
doorschuiven van de betalingen voor de 2e fase van het duurzame
energieproject op Sint-Eustatius naar 2018.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

12

B. BELEIDSVERSLAG
3. BELEIDSPRIORITEITEN
Inleiding
Met de beëdiging van het nieuwe kabinet is het Ministerie van Economische Zaken (EZ) gesplitst in het Ministerie van Economische Zaken en
Klimaat (EZK) en het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
(LNV). Vanaf dat moment zitten er twee ministeries in één huis. In 2017 is
echter nog sprake van één begroting en één jaarverslag onder de
verantwoordelijkheid van zowel EZK als LNV. Met de overkomst van het
klimaatbeleid naar EZK, de focus op het realiseren van een klimaatakkoord, de verdere verduurzaming van de veehouderij en het in goede
banen leiden van de aanpak in Groningen liggen er grote uitdagingen.
Hoewel EZ gesplitst is, zullen EZK en LNV onverminderd blijven samenwerken aan maatschappelijke thema’s met partijen uit de buitenwereld.
Economisch beeld
De Nederlandse economie heeft een zeer goed jaar achter de rug. Zo was
in 2017 sprake van een economische groei van 3,2% die breed gedragen
was, met meer consumptie, meer investeringen, en meer uitvoer. En was
Nederland in 2017 wederom de tweede exporteur ter wereld van
agrarische producten. 2017 was het jaar dat economische groei echt
zichtbaar werd voor Nederlanders. Zo hadden we de grootste daling in de
werkloosheid sinds de naoorlogse geschiedenis, en vonden 175 duizend
Nederlanders een baan die er eerst geen hadden. Dat is evenveel als er nu
werkzaam zijn in en rond de Rotterdamse haven. Door die snelle daling in
de werkloosheid is die eind 2017 beland op 4,4% van de beroepsbevolking. Vooruitkijkend zijn Nederlanders optimistisch: zowel consumenten als producenten hebben een hoog vertrouwen.
Bedrijfsleven, innovatie en marktordening
Het goed functioneren van de economie staat of valt met een krachtig en
innovatief bedrijfsleven. Het EZ-beleid is erop gericht bedrijven in staat te
stellen deze rol optimaal in te vullen. Dit omvat een breed palet aan
onderwerpen waarop EZ een stimulerende en faciliterende rol heeft:
onderzoek, innovatie, financiering, vestigingsklimaat, ondernemerschap,
start-ups, human capital, digitalisering, regeldruk, marktordening en
mededinging. De combinatie van inzet op deze verschillende facetten
heeft zich de afgelopen jaren uitbetaald in een verbeterde uitgangspositie
van het Nederlandse bedrijfsleven: Nederland is één van de meeste
concurrerende en innovatieve economieën ter wereld en het beste land
ter wereld volgens de Good Country index2. Onderstaand wordt nader
ingegaan op de resultaten van het afgelopen jaar.
Topsectoren
Het bedrijvenbeleid en de topsectorenaanpak werpen haar vruchten af.
Nederland staat in de top vijf van concurrerende economieën en de
R&D-intensiteit van Nederland steeg sinds 2011 van 1,98% naar 2,02% van
het bbp. Bedrijven droegen voor € 514 mln bij aan publiek onderzoek via
de Topconsortia voor Kennis- en Innovatie (TKI’s) in het kader van de
publiek private samenwerking (PPS)-toeslag regeling. Dat is een stijging
van 9,3% ten opzichte van het jaar daarvoor.

2

https://goodcountry.org/index/results

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

13

In december 2017 is door de kennisvoorzitters en de boegbeelden van de
topsectoren het Kennis- en Innovatiecontract 2018–2019 vastgesteld. In
totaal investeren publieke en private partners uit de topsectoren samen
jaarlijks € 2,4 mld, waarvan € 1,3 mld privaat en € 1,1 mld publiek, in
onderzoek en innovatie. Het contract biedt de financiële basis voor de
uitvoering van de Kennis- en Innovatieagenda 2018–2021 die de topsectoren afgelopen zomer hebben opgesteld langs de lijnen van maatschappelijke uitdagingen en sleuteltechnologieën.
Vestigingsklimaat
Het goede vestigingsklimaat van Nederland zorgt er voor dat buitenlandse
ondernemingen zich hier willen vestigen en dat Nederlandse kleine en
grote bedrijven goed kunnen ondernemen, innoveren en over de hele
wereld kunnen handelen. Dit draagt eraan bij dat multinationals vanuit
Nederland actief zijn. Multinationals zorgen in totaal voor bijna twee
miljoen banen. De komst van het European Medicine Agency (EMA) en
het binnenhalen van het F35 onderhoudscontract zijn twee mooie
illustraties van het succesvolle vestigingsklimaatbeleid.
Oprichting Invest-NL
Begin 2017 is het voornemen tot de oprichting van een Nederlandse
financierings- en ontwikkelingsinstelling, Invest-NL, bekend gemaakt
(Kamerstuk, 28 165, nr. 266). De voorbereidingen voor de wet voor de
oprichting van Invest-NL zijn in volle gang.
StartupDelta2020
Een belangrijk onderdeel van het ondernemerschapsbeleid is StartupDelta2020, een PPS waarin verschillende partners werken aan de
versterking van het ondernemersklimaat voor startups en scale-ups.
Onder leiding van prins Constantijn van Oranje als Special Envoy
StartupDelta zijn belangrijke mijlpalen gerealiseerd. Zo was er de
lancering van de co-financieringsregeling voor scale-ups door EZ, en
werden in het programma Costa tools aangeboden om te bepalen of
startups en corporate-bedrijven voldoende klaar zijn voor onderlinge
samenwerking. Ook was er de CityDeal Warm Welkom Talent, waarin
overheden en gemeenten aanbevelingen hebben gedaan voor het
versterken van de aantrekkingskracht van Nederland voor buitenlands
talent.
Samenwerking Rijk-Regio
De regionale dimensie van de economie is van toenemend belang. EZ
heeft in 2017 wederom ingezet op het verbinden van de agenda’s van het
Rijk met medeoverheden en triple helices. Zo is voor Brainport Eindhoven
in 2017 de ontwikkeling van een actieagenda in gang gezet, heeft de
provincie Zeeland met het Investeringsprogramma Zeeland een aanpak
gepresenteerd om de economie en werkgelegenheid in Zeeland te
versterken en heeft het door EZ ingestelde Actieteam Grensoverschrijdende Economie en Arbeid een actieagenda gepresenteerd met als doel
het werken, ondernemen en studeren in België en Duitsland gemakkelijker
te maken. Voor de MKB Samenwerkingsagenda hebben EZ en provincies
het budget voor de gezamenlijke MKB-innovatiestimulering Topsectoren
(MIT)-regeling verhoogd en op Techniekpact is het aantal betrokken
bedrijven in 2017 wederom toegenomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

14

Digitalisering en telecom
In 2017 gaf het kabinet uitvoering aan de Digitale Agenda 2016–2017. Zo is
er een impuls voor digitalisering op gebied van energie, smart industry,
cyber security en e-health gegeven. Door de ontwikkeling en toepassing
van big data analyse is een impuls gegeven aan het concurrentievermogen.
Samen met OCW is gewerkt aan het aansluiten van alle scholen op snel
internet en de ontwikkeling van adaptief lesmateriaal. Daarnaast is het
kabinet samen met industrie, kennisinstellingen en regionale overheden
het Smart Industry-initiatief gestart. De eerste tranche van tien fieldlabs is
inmiddels operationeel. Een tweede tranche fieldlabs werd in 2017 verder
vormgegeven. Zo zijn er twee datahubs in Amsterdam en Almere
gekomen. Hier kunnen MKB-ers laagdrempelig experimenteren met big
data toepassingen. Daarnaast werd voor dit onderwerp gewerkt aan de
uitwerking van de Europese actieagenda die onder het Nederlands
EU-Voorzitterschap is gestart.
De SBIR (Small Business Innovation Research) blockchain met de
provincie Groningen en de gemeente Rotterdam is gestart: 17 bedrijven
zijn aan de slag gegaan met blokchain toepassingen voor maatschappelijke vraagstukken. Van oplossingen voor BTW-fraude tot snelle toegang
tot patiëntengegevens in spoedeisende situaties.
Het elektronisch indienen van de jaarrekening bij de Kamer van
Koophandel (KvK) voor kleine en middelgrote rechtspersonen vermindert
de papieren rompslomp voor ondernemers. Er zijn ruim 672.000 jaarrekeningen elektronisch gedeponeerd in 2017. Medio 2017 is bij EZ een
intentieovereenkomst getekend door de Belastingdienst, UWV, KvK, RDW,
DUO en de gemeente Den Haag.
In 2017 is besloten tot het oprichten van een Digital Trust Centre (DTC).
Het DTC beoogt het «niet-vitale bedrijfsleven» in Nederland in staat te
stellen haar weerbaarheid tegen cyberdreigingen te vergroten. Behalve op
het creëren van bewustwording richt het DTC zich ook nadrukkelijk op het
aanbieden van oplossingen (toegesneden op specifieke doelgroepen) die
bedrijven aanzetten tot handelen.
EU-lidstaten bereikten in november 2017 een gezamenlijke positie over de
herziening van het Europees telecomkader. Het belangrijkste doel van
deze richtlijn is het verbeteren van de randvoorwaarden voor investeringen in snelle digitale communicatieverbindingen in de EU. Op 15 juni
2017 werden de nieuwe EU-regels voor roaming binnen de EU van kracht.
Wie in een andere EU-lidstaat belt dan wel, sms of internet gebruikt,
betaalt dankzij deze regels evenveel als in eigen land. Dit principe heet
Roam Like At Home.
Terugdringen regeldruk
Uit de rapportage «Goed geregeld» blijkt dat in de afgelopen jaren een
structurele verlaging van de regeldrukkosten met € 2,48 mld is gerealiseerd. In het kader van de maatwerkaanpak zijn concrete problemen van
ondernemers, samen met burgers en professionals, opgelost. Zo is in het
kader van de maatwerkaanpak «winkelambacht» een digitale bedrijfshulpverleningsapplicatie ontwikkeld waarmee een forse besparing kan worden
gerealiseerd. Ook is er binnen de maatwerkaanpak «banken» een
InnovationHub gelanceerd, met als doel innovatie in de financiële sector
te accommoderen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

15

Per 1 juni 2017 is het nieuwe Adviescollege Toetsing Regeldruk (ATR) van
start gegaan met als opdracht de toetsing van voorgenomen regelgeving
te verbeteren. Naast het toezien op het goed in kaart brengen van de
regeldrukeffecten van nieuwe wetgeving schenkt de ATR ook aandacht
aan de vraag of alternatieven goed zijn afgewogen en of er voor het minst
belastende alternatief is gekozen.
Bescherming van mededinging en consument
Uit de evaluatie van de Wet markt en overheid bleek dat de wet onvoldoende functioneert. Met name de algemeenbelanguitzondering is hierbij
een knelpunt. Overheden maken veel gebruik van deze uitzondering, vaak
met beperkte motivering en beperkte betrokkenheid van ondernemers. In
september en oktober 2017 is daarom een wetsvoorstel geconsulteerd
waarin de algemeenbelanguitzondering wordt aangescherpt. Dit gebeurt
door het stellen van specifieke motiveringsvereisten, het verplichten van
de uniforme openbare voorbereidingsprocedure en het invoeren van een
evaluatiebepaling.
Op 10 juli 2017 is de analyse toekomst postmarkt naar de Tweede Kamer
gestuurd (Kamerstuk, 29 502, nr. 140). De analyse is gebaseerd op een
scenariostudie, een gebruikersonderzoek en de evaluatie van de
universele postdienst. De analyse biedt bouwstenen om in de toekomst de
post betaalbaar, betrouwbaar en bereikbaar te houden.
Verduurzaming en energietransitie
Het kabinet streeft naar 49% emissiereductie in 2030. De doelstellingen
van het Energieakkoord, 14% hernieuwbare energie in 2020 en 16% in
2023, zijn belangrijke mijlpalen op weg daarnaartoe. Om deze doelen te
bereiken is in 2013 een breed maatregelenpakket overeengekomen.
Stimulering Duurzame Energieproductie (SDE+)
De SDE+ maakt de uitrol van hernieuwbare energie versneld mogelijk. Om
de uitrol van deze technieken te stimuleren en om de doelen tijdig te
bereiken is met de SDE+ 2017 een budget van twee keer € 6 mld
beschikbaar gesteld. Deze rondes zijn beide voorspoedig verlopen,
waarbij er meer aanvragen waren dan dat er budget beschikbaar was.
Investeringssubsidie duurzame energie (ISDE)
Sinds 1 januari 2016 staat de meerjarige investeringssubsidie duurzame
energie (ISDE) open. Met de ISDE stimuleert het kabinet de aanschaf van
kleinschalige installaties voor de productie van hernieuwbare warmte. Dit
zijn installaties zoals zonneboilers, biomassaketels en warmtepompen met
een klein vermogen. In 2017 groeide de bekendheid van de regeling nog
steeds en is het aantal aanvragen fors toegenomen tot circa € 80 mln.
Deze installaties dragen concreet bij aan de energietransitie in
huishoudens, bedrijven, lokale overheden en woningcorporaties.
Wind op Zee
In overleg met de windsector is een procedure ontwikkeld waarin partijen
de vergunning kunnen aanvragen voor het bouwen en exploiteren van
een windpark, zonder subsidie. De vergunningsaanvragen worden
getoetst op zes criteria, waarbij elementen die de kans vergroten dat het
windpark daadwerkelijk wordt gebouwd het zwaarst tellen in de onderlinge vergelijking. Op deze eerste subsidieloze tender hebben diverse
gerenommeerde partijen ingeschreven. Windenergie op zee lijkt dus
zonder subsidie rendabel te worden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

16

Energiebesparing
Met de energie-intensieve industrie is een resultaatsconvenant en met de
energieleveranciers een taakstellend convenant bereikt. De afgesproken 9
PJ energiebesparing voor de energie-intensieve industrie en de 10 PJ bij
huur en koop zouden met deze afspraken gerealiseerd moeten kunnen
worden volgens ECN (Energieonderzoek Centrum Nederland).
Energieakkoord
De resultaten die in de Nationale Energie Verkenningen (NEV) 2017 van
ECN worden geschetst zijn bemoedigend. Het verwachte aandeel
hernieuwbare energie in 2023 ligt met 17,3% fors hoger dan de
doelstelling van 16% uit het Energieakkoord. Voor het jaar 2020 verwacht
de NEV 2017 een aandeel hernieuwbare energie van 13%. Daarmee zou de
doelstelling uit het Energieakkoord van 14% niet worden gehaald. De
Energieakkoordpartijen – waaronder de rijksoverheid – werken daarom
een extra inzet uit in de Uitvoeringsagenda 2018.
Daarnaast zijn diverse initiatieven in gang gezet om de productie van
hernieuwbare energie aan te jagen. Zoals de tender monomestvergistingsinstallaties. Deze beoogt op boerderijschaal duurzaam biogas te
produceren. De gekozen aanpak draagt bij aan een significante kostenreductie. Daarnaast is de Green Deal Ultra Diepe geothermie (UDG)
ondertekend om drie pilots te ontwikkelen met zeven consortia. UDG kan
een belangrijke bijdrage leveren aan het verduurzamen van hoge
temperatuur warmte in de industrie. Tevens is er wet- en regelgeving voor
het bij- en meestoken van biomassa in kolencentrales geïmplementeerd
en de adviescommissie van experts geïnstalleerd. Nederland implementeert hiermee de meest vergaande duurzaamheidscriteria voor het gebruik
van biomassa (houtafval) in de wereld.
Warmte
In maart 2017 werd de Green Deal Aardgasvrije wijken ondertekend door
drie ministeries, 31 gemeenten, vijf netbeheerders, IPO, VNG en NBNL. In
november 2017 vond de opening van het warmtenet in Hengelo plaats als
resultante van deze Green Deal. Tevens is er in 2017 een wijziging van de
Warmtewet aangeboden aan de Tweede Kamer.
Circulaire economie (grondstoffenakkoord, transitieagenda’s)
Nederland streeft naar een volledig circulaire economie in 2050. Om dit
doel te bereiken moeten we op alle niveaus van onze samenleving actie
ondernemen. Het Grondstoffenakkoord van januari 2017 markeert het
startpunt om in gezamenlijkheid aan de slag te gaan met de circulaire
economie. Inmiddels hebben meer dan 300 partijen het akkoord ondertekend en is het door vijf transitieteams vertaald naar transitieagenda’s
voor vijf sectoren/ ketens waaronder de maakindustrie.
Energie-innovatie
In 2017 zijn de drie energie-innovatieregelingen wederom opengesteld
voor een totaal bedrag van € 130 mln en is de beleidsevaluatie gestart.
Specifiek voor de hernieuwbare energieregeling is met ingang van 1 april
2017 de tijdshorizon verlegd van 2023 naar 2030. Dat betekent dat nu ook
innovatieve hernieuwbare energieprojecten in aanmerking komen die in
2030 tot productie kunnen leiden en een kostenbesparing op kunnen
leveren op de SDE+-uitgaven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

17

ECN splitsing
In 2017 zijn verdere stappen gezet in de splitsing van ECN die per 1 januari
2018 hebben geleid tot de overheveling van de zogenaamde rekenmeesterfunctie naar PBL en per 1 april 2018 moeten leiden tot de overdacht van
de duurzame onderzoeksactiviteiten aan TNO.
Gaswinning
In het besluit van 24 mei 2017 is het gaswinningsproductieniveau van het
Groningenveld teruggebracht van 24 miljard m3 naar 21,6 miljard m3 per
jaar uitgaande van een gemiddeld jaar. Het beleid is erop gericht de vraag
naar gas en daarmee de productie zo snel mogelijk te verlagen teneinde te
komen tot verdere reductie van de seismische activiteit. Dit zal in 2018 tot
uitdrukking worden gebracht in een nieuw te nemen besluit over de
gaswinning Groningen.
Met de inwerkingtreding van de wijzigingen van de Mijnbouwwet per
1 januari 2017 werd de reeds ingezette weg van het intensiever betrekken
van de omgeving bij vergunningverlening geformaliseerd. Naast het
Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) en de Technische commissie
bodembeweging (Tcbb) en de Mijnraad, hebben nu ook de provincies,
gemeenten en waterschappen adviesrecht. Van de 28 winningsplannen
die voor 2017 waren aangehouden zijn er 21 in behandeling. Van de
overige moet nog bepaald worden of de behandeling nog opportuun is.
Inclusief alle in 2017 ingediende winningsplannen zijn er 56 winningsplannen in procedure. De uitgebreidere procedure en het intensief
betrekken van de omgeving leiden tot een veel grotere benodigde
capaciteit voor de behandeling van de vergunningen door het ministerie.
In 2017 heeft de Nationale Coördinator Groningen (NCG) gewerkt aan de
uitvoering van het Meerjarenprogramma Aardbevingsbestendig en
Kansrijk Groningen 2017–2021. Per 31 maart 2017 is de afhandeling van
schade volgens het oude protocol stopgezet. EZK heeft begin 2018 samen
met de regio een nieuw schadeprotocol vastgesteld. Gezamenlijk
uitgangspunt hierbij is dat NAM geen rol meer heeft in beslissingen over
schadeherstel. Gegeven de grote impact en complexiteit van de opgave is
in oktober 2017 een project-directeur-generaal Groningen Bovengrond
benoemd. De inzet is om samen met alle betrokken partijen, provincie,
gemeente, maatschappelijke partijen en NCG te komen tot een integrale
totaalaanpak waarin een toekomstvisie van de regio, schade-afhandeling
en versterken samen komen.
Ruimte voor duurzaamheidsinitatieven
Het wetsvoorstel Ruimte voor Duurzaamheidinitiatieven biedt coalities
van burgers, bedrijven en maatschappelijke organisaties een versneld
proces om op hun verzoek te komen tot regelgeving rond duurzaamheid.
In het voorjaar van 2017 is het wetsvoorstel geconsulteerd. Zowel
ondernemers, maatschappelijke organisaties als wetenschappers toonden
zich voorstander van het wetsvoorstel. In 2018 zal het wetsvoorstel aan de
Raad van State worden aangeboden.
Voedselketen, landbouw en natuur
In 2017 is er prioriteit gegeven aan het versterken van de transparantie in
de voedselketen, ondersteuning van maatschappelijke initiatieven en zijn
er nieuwe impulsen gegeven aan innovatie in de voedselketen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

18

Voedsel
Het voedseleducatieprogramma Jong Leren Eten, dat in nauwe samenwerking met VWS en OCW wordt uitgevoerd, bundelt en versterkt het
aanbod van activiteiten van overheden en educatieve organisaties,
waaronder smaaklessen, schoolfruitregeling, schooltuinen, kooklessen en
boerderij-educatie. Met het stimuleren van kennis en innovatie zijn veel
meerjarige initiatieven tot stand gekomen (onder andere blockchain, een
nationale proeftuin precisielandbouw, korte ketens en andere nieuwe
concepten voor de landbouw).
Op het gebied van transparantie zijn het afgelopen jaar belangrijke
stappen gezet door ordening te brengen in de veelheid aan voedselduurzaamheidskeurmerken. Verder zijn maatschappelijke initiatieven
ondersteund die bijdragen aan de doelen van de Voedselagenda, zoals het
Nationaal Actieplan Groente en Fruit, de Green Deal Dutch Cuisine en de
Green Protein Alliance.
Het maatschappelijk commitment om gezamenlijk de opgaven die in de
Voedselagenda zijn benoemd aan te pakken groeit, zoals blijkt uit de
uitkomsten van de Voedseltop van januari 2017, maar ook uit tal van
andere initiatieven en coalities die zich inzetten voor de productie en
consumptie van meer duurzaam en gezond voedsel en een veerkrachtig
voedselsysteem. De integrale benadering van voedselvraagstukken en de
groeiende aandacht voor de rol van de consument werkt door in de
publiekscommunicatie over voedsel, zoals de Schijf van Vijf en publieksevenementen als Wereldvoedseldag en de Dutch Agrifood Week.
Voedselveiligheid
In juni 2017 zijn de jaarlijkse rapportages over de ontwikkelingen in het
antibioticumgebruik en antibioticaresistentie in de dierhouderij gepubliceerd (Kamerstuk, 29 683, nr. 234). Zowel het gebruik als de resistentie is
verder gedaald. Eind 2016 is op basis van de verkoopcijfers een totale
daling van het antibioticumgebruik van 64,4% gerealiseerd ten opzichte
van het referentiejaar 2009. In 2017 is de aanpak van de vogelgriepcrisis
2016/2017 door Bureau Berenschot geëvalueerd en zijn de aanbevelingen
geïmplementeerd.
In 2017 zijn naar aanleiding van het fipronil incident, op initiatief van
onder meer Nederland, Europees afspraken gemaakt om de communicatie en informatie-uitwisseling tijdens voedselveiligheidsincidenten
tussen lidstaten te verbeteren.
Ook is op aandringen van Nederland (EZ en VWS) in de EU met ingang
van 1 januari 2018 een streng en toetsbaar wettelijk proceshygiënecriterium voor campylobacter van kracht voor het slachtproces van kippen.
Hiermee wordt de veiligheid van kippenvlees verhoogd. Tevens is na drie
jaar onderhandelen het onderhandelingsmandaat vastgesteld over het
voorstel voor een nieuwe verordening diergeneesmiddelen en voor een
nieuwe verordening gemedicineerde diervoeders. Door inzet van
Nederland zijn hierin (aanvullende) regels opgenomen die het risico op
het ontwikkelen van antibioticaresistentie bij dieren verminderen.
Investeren in kennis en innovatie in de agrofoodsector
Nederland behoort op het gebied van kennis en innovatie in de agrofoodsector tot de wereldtop. Het behoud van deze sterke positie is een cruciale
factor voor de Nederlandse concurrentiekracht en het exportperspectief
van de agrofoodsectoren. De inzet op kennis en innovatie is hierop

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

19

gericht. Zo wordt met de programma’s van de topsectoren Agri&food en
Tuinbouw en Uitgangsmaterialen met diverse publiek-private initiatieven
bijgedragen aan een meer ecologisch houdbaar en robuust voedselsysteem. Concreet wordt er bijvoorbeeld gewerkt aan het ontwerpen van
apparatuur en meer inzicht in de eigenschappen van de grondstoffen voor
vleesvervangers, duurzame zeewierteelt en de professionalisering van de
aardappelketen van teelt, oogst en bewaring tot verwerking.
Op het terrein van gewasbescherming is Wageningen University &
Research gestart met de Kennisimpuls Groene Gewasbescherming en
Bestuivers. De kennisimpuls Groene gewasbescherming moet de
verduurzaming van gewasbescherming versnellen en leiden tot innovatieve duurzame teeltsystemen (van innovatieve technieken tot gebruik van
de natuur), met marktperspectief en sterk verminderd milieu impact.
Nieuwe concepten worden de komende jaren uitgewerkt voor bijvoorbeeld de appel, aardbei en lelie. En op het terrein van energie heeft het
gezamenlijke actie- en innovatieprogramma Kas als Energiebron van de
sector en de overheid tot diverse kennis- en innovatiedoorbraken op het
gebied van teelt, kassen en duurzame energie geleid. Zo is in februari
2017 de winterlichtkas geopend. Dit kasconcept combineert een hogere
productie met energiebesparing.
Specifiek voor technostarters in Agri-Horti-Food-Tech is een tender in de
Seed Capital regeling geopend. Vanuit deze tender zijn twee investeringsfondsen ondersteund, te weten Future Food Fund en Shift Invest. In beide
gevallen gaat het om een fonds van € 12 mln voor vier jaar.
De stelselverantwoordelijkheid voor het groen onderwijs is met het
nieuwe kabinet overgegaan van voormalig EZ naar OCW. Voor LNV blijft
het groen onderwijs belangrijk vanwege de samenwerking in de gouden
driehoek op het domein agrofood, tuinbouw en natuur, de aansluiting op
de toekomstige arbeidsmarktbehoeften en het werken aan maatschappelijke en innovatieopgaven. Dit is de kern van de Ontwikkelagenda Groen
onderwijs 2016–2025 die mede door EZ is ondertekend en wordt ondersteund. De focus ligt daarbij op het faciliteren van de opstartfase en de
grote maatschappelijke opgaven op het vlak van voedsel, klimaat en
duurzaamheid.
Herstel balans octrooi- en kwekersrecht
De notitie die de Europese Commissie op verzoek van Nederland heeft
opgesteld over de klassieke veredeling van producten die niet
geoctrooieerd kunnen worden, is in 2017 zowel door de Raad van
Ministers als door het Europees Parlement ondersteund. Vervolgens is de
notitie door het Europees Octrooibureau in juli 2017 omgezet in een
gewijzigde octrooiverleningspraktijk. Ook zijn er afspraken gemaakt over
een betere kennisuitwisseling tussen het Europees kwekersrechtbureau en
het Europees Octrooibureau, waardoor actuele kennis beter beschikbaar
komt voor de beoordelaars van het Europees Octrooibureau. Samen met
andere maatregelen als betere transparantie en een licentie-platform is
een belangrijke stap gezet in herstel van de balans tussen beide stelsels.
De komende jaren zullen de effecten van deze wijzigingen gemonitord
moeten worden.
Fosfaatproductie
In 2015 en 2016 heeft Nederland het fosfaatproductieplafond
overschreden, met name door uitbreiding van de melkveestapel na het
vervallen van het Europese melkquoteringssysteem. Samen met het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

20

zuivelbedrijfsleven is het fosfaatreductieplan 2017 uitgevoerd om in 2017
weer onder het plafond te komen dat is vastgelegd in de derogatiebeschikking Nitraatrichtlijn (172,9 miljoen kilogram fosfaat). Deze reductie is
van belang voor het milieu en was nodig voor behoud en verlenging van
de derogatie (uitzondering op de stikstofbemestingsnorm uit de Nitraatrichtlijn) door de Europese Commissie. De doelstelling van het fosfaatreductieplan is ruimschoots gerealiseerd. Ook heeft Nederland goedkeuring
gekregen van de Europese Commissie voor het fosfaatrechtenstelsel dat
per 1 januari 2018 in werking is getreden. Het zesde actieprogramma
Nitraatrichtlijn is opgesteld en bij de Europese Commissie ingediend.
Daarin is het mestbeleid voor de komende vier jaar vastgelegd. Dit is ook
de basis voor een nieuwe derogatie.
Veehouderij en Gezondheid: fijnstofemissiebeleid pluimveehouderij
Het kabinet heeft na overleg met de pluimveesector een pakket opgesteld
met aanvullende maatregelen om de luchtkwaliteit rond pluimveehouderijbedrijven te verbeteren. Het gaat daarbij om halvering van de uitstoot
van fijnstof per 2027. Overheid, bedrijfsleven en de wetenschap gaan
gezamenlijk aan de slag met een nadere uitwerking waarbij per deelsector
transitiepaden worden opgesteld. Daarbij wordt ook verkend hoe en
wanneer vastlegging van de emissiereductie-eisen in regelgeving kan
plaatsvinden. Ook de biologische pluimveesector wordt bij dit uitwerkingstraject betrokken. Daarnaast heeft EZ € 1,6 mln beschikbaar gesteld
voor het Maatschappelijk Innovatie Programma (MIP) Duurzame Veehouderij. De focus in dit onderzoeksprogramma ligt op de implementatie van
emissie reducerende maatregelen in zowel bestaande als nieuwe
pluimveestallen. Het overleg met de pluimveesector over de implementatie van het maatregelenpakket wordt in 2018 voortgezet.
Weidegang
Het percentage melkveebedrijven met weidegang is in 2017 wederom
toegenomen. Dit is vooral te danken aan enkele honderden melkveebedrijven die in 2017 voor het eerst zijn begonnen met weiden. Uit gegevens
van de zuivelondernemingen blijkt dat 80,4% van de melkveehouders een
vorm van weidegang toepaste. Daarmee ligt de doelstelling van het
Convenant weidegang om minimaal het niveau te halen van 2012 (81,2%)
binnen bereik. Omdat het kabinet geen wettelijke verplichting wil, zal de
sector zorgen voor het halen van de eigen doelstelling in 2020.
Oprichting EU platform dierenwelzijn
Dankzij het pleidooi van Nederland, Denemarken, Duitsland en Zweden
heeft de Europese Commissie in januari 2017 besloten tot de oprichting
van het EU-Platform voor dierenwelzijn. Het Platform bestaat uit vertegenwoordigers van de autoriteiten van de EU-lidstaten, bedrijfsleven,
dierenwelzijn-ngo’s, onafhankelijke experts en organisaties als werelddiergezondheidsorganisatie OIE, FAO en EFSA. Doel van het Platform is om
de dialoog over dierenwelzijn te bevorderen en blijvend aandacht te
vragen voor dierenwelzijn op de EU-agenda.
Hernieuwde aanpak stalbranden
In 2017 heeft een evaluatie van de aanpak van stalbranden plaatsgevonden en mede naar aanleiding daarvan is een brief naar de Tweede
Kamer (Kamerstuk, 34 550 XIII, nr. 138) gegaan over de aanpak verminderen stalbranden. Het kabinet wil het aantal stalbranden verminderen en
zal hiertoe samen met verzekeringsmaatschappijen en ketenkwaliteitsystemen vóór 2019 afspraken maken over de bestrijding van knaagdieren
door ondernemers en een periodieke elektrakeuring.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

21

Plantgezondheid
Er zijn in 2017 zes nieuwe toelatingen voor groene gewasbeschermingsmiddelen en aanbevelingen voor het inrichten van een «green team»
(bundeling van experts) bij de toelatingsautoriteit geweest. Er is inzet
gepleegd om in zeven verschillende teelten – samen met de stakeholders
– te komen tot een systeemaanpak, waarbij duurzame gewasbescherming
praktisch wordt vormgegeven om de milieulast substantieel te verminderen.
In 2017 zijn de plantaardige keuringsdiensten en de Raad voor Plantenrassen extern geëvalueerd. Uit de evaluatie komt naar voren dat de
diensten zowel nationaal als internationaal hun rol met betrekking tot
plantenrassen, het bewaken en bevorderen van de kwaliteit van land- en
tuinbouwproducten en het tegengaan van uitbraken van plantenziekten op
een hoog niveau vervullen.
Natuur
In 2017 ging veel aandacht uit naar de interactie tussen natuur en
landbouw. Dit uitte zich onder meer in ondersteuning van en scenario’s
voor de ontwikkeling van natuurinclusieve landbouw en scenario’s voor
de aanpak voor weidevogels, voor de grutto ook in internationaal
verband. Het Programma Aanpak Stikstof is in 2017 herzien, waardoor er
meer rekening gehouden wordt met de leefgebieden van planten en
dieren die gevoelig zijn voor stikstof.
Uit de evaluatie van het Natuurpact en de provinciale voortgangsrapportage natuur blijkt dat provincies het natuurbeleid op land goed
oppakken. Gemiddeld genomen is er in natuurgebieden op land sprake
van enig natuurherstel, maar is extra inspanning van rijk en provincies
nodig.
Visserij
De innovatieve pulsvisserij verbruikt, vergeleken met de traditionele
boomkorvisserij, de helft energie, spaart het ecosysteem, zorgt voor
minder ongewenste bijvangst en bevordert selectiever vissen. Momenteel
kent deze techniek nog geen algemene Europese toelating. Nederland
heeft sterk gepleit voor opname van de pulsvisserij in het voorstel voor de
Verordening Technische Maatregelen. De Raad heeft in de Algemene
Oriëntatie slechts een beperkte toelating van de pulsvisserij opgenomen
en het Europees Parlement heeft besloten in te zetten op een totaalverbod. In januari 2018 is de voorbereiding van de triloog van start
gegaan welke naar verwachting in 2018 zal worden afgerond. Dan is er
duidelijkheid over de toepassingsmogelijkheden van deze visserijtechniek.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

22

Realisatie beleidsdoorlichtingen
Art.

Naam artikel

Nr.

Naam artikel en eventueel
artikelonderdeel

1

Goed functionerende
economie en markten

2

Toekomstfonds

4

Een doelmatige en
duurzame energievoorziening

5

Meerjarenprogramma
Nationaal Coördinator
Groningen

6

Concurrerende, duurzame
en veilige agro-, visserijen voedselketens

8
1
2

2012

2013

2014

2015

x

2016

2017

2018

Geheel
artikel?

x

Bedrijvenbeleid:
innovatief en duurzaam
ondernemen

3

7

2011

Ja

x

Ja
Ja

x

Ja

Ja

x1

Groen onderwijs van
hoge kwaliteit

Ja

x

Natuur en biodiversiteit

Ja
x

2

Ja

Gecombineerd met het IBO Agro-, visserij- en voedselketens
Gecombineerd met de OECD Territorial Review of the Netherlands

In 2017 stonden voor EZ geen beleidsdoorlichtingen ingepland.
Artikel 1: De beleidsdoorlichting van voormalig artikel 11 is in april 2016
aan de Tweede Kamer aangeboden (Kamerstuk, 30 991, nr. 31).
Artikel 2: De beleidsdoorlichting van voormalige artikelen 12 en 13 is in
mei 2015 aan de Tweede Kamer aangeboden (Kamerstuk, 30 991, nr. 23).
Artikel 4: De beleidsdoorlichting van voormalig artikel 14 is in december
2014 aan de Tweede Kamer aangeboden (Kamerstuk, 30 991, nr. 17).
Artikel 6: Het Interdepartementaal Beleidsonderzoek (IBO) agro-, visserij
en voedselketens is geïntegreerd met de beleidsdoorlichting van
voormalig artikel 16. Het IBO is in juni 2015 aan de Tweede Kamer
aangeboden (Kamerstuk, 30 991, nr. 25).
Artikel 7: De beleidsdoorlichting van voormalig artikel 17 is in juni 2014
aan de Tweede Kamer aangeboden (Kamerstuk, 30 991, nr. 11).
Artikel 8: De beleidsdoorlichting van voormalig artikel 18 is in december
2015 aan de Tweede Kamer aangeboden (Kamerstuk, 30 991, nr. 29).
Voor het meest recente overzicht van de programmering van beleidsdoorlichtingen, klik op deze link http://www.rijksbegroting.nl/2018/
voorbereiding/begroting,kst236887_8.html.
Voor de realisatie van andere onderzoeken, zie bijlage 2 «Afgerond
evaluatie- en overig onderzoek».

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

23

Overzicht van risicoregelingen
Overzicht verstrekte garanties (bedragen x € 1.000)
Artikel

Omschrijving

Artikel 2
BMKB
Bedrijvenbeleid:
innovatief en
duurzaam
ondernemen

Uitstaande
garanties
2016

Verleend
2017

Vervallen
2017

Uitstaande
garanties
2017

Garantie
plafond

1.827.015

558.374

564.811

1.820.578

765.000

69.780

566.263

165.574

138.754

593.083

400.000

65.052

Groeifaciliteit

121.590

25.152

27.826

118.916

135.000

18.313

Garantieregeling
Scheepsnieuwbouwfaciliteit

42.040

Garantie
MKB-financiering

25.000

43.200

Microkredieten

99.700

13.280

73.939

Garantieregeling
Aardwarmte

Artikel 6
Concurrerende,
duurzame,
veilige agro-,
visserij- en
voedselketens

Garanties voor
investeringen en
werkkapitaal
landbouwondernemingen
(Borgstelling
MKB Landbouwkredieten (BL))

318.812

Garantie voor
natuurgebieden
en
landschappen

383.585

Garantie Ruimte
voor Ruimte
Totaal

Totaal stand
risicovoorziening

Garantie
Ondernemingsfinanciering
(GO)

Artikel 4 Een
doelmatige en
duurzame
energievoorziening

Artikel 8 Natuur
en Regio

Totaal
plafond

3.457.944

42.040
68.200

750.000

9.600

103.380

113.000

11.050

14.450

70.539

66.600

22.573

49.379

28.869

339.322

120.000

26.679

18.719

364.866

4.400

4.400

870.409

849.469

9.041

383.585
4.400

3.478.884

1.486.600

1.250.985

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

211.438

24

Overzicht uitgaven en ontvangsten garanties (bedragen x € 1.000)
Artikel

Omschrijving

Artikel 2
BMKB
Bedrijvenbeleid:
innovatief en
duurzaam
ondernemen
Garantie
Ondernemingsfinanciering
(GO)

Uitgaven Ontvangsten
2016
2016

Saldo 2016

Uitgaven
2017

Inkomsten
2017

Saldo 2017

Mutatie
risicovoorziening 2017
en (2016)

34.972

35.572

600

34.818

37.316

2.498

11.147
(4.465)

2.056

9.653

7.597

1.610

9.132

7.522

4.940
(7.001)

6.057

4.376

– 1.681

4.216

5.510

1.294

2.144
(-831)

127

127

178

178

– 10.136
(92)

41

41

41
(0)

833

833

833
(-218)

2.682

632

13.144
(-8.627)

Groeifaciliteit
Garantieregeling
Scheepsnieuwbouwfaciliteit
Garantie
MKB-financiering
Microkredieten
Artikel 4 Een
doelmatige en
duurzame
energievoorziening

Garantieregeling
Aardwarmte

Artikel 6
Concurrerende,
duurzame,
veilige agro-,
visserij- en
voedselketens

Garanties voor
investeringen en
werkkapitaal
landbouwondernemingen
(Borgstelling
MKB Landbouwkredieten (BL))

Artikel 8 Natuur
en Regio

1.204

1.012

– 192

3.644

2.008

– 1.636

2.050

47.933

52.748

4.815

47.094

Garantie voor
natuurgebieden
en
landschappen
Garantie Ruimte
voor Ruimte

Totaal

4.400

– 4.400
55.692

8.598

De risicovoorzieningen bestaan uit begrotingsreserves. Een begrotingsreserve is een voorziening die door een ministerie op een afzonderlijke
rekening-courant bij het Ministerie van Financiën wordt aangehouden. In
de tabel «Overzicht verstrekte garanties» wordt met «totaalstand
risicovoorziening» het saldo van de betreffende begrotingsreserve ultimo
2017 bedoeld. In de tabel «Overzicht uitgaven en ontvangsten garanties»
wordt met «mutatie risicovoorziening» de storting (+) dan wel de
onttrekking (-) aan deze begrotingsreserve bedoeld. De mutaties op de
begrotingsreserves worden in het betreffende beleidsartikel toegelicht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

25

Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatief en duurzaam ondernemen
BMKB
De BMKB is bedoeld voor bedrijven die te weinig zekerheden (onderpand)
kunnen bieden aan een bank. De bank vindt het risico dat het bedrijf zijn
lening niet kan terugbetalen dan vaak te hoog. Via de BMKB staat de
overheid borg voor het deel van de lening waar het bedrijf geen
onderpand voor heeft. De bank kan voor dat deel dus terugvallen op de
overheid. Op grond van de Regeling nationale EZ-subsidies kunnen
financiers kredieten die zij verstrekken aan MKB-ondernemers onder de
werking van de regeling brengen. Hierdoor stelt de Staat zich voor 90%
borg ten behoeve van de financier voor de terugbetaling van deze
kredieten (de zogenaamde bedrijfsborgstellingskredieten). Eén van de
voorwaarden die de regeling hieraan stelt, is dat de financier gelijktijdig
met het verstrekken van een bedrijfsborgstellingskrediet, aan de
MKB-ondernemer een ander krediet verstrekt, waarvoor deze borgstelling
van de Staat niet geldt. Als hoofdregel geldt dat het bedrijfsborgstellingskrediet ten minste even groot moet zijn als het daarmee gelijktijdig
afgesloten andere krediet. Het laatstgenoemde krediet bedraagt daarmee
ten minste 100% van het bedrijfsborgstellingskrediet (verhouding 1:1).
Voor starters en het innovatieve MKB gelden andere verhoudingen. Om
de kredietverlening te stimuleren is per 1 november 2013 het maximum
van het borgstellingskrediet verhoogd van € 1 mln naar € 1,5 mln en
geldt voor bestaande bedrijven met een borgstellingskrediet tot maximaal
€ 200.000 de ruimere startersfaciliteit.
Garantie Ondernemingsfinanciering (GO)
Met het instrument GO kunnen banken een 50% Staatsgarantie krijgen op
(middel)grote leningen vanaf € 1,5 mln. Door de verstrekking van een
Staatsgarantie wordt het risico voor de bank op de ondernemingsfinanciering gereduceerd. Dit vergroot de mogelijkheden om te voorzien in de
financieringsbehoefte bij het Nederlandse bedrijfsleven. Ter stimulering
van de kredietverlening aan het bedrijfsleven zijn de voorwaarden voor de
GO-regeling tijdelijk verruimd. In 2013 is het maximum van de garantie
verhoogd van € 25 mln naar € 75 mln (tot ultimo 2017) en is de GO, naast
de al bestaande mogelijkheid om bankgaranties onder de GO te brengen,
ook opengesteld voor alternatieve aanbieders van garanties aan
bedrijven.
Groeifaciliteit
Met de Groeifaciliteit worden bedrijven geholpen bij het aantrekken van
risicodragend vermogen door een 50% Staatsgarantie te verstrekken op
achtergestelde leningen van banken (ten hoogste € 5 mln) en op aandelen
van participatiemaatschappijen (ten hoogste € 25 mln). De Groeifaciliteit
kan ondernemingen in een groeifase, bij bedrijfsovernames en bij
herstructureringen helpen bij het aantrekken van risicokapitaal.
Garantieregeling Scheepsnieuwbouwfaciliteit
Op basis van de evaluatie van de Garantiefaciliteit Scheepsnieuwbouwfinanciering (GSF) is besloten de GSF na 1 juli 2017 niet te verlengen.
Garantie MKB-financiering
Uit het Aanvullend Actieplan MKB-financiering was in totaal € 1 mld
garantieruimte beschikbaar. Hiervan is € 100 mln beschikbaar gesteld
voor de funding van Qredits (zie Microkredieten) en € 150 mln is
toegevoegd aan de Groeifaciliteit voor garanties op achtergestelde
leningen. Van de resterende ruimte van € 750 mln is € 400 mln

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

26

beschikbaar voor alternatieve financiers voor het MKB. In 2017 is voor
€ 43,2 mln aan garanties verstrekt.
Microkredieten
Uit het Aanvullend Actieplan MKB-financiering is € 100 mln beschikbaar
voor Microkredieten. Hierop is een garantie van € 86,7 mln verstrekt aan
de Europese Investeringsbank voor de funding van de Stichting Qredits
van € 100 mln voor de verdere groei van de dienstverlening van Qredits
(micro- en MKB tot € 150.000) als de nieuwe dienstverlening van Qredits
(werkkapitaal en de hogere MKB kredieten tot € 250.000). In 2017 is in dit
kader een garantie van € 13,3 mln verstrekt aan de Council of Europe
Bank (CEB) voor de funding van Qredits.
Artikel 4 Een doelmatige en duurzame energievoorziening
Garantieregeling Aardwarmte
De garantieregeling Aardwarmte heeft als doel het afdekken van het
financiële risico indien een boring van een put voor de toepassing van
aardwarmte voor de borende partij minder oplevert dan verwacht. De
garantieregeling dekt het risico dat een boring niet in een goede watervoerende laag uitkomt, waardoor het vermogen dat vooraf verwacht
werd, niet wordt behaald. In dat geval wordt voor een deel van de
gemaakte kosten een subsidie uitgekeerd, gerelateerd naar de mate
waarin de aardwarmteboring mislukt is. Er wordt een premie van 7%
gevraagd. De regeling richt zich zowel op gewone als diepe aardwarmteprojecten (dieper dan 3.500 meter).
Artikel 6 Concurrerende, duurzame, veilige agro-, visserij- en
voedselketens
Garanties voor investeringen en werkkapitaal landbouwondernemingen
(Borgstelling MKB Landbouwkredieten (BL))
De Garantieregeling Landbouw (GL) is vervangen door de regeling
Borgstelling MKB Landbouwkredieten (BL). Met deze garantieregeling
kunnen banken een borgstelling aan land- en tuinbouwondernemers
verstrekken. Voor meer informatie zie bijlage van Kamerstuk 32 637 nr. 287
waarin de werking van het begrotingsinstrument wordt beschreven.
Ten opzichte van voorgaande jaren zijn in 2017 weer meer leningen onder
garantie verstrekt (totaal circa € 43 mln). Tevens zijn in 2017 minder
verliesdeclaraties ingediend (totaal circa € 2 mln). Beiden zijn tekenen van
een aantrekkende economie.
Artikel 8 Natuur en regio
Garantie voor natuurgebieden en landschappen
Het betreft het garant staan voor de leningen die aangetrokken zijn via het
Groenfonds voor het realiseren van de EHS-gronden. Deze gronden zijn
opgegaan in het Natuur Netwerk Nederland.
Garantie Ruimte voor Ruimte
De provincie Limburg doet voor € 4,4 mln een beroep op een in 2002
afgegeven garantie voor het project Ruimte voor Ruimte, omdat bij de
eindafrekening van het project een verlies optreedt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

27

Overzicht verstrekte leningen (bedragen x € 1.000)
Artikel

Omschrijving

Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatief
en duurzaam ondernemen

Microkrediet Nederland

Artikel 4
Een doelmatige en duurzame
energievoorziening

Energieonderzoek Centrum
Nederland

Artikel 4
Een doelmatige en duurzame
energievoorziening

Pallas

Artikel 6 Concurrerende, duurzame,
veilige agro-, visserij- en voedselketens

Wageningen Research

Artikel 6 Concurrerende, duurzame,
veilige agro-, visserij- en voedselketens

Wageningen Research

Artikel 6 Concurrerende, duurzame,
veilige agro-, visserij- en voedselketens

Wageningen Research

Artikel 6 Concurrerende, duurzame,
veilige agro-, visserij- en voedselketens

Wageningen Research

Uitstaande
lening

Looptijd
lening

46.430

tot en met
2036

54.152

tot en met
2026

20.880

tot en met
2018

30.753

tot en met
2027

11.309

tot en met
2022

12.198

tot en met
2029

2.579

tot en met
2030

Totaalstand
risicovoorziening 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

Totaalstand
mutatie
volume
risicovoorziening 2017
en 2016

28

4. BELEIDSARTIKELEN
1 Goed functionerende economie en markten
Algemene doelstelling
Het scheppen van voorwaarden voor een goed functionerende economie
en goed functionerende markten, waaronder de markt voor elektronische
communicatie.
Goed functionerende markten dragen in belangrijke mate bij aan de
economische groei en innovatie. In een goed functionerende markt
reageren vraag en aanbod effectief op elkaar. Consumenten en bedrijven
profiteren daarvan. Op goed functionerende markten ontstaat een
optimale prijs-kwaliteitverhouding van goederen en diensten en hebben
gebruikers keuzevrijheid. Het slim benutten van en zorgdragen voor
hoogwaardige elektronische communicatienetwerken en digitale
infrastructuren waar de Nederlandse samenleving op kan bouwen én
vertrouwen draagt bij aan het economisch groeivermogen en een goed
functionerende economie.
Rol en verantwoordelijkheid
De Minister van EZ is op grond van de Telecommunicatiewet verantwoordelijk voor het stellen van regels voor vaste en mobiele communicatienetwerken. Daarnaast ziet de Minister van EZ het als een taak eventuele
belemmeringen voor het goed functioneren van markten te verminderen
of weg te nemen en heeft een systeemverantwoordelijkheid voor de
statistische informatievoorziening van rijkswege. Hieruit vloeien de
volgende verantwoordelijkheden voort:
Stimuleren
• Het stimuleren van een goede balans tussen de belangen van
bedrijven en consumenten met generiek consumentenbeleid waarbij
de Wet handhaving consumentenbescherming centraal staat.
Financieren
• Het bijdragen aan het goed functioneren van markten door het
financieren van TenderNed (het elektronisch aanbestedingssysteem)
en diverse organisaties op het gebied van metrologie, normalisatie,
accreditatie en markttoezicht.
• Het financieren van een deel van de exploitatie van het Agentschap
Telecom en het verrichten van uitgaven voor opdrachten inzake
beleidsvoorbereiding en evaluaties voor frequentiebeleid en veiligheid.
• Het financieren van het CBS om het van overheidswege verrichten van
statistisch onderzoek ten behoeve van praktijk, beleid en wetenschap
en het openbaar maken van de op grond van zodanig onderzoek
samengestelde statistieken mogelijk te maken.
(Doen) uitvoeren
• Het tegengaan van mededingingsbeperkende gedragingen met de
Mededingingswet, mededingingsbeleid en Telecommunicatiewet in
alle sectoren van de Nederlandse economie.
• Het reguleren van de postmarkt met de Postwet 2009 waardoor een
toegankelijke en betaalbare basisvoorziening voor de post is gewaarborgd (universele postdienst).
• Het opstellen van verkeersregels voor het gebruik van de ether, door
afspraken te maken in internationaal verband voor harmonisatie en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

29

•

door – in geval van schaarste – te bepalen op welke wijze het spectrum
wordt verdeeld.
Het inzetten op het realiseren van hoogwaardige en innovatieve
breedbandige mobiele communicatie en omroeptoepassingen door
verruiming van gebruiksmogelijkheden van het spectrum en door de
uitgifte van beschikbare frequentieruimte.

Regisseren
• Het bevorderen van goed functionerende markten door het scheppen
van randvoorwaarden via wet- en regelgeving.
• Het scheppen van voorwaarden waarbinnen concurrentie kan
plaatsvinden door middel van de Waarborgwet, de Winkeltijdenwet, de
Aanbestedingswet, de Wet aanwijzing nationale accreditatie-instantie
en de Metrologiewet.
• Het op basis van de middellange termijnvisie op de ontwikkeling van
telecommunicatie, media en Internet in 2016 verder moderniseren van
de regelgeving om deze te kunnen laten meegroeien met de ontwikkelingen in de markt en de behoeftes in de samenleving.
Beleidsconclusies
Aanbesteden
Sinds 1 juli 2017 is elektronisch aanbesteden verplicht bij Europese
aanbestedingen. Bij e-aanbesteden verloopt alle communicatie en
informatie-uitwisseling tussen overheden en ondernemers elektronisch
(digitaal). E-aanbesteden maakt aanbesteden eenvoudiger en bespaart
tijd, geld en papier. Ondernemers hoeven bijvoorbeeld nog maar één keer
hun bedrijfsgegevens in te vullen. Het verlaagt de drempel voor ondernemers om in te schrijven op opdrachten.
In het kader van het traject Beter Aanbesteden is een zogenaamde
actieagenda opgesteld op basis van input van regionale teams van
aanbestedende diensten, ondernemers en onderwijs. Deze actieagenda
bevat aanbevelingen en concrete acties ter verbetering van de aanbestedingspraktijk. De actieagenda wordt door alle deelnemende partijen
ondersteund. De actieagenda is op 16 februari 2018 aan de Tweede Kamer
aangeboden (Kamerstuk, 34 252, nr. 4).
Postmarkt
Conform de voorgestelde beleidsprioriteiten voor 2017 is op 10 juli 2017
de Analyse toekomst postmarkt naar de Kamer gestuurd (Kamerstuk,
29 502, 140). Het document presenteert relevante feiten en een analyse
van de huidige situatie, een beschrijving van de verwachte marktontwikkelingen en presenteert de beleidsvragen die beantwoord dienen te
worden voordat definitieve beleidskeuzes gemaakt kunnen worden. De
analyse is gebaseerd op de in 2016 uitgevoerde scenariostudie en een
gebruikersonderzoek en de in 2017 uitgevoerde evaluatie van de
universele postdienst (bijlage bij Kamerstuk, 29 502, 140). De analyse
biedt bouwstenen om in de toekomst de post betaalbaar, betrouwbaar en
bereikbaar te houden.
In december 2017 is het Tijdelijk Besluit Postbezorgers aangepast (Stcrt.
22 december 2017, nr. 515 en Kamerstuk, 29 502, 146). Hiermee is de
positie van postbezorgers verbeterd. De voorgestelde wijziging was al in
december 2016 aan het parlement voorgelegd, maar de besluitvorming
heeft vanwege de verkiezingen en controversieel verklaren langer
geduurd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

30

Wetsvoorstel Ruimte voor Duurzaamheidsinitiatieven
Coalities van burgers, bedrijven en maatschappelijke organisaties dragen
graag bij aan verduurzaming van de samenleving. Het wetsvoorstel
Ruimte voor Duurzaamheidinitiatieven biedt deze partijen een versneld
proces om op hun verzoek te komen tot regelgeving rond duurzaamheid.
In het voorjaar van 2017 is het wetsvoorstel geconsulteerd. Zowel
ondernemers, maatschappelijke organisaties als wetenschappers toonden
zich voorstander van het wetsvoorstel. Het wetsvoorstel ligt op dit
moment bij de Raad van State.
Wet markt en overheid
De Wet markt en overheid liep als gevolg van een horizonbepaling op
1 juli 2017 af. Daarom is met het «Besluit van 31 januari 2017, houdende
verlenging van de werkingsduur van de gedragsregels voor de overheid
in de Mededingingswet» de werking van de wet met twee jaar verlengd
(Stb. 2017, 34). Om de wet inhoudelijk te wijzigen is in september en
oktober 2017 een wetsvoorstel via internet geconsulteerd. In dit
wetsvoorstel wordt de algemeenbelanguitzondering aangescherpt door
het stellen van specifieke motiveringsvereisten, het verplichten van de
uniforme openbare voorbereidingsprocedure en het invoeren van een
evaluatiebepaling. Met het wetsvoorstel heeft het ministerie een goede
stap gezet richting het verbeteren van het proces wanneer overheden
gebruikmaken van de algemeenbelanguitzondering.
Pakketreizen
In de begroting van 2017 werd de verwachting uitgesproken dat de
richtlijn pakketreizen in 2017 geïmplementeerd zou zijn. Het ministerie
heeft hier in 2017 hard aan gewerkt en het wetsvoorstel van de implementatie van deze richtlijn is succesvol in de Tweede Kamer behandeld en
aangenomen. Op 5 december 2017 is het wetsvoorstel door de Eerste
Kamer als hamerstuk aangenomen (Stcrt. 12 januari 2018, nr. 2) en de
nieuwe regels zijn van toepassing vanaf 1 juli 2018. Deze wet regelt dat de
aanbieder van de pakketreis verantwoordelijk is voor alle componenten
van de samengestelde reis. Consumenten kunnen de aanbieder van de
pakketreis hiermee aansprakelijk stellen voor gebreken aan zowel de
vlucht, verblijf, evenement bezoek en anderszins in de overeenkomst
opgenomen reisdiensten.
CPC-verordening
In 2016 kwam de Europese Commissie met een voorstel voor herziening
van de Verordening betreffende samenwerking Europese nationale
instanties die verantwoordelijk zijn voor consumentenbescherming
(oftewel de CPC-verordening). Nederland was positief over dit voorstel
(Kamerstuk, 22 112, nr. 2168). Wel was Nederland kritisch over voorgestelde handhavingsbevoegdheden die zagen op de compensatie van
schade van consumenten en de terugbetaling van de behaalde winst en
op handhavingsbevoegdheden om derden te gelasten websites offline te
halen. De herziene verordening (Vo. (EU) 2017/2394) is begin 2018 in
werking getreden. Deze bevat uiteindelijk géén bevoegdheden die zien op
compensatie van schade of terugbetaling van behaalde winst. Op dat punt
is de Nederlandse inzet dus behaald. Wat betreft de opgenomen
bevoegdheid voor het offline halen van websites is er voldoende ruimte
voor de lidstaten om waarborgen op te nemen om een proportionele
toepassing van deze bevoegdheid te verzekeren. In een uitvoeringswet
zullen deze waarborgen worden vormgegeven. In 2018 wordt een voorstel
daarvoor uitgewerkt. Naar verwachting vindt de internetconsultatie in het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

31

voorjaar plaats en wordt het wetsvoorstel in het najaar aan de Raad van
State voorgelegd.
Nota Mobiele Communicatie
De Nota Mobiele Communicatie, die beschrijft hoe de overheid in de
komende vijf tot tien jaar door middel van frequentieverdelingen een
efficiënt werkende telecommunicatiemarkt wil waarborgen, was gepland
in 2017. In 2017 is een concept van de nota geconsulteerd. De reacties op
deze consultatie noopten tot nadere onderzoeken en een advies van ACM
met betrekking tot de eerstvolgende veiling van de 700 MHz-, 2100 MHz-,
en 1452–1492 MHz-banden. Eind 2017 werd bekend gemaakt dat T-Mobile
Nederland voornemens is Tele2 Nederland over te nemen. Omdat deze
overname van grote invloed is op de (mobiele) markt voor telecommunicatie, wordt een besluit over de voorgenomen overname afgewacht
alvorens de nota wordt afgerond. De Tweede Kamer is hierover geïnformeerd bij brief van 22 december 2017 (Kamerstuk, 24 095, nr. 424) en
verder toegelicht via de beantwoording van Kamervragen op 8 februari
(Aanhangselnummer 1103). Naar verwachting zal op zijn vroegst in de
tweede helft van 2018 duidelijk worden wanneer de Nota Mobiele
Communicatie met de daarin te benoemen voorwaarden voor de
eerstkomende veiling wordt gepubliceerd. De oorspronkelijke planning is
dus helaas niet gehaald. Het blijft de inzet om de veiling in 2019 plaats te
laten vinden.
Kengetal

2013

2014

2015

2016

2017

Ambitie
komende
jaren

Concurrentie markt mobiele telefonie
(HHI-index)

3.675

3.469

3.529

3.547 (Q2)

3.147 (Q2)

dalend

Bron: ACM

De Herfindahl-Hirschman index (HHI) geeft een indicatie van de marktconcentratie en daarmee de mate van concurrentie in de mobiele telecommunicatiemarkt. De HHI is afhankelijk van het aantal marktpartijen (hoe meer
partijen, des te lager de HHI) en de respectievelijke marktaandelen (hoe
evenwichtiger de verdeling van de marktaandelen, des te lager de HHI).
Vanaf de begroting 2017 is het effect zichtbaar van het actief worden van
Tele2 als vierde netwerkspeler. Voorheen werd in de HHI berekening
rekening gehouden met drie spelers. Hierdoor is de HHI waarde gedaald,
hetgeen inderdaad duidt op toegenomen concurrentie. De berekening van
de HHI wordt jaarlijks door ACM gedaan en gepresenteerd in haar
marktmonitor.
Digitale connectiviteit
In 2017 is met verschillende stakeholders gesproken over het creëren van
de juiste randvoorwaarden voor een goede digitale infrastructuur en het
wegnemen van eventuele belemmeringen. Uit de gesprekken met
stakeholders is een aantal belangrijke randvoorwaarden voor een goede
digitale infrastructuur naar voren gekomen, te weten: spectrum, lokaal
beleid, als ook investeringen, continuïteit en innovatie in netwerken.
Sindsdien wordt met partijen nader gesproken over deze onderwerpen en
is besloten om een actieplan digitale connectiviteit op te stellen, om te
zorgen voor een kwalitatief hoogwaardige connectiviteit die een grote
diversiteit aan vraag kan bedienen en altijd en overal beschikbaar is tegen
concurrerende tarieven. Het actieplan digitale connectiviteit zal medio
2018 aan de Kamer zal worden aangeboden. Met het actieplan zal een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

32

verdere stap worden gezet naar de beschikbaarheid van snel internet voor
zoveel mogelijk huishoudingen en bedrijven.
Herziening Europees Telecomkader
Lidstaten bereikten in november 2017 een gezamenlijke positie over de
herziening van het Europees telecomkader. Het belangrijkste doel van
deze richtlijn is het verbeteren van de randvoorwaarden voor investeringen in snelle digitale communicatieverbindingen in de EU. Het
commissievoorstel dateert van september 2016 en is in de Raadspositie
naar tevredenheid van Nederland op alle belangrijke punten aangepast.
Zo is er meer ruimte voor toegangsregulering van vaste netwerken en
voor een verdeling van spectrum voor mobiele netwerken die aansluit op
nationale omstandigheden. De Raadspositie vormt het uitgangspunt voor
de onderhandelingen met het Europees Parlement, die naar verwachting
in april 2018 zullen worden afgerond.
Op 15 juni 2017 werden de nieuwe EU-regels voor roaming binnen de EU
van kracht. Wie in een andere EU-lidstaat belt, sms-t of internet, betaalt
dankzij deze regels evenveel als in eigen land. Dit principe heet Roam Like
At Home. Om de lage roamingtarieven voor consumenten mogelijk te
maken werden er in 2017 ook afspraken gemaakt over de tarieven die
telecombedrijven binnen de EU aan elkaar rekenen voor gebruik van
netwerken door bezoekers uit andere lidstaten. De Nederlandse
doelstelling om deze tarieven voldoende te verlagen is daarbij gehaald.
De nieuwe roamingregels zijn positief ontvangen door zowel consumenten als bedrijven.
Wetsvoorstel informatie uitwisseling bovengrondse en ondergrondse
netten en netwerken
Op 20 februari 2018 is het Wetsvoorstel informatie-uitwisseling bovengrondse en ondergrondse netten en netwerken door de Eerste Kamer
aangenomen (Kamerstuk, 34 739), waarmee de richtlijn kostenreductie
breedband wordt geïmplementeerd. Het wetsvoorstel geeft een verdere
impuls aan de ontwikkeling van breedbandnetwerken door bestaande
infrastructuur die er al ligt, efficiënter te benutten. Hiermee worden de
kosten voor het aanleggen van breedbandnetwerken verlaagd. Een
hoogwaardige digitale infrastructuur is van groot belang voor de
economische ontwikkeling en dit wetsvoorstel draagt daaraan bij. Met dit
wetsvoorstel krijgen telecomaanbieders het recht op medegebruik van
fysieke infrastructuur van andere beheerders van netwerken, zoals
energiebeheerders, havenbedrijven en rioleringsbedrijven. Telecomaanbieders mogen gebruik maken van bijvoorbeeld kabelgoten, mantelbuizen, straatkasten en masten van die bedrijven. Deze netbeheerders
kunnen voor het medegebruik aanspraak maken op een redelijke
vergoeding. Dit wetsvoorstel wijzigt verder de zogenaamde gedoogplicht
voor ongebruikte telecomkabels. Met de wijziging wordt voorkomen dat
een grondeigenaar, zoals een gemeente, vanaf 1 januari 2018 precariobelasting zou kunnen heffen op telecomkabels die tien jaar niet zijn gebruikt.
Deze buizen kunnen nog worden ingezet voor de aanleg van breedband.
Met de wijziging wordt de druk bij telecomaanbieders weggenomen om
deze buizen op te ruimen vanwege hoge precariokosten. De verwachting
is dat het wetsvoorstel medio maart 2018 in werking zal treden. Hoewel
het implementatietraject langer heeft geduurd dan vooraf was voorzien, is
uiteindelijk een goede balans gevonden tussen het opruimen van
ongebruikte telecomkabels en het verlagen van de kosten van breedbandnetwerken door benutting van bestaande infrastructuur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

33

Budgettaire gevolgen van beleid artikel 1 (Bedragen x € 1.000)
Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2013

2014

2015

2016

2017

2017

2017

VERPLICHTINGEN

214.441

195.559

197.904

193.012

212.076

188.943

23.133

UITGAVEN

216.199

197.270

200.072

194.204

208.679

185.726

22.953

Subsidies

797

356

900

600

488

488

Digitalisering regionale radio

797

356

900

600

488

488

Opdrachten

8.071

6.593

8.575

6.825

6.400

7.503

Onderzoek en Opdrachten

2.883

2.833

2.961

2.244

1.366

1.199

167

PIANOo/TenderNed

1.572

689

1.040

477

69

644

– 575

Beleidsvoorbereiding en
evaluaties Frequenties en
Veiligheid

3.616

3.071

4.574

4.104

4.965

5.660

– 695

Bijdragen aan agentschappen

14.510

16.075

20.074

23.260

29.523

22.909

6.614

Agentschap Telecom

10.921

10.735

12.021

14.571

17.747

13.173

4.574

365

351

996

1.145

11.746

9.736

2.010

3.224

4.989

7.057

7.544

30

Bijdrage aan ZBO’S/RWT’s

190.090

170.667

166.532

159.720

168.613

151.395

17.218

Metrologie

14.969

14.319

14.268

10.182

9.615

9.458

157

Rijksdienst voor Ondernemend
Nederland
DICTU

Raad voor Accreditatie

– 1.103

30

162

262

190

231

210

132

78

ACM

1.333

695

645

637

641

448

193

CBS

173.626

155.391

151.429

148.670

158.147

141.357

16.790

2.731

3.579

3.991

3.799

3.653

3.919

– 266

790

1.480

1.234

1.144

1.172

1.212

– 40

1.941

2.043

2.757

2.655

2.481

2.634

– 153

73

– 73

Bijdragen aan (inter)nationale
organisaties
Nederlands Normalisatie Instituut
(NEN)
Internationale organisaties
Raad van deskundige voor de
nationale meetstandaarden

ONTVANGSTEN
Ontvangsten ACM
High Trust
Diverse ontvangsten

56

3.846.784

58.853

1.074

963

52.224

103.840

90.319

30.900

59.419

16.655
3.829.055

34.441

31.880

30.568

71.143

30.200

40.943

23.449

20.344

73.272

19.175

700

18.475

Toelichting op de verplichtingen
Het verschil van € 23,1 mln wordt met name verklaard door:
• Bijdrage aan het CBS: zoals toegelicht in de 2e suppletoire begroting
2017 is een bijdrage van € 12 mln ter versterking van het eigen
vermogen verleend.
• Loon- en prijsbijstelling: bij 2e suppletoire begroting 2017 is voor € 4,1
mln aan loon- en prijsbijstelling uitgekeerd op diverse instrumenten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

34

•

•
•
•

Agentschap Telecom: De hogere bijdrage aan het Agentschap Telecom
(€ 4,6 mln) betreft de verhoging bij de 2e suppletoire begroting 2017
voor onder andere compensatie stijging pensioenpremies ABP,
prijsbijstelling en een aantal aanvullende opdrachten.
Frequenties: bij de 2e suppletoire begroting 2017 is sprake van een
verhoging van € 0,8 mln voor het vastleggen van opdrachten.
Nederlands Normalisatie Instituut (NEN): bij de 2e suppletoire
begroting 2017 zijn de verplichtingen met € 0,1 mln verhoogd.
Het verplichtingenbudget is met € 1,8 mln verhoogd in verband met
het meerjarig vastleggen van een internationale verplichting van
Universal Postal Union (UPU).

Toelichting op de uitgaven
Subsidies
Digitalisering regionale radio
Dit betreft de uitfinanciering van de in 2011 afgegeven subsidiebeschikking aan de Stichting Regionale Publieke Omroep. Dit is de afgelopen
jaren aangewend voor investeringen in digitale radio voor de regionale
publieke omroepen. In 2017 is besloten tot een verlenging van de subsidie
met 2 jaar.
Een indicatie voor het succes van digitale radio is de penetratiegraad van
digitale radio-ontvangers in huishoudens. Dit wordt gemonitord door het
CBS. Belangrijke indicator voor dit succes is het percentage huishoudens
dat over een DAB+ ontvanger beschikt (in huis en/of in de auto) en
daarmee toegang heeft tot digitale radio. Het percentage draagt bij aan
het bepalen van een afschakeldatum voor de analoge FM.
Kengetal
Penetratiegraad van digitale radio ontvangers in huishoudens

Referentiewaarde

Peildatum

6,0%

2015

Realisatie Streefwaarde
2017
10%

35%

Planning
2020

Bron: CBS

Bijdragen aan agentschappen
Agentschap Telecom
De hogere bijdrage aan het Agentschap Telecom (€ 4,6 mln) betreft de
verhoging bij de 2e suppletoire begroting 2017 voor onder andere
compensatie stijging pensioenpremies ABP, prijsbijstelling en een aantal
aanvullende opdrachten.
Om te voldoen aan de rijksbrede ambitie van digitalisering is het
Agentschap gestart met het programma zaakgericht werken (GAMMA).
Hiermee realiseert het Agentschap de gevraagde digitaliseringsslag en
wordt haar ICT-landschap vervangen. Hiervoor heeft AT in 2017 bij de 2e
suppletoire begroting € 1,9 mln extra bijdrage ontvangen.
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
De hogere bijdrage van € 2 mln heeft te maken met een verhoging van
het budget voor stijging van de pensioenpremies ABP en de toegekende
loon- en prijsbijstelling (€ 0,3 mln). Ook is een aantal aanvullende
opdrachten verstrekt (€ 0,7 mln) en heeft er in verband met de overgang
van PIANOo/TenderNed met ingang van 1 januari 2017 naar RVO.nl nog
een aanvullende overboeking plaatsgevonden van € 1 mln.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

35

Bijdragen aan ZBO’s/RWT’s
CBS
Van het verschil van € 16,8 mln heeft € 12,0 mln betrekking op een
additionele bijdrage die EZ aan het CBS heeft verstrekt bij 2e suppletoire
begroting 2017. Met deze bijdrage kan het CBS investeren in ICT, om het
CBS in staat te stellen meer opbrengsten te genereren en efficiënter te
werken, en zo de taakstelling Rutte-II te kunnen invullen. Van 2021 tot en
met 2026 wordt de bijdrage aan het CBS met € 2 mln per jaar verlaagd,
zodat deze additionele bijdrage meerjarig budgetneutraal opgevangen kan
worden.
Daarnaast heeft EZ € 3,7 mln verleend voor loon- en prijsbijstellingen en
heeft EZ diverse aanvullende opdrachten verstrekt voor specifieke
beleidsondersteunende statistieken.
Toelichting op de ontvangsten
Het verschil van € 59,4 mln wordt met name verklaard door:
• High Trust: zoals is toegelicht in de 2e suppletoire begroting 2017
betreft dit een meevaller als gevolg van een boete die de ACM aan de
Nederlandse Spoorwegen (NS) heeft opgelegd (€ 39,9 mln).
• Diverse ontvangsten: zoals toegelicht in de 1e suppletoire begroting
2017 betreft dit de afrekening met Agentschap Telecom over 2016
(€ 8,3 mln) en zoals toegelicht bij 2e suppletoire begroting 2017
afgedragen inkomsten van Agentschap Telecom (€ 8,5 mln).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

36

2 Bedrijvenbeleid: innovatief en duurzaam ondernemen
Algemene doelstelling
Met het bedrijvenbeleid werkt EZ aan een uitmuntend ondernemingsklimaat dat bedrijven stimuleert om duurzaam en innovatief te kunnen
ondernemen. Daarbij worden de volgende vier strategische doelen
nagestreefd:
1. stimuleren van een concurrerend, innovatief en duurzaam bedrijfsleven;
2. bevorderen van ondernemerschap en toegang tot en benutting van
ondernemers(risico)financiering;
3. ontwikkelen en benutten van hoogwaardig (internationaal) publiek
gefinancierd onderzoek en technologie, inclusief publiek-private
programma’s voor onderzoek, innovatie en menselijk kapitaal;
4. waarborgen van responsieve overheids- en informatiediensten voor
ondersteuning van ondernemers op regionaal, nationaal en internationaal niveau.
Het kabinet heeft met het Bedrijvenbeleid drie ambities:
– Nederland in de top 5 van de meest concurrerende kenniseconomieën
in de wereld (in 2020);
– stijging van de Nederlandse R&D-inspanningen naar 2,5% van het BBP
(in 2020);
– Topconsortia voor Kennis en Innovatie (TKI) waarin publieke en private
partijen participeren voor meer dan € 800 mln waarvan tenminste 40%
private financiering betreft (in 2020).
Over de voortgang bij de realisatie van de doelen van het Bedrijvenbeleid
en over de indicatoren en kengetallen op dit beleidsterrein wordt jaarlijks
gerapporteerd op de website «Bedrijvenbeleid in beeld» en in de
Voortgangsrapportage Bedrijvenbeleid. De meest recente edities van deze
rapportages zijn op 9 oktober 2017 verschenen (Kamerstuk, 32 637,
nr. 293). De begroting geeft het overzicht van de budgettaire gevolgen van
het bedrijvenbeleid.
Ad 1) Stimuleren van een concurrerend, innovatief en duurzaam bedrijfsleven
Het vergroten van de maatschappelijke welvaart – door met innovatie
duurzame economische groei aan te jagen – vormt de kern van het
bedrijvenbeleid. Nederland zal het, in het geval van een krimpend
arbeidsaanbod, de komende decennia vooral moeten hebben van
productiviteitsgroei. Innovatie en ambitieus ondernemerschap zijn daar
belangrijke sleutels voor. Succesvolle innovaties creëren daarbij niet
alleen economische toegevoegde waarde, maar ook nieuwe producten,
diensten en productieprocessen die een bijdrage leveren aan (deel)oplossingen voor de grote maatschappelijke uitdagingen van deze tijd,
bijvoorbeeld op het gebied van medische technologie, watermanagement
en duurzaam energie- en materiaalgebruik. Een belangrijk deel van de
beleidsinspanningen richt zich daarom op het aanjagen en stimuleren van
een innovatief en duurzaam bedrijfsleven.
2) Bevorderen van ondernemerschap en toegang tot en benutting van
ondernemers(risico)financiering
Ondernemerschap is, in een dynamische economie als de Nederlandse,
cruciaal voor ons concurrentie- en innovatievermogen. Nieuwe bedrijven
zijn een belangrijke bron van economische groei, innovatie en productiviteit (creatieve destructie). Een goede toegang tot ondernemersfinan-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

37

ciering is van essentieel belang voor het kunnen realiseren van de
plannen van ambitieuze ondernemers. Het bedrijvenbeleid borgt daarom
de toegang tot financiering voor kansrijke en in de kern gezonde
bedrijven. Daarnaast wordt in het bedrijvenbeleid ondernemerschap in
Nederland ook bevorderd door ook andere facetten van het ondernemingsklimaat goed en concurrerend te houden. Daarbij gaat het niet
alleen om zaken als fiscale regelingen (onder andere zelfstandigenaftrek),
toegang tot talent (onder andere techniekpact) en ondernemersvaardigheden (onder andere NLGroeit) maar ook om eventuele onvolkomenheden in het handelsverkeer (franchisecode; betaaltermijnen), om de
impact van regelgeving en om de gevolgen van overheidsbeleid zelf
(innovatiegericht inkopen).
3) Ontwikkelen en benutten van hoogwaardig (internationaal) publiek
gefinancierd onderzoek en technologie, inclusief publiek-private samenwerking
Voor innovatie en vernieuwend ondernemerschap is de ontwikkeling,
kwaliteit en benutting van wetenschappelijke en toegepaste kennis één
van de belangrijkste voedingsbronnen. Het maatschappelijk rendement en
responsiviteit van publiek gefinancierde onderzoeksinstellingen kan
worden vergroot door onderzoekssamenwerking met bedrijven en door
het uitlokken van private kennisinvesteringen van bedrijven in dergelijke
publiek-private onderzoekssamenwerking. Daarmee worden bovendien de
beschikbare middelen voor onderzoek vergroot. Innovatie is geen lineair
proces dat zich binnen één organisatie afspeelt, maar een complex
interactie- en kennisuitwisselingsproces tussen verschillende actoren in
een «open» innovatienetwerk of -cluster (van bedrijven, kennisleveranciers, maatschappelijke organisaties en/of consumenten). Niet alleen de
ondernemer en zijn omgeving staat daarom centraal in het bedrijvenbeleid, maar ook het stelsel van toegepast onderzoek en de interactie en
publiek-private onderzoeksamenwerking tussen bedrijven, kennisinstellingen en overheden (nationaal, regionaal en Europees) in het relevante
innovatienetwerk, zoals in de topsectoren. Daartoe faciliteert EZ met het
bedrijvenbeleid ook een responsief stelsel van (toegepast) onderzoek.
4) Responsieve overheids- en informatiediensten en ondersteuning voor
ondernemers op regionaal, nationaal en internationaal niveau
Om ondernemers de ruimte te geven om succesvol te kunnen ondernemen en hun positie zowel regionaal, nationaal als internationaal te
versterken biedt EZ (veelal samen met andere departementen) verschillende publieke diensten aan. De geboden informatie en dienstverlening is
veelzijdig: van informatie over wetgeving, belastingregels en maatschappelijk verantwoord ondernemen tot subsidies en directe (financiële)
ondersteuning bij regionale en (inter)nationale activiteiten van ondernemers uit binnen- en buitenland. Toegankelijke en kwalitatief
hoogwaardige publieke diensten verhogen de kwaliteit van het ondernemerschap en bespaart ondernemers kostbare tijd. Om de (hoge) kwaliteit
van het Nederlandse vestigings- en ondernemingsklimaat op peil te
houden werkt EZ nauw samen met haar internationale, Europese en
regionale partners en andere vakdepartementen. EZ versterkt de
digitalisering van contacten tussen overheid en bedrijfsleven met als
doelstelling dat burgers en bedrijven hun zaken digitaal kunnen afhandelen. Ook met merkbare vermindering van administratieve lasten en
nalevingskosten, meer innovatie en duurzaamheid bevorderende wet- en
regelgeving en met de inzet van meer ICT worden gunstige voorwaarden
gecreëerd voor succesvol ondernemerschap, een ondersteunend
ondernemingsklimaat en een aantrekkelijk investeringsklimaat.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

38

Rol en verantwoordelijkheid
Onderstaande tabel geeft een overzicht van de belangrijkste rollen en
verantwoordelijkheden die de Minister van Economische Zaken heeft in
het Bedrijvenbeleid. In de tekst onder de tabel wordt verder toegelicht wat
deze rollen en verantwoordelijkheden behelzen en op welke van de vier
hierboven onderscheiden strategische doelen ze betrekking hebben.
In dit begrotingsartikel ligt de nadruk zoals aangegeven op overheidsinterventies met financiële gevolgen voor de begroting. Naast financiële
interventies spelen in het Bedrijvenbeleid echter ook niet-financiële
interventies een belangrijke rol bij het realiseren van de strategische
doelen, bijvoorbeeld op het terrein van wet- en regelgeving, maar ook en
vooral bij het organiseren van publiek-private samenwerking (bijvoorbeeld binnen de topsectoren, op regionaal niveau en door de inzet van
«Green Deals»). Een volledig overzicht van deze interventies wordt
geboden in de jaarlijkse voortgangsrapportage en in de Monitor Bedrijvenbeleid.
Stimuleren
Stimuleren van een concurrerend, innovatief en duurzaam bedrijfsleven

U

Ondernemerschap bevorderen en toegang tot en benutting van ondernemers(risico)financiering

U

Ontwikkelen en benutten van hoogwaardig (internationaal) publiek
gefinancierd onderzoek en technologie, inclusief publiek-private samenwerking

U

Responsieve overheids- en informatiediensten en ondersteuning voor
ondernemers op regionaal, nationaal en internationaal niveau

U

Financieren

Regisseren

U

U
U

(Doen)
uitvoeren

U

Stimuleren van een concurrerend, innovatief en duurzaam bedrijfsleven
De Minister stimuleert een concurrerend, innovatief en duurzaam
bedrijfsleven door:
– private investeringen in R&D te bevorderen via de WBSO;
– de R&D-samenwerking in het midden- en kleinbedrijf te stimuleren via
de regeling MKB-innovatiestimulering Topsectoren (MIT);
– in samenwerking met andere ministeries, bedrijven, wetenschap en
maatschappelijke organisaties de transitie naar groene groei te
versnellen, onder meer via het «Green Deal»- en «Ruimte in Regels»
instrument en de interdepartementale programma’s «Groene Groei»
en «Bio Based Economy» en het rijksbrede programma Circulaire
Economie;
– internationale samenwerking op het terrein van R&D te faciliteren,
onder meer via Internationaal Innoveren en Eurostars;
– cofinanciering van de EFRO-programma’s (Europees Fonds Regionale
Ontwikkeling (EFRO); voor de EFRO-programma’s binnen Nederland
draagt de Minister systeemverantwoordelijkheid;
– het bevorderen van innovatiegericht inkopen door overheden;
– de inrichting van een adequaat stelsel van intellectueel eigendom;
– samen met OCW en met het Valorisatieprogramma twaalf consortia te
ondersteunen bij het vormgeven van hun activiteiten op het gebied
van ondernemerschapsonderwijs en kennisvalorisatie;
– samen met de partners van het «Techniekpact» te zorgen voor
voldoende technisch personeel;
– In samenwerking met bedrijfsleven, maatschappelijke middenveld, de
vakbeweging, het Ministerie van Buitenlandse Zaken en andere
ministeries door middel van IMVO-convenanten in te zetten op het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

39

identificeren, voorkomen en verminderen van IMVO-risico’s in de
waardeketens van het Nederlands bedrijfsleven.
Bevorderen van ondernemerschap en toegang tot en benutting van
ondernemers(risico)-financiering
De Minister stimuleert ondernemerschap door:
– de toegang tot financiering te verbeteren door als overheid garant te
staan voor in de kern gezonde bedrijven en verbeterde toegang tot
(risico)kapitaal in cruciale fases in de levenscyclus van bedrijven;
– het ondersteunen van de transitie op de kapitaalmarkt door ruimte en
ondersteuning te bieden aan alternatieve vormen van financiering;
– inzetten op investeringen in Nederland onder meer door het Nederlands Investerings Agentschap (NIA) en via ondersteuning van het
private initiatief van institutionele beleggers in de vorm van de
Nederlandse Investeringsinstelling (NLII); een pakket van fiscale
ondernemersstimulering gericht op zelfstandig ondernemerschap,
bedrijfsoverdrachten en bedrijfsinvesteringen;
– ambitieus ondernemerschap in Nederland aan te jagen door het met
StartupDelta versterken van het «start up» en «scale up» ecosysteem;
– de toegang tot vaardigheden te verbeteren door vraag en aanbod op
elkaar af te stemmen via publiek-private samenwerking (NL-Groeit);
– eerlijk en verantwoord handelsverkeer te bevorderen via afspraken
en/of gedragscodes (corporate governance, franchise, betaalme.nu).
Ontwikkelen en benutten van hoogwaardig (internationaal) publiek
gefinancierd onderzoek en technologie, inclusief publiek-private samenwerking
De Minister van EZ en de bewindslieden van OCW coördineren en borgen
de publieke kennisinfrastructuur voor toegepast en fundamenteel
onderzoek. De Minister financiert en regisseert het ontwikkelen en
benutten van hoogwaardig (internationaal) publiek gefinancierd
onderzoek en technologie, inclusief publiek-private samenwerking door:
– de TO2-instituten (TNO, Wageningen Research, ECN, Deltares, Marin
en NLR) te financieren;
– gezamenlijke regie met OCW op de publiek-private samenwerking via
NWO, waarbij EZ specifiek NWO-TTW subsidieert.
Daarnaast heeft de Minister een stimulerende rol met:
– de PPS-toeslag, voor het stimuleren van private deelname aan
publiek-private onderzoeksinitiatieven vanuit de Topconsortia voor
Kennis en Innovatie (TKI’s);
– de financiële bijdrage aan het ruimtevaartbeleid, met name in
Europees verband.
Tot slot heeft de Minister een regisserende rol bij het tot stand komen van
publiek-private samenwerking binnen het bedrijvenbeleid: de topsectorenaanpak, zoals bij de invulling van de kennis- en innovatiecontracten en
«Human Capital Agenda’s» van de topsectoren, bij de maatwerkaanpak op
het terrein van regelgeving, bij de «Green Deals» en bij de «Nationale
Iconen».
Waarborgen van responsieve overheids- en informatiediensten voor
ondersteuning van ondernemers op regionaal, nationaal en internationaal
niveau
De Minister stimuleert responsieve overheids- en informatiediensten en
ondersteuning voor ondernemers op regionaal, nationaal en internationaal niveau door:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

40

–

–
–

–

uitvoering van de wettelijke taken van de Kamer van Koophandel
(Handelsregister en innovatiestimulering) en het inrichten van
regionale Ondernemerspleinen ten behoeve van de informatievoorziening, zowel fysiek als digitaal;
digitaal zakendoen met de overheid voor ondernemers mogelijk te
maken;
toegang tot overheidsondersteuning (financieel en/of door middel van
kennis via: de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland; Het aansturen van het Netherlands Foreign Investment Agency (NFIA) met als
oogmerk het aantrekken van buitenlandse investeerders naar
Nederland, samen met de Minister voor Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking; het Innovatie Attaché Netwerk ter
ondersteuning van ondernemers uit binnen- en buitenland bij hun
internationale R&D en innovatie-ambities;
gerichte regie op het verbinden van het Bedrijvenbeleid met de
relevante regionale netwerken en partners.

Daarnaast heeft de Minister ook een uitvoerende rol bij het verlenen van
Nederlandse octrooien volgens de in de Rijksoctrooiwet geformuleerde
voorwaarden.
Beleidsconclusies
Met het bedrijvenbeleid werkt EZ aan een uitmuntend ondernemers- en
vestigingsklimaat, dat bedrijven in staat stelt succesvol, duurzaam en
innovatief te ondernemen. De voortgangsrapportage bedrijvenbeleid 2017
en website Bedrijvenbeleid in Beeld geven inzicht in de geboekte
voortgang van het afgelopen jaar. Beide laten zien dat het bedrijvenbeleid
zijn vruchten afwerpt. Dat blijkt uit de voortgang op de drie centrale
ambities van het bedrijvenbeleid voor 2020:
1. Nederland in de top 5 van kenniseconomieën in de wereld.
2. Stijging van de Nederlandse R&D inspanningen naar 2,5% van het
bbp.
3. Topconsortia voor Kennis en Innovatie, waarin publieke en private
partijen participeren voor meer dan € 800 mln, waarvan tenminste
40% gefinancierd door het bedrijfsleven.
Nederland ook in 2017 op vierde plaats mondiale concurrentie-index
Een van de ambities van het Bedrijvenbeleid is dat Nederland tot de top 5
behoort van de meest concurrerende kenniseconomieën in de wereld.
Deze ambitie is geformuleerd voor 2020, maar wordt inmiddels al enkele
jaren gerealiseerd. Als maatstaf voor de realisatie wordt de positie van
Nederland op de ranglijst van The Global Competitiveness Index van
World Economic Forum gehanteerd. In 2015 is Nederland op deze
mondiale concurrentieranglijst gestegen van 8 naar 5, waarna in 2016 en
2017 een vierde positie werd behaald. Met deze vierde positie is
Nederland de meest concurrerende economie in de Europese Unie.
R&D-inspanningen nemen licht toe
In het kader van de Europa 2020-strategie stelt Nederland zich ten doel dat
in 2020 2,5% van het bruto binnenlands product aan onderzoek en
ontwikkeling (R&D) wordt uitgegeven. De afgelopen jaren zijn de
R&D-uitgaven substantieel gestegen, van 1,90% van het bbp in 2011 naar
2,00% van het bbp in 2014 en 2015 en, volgens voorlopige cijfers van het
CBS, 2,03% van het bbp in 2016. Hiermee blijft Nederland nog wel ver
verwijderd van de doelstelling. In internationaal perspectief scoort
Nederland boven het EU-28 gemiddelde (1,96% van het bbp in 2015),
maar blijft het fors achter bij het OECD-gemiddelde (2,38% van bbp in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

41

2015). Nederland scoort daarbij relatief laag bij de R&D-uitgaven in de
private sector en relatief hoog bij de R&D-uitgaven in de publieke sector.
Publiek en private uitgaven aan pps-projecten blijven toenemen
In het Bedrijvenbeleid geldt als ambitie dat er in 2020 voor meer dan
€ 800 mln aan publiek-private-samenwerking (PPS) plaatsvindt in
TKI-verband, waarvan tenminste 40% is gefinancierd door het bedrijfsleven. De omvang van deze publiek-private samenwerking heeft zich de
afgelopen jaren voortvarend ontwikkeld, waardoor de doelstelling al in
2015 ruimschoots werd gehaald. De geïnvesteerde middelen in publiekprivate samenwerkingsprojecten bedroegen in 2016 naar schatting
€ 1.026 mln. Dat is bijna € 60 mln meer dan in 2015. Bedrijven investeerden zo’n € 498 mln in de publieke kennisinfrastructuur. Het aandeel
private middelen komt daarbij uit op 49 procent.
Invest-NL
Op 10 februari 2017 is Invest-NL aangekondigd (Kamerstuk, 28 165,
nr. 266), een nieuwe financierings- en ontwikkelingsinstelling. In het
regeerakkoord is aangekondigd dat het kabinet de oprichting doorzet
conform de reeds in gang gezette opzet met drie hoofddoelen. Er is onder
andere gewerkt aan het wettelijk kader, het uitwerken van de statuten en
beleids- en samenwerkingsovereenkomsten, de voorbereiding van de
staatssteunprocedure bij de Europese Commissie, en de operationele
inrichting van de instelling (inclusief het samenwerkingsverband met
FMO). 15 februari 2018 zijn Tweede en Eerste Kamer geïnformeerd over de
Vormgeving van Invest-NL, en de start van de publieke internetconsultatie
van het wetsvoorstel medio februari voor een periode van 6 weken.
Indiening van de wet bij de Tweede Kamer is voorzien in het najaar van
2018.
Om vooruitlopend op de formele oprichting wel al de benodigde
ontwikkeling en eventuele financiering te kunnen doen, heeft het kabinet
in de 1e suppletoire begroting 2017 middelen vrijgemaakt voor het
intensiveren van de ontwikkelactiviteiten die thans worden uitgevoerd
door het Nederlandse Investerings Agentschap (NIA) en FMO NL
Business. De ontwikkelactiviteit betreft zowel ondersteuning bij de
business development van startende en doorgroeiende innovatieve
bedrijven als ondersteuning bij het tot stand komen van projecten.
Hiermee hebben NIA en FMO NL Business hun capaciteit kunnen
uitbreiden voor de ontwikkeling van bedrijven en projecten. In beide
gevallen gaat het om het financierbaar maken van bedrijven of projecten
met zo veel mogelijk private inleg. Dit heeft bij NIA onder andere geleid
tot een nieuw Co-investeringsfonds met het EIF voor zeer snel groeiende
innovatieve bedrijven, en de Energie Transitie Financieringsfaciliteit met
BNG, die als regeling zal worden afgeschaft maar waarvan het doel via de
investeringstak van Invest-NL zal worden voortgezet. De ontwikkeltak van
Invest-NL zal ertoe bijdragen dat projecten die nu onvoldoende van de
grond komen op het terrein van de transitie-opgaven, zoals in de
energie(besparing) en verduurzaming, worden vlot getrokken. Tevens kan
Invest-NL als regisseur optreden om met de markt financieringsbronnen
bij elkaar te brengen en kleinere projecten te bundelen en te standaardiseren.
Bedrijfsfinanciering
Alhoewel de situatie op de financieringsmarkt de afgelopen jaren is
verbeterd, blijven de slagingspercentages van kredietaanvragen van het
MKB achter. Trendmatig gezien neemt het percentage afwijzingen sinds
2014 af. Uit de laatste financieringsmonitor die met de Tweede Kamer is

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

42

gedeeld (2017–1) blijkt echter dat voor het micro- en kleinbedrijf de
afwijzingspercentages aanzienlijk hoger liggen (microbedrijf 34% en
kleinbedrijf 24%) dan het midden- en grootbedrijf met name doordat de
financier het risico hoger percipieert. Inzet op bedrijfsfinanciering met het
financieringsinstrumentarium en diverse aanvullende maatregelen blijft
om bovenstaande redenen belangrijk. Het Aanvullend Actieplan
MKB-financiering (Kamerstuk, 32 637, nr. 270) dat heeft bijgedragen aan
verbreding van het aanbod in de markt van MKB-financiering, en aan het
oplossen van fricties en onvolkomenheden in de markt, is afgerond. De
beschikbaarheid van voldoende risicokapitaal geeft ondernemers ruimte
om te investeren. Daarom is er in 2017 samen met het Europees Investeringsfonds (EIF) een faciliteit voor € 100 mln (waarvan € 50 mln uit het
Toekomstfonds) geopend voor snelgroeiende ondernemingen,
zogenaamde scale-ups.
Ambitieus Ondernemerschap
Innovatieve MKB’ers, en dan met name de startups en scale-ups, zijn
vernieuwers van de economie, dagen het gevestigde bedrijfsleven uit om
te innoveren en dragen bij aan de werkgelegenheid. De aanpak voor
startups en scale-ups blijft gericht op het wegnemen van barrières die
deze groep MKB bedrijven ervaren in hun groeipad. Uitdagingen liggen
met name op het gebied van toegang tot voldoende opgeleid talent,
toegang tot investeerders en financieringsinstrumenten, netwerkontwikkeling, toegang en benutting van kennis en toegang tot (internationale)
markten. Publieke en private partners binnen StartupDelta hebben in 2017
vol ingezet op deze thema’s. Voorbeelden daarvan zijn de lancering van
het scale-up fonds (zie ook conclusie bedrijfsfinanciering), de deelname en
zichtbaarheid van Nederland op internationale missies en beurzen (zoals
CES Las Vegas) en de uitvoering van maatregelen uit de Citydeal Warm
Welkom Talent.
Techniekpact
Het Techniekpact versterkt de regionale samenwerking tussen het
onderwijs en het bedrijfsleven om het aanbod van technisch geschoold
personeel te vergroten en het in stand houden van relevant onderwijs. Het
aantal betrokken bedrijven bij publiek-private samenwerkingsverbanden
in het beroepsonderwijs is in vier jaar tijd met 2.900 toegenomen, tot circa
4.500 bedrijven in schooljaar 2016/2017.
Sinds eind 2013 is het aantal werkzame mensen in de techniek met 92.000
gestegen tot 1.487.000 eind 2016. Het ICT-aandeel daarbinnen kende in
dezelfde periode een groei van 2 procentpunt tot 13% eind 2016.
De instroom van studenten in de bètatechniek nam tussen 2013/2014 en
2016/2017 toe met 2 procentpunt in het WO (nu 36%), 4 procentpunt in het
HBO (nu 25%) en 3 procentpunt in het MBO (nu 32%). Deze cijfers tonen
een positieve trend wat betreft stijgende instroom in technische opleidingen, waarmee de ambitie van 4 op 10 jongeren met een technische
opleiding in 2020 binnen bereik is.
Digitale overheid
Op het vlak van digitale overheid zijn diverse stappen gezet. Zo is de
verplichting voor het elektronisch indienen van de jaarrekening bij de
Kamer van Koophandel (KvK) via Standard Business Reporting vanaf het
boekjaar 2017 ook voor middelgrote rechtspersonen ingegaan. Dit
vermindert de papieren rompslomp voor deze ondernemers. Voor
micro-ondernemingen en kleine rechtspersonen gold deze verplichting al
voor het boekjaar 2016. Er zijn in 2017 ruim 672.000 jaarrekeningen
elektronisch gedeponeerd, waarvan bijna 580.000 via SBR-software.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

43

Daarnaast is medio 2017 een intentieovereenkomst getekend door de
Belastingdienst, UWV, Kamer van Koophandel, RDW, DUO en de
gemeente Den Haag. Deze partijen hebben afgesproken om gezamenlijk in
de 12 maanden vanaf Q4 2017 hun online diensten voor bedrijven geheel
of gedeeltelijk open te stellen voor het inloggen met eHerkenning. De
overeenkomst betekent dat in 2018 een doorbraak van het gebruik van
eHerkenning bij grote overheidspartijen zal plaatsvinden.
Verder heeft een herpositionering van het digitaal ondernemersplein
plaatsgevonden. Met het Ondernemersplein werken verschillende
overheden (waaronder RVO.nl, KvK, CBS, BD en UWV) samen om
informatie van de overheid vanuit het perspectief van de Ondernemer te
ontsluiten. Tot slot heeft de Eerste en Tweede Kamer het wetsvoorstel
aangenomen tot wijziging van Aanbestedingswetgeving in verband met
de implementatie van de EU-richtlijn voor elektronische facturering bij
overheidsopdrachten. Bedrijven die zaken doen met aanbestedende
diensten en speciale sectorbedrijven krijgen op basis van deze wijziging
het «recht» om bij opdrachten boven de EU drempelwaarden een
e-factuur in te dienen. Deze ontwikkelingen wijzen uit dat het beleid van
de afgelopen jaren succesvol is en wordt omgezet in concrete maatregelen op het vlak van de digitale dienstverlening.
Regeldruk
Op 12 mei 2017 heeft de Minister van Economische Zaken de rapportage
«goed geregeld» naar de kamer gestuurd waarin verantwoording wordt
afgelegd over de reductie van de regeldruk in de kabinetsperiode
2012–2017.
Hierin wordt aangegeven dat in de genoemde kabinetsperiode een
structurele verlaging van de regeldrukkosten met € 2,48 mld is gerealiseerd. Hiermee is ruim 99% van de kabinetsdoelstelling van € 2,5 mld
gerealiseerd. De reductie bevatte voor € 1,39 mld aan maatregelen voor
bedrijven en voor € 1,09 mld aan maatregelen voor burgers en professionals.
Verder is aangegeven dat binnen een aantal sectoren in het kader van de
maatwerkaanpak concrete problemen van ondernemers zijn opgelost.
Binnen die maatwerkaanpak inventariseert de overheid samen met
bedrijven, burgers en professionals knelpunten om die vervolgens
gezamenlijk op te lossen. Zo werd in het kader van de maatwerkaanpak
«winkelambacht» een digitale bedrijfshulpverleningsapplicatie ontwikkeld
waarmee een forse besparing kan worden gerealiseerd om dat
werkgevers op een eenvoudige en adequate wijze passende bedrijfshulpverlening kunnen organiseren. Ook is er binnen de maatwerkaanpak
«banken» een InnovationHub gelanceerd met als doel innovatie in de
financiële sector te accommoderen.
Tot slot is per 1 juni 2017 het nieuwe Adviescollege Toetsing Regeldruk
van start gegaan met als opdracht de toetsing van voorgenomen
regelgeving te verbeteren. Naast het toezien op het goed in kaart brengen
van de regeldrukeffecten van nieuwe wetgeving schenkt de ATR ook
aandacht aan de vraag of alternatieven goed zijn afgewogen en of er voor
het minst belastende alternatief is gekozen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

44

Budgettaire gevolgen van beleid artikel 2 (bedragen x € 1.000)1

VERPLICHTINGEN

Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2017

2017

2017

1.654.654

2.357.564

– 702.910

Waarvan garantieverplichtingen

805.621

1.676.662

– 871.041

UITGAVEN

843.402

829.651

13.751

Garanties

58.916

65.780

– 6.864

BMKB

34.818

41.594

– 6.776

Storting reserve BMKB

11.147

Groeifaciliteit

4.216

Storting reserve Groeifaciliteit

2.144

Garantie Ondernemingsfinanciering (GO)

1.610

Storting reserve GO

4.940

11.147
8.850

2.144
11.745

Subsidies

3.591
41

97.343

– 10.135
4.940

Garantiefaciliteit Scheepsnieuwbouwfinanciering
Storting reserve MKB Financiering

– 4.634

– 3.591
41

113.606

– 16.263

Lucht- en Ruimtevaart

1.587

3.214

– 1.627

MKB-Innovatiestimulering Topsectoren (MIT)

15.818

31.265

– 15.447

Eurostars

13.325

14.689

– 1.364

Bevorderen Ondernemerschap

7.465

6.242

1.223

Groene Groei en Biobased Economy

1.147

1.553

– 406

Cofinanciering EFRO, inclusief INTERREG

37.356

42.916

– 5.560

Bijdrage aan ROM’s

5.375

5.313

62

Overige subsidies

15.270

8.414

6.856

Opdrachten

29.971

35.681

– 5.710

Onderzoek en opdrachten

4.255

4.697

– 442

Caribisch Nederland
ICT beleid
Regeldruk

190

1.044

– 854

16.834

19.056

– 2.222
– 1.486

735

2.221

7.537

7.612

– 75

Regiekosten regionale functie

263

1.051

– 788

Invest-NL i.o.

157

Mainport Rotterdam

157

Bijdragen aan agentschappen

107.074

88.925

18.149

Bijdrage RVO.nl

98.351

83.978

14.373

Bijdrage Agentschap Telecom

3.240

2.710

530

Bijdrage Logius

2.672

2.237

435

Invest-NL i.o.

2.811

2.811

Bijdragen aan ZBO’s/RWT’s

268.831

255.888

12.943

Bijdrage aan TNO

138.926

131.361

7.565

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

45

Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2017

2017

2017

Kamer van Koophandel

109.969

104.301

5.668

NWO-TTW2

19.936

20.226

– 290

Bijdragen aan medeoverheden

2.045

3.914

– 1.869

Sterke Regio’s en Nota Ruimte

2.045

3.914

– 1.869

Bijdragen aan (inter-)nationale organisaties

279.221

265.857

13.364

Internationaal Innoveren

36.499

33.771

2.728

PPS-toeslag

100.804

99.396

1.408

TO2 (exclusief TNO)

32.348

31.745

603

Topsectoren overig

31.193

21.386

9.807

Ruimtevaart (ESA)

66.599

64.766

1.833

Bijdrage NBTC

8.694

8.554

140

Bijdragen organisaties

3.084

6.239

– 3.155

ONTVANGSTEN

134.101

114.332

19.769

BMKB

37.316

33.000

4.316

Groeifaciliteit

5.510

8.000

– 2.490

Garantie Ondernemingsfinanciering (GO)

9.132

13.000

– 3.868

178

4.000

– 3.822

Garantiefaciliteit Scheepsnieuwbouwfinanciering (GSF)
Onttrekking reserve GSF
MKB Financiering

10.136

10.136

41

41

Luchtvaartkredietregeling

13.507

8.447

5.060

Rijksoctrooiwet

40.260

37.681

2.579

Eurostars

1.629

4.238

– 2.609

Joint Strike Fighter

2.009

2.500

– 491

Diverse ontvangsten

14.383

3.466

10.917

1

Artikel 2 in deze vorm is voor het eerst verschenen in de begroting 2017. Er zijn daarom alleen realisatiegegevens opgenomen voor 2017.
De stichting Technische Wetenschappen (STW) is per 1 januari 2017 opgegaan in de ZBO NWO (NWO-domein TTW). In de oorspronkelijke
begroting was STW opgenomen onder bijdragen aan (inter-)nationale organisaties. Met de 1e suppletoire begroting 2017 is NWO-TTW opgenomen
onder de Bijdragen aan ZBO’s/RWT’s.
2

Toelichting op de verplichtingen
De verplichtingen zijn circa € 703 mln lager dan geraamd. Dit wordt
veroorzaakt door de volgende mutaties:
• Benutting garantie-instrumentarium (– € 927,6). Van het garantieinstrumentarium bleven de volgende budgetten onbenut: Borgstelling
MKB (BMKB) € 206,7 mln; Groeifaciliteit (GF) € 109,8 mln; Garantie
Ondernemingsfinanciering (GO) € 234,4 mln; De benutting van de
BMKB en de Groeifaciliteit lag op een lager niveau dan in 2016
(– € 98,3 respectievelijk -€ 26,1 mln). De benutting van de GO lag € 47
mln boven het niveau van vorig jaar. De ETFF is medio 2017 in werking
getreden waarvoor tot ultimo 2017 nog geen garanties zijn verstrekt.
• Daarnaast zijn in het kader van het aanvullend actieplan MKBfinanciering voor € 56,5 mln aan garanties verstrekt, waarvoor
aanvankelijk geen budget was geraamd in de oorspronkelijke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

46

•

•

•

•

•

•

•

begroting. Bij 1e suppletoire begroting 2017 is hiervoor het garantiebudget beschikbaar gesteld.
Het saldo per garantieregeling van de beschikbare begrotingsmiddelen, ontvangsten en schade-uitgaven per ultimo 2017 is afgestort in de
begrotingsreserves van de garantieregelingen (€ 18,3 mln). Dit betreft
achtereenvolgens de volgende bedragen: BMKB € 11,1 mln; GF € 2,1
mln, GO € 4,9 mln en MKB-garanties € 0,1 mln.
MKB Innovatiestimulering Topsectoren MIT (– € 11 mln). Dit wordt in
het bijzonder veroorzaakt door een overheveling naar het Provinciefonds van € 14,1 mln ten behoeve van de decentrale uitvoering van de
MIT. Deze overheveling heeft voor € 1,52 mln betrekking op de tranche
2016 en voor € 12,6 mln op de tranche 2017. Omdat de uitvoering van
de decentrale MIT door de regio’s wordt uitgevoerd, vormen de
hiermee samenhangende middelen geen onderdeel van de verantwoording in het jaarverslag van het Rijk. Naast deze overheveling van
€ 14,1 mln werd € 3 mln aan verplichtingenruimte aan de begroting
toegevoegd uit de onderuitputting van 2016.
TNO (€ 12,7 mln). Dit betreft diverse mutaties die plaats hebben
gevonden bij de 2e suppletoire begroting. De belangrijkste mutaties
zijn: Het verwerken van de loon- en prijsbijstelling tranche 2017 ad
€ 2,4 mln; de bijdrage van I&M ad € 3,1 mln in het kader van het
implementatie programma Basisregistratie Ondergrond (BRO) van
TNO; de bijdrage van Justitie en Veiligheid ad € 1,6 mln in aanvulling
op het Vraaggestuurd Programma Veilige Maatschappij van TNO; het
naar voren halen van verplichtingenruimte van in totaal € 7,4 mln om
de committering aan TNO voor 2018 te kunnen vastleggen in 2017; een
overheveling van € 2,5 mln naar beleidsartikel 6 (Concurrende,
duurzame, veilige agro-, visserij- en voedselketens) ten behoeve van
Wageningen Research in het kader van de oprichting van het Dutch
Food Initiative.
Kamer van Koophandel (€ 6,8 mln): De hogere verplichtingenrealisatie
voor de Kamer van Koophandel komt voort uit bijdragen van diverse
overheidspartijen – als gebruiker van het handelsregister – voor
innovatie van het handelsregister, bijdragen van het Ministerie van
Financiën en Veiligheid en Justitie voor de bouw van het UBO-register,
de door het Ministerie van Financiën uitgekeerde loon- en prijsbijstelling en compensatie in verband met stijging pensioenpremies en een
technische mutatie voor de uitkering hiervan in 2018, alsmede de door
de Unie van Waterschappen geleverde bijdrage voor inputfinanciering
van het handelsregister.
PPS-toeslag (€ 26 mln): De belangrijkste oorzaken hiervoor betreffen
de wijzigingen in de 2e suppletoire begroting waarmee de verplichtingenruimte van de PPS-toeslag is opgehoogd met € 20 mln. Dit was
nodig om de toen verwachte aanvragen te faciliteren. De uiteindelijke
verplichtingenrealisatie van de PPS-toeslagregeling was € 143 mln.
Ook is het verplichtingenbudget voor het Organiserend Vermogen van
de TKI’s, dat ook onder de PPS-toeslag wordt verantwoord, opgehoogd
met circa € 4 mln.
Ruimtevaart (€ 100,3 mln). De mutatie betreft het naar voren halen van
verplichtingenruimte in verband met het committeren van de
inschrijvingen op de Ministerconferentie 2016 van het Europese
Ruimtevaart Agentschap (ESA).
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO.nl) (€ 14,3 mln): De
opdracht aan RVO.nl met € 14,3 mln is verhoogd als gevolg van onder
andere de volgende mutaties en aanvullende opdrachten: loon- en
prijsbijstelling (€ 2,8 mln), opdrachten ICT beleid (€ 5,9 mln voor
onder andere Regelhulpen, Ondernemersplein, Mijn overheid voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

47

ondernemers, Berichtenbox bedrijven, eIDAS knooppunt, programma
bureau efactureren), vaststelling RVO.nl-opdracht 2016 (€ 1,1 mln),
opdrachten NFIA (€ 0,9 mln voor onder andere werkzaamheden in het
kader van de Brexit), het Nederlands Investerings Agentschap (€ 0,9
mln) en overige opdrachten (€ 2,7 mln voor onder andere het
Netherlands Space Office, Startup Delta, Hannover Messe, het
Aanvullen Actieplan, compensatie voor de euro/dollar koers voor NFIA
en het Innovatie Attaché Netwerk).
Toelichting op de uitgaven
Garanties
Borgstelling MKB (BMKB) (– € 6,8 mln): De schade-uitgaven voor de
BMKB lagen op hetzelfde niveau als vorig jaar (€ 34,8). Vanwege het lage
aantal faillissementen was niet het volledige voor schadeuitgaven
geraamde budget nodig. Door deze lagere uitgaven van € 6,8 mln en de
hoger dan geraamde ontvangsten van € 4,3 mln was het mogelijk € 11,1
mln te storten in de begrotingsreserve van de BMKB als buffer voor
eventuele tegenvallers in de toekomst.
Garantie Ondernemingsfinanciering (– € 10,1 mln): Voor de GO waren de
schade-uitgaven beperkt (€ 1,6 mln), waardoor de realisatie fors onder de
schaderaming in de begroting uitkwam. Voor de GO was het mogelijk een
bedrag van € 4,9 mln af te storten in de begrotingsreserve als buffer voor
eventuele tegenvallers in komende jaren.
Subsidies
MKB-Innovatiestimulering Topsectoren (MIT) (– € 15,4 mln): Deze lagere
realisatie wordt voornamelijk veroorzaakt door een overheveling naar het
Provinciefonds van € 14,1 mln ten behoeve van de decentrale uitvoering
van de MIT. Omdat de uitvoering van de decentrale MIT door de regio’s
wordt uitgevoerd, vormen de hiermee samenhangende middelen geen
onderdeel van de verantwoording in het jaarverslag van het Rijk.
Daarnaast was er sprake van een beperkte onderuitputting van € 1,3 mln
als gevolg van een aangepast uitbetalingsritme.
EFRO (– € 5,6 mln): Dit wordt in het bijzonder veroorzaakt door een
budgetoverheveling naar het Ministerie van Financiën voor de opdrachtverlening aan de Auditdienst Rijk (ADR) voor het uitvoeren van de
werkzaamheden voor de landsdelige EFRO-programma’s en voor Interreg
(€ 1,5 mln) en het alternatief inzetten ten behoeve van het werkgelegenheidsprogramma Vierkant voor Werk (€ 1,7 mln). Daarnaast was er € 1,9
mln onderuitputting.
Overige subsidies (€ 6,9 mln): Dit wordt in het bijzonder veroorzaakt door
een boekhoudkundige afwikkeling van alle financiële verplichtingen vanuit
het programma Pieken in de Delta (€ 5,9 mln). Tegenover deze geboekte
uitgaven is in het kader van de afwikkeling van deze verplichtingen een
ontvangst van circa € 6,1 mln in de administratie verwerkt. Per saldo is op
basis van de subsidieverantwoording door het Samenwerkingsverband
Noord-Nederland (SNN) circa € 0,2 mln teruggestort aan EZ als gevolg
van te veel verstrekte voorschotten. Daarnaast was voor de uitfinanciering
van de Innovatieve Onderzoeksprogramma’s € 1,1 mln minder benodigd.
Voor de uitfinanciering van de aangegane verplichtingen in het kader van
de Subsidieregeling Innovatieve Scheepsbouw was € 2,0 mln benodigd
waarvoor in de oorspronkelijke begroting geen middelen waren geraamd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

48

Bijdragen aan agentschappen
RVO.nl (€ 14,3 mln): Dit betrof een verhoging van de opdracht aan RVO.nl.
Zie de toelichting onder de verplichtingen.
Bijdragen aan ZBO’s/RWT’s
TNO (€ 7,6): Dit betreft diverse mutaties die plaats hebben gevonden bij
de 2e suppletoire begroting 2017. De belangrijkste mutaties zijn: het
verwerken van de loon- en prijsbijstelling tranche 2017 ad € 2,4 mln; de
bijdrage van IenW ad € 3,1 mln in het kader van het implementatieprogramma Basisregistratie Ondergrond (BRO) van TNO; de bijdrage van
Justitie en Veiligheid ad € 1,6 mln in aanvulling op het Vraaggestuurd
Programma Veilige Maatschappij van TNO.
Kamer van Koophandel (€ 5,7 mln): De hogere uitgaven voor de Kamer
van Koophandel komen voort uit bijdragen van diverse overheidspartijen
– als gebruiker van het handelsregister – voor innovatie van het handelsregister, bijdragen van het Ministerie van Financiën en Veiligheid en
Justitie voor de bouw van het UBO-register, de uitgekeerde loon en
prijsbijstelling en compensatie in verband met stijging van de pensioenpremies, alsmede de door de Unie van Waterschappen geleverde bijdrage
voor inputfinanciering van het handelsregister. Daarnaast is de benodigde
kasbijdrage beschikbaar gesteld voor de financieringsdesk, de kosten van
de bronkopie van het handelsregister en voor het programmma NL Groeit
in 2017.
Bijdragen aan (inter-)nationale organisaties
Topsectoren overig (€ 9,8 mln): De belangrijkste reden hiervoor is dat
voor de oud FES-projecten NanonextNL en Commit de subsidies definitief
zijn vastgesteld. Voor de slotbetalingen op deze verplichtingen was € 3,8
mln respectievelijk € 5 mln benodigd. Bij de 2e suppletoire begroting 2017
zijn hiervoor de benodigde budgetten beschikbaar gesteld.
Strategisch doel 1 Stimuleren van een concurrerend, innovatief
en duurzaam bedrijfsleven
Tabel kengetallen behorend bij strategisch doel 1
Kengetallen

2012

2013

2014

2015

2016

2017

MIT

Bron
RVO.nl

Aantal bedrijven dat deelneemt
aan MIT1

707

662

1.206

1.287

1.404

Omvang private R&D-uitgaven
ondersteund met MIT (x € 1 mln)

26

61

86

83

93

Eurostars

RVO.nl

Aantal Nederlandse deelnemers
aan Eurostars
waarvan bedrijven

44

49

20

69

75

72

37

37

13

50

52

49

waarvan hightech MKB (%)

89%

81%

100%

96%

90%

98%

Door Eurostars ondersteunde
private R&D-uitgaven van
Nederlandse deelnemers (x € 1
mln)

11,1

13

7

32

28

30

2

Horizon2020

Aantal Nederlandse deelnemers
aan H2020

RVO.nl/EC
1.544

449

712

984

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

1.388

49

Kengetallen

2013

2014

2015

2016

2017

waarvan bedrijven

2012

1.185

298

500

713

1.003

Omvang H2020-middelen voor
Nederlandse deelnemers (retour
in mln euro)

3.403

538

1.016

1.644

2.272

waarvan bedrijven (%)

21%

31%

28%

25%

27%

Retourpercentage voor
Nederland (%)

7,5%

8,1%

7,7%

7,5%

7,6%

WBSO

Bron

RVO.nl

Aantal bedrijven dat gebruik
maakt van WBSO

22.220

22.640

22.974

22.980

22.330

21.265

Door WBSO ondersteunde
private R&D-uitgaven (S&O-loon,
x € 1 mln)

3.854

3.917

3.997

3.868

3.930

4.008

1

De MIT-cijfers zijn voorlopig omdat nog niet alle regio’s hun rapportage hebben aangeleverd. De cijfers zijn exclusief Utrecht (R&D tender) en
exclusief netwerkactiviteiten en innovatiemakelaars.
2
Deze cijfers zijn cumulatief. De peildatum is oktober 2017. Een deel van de stijging in 2017 is het gevolg van een andere meetmethode. Anders
dan voorgaande jaren heeft de Europese Commissie de zogenaamde «thirdparties» (voor onder meer de Marie Curie beurzen) meegeteld.

Strategisch doel 2 Bevorderen ondernemerschap en toegang tot
en benutting van ondernemers(risico)financiering
Tabel kengetallen behorend bij strategisch doel 2
Kengetallen

2012

2013

2014

2015

2016

2017

BMKB
Verstrekte garanties BMKB, x € 1
mln

486

344

372

446

657

558

Totaal aantal verstrekte garanties

2.640

1.983

1.949

2.545

3.688

3.299

Groeifaciliteit

RVO.nl

Verstrekte garanties Groeifaciliteit, x € 1 mln

13

8

32

19

37

21

Totaal aantal verstrekte garanties

21

16

20

14

17

8

Garantie Ondernemingsfinanciering (GO)

RVO.nl

Verstrekte garanties GO, x € 1
mln

103

103

82

137

58

91

Totaal aantal verstrekte garanties

53

51

39

76

36

80

Garantieregeling Scheepsnieuwbouwfinanciering

RVO.nl

Verstrekte garanties Scheepsnieuwbouw, x € 1 mln

44

0

3

0

0

Totaal aantal verstrekte garanties

6

0

1

0

0

Qredits
Aantal verstrekte kredieten
(Micro- en MKB-krediet)

Bron
RVO.nl

Qredits
1.133

1.020

1.187

1.500

1.750

2.238

Qredits heeft in 2017 aan 2.238 startende en bestaande ondernemers een
krediet verstrekt voor in totaal een bedrag van € 53,8 mln. Dit zijn 488
kredieten meer dan in 2016 ofwel een groei van 28%.
Er werden 1.747 microkredieten (€ 35 mln), 118 MKB kredieten (€ 10,5
mln), 359 flexibele kredieten (€ 5,5 mln) en 14 achtergestelde leningen
(€ 3,8 mln) verstrekt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

50

Het aantal aanvragen is ook gestegen te weten 8% meer aanvragen voor
een microkrediet en 6% meer aanvragen voor een MKB krediet. Voor een
MKB-krediet aanvraag is een afwijzing of doorverwijzing van de bank
nodig.
Uit het Aanvullend Actieplan MKB-financiering was € 100 mln
beschikbaar voor Microkredieten. Eind 2017 is een garantie verstrekt van
€ 13,3 mln aan de Bank van de Raad van Europa voor een lening aan
Qredits van € 16,6 mln. Deze bank financiert activiteiten met een sociale
impact en past goed bij de doelstellingen van Qredits. In 2015/16 was
reeds een garantie verstrekt van € 86,7 mln aan de Europese Investeringsbank voor een lening aan Qredits van € 100 mln. De leningen van
beide banken wordt ingezet voor zowel de verdere groei van de dienstverlening van Qredits (micro- en MKB tot € 150.000) als de nieuwe dienstverlening van Qredits (werkkapitaal en de hogere MKB-kredieten tot
€ 250.000).
Strategisch doel 3 Ontwikkelen en benutten van hoogwaardig
(internationaal) publiek gefinancierd onderzoek en technologie,
inclusief publiek-private samenwerking
Tabel kengetallen behorend bij strategisch doel 3
Kengetallen

2012

2013

2014

2015

2016

2017

TKI’s

Bron
RVO.nl/ TKI’s

Omvang middelen
PPS-programma’s TKI (x € 1
mln)1

571

814

970

1.026

n.n.b.

waarvan private middelen (%)

35%

44%

49%

49%

n.n.b.

Klanttevredenheid Deltares

8,0

7,9

8,7

8,6

8,2

Deltares

Klanttevredenheid Marin

8,8

9,0

8,8

8,9

8,6

Marin

Klanttevredenheid NLR

8,5

8,7

8,8

8,7

8,7

NLR

Klanttevredenheid TNO

8,2

8,3

8,4

8,6

8,6

TNO

TO2

Kennisbenutting Deltares

96%

97%

93%

Deltares

Kennisbenutting Marin

97%

100%

100%

Marin

Kennisbenutting NLR

99%

99,5%

99%

NLR

Kennisbenutting TNO

98%

98%

98%

TNO

552

121

121

136

ESA

1,14

1,02

1,18

1,16

ESA

Europese Ruimtevaartorganisatie
(ESA)
Aantal Nederlandse bedrijven dat
deelneemt aan ruimtevaartprogramma’s ESA

499

Ruimtevaart geo-return/retour
(%)

1,07

1,10

1
Het cijfer over 2016 betreft het definitieve realisatiecijfer van de omvang middelen PPS-programma’s TKI en wijkt af van het voorlopige cijfer
gepresenteerd in de begroting 2018.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

51

Strategisch doel 4 Waarborgen van responsieve overheids- en
informatiediensten en ondersteuning voor ondernemers op
regionaal, nationaal en internationaal niveau
Tabel kengetallen behorend bij strategisch doel 4
Kengetallen

2013

2014

2015

2016

2017

Geformaliseerde samenwerkingsverbanden

67

115

78

97

60

Klanttevredenheid1

8,6

8,8

8,6

8,1

n.n.b.

Innovatie Attaché Netwerk

IAN/RVO.nl

Netherlands Foreign Investment Agency
Projecten

Bron

NFIA/RVO.nl
193

187

207

227

224

Investeringsomvang (€ mln)

1.658

3.185

1.765

1.467

1.227

Werkgelegenheid (arbeidsplaatsen)

8.435

6.304

7.779

7.570

8.158

Waardering Kamer van Koophandel2

7,1

7,1

7,2

– 10

Bereik Kamer van Koophandel

51%

52%

55%

55%

Waardering Ondernemersplein.nl3

6,8

6,8

7,0

7,3

1.153

1.808

2.228

2.481

KvK/Ondernemerspleinen

KvK

Regeldruk
Netto verlaging regeldruk (cumulatief, € mln)

527

EZ

1
In het najaar van 2017 is geen meting uitgevoerd onder klanten van het netwerk. Deze meting wordt alsnog uitgevoerd in het eerste kwartaal van
2018 en de realisatie wordt opgenomen in de begroting 2019.
2
In 2016 is de Kamer van Koophandel voor het meten van de waardering overgestapt op het meten van de Net Promotor Score (NPS). Hierbij
wordt gemeten hoe klanten van de Kamer van Koophandel, de producten en/of diensten aanbevelen bij een collega of zakenrelatie. De NPS wordt
verkregen door het verschil te berekenen tussen het percentage Promotors (zij die een score van 9 of 10 geven) en het percentage Criticasters
(respondenten die een score van 0 tot 6 geven). Dit is een gangbare (internationale) meetmethodiek. De NPS was in 2016 – 13 en in 2017 – 10. De
ambitie voor 2018 is om deze score (ten opzichte van 2017) met 3 punten te laten groeien tot – 7. Het vergroten van de waardering wordt gerealiseerd met onder andere het verder oplossen van knelpunten in de dienstverlening en het vergroten van het klantgemak.
3
Het cijfer voor 2017 is gebaseerd op het Online Tevredenheidsonderzoek van het vierde kwartaal 2017.

Toelichting op de ontvangsten
Onttrekking begrotingsreserve Garantiefaciliteit Scheepsnieuwbouwfinanciering (GSF) (€ 10,1 mln): De GSF is per 1 juli 2017 beëindigd. De laatste
garantieverplichtingen vervielen ultimo 2017. De middelen in de begrotingsreserve die ten behoeve van de regeling was opgebouwd, zijn in
2017 aan deze reserve onttrokken en vielen vrij ten gunste van het
generale beeld. Zie ook de toelichting op de uitgaven.
Luchtvaartkredietregeling (€ 5,1 mln): De meevaller in de ontvangsten is
veroorzaakt doordat een luchtvaartkrediet van € 2,7 mln in één keer werd
afgelost.
Daarnaast is een aantal luchtvaartkredieten versneld afgelost en zijn er
hogere aflossingen gerealiseerd dan aanvankelijk geraamd.
Diverse ontvangsten (€ 10,9 mln): Deze ontvangstenmeevaller wordt door
de volgende mutaties veroorzaakt:
• Ontvangsten ruimtelijk economisch beleid (€ 6,5 mln): Dit wordt in het
bijzonder veroorzaakt vanwege de boekhoudkundige afwikkeling van
oude subsidieverplichtingen Pieken in de Delta (zie ook de toelichting
onder de uitgaven).
• Ontvangsten innovatie (€ 1,9 mln): Er is bij de afwikkeling van oude
subsidieverplichtingen in totaal € 1,9 mln terugontvangen, onder
andere aan te veel betaalde voorschotten.
• Terugontvangsten RVO.nl (€ 2,5 mln): In het kader van de afwikkeling
van de opdracht aan RVO.nl over 2015 is in 2017 nog een bedrag van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

52

€ 2,5 mln terug ontvangen. De opdracht werd tegen lagere dan
geraamde kosten uitgevoerd.
Toelichting op de begrotingsreserves
Begrotingsreserve Borgstelling MKB-kredieten (BMKB)
Bedragen x € 1 mln
Stand 1/1/2017

58,6

+ Storting

11,1

– Onttrekking
Stand per 31/12/20171

69,8

1
De afwijking van dit bedrag met de twee bovenstaande bedragen wordt veroorzaakt door een
afrondingsverschil.

Op basis van de gerealiseerde schade-uitgaven, de beschikbare middelen
op de begroting en de gerealiseerde ontvangsten is € 11,1 mln gestort in
de begrotingsreserve BMKB.
Begrotingsreserve Groeifaciliteit
Bedragen x € 1 mln
Stand 1/1/2017

16,2

+ Storting

2,1

– Onttrekking
Stand per 31/12/2017

18,3

Op basis van de gerealiseerde schade-uitgaven, de beschikbare middelen
op de begroting en de gerealiseerde ontvangsten is € 2,1 mln gestort in
de begrotingsreserve Groeifaciliteit.
Begrotingsreserve Garantie Ondernemingsfinanciering (GO)
Bedragen x € 1 mln
Stand 1/1/2017

60,1

+ Storting

4,9

– Onttrekking
Stand per 31/12/20171

65,1

1
De afwijking van dit bedrag met de twee bovenstaande bedragen wordt veroorzaakt door een
afrondingsverschil.

Op basis van de gerealiseerde schade-uitgaven, de beschikbare middelen
op de begroting en de gerealiseerde ontvangsten is € 4,9 mln gestort in
de begrotingsreserve Garantie Ondernemingsfinanciering.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

53

Begrotingsreserve Garantiefaciliteit Scheepsnieuwbouwfinanciering
Bedragen x € 1 mln
Stand 1/1/2017

10,1

+ Storting
– Onttrekking

– 10,1

Stand per 31/12/2017

0

Op basis van de evaluatie van de Garantiefaciliteit Scheepsnieuwbouwfinanciering (GSF) is besloten de GSF na 1 juli 2017 niet te verlengen.
Daarmee is de noodzaak om een begrotingsreserve GSF aan te houden
vervallen.
Begrotingsreserve Garantie MKB-financiering
Bedragen x € 1 mln
Stand 1/1/2017
+ Storting1

9,0
0

– Onttrekking
Stand per 31/12/2017

9,0

1
Er is daadwerkelijk € 41.000 gestort, in de afronding is dat echter 0 en blijft de stand van de
reserve € 9,0 mln.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

54

3 Toekomstfonds
Algemene Doelstelling
Versterken van de innovatieve kracht van Nederland door het beschikbaar
stellen van financiering voor innovatief en snelgroeiend MKB en voor
fundamenteel en toegepast onderzoek en het behouden van vermogen
voor toekomstige generaties.
Rol en verantwoordelijkheid
De Minister van Economische Zaken is rijksbreed verantwoordelijk voor
versterking van het innovatievermogen, in het bijzonder gericht op het
bedrijfsleven en verantwoordelijk voor het scheppen van randvoorwaarden voor een excellent ondernemingsklimaat.
De Minister van EZ en de bewindslieden van OCW coördineren en borgen
de publieke kennisinfrastructuur voor toegepast en fundamenteel
onderzoek.
Vanuit deze verantwoordelijkheden heeft de Minister een financierende en
faciliterende rol, samenhangend met de stimulerende, regisserende en
faciliterende rollen zoals vermeld in artikel 2 van deze begroting:
Financieren/faciliteren
• Het mede-financieren van investeringen in R&D en innovatie.
• Het faciliteren van toegang tot en financieren van (risico)kapitaal voor
bedrijven.
• Het mede-financieren van Europese en internationale samenwerking
op het gebied van onderzoek en innovatie.
Beleidsconclusies
De beschikbaarheid van risicokapitaal voor startups en snelgroeiende en
innovatieve bedrijfsleven is in Nederland de afgelopen jaren flink
vergroot, maar loopt in vergelijking met toonaangevende innovatiegedreven landen, zoals de Verenigde Staten en Israël, nog achter (OECD
2017, Entrepreneurship at a glance). Het Toekomstfonds speelt een
belangrijke rol om hier verandering in te brengen. In 2017 heeft EZ samen
met het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport in drie eHealth
fondsen geïnvesteerd in de Seed-capital regeling. Deze fondsen investeren in startende ondernemingen die innovatie zorgtechnologie
ontwikkelen op het gebied van eHealth. Daarnaast is er ook binnen de
Seed € 10 mln beschikbaar gesteld om te investeringen met zogenaamde
business angels in startups. Voor de snelgroeiende innovatieve ondernemingen is er het Dutch Venture Initiative en is er in 2017 een
co-investeringsfonds van € 100 mln voor grotere risicokapitaal investeringen gestart.
Om de oplossingen voor maatschappelijke uitdagingen en het toekomstig
verdienvermogen extra kracht bij te zetten investeert het kabinet vanuit
het Toekomstfonds tevens in hoogwaardige onderzoeksfaciliteiten en in
excellente onderzoeksthema’s. In 2017 zijn er met de regeling Toekomstfondskrediet OnderzoeksFaciliteiten met € 13,7 mln 4 voorstellen
gehonoreerd om onderzoeksfaciliteiten te ondersteunen (brief d.d.
25-10-2017, Kamerstuk, 31 288/34 775 VIII nr. 603). Tevens zijn met € 3,6
mln twee Smart Industry field Labs aanvragen gehonoreerd en is de
Vroege Fase Financiering uitgebreid. Dat betekent dat TO2-starters een
aanvraag kunnen indienen voor subsidie voor een haalbaarheidsstudie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

55

(maximaal € 45.000); en als vervolg daarop kunnen meedingen naar een
lening (maximaal € 250.000) voor een vroegefasetraject.
Oost NL werkt samen met het Europees Investeringsfonds (EIF) en EZ aan
het Dutch Venture Initiative om de toegang tot financiering te verbeteren
voor snelgroeiende innovatieve ondernemingen. Voor ondernemingen
met groeiambities blijft de beschikbaarheid van risicokapitaal cruciaal.
Venture capital fondsen zijn met hun risicokapitaalverstrekking bij uitstek
financiers van snelgroeiende innovatieve ondernemingen. Bedrijven
gefinancierd met venture capital groeien bovengemiddeld. DVI-1 heeft
geleid tot 15 nieuwe hoogwaardige risicokapitaalfondsen met financiering
uit de private markt, waaronder ook initiatieven waar provincies bij
betrokken zijn. DVI-1 heeft daarmee al haar middelen gecommitteerd. Het
Europese Investeringsfonds (EIF) heeft voor het tweede DVI-fonds € 100
mln beschikbaar gesteld en via Oost NL stelt het EZ ook € 100 mln
beschikbaar. Dit fonds is in april 2016 gestart en heeft al in zeven nieuwe
hoogwaardige risicokapitaalfondsen geïnvesteerd.
Budgettaire gevolgen van beleid artikel 3 (bedragen x € 1.000)
Realisatie
20151

Realisatie
2016

Realisatie
2017

Vastgestelde
begroting
2017

Verschil

VERPLICHTINGEN

194.439

166.591

198.306

94.489

103.817

UITGAVEN

78.451

125.418

130.373

145.118

– 14.745

Leningen

72.401

118.571

122.593

138.530

– 15.937

3.000

26.000

13.500

32.600

– 19.100

15.144

15.001

15.001

10.000

10.000

337

337

I MKB-FINANCIERING
Volledig revolverend
Dutch Venture Initiative/Fund of Funds
Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen
Co-investment venture capital instrument/EIF
Smart Industry

Gedeeltelijk revolverend
Innovatiekrediet

45.178

39.910

44.802

51.358

– 6.556

Risicokapitaal (seed capital)

14.856

16.538

18.461

20.263

– 1.802

Vroege fasefinanciering

9.367

10.555

11.676

11.309

367

23.000

– 23.000

Start ups/MKB
NL-Californië Duurzaam E-mobility fund

II INVESTERINGEN IN FUNDAMENTEEL EN TOEGEPAST
ONDERZOEK
Met vermogensbehoud
Fundamenteel en toegepast onderzoek

10.424

8.816

8.816

224

224

III Staatsobligaties Toekomstfonds

Subsidies
IV Reëel rendement voor onderzoek
V Overige subsidies

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

56

Realisatie
20151

Realisatie
2016

Realisatie
2017

Vastgestelde
begroting
2017

Verschil

Smart Industry

168

168

Haalbaarheidsstudies TO2 innovatieve starters

56

56

Bijdragen aan agentschappen

6.050

6.847

7.554

6.588

966

Rijksdienst voor Ondernemend Nederland

6.050

6.847

7.554

6.588

966

ONTVANGSTEN

49.428

138.848

52.632

36.388

16.244

10.000

114.567

10.500

3.000

7.500

100

– 100

Innovatiekredieten

24.920

13.806

26.812

25.288

1.524

Seed

14.508

10.467

12.413

8.000

4.413

7

67

67

2.840

2.840

MKB-FINANCIERING BESTAND INSTRUMENTARIUM
Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen
Fund of Funds (DVI I/Business Angels)

Vroege fase financiering

MKB-FINANCIERING INCIDENTELE MIDDELEN
Ontvangsten DVI II

Ontvangsten fundamenteel en toegepast onderzoek
Fundamenteel en toegepast onderzoek

Renteontvangsten Toekomstfonds
1

Tot en met 2014 werd het Innovatiefonds op voormalig artikel 12 (nu artikel 2) verantwoord.

Toelichting op de verplichtingen
De hogere verplichtingenrealisatie van € 103,8 mln wordt in het bijzonder
verklaard door de volgende mutaties:
• Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen (€ 15 mln): Er is in 2017 € 15
mln aanvullend kapitaal beschikbaar gesteld aan Innovation Quarter
(Zie Kamerstuk, 29 697, nr. 36).
• Co-investment venture capital instrument EIF (€ 50 mln): Om de
toegang tot risicokapitaal voor snelgroeiende innovatieve ondernemingen te versterken, is in samenwerking met private investeerders en
met inzet van EFSI-middelen dit instrument ontwikkeld. Het instrument
betreft een co-investment fonds van € 100 mln voor grotere risicokapitaal investeringen in Nederlandse ondernemingen. EZ en het EIF/EFSI
leggen beide € 50 mln in (Zie Kamerstuk, 22 112, nr. 2218).
• Haalbaarheidsstudies TO2 innovatieve starters (€ 4 mln): Zoals
toegelicht in de 1e suppletoire begroting is voor de periode 2017–2021
€ 4 mln aan NWO-TTW beschikbaar gesteld voor de haalbaarheidsstudies voor TO2 innovatieve starters.
• Innovatiekrediet (€ 22,5 mln): Dit betreft een verhoging van het
verplichtingenbudget van het Innovatiekrediet bij de 1e suppletoire
begroting 2017 met de niet benutte ruimte van het Innovatiekrediet in
2016, conform de fondsconstructie van het Toekomstfonds. Deze
middelen waren noodzakelijk voor de publicatie van het subsidieplafond van € 60 mln in 2017. Dit verplichtingenplafond van € 60 mln is
in 2017 volledig benut.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

57

•

•

•

•

Seed-regeling (€ 17,6 mln): Deze hogere realisatie wordt veroorzaakt
door een hogere publicatie van € 4 mln voor de reguliere Seedregeling die volledig is benut. Daarnaast zijn bij Voorjaarsnota 2018
door herschikkingen binnen het Toekomstfonds nieuwe instrumenten
gecreëerd binnen het Toekomstfonds, waaronder de regeling voor
Seed business angels waarvoor 2 fondsen van in totaal € 0,8 mln zijn
gecommitteerd. Tot slot is een bedrag van € 6,8 mln in 2017 beschikbaar gesteld door het Ministerie van VWS voor een fonds dat
investeringen kan doen in eHealth ondernemingen om impactvolle
toepassingen op te schalen. Er is besloten om hiervoor gebruik te
maken van de Seed-regeling van EZ, die hiervoor ook € 6 mln
beschikbaar heeft gesteld. Deze € 12,8 mln zijn volledig benut.
Fundamenteel en toegepast onderzoek (€ 13,7 mln): In totaal zijn acht
aanvragen ingediend met een totale projectomvang van ruim € 87
mln. De gevraagde bijdrage voor deze projecten uit het Toekomstfonds
was € 40 mln, ruim het dubbele van het beschikbare budget van € 20
mln. De projectvoorstellen zijn gerangschikt op basis van de rangschikkingscriteria in de regeling. Van de acht ingediende projecten voldeden
drie voorstellen niet aan de criteria, waardoor ze werden afgewezen.
De aanvraag voor een ander projectvoorstel werd tijdens de behandelperiode door de indieners weer ingetrokken. In totaal is er voor € 13,7
mln gecommitteerd.
Startups/MKB (– € 23 mln): De middelen voor Startups/MKB zijn bij
Voorjaarsnota ingezet in het kader van de uitwerking van diverse
initiatieven binnen het Toekomstfonds waaronder de regeling Seed
business angels, de Seedfondsen voor agrifood en tuinbouw en het
NL-Californië Duurzaam E-mobility fund. Een deel van de middelen
(€ 12 mln) is nog beschikbaar binnen het Toekomstfonds en wordt
doorgeschoven naar latere jaren, conform de fondsconstructie van het
Toekomstfonds.
Smart Industry (€ 3,6 mln): De regeling Smart Industry Fieldlabs is in
2017 voor het eerst opengesteld. De voor deze regeling benodigde
middelen zijn bij de 1e suppletoire begroting 2017 voor dit doel
beschikbaar gesteld. In 2017 is van het leningendeel € 2,4 mln
gecommitteerd en van het subsidiedeel € 1,2 mln.

Toelichting op de uitgaven
Leningen
I MKB-financiering
Volledig revolverend
• Dutch Venture Initiative (DVI) (– € 19,1 mln): De omvang en moment
van de uitgaven in het kader van het Dutch Venture Initiative worden
bepaald door de investeringen en terugontvangsten van de fondsen bij
hun portfolio-bedrijven. Deze investeringen en ontvangsten fluctueren
in aantal en omvang. Vooraf zijn deze fluctuaties niet precies te ramen.
Zoals gebruikelijk is er een constante toename van de investeringen in
aantal ondernemingen en de totale omvang. Aangezien sprake is van
een fondsconstructie blijven deze middelen beschikbaar binnen het
Toekomstfonds.
• Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen (€ 15 mln): Er is in 2017 € 15
mln aanvullend kapitaal beschikbaar gesteld aan Innovation Quarter.
De middelen hiervoor zijn verwerkt in de 1e suppletoire begroting
2017.
• Co-investment venture capital instrument EIF (€ 10 mln);

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

58

Om de toegang tot risicokapitaal voor snelgroeiende innovatieve
ondernemingen te versterken, is in samenwerking met private
investeerders en met inzet van EFSI-middelen dit instrument ontwikkeld. Het instrument betreft een co-investment fonds van € 100 mln
voor grotere risicokapitaal investeringen in Nederlandse ondernemingen. Het Ministerie van Economische Zaken en het EIF/EFSI leggen
beide € 50 mln in (Kamerstuk, 22 112, nr. 2218). In 2017 is hiervan een
eerste voorschot van € 10 mln uitbetaald.
Gedeeltelijk revolverend
• Innovatiekrediet (– € 6,6 mln): De kasuitgaven op het Innovatiekrediet
fluctueren jaarlijks door individuele uitbetalingsafspraken van RVO.nl
met bedrijven op basis van afgesproken mijlpalen. Een aantal
verwachte voorschotbetalingen voor toekenningen in het vierde
kwartaal van 2017 is doorgeschoven naar 2018, omdat nog niet aan de
voorwaarden was voldaan. Aangezien sprake is van een fondsconstructie blijven deze middelen beschikbaar binnen het Toekomstfonds.
• Startups/MKB (– € 23 mln): De middelen zijn bij 1e suppletoire
begroting 2017 ingezet ten behoeve van de uitwerking van diverse
initiatieven binnen het Toekomstfonds, waaronder de regeling Seed
business angels en het Co-investment vehicle met het EIF.
II Investeringen in fundamenteel en toegepast onderzoek (met
vermogensbehoud)
Fundamenteel en toegepast onderzoek: (€ 8,8 mln): De middelen voor de
uitfinanciering van de verplichtingen voor fundamenteel en toegepast
onderzoek zijn conform de fondsconstructie van het Toekomstfonds in de
1e suppletoire begroting 2017 toegevoegd aan de begroting uit de niet
benutte middelen 2016. Hiervan is € 8,8 mln tot uitbetaling gekomen.
Indicator

Referentiewaarde

Peildatum

Realisatie Raming 2017
2016

Realisatie
2017

Bron

Aantal bedrijven dat Innovatiekrediet gebruikt

33

2015

32

Omvang private R&D-uitgaven ondersteund
met een Innovatiekrediet (x € 1 mln)

>30

29

RVO.nl

119

2015

Aantal participaties via Seed en Fund of Funds

44

2015

136

>120

159

RVO.nl

81

45

95

RVO.nl/EIF

Omvang gestimuleerd risicokapitaal voor
innovatieve bedrijven door Seed en Dutch
Venture Initiative/Fund of Funds (x € 1 mln)1

551

2015

744

390

182

RVO.nl/EIF

Aantal ondernemers dat Vroege Fase Financiering gebruikt

39

2015

37

>35

41

RVO.nl/STW

1
Omdat de definitieve cijfers over heel 2017 nog niet beschikbaar zijn, betreffen de gepresenteerde geconsolideerde cijfers de realisatie tot
30 september 2017. In het vierde kwartaal zijn bij DVI-2 drie aanvullende overeenkomsten getekend, waardoor de totale omvang van het gestimuleerd risicokapitaal in 2017 boven de raming voor 2017 zou uitkomen.

Indicator

Referentiewaarde

Peildatum

Realisatie Raming 2017
2016

Realisatie
2017

Bron

Verstrekte leningen onderzoeksinfrastructuur (x
€ 1 mln)1

40

60

44

RVO.nl

Uitgelokte investeringen in onderzoeksinfrastructuur (x € 1 mln)

132

> 60

124

RVO.nl

1
De bedragen zijn cumulatief. Daarnaast zijn tussentijds ingetrokken leningen in mindering gebracht op het cumulatieve bedrag van het jaar
waarin de intrekking heeft plaatsgevonden. De uitgelokte investeringen in onderzoeksinfrastructuur van 2016 zijn bijgesteld naar € 132 mln, in
eerste instantie zijn hier ongeschoonde projectkosten gebruikt in plaats van geschoond.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

59

Toelichting op de ontvangsten
• Ontvangsten Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen (€ 7,5 mln): In
2018 is in totaal € 10,5 mln aan dividend ontvangen van de Noordelijke Ontwikkelingsmaatschappij (NOM). Daarnaast was aanvankelijk in
de begroting € 3 mln aan ontvangsten geraamd in het kader van de
afwikkeling van de verkoop van NOM-aandelen aan de noordelijke
provincies. Zoals toegelicht in de 2e suppletoire begroting zijn deze
ontvangsten niet gerealiseerd in 2017 en worden deze doorgeschoven
naar 2018.
• Ontvangsten Seed-regeling (€ 4,4 mln): De geraamde terugontvangsten Seed zijn gebaseerd op een inschatting. Het is moeilijk vooraf in
te schatten wanneer de terugontvangsten precies plaats zullen vinden.
Dit hangt af van het tijdstip dat participaties van het startersfonds
worden verkocht. Dit jaar is het bedrag hoger uitgevallen door enkele
verkopen.
• Ontvangsten Fundamenteel en toegepast onderzoek (€ 2,8 mln): Eén
van de projecten uit het Toekomstfondskrediet Onderzoeksfaciliteiten
is niet doorgegaan. De reeds betaalde voorschotten (€ 2,8 mln) zijn
terugbetaald en bij 2e suppletoire begroting 2017 weer aan het budget
toegevoegd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

60

4 Een doelmatige en duurzame energievoorziening
Algemene doelstelling
In internationaal verband streven naar een CO2-arme energievoorziening
die veilig, betrouwbaar en betaalbaar is, op zodanige wijze dat economische kansen worden verzilverd, op CO2-reductie wordt gestuurd en
energie in het ruimtelijk beleid is geïntegreerd.
Op de korte termijn stuurt het kabinet op de doelstellingen, zoals
overeengekomen in het energieakkoord: 14% duurzame energie in 2020
en 16% in 2023; gemiddeld 1,5% energiebesparing per jaar en 100 PJ in
2020; creëren van ten minste 15.000 voltijdsbanen.
Om deze doelstelling te bereiken zet EZ financiële instrumenten in zoals
subsidies en garanties, maar ook niet-financiële instrumenten zoals het
stroomlijnen van energieregelgeving om de werking van de energiemarkt
te verbeteren, de regeldruk te verminderen en efficiënter toezicht mogelijk
te maken.
Rol en verantwoordelijkheid
De Minister van EZ is op grond van de Elektriciteitswet, de Gaswet en de
Mijnbouwwet verantwoordelijk voor het energiebeleid. Hieruit vloeien de
volgende verantwoordelijkheden voort:
Financieren
• Het voeren van het financieel instrumentarium op de beleidsterreinen
hernieuwbare energie, energiebesparing, mijnbouwklimaat en
innovatieve energietechnologieën.
(Doen) Uitvoeren
• Het vergroten van het aandeel hernieuwbare energie (conform
afspraken Energieakkoord).
• Het vergroten van het aandeel energiebesparing (conform afspraken
Energieakkoord).
Regisseren
• Het regisseren van de realisatie van grote energie-infrastructuurprojecten die onder de Rijkscoördinatieregeling vallen; dit betekent als
projectminister, samen met de Minister van Infrastructuur en Milieu,
verantwoordelijk voor de ruimtelijke inpassing van projecten en voor
de coördinatie van benodigde vergunningen.
• Het stimuleren van een goed werkende Europese energiemarkt met
een adequate infrastructuur.
• Het actief participeren in Europese en internationale netwerken ten
behoeve van energy governance, kennis brengen naar en leren van
andere landen en instellingen.
• Het creëren van randvoorwaarden waardoor de energievoorziening
internationaal kan concurreren en het verdienpotentieel van de
energiesector in relatie tot de energietransitie ten volle wordt benut.
• Het creëren van randvoorwaarden voor een doelmatige, veilige en
verantwoorde winning van onze bodemschatten.
• Het stimuleren van de transitie naar een duurzame en betrouwbare
energievoorziening.
• Het bieden van mogelijkheden aan, en het faciliteren van, lokale
duurzame energie-initiatieven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

61

•

•
•
•

•

Het coördineren van het energiebesparingsbeleid via de verschillende
vakministers en het stimuleren van energiebesparing in de industrie en
energiesectoren.
Het stimuleren van de ontwikkeling en gebruik van innovatieve
energietechnologieën.
Het stimuleren van de verdergaande reductie van CO2-uitstoot van
energiebedrijven en industrie.
Het creëren van randvoorwaarden voor een goede positie op het
gebied van nucleair onderzoek, isotopenproductie en uraniumverrijking, met inbegrip van de taken die hierover zijn opgenomen in
internationale verdragen, met het oog op de bewaking en beveiliging
van de hierbij betrokken kennis en technologie.
Het sturen op CO2-reductie in Europees en internationaal verband.

Kengetal HHI en C3
De C3 is het gezamelijk marktaandeel van de drie grootste leveranciers.
De mate van concentratie op de kleinverbruikersmarkt voor elektriciteit en
gas vormt een indicatie voor de concurrentie op die markten. Een
indicator hiervoor is de Herfindahl-Hirschman Index (HHI). Een markt met
een HHI onder de 1.800 punten wordt gezien als een competitieve markt
en een markt met een index tussen de 1.800 en 8.000 punten wordt gezien
als een geconcentreerde markt. Het energiebeleid is gericht op een zo
goed mogelijk werkende markt. Dat zal zich vertalen in een structurele
daling van C3 en lagere HHI. Evenwel is er geen beleid specifiek gericht op
het beïnvloeden van de concentratiegraad. De ambitie richt zich dan ook
niet op een specifieke uitkomst, maar op een voortzetting van de daling
van C3 en HHI als indicatie of het beleid voldoende effectief is.
Kengetal

2012

2013

2014

2015

2016

2017 Ambitie 2017

1. Concentratiegraad in de retailsector elektriciteit
– HHI

2.338

2.276

2.230

2.152

1.992

1.822

<2.100

– C3

83%

81%

81%

79%

75%

72%

<77%

– HHI

2.258

2.204

2.171

2.052

1.895

1.821

<2000

– C3

81%

79%

79%

76,8%

74%

72%

<75%

2. concentratiegraad in de retailsector gas

Bron: ACM

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

62

Kengetal: Elektriciteitsstoringen in minuten per jaar

40
34

33

30
27

27

23

24

23
20

21

20

10
2009

2010

2011

2012

2013

Opgetreden elektriciteitsstoring

2014

2015

2016

2017

Gemiddelde 2009−2017

Bron: Netbeheer Nederland

Beleidsconclusies
Uitwerking Energieagenda
Door het vorige kabinet is in 2017 samen met stakeholders gewerkt aan de
uitwerking van de transitiepaden uit de Energieagenda. Hiervoor was de
studie van Energie Centrum Nederland (ECN) en het Planbureau voor de
Leefomgeving (PBL) «Verkenning van Klimaatdoelen: van lange termijn
beelden naar korte termijn acties» (Kamerstuk, 32 813, nr. 155) een
bouwsteen. Deze ambtelijke verkenning heeft geleid tot uitgewerkte
transitiepaden waarin mogelijke maatregelen zijn benoemd om het
CO2-doel in 2050 te halen. Hierbij is getracht een zo breed mogelijk palet
aan opties te schetsen, mede op basis van reacties van diverse stakeholders. Deze ambtelijke verkenningen dienen als input voor de
gesprekken rond het Klimaatakkoord. Hiermee is invulling gegeven aan de
in de begroting aangekondigde stappen richting 2030.
Energieakkoord voor duurzame groei
De resultaten die in de Nationale Energie Verkenningen (NEV) 2017 van
het Energieonderzoek Centrum Nederland (ECN) worden geschetst zijn
bemoedigend. Het verwachte aandeel hernieuwbare energie in 2023 ligt
met 17,3% fors hoger dan de doelstelling van 16% uit het Energieakkoord.
Daarmee wordt, als gevolg van de maatregelen die in de afgelopen
kabinetsperiode in gang zijn gezet, tussen 2013 en 2023 bijna een
verviervoudiging van het aandeel hernieuwbare energie gerealiseerd.
(Kamerstuk, 30 196, nr. 559) De stimuleringsregeling voor hernieuwbare
energieproductie SDE+ (inclusief de uitrol van windenergie op zee) is
hiervoor het belangrijkste instrument. Voor het jaar 2020 verwacht de NEV
2017 een aandeel hernieuwbare energie van 13%. Daarmee zou de
doelstelling uit het Energieakkoord van 14% niet worden gehaald, hetgeen
betekent dat extra inzet nodig is. De Energieakkoord-partijen – waaronder
de rijksoverheid – werken deze extra inzet nog uit in de Uitvoeringsagenda
2018. Daarnaast zijn diverse initiatieven in gang gezet om de productie
van hernieuwbare energie aan te jagen, onder ander op het gebied van
geothermie, monomestvergisting en kleinschalige apparaten. Hiermee ligt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

63

Nederland goed op schema voor het behalen van de doelstelling voor
2023 in het Energieakkoord.
Stevige inzet Europese voorstellen klimaat- en energiedoelen
In 2017 zijn de onderhandelingen over de wetgevende voorstellen van de
Energie Unie in de Raad nagenoeg afgerond. Daarmee ligt de EU op
schema. Doel van de Energie Unie is om met een samenhangend
wetgevingspakket de energietransitie in de Europese Unie vorm te geven,
de leveringszekerheid te borgen, de marktwerking te verbeteren en de
klimaat- en energiedoelen voor 2030 te realiseren. In de Raad is met
instemming van Nederland een akkoord bereikt over de herzieningen van
de richtlijnen voor hernieuwbare energie, Energie-efficiëntie, over de
Verordening Governance van de Energie Unie en over een wetgevend
voorstel voor een verbeterd ontwerp voor de markt voor elektriciteit.
Nederland heeft niet ingestemd met het akkoord in de Raad over de
verordening voor elektriciteit vanwege het gebrek aan ambitie
(Kamerstuk, 21 501-33, nr. 630; Kamerstuk, 21 501-08, nr. 672; Kamerstuk,
21 501-33, nr. 647; Kamerstuk, 21 501-33, nr. 660; Kamerstuk, 21 501-33,
nr. 663; Kamerstuk, 21 501-33, nr. 666; Kamerstuk, 21 501-33, nr. 678).
Energie-innovatie
Tijdens de Klimaatconferentie in Marokko in november 2016 (COP22) is
Nederland zoals opgenomen in de begroting 2017 definitief toegetreden
tot Mission Innovation (Kamerstuk, 31 793, nr. 163). Het Mission
Innovation initiatief kan als een mooie opstap voor versterkte internationale samenwerking voor energie-innovatie beschouwd worden.
Zoals in de begroting 2017 aangekondigd zijn in 2017 de drie energieinnovatieregelingen Demonstratieregeling Energie Innovatie (DEI), de
Hernieuwbare Energieregeling (HER) en de Topsector Energieregelingen
(TSE) wederom opengesteld voor een totaal bedrag van circa € 130 mln.
Specifiek voor de HER is met ingang van 1 april 2017 de termijn
waarbinnen projecten dienen bij te dragen aan hernieuwbare energieproductie en een besparing op de uitgaven aan subsidies verlengd van 2023
naar 2030. Dat betekent dat nu ook innovatieve hernieuwbare energieprojecten in aanmerking komen die in 2030 tot productie kunnen leiden.
Hiermee komen naast innovaties op de korte termijn ook innovaties aan
bod die op de iets langere termijn richting 2030 kunnen bijdragen aan de
klimaatopgave. Hiermee is een belangrijke stap gezet die tegemoet komt
aan de behoefte in de markt. In de praktijk bleek namelijk dat veel goede
innovatieve projecten die een goede bijdrage kunnen leveren aan
besparing op de subsidie-uitgaven SDE+ zich niet konden kwalificeren
doordat ze nog niet tot hernieuwbare energieproductie in 2023 zouden
kunnen leiden. Hierdoor ontstond de laatste jaren meer en meer een
onevenwichtige nadruk op korte-termijn-uitrol en konden innovatieve
projecten met een wat langere tijdshorizon niet worden gehonoreerd. In
2018 zal in het kader van het nieuw maatschappelijk klimaatakkoord
gericht op de CO2-reductieopgave en de daaraan gekoppelde kennis- en
innovatieagenda de benodigde inzet op kennis en innovatie worden
herijkt.
De HER, de DEI en de TSE zijn in 2017 geëvalueerd (Kamerstuk, 30 196,
nr. 572). Belangrijke conclusies uit het onderzoek waren dat de regelingen
bijdragen aan het doel van de Topsector Energie om de betrokkenheid van
een breed spectrum aan bedrijven in onderzoek en ontwikkeling te
versterken en dat de verbindingen sneller worden gelegd en langer
doorgaan dan bij voorgaand energie-innovatiebeleid. Ook wordt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

64

geconcludeerd dat door de DEI de kans toeneemt dat in de kapitaalintensieve fase van demonstratie van energie-innovaties de stap naar
kredietverstrekkers kan worden gemaakt voor aanvullende financiering.
Het onderzoek heeft niet kunnen aantonen dat als gevolg van de
regelingen meer omzet, export en werkgelegenheid is ontstaan.
Energiebesparing
In 2017 zijn verdere intensiveringen doorgevoerd ten behoeve van de
energiebesparingsdoelen uit het Energieakkoord. In plaats van de
voorgenomen energiebesparingsverplichting in de gebouwde omgeving
is een convenant afgesloten met betrokken partijen om 10 PJ aanvullende
besparing te realiseren. Voor energiebesparing in de energie-intensieve
industrie is het MEE-convenant uitgebreid met het Addendum op het
MEE-convenant, waarin de convenantsdeelnemers zich verbinden aan de
doelstelling van 9 PJ aanvullende besparing in 2020. Dit Addendum is in
de plaats gekomen van de één op één afspraken met het bedrijfsleven.
Indien de afspraken uit het Addendum niet worden uitgevoerd, is er een
mogelijkheid om een wettelijke energiebesparingsverplichting in te
voeren. Zo wordt de 9 PJ behaald en ligt Nederland op schema om de 100
PJ energiebesparing in 2020 te halen. In 2018 worden de ingediende
projecten om te voldoen aan de 9 PJ energiebesparing beoordeeld
(Kamerstuk, 30 196, nr. 546; Kamerstuk, 30 196, nr. 568).
Mijnbouwwet
Zoals aangekondigd in de begroting is de Mijnbouwwet op tijd en volgens
planning gewijzigd. Op grond van de gewijzigde Mijnbouwwet wordt het
mogelijk om de kosten van het op aanvraag verlenen, wijzigen of
intrekken van een vergunning, ontheffing, of instemming dan wel het
beoordelen van een melding voor een handeling met een mobiele
installatie en de kosten van het Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) voor
de uitvoering van enkele specifieke taken in verband met mijnbouwwerken in rekening te brengen bij mijnbouwbedrijven en gasnetbeheerders (retributies). De gewijzigde Mijnbouwregeling, welke de hoogte
van de bedragen vaststelt en daarmee het innen van de retributies
mogelijk maakt, is in 2017 afgerond en is per 1 januari 2018 in werking
getreden.
Energie-audits
In 2017 hebben veel grote ondernemingen een energie-audit ondergaan.
De energie-audits geven zicht op de mogelijkheden voor kostenefficiënte
energiebesparing. Gemeenten en provincies zien als bevoegd gezag toe
op de uitvoering. EZ heeft voor dit toezicht middelen beschikbaar gesteld
aan de gemeenten en provincies op basis van onderzoek dat in 2016 is
uitgevoerd. In 2017 is gestart met de evaluatie van de auditplicht
(Kamerstuk, 31 209, nr. 213). Het evaluatieonderzoek naar de energieaudits wordt, later dan gepland, naar verwachting in de eerste helft van
2018 afgerond, waarna de Kamer zal worden geïnformeerd. Beoordeeld
wordt onder meer of de regelgeving en de uitvoering goed zijn ingericht
en wat de uitvoeringslasten zijn.
Windenergie op zee
In overleg met de windsector is een procedure ontwikkeld waarin partijen
de vergunning kunnen aanvragen voor het bouwen en exploiteren van het
windpark, zonder subsidie. De vergunningsaanvragen worden getoetst op
zes criteria, waarbij elementen die de kans vergroten dat het windpark
daadwerkelijk wordt gebouwd het zwaarst tellen in de onderlinge
vergelijking. Op deze eerste subsidieloze tender hebben diverse gerenom-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

65

meerde partijen ingeschreven. Windenergie op zee lijkt dus zonder
subsidie rendabel te worden (Kamerstuk, 33 561, nr. 39). Daarmee wordt
de doelstelling van het Energieakkoord om tussen 2014 en 2023 het
kostenniveau van windenergie op zee met 40% te verlagen ruimschoots
gehaald. Met deze tender is – ook in internationaal perspectief – een
nieuwe mijlpaal bereikt in de verlaging van de kosten van windparken: dit
is het eerste park ter wereld dat zonder subsidie zal worden geëxploiteerd.
Deze eerste subsidieloze tender betreft de derde van in totaal vijf tenders
van de routekaart windenergie op zee tot 2023 (Kamerstuk, 33 561,
nr. A/11). Daarmee verloopt de uitvoering van die routekaart volgens
schema.
ECN
In 2016 is besloten dat het Energieonderzoek Centrum Nederland (ECN)
wordt opgesplitst (Kamerstuk, 30 196, nr. 465). Daarbij wordt het
duurzame energieonderzoek van ECN samengevoegd met de
energieonderzoek-activiteiten van TNO. Conform planning zijn in 2017 de
voorbereidingen getroffen om deze krachtenbundeling per 1 april 2018
mogelijk te maken. In de rapportage Bedrijvenbeleid 2017 «Navigeren met
wind in de zeilen» heeft het ministerie aangegeven dat de samenwerking
vanaf 1 januari 2018 een feit is, maar dat de formele overgang van ECN
naar TNO plaatsvindt op 1 april 2018 (Kamerstuk, 32 637, nr. 293). De
zogenaamde rekenmeesterfunctie is conform de gemaakte afspraken per
1 januari 2018 overgeheveld naar het Planbureau voor de Leefomgeving
(PBL). Tot slot is er in 2017 onderzoek gestart naar de kosten van het
historisch radioactief afval en de ontmanteling van gebouwen en
installaties in Petten. Dit proces ligt op schema. De Kamer zal hierover in
het voorjaar van 2018 worden geïnformeerd.
Start Uitkoopregeling
Op aandringen van de Tweede Kamer komen woningen die loodrecht
onder de hoogspanningslijnen staan van 220 en 380 kV verbindingen en
110 en 150 kV verbindingen buiten de bevolkingskernen in aanmerking
voor uitkoop. Het Rijk heeft in de periode 2017–2021 € 140 mln
beschikbaar gesteld voor een vrijwillige uitkoopregeling onder de
voorwaarde dat de betrokken gemeenten zorgen voor verwijderen van de
woonfunctie van het betreffende pand. De regeling is samen met de
betrokken gemeenten uitgewerkt en heeft een looptijd van vijf jaar
(Kamerstuk, 31 574, nr. 29). Door EZ zijn alle eigenaren van woningen die
vallen onder de Uitkoopregeling geïnformeerd over de regeling. In totaal
gaat het om circa 385 woningen. De uitvoering vindt door de betrokken
gemeenten plaats. In 2017 zijn in totaal 64 woningen in het kader van de
Uitkoopregeling aangekocht door gemeenten. Dit is minder dan waar
rekening mee gehouden was. Omdat de Uitkoopregeling een facultatieve
regeling is, waar eigenaren van woningen onder een hoogspanningsverbinding gebruik van kunnen maken (maar niet verplicht zijn om dit te
doen), is EZ tevreden met dit resultaat.
Budgettaire gevolgen van beleid artikel 4 (bedragen x € 1.000)

VERPLICHTINGEN
Waarvan garantieverplichtingen
UITGAVEN

Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2013

2014

2015

2016

2017

2017

2017

3.397.213

2.646.202

6.494.697

17.514.501

8.618.677

13.472.436

– 4.853.759

47.342

526

31.873

28.900

11.050

66.600

– 55.550

1.251.807

1.441.886

1.557.919

1.824.624

1.887.248

1.902.455

– 15.207

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

66

Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2013

2014

2015

2016

2017

2017

2017

1.030.692

1.181.789

1.347.519

1.621.186

1.635.472

1.663.412

– 27.940

– tenderregeling Energieinnovatie

16.371

19.398

36.543

38.935

38.791

33.088

5.703

– SDE+projecten

13.911

15.527

21.138

31.497

30.934

48.600

– 17.666

Energie-innovatie (IA)

36.766

27.383

17.300

16.190

7.098

2.368

4.730

Green Deals

1.889

918

1.809

2.660

4.997

3.000

1.997

10.153

19.329

21.931

41.000

– 19.069

Subsidies
Topsectoren Energie

Energieakkoord
– Demonstratie-regeling Energie
Innovatie (DEI)
– Projecten Energieakkoord SER

666

478

562

733

4.089

– 3.356

MEP

505.321

432.032

362.995

288.426

149.960

187.847

– 37.887

SDE

141.908

183.978

207.832

443.837

552.127

613.605

– 61.478

SDE+

27.225

51.138

115.227

187.446

321.514

653.197

– 331.683

Storting in begrotingsreserve
duurzame energie

225.007

369.356

503.423

473.061

377.819

377.819

50.927

Bijdrage aan ECN

40.000

ISDE-regeling

18.018

50.927

Compensatie Energie-intensieve
bedrijven (ETS)

56.955

31.765

45.008

53.477

61.045

– 7.568

5.015

4.905

2.500

171

865

4.362

– 3.497

Hoge Flux Reactor

7.250

7.250

7.250

Aanschafsubsidie zonnepanelen

29.632

Elektrisch rijden

2.535

2.184

1.541

844

Caribisch Nederland

3.161

6.807

17.108

8.472

574

Overige subsidies

14.701

3.292

10.457

908

2.517

Garanties

526

9.206

1.922

2.242

833

2.500

– 1.667

Aardwarmte

526

– 1.667

CCS
Subsidieregeling Energiebesparing en duurzame energie
sport-accommodaties (EDS)

5.822

Storting in begrotingsreserve
Aardwarmte

6.170
14.500

6.170
8.111

538

6.389

538
3.100

– 2.526
2.517

1.230
9.206

1.922

1.012

833

2.500

Opdrachten

33.861

28.108

19.813

13.029

18.188

14.537

3.651

O&O bodembeheer

2.497

3.843

12.651

2.614

2.123

7.806

– 5.683

Joint implementation

12.148

768

252

5

434

410

24

Straling

9.726

9.257

50

46

– 46

Pallas

1.001

10.004

9.000

4.011

4.989

Onderzoek en opdrachten

8.489

4.236

6.860

10.410

6.631

2.264

4.367

Bijdragen aan agentschappen

45.589

47.281

41.805

46.026

52.877

44.819

8.058

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

67

Rijksdienst Voor Ondernemend
Nederland
Nederlandse Voedsel- en
Warenautoriteit
Kern Fysische Dienst

Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2013

2014

2015

2016

2017

2017

2017

38.680

41.949

40.168

44.400

51.050

43.099

7.951

698

692

681

676

713

690

23

6.211

3.690
950

956

950

1.114

1.030

84

KNMI

Bijdragen aan ZBO’s/RWT’s

103.039

110.603

107.423

113.356

116.403

115.594

809

Doorsluis COVA heffing

100.947

107.594

106.074

108.179

110.263

111.000

– 737

2.092

3.009

1.349

5.177

6.140

4.594

1.546

Bijdragen aan mede-overheden

24.380

28.000

– 3.620

Uitkoop regeling

24.380

28.000

– 3.620

TNO Bodembeheer

Bijdragen aan (inter)nationale
organisaties

38.100

64.899

39.437

28.785

39.095

33.593

5.502

ECN/NRG

37.757

57.903

38.819

27.982

38.519

32.236

6.283

Storting begrotingsreserve
risicopremie lening ECN/NRG

6.600

Diverse instituten

343

396

618

803

576

1.357

– 781

ONTVANGSTEN

13.547.739

10.801.567

6.851.765

2.546.908

3.202.936

3.426.661

– 223.725

COVA

100.947

107.594

106.074

108.179

110.264

111.000

– 736

Opbrengst heffing ODE (SDE+)

97.363

173.619

278.861

421.036

626.953

678.000

– 51.047

20.000

77.000

77.000

77.000

Onttrekking begrotingsreserve
duurzame energie
Aardgasbaten

13.342.665

10.505.291

6.424.910

1.926.754

2.373.989

2.550.000

– 176.011

Ontvangsten zoutwinning

2.373

2.474

2.342

2.510

2.525

2.511

14

Diverse ontvangsten

4.391

12.589

19.578

11.429

12.205

8.150

4.055

Toelichting op de verplichtingen
SDE+
Het lagere bedrag aan verplichtingen is vrijwel geheel terug te voeren op
de lagere verplichtingen die zijn aangegaan voor de regeling Stimulering
Duurzame Energie (SDE+). De nieuwste tender Wind op Zee waarvan de
inschrijftermijn in december 2017 sloot, is inmiddels zonder subsidie
toegekend. Daarnaast zal een groot deel van de verplichtingen voor de
tweede openstelling van de reguliere SDE+ pas in 2018 worden
aangegaan, omdat als gevolg van de beoordelingstermijn het merendeel
van de aanvragen pas na de jaargrens een subsidiebeschikking zal
ontvangen.
Garantieregeling aardwarmte
Voor de garantieregeling aardwarmte is voor slechts één geothermieproject een garantieverplichting afgegeven, zodat het garantieplafond van
€ 66,6 mln voor een bedrag van circa € 55,5 mln niet is uitgeput.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

68

Toelichting op de uitgaven
Subsidies
Topsectoren energie
• Tenderregeling Energie-Innovatie (TSE): de realisatie van de TSE is
hoger dan oorspronkelijk begroot, omdat uit de vraag uit de markt en
de doelstellingen van de Topsector Energie bleek dat er gedurende
2017 relatief meer behoefte was aan R&D-middelen dan aan demonstratiemiddelen. Het beschikbare budget van € 33 mln is daarom bij 2e
suppletoire begroting 2017 opgehoogd uit de DEI-middelen.
• SDE+-projecten topsectoren energie/Hernieuwbare Energie Regeling
(HER): de uitgaven voor de regeling zijn € 17,7 mln lager uitgevallen
dan begroot. In 2017 zijn de voorwaarden voor de regeling geactualiseerd, waardoor in de komende jaren een hogere uitputting van het
beschikbare budget wordt verwacht.
Energieakkoord SER
Voor de Demonstratieregeling Energie-Innovatie (DEI) is € 19 mln minder
uitgegeven dan begroot omdat een deel van het DEI-budget is overgeheveld naar het budget van de Tenderregeling Energie-Innovatie (TSE). De
realisatie van de DEI in 2017 is extra tegengevallen doordat een aantal
grote projecten vertraagd zijn.
Milieukwaliteit van de Elektriciteitsproductie (MEP), SDE, SDE+ en
regeling Investerings Subsidie Duurzame Energie (ISDE)
De lagere uitgaven op de MEP-regeling (€ 37,9 mln) zijn veroorzaakt door
een lagere gerealiseerde subsidiabele elektriciteitsproductie dan waar in
de raming eerder rekening mee was gehouden.
Ook bij de regelingen SDE en SDE+ is er sprake van dat de uitgaven lager
zijn uitgevallen dan de in de begroting beschikbare middelen (totaal € 393
mln). Dit is voor een belangrijk deel toe te schrijven aan een tragere
realisatie van de subsidiabele productie dan voorzien bij het opstellen van
de ramingen en voor het overige aan het beschikbaar stellen van SDE+
middelen voor de InvesteringSubsidie Duurzame Energie (ISDE) en de
subsidie aan TenneT voor het net op zee. De bij de SDE+ uitgevallen
productie zal voor een groot deel in latere jaren alsnog worden gerealiseerd en gesubsidieerd via dezelfde of vervangende projecten.
Voor de uitgaven op de ISDE waren in de begroting nog geen middelen
opgenomen. Deze middelen zijn afkomstig uit de middelen voor de SDE+.
De op de MEP, SDE, SDE+ en aanverwante instrumenten per saldo niet
uitgegeven middelen zijn gestort in de begrotingsreserve duurzame
energie.
Storting in begrotingsreserve duurzame energie
De begrotingsreserve duurzame energie is bestemd voor middelen voor
duurzame energieproductie die in enig jaar onbenut zijn gebleven als
gevolg van vertraging of niet doorgaan van projecten. Deze middelen
moeten later alsnog worden uitbetaald voor dezelfde projecten, of kunnen
worden ingezet voor andere vervangende projecten met het oog op het
bereiken van de doelstelling. Via de begrotingsreserve blijven de
middelen beschikbaar tot het moment dat ze alsnog zullen worden
uitbetaald. In 2017 is € 377,8 mln in de reserve gestort. € 280,7 mln is
beschikbaar gekomen via de SDE+, SDE+-projecten topsectoren energie
en de ISDE (te financieren uit de Opslag Duurzame Energie, ODE). € 33,9
mln is beschikbaar gekomen uit de MEP en € 63,2 mln uit de SDE (beide
te financieren uit de algemene middelen).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

69

Compensatie Energie-intensieve bedrijven (ETS)
Bij de compensatieregeling indirecte kosten ETS is vooral sprake van
lagere uitgaven omdat van één grote aanvrager de productiecapaciteit
veel lager dan verwacht was, waardoor aan deze aanvrager ruim € 3,5
mln minder is uitgekeerd dan begroot. Daarnaast was ook ruimte in het
budget gereserveerd voor nieuwe aanvragers die gebruik willen maken
van de regeling, maar deze nieuwe aanvragen bleken geen grote
bedragen te betreffen, waardoor ook deze ruimte (€ 4 mln) niet is benut.
Subsidieregeling Energiebesparing en duurzame energie sportaccommodaties (EDS)
De bijdrage van € 6,2 mln van het Ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport (VWS) aan EZ voor het uitvoeren van de Subsidieregeling Energiebesparing en duurzame energie sportaccommodaties (EDS)
over 2017 is bij 2e suppletoire begroting 2017 naar de begroting van EZ
overgeheveld.
Hoge Flux Reactor
De overschrijding van het budget is veroorzaakt doordat de Europese
Commissie er niet in geslaagd is een besluit over het Aanvullende
Programma ter financiering van de Hoge Flux Reactor (HFR) in Petten
voor de periode 2016–2019 voor het einde van 2016 aan de Raad voor te
leggen. Daarom was er in 2016 nog geen grondslag om EZ te verzoeken
om de bijdrage € 7,25 mln voor het jaar 2016 te betalen aan de
Commissie. Hierop heeft de Europese Commissie aangegeven dat in 2017
twee keer betaald diende te worden (de bijdragen voor 2016 en 2017).
Kengetal

2012

2013

2014

2015

2016

2017 Ambitie 2017

Aantal deelnemende bedrijven bij
TKI
Bron: RVO.nl

301

486

612

1.150

1.200

1.400

1.540

Kwaliteit van het Nederlandse
energieonderzoek gemeten als
retourpercentage van het Achtste
EU kaderprogramma thema
energie

7,0%

6,8%

6,6%

7,2%

7,0%

6,4%1

7,0%

1
Indien de Joint Technology Initiatives (publiek-private programma’s) worden meegenomen op het gebied van energie, dan komt het retourpercentage uit op 6,2%.

Indicator
Duurzame energieproductie

Referentiewaarde

Peildatum

Realisatie
2015

4,5%

2013

5,8%

Realisatie Streefwaarde
2016
6%

Planning

Bron

2023

CBS

16%

Opdrachten
Onderzoek en opdrachten Bodembeheer
De lagere uitgaven worden vooral veroorzaakt doordat het Kennisprogramma Effecten Mijnbouw (KEM) in 2017 pas in een laat stadium van de
grond is gekomen. Dit als gevolg van het feit dat het zeer moeilijk bleek
onafhankelijke en deskundige leden te vinden voor het wetenschappelijk
panel dat de projectvoorstellen voor het KEM moet beoordelen.
Vervolgens hebben de aanbestedingsprocedures van de eerste
KEM-projecten veel tijd gevergd, waardoor de eerste uitgaven voor het
KEM pas in 2018 worden verwacht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

70

Pallas
In 2014 is aan de stichting voorbereiding Pallas een lening ter beschikking
gesteld met een hoofdsom van € 40 mln. De hoofdsom wordt in tranches
beschikbaar gesteld op basis van verzoeken door de stichting. In 2017 is
door de stichting € 5 mln meer opgevraagd dan waar bij het opstellen van
de begroting mee was gerekend.
Onderzoek en opdrachten
De overschrijding van € 4,4 mln wordt voor het grootste deel veroorzaakt
doordat bij de begroting nog geen middelen op de begroting beschikbaar
waren voor het doen van planschade-uitkeringen. Deze middelen zijn bij
de 1e en 2e suppletoire begroting aan dit budget toegevoegd.
Bijdragen aan agentschappen
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
De bijdrage aan de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO.nl) is
hoger geworden doordat RVO.nl een compensatie heeft ontvangen voor
de hogere cao-lonen van de Rijksambtenaren, gestegen ABP-premies en
hogere prijzen (€ 1,4 mln). Ook is budget toegevoegd voor de uitvoering
van de Subsidieregeling Duurzame Scheepsbouw (SDS, € 0,15 mln), de
regeling Sportaccommodaties (€ 0,44 mln), de Uitkoopregeling (€ 0,44
mln) en het loket Mijnbouwschade (€ 0,5 mln). Voor de toenemende
werkzaamheden van RVO.nl voor de uitvoering van de SDE+ en de
Hernieuwbare Energieregeling is eveneens extra budget toegevoegd
(€ 4,2 mln). Tenslotte is er budget beschikbaar gesteld voor de aanvullende werkzaamheden in het kader van de Meerjarenafspraken EnergieEfficiëntie ETS-ondernemingen (MEE-convenant) om 9 PJ extra energiebesparing te realiseren (€ 0,75 mln).
Bijdragen aan (inter)nationale organisaties
Energieonderzoek Centrum Nederland/Nuclear Research and Consultancy
Group (ECN/NRG)
In oktober 2014 is aan ECN/NRG een lening verstrekt voor het herstelplan
van de Hoge Flux Reactor (HFR). De kasuitloop van deze lening is
toentertijd in de begroting en meerjarenramingen verwerkt conform de
destijds bestaande ramingen. Dit betekende dat er in 2017 in de Ontwerpbegroting een kasbedrag van € 9,2 mln beschikbaar was. In de praktijk is
de lening aanzienlijk trager opgenomen dan destijds voorzien. Tevens is
het financiële arrangement voor ECN en NRG in oktober 2016 herzien en
uitgebreid in het kader van onder meer de voorgenomen splitsing van
ECN en de samenvoeging van het onderdeel ECN-duurzaam met TNO.
Daarom is in 2017 ten laste van de lening uit oktober 2014 een bedrag van
€ 15 mln opgenomen en uitbetaald. Ook is voor een bedrag van zo’n € 0,5
mln extra bijgedragen aan ECN zelf in verband met de uitkering van de
loon- en prijsbijstelling over 2017.
Indicator: klanttevredenheid en kennisbenutting
Indicator

Referentiewaarde

Peildatum

Realisatie
2016

Klanttevredenheid ECN

8,6

2014

8,4

Kennisbenutting ECN

96%

2015

95%

Realisatie
2017

Streefwaarde

Planning

Bron

8,2

8,4

2017

ECN

95%

96%

2017

ECN

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

71

Ontvangsten
Opslag Duurzame Energie (ODE)
De ontvangsten op basis van de Opslag Duurzame Energie (ODE) zijn € 51
mln lager dan geraamd. De tariefstructuur van de ODE volgt de structuur
van de energiebelasting. De ontvangstenreeks van de ODE is in eerste
instantie in 2012 bij de invoering van de ODE meerjarig geraamd op basis
van een aantal veronderstellingen over het energieverbruik, tempo van
energiebesparing, de uitrol van zonnepanelen etc. De raming is in 2013 bij
gelegenheid van het Energieakkoord weliswaar bijgesteld, echter zonder
actualisatie van de variabelen die relevant zijn voor de hoogte van de
ontvangsten.
Aardgasbaten
De aardgasbaten zijn € 176 mln lager uitgevallen dan geraamd. De
belangrijkste reden hiervoor is het lagere productievolume. In de
begroting 2017 werd de totale aardgasproductie geraamd op 44 miljard
Nm3. De werkelijke productie in 2017 bedroeg 42 mld Nm3.
Kengetallen

2012

2013

2014

2015

2016

2017

26 mld Nm3

26 mld Nm3

24 mld Nm3

22 mld Nm3

20 mld Nm3

18 mld Nm3

2. Aantal boringen exploratie onshore en
offshore
Bron: TNO

16

9

21

16

4

6

3. Aantal boringen productie onshore en
offshore
Bron: TNO

19

18

32

17

16

8

74 mld Nm3

80 mld Nm3

66 mld Nm3

50 mld Nm3

48 mld Nm3

42 mld Nm3

5. Euro/dollarkoers
Bron: CBS/CPB

1,28

1,33

1,33

1,11

1,11

1,13

6. Olieprijs (dollar/vat)
Bron: CBS/CPB

111,7

108,7

101,4

52,5

43,3

54,0

7. Beursprijs van TTF-gas (eurocent/ m3)
Bron: APX Endex

24,0

26,0

21,3

19,8

13,6

16,6

1. Gewonnen volume aardgas kleine velden (in
Nm3)
Bron: TNO

3

4. Productie aardgas totaal (in Nm )
Bron: TNO

Toelichting op de begrotingsreserves
Begrotingsreserve Aardwarmte
Bedragen x € 1 mln
Stand 1/1/2017

21,7

+ Storting

0,8

– Onttrekking
Stand per 31/12/2017

22,61

1
De afwijking van dit bedrag met de twee bovenstaande bedragen wordt veroorzaakt door een
afrondingsverschil.

De begrotingsreserve voor de garantieregeling Geothermie is bedoeld om
het budget voor deze regeling meerjarig in te kunnen zetten en een
eventuele mismatch in de tijd tussen inkomsten en uitgaven op te vangen.
Om gebruik te kunnen maken van de garantieregeling Geothermie betalen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

72

marktpartijen een premie aan de uitvoerder van de regeling (RVO.nl) die
wordt gestort in de begrotingsreserve. In 2017 zijn geen verliesdeclaraties
op basis van de garantieregeling bij RVO.nl ingediend, zodat er niets aan
de begrotingsreserve is onttrokken.
Begrotingsreserve Duurzame energie
Bedragen x € 1 mln
Stand 1/1/2017

1.473,9

+ Storting

377,8

– Onttrekking

– 77,0

Stand per 31/12/2017

1.774,7

De begrotingsreserve Duurzame energie is bestemd voor onbesteed
gebleven middelen als gevolg van vertraging bij projecten waaraan reeds
subsidie is toegekend en reeds verplichte projecten die niet tot uitvoering
komen en door andere projecten moeten worden vervangen met het oog
op het bereiken van de doelstelling voor duurzame energieproductie. Het
gaat hier om middelen ten behoeve van de MEP, SDE, SDE+, ISDE en de
SDE+-projecten van de topsectoren energie. Via de begrotingsreserve
blijven de middelen beschikbaar tot het moment dat ze alsnog zullen
worden uitbetaald. In 2017 is € 377,8 mln in de reserve gestort en € 77
mln aan de reserve onttrokken (Kamerstuk, 34 210 XIII, nr. 4, antwoord op
vraag 5).
Specificatie stortingen/onttrekkingen begrotingsreserve Duurzame Energie (bedragen x € 1 mln)
Specificatie begrotingsreserve Duurzame
Energie

2013

2014

2015

2016

2017

Totaal

MEP (algemene middelen)

23

16

2

34

75

SDE (algemene middelen)

143

220

297

191

63

914

– 20

– 77

– 77

– 174

SDE+ (ODE gefinancierd)

59

134

204

282

281

960

Totaal

225

370

483

396

301

1.775

Tijdelijke onttrekking (MEP/SDE)

Begrotingsreserve ECN verstrekte leningen
Bedragen x € 1 mln
Stand 1/1/2017
+ Storting
– Onttrekking
Stand per 31/12/2017

6,6
0
0
6,6

De middelen op de begrotingsreserve risicopremie ECN/NRG zullen
worden aangesproken als ECN – al dan niet tijdelijk – (gedeeltelijk) niet
kan voldoen aan de terugbetalingsverplichtingen volgens de in 2014
afgesloten leningsovereenkomst.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

73

Overzicht maatregelen ten behoeve van het Energieakkoord
Uitgaven x € 1.000

Realisatie
2015

Realisatie
2016

Realisatie
2017

Begroting
2017

Verschil

ENERGIEBESPARING
MJA3 / MEE (EZ, art. 4)

3.061

4.242

3.053

2.368

685

EIA (FIN, fiscaal)

106.000

147.000

124.000

161.000

– 37.000

Compensatie indirecte kosten ETS (EZ, art. 4)

31.765

45.008

53.477

61.045

– 7.568

Duurzame warmte (EZ,art 4)

262

Demo Schoon en Zuinig (EZ, art. 6)

911

1

Innovatieagenda Energie (EZ, art. 6)

640

1.096

1.102

2.059

– 957

Marktintroductie energie innovaties (MEI) (EZ, art. 6)

4.768

3.537

3.290

789

2.501

Energie-efficiëntie en hernieuwbare energie (EZ, art. 6)

3.275

6.124

3.984

7.100

– 3.116

Wet Milieubeheer energiebesparing (IenM, art. 19)

3.913

1.066

2.141

2.046

95

3.847

5.000

– 1.153

816

816

Openbare verlichting decentrale overheden (IenM, art. 19)

17

Revolverend fonds EGO (WenR, art. 2)

35.000

Bijdragen aan agentschappen (WenR, art. 2)

11.745

6.132

Energiebesparing verhuurders, uitvoering STEP (WenR, art. 2)
Beleidsprogramma Energiebesparing (Subsidies en
opdrachten) (WenR, art. 2)

5.000

Energiebesparing Koopsector (WenR, art. 2)

4.000

6.500

4.000

2.500

7.383

39.900

35.800

4.100

HERNIEUWBARE ENERGIE
MEP (EZ, art. 4)

362.995

288.426

149.960

187.847

– 37.887

SDE/SDE+ (EZ, art.4)

323.059

614.493

873.641

1.266.802

– 393.161

Storting in begrotingsreserve duurzame energie (EZ, art. 4)

503.423

473.061

377.819

1.922

1.012

833

18.018

50.927

Storting in begrotingsreserve
Garantieregeling Aardwarmte (EZ, art. 4)
InvesteringsSubsidie Duurzame Energie (EZ, art.4)

377.819
2.500

– 1.667
50.927

ENERGIE-INNOVATIE
Topsector Energie (EZ, art. 4)

36.516

38.915

38.791

33.088

5.703

Demonstratieregeling Energie-innovaties (EZ, art. 4)

10.153

19.330

21.931

41.000

– 19.069

Innovatiemiddelen SDE+ (EZ, art. 4)

21.138

31.497

30.934

48.600

– 17.666

538

MOBILITEIT
Elektrisch rijden (EZ, art. 4)

1.541

844

Lean and Green Personal Mobility (IenM, art. 14)

540

216

538

Bewustwordingscampagne «Hopper» (IenM, art. 14)

50

Organisatiekosten Green Deal Autodelen (IenM, art. 14)

60

54

20

Campagne veilige, zuinige, stille banden op spanning (IenM,
art. 19)

172

98

13

13

5.200

5.200

6.263

5.337

926

353

88

61

403

– 342

20.000

20.000

35

– 35
20

OVERIGE
Bijdrage RVO.nl uitvoeringslasten Energieakkoord (EZ, art. 4)
Uitvoeringskosten Revolverend Fonds Energiebesparing
Verhuurders (RVO.nl) (WenR, art. 2)
Fonds duurzaam funderingsherstel (FDF) (WenR, art. 2)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

74

5 Meerjarenprogramma Nationaal Coördinator Groningen
Algemene doelstelling
Het scheppen van voorwaarden voor een aardbevingsbestendig en
kansrijk Groningen.
Om deze doelstelling te bereiken zorgt de Nationaal Coördinator
Groningen (NCG) in dialoog met alle maatschappelijke en bestuurlijke
stakeholders voor een planmatige en daadkrachtige regie en sturing op
een duurzame versterking en vernieuwing van het aardbevingsgebied,
opdat deze regio weer veilig wordt en sterker dan ooit een nieuwe balans
vindt tussen gaswinning en een versterkte gebiedsidentiteit en gebiedskwaliteit met nieuwe economische kansen en een leefbare en aantrekkelijke woon-, werk- en leefomgeving.
Rol en verantwoordelijkheid
De Minister van EZ is op grond van de Mijnbouwwet verantwoordelijk
voor de gaswinning. De gaswinning in Groningen grijpt diep in op het
dagelijkse leven van inwoners in het gebied, met name in het gebied waar
zich frequent aardbevingen voordoen. Voor het kabinet staat de veiligheid
van inwoners voorop. Naast een beperking van de gaswinning, is gekozen
voor een brede flankerende aanpak die zich richt op de veiligheid
(schadeherstel), het (preventief) versterken van woningen en gebouwen
en het gelijktijdig investeren in de leefbaarheid, economie en
duurzaamheid. De opgave in Groningen is een nationale opgave van de
NAM, regio en Rijk, waarbij wordt gezocht hoe Rijksopgaven en Rijksambities verbonden kunnen worden aan regionale opgaven en regionale
ambities.
De gezamenlijke opgave heeft als eerste geresulteerd in het bestuursakkoord «Vertrouwen op herstel en herstel van vertrouwen» (Kamerstuk,
33 529, nr. 28) en in de aanvulling daarop (Kamerstuk, 33 529, nr. 96,
Kamerstuk, 33 529, nr. 98). De afspraken in deze bestuursakkoorden zien
mede op de intensivering, verbreding en versnelling van de inzet van
betrokken overheden door middel van publieke regie in de vorm van een
Nationaal Coördinator Groningen (NCG).
De NCG valt conform het Instellingsbesluit onder de verantwoordelijkheid
van de Minister van EZ als coördinerend Minister (Staatscourant, nr.
12511). De NCG is belast met het bevorderen van de uitvoering van het
meerjarenprogramma aardbevingsbestendig en kansrijk Groningen
(bijlage bij Kamerstuk, 33 529, nr. 212). De NCG voert de volgende taken
uit:
Stimuleren
• Het in samenhang bevorderen van de leefbaarheid, duurzaamheid en
de economie van het aardbevingsgebied.
• Het bevorderen van maatschappelijk, politiek en bestuurlijk draagvlak
voor het meerjarenprogramma en van maatschappelijke participatie in
de uitvoering daarvan en het bijdragen aan herstel van vertrouwen.
• Het bevorderen van de instelling van een bedrijvenloket en een
steunpunt voor burgers.
Financieren
• Het financieel bijdragen aan de verduurzaming bij het herstel van
woningen in de provincie Groningen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

75

•

•

Inzet specifiek instrumentarium voor de woningmarkt, waaronder een
regeling voor achterstallig onderhoud en de opzet van een woonbedrijf.
Compensatie van extra kosten voor gemeenten en provincie.

(Doen) uitvoeren
• Het bijdragen aan de uitvoering van het meerjarenprogramma.
• Het behandelen van de complexe schademeldingen, door met alle
betrokkenen te zoeken naar een oplossing en te komen met een
bemiddelingsvoorstel.
• Het inrichten van een breed instrumentarium ter bevordering van
schadeafhandeling en de preventieve versterking van gebouwen,
alsmede op de thema’s vergroten van leefbaarheid en de verbetering
van de woningmarkt.
Regisseren
• Het coördineren en faciliteren van de uitvoering van het meerjarenprogramma.
• Het monitoren van de afhandeling van reguliere schadegevallen door
het Centrum Veilig Wonen (CVW).
• Het voeren van programmaregie bij de versterking van gebouwen in
het aardbevingsgebied.
Beleidsconclusies
In 2017 is uitvoering gegeven aan het in december 2016 vastgestelde
meerjarenprogramma (MJP) Aardbevingsbestendig en Kansrijk
Groningen 2017–2021.
In 2017 is gewerkt aan een nieuw schadeprotocol met als doel de NAM op
afstand te brengen bij de afhandeling van schadeclaims. In de schade
afhandeling is een tweedeling tot stand gebracht. Aanvragen ingediend
voor 31 maart 2017 worden afgehandeld volgens het oude schadeprotocol, aanvragen ontvangen na 31 maart vallen in principe onder het
nieuwe protocol. De inzet was om in juli overeenstemming te hebben over
een nieuw protocol. Deze overeenstemming is pas op 31 januari 2018 tot
stand gekomen. Deze omstandigheid heeft geleid tot vertraging in de
afhandeling van schadeclaims. Alle bewoners die op 31 maart 2017 een
openstaande schademelding hadden, hebben van NAM een voucher
aangeboden gekregen voor het herstel van schade. In de meeste gevallen
hebben bewoners een bedenktijd van twaalf maanden. In 2017 hebben
ruim 5.500 bewoners gebruik gemaakt van hun voucher.
Veel bewoners hebben in 2016 en 2017 gebruik gemaakt van de
mogelijkheid om hun geschil met betrekking tot schade voor te leggen
aan de Arbiters Bodembeweging. De wachttijd is inmiddels opgelopen tot
een jaar. Om de afhandeling te versnellen is in het vierde kwartaal een
reglementswijziging doorgevoerd die arbiters de mogelijkheid geeft om
geschillen met een lager bedrag dan € 4.000 schriftelijk af te handelen.
Op 3 april is de Regeling waardevermeerdering woningen gaswinning
Groningenveld opengesteld voor erkende schadegevallen vanaf 1 januari
2016. De regeling wordt uitgevoerd door het Samenwerkingsverband
Noord-Nederland (SNN). Sinds het openstellen van de regeling zijn 1.627
aanvragen ingediend. Inmiddels zijn 1.257 subsidies verleend voor in
totaal € 4,8 mln. Door het stilzetten van de opname van schade aan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

76

huizen in afwachting van het nieuwe schadeprotocol, zijn er minder
aanmeldingen in vergelijking tot de interim waardevermeerderingsregeling.
In het meerjarenprogramma 2017–2021 is vastgelegd dat CVW de
opdracht heeft om in 2017 inspecties uit te voeren voor 5.000 grondgebonden woningen en 300 andere gebouwen. In 2017 zijn 5.056 inspecties
uitgevoerd.
Halverwege vorig jaar heeft de NCG de eerste 1.467 conceptversterkingsadviezen (VA’s) ontvangen van het Centrum voor Veilig
Wonen (CVW). Tussen juli en december 2017 zijn met alle bewoners de
eerste gesprekken gevoerd over de uitkomsten van de conceptversterkingsadviezen.
De afspraak met CVW was dat er eind 2017 nog eens 3.500 gebiedsgerichte VA’s opgeleverd zouden worden. De eerste conceptadviezen over de
1.588 inspecties in 2017 zijn rond de jaarwisseling geleverd aan de NCG.
De adviezen worden beoordeeld door de NCG en de externe validatie
commissie voordat de VA’s definitief worden. De betrokken gebouweigenaren worden geïnformeerd zodra het versterkingsadvies definitief is
opgeleverd.
De pilot Heft in eigen Hand (Eigen initiatief), waarbij particulieren de
mogelijkheid wordt geboden om zelf de regie over de versterking van de
eigen woning uit te voeren, heeft geleid tot tevredenheid bij de
deelnemers. Besloten is om jaarlijks 200 particulieren deze mogelijkheid
aan te bieden.
Het kabinet heeft eerder € 4.000 per woning beschikbaar gesteld voor
duurzaamheids-maatregelen in samenhang met de versterking. De
Regeling verduurzaming bij versterking komt naar verwachting het eerste
half jaar van 2018 beschikbaar.
Het scholenprogramma is erop gericht om scholen niet alleen te
versterken, maar ook toekomstbestendig en duurzaam te maken. Binnen
het scholenprogramma zijn circa 101 schoolgebouwen betrokken.
Daarvan worden 40 versterkt en circa 29 scholen worden nieuw gebouwd.
Het scholenprogramma is gericht op realisatie vóór 2021. Het scholenprogramma zit in de uitvoeringsfase. In de gemeente Bedum en Loppersum
is de uitvoering van de projecten zichtbaar. Alle beschikbare middelen
voor het scholenprogramma uit het meerjarenprogramma NCG zijn
inmiddels beschikbaar gesteld aan de gemeenten.
De pilot Koopinstrument is nagenoeg afgerond. Sinds april 2017 zijn de
eerste woningen opgekocht. Per eind 2017 is de overdracht van 37
woningen voltooid. In het vierde kwartaal is gestart met de voorbereidingen om het koopinstrument een meerjarig vervolg te kunnen geven.
NAM heeft aangegeven € 10 mln extra voor het vervolg beschikbaar te
stellen, bovenop de € 10 mln van de proef.
NCG bewaakt het proces om te komen tot praktisch toepasbare
(bouw)normen/toetsingskaders. Dit heeft ertoe geleid dat NEN op 22 juni
2017 een geactualiseerde versie van de Nederlandse Praktijk Richtlijn
(NPR 9998:2017) aardbevingsbestendig bouwen heeft gepubliceerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

77

Er zijn extra inspanningen nodig om nieuwbouw aardbevingsbestendig te
bouwen. De Nieuwbouwregeling van NAM biedt technische en financiële
ondersteuning om nieuwbouw aardbevingsbestendig te bouwen op basis
van de NPR. NCG heeft in overleg met gemeenten, provincie, Rijk,
maatschappelijke partijen en NAM de oude Nieuwbouwregeling van NAM
herijkt. Een commissie bestaande uit vertegenwoordigers van de NEN
commissie, Raad van Arbitrage en de Rijksbouwmeester toetst
momenteel de nieuwe regeling om vast te stellen of deze ook daadwerkelijk het gewenste effect heeft in zowel binnenstedelijk gebied als
daarbuiten.
De voorbereidingen voor het op te richten woonbedrijf zijn in 2017
voortgezet. De stukken zijn voor bestuurlijk overleg rond de kerstperiode
naar de Algemene Rekenkamer gestuurd. Verwacht wordt dat het
bestuurlijk overleg begin 2018 wordt afgerond. Daarna moet het
voornemen nog worden geagendeerd in de ministerraad en worden
voorgehangen in de Staten-Generaal.
De oprichting van de stichting zal evenwel niet eerder plaatsvinden dan na
goedkeuring van de Europese Commissie op het staatssteunaspect.
Het Ministerie van OCW, provincie Groningen en NCG hebben besloten
om een pilot uit te voeren om ervaring op te doen met de financiering van
onderhoud voor rijksmonumenten in de aardbevingsregio. Het Ministerie
van OCW stelt daarvoor € 2 mln beschikbaar. Provincie Groningen en
NCG financieren allebei € 1,35 mln.
De kwalitatieve risicoanalyse naar infrastructuur in het aardbevingsgebied
is in de zomer van 2017 opgeleverd en de laatste conceptversie is met
vertegenwoordigers van regionale en landelijke infrabeheerders in
november 2017 besproken. Bestuurlijke vaststelling is nog in afwachting
van de beantwoording van inhoudelijke vragen van de betrokken
bestuurders.
In 2017 zijn belangrijke stappen gezet voor het ontwikkelen van een
toetsingskader voor de industrie. In het najaar van 2017 is de risicogebaseerde rekenmethodiek afgerond waarmee chemiebedrijven hun
installaties op kwantitatieve wijze kunnen beoordelen op aardbevingsbestendigheid. De stuurgroep Industrie heeft op 30 november afgesproken
dat deze methodiek, naast de al gehanteerde Loss of Containment
(LoC)-methode kan worden toegepast.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

78

Budgettaire gevolgen van beleid artikel 5 (Bedragen x € 1.000)
Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2016

2017

2017

2017

VERPLICHTINGEN

23.005

58.215

77.800

– 19.585

UITGAVEN

8.470

47.099

77.800

– 30.701

Subsidies

0

33.918

64.000

– 30.082

33.916

50.000

– 16.084

6.000

– 6.000

5.000

– 4.998

3.000

– 3.000

Verduurzamingsopgave
Verduurzamingsopgave overig (kader relevante uitgaven)
Instrumentarium woningmarkt

2

Scholenprogramma (kader relevante uitgaven)

Opdrachten

8.320

13.132

13.800

– 668

Onderzoek en compensatie gemeenten en provincie

2.404

5.450

7.000

– 1.550

Werkbudget

5.916

7.682

6.800

882

Bijdragen aan agentschappen

150

48

48

Rijksdienst voor Ondernemend Nederland

150

48

48

225

225

Ontvangsten

Algemeen
NCG kent voor alle instrumenten, behalve voor de instrumenten Verduurzamingsopgave overig (kader relevante uitgaven) en het Scholenprogramma een 100% eindejaarsmarge. Dit houdt in dat budget dat in een
bepaald jaar niet wordt benut, kan worden meegenomen naar volgende
jaren en derhalve beschikbaar blijft voor uitvoering van het meerjarenprogramma. Op deze wijze heeft het Kabinet rekening gehouden met de
complexe en deels onvoorspelbare opgave waar de NCG voor staat en
wordt de nodige flexibiliteit geboden zodat het budget optimaal kan
worden aangewend (Kamerstuk, 33 529, nr. 256)
Dit betekent dat middelen die in 2016 niet zijn benut bij 1e suppletoire
begroting 2017 zijn toegevoegd aan de begroting 2017. Daarnaast zijn de
uitgavenritmes voor de posten verduurzamingsopgave uit aardgasbaten,
verduurzamingsopgave overig en instrument woningmarkt in de 1e
suppletoire begroting 2017 aangepast.
Toelichting op de verplichtingen en de uitgaven
De lagere verplichtingen zijn met name het gevolg van de ontwikkelingen
bij de instrumenten Verduurzamingsopgave (uit aardgasbaten en overig),
en Instrumentarium woningmarkt. De ontwikkelingen worden onder de
paragraaf «subsidies» nader toegelicht.
Subsidies
Verduurzamingssopgave
De uitgaven van € 33,9 mln hebben betrekking op de waardevermeerderingsregeling (bij € 1.000 aardbevingsschade kunnen bewoners aanspraak
maken op € 4.000 subsidie). De onderschrijding van het budget bedraagt
€ 16,1 mln. Dat de uitgaven substantieel lager zijn dan verwacht is het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

79

gevolg van het uitblijven van de invoering van het nieuwe schadeprotocol
waardoor vertraging in de afhandeling is ontstaan. De bestemde middelen
in het programma blijven beschikbaar voor de nieuwe schaderegeling.
Voor de nieuwe waardevermeerderingsregeling voor schadegevallen is in
2017 € 40 mln beschikbaar gesteld. Een voorschotbedrag van € 30 mln is
in 2017 overgemaakt naar SNN. De uitvoeringskosten van de regeling
bedragen tot nu toe € 0,4 mln.
De uitgekeerde compensatie voor de oude waardevermeerderingsregeling, in uitvoering bij de provincie, bedraagt in 2017 € 3,6 mln.
Verduurzamingsopgave overig (kader relevante uitgaven)
Op dit programma onderdeel zijn in 2017 nog geen uitgaven gedaan. De
subsidieregeling voor de versterkingsopgave wordt in 2018 vastgesteld.
Het beschikbaar gestelde budget in 2017 kent geen 100% eindejaarsmarge. Het budget blijft voor toekomstige jaren beschikbaar voor de
uitvoering van het meerjarenprogramma.
Instrumentarium woningmarkt (inclusief achterstallig onderhoud)
De uitgaven voor het achterstallig onderhoud zullen primair besteed
worden aan monumentale gebouwen. Het erfgoedprogramma is in het
najaar van 2017 vastgesteld. Uitgaven worden voorzien vanaf 2018.
In de begroting zijn middelen opgenomen voor een op te richten
woonbedrijf. Voorbereidende werkzaamheden zijn voortgezet. Er moeten
nog procedures worden doorlopen voordat in 2018 kan worden
overgegaan tot oprichting van het woonbedrijf. De uitgaven in 2017
beperken zich tot die van de adviescommissie pilot woonbedrijf.
Scholenprogramma
Het Ministerie van OCW heeft voor het scholenprogramma een totaalbedrag van € 50 mln beschikbaar gesteld (in jaartranches van € 3 mln
waaronder de jaarschijf 2017). De bedragen van het scholenprogramma
zijn bij de 1e suppletoire begroting 2017 van de EZ-begroting overgemaakt
naar het Gemeentefonds om zo direct beschikbaar te komen aan de
deelnemende gemeenten en scholen.
Opdrachten
Onderzoek en compensatie gemeenten en provincie en werkbudget
De uitgaven bleven € 0,7 mln achter ten opzichte van de oorspronkelijke
begroting. Deze afwijking kent meerdere oorzaken. Een aantal onderzoeken en bijbehorende rapportages konden niet voor 2017 worden
afgerond. Het betreft onder andere het onderzoek naar de oorzaak van
schaden, het CBS woononderzoek 1e helft 2017 en de derde rapportage
van de Rijksuniversiteit Groningen naar de context en psychosociale
gevolgen van de aardbevingsproblematiek.
Bijdrage aan agentschappen
In 2017 is € 48.000 aan diensten van de RVO.nl afgenomen voor digitaal
kaart materiaal ter ondersteuning van de versterkingsoperatie.
Ontvangsten
Van de provincie is een bedrag van € 0,2 mln ontvangen als bijdrage in de
ondersteuning van maatschappelijke organisaties die betrokken zijn bij
het aardbevingsdossier.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

80

6 Concurrerende, duurzame, veilige agro-, visserij- en
voedselketens
Algemene doelstelling
EZ streeft naar internationaal toonaangevende, concurrerende, sociaal
verantwoorde, veilige, en dier- en milieuvriendelijke agro-, visserij- en
voedselketens.
Rol en verantwoordelijkheid
De Minister van EZ is verantwoordelijk voor:
Stimuleren
• Het versterken van de positie van de Nederlandse agro-, visserij- en
voedselketens, het stimuleren van groene economische groei via
energie- en klimaatbeleid voor de landbouw en het bevorderen van
transparantie en ketenverantwoordelijkheid in de Nederlandse agrovisserij- en voedselketens.
• Het stimuleren van een adequate en duurzame voedselvoorziening/
voedselzekerheid, voedselkwaliteit op Europees en mondiaal niveau
evenals het bijdragen aan het Europese en internationale landbouwen visserijbeleid.
• Het stimuleren van kennisontwikkeling, innovatie en nieuwe technologieën in de land- en tuinbouw.
• Het stimuleren van verduurzaming van de productie en de consumptie
van dierlijke en plantaardige producten door middel van nieuwe
vormen van ketensamenwerking en nieuwe marktstrategieën.
• Het versnellen van de verduurzaming van gewasbescherming, evenals
het borgen en verbeteren van plant- en diergezondheid en dierenwelzijn.
Regisseren
• Het borgen van voedselveiligheid. Producenten en partijen uit de
voedselketen zijn primair verantwoordelijk voor de veiligheid van hun
producten en productiewijze. De Minister van VWS is verantwoordelijk
voor wetgeving voor voedselveiligheid, met uitzondering van
wetgeving voor het slachten van dieren en het keuren en uitsnijden
van vlees, waar de Minister van EZ verantwoordelijk voor is.
Uitvoeren
• Het doen uitvoeren van een effectief beleid ter realisatie van de
doelstellingen uit de Europese regelgeving.
• Het uitvoeren van adequaat veterinair en fytosanitair beleid.
• Het uitoefenen van toezicht en het handhaven van de regelgeving op
het gebied van dier- en plantgezondheid, dierenwelzijn, mest, natuur
en voedselveiligheid (primaire productie en slachterijfase).
• Het uitvoeren van het gemeenschappelijk landbouw- en visserijbeleid.
Beleidsconclusies
Onderstaand wordt ingegaan op enkele concrete resultaten, onder meer
voor een aantal speerpunten die genoemd zijn in de begroting van 2017.
Duurzame veehouderij en mestbeleid
Voor de uitvoering van het Actieplan vitalisering varkenshouderij is € 20
mln ter beschikking gesteld uit de eerste nationale envelop Europese
crisismiddelen. Hiervoor zijn in 2017 door de Producenten Organisatie
Varkenshouderij private regelingen opgesteld en in uitvoering genomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

81

De resultaten en effecten hiervan op de vitalisering van de varkenshouderij zullen in 2018 beschikbaar komen.
De aangekondigde activiteiten en beleidswijzigingen op het gebied van
mestbeleid zijn gerealiseerd. In de Vierde kwartaalrapportage fosfaatreductieplan (Kamerstuk, 33 037, nr. 252) is gemeld dat de fosfaatproductie
in Nederland is afgenomen tot onder het plafond, waarmee de
overtreding van deze voorwaarde uit de derogatiebeschikking ongedaan
is gemaakt. Het plan is afgerond. De Europese commissie heeft
goedkeuring gegeven aan het fosfaatrechtenstelsel, dat op 1 januari 2018
in werking is getreden (zie Kamerstuk, 33 037, nr. 232). De algemene
conclusie uit de evaluatie van de Meststoffenwet (Kamerstuk, 33 037,
nr. 193/D) is dat het mestbeleid en de mestregelgeving effectief is, maar
dat op onderdelen nog ruimte is voor verbetering. Daarnaast is de
conclusie dat de huidige regel- en handhavingspraktijk tegen zijn grenzen
aanloopt.
Het beleidsdoel van maximaal 50 milligram nitraat per liter in het
bovenste grondwater wordt bijna overal in Nederland gehaald, met
uitzondering van het zuidelijk zandgebied en het lössgebied. Op
22 december 2017 is het zesde actieprogramma Nitraatrichtlijn aan
Tweede en Eerste Kamer aangeboden (Kamerstuk, 33 037, nr. 250/J). In
het zesde actieprogramma zijn voor de komende vier jaar de aanvullende
maatregelen vastgelegd om het doel van de nitraatrichtlijn te bereiken.
Plantaardige productie en plantgezondheid
De CO2-reductie van de glastuinbouw ligt op koers. In 2016 ligt de
CO2-emissie van de glastuinbouw met 5,6 Mton al 0,6 Mton onder het
huidige doel voor 2020 (de emissie 2017 wordt in 2018 bekend). Uit de
tussentijdse evaluatie Meerjarenafspraak Energietransitie Glastuinbouw
2014–2020 blijkt dat de gemaakte afspraken door de partijen zijn
nagekomen. De CO2-emissiereductie, voortgang bij de ambities, de
kennis- en techniekontwikkeling en de kennisuitwisseling verlopen
volgens plan, zoals beschreven in het convenant (zie Kamerstuk, 32 677,
nr. 27). De convenantspartijen hebben op basis van resultaten van de
evaluatie van de CO2-sturing (zie Kamerstuk, 32 813, nr. 149) afgesproken
het CO2-doel voor 2020 technisch aan te scherpen van 6,2 Mton naar 4,6.
In 2017 is een Green Deal Groene gewasbeschermingsmiddelen afgerond.
Dit resulteerde onder meer in zes nieuwe toelatingen voor groene
gewasbeschermingsmiddelen en leverde aanbevelingen op voor een
vervolgtraject. Laagrisico middelen moeten op grond van de Verordening
(EG) nr. 1107/2009 binnen 120 dagen worden toegelaten. Om deze termijn
te halen heeft het Ctgb binnen de afgesloten Green Deal Groene gewasbeschermingsmiddelen al enige tijdwinst gerealiseerd door het instellen van
een speciaal Green Team van beoordelaars en een coördinator biologische middelen. Daarnaast bestaan financiële stimulansen voor groene,
laagrisico middelen. Sinds 2017 gelden fiscale voordelen voor producenten die laagrisico middelen willen ontwikkelen via de zogeheten
innovatiebox. Ook gelden (beperkt) voordelen voor toelatingsaanvragen
bij het Ctgb. Zo hanteert het Ctgb voor enkele laagrisico stoffen en
middelen lagere voorschotten en wordt aan aanvragers in het
pré-aanvraag traject informatie via de service desk geboden (geen kosten
tot 4 uur advies).
Diergezondheid en dierenwelzijn
In 2016 is het antibioticagebruik in de dierhouderij verder gedaald. Eind
2016 is op basis van verkoopcijfers een totale daling van het antibioticum-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

82

gebruik van 64,4% gerealiseerd ten opzichte van het referentie jaar 2009.
De verkoop van antibiotica voor dieren is in 2016 met 14,5% gedaald ten
opzichte van 2015. Dit blijkt uit de cijfers die de Stichting diergeneesmiddelenautoriteit (SDa) in mei 2017 heeft gepubliceerd (Kamerstuk, 29 683,
nr. 231). In 2018 zal de Minister sectorspecifieke reductiedoelstellingen
vaststellen. Tot die tijd blijft de generieke doelstelling van 70% reductie
van het antibioticumverkoop ten opzichte van 2009 in stand.
Het percentage bedrijven met weidegang is in 2017 gestegen tot 80,4%
van de melkveebedrijven. Volledige weidegang vond plaats op 73,2% van
de melkveebedrijven, op de resterende bedrijven was sprake van
deeltijdweidegang. Zie https://www.nzo.nl/nl/nieuws/sterke-toenameweidegang/. Het aantal melkkoeien dat in 2017 weidegang had, wordt in
de tweede helft van 2018 gepubliceerd door het CBS.
Beleidsinformatie
Kengetal
1. Maatschappelijke appreciatiescore
Bron: TNS/NIPO

2012

2013

2014

2015

2016

2017
7,7

1

2. Mate van vertrouwen consumenten in
voedsel2
Bron: NVWA monitor

7,5

7,6 Geen meting

7,6 Geen meting

Geen meting

3,2 Geen meting

3,2 Geen meting Geen meting

3. Export van agrarische producten uit
Nederland3 (bedragen x € mln)
– Duitsland

20.125

21.079

20.820

20.711

22.229

23.365

– België

7.856

8.479

8.652

8.581

9.317

10.373

– Verenigd Koninkrijk

7.358

7.843

8.067

8.269

8.461

8.621

– Frankrijk

7.296

7.481

7.122

3.183

7.129

8.048

– Italië

3.776

3.787

3.479

6.714

3.409

3.701

– Overige landen

30.476

32.287

33.561

33.926

34.973

37.594

Totaal

76.887

80.955

81.702

81.384

85.517

91.703

Bron: 2010–2016 CBS, 2017 Wageningen
Economic Research/CBS
1
Indicator betreft de maatschappelijke waardering onder de Nederlandse bevolking van de landbouw vastgelegd in een rapportcijfer. Meting vindt
vanaf 2013 om de twee jaar plaats.
2
De NVWA meet op een schaal van 1–5 het vertrouwen van de consument in de veiligheid van voedsel. Meting vindt om de 2 jaar plaats. Vanwege
het fipronil incident heeft de NVWA in 2017 geen onderzoek uitgevoerd naar de mate van vertrouwen van consumenten in voedsel. Dit onderzoek
wordt in 2018 uitgevoerd en zal als kengetal in het jaarverslag van 2018 komen te staan.
3
Het betreft hier de export van primaire en secundaire agrarische producten. Uitgesloten zijn dus de tertiaire goederen, zoals bijvoorbeeld
melkrobots. De exportcijfers aangaande het afgelopen jaar, zijn voorlopig en nog niet helemaal stabiel. Daarnaast worden bij berekeningen van
exportcijfers door de statische bureaus soms lichte correcties in eerdere jaren doorgevoerd.

Indicator

Referentiewaarde

Peildatum

Realisatie Raming 2016
2016

Percentage integraal duurzame
stallen
0%

2008

13,6%

14%

Realisatie Raming 2017
2017
Publicatie in
20181

Bron

Wageningen
UR Livestock
Research
15%

1
De gegevens over 2017 zijn in het eerste kwartaal van 2018 beschikbaar. De monitor duurzame stallen wordt daarom in het tweede kwartaal van
2018 gepubliceerd.

Bron 2016: Monitoring integraal duurzame stallen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

83

Indicator

Referentiewaarde

Peildatum

Realisatie
2016

Raming
2016

Realisatie
2017

Raming
2017

Streefwaarde

Planning

Bron

Totale CO2-emissie
glastuinbouw1

Circa 7,5
Mton

2013

5,6 Mton

6,9 Mton

Publicatie
in 2018

6,7Mton

6,2 Mton

2020

LEI-WUR

Energie-efficiency
index
voedings- en
genotmiddelenindustrie
(VGI)2

100%

2005

82%

82%

Publicatie
in 2018

80%

70%

2020

RVO.nl

1
De totale CO2-emissie van de glastuinbouw daalde in 2016 met 0,2 Mton naar 5,6 Mton en ligt daarmee 0,6 Mton onder het oorspronkelijke doel
van 6,2 Mton voor 2020.
2
De voedings- en genotmiddelenindustrie ligt qua energie-efficiency op schema. Hoe lager het percentage, hoe efficiënter.

Bron: LEI-WUR, Energiemonitor van de Nederlandse glastuinbouw 2016

Indicator

Referentiewaarde

Mate van afname
van antibiotica- in
de dierhouderij1

Antibioticaverkoop in
2009

Peildatum

Realisatie
2016

2009

64,4%

Realisatie Raming 2017 Streefwaarde
2017
Publicatie in
2018

Is nog niet 70% reductie
bepaald (t.o.v. 2009)

Planning

Bron

Is nog niet
bepaald

SDa

1
Uit de jaarlijkse rapportage van de Stichting Diergeneesmiddelenautoriteit (SDa) blijkt dat de verkoop van antibiotica in de periode 2009–2016 is
gedaald met 64,4%.

Bron: jaarlijkse rapportage van de Stichting Diergeneesmiddelenautoriteit (SDa)

Indicator
Nalevingsniveau HACCPverplichting

Referentiewaarde

Peildatum

80%

April 2009

Realisatie Raming 2017 Streefwaarde
2017
88,8%

90%

Planning

Bron

2018

NVWA

90%

In 2017 hebben de vleesproductiebedrijven waarvoor de Hazard Analysis
and Critical Control Points (HACCP) verplicht is, voldaan aan 88,8% van de
HACCP regels op de inspectielijst van de NVWA.
Indicator
Verhouding
duurzame – totale
investeringen

Referentiewaarde

36%

Peildatum

2013

Realisatie
2015

33%

Raming
2015

Realisatie
2016

24,5%

Publicatie
in 2018

Raming
2016

27%

Streefwaarde

30%

Planning

Bron

Wageningen
Economic
Research
2017

Bovenstaande indicator betreft de verhouding tussen de bedragen in
duurzame investeringen en de totale investeringen in de landbouw,
tuinbouw en visserij. Voorbeelden van duurzame investeringen in de landen tuinbouw zijn Groen Label Kassen en Maatlat Duurzame Veehouderij
stallen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

84

Indicator

Referentiewaarde

Peildatum

Realisatie
2016

1 Klanttevredenheid

8,7

2014

8,7

8,3

2 Kennisbenutting
door beleid,
bedrijfsleven en
maatschappelijke
organisaties

84%

2014

97%

11,6%

2006

17%

3 Percentage
innoverende
agrarische
bedrijven

Realisatie Raming 2017
2017

Streefwaarde

Planning

Bron

8,0

8,0

2018

PROSU/WR

97%

>80%

>80%

2020

PROSU/WR

Publicatie in
2018

15%

10%

2018

LEI

De indicator innoverende agrarische bedrijven geeft het percentage
bedrijven weer dat product- of procesinnovaties heeft doorgevoerd. Het
gaat om bedrijven die als eerste iets nieuws hebben geïmplementeerd en
om innovatieve volgers.
Budgettaire gevolgen van beleid artikel 6 (Bedragen x € 1.000)
Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil
2017

2013

2014

2015

2016

2017

2017

VERPLICHTINGEN

676.537

729.130

623.541

673.900

662.357

650.823

11.534

Waarvan garantieverplichtingen

37.707

28.537

28.430

37.690

49.379

120.000

– 70.621

UITGAVEN

666.001

660.124

667.686

642.217

614.513

538.382

76.131

Subsidies

71.753

78.379

90.430

103.230

47.117

31.674

15.443

Duurzame veehouderij

16.241

6.256

14.088

10.702

16.464

10.181

6.283

Bedrijfsbeëindiging melkveehouderij (Stoppersregeling)

13.713

Maatregelen fosfaatreductiepakket
Investeringsregeling duurzame
stallen

13.713
7.000

10.565

Regeling fijnstofmaatregelen

– 7.000

1.476

7.663

6.719

762

40

722

1.491

3.261

3.077

1.246

2.014

– 768

Overig

5.676

3.289

3.164

906

744

1.127

– 383

Plantaardige productie

15.396

12.724

9.562

9.917

7.496

7.937

– 441

6.124

3.984

7.100

– 3.116

3.537

3.290

789

2.501

Energie-efficiency en
hernieuwbare energie
glastuinbouw (EHG)
Marktintroductie energie
innovaties (MEI)

13.689

8.642

4.788

Overig

1.707

4.082

4.774

256

221

48

173

Visserij

8.774

5.416

6.229

3.729

7.195

7.360

– 165

5.017

2.304

6.970

7.360

– 390

Regelingen onder het nieuwe
EFMZV
Overige (uitfinanciering
regelingen onder EVF)

8.774

5.416

1.212

1.425

225

Agrarisch ondernemerschap

9.785

8.824

9.496

4.972

5.695

5.324

371

Brede weersverzekering

1.471

1.403

3.550

4.672

5.651

5.324

327

Investeringsregeling Jonge
Agrariërs

3.349

2.235

3.940

300

44

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

225

44

85

Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2016

2017

2017

2017

2013

2014

2015

Overig

4.965

5.186

2.006

Kennisontwikkeling en
(agrarische) innovatie

4.340

2.091

3.416

586

34

872

– 838

Overig (onder meer tegemoetkoming Vamil)

4.340

2.091

3.416

586

34

872

– 838

Apurement

12.269

35.247

11.799

65.329

8.312

8.312

Regeling apurement

12.269

35.247

11.799

65.329

8.312

8.312

Begrotingsreserves

3.001

32.472

8.003

1.920

1.920

Begrotingsreserve landbouw

2.511

3.525

1.812

1.812

Begrotingsreserve apurement

490

28.947

8.003

108

108

Garanties

27.119

27.191

33.862

6.652

2.682

2.515

167

Bijdrage begrotingsreserve
Borgstellingsfaciliteit

3.000

3.056

3.008

3.008

632

8

624

Verliesdeclaraties Borgstellingsfaciliteit

24.119

24.135

28.347

3.644

2.050

2.500

– 450

7

–7

Garantstelling Marktintroductie
Innovaties (GMI)

Opdrachten

2.507

145.478

156.959

136.504

121.118

117.395

111.866

5.531

Duurzame veehouderij

8.463

2.908

4.282

4.044

2.896

2.866

30

Mestbeleid

6.539

13.007

9.161

3.411

2.950

2.292

658

Plantaardige productie

4.541

5.334

1.057

1.462

1.416

2.306

– 890

Plantgezondheid

2.500

1.605

1.758

1.666

1.360

1.980

– 620

Diergezondheid en dierenwelzijn

10.011

9.075

8.044

9.301

6.680

5.654

1.026

Voedselagenda

7.137

5.909

3.820

5.562

4.412

20.000

– 15.588

Voedselzekerheid en internationaal en Europees landbouwbeleid

3.743

4.382

1.741

4.695

11.138

3.635

7.503

Visserij

1.923

1.388

3.398

1.683

1.243

1.029

214

Agrarisch ondernemerschap

4.655

2.547

2.849

1.728

2.114

2.398

– 284

Kennisontwikkeling en
(agrarische) innovatie

95.966

110.804

100.394

87.566

83.189

69.706

13.483

Bijdragen aan ZBO’s/RWT’s

120.616

105.610

82.746

78.720

79.327

78.125

1.202

Medebewind en overige
voormalige publieke PBO-taken

23.750

25.477

4.774

1.535

1.144

903

241

13.532

13.458

74

Wageningen Research kennisbasis
Wageningen Research wettelijke
taken

94.819

77.341

75.221

75.232

60.911

62.060

– 1.149

College Toelating Gewasbeschermingsmiddelen en Biociden

2.047

2.792

2.751

1.953

3.740

978

2.762

726

– 726

9.863

11.400

Centrale Commissie Dierproeven

Bijdragen aan andere begrotingshoofdstukken

5.577

3.145

14.064

12.253

21.263

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

86

Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2013

2014

2015

2016

2017

2017

2017

Diergezondheidsfonds

5.577

3.145

14.064

12.253

21.263

9.863

11.400

Bijdragen aan (inter)nationale
organisaties

12.615

10.647

10.519

10.042

9.975

9.378

597

FAO en overige contributies

12.615

10.647

10.519

10.042

9.975

9.378

597

Bijdragen aan agentschappen

282.843

278.193

299.561

310.202

336.754

294.961

41.793

Nederlandse Voedsel- en
Warenautoriteit

144.817

130.740

141.829

152.451

157.072

154.810

2.262

Rijksdienst Voor Ondernemend
Nederland

129.197

138.948

149.999

148.985

165.342

127.233

38.109

221

222
897

6.827

5.620

1.207

Dienst Landelijk Gebied
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
Rijksrederij

8.608

8.283

7.733

7.869

7.513

7.298

215

329.393

357.416

123.539

136.431

110.457

57.398

53.059

Agroketens

24

3.430

267

1.015

10.222

Mestbeleid

6.324

5.884

3.324

10.724

6.917

7.209

– 292

Diergezondheid en dierenwelzijn

7.320

3.327

2.399

3.165

6.580

500

6.080

Plant- en diergezondheid

1.440

605

328

679

253

253

Agr. Innovatie en overig

647

707

1.800

754

268

268

ONTVANGSTEN

Agrarisch ondernemerschap
(2017 waaronder Stoppersregeling)
Voedselzekerheid en internationaal en Europees landbouwbeleid
Visserij
Voedselveiligheid en kwaliteit
Kennisontwikkeling en
(agrarische) innovatie
Voedselzekerheid
Garanties (provisies Borgstellingsfaciliteit)
Agentschappen
Begrotingsreserves

10.222

11.331

245

11.086

278.854

227.930

40.697

20.411

14.428

15.926

– 1.498

6.265

8.891

9.154

7.496

5.688

6.993

– 1.305

288

94

46

15.902

20.177

13.617

13.307

23.326

12.062

11.264

390

357

32

18

2.300

2.004

1.696

2.008

2.682

1.800

882

483

15

5.689

3.089

471

9.156

83.995

44.490

73.765

28.290

12.663

15.627

471

Toelichting op de verplichtingen
De hogere verplichtingen van € 11,5 mln zijn een saldo. Voor circa € 70
mln zijn er minder garantieverplichtingen aangegaan dan het plafond
voor leningen waarop een garantstelling van de Borgstelling MKB
landbouwkredieten (BL) rust. De hogere realisatie op reguliere verplichtingen ten opzichte van de begroting komt daarmee op circa € 80 mln en
hangt grotendeels samen met de hogere uitgaven. De belangrijkste
verklaringen voor de hogere verplichtingen zijn de volgende:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

87

•

•

•

•
•

Het bedrijfsleven heeft bijgedragen aan de uitvoering van de Regeling
bedrijfsbeëindiging melkveehouderij (stoppersregeling) en het
fosfaatreductieplan (zie toelichting subsidies).
Er zijn verplichtingen aangegaan aan Wageningen Research en RIVM
waarvoor budget werd toegevoegd uit andere begrotingsartikelen en
van departementen (zie toelichting opdrachten).
Er zijn uitgaven gedaan ten laste van de begrotingsreserve apurement
en de reserve visserij, waarvoor om technische redenen gelijktijdig een
verplichting is aangegaan.
De bijdrage aan het Diergezondheidsfonds is verhoogd (zie toelichting
DGF).
De verplichtingen aan RVO.nl en de NVWA zijn verhoogd, voornamelijk
als gevolg van (incidentele) aanvullende opdrachten en meerwerk (zie
toelichting agentschappen).

Toelichting op de uitgaven
Subsidies
Duurzame veehouderij (Bedrijfsbeëindiging melkveehouderij/
Stoppersregeling)
Het bedrijfsleven en EZ hebben conform afspraken bijgedragen aan de
Subsidieregeling bedrijfsbeëindiging melkveehouderij (ook wel
«Stoppersregeling» genoemd) uit het Fosfaatreductieplan (Kamerstuk,
34 532, nr. 45). Omdat bij deze regeling ook Europese middelen zijn
betrokken, zijn niet alle uitgaven op de EZ begroting zichtbaar. Totaal was
het budgettaire beslag van deze regeling circa € 32,6 mln. Via de EZ
begroting is hieraan € 13,7 mln uitgegeven (aandeel bedrijfsleven + EZ).
Bij de totstandkoming van de begroting 2017 was nog niet bekend op
welke wijze betrokken partijen een bijdrage zouden leveren en om deze
reden waren de bedragen oorspronkelijk niet begroot.
Duurzame veehouderij (Maatregelen fosfaatreductiepakket)
Dit betreft de reservering die EZ bij nota van wijziging (Kamerstuk,
34 550 XIII, nr. 66) op de begroting 2017 heeft getroffen voor de maatregelen om de fosfaatproductie te beteugelen. De middelen (€ 7 mln) zijn
gedurende het jaar overgeheveld en ingezet ten behoeve van de
Stoppersregeling en het Actieplan vitalisering varkenshouderij (omdat de
varkenshouderij ook een bijdrage levert aan het Fosfaatreductieplan).
Plantaardige productie (Energie-efficiency en hernieuwbare energie
glastuinbouw (EHG) en Marktintroductie energie innovaties (MEI)
De EHG (– € 3,1 mln) en de MEI (+ € 2,5 mln) zijn communicerende vaten
omdat het allebei energiesubsidieregelingen zijn (maar ze hebben
betrekking op een ander stadium van het proces, MEI zet accent op
ontwikkeling, EHG zet accent op uitrol). Om deze reden is gedurende het
jaar budget overgeheveld van de EHG naar de MEI om een volwaardige
openstelling van de MEI in 2017 mogelijk te maken. Daarnaast is sprake
van lagere uitgaven bij de EHG 2017 budget. Dit heeft mede te maken met
het uitfinancieringsritme over de jaren heen, dit verloopt trager dan
oorspronkelijk gepland.
Apurement
De hogere uitgaven voor apurement van € 8,3 mln hebben betrekking op
correcties van de EU met betrekking tot de uitvoering van regelingen van
het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) en het Gemeenschappelijk
Visserijbeleid (GVB), omdat declaraties na audits niet volledig zijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

88

goedgekeurd. Het betreft correcties voor onder andere het plattelandsontwikkelingsprogramma, vergoeding schoolfruit en betaaltermijnen. In de
Nationale Verklaring over het financieel beheer van de Europese fondsen
in gedeeld beheer worden de correcties nader toegelicht.
Begrotingsreserves
De realisatie van de Begrotingsreserve landbouw is het gevolg van
middelen uit rentebaten van het cacaobufferstockfonds dat beheerd werd
door het voormalig Productschap Akkerbouw en die ontvangen zijn van
de Vereffeningsorganisatie PBO’s. De middelen zijn toegezegd voor
projecten die bijdragen aan een duurzame cacaoconsumptie en productie.
Omdat de uitgaven over meerdere jaren plaatsvinden, is een deel van het
ontvangen bedrag in de reserve landbouw gestort en wordt daar in de
komende jaren weer uit onttrokken (zie 2e supppletore begroting 2017).
Opdrachten
Voedselagenda
Voor de Voedselagenda is totaal € 20 mln gereserveerd. Gedurende het
jaar is vanuit de Voedselagenda bijgedragen aan onderwerpen die op de
agenda betrekking hebben. Zo is bij Voorjaarsnota 2017 € 12,5 mln
overgeheveld. Het ging hierbij om overhevelingen inzake de subsidieregeling Duurzaam door/jong leren eten (€ 4,6 mln), het project Data en
ICT-gedreven technologie voor een duurzaam voedselsysteem (€ 1,3 mln),
het project Bestuivers en Groene gewasbescherming (€ 1,3 mln), het
project nieuwe eiwitten (€ 1 mln), de doorontwikkeling van de aardappelveredelingstechniek (€ 1,5 mln), diverse projecten zoals onderzoek
uitgangsmaterialen topsector tuinbouw en transparantie in de voedselketen (1,5 mln). Daarnaast heeft een meerjarige overboeking van € 0,9
mln naar VWS ten behoeve van het project Gezonde School plaatsgevonden. Voor meer toelichting zie ook de 1e suppletoire begroting 2017
(Kamerstuk, 34 730 XIII, nr. 2).
Voedselzekerheid en internationaal en Europees Landbouwbeleid
De € 7,5 mln hogere uitgaven hebben betrekking op uitgaven betreffende
Europese fondsen die niet door de EC worden vergoed. Het betreft
voornamelijk uitgaven die in voorgaande jaren zijn gedaan en die zijn
gedeclareerd bij het Europees Visserijfonds, maar waarop de Europese
Commissie correcties heeft opgelegd. Deze uitgaven zijn nu uit nationale
middelen binnen de begroting verantwoord en gedekt uit de begrotingsreserve visserij.
Kennisontwikkeling en agrarische innovatie
De € 13,5 mln hogere uitgaven hebben met name betrekking op additionele projecten bij Wageningen Research overgeheveld uit het budget
van de Voedselagenda (€ 5,9 mln) en projecten op andere gebieden zoals
energiebeleid, bodemvruchtbaarheid, voedselzekerheid, visserijbeleid
(€ 5,8 mln). Ook was er toevoeging van loon- en prijsbijstelling (€ 1,8
mln).
Bijdragen aan ZBO’s/RWT’s
College Toelating Gewasbeschermingsmiddelen en Biociden
In 2017 zijn middelen toegevoegd aan het Ctgb (totaal € 2,8 mln). Deels
bestaat deze toevoeging uit de jaarlijkse bijdragen van andere departementen (VWS, IenW, SZW) aan de kosten van het Ctgb. Daarnaast zijn
middelen toegevoegd in verband met een stijging van de kosten met

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

89

betrekking tot WOB-verzoeken en bezwaar- en beroepsprocedures in 2017.
Tevens heeft een gedeelte nog betrekking op de afrekening 2016.
Bijdragen aan andere begrotingshoofdstukken
Als gevolg van de fipronil-besmetting in 2017 kunnen pluimveehouders
uitstel van betaling aanvragen. Op grond van de verwachting dat een
groot deel van de heffingen voor de pluimveesector die in het najaar van
2017 zijn opgelegd, pas in 2018 zal worden ontvangen, is een extra
storting van circa € 11 mln in het Diergezondheidsfonds gedaan.
Bijdragen aan agentschappen
De hogere uitgaven voor de NVWA zijn het gevolg van de uitkering van
loon- en prijsbijstelling.
De hogere uitgaven voor RVO.nl worden veroorzaakt door het in
overeenstemming brengen van het RVO.nl-budget met de initiële
opdracht 2017, door de overheveling van het budget voor de opdracht aan
de ZBO Centrale Commissie Dierproeven die bij RVO.nl is ondergebracht,
door aanvullende opdrachten en meerwerk en door de uitkering van loonen prijsbijstelling. De belangrijkste aanvullende opdrachten zijn de
uitvoering van de regeling bedrijfsbeëindiging melkveehouderij (stoppersregeling), het fosfaatreductieplan (waarvoor de zuivelsector het grootste
deel van de kosten heeft betaald, zie ook ontvangsten) en implementatie
van het stelsel van fosfaatrechten. Daarnaast is er meerwerk toegekend
voor taken, waarvan de omvang kan fluctueren afhankelijk van het aantal
aanvragen/registraties (zoals dierregistratie).
Toelichting op de ontvangsten
Agroketens
De zuivelsector heeft conform afspraken bijgedragen aan de uitvoeringskosten in 2017 van het fosfaatreductieplan. Deze ontvangst betreft met
name de bijdrage (€ 10,1 mln) voor werkzaamheden die door RVO.nl zijn
uitgevoerd met betrekking tot zuivelheffingen die zijn opgelegd. Het
ontvangen bedrag is aan de RVO.nl opdracht toegevoegd (zie ook
toelichting op de uitgaven bij Bijdragen aan agentschappen).
Diergezondheid en dierenwelzijn
De meerontvangsten (€ 6,1 mln) komen met name voort uit bestuurlijke
boetes voor overtreding van de bepalingen van de Gezondheid- en
welzijnswet voor dieren en de Wet gewasbeschermingsmiddelen en
biociden ontvangen. Deze worden niet geraamd, omdat de inkomsten
fluctueren.
Agrarisch ondernemerschap (2017 waaronder Stoppersregeling)
De zuivelsector heeft conform afspraken bijgedragen bij aan de Subsidieregeling bedrijfsbeëindiging melkveehouderij (ook wel «Stoppersregeling» genoemd). De bijdrage van het bedrijfsleven (€ 11 mln) is als
ontvangst geboekt en ten behoeve van de subsidieregeling aangewend.
Zie ook toelichting op de uitgaven bij subsidies.
Kennisontwikkeling en (agrarische) innovatie
De meerontvangst bij kennisontwikkeling en agrarische innovatie is een
saldo van een vervroegde aflossing op een lening door Wageningen
Research van € 13 mln en een minderontvangst op Europese visserijsubsidies van € 1,7 mln.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

90

Begrotingsreserves
De hogere ontvangsten (€ 15,6 mln) hebben betrekking op hogere
onttrekkingen uit de reserve apurement en de reserve visserij ten behoeve
van betaling van EU-correcties, en lagere onttrekkingen uit de reserve
landbouw en de begrotingsreserve Borgstellingsfaciliteit.
Toelichting op de begrotingsreserves
Begrotingsreserve Visserij
Bedragen x € 1 mln
Stand 1/1/2017

18,7

+ Storting

6,0

– Onttrekking

7,2

Stand per 31/12/2017

17,4

De storting is het niet bestede deel van de nationale cofinanciering voor
de regelingen van het Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij
2014–2020 die behouden blijft voor toekomstige uitgaven.
De onttrekking uit de reserve visserij heeft betrekking op uitgaven die in
voorgaande jaren zijn gedaan en die zijn gedeclareerd bij het Europees
Visserijfonds, maar waarop de Europese Commissie correcties heeft
opgelegd. Deze uitgaven worden nu uit nationale middelen binnen de
begroting verantwoord onder Voedselzekerheid en internationaal en
Europees Landbouwbeleid en gedekt uit de begrotingsreserve visserij.
Begrotingsreserve Landbouw
Bedragen x € 1 mln
Stand 1/1/2017

28,1

+ Storting

1,8

– Onttrekking1

3,2

Stand per 31/12/2017

26,7

1

Bruto onttrekking is € 5,6 mln waarvan € 2,4 mln betrekking heeft op Cacaobufferstockfonds

De storting is een gevolg van middelen uit rentebaten van het cacaobufferstockfonds dat beheerd werd door het voormalig Productschap
Akkerbouw en die ontvangen zijn van de Vereffeningsorganisatie PBO’s.
De middelen zijn beschikbaar gesteld voor projecten die bijdragen aan
een duurzame cacaoconsumptie- en productie. Omdat de uitgaven over
meerdere jaren plaatsvinden, is een deel van het ontvangen bedrag in de
reserve landbouw gestort en wordt daaruit in volgende jaren onttrokken.
De onttrekking wordt gedaan om uitgaven voor verplichtingen die eerder
zijn aangegaan, te kunnen doen. De grootste posten zijn uitgaven voor het
landelijk meetnet mestbeleid en voor het aanhouden van een crisisorganisatie bij de Gezondheidsdienst voor Dieren, waardoor gekwalificeerd
personeel aanwezig is bij verdenkingen van dierziekten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

91

Begrotingsreserve Borgstellingsfaciliteit
Bedragen x € 1 mln
Stand 1/1/2017

13,5

+ Storting

0,6

– Onttrekking
Stand per 31/12/2017

14,2

De ontvangen provisies zijn hoger dan nodig is ter dekking van betaalde
verliesdeclaraties. Het verschil is in de reserve gestort ten behoeve van
toekomstige verliesdeclaraties.
Begrotingsreserve apurement
Bedragen x € 1 mln
Stand 1/1/2017
+ Storting

117,2
0,1

– Onttrekking

15,5

Stand per 31/12/2017

101,8

De uitgaven hebben betrekking op correcties van de EU met betrekking tot
de uitvoering van regelingen van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid
(GLB) en het Gemeenschappelijk Visserijbeleid (GVB), omdat declaraties
na audits niet volledig zijn goedgekeurd. Het betreft correcties voor onder
andere het plattelandsontwikkelingsprogramma, vergoeding schoolfruit
en betaaltermijnen. In de Nationale Verklaring over het financieel beheer
van de Europese fondsen in gedeeld beheer worden de correcties nader
toegelicht. Daarnaast is de begrotingsreserve naar beneden bijgesteld,
omdat de reserve naar huidige inzichten toereikend is.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

92

7 Groen onderwijs van hoge kwaliteit
Algemene doelstelling
Groen onderwijs van hoge kwaliteit. Hierbij streeft het Ministerie van
Economische Zaken (EZ) naar:
• Voldoende gekwalificeerde beroepsbeoefenaren voor het agrofoodcomplex en de groene ruimte.
• Vergroten van de kennisverspreiding en -benutting voor het agrofoodcomplex en de groene ruimte.
Hiermee draagt groen onderwijs bij aan de doelstellingen van de artikelen
6 (Concurrerende, duurzame, veilige agro-, visserij- en voedselketens) en
8 (Natuur en biodiversiteit).
Rol en verantwoordelijkheid
De Minister van EZ is verantwoordelijk voor:
Voldoende gekwalificeerde beroepsbeoefenaren voor het agrofoodcomplex en de groene ruimte.
Stimuleren
• Stimuleren van een hoog kwaliteitsniveau van beroepsonderwijs en
wetenschappelijk onderzoek.
• Stimuleren van voorwaarden om te voldoen aan de vervangingsvraag
en de transitie naar een groene economie. Afspraken maken met
instellingen over bevorderen doorstroom, verminderen aantal
voortijdige schoolverlaters, leven lang leren door om-, her- en
bijscholing, versterken doorlopende leerlijnen binnen de groene
verticale onderwijskolom, bevorderen van cross-overs met het overig
beroepsonderwijs en vakinhoudelijke vernieuwing van het groen
onderwijs.
• Stimuleren, in overleg met de instellingen, van ondernemerschap en
internationalisering waardoor leerlingen/studenten na afronding van
hun opleiding een basis hebben voor de start van een eigen bedrijf in
het groene domein.
Regisseren
• Met de instellingen en het bedrijfsleven zorgdragen voor het versterken van gekwalificeerde functies binnen het domein voedsel, natuur en
leefomgeving door het groen (voorbereidend) beroepsonderwijs en
van de kennisverspreiding binnen de groene kennisinfrastructuur.
Financieren
• De groene onderwijsinstellingen functioneren binnen het wettelijk
onderwijsstelsel dat voor het gehele onderwijs geldt.
Kennisverspreiding en -benutting voor het agrofoodcomplex en de groene
ruimte (natuur en groene leefomgeving), onder meer door actieve inzet
van het groen onderwijs om beleidsdoelen te realiseren.
Stimuleren
• Stimuleren van vraaggestuurde landelijke Centra voor Innovatief
Vakmanschap (CIV) voor het MBO en Centers of Expertise (CoE) voor
het HBO op een achttal expertisethema’s: Biobased Economy,
Greenports, Agrodier, Food, Open teelten, Natuur en Leefomgeving,
Agri&Food en Tuinbouw&Uitgangsmaterialen. De activiteiten van de
CIV en CoE zijn gericht op zelfvoorzienendheid. Belangrijke speerpun-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

93

•

•

ten zijn het opleiden van talent dat aansluit bij de arbeidsmarktbehoeften, ondersteunen van innovatieopgaven bij ondernemers, zwaartepuntvorming onderwijs en onderzoek, stimuleren van publiek-private
samenwerking gericht op excellent onderwijs en praktijkgericht
onderzoek samen met bedrijfsleven.
Stimuleren van het innovatief vermogen van het MKB door het
instrument van groene plus lectoraten in het groene Hoger beroepsonderwijs meer vraaggestuurd in te zetten voor kennisvragen vanuit het
MKB.
Stimuleren van activiteiten gericht op het verspreiden, doorstromen en
benutten van kennis voor doelgroepen die deelnemen aan de
Nederlandse samenleving.

Kengetal
Adequaat aanbod aan de vraag op de arbeidsmarkt

2011

2013

2015

2017

Ambitie

1%

52%

85%

100%

90%

Bron: The Research Centre for Education and the Labour Market (ROA)

Beleidsconclusies
Op basis van de voor de komende jaren verwachte vraag van de arbeidsmarkt (uitbreiding, vervanging en substitutie) en het verwachte aanbod
vanuit het onderwijs is het beeld voor wat betreft voldoende beroepsbeoefenaars divers. Voor wat betreft de personeelsvoorziening voor
agrarische beroepen worden er geen knelpunten verwacht, hetgeen mede
veroorzaakt wordt door de structurele krimp van de werkgelegenheid in
de landbouwsector. Voor het bredere groene domein (agrofood, tuinbouw,
natuur en leefomgeving inclusief techniek) worden wel knelpunten
verwacht (bron: The Research Centre for Education and the Labour
Market). Het groen VO en MBO ontwikkelt zich al een aantal jaren
achtereen positief op basis van de kwaliteitsindicator van de Onderwijsinspectie.
De stelselverantwoordelijkheid van het groen onderwijs is in 2017
overgegaan naar OCW. Met de Ontwikkelagenda groen onderwijs
2016–2025 wordt invulling gegeven aan de samenwerking in de gouden
driehoek van onderwijs, bedrijven en overheid met als doel up-to-date
onderwijs, een goede aansluiting op de arbeidsmarkt en werken aan
innovatie en maatschappelijke opgaven. In 2017 heeft de Minister van EZ
de opstartfase van de agenda ondersteund, onder meer met subsidies
voor de HBO Centers of expertise (Agrodier, Food, Greenports, Biobased
Economy, Open teelten en Natuur en Leefomgeving) en de MBO Centra
voor Innovatief Vakmanschap (Agrofood, Tuinbouw&Uitgangsmaterialen
en Natuur & Leefomgeving). Deze centra spelen een belangrijke rol bij de
vernieuwing van het groen onderwijs en de kennisverspreiding en
-benutting via het groen onderwijs. Via het Borderless Network is in 2017
een impuls gegeven aan de verhoging van de (internationale) onderwijskwaliteit en een goede aansluiting op de internationale vraag (kennisexport en bijdrage aan mondiale opgaven).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

94

Budgettaire gevolgen van beleid artikel 7 (Bedragen x € 1.000)
Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2013

2014

2015

2016

2017

2017

2017

VERPLICHTINGEN

840.206

862.305

827.516

822.287

841.111

855.509

– 14.398

UITGAVEN

817.433

807.497

843.384

809.103

817.051

804.513

12.538

Garanties

83

55

59

56

56

Schatkistbankieren

83

55

59

56

56

Bekostiging

733.507

739.107

780.769

779.481

792.372

776.346

16.026

WO-groen

168.174

169.299

174.610

182.865

189.686

185.670

4.016

HBO-groen

79.472

84.478

90.568

83.224

87.624

83.758

3.866

MBO-groen

158.744

153.186

181.919

170.104

166.710

163.098

3.612

Voorbereidende en Ondersteunende Activiteiten (VOA)

13.933

12.733

Wachtgelden

13.545

13.966

13.991

14.313

14.572

14.404

168

VMBO-groen

291.009

297.706

316.547

328.975

333.780

327.046

6.734

Stichting Samenwerking
Beroepsonderwijs Bedrijfsleven
(SBB) voorheen Aequor

8.630

7.739

3.134

2.370

– 2.370

Subsidies

82.205

66.194

60.695

26.692

– 3.979

Aansturing collectieve ondersteuning

5.404

3.325

5.875

School als Kenniscentrum

27.872

23.851

Kennisverspreiding en innovatie
groen onderwijs

1.991

Aanvullende onderwijssubsidies
Ontwikkeling en beheer
natuurkwaliteit

27.860

22.713

21.962

3.207

34

2.044

1.523

258

41.150

33.272

27.106

21.293

19.401

25.303

– 5.902

2.857

2.435

1.429

1.279

900

1.322

– 422

Educatie

2.931

1.267

2.800

1.823

2.377

67

2.310

Opdrachten

1.638

646

628

224

364

37

327

Kennisverspreidingsprojecten

1.638

646

628

224

364

37

327

Bijdragen aan agentschappen

1.550

1.237

1.479

1.546

1.438

108

Rijksdienst Voor Ondernemend
Nederland

1.550

1.237

1.242

1.239

1.200

39

237

307

238

69

299

132

75

57

Bijdrage DUO
ONTVANGSTEN

3.910

231

243

34

Toelichting op de verplichtingen
De beschikbare € 50 mln voor verplichtingen schatkistbankieren van
groene onderwijsinstellingen hoefde voor € 35 mln niet te worden
aangesproken. De bekostigingsverplichtingen vielen € 22 mln hoger uit
als gevolg van loon- en prijsbijstelling die voor zowel 2017 als 2018 moest
worden vastgelegd. Er werd € 1 mln minder op subsidies verplicht omdat
verplichtingen in eerdere jaren meerjarig waren vastgelegd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

95

Toelichting op de uitgaven
Bekostiging
De hogere uitgaven voor de bekostiging hebben met name betrekking op
de toevoeging van de loon- en prijsbijstelling, voor WO-groen € 4 mln,
HBO-groen € 1,9 mln, MBO-groen € 3,8 mln en VMBO-groen € 8 mln. Bij
HBO-groen was er daarnaast een stijging van € 2 mln en bij VO een daling
van € 1 mln vanwege wijzigingen in het aantal onderwijsdeelnemers. De
circa € 2,4 mln lagere uitgaven voor Samenwerking Beroepsonderwijs
Bedrijfsleven (SBB) zijn het gevolg van de overheveling van een budget
van € 1,9 mln naar het Ministerie van OCW voor SBB en van € 0,5 mln
naar het begrotingsonderdeel bekostiging HBO-groen om de stijging van
het aantal onderwijsdeelnemers te dekken.
Subsidies
De € 5,9 mln lagere uitgaven op aanvullende onderwijssubsidies zijn het
gevolg van een vertraging in de uitvoering van projecten Regeling
praktijkleren en groene plus. Door de vertraging vallen deze uitgaven nu
in de jaren 2018 en 2019.
De € 2,3 mln hogere uitgaven op Educatie hebben te maken met uitgaven
Voedselagenda onderdeel Jong leren eten die bij 2e suppletore begroting
2017 zijn overgeheveld van artikel 6 van de begroting.
Bekostigde aantallen in het groen onderwijs in 2017
Instrument

Type studenten/ getuigschriften/
promoties

Aantallen

Prijs

Bedrag
* € 1.000

Bekostiging WO-groen

Inschrijvingen

6.510

5.861,01

38.155

2.098,5

5.861,01

12.299

866

3.142,86

2.722

1.017,6666

6.285,72

6.397

288,3333

80.270

23.145

Inschrijvingen hoog

8.524

7.037,33

59.986

Graden hoog

1.491

7.037,33

10.493

Graden onderwijs
Graden onderzoek Bachelor
Graden onderzoek Master
Promoties
Vaste componenten
Bekostiging HBO-groen

106.969

Vaste componenten
Bekostiging MBO-groen

16.845

Deelnemers beroeps-opleidende
leerweg

5.359

Deelnemers beroeps-begeleidende
leerweg

20.078

189.686

87.624

166.710

Wachtgelden

Vaste component

Bekostiging VMBO-groen

Leerlingen VMBO/VBO

22.700

7.549

171.362

Leerlingen VMBO/LWOO+PRO

14.572

13.300

11.942

158.829

Vaste componenten
SBB

Uitgaven
2017
* € 1.000

3.589

333.780

Vaste component

Apparaat DUO

307

Totaal

792.679

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

96

Kengetal

2013

2014

2015

2016

2017

Ambitie

74%

Komt
beschikbaar
in augustus
2018

85%

% afgestudeerden dat minimaal werkt op
niveau van opleiding
70%

71%

75%

Bron: The Research Centre for Education and the Labour Market (ROA)

Het percentage is een gemiddelde van dat voor niveau 4 van de Beroepsopleidende leerweg (BOL 4) en HBO in het groen onderwijs.
Kengetal

2013

2014

2015

2016

2017

Ambitie

Kwaliteitsniveau groen onderwijs

88%

89%

90%

92%

97%

92%

Bron: Inspectie voor het onderwijs

De inspectie voor het onderwijs bepaalt periodiek op basis van meerdere
gestandaardiseerde criteria welk percentage groene scholen voldoende
kwaliteit heeft. Hoe hoger het percentage, hoe meer groene scholen
gemiddeld genomen een voldoende scoren op kwaliteit. De opgenomen
waarden zijn het gemiddelde van VMBO en MBO.
Kengetal

2013

2014

2015

2016

2017

Ambitie

Voortijdig schoolverlaten

3,0%

2,8%

2,5%

2,3%

2,1%

2%

Bron: DUO

Het betreft het percentage leerlingen VMBO leerjaar 3 en 4 plus MBO
leerlingen dat zonder startkwalificatie (minimaal MBO-2 niveau) het
onderwijs verlaat. Dit gemeten als percentage van het totaalaantal VMBO
3–4 plus MBO leerlingen.
Toelichting op de begrotingsreserve schatkistbankieren
Bedragen x € 1.000
Stand 1/1/2017

197

+ Storting

56

– Onttrekking

0

Stand per 31/12/2017

253

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

97

8 Natuur en biodiversiteit
Algemene doelstelling
EZ streeft naar een sterke en veerkrachtige natuur, verweven met de
economie en optimaal bijdragend aan duurzaam maatschappelijk welzijn.
Rol en verantwoordelijkheid
De Minister van EZ is verantwoordelijk voor:
Het in nationaal, EU- en mondiaal verband beschermen en versterken,
alsmede duurzaam benutten van natuur en biodiversiteit. Het Rijk werkt
hieraan, in lijn met de Rijksnatuurvisie Natuurlijk verder (2014), in
verschillende rollen op uiteenlopende werkterreinen. Voor natuur op land
is de samenwerking met de provincies cruciaal: binnen de kaders van de
Wet natuurbescherming en het Natuurpact zijn de provincies verantwoordelijk voor het realiseren van natuurdoelen. De Minister van EZ is
verantwoordelijk voor de kaders van behoud, versterken en duurzaam
benutten van de nationale natuur en biodiversiteit. Voor de natuurkwaliteit
van de Rijkswateren en voor de internationale samenwerking op
natuurgebied, treedt de Minister als eerstverantwoordelijke op. De
Minister is met anderen verantwoordelijk voor het stimuleren en
anderszins versterken van de maatschappelijke betrokkenheid bij het
duurzaam benutten van natuur en biodiversiteit.
Stimuleren en faciliteren
• Agenderen en ondersteunen van mogelijkheden voor duurzame
landschapsontwikkeling en positieversterking nationale parken.
• Innovatieve combinaties tussen natuur en maatschappelijke en
economische activiteiten helpen realiseren.
• Bevorderen van behoud en duurzaam gebruik van biodiversiteit in het
agrarisch gebied en agroketens.
• Internationale aandacht voor bedreigde soorten.
• Ontwikkeling en toepassing van natuurlijk-kapitaal-rekening in zowel
publiek domein als bedrijfsleven en bevorderen dat bedrijven,
financiële instellingen en de overheid transparant zijn over hun impact
op en afhankelijkheid van natuurlijk kapitaal.
• Inzet van de Nederlandse bos-, natuur- en houtsector in het energie- en
klimaatbeleid en het bevorderen van de duurzame bijdrage van bos en
natuur aan de groene grondstoffenvoorziening.
• Maatschappelijke initiatieven in lijn met natuurvisies van Rijk en
provincies ondersteunen.
Regisseren
• Nederlandse inzet in internationaal overleg over natuur en biodiversiteit zó organiseren dat ook andere sectoren en ketens verantwoordelijkheid nemen voor behoud en versterking van natuur en biodiversiteit.
• Inzet op de Agenda 2030 voor Duurzame Ontwikkeling (Sustainable
Development Goals) op het terrein van natuur en biodiversiteit.
• Versterken van natuurkwaliteit in de Grote Wateren.
Uitvoeren
• Met provincies nakomen van afspraken die gemaakt zijn in het
Natuurpact, en samen met provincies en IenM monitoren van de
toestand van natuurbescherming en benutting op land en in het water.
• Onderhouden en handhaven Wet natuurbescherming en Wet
grondslagen natuurbeheer- en bescherming Caribisch Nederland.
• Naleving van internationale en in EU-verband gemaakte afspraken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

98

•

•

Het doen uitvoeren van regelingen en programma’s (zoals met
provincies, en ministeries IenM en Defensie realiseren van Programma
Aanpak Stikstof, Programma naar een Rijke Waddenzee, de natuuronderdelen van de Mariene Strategie en het beheer van Kroondomeinen).
Staatsbosbeheer in staat stellen uitvoering te geven aan zijn wettelijk
verankerde en maatschappelijk gewortelde kerntaken.

Prestatiemeting
Percentage niet bedreigde diersoorten
1995

2006

2016

2017

61,4%

61,2%

61,8%

61,8%

Bron CBS

Het kengetal Percentage «niet bedreigde diersoorten» van 2017 wordt
bekend gemaakt in juni 2018 en wordt opgenomen in de ontwerpbegroting 2019.
Beleidsinformatie
Kengetal

1992

1995

2000

2005

2010

2015

2016

Aantal leden natuurbeschermingsorganisaties (x 1.000)

1.174

1.662

1.980

2.221

2.130

1.962

1.938

Bron: Vroege Vogels Parade 1999, 2003, 2004, 2005 tot en met 2015; Tot 2003: Natuurmonumenten, de Landschappen, Wereld Natuur Fonds,
Vogelbescherming. Gegevens ontleend aan Compendium voor de leefomgeving .

In 2016 is het totaal aantal leden van de vier grootste natuurorganisaties
licht gedaald. Sinds 2012 neemt het ledenaantal gemiddeld gezien licht af.
Beleidsconclusie
De inzet voor een sterke veerkrachtige natuur in 2017 is conform planning
en gemaakte afspraken uitgevoerd. De natuur staat echter nog onveranderd onder druk.
Op 25 januari 2017 is de evaluatie van het Natuurpact, uitgevoerd door het
Planbureau voor de Leefomgeving (PBL), aangeboden aan de beide
Kamers (Kamerstuk, 33 576, nr 96). Belangrijkste conclusie van het PBL
was, dat met het voorgenomen natuurbeleid van de provincies, het
doelbereik van de Vogel- en Habitatrichtlijnen kan toenemen van 55% in
2015 naar 65% in 2027. Dit vergt wel een blijvende forse inspanning van
de provincies. Daarnaast heeft het PBL een aantal aanbevelingen gedaan.
In een Kamerbrief van 30 november 2017 heeft de Minister aangegeven
hoe Rijk en provincies de aanbevelingen oppakken (Kamerstuk, 33 576,
nr. 118).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

99

Budgettaire gevolgen van beleid artikel 8 (bedragen x € 1.000)1
Bedragen x € 1.000

VERPLICHTINGEN
Waarvan garantieverplichtingen

Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2017

2017

2017

111.508

124.509

– 13.001

4.400

4.400

UITGAVEN

115.829

125.645

– 9.816

Subsidies

8.225

3.399

4.826

Vermaatschappelijking Natuur en Biodiversiteit

6.106

1.805

4.301

Natuur en biodiversiteit op land

1.329

822

507

790

772

18

Leningen

26.731

29.745

– 3.014

Rente en aflossingen voor bestaande leningen (EHS & PNB)

26.731

29.745

– 3.014

Opdrachten

17.483

25.208

– 7.725

Natuur en Biodiversiteit Grote wateren

5.547

9.674

– 4.127

Vermaatschappelijking Natuur en Biodiversiteit

6.099

8.044

– 1.945

Overige stelsel activiteiten

1.543

1.859

– 316

Internationale Samenwerking

3.480

3.785

– 305

Natuur en Biodiversiteit op land

372

1.351

– 979

Caribisch Nederland

443

495

– 52

1.459

7.621

– 6.162

6.117

– 6.117

Beheer Kroondomein

Bijdragen aan medeoverheden
Natuur en Biodiversiteit Grote Wateren
Caribisch Nederland

1.459

1.504

– 45

Bijdragen aan ZBO’s/RWT’s

26.688

25.446

1.242

Staatsbosbeheer

26.688

25.446

1.242

Bijdragen aan (inter)nationale organisaties

1.103

1.081

22

Contributies

1.103

1.081

22

Bijdragen aan agentschappen

34.140

33.145

995

Rijksdienst Voor Ondernemend Nederland

24.311

23.638

673

Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit

9.829

9.507

322

ONTVANGSTEN

65.691

69.282

– 3.591

Landinrichtingsrente

40.581

40.161

420

Verkoop gronden

20.000

25.000

– 5.000

Overige

5.110

4.121

989

1

Artikel 8 in deze vorm is voor het eerst verschenen in de begroting 2017. Er zijn daarom alleen realisatiegegevens opgenomen voor 2017.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

100

Toelichting op de verplichtingen
De lagere verplichtingenrealisatie ten opzichte van de begrotingsraming is
een saldo van plussen en minnen. De belangrijkste oorzaak van dat de
raming per saldo lager uitkomt, is dat bij 1e suppletoire begroting 2017
het budget voor de uitvoering van het Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer en het Subsidiestelsel Natuur en Landschap is overgeheveld naar
de Provincies. Dit is het slotstuk van de overgang van individueel
agrarisch natuurbeheer naar collectief beheer, dat een aantal jaren
geleden in gang is gezet.
Toelichting op de uitgaven
Subsidies
De hogere uitgaven voor subsidies van € 4,8 mln worden grotendeels
veroorzaakt door de uitgaven voor het project Ruimte voor Ruimte. De
Provincie Limburg heeft in 2017 een beroep gedaan op een in 2002
afgegeven garantie voor dit project voor een bedrag van € 4,4 mln, omdat
bij de eindafrekening van het project een verlies optrad.
Leningen
De realisatie van het onderdeel «leningen» is € 3 mln lager dan de
raming. Door de lage rentestand is minder rente betaald voor lopende
leningen die voor een nieuwe rentevaste periode worden overgesloten.
Opdrachten
De belangrijkste afwijkingen tussen de raming en de realisatie treden op
bij Natuur en Biodiversiteit Grote wateren, Vermaatschappelijking Natuur
en Biodiversiteit en Natuur en Biodiversiteit op land. Dit is deels veroorzaakt door een interne herschikking binnen het opdrachtenbudget van
artikel 8 en 6 en overheveling van budget naar andere departementen
(onder meer overheveling naar het uitvoeringsproject bij het Ministerie
van IenM voor het project Roggeplaat in het kader van zandhonger) die bij
1e en 2e suppletoire begroting zijn doorgevoerd. Verder zijn de lagere
uitgaven het gevolg van vertragingen in de uitgaven voor ondersteuning
van het programma «Naar Nationale Parken van Wereldklasse» en
vertragingen in de uitgaven voor activiteiten voor natuurinclusieve
landbouw. Tenslotte waren er in 2017 kosten geraamd voor afronding van
de laatste landinrichtingsprojecten. Bij de realisatie, die liep over een
langere periode, was sprake van uitgaven en inkomsten die niet in
hetzelfde jaar hoefden te vallen. Als gevolg van dergelijke fluctuaties
waren er in 2017 enkel nog uitgaven, maar de kosten vielen lager uit dan
geraamd.
Bijdragen aan medeoverheden
Het gereserveerde budget voor tegenvallers op het Westerscheldeproject
(waaronder de Hedwigespolder) was in 2017 niet benodigd en is bij 1e
suppletoire begroting 2017 overgeheveld naar de provincies als uitvoeringsbudget voor Agrarisch Natuur en Landschapsbeheer (ANLb) en voor
de regeling kleine natuurbeheerders.
Toelichting op de ontvangsten
De inkomsten die Staatsbosbeheer afdraagt uit de verkoop van erfpachtpercelen op de Waddeneilanden worden over een langere periode
ontvangen. Als gevolg van het ontvangstenverloop heeft SBB in 2017 € 5
mln minder afgedragen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

101

5. NIET-BELEIDSARTIKELEN
40 Apparaat
Op dit artikel zijn de personele- en materiële uitgaven en ontvangsten van
EZ geraamd, voor zover die betrekking hebben op het kerndepartement
(Directoraten-Generaal en stafdirecties) en de diensten van EZ (ACM3, CPB
en SodM). De uitgaven aan externe inhuur, de uitgaven aan ICT en de
bijdragen aan shared service organisaties (SSO’s) zijn apart inzichtelijk
gemaakt. Tevens bevat dit artikel onder SSO DICTU de realisatiegegevens
voor de bijdragen aan agentschappen voor zover het opdrachten betreft
ten behoeve van het kernministerie EZ.
Budgettaire gevolgen: verplichtingen, uitgaven en ontvangsten (Bedragen x € 1.000)
Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2013

2014

2015

2016

2017

2017

2017

VERPLICHTINGEN

406.130

390.795

374.245

423.578

403.194

334.284

68.910

UITGAVEN

410.616

390.795

374.245

423.578

403.194

334.284

68.910

Personele uitgaven

270.869

253.428

248.694

265.798

258.940

234.181

24.759

– waarvan eigen personeel

224.173

225.397

199.484

215.140

225.316

208.260

17.056

– waarvan externe inhuur

6.546

7.004

8.364

10.205

11.127

5.890

5.237

– waarvan overige personele
uitgaven

40.150

21.027

40.846

40.453

22.497

20.031

2.466

Materiële uitgaven

139.747

137.367

125.551

157.780

144.254

100.103

44.151

– waarvan ICT

18.383

9.678

6.255

9.137

7.451

7.065

386

– waarvan bijdrage aan SSO’s
(exclusief DICTU)

34.946

52.083

38.878

36.899

32.257

30.494

1.763

– waarvan SSO DICTU

43.812

42.046

53.500

55.228

60.949

30.767

30.182

– waarvan overige materiële
uitgaven

42.606

33.560

26.918

56.516

43.597

31.777

11.820

ONTVANGSTEN

25.776

31.607

42.425

27.742

25.893

35.826

– 9.933

Toelichting op de verplichtingen en uitgaven
Personeel
De personele uitgaven van het kerndepartement en de diensten zijn door
diverse oorzaken € 24,8 mln hoger uitgevallen dan in de begroting 2017 is
voorzien. Deze toename wordt deels (€ 7,4 mln) veroorzaakt door het
afgesloten CAO-loonakkoord bij het Rijk en de stijging van de pensioenpremies bij het ABP. Daarnaast heeft de Autoriteit Consument & Markt
(ACM) kosten (€ 3,1 mln) gemaakt voor toezicht en extra taken uitgevoerd
op het terrein van energie en is er extra capaciteit toegevoegd bij de
Nationaal Coördinator Groningen (€ 2,5 mln). In de begroting 2017 is er
geen budget gereserveerd voor de externe inhuur van NCG, ACM, SodM
en CPB. Hierdoor heeft een overschrijding plaatsgevonden op dit budget.
In de begroting 2018 is dit aangepast.

3

De leden van de Raad van Bestuur ACM vormen een ZBO. De uitgaven voor dit ZBO zijn
geraamd op beleidsartikel 1.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

102

Materieel
Op dit onderdeel zijn zowel de materiële uitgaven voor het kerndepartement als de bijdrage van artikel 40 aan het uitvoerende agentschap
DICTU opgenomen. De materiële uitgaven zijn € 44,2 mln hoger dan
begroot. De belangrijkste oorzaken van de hogere uitgaven zijn:
• Verhoging van de bijdrage aan DICTU van € 30,2 mln. De hogere
kosten worden voornamelijk veroorzaakt door een vertraging van de
migratie naar de Cloud Werkplek en Infrastructuur, een voorcalculatorisch tekort, afwaardering van Oracle PAH licenties en kosten van het
CAO-loonakkoord 2017.
• Een besluit van de rechter dat de ACM een schadevergoeding aan
beschuitmerk Bolletje moet betalen (€ 4,5 mln).
• Een versterking van het Inkoop en Uitvoering Centrum (€ 6,3 mln).
• Extra capaciteit bij de Nationaal Coördinator Groningen voor het
werken in een gebiedsgerichte aanpak (€ 3,1 mln).
Toelichting op de ontvangsten
De lagere ontvangsten worden veroorzaakt doordat geraamde retributie
inkomsten voortkomende uit de mijnbouwwet voor een bedrag van € 4
mln niet konden worden gerealiseerd. Dit is gekomen doordat de
mijnbouwwet vertraging heeft opgelopen, waardoor er geen grondslag
was om te kunnen retribueren. Daarnaast zijn bij de ACM de inkomsten uit
de markt lager dan geraamd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

103

Totaaloverzicht apparaatsuitgaven en -kosten van EZ-organisatie (Bedragen x € 1.000)
Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2013

2014

2015

2016

2017

2017

2017

1. Departement

410.616

390.795

374.244

423.578

403.194

334.284

68.910

Kerndepartement (beleid en staf)

332.696

298.661

291.083

327.705

308.055

244.841

63.214

Centraal Planbureau (CPB)

13.559

14.852

14.877

17.668

15.963

15.481

482

Autoriteit Consument en Markten
(ACM)

55.295

67.879

57.950

65.479

69.392

64.037

5.355

Staatstoezicht op de Mijnen
(SodM)

6.911

7.074

7.811

9.021

9.784

9.925

– 141

PIANOo (exclusief Programma)

2.155

2.329

2.523

3.705

2. Totaal aparaatskosten
agentschappen

817.902

918.379

1.040.784

1.090.190

1.174.267

1.000.859

173.408

Rijksdienst voor Ondernemend
Nederland (RVO)

375.314

395.615

468.189

501.009

541.485

429.261

112.224

Agentschap Telecom

30.223

30.465

32.081

40.578

47.271

39.856

7.415

Dienst ICT Uitvoering (DICTU)

147.173

188.891

227.332

235.923

258.790

211.900

46.890

Nederlandse Voedsel- en
Warenautoriteit (NVWA)

265.192

303.408

313.182

312.680

326.721

319.842

6.879

1.281.199

1.094.817

1.121.638

1.092.990

1.137.008

1.107.861

29.147

183.930

175.202

180.159

181.329

185.596

181.468

4.128

Apparaatsuitgaven diensten:

3. Totaal apparaatskosten ZBO’s
en RWT’s
Centraal Bureau voor de
Statistiek (CBS)
Stichting COVA

1.203

1.214

1.448

1.402

1.314

1.436

– 122

Raad voor de Accreditatie

11.779

12.233

13.968

13.856

13.572

13.776

– 204

Raad van Bestuur Autoriteit
Consument en Markt (ACM)

669

695

375

637

641

448

193

TNO

566.240

424.261

432.819

418.787

426.367

415.900

10.467

Staatsbosbeheer

60.733

59.551

65.568

67.227

88.865

75.878

12.987

894

679

835

681

778

720

58

Ctgb (College voor de toelating
van gewasbeschermingsmiddelen en biociden)

12.920

12.508

13.566

14.120

15.094

14.845

249

Kamer van Koophandel (KvK)

207.131

175.700

190.800

176.503

185.581

183.890

1.691

Wageningen Research

235.700

232.774

222.100

218.448

219.2001

219.500

– 300

Raad voor de Plantenrassen

1
Het betreft het voorlopige realisatiecijfer 2017 uit de Begroting 2018 Stichting Wageningen Research d.d. 15 januari 2018. Het definitieve realisatiecijfer 2017 wordt bekend bij de publicatie van het Jaarverslag 2017 van de Stichting Wageningen Research in juni 2018.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

104

Invulling taakstelling (Bedragen x € 1.000)
2016

2017

2018

Structureel

Departementale taakstelling Rijksdienst

45.267

79.141

102.698

102.698

Totaal kerndepartement en diensten

17.206

24.631

35.089

35.089

3.193

5.506

7.422

7.422

289

552

845

845

RVO.nl

9.823

15.665

19.551

19.551

NVWA

503

1.227

1.480

1.480

13.808

22.950

29.298

29.298

4.627

10.556

12.869

12.869

555

1.113

1.330

1.330

TNO

3.026

6.903

8.416

8.416

KvK

1.618

3.691

4.500

4.500

DLO

2.912

6.643

8.099

8.099

SBB

827

1.886

2.299

2.299

overig

688

768

798

798

14.253

31.560

38.311

38.311

Agentschappen
DICTU
AT

Totaal Agentschappen
ZBO’s en RWT’s
CBS
Verispect/VSL

Totaal ZBO’s en RWT’s

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

105

41 Nominaal en Onvoorzien
Dit niet-beleidsartikel bevat de posten prijsbijstelling, loonbijstelling en
onvoorzien.
Budgettaire gevolgen (Bedragen x € 1.000)
Realisatie

Vastgestelde
Begroting

Verschil

2013

2014

2015

2016

2017

2017

2017

VERPLICHTINGEN

0

0

0

0

0

0

0

UITGAVEN

0

0

0

0

0

0

0

41.10 Prijsbijstelling
41.20 Loonbijstelling
41.30 Onvoorzien
41.40 In te vullen posten

Toelichting
Op dit artikel is geen sprake van realisatie. Bij de 1e suppletoire begroting
2017 is de loon- en prijsbijstellingstranche 2017 en de eindejaarsmarge
over 2016 uitgekeerd. Deze bijstellingen zijn bij 2e suppletoire begrotingswet 2017 toebedeeld naar de relevante onderdelen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

106

6. BEDRIJFSVOERINGSPARAGRAAF
In de bedrijfsvoeringparagraaf (BVP) wordt verslag gedaan van relevante
aandachtspunten in de bedrijfsvoering. De informatie opgenomen in de
BVP is tot stand gekomen vanuit het departementale management control
systeem en informatie uit audits van de Auditdienst Rijk (ADR). Deze
bedrijfsvoeringparagraaf omvat drie onderdelen:
1. uitzonderingsrapportage voor: (a) rechtmatigheid, (b) totstandkoming
niet-financiële verantwoordingsinformatie, (c) financieel en materieel
beheer en (d) overige aspecten van de bedrijfsvoering,
2. rijksbrede bedrijfsvoeringonderwerpen en
3. belangrijke ontwikkelingen en verbeteringen in de bedrijfsvoering.
1. Uitzonderingsrapportage voor vier onderdelen
a. Rechtmatigheid
Vanuit de bij EZ bekende informatie zijn er geen fouten in de rechtmatigheid van de verantwoordingsinformatie die gerapporteerd moeten
worden.
b. Totstandkoming niet-financiële verantwoordingsinformatie
Vanuit de bij EZ bekende informatie zijn er geen tekortkomingen in de
totstandkoming van niet-financiële verantwoordingsinformatie die
gerapporteerd moeten worden.
c. Financieel en materieel beheer
Opvolging aanbevelingen Algemene Rekenkamer
De Algemene Rekenkamer (AR) heeft in haar Rapport bij het Jaarverslag
(RJV) 2016 geconstateerd dat EZ op centraal niveau niet beschikt over
voldoende informatie over de maatregelen van informatiebeveiliging om
goed te kunnen (bij)sturen en dat het onvoldoende controleerbare
informatiebeveiligingsmaatregelen heeft getroffen met betrekking tot de
onderzochte kritieke systemen. EZ heeft daarom een verbeterplan
opgesteld en geïmplementeerd, waardoor op centraal niveau aantoonbaar
meer zicht is op de opzet en werking van de maatregelen die van belang
zijn voor de informatiebeveiliging. De ADR heeft een onderzoek uitgevoerd naar de uitvoering van het verbeterplan en geconstateerd dat de
ingezette koers in belangrijke mate bijdraagt aan de gewenste verbeteringen.
Nationale verklaring
Met de Nationale Verklaring geeft de Minister van Financiën, namens het
kabinet, jaarlijks aan de Europese Commissie (EC) en de Tweede Kamer
een verklaring af over het financieel beheer van middelen uit de Europese
fondsen en de rechtmatigheid van financiële transacties en openstaande
vorderingen (tot op het niveau van begunstigden). De Staatssecretaris van
EZK en de Minister van LNV hebben op 7 maart 2018 de deelverklaringen
voor de gezamenlijke Europese Landbouwfondsen en het Europees Fonds
voor Maritieme Zaken en het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling aan de Minister van Financiën afgegeven. Deze deelverklaringen
bevatten geen beperkingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

107

d. Overige aspecten in de bedrijfsvoering
Algemene Verordening Gegevensbescherming
Per 25 mei 2018 is binnen de Europese Unie de Algemene Verordening
Gegevensbescherming (AVG) van toepassing. Er is per dienstonderdeel
van EZK en LNV een groot implementatietraject nodig om aan de AVG te
kunnen voldoen, bestaande uit inventarisaties van gegevensverwerking
en risicoanalyses. EZK en LNV hebben gezamenlijk een programma
implementatie AVG georganiseerd om te waarborgen dat de dienstonderdelen in control zijn op het proces van de implementatie van de verordening.
Informatiebeveiliging
EZ heeft, conform de richtlijnen van BZK, op 15 februari 2018 een «in
control» verklaring afgegeven over informatiebeveiliging in 2017. Alle
kritieke informatiesystemen van EZ zijn beoordeeld op hun conformiteit
met de Baseline Informatiebeveiliging Rijk.
EZ heeft één risico op het gebied van Informatiebeveiliging geclassificeerd
als «zeer hoog». Dit betreft het toegangsbeheer tot gedeelde bestanden
(file-shares). Hiervoor is in 2016 een verbeterprogramma gestart om waar
mogelijk file-shares op te heffen en het opnieuw instellen van autorisaties.
Dit project is in 2017 voortgezet en zal in 2018 worden afgerond.
2. Rijksbrede bedrijfsvoeringsonderwerpen
Beleid ter voorkoming van misbruik en oneigenlijk gebruik van subsidies
RVO.nl is de uitvoerder van subsidieregelingen voor bedrijven. Uit actuele
risicoanalyses blijkt dat voor alle subsidieregelingen opgenomen in de
Regeling nationale EZ-subsidies het (rest)risico van misbruik- of
oneigenlijk gebruik door begunstigden als laag/aanvaardbaar is gekwalificeerd. Bestaande maatregelen om subsidiefraude te bestrijden zijn onder
andere: de tijdige opstelling van risicoanalyses ter bestrijding van
misbruik en oneigenlijk gebruik van subsidies door begunstigden, het in
voorkomende gevallen opvragen van controleverklaringen bij subsidieverantwoordingen, het bijhouden van een register van ernstige onregelmatigheden en het via de fraudecoördinator van RVO.nl melden van
vermoedens van fraude bij het OM.
Grote ICT projecten
Sinds enkele jaren informeert het Ministerie van BZK de Tweede Kamer
over departementale grote ICT-projecten. Met ingang van 2015 geldt deze
rapportageplicht voor alle projecten waarvan de ICT-kosten tenminste € 5
mln bedragen. In 2017 zijn binnen EZ:
3 grote ICT-projecten afgerond:
• CaRMen (relatiebeheer bij RVO.nl);
• DICTU-Cloud (onderdeel van de Rijkscloud);
• eDU (Elektronische Dienstverlening Uitvoering bij RVO.nl).
3 grote ICT-projecten gestart:
• Vernieuwing rekencentrum (CBS);
• TRANSVIR2RVO (Visregelingen bi RVO.nl);
• MIVSP (Maritiem informatievoorzieningsplatform bij DG ETM).
7 grote ICT-projecten zullen blijven doorlopen:
• Blik op NVWA 2017 (onderdeel van het verbeterplan NVWA);
• DigiAT (Zaakgerichtwerken bij AT);

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

108

•
•
•
•
•

Cloud Werkplek – Continuïteit werkplekdiensten;
Cloud Werkplek – Vernieuwing werkplekdiensten;
AMRI (vernieuwing bancair systeem ten behoeve van garantstellingen
RVO.nl);
Phoenix+ (CBS);
Kern Gezond (KvK).

Externe inhuur
Het kabinet hanteert, naar aanleiding van de motie Roemer, een norm
voor externe inhuur van 10% van de personeelskosten. Het inhuurpercentage van EZ komt uit op 19,6%. De overschrijding van de norm is het
gevolg van inhuur bij DICTU en RVO.nl. In geval van DICTU is de
aanleiding met name de behoefte aan specifieke (ICT) expertise, deels
samenhangend met (tijdelijke) ICT-projecten, zoals de ontwikkeling van de
Cloud-infrastructuur en de Cloud-werkplek. In geval van RVO.nl betreft het
met name de «flexibele schil», zodat ingespeeld kan worden op fluctuaties
in het gevarieerde opdrachtenpakket dat RVO.nl uitvoert en waarvoor
gespecialiseerde kennis nodig is (opdrachten van diverse ministeries
gericht op ondernemend Nederland bij duurzaam, agrarisch, innovatief en
internationaal ondernemen). Het inzetten van externe inhuur biedt de
flexibiliteit om efficiënt met dit spanningsveld tussen vraag en aanbod om
te gaan. Beide diensten hebben in 2017 een plan van aanpak geïmplementeerd om vanaf 2018 externe inhuur structureel zo veel mogelijk te
beperken. Het gaat dan onder meer om:
• Het formuleren van beleid ten aanzien van externe inhuur opnemen in
het strategisch personeelsplan en hieruit een doelstelling formuleren
voor de optimale verhouding tussen inhuur en eigen personeel.
• Het uitbesteden van werkzaamheden in de vorm van resultaatgerichte
opdrachten in plaats van externe inhuur.
• Het terugbrengen van de externe inhuur door deze te vervangen door
eigen personeel. Hierbij wordt gebruik gemaakt van het rijks trainee
programma en gerichte werving.
Audit Committee
Het Audit Committee (AC) adviseert het departementaal management
over de bedrijfsvoering waaronder het auditbeleid. Het AC bestaat uit de
secretaris-generaal (SG; voorzitter), de plaatsvervangend SG pSG), twee
directeuren-generaal (DG’s) en twee externe leden. De directeuren
Financieel-Economische Zaken (FEZ) en ADR ondersteunen het AC.
Jaarlijks bespreekt het AC de jaarverslagen, FEZ-toezichtrapportages over
financieel en materieel beheer, het RJV, de ADR-auditplanning, de
tussentijdse uitkomsten van ADR-controles, deelverklaringen van
Europese fondsen, uitkomsten van Europese audits en de stand van zaken
controlebezoeken door de Europese Commissie (EC). Het AC heeft in 2017
zijn functioneren geëvalueerd. Daaruit bleek dat aan de behoefte uit de
evaluatie 2015, om meer strategische onderwerpen te agenderen,
invulling is gegeven en dat het AC goed functioneert. De uitkomsten van
deze evaluatie zijn aan beide ministers aangeboden.
3. Belangrijke ontwikkelingen en verbeteringen in de
bedrijfsvoering
Met de start van het kabinet Rutte III is er sprake van een Ministerie van
Economische Zaken en Klimaat en een Ministerie van Landbouw, Natuur
en Voedselkwaliteit. Tevens zijn vanuit het Ministerie van Infrastructuur en
Waterstaat (voorheen: Infrastructuur en Milieu) het beleidsdomein Klimaat
en de Nederlandse Emissieautoriteit (NEa) overgedragen aan EZK. EZ

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

109

heeft in 2017 een plan van aanpak opgesteld voor de (her)inrichting van
de bestaande organisatie naar de nieuwe indeling. Afronding hiervan is
voorzien in de zomer van 2018.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

110

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

111

Bedrijvenbeleid: innovatief en
duurzaam ondernemen

Toekomstfonds

Een doelmatige en duurzame
energievoorziening

Meerjarenprogramma Nationaal
Coördinator Groningen

Concurrerende, duurzame, veilige
agro-, visserij- en voedselketens

Groen onderwijs van hoge kwaliteit

Natuur en biodiversiteit

2

3

4

5

6

7

8

Apparaat

Nominaal en Onvoorzien

40

41

Niet-beleidsartikelen

Goed functionerende economie en
markten

Beleidsartikelen

Totaal

Omschrijving

1

Art

334.284

124.509

855.509

650.823

77.800

13.472.436

94.489

2.357.564

188.943

18.156.357

Verplichtingen

334.284

125.645

804.513

538.382

77.800

1.902.455

145.118

829.651

185.726

4.943.574

Uitgaven

35.826

69.282

75

57.398

3.426.661

36.388

114.332

30.900

3.770.862

Ontvangsten

Vastgestelde begroting

(1)

403.194

111.508

841.111

662.357

58.215

8.618.677

198.306

1.654.654

212.076

12.760.098

Verplichtingen

403.194

115.829

817.051

614.513

47.099

1.887.248

130.373

843.402

208.679

5.067.388

Uitgaven

Departementale verantwoordingsstaat 2017 van het Ministerie van Economische Zaken (XIII) Bedragen x € 1.000

7. DEPARTEMENTALE VERANTWOORDINGSSTAAT

C. JAARREKENING

(2)

25.893

65.691

132

110.457

225

3.202.936

52.632

134.101

90.319

3.682.386

Ontvangsten

Realisatie

(3) = (2) – (1)

68.910

– 13.001

– 14.398

11.534

– 19.585

– 4.853.759

103.817

– 702.910

23.133

– 5.396.259

Verplichtingen

68.910

– 9.816

12.538

76.131

– 30.701

– 15.207

– 14.745

13.751

22.953

123.814

Uitgaven

– 9.933

– 3.591

57

53.059

225

– 223.725

16.244

19.769

59.419

– 88.476

Ontvangsten

Verschil realisatie en vastgestelde
begroting

8. SAMENVATTENDE VERANTWOORDINGSSTAAT BATENLASTENAGENTSCHAPPEN
Samenvattende verantwoordingsstaat 2017 inzake de baten-lastenagentschappen van het Ministerie van Economische Zaken (XIII)
Bedragen x € 1.000
Omschrijving

(1)
Vastgestelde
begroting

(2)
Realisatie
2017

(3)=(2)-(1)
Verschil
realisatie en
vastgestelde
begroting

(4)
Realisatie
2016

Totale baten

39.256

42.809

3.553

38.318

Totale lasten

40.251

45.218

4.967

40.843

Saldo van baten en lasten

– 995

– 2.409

– 1.414

– 2.525

Totale kapitaalontvangsten

4.800

4.870

70

Totale kapitaaluitgaven

5.622

3.749

– 1.873

2.421

Totale baten

230.000

283.343

53.343

253.844

Totale lasten

230.000

278.933

48.933

252.711

Saldo van baten en lasten

0

4.410

4.410

1.133

Totale kapitaalontvangsten

25.000

27.087

2.087

43.500

Totale kapitaaluitgaven

41.900

38.953

– 2.947

60.948

Totale baten

335.399

344.157

8.758

333.387

Totale lasten

Agentschap Telecom

Dienst ICT Uitvoering

Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit

335.399

338.111

2.712

323.106

Saldo van baten en lasten

0

6.046

6.046

10.281

Totale kapitaalontvangsten

26.609

16.855

– 9.754

18.518

Totale kapitaaluitgaven

40.605

31.428

– 9.177

33.377

Totale baten

441.950

554.598

112.648

515.898

Totale lasten

Rijksdienst voor Ondernemend Nederland

441.950

554.259

112.309

516.195

Saldo van baten en lasten

0

339

339

– 297

Totale kapitaalontvangsten

10.000

25.654

15.654

17.405

Totale kapitaaluitgaven

13.700

11.826

– 1.874

15.975

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

112

9. JAARVERANTWOORDING BATEN-LASTENAGENTSCHAPPEN
PER 31 DECEMBER 2017
Aansluiting realisatie agentschappen met financiering door
moederdepartement
Door een vergelijking van de «bijdrage moederdepartement (EZ)» uit tabel
A met de bijdragen die vermeld zijn in de tabel B is de aansluiting te
maken tussen de realisaties in de agentschapsparagraaf en de bijdragen
die op de beleidsartikelen zijn gerealiseerd.
A – Realisatie agentschappen 2017 (bedragen x € 1.000)
Bijdrage
moederdepartement
(EZ)

Bijdrage
overige
departementen

Bijdrage
derden

Overige
baten

Totale baten

Agentschap Telecom

17.990

399

22.282

2.138

42.809

Dienst ICT Uitvoering

239.781

42.300

1.262

Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit

137.059

84.368

100.579

Rijksdienst voor Ondernemend Nederland

381.219

126.136

40.489

6.754

554.598

Totaal

776.049

253.203

164.612

31.043

1.224.907

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

283.343
22.151

344.157

113

B – Bijdragen aan agentschappen per beleidsartikel (realisatie 2017)
Bedragen x € 1.000
Realisatie
Agentschap Telecom

20.987

art. 1 Goed functionerende economie en markten

17.747

art. 2 Bedrijvenbeleid: innovatief en duurzaam ondernemen

3.240

art. 3 Toekomstfonds
Dienst ICT Uitvoering

239.781

art. 1 Goed functionerende economie en markten

30

art. 3 Toekomstfonds
art. 40 Apparaat

60.967

Bijdrage agentschappen en diensten

178.784

Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit

144.319

art. 4 Een doelmatige en duurzame energievoorziening
art. 6 Concurrerende, duurzame, veilige agro-, visserij- en voedselketens
art. 8 Natuur en Biodiversiteit

713
157.072
9.829

art. 6 BTW-compensatie

– 5.800

af: Bijzondere baten

– 17.495

Rijksdienst voor Ondernemend Nederland

382.470

art. 1 Goed functionerende economie en markten

11.746

art. 2 Bedrijvenbeleid: innovatief en duurzaam ondernemen

101.162

art. 3 Toekomstfonds

7.554

art. 4 Een doelmatige en duurzame energievoorziening

51.050

art. 5 Meerjarenprogramma Nationaal Coördinator Groningen
art. 6 Concurrerende, duurzame, veilige agro-, visserij- en voedselketens

48
165.342

art. 7 Groen onderwijs van hoge kwaliteit

1.239

art. 8 Natuur en Biodiversiteit

24.311

art. 40 Apparaat

20.018

Subtotaal
af: doorbelasting aan agentschappen door DICTU
Totale bijdrage EZ-begroting

787.557
– 178.784
608.773

Opmerkingen bij verschillen tussen realisatiestanden in tabel A
en tabel B
Agentschap Telecom (AT)
De hogere bijdrage moederdepartement in tabel B van € 3,0 mln ten
opzichte van van tabel A komt doordat een omvangrijk deel van de
geldstroom is geboekt op de bijzondere baten. Dit betreft een totaal van
€ 1,9 mln voor het project zaakgerichtwerken en voor loon- en prijscompensatie. Verder is een deel van de bijdrage moederdepartement op de
balans gezet als vooruitontvangen bedragen. Dit geldt eveneens voor de
projecten die over de jaargrens heen gaan. De compensatie huisvesting
€ 0,3 mln is in overeenstemming met vorige jaarrekening geboekt als
minbedrag in de kosten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

114

Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA)
De hogere bijdrage moederdepartement in tabel B van € 7,2 mln ten
opzichte van tabel A komt door de bevoorschotting van niet gerealiseerd
werk in 2017 dat doorgeschoven wordt naar 2018.
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO.nl)
De bijdragen aan RVO.nl op de beleidsartikelen (€ 382,5 mln) zijn € 1,3
mln hoger dan de gerealiseerde omzet moederdepartement 2017 van
RVO.nl (€ 381,2 mln). Dit wordt veroorzaakt door een bijdrage van het
moederdepartement voor de afbouw van de werkzaamheden van de
voormalige Dienst Landelijk Gebied dat is verantwoord onder de
bijzondere baten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

115

Agentschap Telecom (AT)
Jaarverantwoording van het baten-lastenagentschap AT per
31 december 2017
Staat van baten en lasten van het baten-lastenagentschap AT (bedragen x € 1.000)
Omschrijving

(1)
Vastgestelde
begroting
2017

(2)
Realisatie
2017

(3)=(2)-(1)
Verschil
realisatie en
vastgestelde
begroting

(4)
Realisatie
2016

17.483

17.990

507

16.487

Baten
Omzet moederdepartement
Omzet overige departementen
Omzet derden
Rentebaten

344

399

55

425

21.079

22.282

1.203

21.173

50

– 50

Vrijval voorzieningen
Bijzondere baten

300

2.138

1.838

233

39.256

42.809

3.553

38.318

Apparaatskosten

39.856

47.271

7.415

40.578

– personele kosten

24.892

27.555

2.663

25.631

waarvan eigen personeel

21.938

23.033

1.095

21.353
2.350

Totaal baten

Lasten

waarvan externe inhuur

914

2.635

1.721

waarvan overige personele kosten

2.040

1.887

– 153

1.927

– materiële kosten

14.964

19.716

4.752

14.948

waarvan bijdrage aan SSO’s

7.241

13.895

6.654

7.717

waarvan overige materiële kosten

7.723

5.821

– 1.902

7.230

50

11

– 39

17

Afschrijvingskosten

1.770

1.421

– 349

1.093

– Materieel

1.600

1.421

– 179

1.093

waarvan apparaat ICT

Rentelasten

Waarvan apparaat ICT
– Immaterieel

170

Overige lasten

75

127

52

257

– dotaties voorzieningen

75

101

26

257

26

26

Correctie kosten GAMMA

– 1.500

– 3.611

– 2.111

– 1.102

Totaal lasten

40.251

45.218

4.967

40.843

Saldo van baten en lasten

– 995

– 2.409

– 1.414

– 2.525

– bijzondere lasten

– 170

Toelichting op het saldo van baten en lasten
Het gerealiseerde saldo baten en lasten is ten opzichte van de vastgestelde begroting lager. Dit wordt veroorzaakt door stijgende kosten SSO’s
en het gerealiseerde percentage externe inhuur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

116

De stijgende kosten SSO’s bestaan voornamelijk uit ICT-kosten. Hier is de
stijgende trend van de afgelopen jaren zeker niet tot stilstand gekomen.
Het betreft een stijging van de reguliere ICT-kosten met 25% (€ 2,0 mln)
ten opzichte van de agentschapsbegroting. Het percentage externe inhuur
bedraagt, door de uitvoering van het project GAMMA en de hogere vraag
vanuit de beleidsdirecties, 10% tegen een begroot percentage van 4%. De
gemiddelde loonkosten stijgen hierdoor.
Toelichting op de baten
Omzet moederdepartement (Bedragen x € 1.000)
Vastgestelde
begroting
2017

Realisatie
2017

Verschil
realisatie en
vastgestelde
begroting

Realisatie
2016

Beleidsopdrachten

4.921

Toezichttaken

10.963

5.701

780

5.745

9.959

– 1.004

8.782

Subtotaal structurele bijdragen

15.884

15.660

– 224

14.527

Projecten

1.600

2.331

731

1.960

Subtotaal projecten

1.600

2.331

731

1.960

17.484

17.990

506

16.487

Structurele bijdragen moederdepartement

Incidentele bijdragen

Verrekeningen op bijdragen

Totaal omzet moederdepartement

De omzet moederdepartement bestaat uit de vergoedingen die worden
ontvangen van EZ voor de uitvoering van opdrachten. Er is in 2017 een
scheiding gemaakt in het budget voor metrologie en waarborg tussen de
beleidsopdrachten en de toezichtstaken. Dit is de verklaring voor de
hogere omzet op de beleidsopdrachten en de lagere omzet op de
toezichtstaken.
De incidentele bijdragen bestaan uit projecten die worden uitgevoerd voor
beleidsdirecties. Hiervoor begroot het agentschap structureel een
verwachte omzet van € 1,6 mln. In 2017 is de omzet hoger dan begroot
door de stijgende vraag vanuit de opdrachtgevers. Voorbeelden van
projecten zijn: Inrichten toezicht wet GDI, Inrichten toezicht NIB-richtlijn,
Multiband en Meetmethodiek Windmolens.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

117

Omzet derden (Bedragen x € 1.000)
Vastgestelde
begroting
2017

Realisatie
2017

Verschil
realisatie en
vastgestelde
begroting

Realisatie
2016

Vergunninghouders en overige:

15.159

15.532

373

16.486

– vaste verbindingen

2.500

2.618

118

3.081

– mobiele communicatie

4.016

4.219

203

4.101

– (openbare) (mobiele) elektronische communicatie

1.887

1.784

– 103

1.902

– radiodeterminatie

40

32

–8

– radiozendamateurs

4

4

– omroep

31
410

4.969

5.046

77

– overige/verlengingen

37

0

– 37

– examens

134

149

15

140

1.584

– verklaringen, keuringen en erkenningen
– randapparatuur
Satellietoperators

4

4

1.568

1.676

108
101

5.235

4

259

360

1.285

1.285

1.285

Ministerie van V&J

277

277

277

Ministerie van I&M

461

461

461

Registratie RZAM en Maritiem

2.268

2.268

Caribisch Nederland (CN)

1.200

1.890

Ministerie van Defensie

1.939
690

WELMEC secretariaat

50

54

4

Hercontrole meetinstrumenten

120

155

35

21.079

22.281

1.202

Totaal omzet derden

272

397

21.118

De gerealiseerde omzet derden zijn hoger ten opzichte van de vastgestelde begroting. Dit wordt vooral veroorzaakt door de post Caribisch
Nederland (CN). Per 1 januari 2017 heeft AT de werkzaamheden van BT&P
overgenomen. Die heeft een stelselwijziging, van kas – naar baten en
lasten stelsel, voor de post CN tot gevolg, welke tot een hogere omzet
leidt in 2017 en 2018.
De overige posten zijn in overeenstemming met de vastgestelde
begroting. De omzet op vergunninghouders kende de afgelopen jaren een
piek op ontvangsten op vooral de vaste verbindingen. Vanaf 2016 zien we
dat er sprake is van stabilisatie van de omzet.
Bijzondere baten
De realisatie in 2017 bestaat uit de opbrengsten voor de verkoop van
dienstauto’s, loon- en prijscompensatie vanuit het moederdepartement en
de geldstroom die AT heeft ontvangen uit de Najaarsnota voor de
financiering van het project GAMMA.
Toelichting op de lasten
Personele kosten
De personele kosten zijn hoger dan de vastgestelde begroting. In
hoeveelheid (q) wordt dit veroorzaakt door het uitvoeren van extra
projecten voor de opdrachtgever(s). De gerealiseerde gemiddelde

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

118

bezetting in FTE inclusief externe inhuur bedraagt 332,8 FTE (begroot:
315,2 FTE). De gerealiseerde gemiddelde loonsom (p) (intern- en extern
personeel) is 5,0% hoger ten opzichte van de begroting. Dit vanuit COA
loonbijstelling en doordat de nieuwe taken van het agentschap zeer
specialistisch personeel vergen.
Materiële kosten
De materiële kosten zijn € 4,8 mln hoger dan begroot. Deze stijging wordt
voor € 2 mln verklaard door de toename van de reguliere beheerskosten
ICT. Verder nemen de kosten van de ICT-projecten toe ten opzichte van de
begroting. De huisvestingskosten zijn lager in 2017 doordat AT voor
€ 252.000 gecompenseerd is vanuit het moederdepartement en door het
vanaf 1 januari 2017 afstoten van 2 verdiepingen op locatie Groningen
(< m2).
Rentelasten
De rentelasten zijn lager dan begroot. Dit door uitstel en vertraging in
investeringen vanuit het project GAMMA. In 2017 is er een bedrag van
€ 1,2 mln geïnvesteerd in immateriële activa GAMMA (zaaksysteem). De
investeringen voor GAMMA worden voorgezet onder het project DIGI-AT
en lopen door in 2018 en 2019.
Afschrijvingskosten
Door uitgestelde investeringen zijn er geen afschrijvingen voor het project
GAMMA. De overige afschrijvingskosten laten een stijgende trend zien in
overeenstemming met de investeringsbegroting van het agentschap.
Overige lasten
De overige lasten bestaan uit de dotaties op de voorzieningen ambtsjubileum en dubieuze debiteuren.
Correctie kosten GAMMA
Volgens afspraak in het doorlichtingsrapport AT van het Ministerie van
Financiën d.d. 24 december 2013, worden de in 2017 gemaakte onderzoekskosten GAMMA in mindering gebracht op de kosten en rechtstreeks
ten laste gebracht van de post «Te verrekenen met vergunninghouders».

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

119

Balans per 31 december 2017 (Bedragen x € 1.000)
Balans 2017

Balans 2016

Activa
Immateriële activa

1.564

Materiële vaste activa
* grond en gebouwen
* installaties en inventarissen

522

384

* overige materiële vaste activa

5.560

5.132

Vlottende activa
* Voorraden
* Debiteuren

2.082

988

* Overige vorderingen en overlopende activa

2.275

13.284

* Liquide middelen

5.780

3.304

Totaal Activa

17.783

23.091

Passiva
Eigen vermogen
* exploitatiereserve
* onverdeeld resultaat
Voorzieningen

958

1.662

– 2.408

– 2.525

550

569

Leningen bij het Ministerie van Financiën

4.783

111

Crediteuren

1.687

583

Te verrekenen met vergunninghouders c.a.

1.325

4.587

Te verrekenen met Caribisch Nederland

2.066

3.023

Overige schulden en overlopende passiva

8.822

15.082

Totaal Passiva

17.783

23.091

Vrijval

Boekwaarde
31-12-2017

Voorzieningen (Bedragen x € 1.000)
Boekwaarde
1-1-2017
Wachtgeld en FLO

Dotaties

Onttrekkingen

26

26

Ambtsjubilea

569

30

49

550

Totaal

569

55

74

550

De omvang van de voorzienig ambtsjubiliea is licht gedaald.
Ontwikkeling eigen vermogen (Bedragen x € 1.000)
2015

2016

2017

Omzet, excl. rente- en bijzondere baten

35.067

38.085

40.671

Gemiddelde omzet over 3 jaar

33.243

35.137

37.914

Exploitatiereserve

1.625

1.662

958

Resultaat

1.788

– 2.525

– 2.409

Eigen vermogen

3.413

– 863

– 1.451

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

120

Inclusief het resultaat 2017 is het eigen vermogen € 1,451 mln negatief. In
het voorstel resultaatsbestemming 2017 wordt dit tekort voor een groot
deel hersteld. Voorgesteld wordt om het verlies op CN van € 21.000 te
verrekenen met de post «te verrekenen met CN». Het restantverlies van
€ 2,389 mln wordt voor 48,0% verrekend met het eigen vermogen
(€ 1,145 mln), voor 47,6% met de post «te verrekenen met vergunninghouders (€ 1,138 mln) en voor 4,4% met de post «te verrekenen met CN»
(€ 105.000). Dit in overeenstemming met de van toepassing zijnde
verhoudingen in aandeel omzet van het agentschap.
Het eigen vermogen komt met deze voorgestelde resultaatsbestemming
uit op € 0,187 mln negatief. Het tekort wordt door de eigenaar van het
agentschap in 2018 aangevuld.
Te verrekenen met Caribisch Nederland
Met ingang van 1 januari 2017 heeft Agentschap Telecom de uitvoerende
en toezichthoudende taak in Caribisch Nederland, na uitbesteding aan
Bureau Telecom en Post (BT&P), zelf ter hand genomen. Dit heeft een
stelselwijziging, van kas – naar het baten en lasten stelsel, voor de post
CN tot gevolg. Die correctie leidt tot een (eenmalige) hogere omzet.
Aandeel moederdepartement, overige departementen en derden in vorderingen en schulden (Bedragen x € 1.000)
moederdepartement

Debiteuren

overige
departementen/
agentschappen

6

2.076

Overige vorderingen en overlopende activa

2.275

Liquide middelen
totaal vorderingen

derden

5.780
6

5.780

4.351

647

105

934

Overige schulden en overlopende passiva

5.051

255

3.516

Totaal schulden

5.698

360

4.450

Crediteuren

De omvang van de post overige schulden aan het moederdepartement
wordt verklaard door nog te betalen facturen SSO (ICT).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

121

Kasstroomoverzicht (Bedragen x € 1.000)

Omschrijving

1

2

Rekening-courant RHB 1 januari + stand depositorekeningen

(1)

(2)

(3)=(2)-(1)

Vastgestelde
begroting
2017

Realisatie
2017

Verschil
realisatie en
vastgestelde
begroting

7.674

3.304

– 4.370

Totaal ontvangsten operationele kasstroom (+)

850

52.724

51.874

Totaal uitgaven operationele kasstroom (-/-)

– 75

– 51.370

– 51.295

Totaal operationele kasstroom

775

1.355

580

– 4.800

– 3.551

1.249

– 4.800

– 3.551

1.249

Aflossingen op leningen (-/-)

– 822

– 198

624

Totaal investeringen (-/-)
Totaal boekwaarde desinvesteringen (+)
3

Totaal investeringskasstroom
Eenmalige uitkering aan moederdepartement (-/-)
Eenmalige storting door moederdepartement (+)

Beroep op leenfaciliteit (+)

4.800

4.870

70

4

Totaal financieringskasstroom

3.978

4.672

694

5

Rekening-courant RHB 31 december + stand depositorekeningen

7.627

5.780

– 1.847

Het kasstroomoverzicht geeft een analyse van de liquiditeitsontwikkeling.
Operationele kasstroom
De operationele kasstroom bestaat uit het geraamde saldo van baten en
lasten, gecorrigeerd voor afschrijvingen en mutaties in de voorzieningen
en het werkkapitaal. De methodiek voor het weergeven van de operationele kasstroom is gewijzigd. Dit verklaart de verschillen tussen de
realisatie en de vastgestelde begroting.
Investeringskasstroom
In 2017 heeft het agentschap voor een bedrag van € 3,6 mln geïnvesteerd
in materiële vaste activa zoals elektronische apparatuur en antennes en in
immateriële vaste activa voor onder meer het project GAMMA.
Financieringsstroom
Voor de financiering van de begrote investeringen is een beroep gedaan
op de leenfaciliteit bij het Ministerie van Financiën. Het verschil tussen de
investeringen en de beroep op de leenfaciliteit wordt verklaard door de
uitstel van investeringen voor het project GAMMA.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

122

Overzicht doelmatigheidsindicatoren per 31 december 2017
Realisatie
2015

Realisatie
2016

Realisatie
2017

Begroting
2017

176,5 / 75,6

236,9 / 87,6

244,6 / 88,2

220,6/94,6

€ 72.415

€ 73.019

€ 77.102

€ 72.500

Inputindicatoren
Kernindicatoren
Verhouding direct/indirect (in fte)
Verklarende/achterliggende variabelen
Personeelskosten per fte
Totaal aantal fte’s (excl externe inhuur)

244,1

296,2

294,3

302,6

Kosten inhuur externen (PAO-definitie; x € 1.000)

€ 859

€ 2.350

€ 2.635

€ 914

Outputindicatoren
Uurtarief (wijziging in reële termen)

– 0,69%

– 1,22%

– 1,86%

– 1,00%

1.450/1.660

1.457/1.667

1.450/1.660

1.450/1.660

– werkbare uren

1.829

1.836

1.829

1.829

– bruto beschikbare uren

1.660

1.667

1.660

1.660

– netto beschikbare uren

1.585

1.592

1.585

1.585

Bedrijfsresultaat (x € 1.000)

1.789

2.525

2.409

995

Omzet

35.406

38.318

42.809

39.256

Niet in 2015

Niet in 2016

7,0

>7,0

94%

96%

97%

95%

Aantal declarabele uren (per fte en totaal)
Aantal werkbare /beschikbare uren:

Verklarende/achterliggende variabelen

Kwaliteitsindicatoren
Kernindicatoren
Klanttevredenheid:
Doorlooptijd primaire processen:
Vergunningaanvragen 95% binnen

8 weken

Reactietijd storingsklachten

norm

Klachten van levensbelang ≤ 4 uur

100%

95%

100%

100%

100%

Klachten van maatschappelijk belang ≤ 12 uur

98%

91%

100%

95%

98%

Klachten van individueel belang ≤ 3 werkdagen

80%

82%

100%

98%

90%

Gegrond verklaarde bezwaarschriften aantal

≤ 5%

4%

5%

4%

<5%

Aantal klachten
Medewerkertevredenheid

7

7

9

<7

6,7

niet in 2016

niet in 2017

>7

3,8%

4,7%

5,8%

<4,1%

Verklarende/achterliggende variabelen
≤ 4,3%

Ziekteverzuim

Toelichting
Personeelskosten per fte
De gerealiseerde gemiddelde loonsom is hoger ten opzichte van de
begroting. Dit vanuit de CAO loonbijstelling en doordat de nieuwe taken
van het agentschap zeer specialistisch personeel vergen (hogere schalen).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

123

Ziekteverzuim
Het ziekteverzuim van het agentschap ligt ruim boven de norm. Dit heeft
effecten op het personeel, uitvoering taken en gezondheid van de
organisatie. De maatregelen die genomen worden om het risico te
beperken zijn gericht op het in stelling brengen van de leidinggevende
door onder andere een opfristraining «Eigen Regiemodel», waarbij veel
aandacht wordt geschonken aan het sturen op het voorkomen en
verminderen van verzuim. Daarnaast worden de verzuimcijfers maandelijks met een analyse vanuit de afdelingen zelf ingebracht en besproken
met de directie om zo desgewenst bij te kunnen sturen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

124

Dienst ICT Uitvoering (DICTU)
Jaarverantwoording van het baten-lastenagentschap DICTU per
31 december 2017
Staat van baten en lasten van het baten-lastenagentschap DICTU (bedragen x € 1.000)
Omschrijving

(1)
Vastgestelde
begroting
2017

(2)
Realisatie
2017

(3)=(2)-(1)
Verschil
realisatie en
vastgestelde
begroting

(4)
Realisatie
2016

Omzet moederdepartement

189.000

239.781

50.781

221.689

Omzet overige departementen

40.000

42.300

2.300

31.264

Omzet derden

1.000

1.262

262

891

230.000

283.343

53.343

253.844

Apparaatskosten

211.900

258.790

46.890

235.923

– Personele kosten

124.000

151.611

27.611

144.404

Waarvan eigen personeel

60.000

54.442

– 5.558

46.221

Waarvan inhuur externen

4.000

96.880

92.880

4.584

Waarvan overige personele kosten

60.000

289

– 59.711

93.599

– Materiële kosten

87.900

107.179

19.279

91.519

Waarvan apparaat ICT

37.500

40.285

2.785

36.080

Waarvan bijdrage aan SSO’s

15.100

12.237

– 2.863

15.578

Waarvan overige materiële kosten

35.300

54.657

19.357

39.861

200

53

– 147

99

Afschrijvingskosten

16.900

18.521

1.621

15.458

– Materieel

8.000

7.073

– 927

6.581

Waarvan apparaat ICT

8.000

7.073

– 927

6.581

– Immaterieel

8.900

11.448

2.548

8.877

Overige lasten

1.000

1.569

569

1.231

– Dotaties voorzieningen

1.000

1.569

569

1.231

230.000

278.933

48.933

252.711

0

4.410

4.410

1.133

Baten

Rentebaten
Vrijval voorzieningen
Bijzondere baten
Totaal baten

Lasten

Rentelasten

– Bijzondere lasten
Totaal lasten
Saldo van baten en lasten

Het positieve resultaat van DICTU bedraagt € 4,4 mln. Dit komt met name
doordat de huisvestingskosten in de realisatie lager zijn dan in zowel de
begroting van 2017 als de realisatie van 2016. In bovenstaande tabel is dit
zichtbaar in de materiële kosten op de regel «Waarvan bijdrage aan
SSO’s».

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

125

Toelichting op de baten
De omzet is € 53,3 mln hoger dan begroot. Bij 1e Suppletoire begroting
2017 was al aangegeven dat de omzet naar verwachting zou stijgen met
€ 16,7 mln en bij 2e Suppletoire begroting is aangegeven dat de omzet
naar verwachting verder zou stijgen met nog eens € 17,9 mln naar een
omzet van € 264,6 mln. In het laatste kwartaal is € 18,7 mln meer omzet
gemaakt dan verwacht.
De omzetstijging komt nagenoeg geheel voor rekening van het moederdepartement (€ 50,8 mln) en betreft vooral een toename van de producten
infrabeheer en overige opbrengsten en in mindere mate indirect en
applicatiebeheer.
Omzet moederdepartement
De verdeling per productgroep wordt in onderstaande tabel weergegeven
(bedragen x € 1.000).
Vastgestelde
begroting
2017

Realisatie
2017

Verschil
realisatie en
vastgestelde
begroting

Realisatie
2016

Applicatiebeheer

25.000

29.729

4.729

27.398

Ontwikkelopdrachten

48.500

43.199

– 5.301

50.721

Infrabeheer

39.000

53.491

14.491

44.144

Werkplekservices

33.000

34.825

1.825

34.479

Overige omzet

3.000

30.766

27.766

19.648

Generieke eBS

7.500

6.912

– 588

6.611

Indirect

33.000

40.859

7.859

38.688

Totaal

189.000

239.781

50.781

221.689

De omzet op applicatiebeheer valt hoger uit dan begroot door een hoger
aantal te beheren applicatieservices voor het moederdepartement. De
hogere gerealiseerde omzet op infrabeheer komt door vertraging, doordat
de migratie van de Klassieke infrastructuur naar de Cloudinfrastructuur
langer duurt dan verwacht. Als gevolg hiervan moet langer gebruik
worden gemaakt van de (duurdere) klassieke infrastructuur. De oorzaak
van de hogere omzet op het product overige omzet is een vertraagde
oplevering van de Cloudwerkplek en hiermee samenhangende kosten en
extra licentiekosten. De stijging van de omzet op het product indirect volgt
de hogere omzet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

126

Omzet overige departementen (bedragen x € 1.000)
Bedragen x € 1.000

Vastgestelde
begroting
2017

Realisatie
2017

Applicatiebeheer

1.500

Ontwikkelopdrachten

12.200

Infrabeheer

10.500

Werkplekservices

2.000

Overige omzet

6.300

Generieke eBS

500

Indirect

Verschil
realisatie en
vastgestelde
begroting

Realisatie
2016

3.977

2.477

1.550

2.183

– 10.017

2.445

11.056

556

10.048

123

– 1.877

329

17.562

11.262

5.722

– 500

7.000

7.399

399

5.455

40.000

42.300

2.300

31.264

Omzet BOD’s

5.715

Totaal

In 2017 is het grootste deel van het ontwikkelwerk voor overige departementen in beheer genomen, waardoor er een herallocatie over de
verschillende producten heeft plaatsgevonden.
De omzetstijging overige departementen wordt met name veroorzaakt
door de ontwikkeling van een Zaakgericht Werken systeem voor de
Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Het Zaakgericht Werken systeem werd ook
ontwikkeld voor de Raad voor Strafrechttoepassing en Jeugdbescherming
van het Ministerie van Veiligheid en Justitie. Tenslotte is een zgn.
Standaard Platform ontwikkeld voor het Ministerie van Infrastructuur en
Milieu.
Toelichting op de lasten
Personele kosten zijn in 2017 per saldo gestegen met € 27,6 mln. De
lagere realisatie van kosten voor eigen personeel wordt veroorzaakt
doordat het vervullen van interne vacatures voor bepaalde specialistische
ICT-functies in de praktijk lastiger blijkt dan vooraf ingeschat. Er is een
verschuiving zichtbaar in de posten externe inhuur en overige personele
kosten inhuur conform een aanpassing van de richtlijn externe inhuur in
de Rijksbegrotingsvoorschriften 2018. Hierbij wordt inhuur voor
onderhoud en beheer van ICT-systemen verantwoord onder externe
inhuur en niet meer onder overige personele kosten.
De overige materiële kosten zijn toegenomen als gevolg van hogere
licentiekosten en aanschaf van ICT-infrastructuur.
Overige lasten
Rentelasten
De rentelasten zijn lager dan begroot door de lage rente op leningen in
voorgaande jaren. Er zijn geen leningen meer waar meer dan 1% over
betaald hoeft te worden. In op 2016 en 2017 afgesloten leningen is de
rente 0%.
Dotaties voorzieningen
Onder de post dotaties voorzieningen worden de dotaties aan een tweetal
voorzieningen verantwoord:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

127

•
•

De voorziening incompliancy issues oplossen bevat een zestal posten
ter waarde van € 1,1 mln.
De debiteurenvoorziening ter waarde van € 0,5 mln.
Balans per 31 december 2017 (bedragen x € 1.000)
Balans 2017

Balans 2016

Immateriële vaste activa

51.324

59.329

Materiële vaste activa

28.655

25.457

23.608

20.708

Activa

– Grond en gebouwen
– Installaties en inventarissen
– Overige materiële vaste activa

5.047

4.749

Vlottende activa

62.595

50.025

– Debiteuren

28.335

22.490

– Overige vorderingen en overlopende activa

15.066

20.564

– Liquide middelen

19.194

6.971

Totaal activa

142.574

134.811

Eigen Vermogen

5.802

1.392

– Exploitatiereserve

1.392

259

– Onverdeeld resultaat

4.410

1.133

Voorzieningen

1.514

783

Langlopende schulden

60.260

54.600

– Leningen bij het Ministerie van Financiën

60.260

54.600

Kortlopende schulden

74.998

78.036

– Crediteuren

7.711

16.734

– Voorraden en onderhanden projecten

Passiva

– Overige verplichtingen en overlopende passiva

67.287

61.302

Totaal passiva

142.574

134.811

Realisatie
2017

Realisatie
2016

Debiteuren

30.247

24.002

Voorziening debiteuren

– 1.058

– 976

Specificatie Debiteuren (bedragen x € 1.000)

Nog te verwerken ontvangsten

– 854

– 536

Totaal

28.335

22.490

De debiteurenpositie komt uit op ruim 1 maand omzet. De post debiteuren
houdt onder meer verband met het feit dat een deel van de omzet
maandelijks achteraf wordt gefactureerd en de facturen vervolgens een
betaaltermijn hebben van 30 dagen. De post debiteuren is gestegen als
gevolg van een hogere omzet, waardoor het maandelijks te factureren
bedrag stijgt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

128

Specificatie Debiteurenrekening naar klantgroepen (bedragen x € 1.000)
Realisatie
2017

Realisatie
2016

Moederdepartement

23.101

16.711

Overige departementen

6.964

7.175

Derden

182

116

Totaal

30.247

24.002

Specificatie Overige vorderingen en overlopende activa (bedragen x € 1.000)
Realisatie
2017

Realisatie
2016

4.669

6.841

78

1.481

Derden

10.319

12.242

Totaal

15.066

20.564

Moederdepartement
Overige departementen

Onder de balanspost Overige vorderingen en overlopende activa worden
de nog te factureren omzet en de vooruitbetaalde kosten verantwoord. De
vooruitbetaalde kosten, vallend binnen de classificatie Derden, betreft
vooral meerjarige contracten met software leveranciers.
Voorzieningen (bedragen x € 1.000)
Boek waarde

Dotaties

Onttrek
kingen

Vrijval Boek waarde

1/1/2017
Reorganisatievoorziening

583

Voorziening incompliancy issues oplossen

200

31/12/2017

1.081

– 150

433

– 200

1.081

De voorziening incompliancy issues oplossen betreft een zestal juridische
disputen met diverse leveranciers over onder andere licentiegebruik. Op
basis van een inschatting van de omvang van de disputen is een dotatie
gedaan van € 1,1 mln. Voor de afwikkeling van een geschil uit 2016 is
€ 0,2 mln onttrokken uit de voorziening.
Ontwikkeling eigen vermogen
Tabel vermogensontwikkeling (bedragen x € 1.000)
2015

2016

2017

1 Eigen Vermogen per 1/1

– 910

259

1.392

2 Saldo Baten en Lasten

259

1.133

4.410

3 Directe mutaties in het Eigen Vermogen

910

– 3a Uitkering aan moederdepartement
– 3b Bijdrage door moederdepartement ter versterking Eigen Vermogen

910

– 3c Overige Mutaties
4 Eigen vermogen per 31/12

259

1.392

5.802

Omzet

240.223

253.844

283.343

Vermogensplafond (5%)

10.071

11.559

12.957

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

129

De omvang van het Eigen Vermogen blijft ruim binnen de kaders die de
Regeling Agentschappen hieraan stelt, zijnde maximaal 5% van de
gemiddelde omzet over de afgelopen drie jaar.
Specificatie Crediteuren (bedragen x € 1.000)
Realisatie
2017

Realisatie
2016

Moederdepartement

24

Overige departementen

293

1.040

Derden

7.394

15.694

Totaal

7.711

16.734

Specificatie Overige verplichtingen en overlopende passiva (bedragen x € 1.000)
Realisatie
2017

Realisatie
2016

Moederdepartement

15.625

17.451

Overige departementen

24.641

23.075

Derden

27.021

20.776

Totaal

67.287

61.302

(2)
Realisatie
2017

(3)=(2)-(1)
Verschil
realisatie en
vastgestelde
begroting

Kasstroomoverzicht over 2017 (bedragen x € 1.000)
Omschrijving

1

(1)
Vastgestelde
begroting
2017
0

6.971

6.971

Totaal ontvangsten operationele kasstroom (+)

17.900

282.997

265.097

Totaal uitgaven operationele kasstroom (-/-)

– 1.000

– 258.908

– 257.908

Totaal operationele kasstroom

16.900

24.089

7.189

– 25.000

– 19.413

5.587

137

137

– 25.000

– 19.276

5.724

Aflossingen op leningen (-/-)

– 16.900

– 19.540

– 2.640

Beroep op leenfaciliteit (+)

25.000

26.950

1.950

4

Totaal financieringskasstroom

8.100

7.410

– 690

5

Rekening-courant RHB 31 december + stand depositorekeningen

0

19.194

19.194

2

Rekening-courant RHB 1 januari + stand depositorekeningen

Totaal investeringen (-/-)
Totaal boekwaarde desinvesteringen (+)
3

Totaal investeringskasstroom
Eenmalige uitkering aan moederdepartement (-/-)
Eenmalige storting door moederdepartement (+)

Toelichting op kasstromen
De liquiditeitspositie van DICTU is per eind 2017 met € 12,2 mln verbeterd
ten opzichte van eind 2016. Dit is het resultaat van de volgende
kasstromen:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

130

Operationele kasstroom
Het verschil bij de operationele kasstroom wordt veroorzaakt door een
gewijzigde benaderingswijze, om deze te conformeren met de Rijksbegrotingsvoorschriften. Bij de vastgestelde begroting is uitgegaan van saldi,
terwijl bij de realisatie de feitelijke ontvangsten en uitgaven zijn
opgenomen. De operationele kasstroom is hoger dan begroot doordat het
aandeel van de kosten die niet leiden tot uitgaven hoger is dan voorzien
(zoals afschrijvingen en dotaties aan voorzieningen). Daarnaast is de
operationele kasstroom hoger dan begroot als gevolg van het positieve
resultaat.
Investeringskasstroom
Het investeringsniveau is lager dan begroot. Dit leidt tot een verbetering
van de investeringskastroom met € 5,7 mln.
Financieringskasstroom
De financieringskasstroom valt positief uit aangezien het beroep dat in
2017 op de leenfaciliteit is gedaan hoger is dan de gedane aflossingen op
de lopende leningen.
Overzicht doelmatigheidsindicatoren per 31 december 2017
Omschrijving

Realisatie
2014

Realisatie
2015

Realisatie
2016

Realisatie
2017

Vastgestelde
begroting
2017

1. Kostprijzen per product (groep)
a. Basistarief werkplek (gemiddeld per stuk x €)

2.540

2.520

2.520

2.531

2.531

b. Aantal Werkplekken

12.332

12.937

13.178

11.552

11.500

c. Infrastructuur (x € 1.000)

35.717

48.634

56.141

50.342

48.550

1.468.476
(89%)

1.832.350
(89%)

1.932.714
(90%)

2.015.246
(88%)

1.788.300
(88%)

a. Senior medew. (ontwikkeling)

86

90

92

96

96

b. Medior medew. (bouw)

77

70

72

76

76

c. Junior medew. (test en beheer)

77

60

62

65

65

3. gem. bezetting FTE-totaal (excl. externe inhuur)

429

503

562

643

710

– 0,5%

0,1%

0,4%

1,6%

0%

d. Productieve uren
2. Tarieven/uur1

4. Saldo baten en lasten

Toelichting op de prestatie-indicatoren
Ad 1d: Als gevolg van een hogere bezetting zijn er meer productieve uren
in absolute zin gerealiseerd dan begroot.
Ad 3: De gemiddelde ambtelijke bezetting valt lager uit dan begroot. Dit
komt doordat de target van het aantal te verambtelijken fte’s in 2017 ten
behoeve van het behoud en versterking van eigen kennis niet volledig is
gehaald. Het aantrekken van specifieke ICT-kennis uit de markt blijkt in de
praktijk lastiger dan voorzien.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

131

Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA)
Jaarverantwoording van het baten-lastenagentschap NVWA per
31 december 2017
Staat van baten en lasten van het baten-lastenagentschap NVWA (bedragen x € 1.000)
(1)

(2)

(3)=(2)-(1)

(4)

Vastgestelde
begroting
2017

Realisatie
2017

Verschil

Realisatie
2016

Omzet moederdepartement

143.349

137.059

– 6.290

141.146

Omzet overige departementen

82.541

84.368

1.827

80.378

Omzet derden

97.014

100.579

3.565

95.052

4.656

4.656

1.899

Bijzondere baten

12.495

17.495

5.000

14.912

Totaal baten

335.399

344.157

8.758

333.387

Apparaatskosten

319.842

326.721

6.879

312.680

– Personele kosten

214.094

209.024

– 5.070

199.434

waarvan eigen personeel

194.143

180.125

– 14.018

171.769

waarvan externe inhuur

19.951

18.658

– 1.293

16.438

10.241

10.241

11.227

105.748

117.697

11.949

113.246

waarvan bijdrage SSO’s

41.486

41.866

380

41.780

waarvan overige mat. Kosten

64.262

75.831

11.569

71.466

320

112

– 208

281

Afschrijvingskosten

14.737

10.847

– 3.890

9.805

– Materieel

8.268

6.357

– 1.911

6.530

– Immaterieel

6.469

4.490

– 1.979

3.275

Overige lasten

500

431

– 69

340

– Dotatie voorzieningen

500

129

– 371

340

302

302

335.399

338.111

2.712

323.106

0

6.046

6.046

10.281

Omschrijving

Baten

Rentebaten
Vrijval voorzieningen

Lasten

waarvan overige pers. Kosten
– Materiële kosten
waarvan apparaat ICT

Rente lasten

waarvan apparaat ICT

– Bijzondere lasten
Totaal lasten
Saldo van baten en lasten

Toelichting op de baten
Omzet moederdepartement
De omzet moederdepartement is € 6,3 mln lager dan begroot. Dit is
enerzijds het gevolg van het doorschuiven en verplaatsen van werkzaamheden: € 14,6 mln aan werkzaamheden 2017 (transitie NVWA2020) naar
2018 en € 2,4 mln aan werkzaamheden voor Agrarisch Natuur en
Landschapsbeheer (ANLb) naar de provincies, die onder de overige
departementen verantwoord worden. Anderzijds heeft een uitbreiding van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

132

het opdrachtenpakket plaatsgevonden ter grootte van € 6,5 mln
waaronder werkzaamheden voor de invoering van de nieuwe controleverordening. Verder is voor € 4,4 mln aan doorgeschoven werkzaamheden
uit 2016 alsnog in 2017 gerealiseerd. Tot slot is de bijdrage voor de kleine
slagers € 0,2 mln lager geworden.
Omzet moederdepartement (bedragen x € 1.000)
Oorspronkelijk
vastgestelde
begroting
2017

Realisatie
2017

Verschil
realisatie en
oorspronkelijke
begroting

Realisatie
2016

Advies & vertegenwoordiging

9.231

8.431

– 800

9.037

Communicatie

1.291

1.417

126

1.542

Incident- & crisismanagement

3.478

5.623

2.145

5.069

Inlichtingen & opsporing

13.723

13.415

– 308

13.045

Kennis & Expertise

3.031

3.760

729

3.468

Klantinteractie & dienstverlening

6.513

7.421

908

7.377

Laboratoriumonderzoek

3.360

3.801

441

3.454

Toezicht

77.755

69.767

– 7.988

72.259

Overig

24.967

23.424

– 1.543

25.895

Totaal

143.349

137.059

– 6.290

141.146

Omzet overige departementen
De omzet overige departementen is € 1,8 mln hoger dan begroot. Dit is
het gevolg van een stijging van € 2,4 mln volgend uit de verschuiving van
de werkzaamheden voor Agrarisch Natuur en Landschapsbeheer (ANLb)
van omzet moederdepartement naar omzet overige departementen met
de provincies als opdrachtgever. Daarnaast vallen de werkzaamheden
voor het Diergezondheidfonds (DGF) € 0,6 mln lager uit dan begroot.
Omzet overige departementen (bedragen x € 1.000)

Advies & vertegenwoordiging
Communicatie
Incident- & crisismanagement

Oorspronkelijk
vastgestelde
begroting
2017

Realisatie
2017

Verschil
realisatie en
oorspronkelijke
begroting

Realisatie
2016

2.197

1.966

– 231

2.605

451

466

15

503

586

2.257

1.671

893

Inlichtingen & opsporing

2.068

2.648

580

2.024

Kennis & Expertise

4.085

4.626

541

4.535

Klantinteractie & dienstverlening

6.589

6.101

– 488

6.349

Laboratoriumonderzoek

12.480

10.821

– 1.659

9.474

Toezicht

43.707

45.502

1.795

43.857

Overig

10.378

9.981

– 397

10.137

Totaal

82.541

84.368

1.827

80.377

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

133

Omzet derden
De omzet derden is € 3,6 mln hoger dan begroot door hogere
opbrengsten uit retributies door toename van de marktvraag bij de NVWA
ter grootte van € 1,3 mln. Daarnaast vallen de retributies Kwaliteitskeuring Dierlijke Sector (KDS) als gevolg van toename van de marktvraag
en een tariefstijging € 3,2 mln hoger uit. De overige baten derden vallen
€ 0,9 mln lager uit.
Vrijval voorzieningen
De vrijval voorzieningen is € 4,7 mln hoger dan begroot. Doordat de
voorziening leegstand niet meer aan de vereiste regelgeving voldeed, is
de voorziening geheel opgeheven via een vrijval van € 4,1 mln. Voor
toekomstige hogere huurlasten Zwijndrecht is € 2,6 mln gerubriceerd als
schuld aan het moederdepartement en door de herberekening van de
schuld in 2017 is € 1,5 mln vrijgevallen en wordt verrekend met de
eigenaar. Het resterend bedrag van € 0,6 mln betreft vrijval van de
voorziening claims, geschillen en rechtsgedingen € 0,3 mln en
voorziening overige personele en reorganisatiekosten € 0,3 mln.
Bijzondere baten
De bijzondere baten vallen € 5 mln hoger uit dan begroot.
Dit komt in de eerste plaats door een aanvullende bijdrage EZ van € 0,5
mln als vergoeding voor remplaçanten in 2017 ter vervanging van
medewerkers die al in 2016 gebruik hadden gemaakt van de stimuleringsregeling in het kader van de Rijksbrede Van Werk Naar Werk-regeling
(VWNW). Daarnaast is van EZ een loon- en prijsbijstelling ontvangen van
€ 4,4 mln en € 0,1 mln overig.
Toelichting op de lasten
Personele kosten
De kosten van personeel zijn € 5,1 mln lager dan begroot. Dit wordt
vooral veroorzaakt door lagere ambtelijke kosten van € 3,8 mln als gevolg
van een vertraagde invulling van vacatures. Hierdoor vallen zowel de
salariskosten als de daarmee samenhangende personele kosten, zoals
voor reis- en verblijf en opleidingen, lager uit. Deze overige personele
kosten laten vanwege een gewijzigde begrotingspresentatie een verschil
zien van € 10,2 mln, in de begroting waren deze kosten echter
opgenomen onder de post kosten eigen personeel.
Daarnaast zijn de kosten voor inhuur externen per saldo € 1,3 mln lager
dan begroot. Tegenover de lagere inhuur beleidsondersteuning van € 4,7
mln, staat een stijging van € 3,4 mln voor de uitvoering van primaire
werkzaamheden, tijdelijke specialistische ondersteuning bij bedrijfsvoering en voor de begeleiding/uitvoering van de transitie NVWA 2020.
Materiële kosten
De totale materiële kosten zijn ruim € 11,9 mln hoger dan begroot. De
totale bijdrage aan de Shared Service Organisaties (SSO’s) is € 0,4 mln
hoger dan begroot. Door «Cloud-diensten» en hogere algemene
ICT-kosten stijgen de DICTU kosten met € 5,1 mln, terwijl de huurkosten
bij het Rijksvastgoedbedrijf (RVB) dalen met € 4,7 mln.
De overige materiële kosten stijgen met € 11,6 mln. Hiervan wordt € 4,1
mln verklaard door de technische-administratieve verwerking van de
omzetting van de voorziening leegstand in een schuld aan de eigenaar die
hiervoor bij de baten is toegelicht. Ook de stijging van de materiële kosten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

134

voor KDS met € 3,2 mln wordt gecompenseerd door een identieke
toename van de baten (opbrengsten derden). De resterende stijging van
€ 4,3 mln heeft zich voorgedaan bij de bureaukosten € 0,2 mln, overige
materiële kosten € 1,1 mln, overige specifieke kosten € 1,2 mln en overige
automatiseringskosten € 1,8 mln.
Rentelasten
De rentelasten vallen als gevolg van de lage rentetarieven € 0,2 mln lager
uit dan begroot.
Afschrijvingskosten
De materiële afschrijvingskosten zijn € 1,9 mln lager dan begroot met
name doordat de NVWA in 2017 is overgegaan van koop naar lease van
dienstauto’s.
De immateriële afschrijvingskosten vallen € 2 mln lager uit als gevolg van
vertraging in de systeemontwikkeling van het ICT-deel transitie NVWA
2020.
Dotatie voorzieningen
Door lagere claims is bijna € 0,4 mln minder gedoteerd aan de
voorziening Claims, geschillen en rechtsgedingen.
Bijzondere lasten
Het betreft de afkoopsom voor het niet behaalde quotum participatiemedewerkers in vaste dienst.
Saldo van baten en lasten
Het positieve resultaat wordt allereerst veroorzaakt door aanvullende
loon- en prijsbijstelling en incidentele meevallers op het gebied van
huisvesting en compensatie remplaçanten in 2017 ter vervanging van
medewerkers die al in 2016 gebruik hadden gemaakt van de stimuleringsregeling. Daarnaast zijn de salariskosten door vertraagde invulling van
vacatures en verjonging van het medewerkersbestand achtergebleven bij
de begroting.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

135

Balans per 31 december 2017 (bedragen x € 1.000)
Balans 2017

Balans 2016

25.003

15.238

3.114

4.669

Activa
Immateriële vaste activa
Materiële vaste activa
– verbouwingen
– installaties en Inventarissen

9.015

9.850

– vervoermiddelen

14.481

20.022

– Voorraden

1.533

1.013

– Debiteuren

14.945

13.103

– Overige vorderingen en overlopende activa

19.624

9.635

Vlottende activa

Liquide middelen

64.322

64.362

Totaal activa

152.037

137.892

Passiva
Eigen Vermogen
– Exploitatiereserve1

15.187

5.191

– Onverdeeld resultaat

6.046

10.281

461

6.010

30.026

31.688

Voorzieningen
Langlopende schulden
– Leningen bij het Ministerie van Financiën
Kortlopende schulden
– Crediteuren

5.082

8.938

– Overige schulden en overlopende passiva

95.235

75.784

Totaal passiva

152.037

137.892

1

Exploitatiereserve voor resultaatbestemming.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

136

Debiteuren (bedragen x € 1.000)
2017

2016

Ministerie van EZ

25

127

Nationaal Coördinator Groningen

16

19

RVO.nl

60

40

Agentschap Telecom

46

Ministerie van BZK

51

Ministerie van Defensie
Ministerie van IenM

33
1

326

Ministerie van Sociale zaken

22
2

Ministerie van VenJ

2

Ministerie van VWS

2

2

Derden

17.889

16.245

Totaal debiteuren

18.417

16.491

Voorziening dubieuze debiteuren

(3.472)

(3.388)

Totaal debiteuren

14.945

13.103

2017

2016

Ministerie van EZ

8.584

1.323

RVO.nl

1.414

1.294

NCG Groningen

119

190

Ministerie van Financiën

23

Ministerie van BZK

131

22

Ministerie van IenM

477

158

Overige vorderingen en overlopende activa (bedragen x € 1.000)

Ministerie van SZW

158

RIVM

20

Derden

8.856

6.490

Totaal nog te ontvangen

19.624

9.635

2017

2016

Liquide middelen (bedragen x € 1.000)

Kas

4

1

Rekening-courant Ministerie van Financiën

64.318

64.361

Totaal liquide middelen

64.322

64.362

Ontwikkeling eigen vermogen
Het eigen vermogen (EV) einde boekjaar 2017 bedraagt € 21,2 mln. Dit is
6,8% van de gemiddelde jaaromzet over de laatste drie jaar, terwijl
maximaal 5% is toegestaan. Het eigen vermogen is derhalve € 5,520 mln
te hoog. Uiterlijk bij eerstvolgende suppletoire wet zal worden aangegeven hoe dit wordt hersteld. Het teveel aan eigen vermogen boven de
5% grens in 2016 (€ 15,472 mln – € 15,187 mln = € 0,285 mln) is
verrekend met de eigenaar en komt in de tabel vermogensontwikkeling tot
uiting onder de «overige mutaties».

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

137

Tabel vermogensontwikkeling (bedragen x € 1.000)
2015

2016

2017

1 Eigen vermogen per 01/01

2.666

4.057

15.472

2 Saldo van baten en lasten

– 10.722

10.281

6.046

12.112

1.134

3 Directe mutaties in het eigen vermogen:
– 3a Uitkering aan moederdepartement
– 3b Bijdrage moederdepartement ter
versterking eigen vermogen
– 3c Overige mutaties

1

4 Eigen vermogen per 31/12

– 285

4.057

15.472

21.233

Omzet

304.182

316.576

322.005

Vermogensplafond (5% van gemiddeld 3
jaar)

14.298

15.187

15.713

Onttrekkingen

Vrijval

Boekwaarde
31-12-2017
379

Voorzieningen (bedragen x € 1.000)

Claims, geschillen en rechtsgedingen

Boekwaarde
1-1-2017

Dotaties

599

129

99

250

4.601

540

4.061

Reorganisatiekosten

778

383

317

78

Personele kosten (regulier)

32

28

4

4.656

461

Leegstand / afkoop gebouwen

Totaal

6.010

129

1.022

Voorziening uit hoofde van claims, geschillen en rechtsgedingen
In het afgelopen jaar is aan de voorziening claims en geschillen ruim € 0,1
mln gedoteerd. De vrijval en onttrekkingen bedroegen samen € 0,3 mln.
Het saldo van deze voorzieningen ad € 0,4 mln is op dit moment
voldoende om aan de eventuele betaalverplichting van de lopende claims
te voldoen.
Voorziening leegstand
Doordat de voorziening leegstand niet meer aan de vereiste regelgeving
voldeed is de voorziening geheel opgeheven via een onttrekking van 0,5
mln en een vrijval van € 4,1 mln. Ter dekking van de toekomstige hogere
huurlasten Zwijndrecht is de leegstandsvoorziening voor € 2,6 mln
gerubriceerd als schuld aan het moederdepartement. Door de herberekening van de schuld in 2017 is € 1,5 mln vrijgevallen. Dit bedrag wordt
verrekend met de eigenaar.
Voorziening reorganisatiekosten
De voorziening reorganisatiekosten betreft de salaris-/WW- en materiële
kosten van herplaatsingskandidaten. Ultimo 2017 is de hoogte van de
voorziening opnieuw berekend om verwachte kosten voor de komende
periode te financieren. Dit heeft geleid tot een onttrekking voor salarisbetalingen van € 0,4 mln en een vrijval van € 0,3 mln.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

138

Crediteuren (bedragen x € 1.000)
2017

2016

1.066

2.944

Ministerie van BZK

69

2.261

Ministerie van Financiën

10

214

DICTU

Ministerie van SZW

125

Ministerie van VWS

195

Derden

3.937

3.199

Totaal crediteuren

5.082

8.938

2017

2016

Ministerie van EZ

32.611

13.244

Ministerie van VWS

1.919

1.744

Ministerie van Financiën

13.603

14.059

Ministerie van VenJ

77

38

Ministerie van IenM

317

42

Ministerie BZK

583

796

Overige verplichtingen en overlopende passiva (x € 1.000)

Ministerie BuZa
Ministerie van OCW
DICTU

100
9.534

NCG Groningen
Inspectieraad

354
400

2.791

RVO.nl

800

863

RIVM

11

1.568

Derden

32.889

42.676

Totaal nog te betalen

95.235

75.784

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

139

Kasstroomoverzicht over 2017 (bedragen x € 1.000)
Bedragen x € 1.000

1.

2.

(1)

(2)

(3)=(2)-(1)

Vastgestelde
begroting
2017

Realisatie
2017

Verschil
realisatie en
vastgestelde
begroting

Rekening-courant RHB 1 januari 2017 + stand depositorekeningen

64.408

64.362

– 46

Totaal ontvangsten operationele kasstroom (+)

15.083

327.670

312.587

Totaal uitgaven operationele kasstroom (-/-)

– 961

– 313.137

– 312.176

Totaal operationele kasstroom
Totaal investeringen (-/-)
Totaal boekwaarde desinvesteringen (+)

3.

14.122

14.533

411

– 23.889

– 17.976

5.913

2.720

5.295

2.575

– 21.169

– 12.681

8.488

Aflossingen op leningen (-/-)

– 16.716

– 13.452

3.264

Totaal investeringskasstroom
Eenmalige uitkering aan moederdepartement (-/-)
Eenmalige storting door moederdepartement (+)

Beroep op leenfaciliteit (+)

23.889

11.560

– 12.329

4.

Totaal financieringskasstroom

7.174

– 1.892

– 9.066

5.

Rekening-courant RHB 31 december 2017 + stand depositorekeningen

64.535

64.322

– 213

Toelichting kasstroomoverzicht
Algemene grondslagen
Het kasstroomoverzicht is opgesteld volgens de indirecte methode. De
geldmiddelen in het kasstroomoverzicht bestaan uit de rekeningcourantverhouding met het Ministerie van Financiën (Rijkshoofdboekhouding) en uit het kasgeld van de NVWA. Ontvangsten en uitgaven uit
hoofde van interest zijn opgenomen onder de kasstroom uit operationele
activiteiten.
Operationele kasstroom
De operationele kasstroom is per saldo € 0,4 mln hoger dan begroot. De
ontvangsten in de operationele kasstroom betreffen de door de NVWA
gerealiseerde omzet moederdepartement, overige departementen en
derden, totaal € 322 mln, de bijzondere baten € 17,5 mln en mutaties in
de balans debiteuren en overige vorderingen en overlopende activa
-€ 11,8 mln.
De uitgaven in de operationele kasstroom betreffen de reguliere lasten
apparaatskosten, rentelasten en overige lasten, totaal € 326,8 mln, de
vrijval voorzieningen -€ 4,7 mln, mutaties in de balans -€ 9,3 mln en een
mutatie op het eigen vermogen € 0,3 mln.
Investeringskasstroom
De investeringskasstroom is € 8,5 mln lager dan begroot. De daling
binnen de investeringen van € 5,9 mln komt met name doordat de NVWA
met ingang van 1 januari 2017 niet meer investeert in dienstauto’s maar
gekozen heeft voor lease. Daarnaast zijn de desinvesteringen € 2,6 mln
hoger dan begroot voornamelijk door de overdracht van een deel van de
activa (categorieën verbouwingen, installaties en inventarissen) aan het
Rijksvastgoedbedrijf.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

140

De investeringen in immateriële vaste activa bedroegen € 14,8 mln
(systeemontwikkeling) en de investeringen in materiële vaste activa
bedroegen € 3,2 mln (verbouwingen € 0,8 mln, installaties en inventarissen € 2,3 mln en vervoermiddelen € 0,1 mln).
Financieringskasstroom
De financieringskasstroom valt € 9 mln lager uit dan begroot. Op de
lopende leningen is € 3,3 mln minder afgelost dan begroot. Voor
financiering van de investeringen is € 12,3 mln minder aan leningen bij
het Ministerie van Financiën afgeroepen dan oorspronkelijk begroot,
voornamelijk veroorzaakt door het niet meer investeren in de aanschaf
van dienstauto’s.
Overzicht doelmatigheidsindicatoren per 31 december 2017
Omschrijving

Realisatie
2014

Realisatie
2015

Realisatie
2016

Realisatie
2017

Vastgestelde
begroting
2017

95,6

96,32

98,64

99,16

99,16

101,62

102,39

104,86

105,41

105,41

Advies en Vertegenwoordiging

8,5

10

11,9

10,6

12,1

Communicatie

1,6

1,7

2

1,9

1,7

Incident- en crisismanagement

6,3

5,5

6

7,9

4,1

Inlichtingen en opsporing

12,2

12,5

15,1

16,1

15,8

Kennis en expertise

9,1

8,1

8,9

9,5

8,4

Gemiddelde kostprijs (€/uur)
Tarieven
Index 2012 = € 94,07 = 100
Omzet per productgroep (x mln)

Klantinteractie en dienstverlening

22

24,4

24,4

25,9

24,9

Laboratoriumonderzoek

20,7

18,7

17,6

20,7

22,2

Toezicht

168,4

178,8

179,7

196,1

197,4

2.229

2.438

2.480

2.373

2.408

1.842/387

1.950/488

1.984/496

1.848/525

1869/539

74.217

72.149

73.382

75.915

75.366

– 2,50%

– 3,40%

3,08%

1,76%

0,00%

Afhandelsnelheid informatieverzoeken, klachten en
meldingen2

71%

73%

79%

84%

75%

Tijdig betaalde facturen (< 30 dagen)

n.v.t.

95%

95%

97%

95%

FTE
Aantal FTE (excl. externe inhuur)1
Verhouding FTE direct/indirect (exclusief externe inhuur)
Salariskosten per FTE
Saldo van baten en lasten
Saldo van baten en lasten als % van de totale baten
Kwaliteit

1

De gerealiseerde gemiddelde bezetting in 2017 is niet alleen exclusief HPK-medewerkers, maar ook exclusief VWNW-kandidaten.
KCC legt de lat erg hoog door het streven naar 95% voor het afhandelen van meldingen binnen 6 weken. De realisatie is weer een stuk gestegen:
de afhandelingssnelheid steeg van 79% in 2016 naar 84% in 2017. In 2017 heeft de kanteling van de organisatie plaatsgevonden. Door overdracht
van taken en werkzaamheden is de verwachte verbeterde ondersteuning van een nieuw ICT systeem (Inspect) vertraagd. De afhandeling van de
meldingen gaat door intern verbeterde methodieken wel steeds sneller waardoor de achterstanden beduidend teruglopen.
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

141

Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO.nl)
Jaarverantwoording van het baten-lastenagentschap RVO.nl per
31 december 2017
Staat van baten en lasten van het baten-lastenagentschap RVO.nl (bedragen x € 1.000)
(1)
Oorspronkelijk
vastgestelde
begroting

(2)
Realisatie
2017

(3)=(2)-(1)
Verschil
realisatie en
oorspronkelijk
vastgestelde
begroting

Realisatie
2016

Omzet moederdepartement

305.945

381.219

75.274

338.928

Omzet overige departementen

108.626

126.136

17.510

120.940

Omzet derden

27.369

40.489

13.120

42.245

10

4

–6

5

1.916

1.916

4

Baten

Rentebaten
Vrijval voorzieningen
Bijzondere baten

4.834

4.834

13.776

441.950

554.598

112.648

515.898

Apparaatskosten

429.261

541.485

112.224

501.009

– Personele kosten

244.621

323.947

79.326

298.697

waarvan eigen personeel

212.680

252.767

40.087

228.242

waarvan externe inhuur

20.721

53.458

32.737

52.453

Totaal baten

Lasten

waarvan overige personele kosten

11.220

17.722

6.502

18.002

– Materiële kosten

184.640

217.538

32.898

202.312

waarvan bijdrage aan SSO’s

92.948

135.116

42.168

102.505

waarvan overige materiële kosten

91.692

82.422

– 9.270

99.807

waarvan apparaat ICT

Rentelasten

28

332

304

149

Afschrijvingskosten

12.661

11.809

– 852

10.984

– Immaterieel

10.301

10.727

426

9.736

– Materieel

2.360

1.082

– 1.278

1.248

Overige lasten

633

633

4.053

– Dotaties voorzieningen

534

534

3.032

– Bijzondere lasten
Totaal lasten

Saldo van baten en lasten

99

99

1.021

441.950

554.259

112.309

516.195

0

339

339

– 297

Toelichting op de baten
Omzet moederdepartement
De gerealiseerde omzet van het moederdepartement is ten opzichte van
de oorspronkelijke begroting 24,6% hoger.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

142

Bedragen x € 1.000

Vastgestelde
begroting
2017

Realisatie
2017

Verschil
realisatie en
vastgestelde
begroting

Realisatie
2016

DG Agro en Natuur

152.071

200.117

48.046

185.209

DG Bedrijfsleven en Innovatie

90.566

101.822

11.256

97.338

DG Energie, Telecom en Mededinging

52.835

60.020

7.185

45.262

Overig

10.473

19.260

8.787

11.119

Totaal

305.945

381.219

75.274

338.928

De toename van de omzet ten opzichte van de begroting wordt vooral
veroorzaakt door aanpassing van de initiële opdrachtverlening 2017,
aanvullende opdrachten en wijzigingen op de bestaande opdrachten van
DG A&N (€ 48,0 mln), DG B&I (€ 11,3 mln) en DG ETM (€ 7,2 mln).
Daarbij is in totaal € 9,1 mln ontvangen voor loon- en prijscompensatie.
De toename bij DG A&N is het gevolg van de hogere initiële opdrachtverlening (circa € 10,0 mln), een aantal materiële meerwerkopdrachten
waaronder het Fosfaatreductieplan inclusief herziening (€ 16,2 mln), de
herziening fosfaatrechtstelsel (€ 3,0 mln), de ophoging landbouwradennetwerk / beurzenprogramma (€ 2,0 mln), uitfasering bezwaarafhandeling
NVWA (€ 1,8 mln) en de stoppersregeling (beëindiging melkveehouderijen: € 1,7 mln). De omzettoename houdt voorts verband met diverse
overige meerwerkopdrachten (€ 8,8 mln) en ontvangen loon- en
prijsbijstelling (€ 4,5 mln).
De stijging van de omzet DG B&I ten opzichte van de ontwerpbegroting
betreft aanvullende opdrachten voor de uitvoering van diverse projecten,
programma’s en regelingen zoals eIDAS (elektronische Identificatie en
Vertrouwensdiensten, € 2,7 mln), het Netherlands Investment Agency
(€ 1,4 mln) het Investor Relations Programma (€ 0,5 mln), de Seed Capital
regeling (€ 0,6 mln) en de dekking van de transitiekosten voor de
oprichting van de Nederlandse financierings- en ontwikkelingsinstelling
Invest-NL (€ 2,5 mln).
De stijging van de omzet bij DG ETM wordt verklaard door extra
opdrachten, zoals Stimulering Duurzame energieproductie (€ 4,2 mln) en
diverse aanvullende opdrachten (€ 1,2 mln).
Onder overig zijn naast de opdracht voor het Inkoop Uitvoeringscentrum
(€ 11,8 mln) ook de bijdragen en aanvullende opdrachten voor e-Overheid
voor Bedrijven (e-OvB; € 1,2 mln), de Unit omgevingskennis (€ 1,8 mln)
en Concordaat (€ 3,0 mln) gerealiseerd.
Omzet overige departementen
De omzet overige departementen betreft de uitvoering van opdrachten
voor diverse ministeries, waarvan 72,7% afkomstig is van het Ministerie
van Buitenlandse Zaken (BZ).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

143

Bedragen x € 1.000

Vastgestelde
begroting
2017

Realisatie
2017

Verschil
realisatie en
vastgestelde
begroting

Realisatie
2016

Ministerie van Buitenlandse Zaken

80.900

91.659

10.759

88.388

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

12.100

15.305

3.205

15.749

Ministerie van Infrastructuur en Milieu

11.000

12.776

1.776

11.326

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

2.850

3.857

1.007

3.107

375

391

16

318

1.401

231

– 1.170

333

Ministerie van Veiligheid en Justitie
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Overig
Totaal

108.626

426

426

375

1.491

1.491

1.344

126.136

17.510

120.940

De omzet van het Ministerie van Buitenlandse Zaken is hoger (€ 10,8 mln)
als gevolg van de extra opdrachten voor met name Wereld Expo Astana,
Dutch Good Growth Fund, Dutch Risk Reduction (DRR) en Delegated
Representative Jakarta (water sector).
De hoger dan begrote omzet van het Ministerie van Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties (€ 3,2 mln) wordt onder meer veroorzaakt door de
opdracht Politieke Prioriteiten (€ 1,9 mln) voor ondersteuning en
uitvoering op een groot aantal onderwerpen als de agenda innovatie in de
bouw, transitie circulaire bouw en verkenning energiebesparingspotentieel utiliteitsbouw. Daarnaast is de opdracht Subsidie Energiebesparing
Eigen Huis verhoogd met € 1,2 mln in verband met meer animo dan
verwacht voor deze regeling bij subsidieaanvragers.
Omzet derden
De omzet derden heeft betrekking op opdrachten voor de Europese Unie,
bijdragen van derden in de uitvoeringskosten die in opdracht van het
moederdepartement plaatsvinden (bijvoorbeeld heffingen en retributies),
opdrachten voor de provincies en overige opdrachtgevers.
Bedragen x € 1.000

Vastgestelde
begroting
2017

Realisatie
2017

Verschil
realisatie en
vastgestelde
begroting

Realisatie
2016

Europese Unie

3.234

2.027

– 1.207

3.880

Leges Dierregistraties

6.000

5.772

– 228

5.557

Leges overige regelingen Agro

2.900

2.415

– 485

2.247

Leges Mest

600

689

Vergunningen

423

89

764

– 423

553

Provincies

12.100

24.245

12.145

22.836

Overig

2.112

5.341

3.229

6.408

Totaal

27.369

40.489

13.120

42.245

De omzet derden is € 13,3 mln hoger dan begroot. Bij provincies is sprake
van een hogere omzet: de opdrachten POP3 en de Jonge Landbouwers
(€ 7,9 mln) worden bij provincies in rekening gebracht. Daarnaast is de
omzet op de Subsidieregeling Natuur en Landschap/ Agrarisch Natuur- en
Landschapsbeheer (SNL/ANLb) € 2,4 mln hoger dan begroot.
Naast lager dan geraamde inkomsten van de Europese Unie, leges en
vergunningen is voorts sprake van (extra) omzet uit hoofde van de bij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

144

overig opgenomen Bureau Beheer Landbouwgronden (€ 4,7 mln). De
bestendige gedragslijn is aangehouden door de leges en Dierregistraties
bij de categorie Derden op te nemen.
Vrijval voorzieningen
In 2016 is een reorganisatievoorziening getroffen (€ 2,2 mln) omdat
overtolligheid verwacht werd die voortkomt uit de aansluiting van RVO.nl
bij de Collectieve Dienst Verleners Facilitair (CDV). Door actuelere
inzichten op personeelsgebied, in combinatie met natuurlijk verloop
waarbij tijdelijke vervanging wordt aangetrokken, is de omvang van de
voorziening met € 1,3 mln verlaagd.
De overige € 0,6 mln betreft vrijval bij de voorziening dubieuze
debiteuren.
Bijzondere baten
Aan bijzondere baten is € 4,8 mln gerealiseerd. Dit betreft met name een
bijdrage van het moederdepartement in verband met huisvestingskosten
(€ 3,5 mln) en de bijdrage voor afbouw van de werkzaamheden van
voormalig Dienst Landelijk Gebied (€ 1,2 mln).
Toelichting op de lasten
Algemeen
De lasten zijn ten opzichte van de begroting met 25,4% gestegen.
Hieronder worden de lasten toegelicht.
Personele kosten
De personele kosten vallen, vooral door een hoger werkpakket, in totaal
32,4% (€ 79,3 mln) hoger uit dan begroot. De kosten voor eigen personeel
zijn 19% hoger dan geraamd (€ 40,1 mln). Dit vooral vanwege een hoger
aantal tijdelijke ambtenaren en door de toename van het werkpakket.
De verwachte bezetting voor 2017 was 3.354 fte, waarvan 2.817 fte
ambtelijk personeel en 537 fte externe inhuur (Rijksbegroting EZ).
Gemiddeld in 2017 waren er 3.183 fte in ambtelijke dienst. Per
31 december 2017 waren 3.229 fte in ambtelijke dienst. De hogere
gerealiseerde bezetting is toe te schrijven aan de toename van de omvang
van het werkpakket.
De gemiddelde loonkosten per fte ambtelijk bedragen in 2017 € 79.415.
Dit is 5,2% hoger dan de geraamde loonkosten per fte ambtelijk
personeel, hetgeen vooral wordt veroorzaakt door nieuwe CAO-afspraken
in het najaar (loonsverhoging van 1,4%), gestegen pensioen- en overige
werkgeverslasten en de invaring van PIANOo, Concordaat en Expert
National Detaché (END), waar de medewerkers grotendeels in de hogere
schalen (> schaal 11) zijn ingedeeld.
De kosten van externe inhuur zijn € 32,7 mln hoger dan begroot. Dit komt
voor een deel doordat de externe inzet voor ICT in 2017 in de realisatie is
meegenomen (effect € 10,8 mln). Daarnaast is de extra inzet ten opzichte
van de begroting in 2017 toe te schrijven aan het hoger dan oorspronkelijke begrote werkpakket. Verder is capaciteit ingehuurd voor het nader
optimaliseren van de (onder andere financiële) bedrijfsvoeringsprocessen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

145

Tevens zijn de gemiddelde kosten per fte externe inhuur hoger dan
begroot. Deze toename wordt veroorzaakt doordat relatief meer externen
zijn ingehuurd in de hogere tariefklassen en minder in de lagere schalen.
Dit is mede het gevolg van het beleid om op meer langdurige opdrachten
ambtelijke medewerkers in te zetten in plaats van uitzendkrachten. Die
verambtelijking heeft vooral in de lagere schalen plaatsgevonden.
Hierdoor is het zwaartepunt bij inhuur verschoven naar hogere inhuur.
Materiële kosten
De materiële kosten zijn in totaal 17,8% hoger uitgevallen dan begroot. De
stijging wordt met name veroorzaakt door de hogere gerealiseerde
bijdragen aan Shared Service Organisaties van € 42,2 mln. Dit betreft
voornamelijk extra kosten van de ICT-dienstverlener DICTU. De overige
materiële kosten zijn lager uitgevallen (€ 9,3 mln). De daling van de
materiële kosten hangt mede samen met de herrubricering van de kosten
voor externe capaciteit ten behoeve van beheer, onderhoud en ontwikkeling van ICT-systemen naar externe inhuur.
Afschrijvingskosten
De afschrijvingskosten voor immateriële vaste activa zijn iets lager
uitgevallen dan begroot. In de ramingen is al rekening gehouden met
diverse ICT-systemen die in de loop van 2017 in gebruik zijn genomen. De
afschrijvingskosten voor de materiële vaste activa zijn € 1,3 mln lager
uitgevallen dan begroot, mede ten gevolge van saldering met desinvesteringen.
Bijzondere lasten
In 2017 zijn diverse bijzondere lasten (€ 0,1 mln) ontstaan. Dit is het
gevolg van enkele technisch administratieve boekingen betreffende
handelsfacturen en diverse kleine debiteurenposten.
Saldo van baten en lasten
De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland sluit het jaar met een
positief resultaat van € 0,3 mln. In dit resultaat zijn éénmalige bijzondere
baten en lasten verwerkt, per saldo ruim € 4,7 mln aan baten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

146

Balans per 31 december 2017 (Bedragen x € 1.000)
2017

2016

Immateriële vaste activa

36.451

42.983

Materiële vaste activa

3.672

4.656

– Grond en gebouwen

1.952

2.456

– Installaties en inventarissen

1.720

2.200

97.868

55.587

Activa

– Overige materiële vaste activa
Vlottende activa
– Voorraden en onderhanden projecten
– Debiteuren

3.050

4.098

– Overige vorderingen en overlopende activa

25.817

19.794

– Liquide middelen

69.001

31.695

Totaal activa

137.991

103.226

Eigen vermogen

18.347

18.008

– Exploitatiereserve

18.008

18.305

– Onverdeeld resultaat

339

– 297

Passiva

Voorzieningen

925

2.200

Langlopende schulden

19.668

6.902

– Leningen bij het Ministerie van Financiën

19.668

6.902

Kortlopende schulden

99.051

76.116

– Crediteuren

8.253

5.787

– Overige verplichtingen en overlopende passiva

90.798

70.329

Totaal passiva

137.991

103.226

Toelichting op de balans
Eigen vermogen
Het eigen vermogen bestaat uit een exploitatiereserve en het onverdeeld
resultaat. Het onverdeeld resultaat over 2017 bedraagt € 0,3 mln positief.
Het eigen vermogen ultimo 2017 bedraagt € 18,3 mln. De maximale
toegestane omvang van de exploitatiereserve bedraagt € 23,0 mln, zijnde
5,0% van € 460,9 mln, de gemiddelde omzet over 2014, 2015 en 2016. Het
eigen vermogen ultimo jaar 2017 is € 4,7 mln lager dan het toegestane
maximum.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

147

Tabel Vermogensontwikkeling (Bedragen x € 1.000)
2014

2015

2016

2017

1 Eigen vermogen per 1/1

25.044

24.471

18.305

18.008

2 Saldo van baten en lasten

4.042

– 1.809

– 297

339

– 4.615

– 4.357

24.471

18.305

18.008

18.347

3 Directie mutaties in het eigen vermogen:
– 3a uitkering aan moederdepartement
– 3b bijdrage moederdepartement ter versterking EV
– 3c overige mutaties
4 Eigen vermogen per 31/12

Crediteuren en nog te betalen bedragen
Onder de crediteuren en de nog te betalen bedragen zijn de volgende
bedragen begrepen voor schulden aan het moederdepartement EZ en
overige departementen:
Bedragen x € 1.000

2017

2016

Moederdepartement

21.815

25.262

Agentschap NVWA

784

1.009

Rijksdienst voor Wegverkeer

4

Dienst Publiek en Communicatie

3

61

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

2.424

1.346

Ministerie van Buitenlandse Zaken

13.453

2.621

Ministerie van Financiën

37

187

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

114

761

Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat

821

1.211

Ministerie van Algemene Zaken

4

CIBG (onderdeel van Ministerie van VWS)

15

Rijksvastgoedbedrijf

3

Derden

9.319

3.081

Overige posten

50.277

40.555

Totaal

99.051

76.116

Debiteuren en nog te ontvangen bedragen
Onder de debiteuren en de nog te ontvangen bedragen zijn de volgende
bedragen begrepen voor vorderingen op het kerndepartement EZ, andere
departementen, derden en op overigen (exclusief voorziening dubieuze
debiteuren ad € 0,6 mln):

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

148

Bedragen x € 1.000

2017

2016

Moederdepartement

67

161

Agentschap DICTU

1.239

64

Agentschap NVWA

21

44

Agentschap RVO.nl (beleidsadministratie)

378

3.946

Rijkswaterstaat

142

224

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

145

52

2.003

3.231

Ministerie van Buitenlandse Zaken
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat

93

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid

38

105

Ministerie van Justitie en Veiligheid

13

211

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

83

250

Immigratie Naturalisatie Dienst

81

222

Belastingdienst Centrum Facilitaire Dienstverlening
Derden
Overige posten

94

29

24.928

8.658

270

7.477

29.502

24.768

(2)
Realisatie
2017

(3)=(2)-(1)
Verschil
realisatie en
oorspronkelijk
vastgestelde
begroting

Totaal

Kasstroomoverzicht over 2017 (Bedragen x € 1.000)
(1)
Oorspronkelijk
vastgestelde
begroting

1.

Rekening-courant RHB 1 januari 2017 + stand depositorekeningen

47.946

31.695

– 16.251

Totaal ontvangsten operationele kasstroom (+)

27.661

547.707

520.046

– 23.000

– 524.229

– 501.229

4.661

23.478

18.818

– 10.000

– 10.043

– 43

6.313

6.313

– 10.000

– 3.730

6.270

Aflossingen op leningen (-/-)

– 3.700

– 1.783

1.917

Totaal uitgaven operationele kasstroom (-/-)
2.

Totaal operationele kasstroom
Totaal investeringen (-/-)
Totaal boekwaarde desinvesteringen (+)

3.

Totaal investeringskasstroom
Eenmalige uitkering aan moederdepartement (-/-)
Eenmalige storting door het moederdepartement (+)

Beroep op leenfaciliteit (+)

10.000

19.341

9.341

4.

Totaal financieringskasstroom

6.300

17.558

11.258

5.

Rekening-courant RHB 31 december 2017 + stand depositorekeningen (=1+2+3+4).

48.907

69.001

20.094

De gerealiseerde operationele kasstroom is € 18,8 mln hoger dan begroot.
Dit komt vooral door hogere operationele ontvangsten. De gerealiseerde
investeringskasstroom is € 6,3 mln lager dan verwacht. Dit wordt vooral
veroorzaakt door niet geraamde desinvesteringen.
Het beroep op de leenfaciliteit is in 2017 ruim € 9,3 mln hoger geweest
dan begroot.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

149

Doelmatigheidsindicatoren
Omschrijving

Realisatie
2016

Realisatie
2017

Begroting
2017

87%

88%

84%

Tariefindex in reële termen

99,8%

99,9%

100,0%

Totaal aantal ambtelijk fte werkzaam exclusief externe inhuur

3.055

3.229

2.817

Saldo baten en lasten als percentage van totale baten

– 0,1%

0,1%

0,0%

Inputindicatoren
Kernindicatoren
Verhouding direct/indirect personeel

Outputindicatoren
Kernindicatoren

Kwaliteitsindicatoren
Kernindicatoren
Klanttevredenheid

7,2

7,2

7,3

Gehonoreerde bezwaarschriften

36%

34%

25%

Toelichting
Inputindicatoren
RVO.nl heeft over 2017 een gunstiger direct-indirect verhouding gerealiseerd dan begroot. Dit als gevolg van de hogere realisatie van het
werkpakket dan begroot.
Outputindicatoren
De stijging van het aantal ambtelijke fte in dienst ultimo 2017 naar 3.229
fte is het gevolg van het personeelsbeleid meer tijdelijke ambtenaren in
dienst te nemen en door de invaring van organisatie-onderdelen PIANOo,
Concordaat en END.
Kwaliteitsindicatoren
De klanttevredenheid wordt jaarlijks gemeten en is met een score van 7,2
op hetzelfde (hoge) niveau gebleven.
Het percentage gehonoreerde bezwaarschriften is hoger dan de begroting
2017 (25%). In totaal zijn in 2017 14.895 bezwaren afgehandeld, waarvan
5.102 bezwaren gegrond zijn verklaard. Hiervan heeft 2.678 betrekking op
gehonoreerde bezwaren als gevolg van de invoering van de nieuwe wet
Basisbetalingsregeling en 943 op de nieuwe regeling Fosfaatreductieplan.
Beide regelingen vertekenen door hun evenredig grote aandeel het beeld
over de kwaliteit van de uitvoering door RVO.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

150

10. SALDIBALANS
Saldibalans per 31 december 2017 van het Ministerie van Economische Zaken (Hoofdstuk XIII) (bedragen x € 1.000)
Activa
1)

Uitgaven ten laste van de
begroting

3)

Liquide middelen

4)

Rekening-courant RHB

5)

Rekening-courant RHB
Begrotingsreserves

6)

31-12-2017

31-12-2016

5.067.384

5.055.926

61.778

74.661

31-12-2016

3.682.382

3.197.149

4a)

Rekening-courant RHB

1.949.777

2.452.467

5a)

Begrotingsreserves

2.126.401

1.833.895

7)

1.833.895

Vorderingen buiten begrotingsverband

744.752

731.276

Schulden buiten begrotingsverband

241.755

212.247

Subtotaal Intra-comptabel

8.000.315

7.695.758

Subtotaal intra-comptabel

8.000.315

7.695.758

4.136.268

4.292.334

Openstaande rechten

10)

Vorderingen

11a)

Tegenrekening schulden

12)

Voorschotten

13a)

Tegenrekening garantieverplichtingen

4.462.529

4.443.369

Tegenrekening andere
verplichtingen

43.845.065

37.900.833

15)

31-12-2017

Ontvangsten ten gunste van
de begroting

2.126.401

9)

14a)

Passiva
2)

4.136.268

8.505.871

4.292.334

8.471.675

9a)

Tegenrekening openstaande
rechten

10a)

Tegenrekening vorderingen

11)

Schulden

12a)

Tegenrekening voorschotten

8.505.871

8.471.675

13)

Garantieverplichtingen

4.462.529

4.443.369

14)

Andere verplichtingen

43.845.065

37.900.833

15a)

Deelnemingen

1.404.074

1.389.073

Tegenrekening deelnemingen

1.404.074

1.389.073

Subtotaal extra-comptabel

62.353.807

56.497.284

Subtotaal extra-comptabel

62.353.807

56.497.284

Overall Totaal

70.354.122

64.193.042

Overall Totaal

70.354.122

64.193.042

Toelichting op de saldibalans
Algemeen
De balansposten zijn bepaald en gewaardeerd overeenkomstig de
geldende voorschriften van de Comptabiliteitswet. Indien van de geldende
voorschriften wordt afgeweken is dit nader toegelicht.
Alle bedragen zijn opgenomen in duizenden euro’s tenzij anders vermeld.
In de saldibalans zijn de bedragen overeenkomstig de voorschriften naar
boven afgerond. In de toelichting zijn de bedragen op de standaard wijze
afgerond. Door afronding van bedragen op duizenden euro’s in de
toelichting kunnen totaaltellingen niet aansluiten bij de som der delen en
of met het bedrag van de saldibalans.
Toelichting per balanspost
Balanspost 1 Uitgaven ten laste van de begroting 2017

5.067.384

De uitgaven over 2017 zijn gespecificeerd in het jaarverslag van EZ (hoofdstuk XIII),
onderdeel uitgaven, artikelen 1 tot en met 8 en 40.

Balanspost 2 Ontvangsten ten gunste van de begroting 2017

3.682.382

De ontvangsten over 2017 zijn gespecificeerd in het jaarverslag van EZ (hoofdstuk XIII),
onderdeel ontvangsten, artikelen 1 tot en met 8 en 40.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

151

Balanspost 3 Liquide middelen

61.778

De post liquide middelen bestaat onder meer uit:
• De banksaldi van de opgeheven bedrijfslichamen die onder verantwoordelijkheid van EZ
door de Vereffeningsorganisatie Product en Bedrijfschappen (PBO) worden afgewikkeld
(€ 45,7 mln).
• Aanwezige banksaldi bij kasbeheerder Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
(RVO.nl) voor de uitvoering van de regeling Borgstelling Midden en Klein Bedrijf
Kredieten (€ 16,0 mln).

Balanspost 4a Rekening-Courant Rijkshoofdboekhouding

1.949.777

Op de rekening-courant Rijkshoofdboekhouding is de financiële verhouding tussen EZ en
de Rijksschatkist van het Ministerie van Financiën per 31 december 2017 geadministreerd.
Het bedrag op de saldibalans is overeenkomstig de saldo opgave per 31 december 2017
van het Ministerie van Financiën.

Balanspost 5 en 5a Begrotingsreserves

2.126.401

De Rekening-Courant RHB Begrotingsreserve is een meerjarige budgettaire voorziening
die EZ aanhoudt op afzonderlijke rekening-couranten bij het Ministerie van Financiën.

Toelichting:
EZ maakt gebruik van de mogelijkheid om begrotingsreserves aan te
houden. In het jaarverslag is bij de betreffende begrotingsartikelen
informatie over deze reserves opgenomen eventueel aangevuld met
relevante ontwikkelingen. De toevoegingen en onttrekkingen die
respectievelijk ten laste of ten gunste van de begroting hebben plaatsgevonden worden in het jaarverslag toegelicht.
Overzicht begrotingsreserves
Begrotingsreserve

Saldo 1-1-17

Toevoegingen

Onttrekkingen

Saldo
31-12-17

Artikel

Garantiefaciliteit Scheepsnieuwbouwfinanciering

10.136

0

2

Garantie Ondernemingsfinanciering

60.112

4.940

65.052

2

Borgstelling MKB-kredieten (BMKB)

58.633

11.147

69.780

2

Groeifaciliteit

16.169

2.144

18.313

2

Garantie MKB-financiering

9.000

41

9.041

2

ECN verstrekte leningen

6.600

6.600

4

Aardwarmte

21.740

833

22.573

4

Duurzame energie

10.136

1.473.847

377.819

77.000

1.774.666

4

Landbouw

28.072

1.812

3.205

26.679

6

Visserij

18.656

5.988

7.200

17.444

6

Borgstellingsfaciliteit

13.535

631

14.166

6

Apurement

117.198

108

101.834

6

197

56

253

7

1.833.895

405.519

Schatkistbankieren

Totaal

15.472

113.013

2.126.401

Balanspost 6 Vorderingen buiten begrotingsverband

744.752

Onder de vorderingen buiten begrotingsverband zijn bedragen opgenomen die nog van
derden moeten worden ontvangen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

152

Toelichting:
De vorderingen buiten begrotingsverband zijn als volgt te specificeren:
Bedrag
Vordering EU uitgaven ELGF

630.342

Voorraden in verband met interventie

54.344

Opdrachten derden

27.939

Vordering EU uitgaven ELFPO

14.467

Vordering op provincies inzake POP

10.963

Vordering EU inzake dierziektebestrijding

1.194

Salarisvorderingen

1.036

Diverse

4.467

Totaal

744.752

Vordering EU uitgaven ELGF
De gelden die EZ voor het Europese fonds ELGF voorfinanciert betreffen
de declaraties van de maanden november (16/10 – 30/11) en december. De
gedeclareerde bedragen van deze maanden zijn in 2018 ontvangen
respectievelijk in de maanden januari en februari. De navolgende tabel
geeft inzicht in de totaalbedragen van uitgaven en ontvangsten met
betrekking tot het ELGF van de jaren waarvan de jaaraangiften nog niet
door de Europese Commissie zijn vastgesteld.
Omschrijving

Bedrag

Restant ELGF vordering vorig boekjaar

611
1

Boekjaar 2017, in 2016 gerealiseerde uitgaven (+)
Vordering 31 december 2016

613.060

Boekjaar 2017, in 2017 gerealiseerde uitgaven (+)

203.449

Ontvangsten uit ELGF boekjaar 2017 (-/-)

816.950

Afrekening 2016 (-/-)
Te veel ontvangen boekjaar 2017
Boekjaar 2018, in 2017 gerealiseerde uitgaven (+)
Vordering 31 december 2017
1

612.449

611
– 1.052
631.394
630.342

Het boekjaar voor het ELGF loopt van 16 oktober tot en met 15 oktober van het volgende jaar.

De jaardeclaratie is lager vastgesteld dan de maandelijkse gedeclareerde
bedragen. Naar verwachting zal de Europese Commissie de jaaraangifte
2017 in 2018 definitief vaststellen en het te veel ontvangen bedrag
verrekenen.
Voorraden in verband met interventie
Op basis van EU verordening 1306/2013 voert RVO.nl interventiemaatregelen uit voor het reguleren van de landbouwmarkt. Deze maatregelen
bestaan uit aankoop, opslag, vervoer en overdracht van voorraden,
verkoop en andere vormen van afzet overeenkomstig de sectorale
landbouwwetgeving en eerder genoemde verordening. Als gevolg van de
uitvoering van deze maatregelen worden er voorraden aangehouden. De
gepresenteerde waarde is het bedrag dat RVO.nl volgens specifieke
berekeningen in de voorraden heeft gestoken. De voorraden betreffen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

153

momenteel melkpoeder. De door de EU te financieren bedragen van de
kosten van openbare interventie worden bepaald op basis van de
jaarrekening van het betaalorgaan RVO.nl.
Beginvooraad

52.774

Aankopen magere melkpoeder

1.575

Verkopen
Waardeverminderingen

5

Eindvoorraad

54.344

Opdrachten derden
RVO.nl voert opdrachten uit voor derden. De opdrachten worden verstrekt
door publieke, particuliere en Europese organisaties. Het openstaande
bedrag zal RVO.nl in rekening brengen bij de betreffende opdrachtgevers.
EU uitgaven ELFPO POP 3
Omschrijving

Bedrag

Restant te vorderen vorig boekjaar
Boekjaar 2017, in 2016 gerealiseerde uitgaven * (+)
Vordering 31 december 2016

5
11.846
11.851

Boekjaar 2017, in 2017 gerealiseerde uitgaven (+)

45.768

Ontvangsten uit ELFPO boekjaar 2017 (-/-)

57.609

Afrekening 2016 (-/-)
Te vorderen boekjaar 2017

5
1

Boekjaar 2018, in 2017 gerealiseerde uitgaven (+)
Vordering 31 december 2017
1

5
14.462
14.467

Het boekjaar van ELFPO loopt van 16 oktober tot en met 15 oktober van het volgende jaar.

De jaardeclaratie is hoger vastgesteld dan de gedeclareerde bedragen.
Naar verwachting zal de Europese Commissie de jaaraangifte 2017 in 2018
definitief vaststellen en het te vorderen bedrag verrekenen.
Vordering EU inzake dierziektebestrijding
Vordering op EU inzake uitvoering dierziektebestrijding (salmonella, bse).
Salarisvorderingen
Dit betreft betalingen aan personeel inzake salarissen en diverse vergoedingen in afwachting van definitieve verrekening.
Balanspost 7 Schulden buiten begrotingsverband

241.755

Onder de schulden buiten begrotingsverband zijn de bedragen opgenomen die nog ten
gunste van derden moeten worden gebracht.

Toelichting:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

154

De schulden buiten begrotingsverband zijn als volgt te specificeren:
Bedrag
Opdrachten derden

81.511

EU inzake EFRO/ESF

61.081

Vereffeningsorganisatie Product en Bedrijfschappen

45.753

ELFPO werkkapitaal

22.959

Contante waarborgen RVO.nl

6.904

Europees Visserijfonds

5.368

Provincies inzake POP3

4.410

RVO.nl af te dragen gelden aan derden

3.198

Diverse

10.571

Totaal

241.755

Opdrachten derden
RVO.nl voert opdrachten uit voor derden. De opdrachten worden verstrekt
door publieke, particuliere en Europese organisaties. RVO.nl zal de
betreffende gelden overeenkomstig opdracht of overeenkomst aan
begunstigden verstrekken.
EU inzake EFRO/ESF
De Europese Commissie heeft eind december 2017 de eindafrekeningen
goedgekeurd en verschillende betalingen verricht die in 2018 worden
doorbetaald aan de betrokken Managementautoriteiten van de genoemde
programma’s.
Vereffeningsorganisatie Product en Bedrijfschappen
Per 1 januari 2015 is de vereffening van de Product en Bedrijfschappen
onder verantwoordelijkheid van EZ gebracht. Voor de uitvoering van de
vereffeningstaken is de vereffeningsorganisatie PBO opgericht. Deze
organisatie voert de administraties van de voormalige schappen en
beheert daarbij ook de bankrekeningen.
ELFPO werkkapitaal
Het plattelands ontwikkelingsprogramma 2014–2020 voor Nederland heeft
de Europese Commissie in 2014 goedgekeurd. Als gevolg van deze
goedkeuring heeft de Europese Commissie aan EZ werkkapitaal voor de
uitvoering van POP 3 beschikbaar gesteld overeenkomstig verordening
(EU) Nr. 1306/2014. Bij de afsluiting van POP3 zal deze voorfinanciering
door de commissie worden verrekend.
Contante waarborgen RVO.nl
RVO.nl ontvangt per bank gelden van het bedrijfsleven als zekerheidsstelling voor in- en uitvoercertificaten. Als aan de voorwaarden van de
certificering is voldaan dan betaalt RVO.nl op verzoek van de belanghebbende de bedragen terug.
Europees Visserijfonds
Dit betreft door RVO.nl van de EU ontvangen bedragen voor de financiering van projecten en regelingen van het Europees Visserijfonds.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

155

Provincies inzake POP3
In 2013 heeft RVO.nl POP-regelingen uitgevoerd die vanwege
overschrijding van bestedingslimieten nog niet bij de Europese
Commissie declarabel waren. De provincies hebben destijds de financiering van het deel van de Europese Commissie voor hun rekening
genomen. Na goedkeuring van de wijziging van de bestedingslimieten
heeft RVO.nl in 2014 de betreffende uitgaven alsnog gedeclareerd bij de
EC. Na voldoening van de laatste facturen van POP2 door RVO.nl blijft er
een bedrag van € 4,4 mln over. RVO.nl overlegt met de provincies de
mogelijkheden om het resterende bedrag in te zetten bij de uitvoering van
POP3.
RVO.nl af te dragen gelden aan derden
Door RVO.nl geïnde bedragen voor derden. Deze dienen nog verrekend te
worden, het betreft onder andere het Europees Octrooibureau (EOB).
Balanspost 10 Vorderingen

4.136.268

De vorderingen hebben betrekking op te ontvangen bedragen voor de begroting van EZ.

De direct opeisbare vorderingen

142.813

Op termijn opeisbare vorderingen

547.137

Geconditioneerde vorderingen

3.446.318

Totaal

4.136.268

Toelichting:
De direct opeisbare vorderingen zijn als volgt te specificeren:
Bedrag
Vorderingen inzake uitvoering beleid

115.358

Dividendbelasting

5.058

Opgelegde boetes ACM

4.529

Diverse

17.868

Totaal

142.813

Vorderingen inzake uitvoering beleid
EZ heeft vorderingen opgelegd voortkomend uit subsidie vaststellingen
van diverse regelingen en het verstrekken van vergunningen en heffingen
voor diverse economische activiteiten.
Opgelegde boetes ACM
Voor de uitvoering van de mededingingswet heeft ACM boetes opgelegd.
Toelichting:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

156

De op termijn opeisbare vorderingen zijn als volgt te specificeren:
Bedrag
Kredietregelingen RVO.nl

299.503

Leningen

198.797

Opgelegde boetes ACM

43.697

Wettelijke rente opgelegde boetes ACM

4.460

Overige vorderingen

Totaal

680

547.137

Kredietregelingen RVO.nl
RVO.nl voert regelingen uit waarbij kredieten beschikbaar worden gesteld
voor ontwikkelingen en innovatie op het gebied van technologie, nieuwe
producten etc. Voor het terugbetalen van deze kredieten zijn betalingsregelingen getroffen. Dit geldt ook voor een aantal vorderingen die
voortkomen uit subsidie vaststellingen van diverse regelingen en
verstrekte vergunningen en heffingen.
Leningen
De leningen zijn als volgt te specificeren:
Bedrag
Wageningen Universiteit / Stichting DLO

56.839

Energieonderzoek Centrum Nederland

54.153

Microkrediet Nederland

46.430

Pallas

20.880

Biopartner

13.525

Ambigo

4.000

NV Industriebank Limburgse Ontwikkelings- en Investeringsmaatschappij

2.000

Diverse

Totaal

970

198.797

Opgelegde boetes ACM
Voor de uitvoering van de mededingingswet heeft ACM boetes opgelegd.
Voor deze vorderingen zijn door ACM betalingsregelingen getroffen.
Wettelijke rente opgelegde boetes ACM
Dit betreft de per 31 december 2017 verschuldigde wettelijke rente over de
door ACM opgelegde boetes.
Toelichting:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

157

De geconditioneerde vorderingen zijn als volgt te specificeren:
Bedrag
Gestelde zekerheden

1.838.310

Geconditioneerde vorderingen

641.775

Bureau Beheer Landbouwgronden

323.583

BBMKB

263.084

Kredietregelingen

261.654

Garantieregelingen

117.912

Totaal

3.446.318

Gestelde zekerheden
Dit betreffen zekerheden die bij de uitvoering van het Gemeenschappelijk
Landbouwbeleid van de EU worden gevraagd. De uitvoering hiervan vindt
plaats bij RVO.nl.
Geconditioneerde vorderingen
De geconditioneerde vorderingen zijn als volgt te specificeren:
Bedrag
Nederlandse Defensie Industrie

440.075

Participatiemij Oost Nederland NV

71.573

ECN

40.000

LIOF

18.882

NV NOM

13.040

STW

12.900

EIF

10.000

Nedermaas

8.542

United Nations Univesity

6 807

MARIN

6.807

BOM

3.380

Provincie Noord-Brabant

2.567

Diverse

7.202

Totaal

641.775

Bureau Beheer Landbouwgronden
Het saldo van de landbouwgronden bestaat voornamelijk uit een
langlopend renteloos voorschot van EZ aan het Bureau Beheer
Landbouwgronden (BBL) van € 32,6 mln waarvoor door het Bureau
Beheer Landbouwgronden gronden zijn verworven die na doorlevering
door het Bureau aan eindbeheerders leiden tot doelrealisatie. Daarnaast is
er een bedrag van € 291 mln nog te vorderen uit hoofde van landinrichtingsrente door grondeigenaren te betalen in afgesloten landinrichtingsprojecten, welke in het algemeen in 26 jaar worden geïnd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

158

BMKB
Op basis van het besluit Borgstelling Midden- en Kleinbedrijf (BMKB)
verstrekken deelnemende banken krediet aan een ondernemer onder
garantie (borgstelling) van de Staat. Op het moment dat de bank de
garantie aanspreekt betaalt RVO.nl de claim uit aan de bank. Hierdoor
ontstaat er voor RVO.nl een vordering op de onderneming die wordt
opgenomen in de debiteurenadministratie. De bank heeft conform de
regeling een volgplicht. Wanneer een ondernemer een voorstel tot afkoop
bij de bank indient legt de bank dit ter beoordeling voor aan RVO.nl. Na
instemming van RVO.nl zorgt de bank voor afwikkeling van de overeengekomen regeling en maakt het aan RVO.nl toekomende bedrag over.
Kredietregelingen
RVO.nl voert een aantal regelingen uit waarbij kredieten voor diverse
beleidsdoelstellingen beschikbaar worden gesteld. Het gaat hier onder
andere om kredieten voor technische ontwikkeling, elektronische diensten
ontwikkeling, milieugerichte productontwikkeling, technische ontwikkelingsprojecten, startende ondernemingen en vroege fase financiering. De
aanvragers kunnen een vooraf overeengekomen tijd over deze kredieten
beschikken en betalen de kredieten terug als bepaalde verwachte
ontwikkelingen en of condities zich hebben voorgedaan zoals het behalen
bepaalde omzet, winst, rendementen en aandelenverkoop.
Garantieregelingen
Met deze regelingen worden ondernemers in staat gesteld om bankleningen te verkrijgen zodat ondernemen mogelijk blijft. EZ staat garant
voor de leningen waardoor het risico voor de bank op de bedrijfsfinanciering kleiner wordt. Bij aanspraak van de bank op de garantie betaalt
RVO.nl de bank. Hierdoor ontstaat er voor RVO.nl een vordering op de
onderneming die wordt opgenomen in de debiteurenadministratie.
Wanneer een ondernemer een voorstel tot afkoop bij de bank indient legt
de bank dit ter beoordeling voor aan RVO.nl. Na instemming van RVO.nl
zorgt de bank voor afwikkeling van de overeengekomen regeling en maakt
het aan RVO.nl toekomende bedrag over.
Balanspost 11 Schulden

Balanspost 12 Voorschotten

Nihil

8.505.871

Voorschotten zijn bedragen die aan derden zijn betaald vooruitlopend op later definitief
vast te stellen of af te rekenen bedragen.

Toelichting:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

159

Beleidsartikelen

2013
en eerder

2014

2015

2016

2017

Totaal

1.699

475

1.212

4.128

173.599

181.113

2. Bedrijvenbeleid: innovatief en duurzaam
ondernemen

402.793

197.939

191.860

246.239

584.581

1.623.412

3. Toekomstfonds

111.006

40.027

41.698

87.830

103.480

384.040

2.371.236

459.923

533.886

912.223

1.205.644

5.482.913

105

1.357

40.878

42.340

1. Goed functionerende economie en markten

4. Een doelmatige en duurzame energievoorziening
5. Meerjarenprogramma Nationaal Coördinator
Groningen
6. Concurrerende, duurzame, veilige agro-,
visserij- en voedselketens

39.114

15.348

16.674

168.326

208.484

447.945

7. Groen onderwijs van hoge kwaliteit

28.011

12.891

17.713

9.314

21.451

89.381

8. Natuur en Biodiversiteit

98.726

2.138

4.484

14.067

73.056

192.470

Buiten begrotingsverband
Totaal

5.111

1.889

3.008

2.747

49.501

62.256

3.057.696

730.630

810.639

1.446.231

2.460.674

8.505.871

Verloop van de voorschotten gedurende het dienstjaar 2017

Bedrag

Beginstand 1 januari 2017

8.471.675

Verstrekte voorschotten

2.611.784

Eindafgerekende voorschotten

2.577.588

Eindstand 31 december 2017

8.505.871

De mutaties buiten begrotingsverband hebben betrekking op
voorschotten die namens EZ zijn verstrekt maar waarvan financiering
door derden plaatsvindt. De voorschotten die EZ heeft verstrekt namens
de volgende opdrachtgevers zijn niet in de openstaande voorschotten
buiten begrotingsverband meegenomen:
• Ministerie van Binnenlandse Zaken;
• Ministerie van Infrastructuur en Milieu;
• Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid;
• Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport;
• Ministerie van Buitenlandse Zaken;
• Ministerie van Onderwijs Cultuur en Wetenschap;
• De provincies.
In verband met de herindeling van de beleidsartikelen in de begroting van
2017 zijn de beginstanden per artikel niet herleidbaar naar de eindstanden
van 2016. Uiteraard is de totaaltelling wel overeenkomstig de eindstand
van 2016.
Balanspost 13 Garantieverplichtingen

4.462.529

De garantieverplichtingen zijn voorwaardelijke financiële verplichtingen. Deze verplichtingen komen op een later moment tot betaling als bij de wederpartij die de garantie heeft
ontvangen zich bepaalde omstandigheden voordoen, bijvoorbeeld een bepaald risico of
een onzekere gebeurtenis.

Toelichting:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

160

Beleidsartikelen

Stand per
01-01-2017

1. Goed functionerende economie en markten

In 2017
aangegaan +

Bijstellingen
-/-

Uitgaven
– /-

50.000

2. Bedrijvenbeleid: innovatief en duurzaam ondernemen

50.000

2.681.607

805.581

742.387

4. Een doelmatige en duurzame energievoorziening

941.939

11.050

29.450

6. Concurrerende, duurzame en veilige agro-, visserij- en
voedselketens

318.812

49.379

26.819

7. Groen onderwijs van hoge kwaliteit

67.424

15.100

1.881

8. Natuur en Biodiversiteit

383.585

4.400

4.443.367

885.510

Totaal

Stand per
31-12-2017

40.644

2.704.157
923.539

2.050

339.323

18.719

4.400

364.866

819.256

47.094

4.462.529

80.643

Onder de post garantieverplichtingen zijn ook opgenomen de garantieverplichtingen die vallen onder het domein van het schatkistbankieren van
het Ministerie van Financiën. Dit is aan de orde bij de artikelen 1, 4 (COVA)
en 7.
In verband met de herindeling van de beleidsartikelen in de begroting van
2017 zijn de beginstanden per artikel niet herleidbaar naar de eindstanden
van 2016. Uiteraard is de totaaltelling wel overeenkomstig de eindstand
van 2016.
Balanspost 14 Andere verplichtingen

43.845.065

Het gaat hier om financiële verplichtingen ten opzichte van een wederpartij die op een
later moment tot betaling leiden. Indien de wederpartij alle gestelde voorwaarden nakomt
zal de verplichting volledig tot betaling komen.

Toelichting:
Beleidsartikelen

1. Goed functionerende economie en markten
2. Bedrijvenbeleid: innovatief en duurzaam ondernemen
3. Toekomstfonds

Stand per
01-01-2017

In 2017
aangegaan
+

Negatieve
bijstelling
-/-

Uitgaven
-/-

10.775
1.048.197

Stand per
31-12-2017

212.076

4.480

208.679

9.692

849.073

12.756

802.757

1.081.757

407.568

198.305

9.886

130.372

465.615

35.027.101

8.607.627

819.847

1.887.247

40.927.634

5. Meerjarenprogramma Nationaal Coördinator Groningen

15.607

58.214

4.234

47.099

22.488

6. Concurrerende, duurzame en veilige agro-, visserij- en
voedselketens

218.257

612.977

7.551

612.463

211.221

7. Groen onderwijs van hoge kwaliteit

767.747

826.011

14.630

817.051

762.077

8. Natuur en Biodiversiteit

64.016

107.107

1.417

111.428

58.278

4. Een doelmatige en duurzame energievoorziening

40. Apparaat
Buiten begrotingsverband
Totaal

403.194

403.194

341.564

97.579

11.241

121.600

306.302

37.900.832

11.972.163

886.042

5.141.890

43.845.065

Voor de andere verplichtingen is voor wat betreft het onderdeel buiten
begrotingsverband dezelfde verantwoordingswijze toegepast als bij de
openstaande voorschotten.
In verband met de herindeling van de beleidsartikelen in de begroting van
2017 zijn de beginstanden per artikel niet herleidbaar naar de eindstanden
van 2016. Uiteraard is de totaaltelling wel overeenkomstig de eindstand
van 2016.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

161

Balanspost 15 Deelnemingen

1.404.074

Toelichting
De specificatie van de deelnemingen van EZ is als volgt:
Naam

Nominaal

Betaald

Ultimo 2016

Ultimo 2017

Ultimo 2016

Ultimo 2017

Deeln.%

N.V. NOM

25.950

25.950

25.950

25.950

50,0

N.V. BOM

16.587

16.587

20.501

20.501

57,6

ROM Innovation Quarter B.V.

10.000

25.000

10.000

25.000

40,8

N.V. LIOF

26.625

26.625

26.625

26.625

50,0

GasTerra B.V.

18.000

18.000

18.000

18.000

10,0

EBN NV

128.138

128.138

1.242.281

1.242.281

100,0
54,6

Oost N.V.

32.751

32.751

45.716

45.716

Totaal

258.051

273.051

1.389.073

1.404.074

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

162

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

163

Functie

0,07 (0,07)

0,07 (0,07)
0,07 (0,07)

deskundige

lid

lid

lid

lid

lid

lid

Akkermans,
J.H.M.

Kraak, D.

Bakker. R

Bassa, D.

Bouman,
H.B.

Broekhof FA

Brongers,
P.J.F

0,07 (0,07)

0,07 (0,07)

0,07 (0,07)

0,07

0,07 (0,07)

Aalberts W.J lid

1,00

1,00 (1,0)

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

Dienst- Op externe
verband in inhuurbasis
fte (nee; <= 12
(+ tussen
kalenderhaakjes
mnd;
omvang in
> 12
2016) kalender-mnd)

C.M.L.
Bestuurslid
Hijmans van
den Berg

Datum einde
dienstverband
(indien van
toepassing)

0,93 (0,89)

Datum
aanvang
dienstverband
(indien van
toepassing)

Bestuurslid

F.J.H. Don

C.A. Fonteijn Voorziter
RVB

Naam
(gewezen)
topfunctionaris

Bezoldiging van (gewezen) topfunctionarissen

5.480 (4.795)

7.840 (3.197)

12.560 (9.275)

4.720 (4.400)

11.760 (3.872)

10.520

0 (4.140)

14.040 (10.903)

156.647

156.691 (146.140)

203.674 (200.776)

Beloningplus
onkostenvergoedingen (belast)
(+ tussen haakjes
bedrag in 2016)

17.983

16.550 (14.182)

19.117 (16.808)

Voorzieningen
t.b.v.
beloningen
betaalbaar op
termijn
(+ tussen
haakjes bedrag
in 2016)

5.480 (4.795)

7.840 (3.197)

12.560 (9.275)

4.720 (4.440)

11.760 (3.872)

10.520

0 (4.140)

14.040 (10.903)

174.630

173.241 (160.322)

222.791 (217.584)

Totale bezoldiging
in 2017 (+ tussen
haakjes bedrag in
2016)

12.670

12.670

12.670

12.670

12.670

12.670

–

12.670

181.000

168.330

181.000

Individueel
toepasselijk
bezoldigingsmaximum

*3

*1,2

*1,2

Motivering
(indien
overschrijding)

Op 1 juli 2017 is de Evaluatiewet WNT in werking getreden. De Evaluatiewet WNT regelt ondermeer dat de openbaarmakingsverplichtingen niet
langer bij wet, maar in de nieuwe artikelen 5, 5a en 5b van Uitvoeringsregeling WNT zijn geregeld (Staatscourant 2017, nr. 23427). De openbaarmakingsverplichtingen zijn daarbij op enkele onderdelen vereenvoudigd.

Voor dit departement heeft de publicatieplicht betrekking op onderstaande functionarissen. De bezoldigingsgegevens van de leden van de Top
Management Groep zijn opgenomen in het jaarverslag van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Het algemeen bezoldigingsmaximum bedraagt in 2017 € 181.000.

De Wet normering topinkomens (WNT) bepaalt dat de bezoldiging en eventuele ontslaguitkeringen van topfunctionarissen en gewezen topfunctionarissen in de publieke en semi-publieke sector op naamsniveau vermeld moeten worden in het financieel jaarverslag. Deze publicatieplicht geldt
tevens voor topfunctionarissen die bij een WNT-instelling geen – al dan niet fictieve – dienstbetrekking hebben of hadden. Daarnaast moeten van
niet-topfunctionarissen de bezoldiging (zonder naamsvermelding) gepubliceerd worden indien deze het wettelijk maximum te boven gaan.
Niet-topfunctionarissen zonder dienstverband vallen echter buiten de reikwijdte van de wet.

11. WNT-VERANTWOORDING 2017 – MINISTERIE VAN ECONOMISCHE ZAKEN

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

164

0,07 (0,07)
0,07 (0,07)
0,07 (0,07)
0,07 (0,07)
0,07 (0,07)

lid

lid

lid

lid

Daniëls,
M.M.

Eijk, P.J. van
der

Gaanderse
JA

Giesen, S.H.

nee

0,07 (0,07)

lid

deskundige

lid

lid

Knook, N.G.

Krekels
P.H.J.

Kreij JL van

Krikke A

lid

Leliveld,
C.C.L.

nee

nee
0,07 (0,07)

nee
(0,07)

deskundige

Leeuw R de

nee

nee

deskundige

0,07 (0,07)

0,07 (0,07)

nee

nee

nee

Kuppens,
M.H.W.

Kubber, F. de lid

nee

0,07 (0,07)

lid

Keurentjes
F.A.M.

0,07 (0,07)

0,07 (0,07)

lid

Janssen,
H.G.J.M.

nee

0,07 (0,07)

nee

0,07 (0,07)

nee

nee

lid

0,07 (0,07)

lid

Hoetmer, R.

nee

Idsardi J

0,07 (0,07)

lid

Habben
Jansen, C.

nee

nee

nee

nee

nee

nee

Holtman, H.J lid

0,07 (0,07)

Gils, W.M.A. lid
van

1-9-2017

1-9-2017

0,07 (0,07)

lid

Coppens,
C.A.A.

Dienst- Op externe
verband in inhuurbasis
fte (nee; <= 12
(+ tussen
kalenderhaakjes
mnd;
omvang in
> 12
2016) kalender-mnd)

lid

Datum einde
dienstverband
(indien van
toepassing)

Burgsteden,
AG van

Datum
aanvang
dienstverband
(indien van
toepassing)

Functie

Naam
(gewezen)
topfunctionaris

2.320 (1.434)

0 (2.456)

0

6.767 (5.835)

3.107 (5.260)

8.690 (8.246)

0

7.365 (2.916)

2.540 (1.854)

8.218 (6.684)

6.703 (5.141)

2.480 (1.840)

2.760 (2.280)

6.720 (10.992)

2.880 (2.320)

9.840 (7.804)

4.280 (5.431)

3.600 (4.509)

5.840 (2.400)

12.374 (6.778)

1.256 (4.514)

Beloningplus
onkostenvergoedingen (belast)
(+ tussen haakjes
bedrag in 2016)

Voorzieningen
t.b.v.
beloningen
betaalbaar op
termijn
(+ tussen
haakjes bedrag
in 2016)

2.320 (1.434)

0 (2.456)

0

6.767 (5.835)

3.107 (5.260)

8.690 (8.246)

0

7.365

2.540 (1.854)

8.218 (6.684)

6.703 (5.141

2.480 (1.840)

2.760 (2.280)

6.720 (10.992

2.880 (2.320)

9.840 (7.804)

4.280 (5.431)

3.600 (4.509)

5.840 (2.400)

12.374 (6.778)

1.256 (4.514)

Totale bezoldiging
in 2017 (+ tussen
haakjes bedrag in
2016)

12.670

–

–

12.670

8.447

12.670

–

12.670

12.670

12.670

12.670

12.670

12.670

12.670

12.670

12.670

8.447

12.670

12.670

12.670

12.670

Individueel
toepasselijk
bezoldigingsmaximum

Motivering
(indien
overschrijding)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

165

0,07 (0,07)

lid

lid

lid

Michielsen,
A.F.M.

Nijpjes, F.

Oostdam
J.J.H.

nee
nee
nee

1-9-2017

deskundige

Deskundige

lid

lid

lid

lid

deskundige

deskundige

lid

Wassenaar,
N.C.

Schoorlemmer,
B.F.M.

Doesschot,
B.E.G.

Kraak, D.

Berg, R.

Tiesinga,
H.L.

Tuyl M.J.J.
van

Tijsseling,
H.G.

Veenstra, G.

0,07 (0,07)

lid

Willemink,
J.H.

nee

nee

0,07 (0,07)

lid

Wersch,
H.J.M. van

nee

nee

nee

nee

nee

0,07 (0,07)

0,07 (0,07)

0,07

0,07

0,07

nee

nee

Vriend C.P.M. deskundige

1-9-2017

1-9-2017

lid

Roomen,
A.H.M. van

0,07 (0,07)

0,07 (0,07)

lid
nee

0,07 (0,07)

lid

nee

nee

Reinders
Folmer, P.H.

0,07 (0,07)

0,07 (0,07)

nee

nee

nee

nee

Panman RG

1-8-2017

0,07 (0,07)

lid

0,07 (0,07)

deskundige

Dienst- Op externe
verband in inhuurbasis
fte (nee; <= 12
(+ tussen
kalenderhaakjes
mnd;
omvang in
> 12
2016) kalender-mnd)

Lok, S.

Datum einde
dienstverband
(indien van
toepassing)

Lips, A.J.J.

Datum
aanvang
dienstverband
(indien van
toepassing)

Functie

Naam
(gewezen)
topfunctionaris

4.522 (2.887)

1.960 (514)

0

1.680 (1.640)

0

0

2.120 (2.440)

0

2.480

2.320

0 (9.640)

0

5.485 (5.592)

3.658 (3.725)

3.921 (5.650)

6.200 (7.392)

9.280 (7.289)

1.640 (1.440)

1.960 (760)

0

Beloningplus
onkostenvergoedingen (belast)
(+ tussen haakjes
bedrag in 2016)

Voorzieningen
t.b.v.
beloningen
betaalbaar op
termijn
(+ tussen
haakjes bedrag
in 2016)

4.522 (2.887)

1.960 (514)

0

1.680 (1.640)

0

0

2.120 (2.440)

0

2.480

2.320

0 (9.640)

0

5.485 (5.592)

3.658 (3.725)

3.921 (5.650)

6.200 (7.392)

9.280 (7.289)

1.640 (1.440)

1.960 (760)

0

Totale bezoldiging
in 2017 (+ tussen
haakjes bedrag in
2016)

12.670

12.670

–

12.670

–

–

12.670

3.168

3.168

3.168

–

–

12.670

12.670

12.670

12.670

12.670

12.670

12.670

–

Individueel
toepasselijk
bezoldigingsmaximum

Motivering
(indien
overschrijding)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

166

0,29 (0,29)
1,00 (1,00)
1,00 (1,09)
1,00 (1,00)
0,29 (0,29)
0,29 (0,29)
0,29 (0,29)
0,29 (0,29)
0,29 (0,29)
0,22 (0,22)
0,11 (0,11)

Voorzitter

Secretaris

Secretaris

Secretaris

Voorzitter

Voorzitter

Lid

Lid

J.K.B. van
Daalen

J.P.M. van
der Ham

J.M.Jaarsveld Voorzitter

Lid

G.J.M.
Krekel

L.W.Bartelse Voorzitter

Vice-voorzitter

C.M.
Lubbers

H.A. Witsiers Voorzitter

Voorzitter

D. Ozdemir

L. J.Hellebrekers

B.Blaauboer

E.N.Stassen

F.A. Klatter

T.Rijnders
0,10 (0,10)
0,90 (0,90)
0,10 (0,10)
0,10 (0,10)
0,10 (0,10)
0,10 (0,10)

L.van Vloten- Voorzitter
Doting

C.J.A.
Secretaris
Groenewoud

Vice-voorzitter

lid

lid

Vice-voorzitter

C.M.M.van
Winden

J.J.M. Dons

V.B.W.
Cornelissen

R.G.F.Visser

0,11 (0,11)

0,11 (0,11)

0,11 (0,11)

0,07 (0,07)

lid

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

Dienst- Op externe
verband in inhuurbasis
fte (nee; <= 12
(+ tussen
kalenderhaakjes
mnd;
omvang in
> 12
2016) kalender-mnd)

T.K.
Hoogslag

Datum einde
dienstverband
(indien van
toepassing)

Wit, A. de

Datum
aanvang
dienstverband
(indien van
toepassing)

Functie

Naam
(gewezen)
topfunctionaris

400 (1.000)

0 (0)

1.474 (1.000)

1.922 (1.232)

72.175 (69.071)

16.802 (17.180)

14.307 (11.190)

14.307 (11.329)

14.307 (11.337)

14.307 (11.190)

30.739 (24.401)

26.619 (26.775)

26.619 (26.228)

26.619 (26.228)

26.619 (26.228)

27.108 (26.228)

70.679 (82.105)

80.224 (86.555)

57.269 (57.439)

26.619 (26.228)

1.520 (1.960)

Beloningplus
onkostenvergoedingen (belast)
(+ tussen haakjes
bedrag in 2016)

14.700 (14.116)

4.116 (3.682)

4.116 (3.690)

4.116 (3.690)

4.116 (3.690)

4.116 (3.690)

12.617 (11.266)

12.102 (11.807)

8.279 (7.299)

4.116 (3.690)

Voorzieningen
t.b.v.
beloningen
betaalbaar op
termijn
(+ tussen
haakjes bedrag
in 2016)

400 (1.000)

0 (0)

1.474 (1.000)

1.922 (1.232)

86.875 (83.187)

16.802 (17.180)

14.307 (11.190)

14.307 (11.329)

14.307 (11.337)

14.307 (11.190)

30.739 (24.401)

30.735 (30.457)

30.735 (29.917)

30.735 (29.917)

30.735 29.917)

31.224 (29.917)

83.297 (93.371)

92.326 (98.362)

65.548 (64.378)

30.735 (29.917)

1.520 (1.960)

Totale bezoldiging
in 2017 (+ tussen
haakjes bedrag in
2016)

18.100

18.100

18.100

18.100

162.900

18.100

20.091

20.091

20.091

20.091

40.182

52.490

52.490

52.490

52.490

52.490

181.000

181.000

181.000

52.490

12.670

Individueel
toepasselijk
bezoldigingsmaximum

Motivering
(indien
overschrijding)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

167

0,10 (0,10)
0,10 (0,10)
0,10 (0,10)
0,10 (0,10)

lid

P.M. Sangers lid

lid

lid

G.A.A.M.
Meijerink

A.J.H.
Willems

D. Kasse

1.004 (1.108)

1.348 (663)

1.464 (600)

2.423 (1.270)

1.548 (1.167)

878 (850)

Voorzieningen
t.b.v.
beloningen
betaalbaar op
termijn
(+ tussen
haakjes bedrag
in 2016)

1.004 (1.108)

1.348 (663)

1.464 (600)

2.423 (1.270)

1.548 (1.167)

878 (850)

Totale bezoldiging
in 2017 (+ tussen
haakjes bedrag in
2016)

18.100

18.100

18.100

18.100

18.100

18.100

Individueel
toepasselijk
bezoldigingsmaximum

Motivering
(indien
overschrijding)

Naam instelling

Naam (gewezen)
topfunctionaris

Functie

Datum aanvang
dienstverband
(indien van
toepassing)

Datum einde
dienstverband
(indien van
toepassing)

Omvang dienstverband fte
(+ tussen haakjes
omvang 2016)

Op externe
...
inhuurbasis
(nee; <= 12
kalender mnd; >
12 kalender mnd)

Naam instelling

Voor topfunctionarissen met een bezoldiging van € 1.700 of minder wordt met ingang van de WNT-verantwoording over 2017 volstaan met de
naam en functie van de topfunctionaris. Deze topfunctionarissen worden gemarkeerd met ***) achter de naam. De overige kolommen van de tabel
blijven leeg en worden uitgevlakt. Dit ziet er als volgt uit:

3.

2.

nee

nee

nee

nee

nee

nee

Beloningplus
onkostenvergoedingen (belast)
(+ tussen haakjes
bedrag in 2016)

WNT-grens van € 181.000 geldt voor mensen die vanaf 1-1-2015 in dienst zijn getreden. Voor wie vóór 2013 al in dienst was dan wel met wie
vóór 2013 afspraken zijn gemaakt, geldt overgangsrecht.
Voor bestuursleden Fonteijn en Don geldt overgangsrecht; zij zijn vóór 2013 in dienst getreden. Dit duurt 7 jaar (2013 tot en met 2019). In de
eerste 4 jaar (2013 tot en met 2016) hoeft nog geen daling van de bezoldiging te worden doorgevoerd, in de 3 jaar daarna (2017 tot en met
2019) wel, maar nog niet tot 100% van de norm. Voor daling naar 100% kan nog 2 jaar worden gebruikt (2020 en 2021). Betekent dat beiden pas
per 2022 op 100% moeten zitten, die op dit moment € 181.000 is.
De declaraties over de maanden november en december van 2016 zijn in 2017 (februari) gedeclareerd. Vandaar de overschrijding.

0,10 (0,10)

lid

H. van der
Haar

1.

0,10 (0,10)

Dienst- Op externe
verband in inhuurbasis
fte (nee; <= 12
(+ tussen
kalenderhaakjes
mnd;
omvang in
> 12
2016) kalender-mnd)

lid

Datum einde
dienstverband
(indien van
toepassing)

E.T.
Lammerts
van Bueren

Datum
aanvang
dienstverband
(indien van
toepassing)

Functie

Naam
(gewezen)
topfunctionaris

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

168

Naam (gewezen) topfunctionaris

Functie

Datum
aanvang
dienstverband
(indien van
toepassing)

Datum
einde
dienstverband
(indien van
toepassing)

Omvang
dienstverband
(fte)
(+ tussen haakjes
omvang in 2016)

Naam
instelling

Naam
(gewezen)
topfunctionaris

Laatste
functie

Eerdere
functie(s)

Datum
beëindiging
dienstverband

Op externe
inhuur-basis
(nee; <= 12
mnd;
> 12 mnd)

Beloning plus onkostenvergoedingen (belast)
(+ tussen haakjes bedrag
in 2016)

Uitkeringen aan (gewezen) topfunctionarissen wegens beëindiging dienstverband

Naam
instelling

Bezoldiging van niet-topfunctionarissen boven het individueel toepasselijk drempelbedrag

Naam instelling

Topfunctionarissen en gewezen topfunctionarissen met een bezoldiging van € 1.500 of minder

Betaalde
uitkeringen
in 2016

Voorzieningen
t.b.v. beloningen
betaalbaar op
termijn
(+ tussen haakjes
bedrag in 2016)

Motivering

Motivering
(indien
overschrijding)

Individueel
toepasselijk
drempelbedrag

Individueel
toepasselijke maximale
ontslaguitkering

Totale
bezoldiging
in 2016
(+ tussen
haakjes
bedrag in
2016)

Functie

D. JAARVERSLAG DIERGEZONDHEIDSFONDS (F)
12. BELEIDSVERSLAG DIERGEZONDHEIDSFONDS
Beleidsartikel 01 Bewaking en bestrijding van dierziekten en
voorkomen en verminderen van welzijnsproblemen
Algemene doelstelling
Bewaking en bestrijding van bepaalde dierziekten en het voorkomen en
verminderen van welzijnsproblemen.
Rol en verantwoordelijkheid
De Minister van EZ is verantwoordelijk voor:
• Het bestrijden van dierziekten die op basis van wetgeving verplicht
moeten worden bestreden en indirect verantwoordelijk voor welzijnsaspecten bij de bestrijding.
• Het tijdig signaleren en afhandelen van verdenkingen en besmettingen
door onderzoek en monitoring/bewaking van bepaalde dierziekten
(bijvoorbeeld scrapie, blauwtong, Brucella melitensis, klassieke en
Afrikaanse varkens pest, AI, Ziekte van Aujeszky, salmonella en
mycoplasma en BSE).
• Effectieve en doelmatige crisisorganisatie bij dierziektenuitbraken.
Telkens na een uitbraak van een besmettelijke dierziekte vindt een
evaluatie plaats op alle onderdelen van bestrijdingsmaatregelen,
welzijnsmaatregelen en crisisorganisatie.
Beleidsconclusies
Beleidsconclusies op het terrein van het diergezondheid worden
opgenomen onder artikel 6 «Concurrerende, duurzame, veilige,
agro-,visserij- en voedselketens» van de EZ-begroting.
Vierde Convenant Financiering bestrijding besmettelijke dierziekten
Het Convenant Financiering bestrijding besmettelijke dierziekten
(2015–2019) bevat afspraken over het (verplicht) bestrijden van dierziekten
door het ministerie en de manier waarop dit door de betrokken sectoren
en de overheid wordt gefinancierd. Er zijn ook afspraken gemaakt over de
financiering van door het Ministerie van EZ overgenomen productschapstaken met het verdwijnen per 1 januari 2015 van deze publiekrechtelijke bedrijfsorganen, zoals de basismonitoring van de Gezondheidsdienst voor Dieren (GD), de kosten van de Stichting
Diergeneesmiddelenautoriteit (SDa) en de kosten van preventie en
bestrijding van enkele aanvullende dierziekten. Het convenant beschrijft
wie, de sector en/of de overheid, voor welke kosten verantwoordelijk is.
Daarnaast bepaalt het hoeveel de (deel)sectoren maximaal zelf moeten
betalen, de zogenoemde «plafondbedragen».
Parallel aan het afsluiten van het convenant heeft EZ bij algemene
maatregel van bestuur een wettelijke diergezondheidsheffing geïntroduceerd op basis van de Gezondheids- en welzijnswet voor dieren (Gwwd).
De diergezondheidsheffing is met ingang van 1 januari 2015 opgelegd aan
houders van pluimvee en van schapen en geiten.
De reguliere kosten voor de varkenssector en de rundersector zijn in 2017
gefinancierd uit de reserves, die afkomstig zijn van de productschappen
en die beheerd worden door sectororganisaties.
Omdat de basis voor de heffing in de huidige Gwwd is geënt op een
situatie van 17 jaar geleden is de heffingssystematiek aangepast per

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

169

1 januari 2018. Tegelijkertijd is de Wet dieren gewijzigd waardoor het
nieuwe heffingenstelsel met het oog op de toekomst in de Wet dieren
wordt geplaatst.
Door de diergezondheidsheffing dragen houders van productiedieren bij
aan de bestrijding van de kosten van de preventie en bestrijding van
besmettelijke dierziekten. Met de wijziging van het heffingenstelsel wordt
beoogd een betere afstemming te bereiken tussen de uitgaven van het
Diergezondheidsfonds en de opbrengsten van de diergezondheidsheffing.
Dierziekten
Nederland is door de Europese Unie (EU) officieel vrij verklaard van
bepaalde dierziekten. Deze vrijstatus wordt gehandhaafd door uitvoering
van monitorings- c.q. bewakingsprogramma’s en wordt bewaakt op basis
van meldingen van actuele uitbraken. Deze bewakingsonderzoeken
ondersteunen op die manier de preventie van de betreffende dierziekten.
Daarnaast financiert EZ deels samen met het bedrijfsleven onderzoek naar
opkomende dierziekten (waaronder «emerging» zoönosen) en de
uitwisseling van gegevens hierover tussen organisaties in de dier- en
humane gezondheidszorg. De uitgaven en ontvangsten van de verplichte
bewakingsprogramma’s worden in het DGF verantwoord op onderdeel
01.11 «Bewaking van dierziekten». De uitgaven en ontvangsten die
samenhangen met de bestrijding van besmettelijke dierziekten worden in
het DGF verantwoord op onderdeel 01.12 «Bestrijding van dierziekten».
Nederland is alweer enige jaren officieel vrij van Blauwtong (BT). Om deze
vrij-status te behouden vindt er jaarlijks actieve monitoring plaats. Deze
wordt uitgevoerd in de winter. Jaarlijks worden verspreid over heel
Nederland in dat verband circa 385 runderen serologisch onderzocht.
Sinds juni 2016 zijn er in Nederland geen bedrijven met melkgeiten of
-schapen met besmet-status Q-koorts. Het aantal meldingen van humane
patiënten met Q-koorts is sinds 2009 aanzienlijk gedaald. Hierdoor lijkt het
erop dat de ingezette (hygiëne)maatregelen en de bestrijding van Q-koorts
effectief zijn. In 2017 zijn de veterinaire maatregelen in stand gehouden.
Op advies van deskundigen is de frequentie van de tankmelkmonitoring
per 1 juli 2017 op bedrijven zonder besmetstatus Q-koorts verlaagd naar
1x per maand. In alle andere gevallen (besmet- of verdachtstatus) geldt
een frequentie van iedere twee weken gedurende het gehele jaar. Ook is
in 2017 de verplichte Q-koorts vaccinatiecampagne voortgezet.
Naast de activiteiten bij BT en Q-koorts, blijven de activiteiten gericht op
het tijdig opsporen van de bekende dierziekten zoals Aviaire Influenza (AI),
Klassieke Varkenspest (KVP) en Afrikaanse Varkenspest (AVP). Afgezien
van de uitgaven voor bewaking en bestrijding worden in het DGF ook de
uitgaven en ontvangsten verantwoord voor eventuele welzijnsmaatregelen bij een uitbraak (artikelonderdeel 01.13). Tenslotte wordt op
artikelonderdeel 01.14 de financiering van overige uitgaven verantwoord.
Bijdrage Bedrijfsleven
In het Convenant Financiering bestrijding besmettelijke dierziekten
(2015–2019) zijn afspraken gemaakt over de verdeling van jaarlijkse kosten
voor monitoring, verdenkingen en eventuele bestrijding van besmettelijke
dierziekten tussen overheid en veehouderijsectoren. De sectoren rundvee,
varkens, pluimvee en schapen en geiten dragen bij aan de kosten tot een
vooraf bepaald maximum (plafond). Boven deze plafonds draagt de
overheid de resterende kosten in deze convenantperiode. De maximale
bijdragen worden met ingang van 2017 conform de afspraken in het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

170

convenant geïndexeerd. Onderstaand zijn de door het bedrijfsleven
gegarandeerde plafondbedragen weergegeven.
Sector

Uitgangsbedragen

Bedragen na indexering
20171

Rundveehouderij

23.540.000

23.236.679

Varkenshouderij

53.447.000

54.495.345

– AVP en SVD

30.000.000

30.588.440

– Overige dierziekten

23.447.000

23.906.905

Schapen/geitenhouderij

5.074.000

5.394.244

Pluimveehouderij

47.138.000

48.434.987

– NCD

2.113.000

2.171.139

– Overige dierziekten

45.025.000

46.263.848

Totaal

129.199.000

131.561.255

1
Gezien de geringe veranderingen in de veestapel en de stijging (2%) in de prijsindexatie zijn de
plafondbedragen aangepast conform de afspraken in het convenant.

Budgettaire gevolgen van beleid Diergezondheidsfonds (Bedragen x € 1.000)
Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2013

2014

2015

2016

2017

2017

2017

VERPLICHTINGEN

11.247

13.751

33.114

31.558

38.600

32.550

6.050

UITGAVEN

11.247

13.751

33.114

31.558

38.600

32.550

6.050

Beginsaldo

4.636

9.294

19.064

13.360

11.696

Programma-uitgaven

11.247

13.751

33.114

31.558

38.600

32.550

6.050

Opdrachten

11.247

13.751

33.114

31.558

38.600

32.550

6.050

1. Bewaking van dierziekten

3.636

4.531

14.161

19.162

20.255

18.314

1.941

2. Bestrijding van dierziekten

7.460

9.147

18.915

11.866

15.088

13.046

2.042

Correctie beginsaldo

344

3. Voorkomen en verminderen
van welzijnsproblemen
4. Overig

151

73

38

530

3.257

1.190

2.067

15.905

23.521

27.410

29.894

45.957

32.550

13.407

Ontvangsten van EZ

12.253

21.263

9.863

11.400

Ontvangsten van EU m.b.t.
salmonella bewaking en
bestrijding

4.134

5.076

2.750

2.326

Ontvangsten van sector

8.315

19.618

11.102

8.516

Ontvangsten van sector

5.192

8.835

– 8.835

ONTVANGSTEN

Eindsaldo

9.294

19.064

13.360

11.696

19.396

Toelichting op de verplichtingen en uitgaven
De uitgaven voor de bewaking van dierziekten waren € 1,9 mln hoger dan
de vastgestelde begroting. Dit werd onder andere veroorzaakt doordat de
uitgaven voor de salmonella vaccinatie-regeling € 1,2 mln hoger waren
dan voorzien. Dit werd veroorzaak door een hoge overlooppost uit 2016
doordat de betalingen toen laat op gang zijn gekomen. Afgelopen jaar zijn
ook diverse contracten opnieuw gestart. In enkele gevallen was er
gerekend op een reductie van de kosten terwijl dat nog niet altijd zichtbaar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

171

is. Bijvoorbeeld het monitoringsprogramma van AI, NCD, Mycoplasma en
Salmonella is € 0,4 mln hoger dan was begroot. Andere programma’s
zoals leucose zijn daarentegen daadwerkelijk goedkoper dan in eerste
instantie was begroot.
De uitgaven voor de bestrijding van dierziekten waren € 2 mln hoger dan
was begroot. Belangrijkste oorzaak hiervan is de uitbraak van HPAI eind
2016. Vrijwel alle bestrijdingskosten zijn in 2017 voldaan. Het gemiddeld
aantal uitbraken van LPAI waren daarentegen juist lager dan was begroot.
De overige uitgaven zijn € 2,1 mln hoger dan was begroot. Dit komt
volledig door de uitvoeringskosten voor het opleggen van de DGF-heffing.
Deze was niet in de begroting opgenomen, terwijl er 2 heffingsjaren zijn
afgerekend.
Toelichting op de correctie beginsaldo
De correctie beginsaldo ad € 0,344 mln is toegelicht in de saldibalans.
Toelichting op de ontvangsten
De ontvangsten betreffen bijdragen van het bedrijfsleven, van het Rijk en
van de Europese Commissie. De ontvangsten moeten (uiteindelijk) de
uitgaven dekken. De bijdrage van het bedrijfsleven wordt opgelegd
middels DGF-heffingen. Per sector zijn afspraken gemaakt over de
invulling van deze heffing.
De ontvangsten in 2017 kunnen niet één op één tegenover de uitgaven
van 2017 worden afgezet. Dit kan alleen met de heffingsbedragen die
daadwerkelijk voor 2017 zijn geïnd. De heffingsinkomsten van voorgaande
jaren zijn bedoeld om de uitgaven van de betreffende jaren (alsnog) te
dekken. Het uiteindelijke doel is om de ontvangen (voor)financiering door
EZ in de komende jaren terug te storten. In onderstaande tabel zijn de
ontvangsten over 2017 opgenomen.
Ontvangsten in 2017 (x € 1.000)
Runderen

Varkens

Schaap/geit

Pluimvee

Subtotaal

EZ

Totaal

4.395

1.462

1.814

9.943

17.613

21.263

38.877

797

5.077

DGF heffing
Opgelegde heffingen
Toegewezen EU ontvangsten

10

4.255

4.280

Reserves VOPBO

1.705

15
16

777

– 495

2.003

Totaal

6.115

1.478

2.601

13.703

23.896

2.003
22.060

45.957

Toelichting
De ontvangsten van EZ zijn € 11,4 mln hoger dan begroot. Vertraagde
heffingsinkomsten door onder andere de fipronil kwestie zijn voor een
deel gecompenseerd door extra (voor)financiering vanuit EZ.
De totale ontvangsten van de sector zijn € 0,3 mln lager dan was begroot.
Met name bij de pluimveesector zijn de inkomsten achter gebleven door
de aangeboden betaalregelingen voor door fipronil getroffen bedrijven.
Dat het tekort niet hoger is, komt door de ontvangst van € 2 mln uit de
reserves van de voormalige productschappen van deze sectoren, en door
een storting uit de afronding van de vereffening van het voormalig
Landbouwschap. Het is niet mogelijk om de ontvangsten uit te splitsen
naar bewaking en bestrijding van dierziekten omdat deze gegevens niet
als zodanig werden geregistreerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

172

DGF Heffing
Rundveesector
De DGF-heffing is betaald uit de aanwezige sectorreserves bij de
sectorpartij.
Varkenssector
Ook bij deze sector zijn voldoende reserves aanwezig bij de sectorpartij
om de opgelegde DGF heffing 2017 te voldoen.
Schapen/geitensector
Bij deze sector wordt aan de individuele schapen en geitenhouders een
heffing opgelegd. In 2017 zijn nog heffingen geïnd voor de heffingsjaren
2015, 2016 en 2017. De heffing voor het heffingsjaar 2016 is begin 2017
opgelegd. Begin december 2017 is de voorlopige heffing over 2017
verstuurd.
Pluimveesector
Voor de pluimveesector zijn in 2017 ontvangsten binnen gekomen voor de
heffingsjaren 2015, 2016 en 2017. De heffing voor 2016 is begin 2017
opgelegd terwijl de voorlopige heffing voor 2017 eind van het jaar is
verstuurd. Bij het opleggen en innen van de DGF heffing is rekening
gehouden met de bedrijven die getroffen zijn door fipronil. Deze bedrijven
hebben uitstel van betaling gekregen voor de heffingsfacturen tot april
2018.
Toegewezen EU-ontvangsten
In 2017 is € 2,7 mln ontvangen van de Europese Commissie voor het
salmonella-programma 2016 (€ 2,3 mln), een bijdrage aan de
LPAI-besmettingen 2015 (€ 0,2 mln) en het AI-monitoringsprogramma
2016 (€ 0,2 mln). Daarnaast stonden in de administratie nog
EU-ontvangsten van voorgaande jaren (€ 2,3 mln) welke nog toegewezen
moesten worden aan specifieke sectoren. Dit is in 2017 gedaan waardoor
deze dit jaar meetellen als ontvangst. Het overgrote deel van deze EU
ontvangsten hebben betrekking op AI-monitoringsprojecten en bestrijdingsmaatregelen in de jaren 2010 tot en met 2013. De EU ontvangsten
worden op dezelfde wijze toegerekend aan de diverse sectoren als dat de
originele uitgaven zijn toegerekend.
Reserves VOPBO
Vanuit de vereffeningsorganisatie van de voormalige productschappen
(VOPBO) zijn nog reserves, geoormerkt voor diergezondheid, ontvangen
voor de sectoren varken en schaap/geit. In 2016 waren de reserves voor
de pluimveesector reeds ontvangen. In 2017 is echter gebleken dat een te
hoog bedrag was overgemaakt voor de pluimveesector. Dit is in 2017
gecorrigeerd. Tenslotte is in 2017 een ontvangst uit de vereffening van het
voormalig Landbouwschap ontvangen die ten goede komt aan de
rundveesector.
1. Bewaking van dierziekten
Het niet tijdig opmerken van een dierziekte kan bij bepaalde dierziekten
grote gevolgen hebben. Daarom is het tijdig signaleren van een
besmetting en het adequaat bestrijden van groot belang. Het signaleren
van (mogelijke) dierziekten vindt plaats door houders van dieren,
dierenartsen en/of medewerkers van laboratoria/onderzoeksinstellingen,
hetzij op basis van klinische verschijnselen dan wel op basis van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

173

uitkomsten van laboratoriumonderzoek. In het geval deze verschijnselen
kunnen wijzen op een aangifteplichtige ziekte, dient dit onmiddellijk bij de
Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) te worden gemeld.
Naast de meldplicht worden in opdracht van EZ bewakings- en monitoringsprogramma’s uitgevoerd die deels door de Europese Unie (EU)
verplicht zijn gesteld ter behoud van de dierziektevrijstatus. Door
bewakingsonderzoeken uit te voeren wordt het risico dat een ziekte niet of
niet tijdig wordt opgemerkt gereduceerd. Bewakingsprogramma’s
ondersteunen tevens de preventie van de betreffende dierziekten.
Streefwaarden
Behoud van de huidige, officieel door de EU en door de Wereldorganisatie
voor diergezondheid (OIE) verleende status vrij te zijn van een aantal
dierziekten.
Beleidsinstrumenten
De EU en de OIE verlenen onder bepaalde voorwaarden aan lidstaten
officiële erkenningen voor het vrij zijn van besmettelijke dierziekten. Deze
door de EU erkende statussen «vrij van dierziekten» worden bewaakt op
basis van meldingen van actuele uitbraken en – voor bepaalde dierziekten
– door het periodiek uitvoeren van bewakingsprogramma’s. Lidstaten en
bij de OIE aangesloten landen zijn verplicht om uitbraken van ziekten
direct te melden aan de OIE en EU. Mede om de door de EU en de OIE
verleende erkenningen «vrij van dierziekten» dan wel «verwaarloosbaar
risico» te behouden worden bewakingsprogramma’s voor de volgende
dierziekten uitgevoerd: Brucella melitensis (schapen en geiten), Brucella
abortus (runderen), Leucose (runderen), Blauwtong (runderen, schapen en
geiten), BSE/TSE (runderen en schapen/geiten), KVP en Ziekte van
Aujeszky (varkens) en Aviaire Influenza (pluimvee). De programma’s voor
Leucose, en Ziekte van Aujeszky en AI werden tot 2015 respectievelijk tot
medio 2014 uitgevoerd in opdracht van de productschappen.
Naast de officiële vrijstatus zijn er andere redenen voor het uitvoeren van
monitoringprogramma’s, bijvoorbeeld de volksgezondheid of nationale
diergezondheidsbelangen. Zo is voor Nederland de monitoring op
Q-koorts, Mycoplasma gallisepticum en Salmonella St/Se belangrijk. Voor
Newcastle Disease wordt er een controleprogramma op de verplichte
vaccinatie uitgevoerd.
Voor een snelle opsporing van dierziekten is de overheid in sterke mate
afhankelijk van de opmerkzaamheid van veehouder en dierenarts en van
hun bereidheid een verdenking te melden. In aanvulling op de monitoringsprogramma’s worden daarom zogenaamde «early warning»programma’s uitgevoerd voor AI en KVP/AVP. Deze houden de verplichting
in om bij een eventuele verdenking van een infectie (een) monster(s) op te
sturen voor uitsluitingsdiagnostiek. Ook dragen overheid en bedrijfsleven
via het DGF bij aan de basismonitoring van de Gezondheidsdienst voor
Dieren (GD), een breed monitoringsprogramma dat afwijkingen in de
diergezondheid van commercieel gehouden dieren opspoort, analyseert
en in een kader plaatst waarbinnen oplossingen gevonden kunnen
worden. Vrijwillige meldingen door veehouders en hun dierenartsen
liggen aan de basis van dit programma.
Dode varkens die bij de GD, de faculteit Diergeneeskunde, en bij een
aantal dierenartsenpraktijken worden aangeboden om de doodsoorzaak
vast te stellen, worden onderzocht op de aanwezigheid van het KVP-virus.
Ook worden door jagers geschoten wilde zwijnen steekproefsgewijs

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

174

onderzocht op antistoffen tegen het KVP-, AVP- en Ziekte van Aujeszkyvirus (ZvA).
Varkenshouders zijn verplicht om verschijnselen die wijzen op KVP, AVP,
MKZ en ZvA te melden aan de NVWA. Verder is er voor varkenshouders
vanuit de regeling Preventie, bestrijding en monitoring van besmettelijke
dierziekten en zoönosen en TSE’s de verplichting om via uitsluitingsdiagnostiek de ziekte KVP uit te sluiten bij koppelbehandelingen en verhoogde
sterfte. Hierbij wordt ook de ziekte AVP onderzocht. Voor de ziekte van
Aujeszky zijn er verplichte bloedcontroles op vaste momenten.
Bij pluimvee zorgt het «early warning» systeem ervoor dat pluimveehouders zo snel mogelijk verschijnselen die kunnen wijzen op AI melden:
verhoogde sterfte aan de NVWA en klinische problemen en afwijkingen in
het patroon van voedsel- en wateropname aan de dierenarts. Indien de
doodsoorzaak of ziekte van dieren niet duidelijk is of wanneer AI niet uit te
sluiten is op basis van het klinisch beeld, neemt de dierenarts cloaca- en
keelswabs bij de dieren en stuurt die door naar het WBVR (Wageningen
Bioveterinairy Research). Verder worden, op kosten van de EZ begroting,
wilde vogels onderzocht op AI. Dood gevonden wilde vogels van de
risicosoorten worden verzameld en onderzocht op AI. Dit programma
wordt uitgevoerd door Dutch Wildlife Health Centre (DWHC) in samenwerking met Sovon Vogelonderzoek Nederland. Daarnaast kunnen grotere
aantallen dood gevonden vogels gemeld worden bij de NVWA, waarna
deze ook bij het WVBR onderzocht worden. Dit is van groot belang om
meer informatie te krijgen over het risico op de verspreiding van
vogelgriep.
Alle houders van meer dan 50 melkgeiten of melkschapen zijn verplicht
om één keer per maand een tankmelkmonster te laten onderzoeken op de
aanwezigheid van de bacterie Coxiella burnetii (Q-koorts). Besmette
bedrijven en bedrijven van gewetensbezwaarden worden tweewekelijks
bemonsterd. Het onderzoek wordt uitgevoerd door de GD.
In de jaarlijkse Brucella melitensis monitoring zijn dieren, ouder dan 6
maanden, op circa 1.500 schapen- en geitenhouderijen, onderzocht. De
uitvoering van het onderzoek is in handen van de Gezondheidsdienst voor
Dieren (GD).
Kadavers van runderen ouder dan 48 maanden worden bij de destructor
op BSE getest. De kosten hiervan worden uit het DGF gefinancierd en
50/50 betaald door overheid en bedrijfsleven. Schapen en geiten worden
bij de destructor steekproefsgewijs (1.500 schapen en 1.500 geiten) getest
op scrapie. Ook deze kosten worden uit het DGF gefinancierd. De EU geeft
cofinanciering voor al deze testen. De doelstelling van het grootschalige
testen van runderen (BSE) en schapen en geiten (TSE) is om de ontwikkeling van BSE/TSE te monitoren en te kunnen blijven volgen of de
Europese bestrijdings- en preventiemaatregelen effectief zijn. In nood
geslachte runderen moeten op een leeftijd van 48 maanden of ouder
worden getest. Uitzonderingen; gezond geslachte runderen afkomstig uit
Roemenië, Bulgarije worden getest op BSE op een leeftijd vanaf 30
maanden, noodslachtingen vanaf 24 maanden. BSE-testen op slachtrunderen worden niet via het DGF gefinancierd, maar rechtstreeks door de
eigenaar betaald. Ook hiervoor is EU-cofinanciering beschikbaar.
De Europese cofinanciering voor de uitvoering van BSE- en TSE-tests
wordt afgebouwd van 100% in 2015 naar de reguliere 50% in 2017 (2016:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

175

75%). EZ en sector zullen de lagere Europese vergoeding ieder voor de
helft compenseren door hogere bijdragen.
Streefwaarden
Behoud van de huidige, officieel door de OIE verleende status vrij te zijn
van een aantal dierziekten. Het streven is erop gericht om voor een aantal
dierziekten de OIE-status «vrij van dierziekten» te behouden (zoals voor
KVP en MKZ). Deze streefwaarden zijn voor 2017 gerealiseerd.
Er wordt ook naar gestreefd om de duur van de hoog-risicoperiode (tijd
tussen insleep van een ziekte en de detectie van de uitbraak) zo klein
mogelijk te maken. Monitoringsprogramma’s dienen ervoor veranderingen in de diergezondheidsstatus op te merken en om de vrijstatus voor
een aantal dierziekten mede te kunnen onderbouwen. Aan de Europese
Commissie is gerapporteerd over de resultaten van deze onderzoeken.
Prestatiegegevens
Realisatie

Begroting

2017
Bewaking van dierziekten

Dieren

Uitgaven

Bedrijven

Dieren

Uitgaven

(aantallen)

(aantallen)

(x € 1.000,–)

(aantallen)

(aantallen)

(x € 1.000,–)

1.524

18.363

507

1.500

14.000

291

1

Basismonitoring

Brucella (schaap, geit)
Blauwtong (rund, schaap, geit)

2017

Bedrijven

3.558

342

3.530
400

411

74

387

100

BSE rund, bij destructor en bij noodslachting2

47.139

1.815

48.000

1.950

TSE schaap/geit, bij destructor3

3.016

104

3.000

40

4.250

397

4.600

300

469

182

500

150

2.838

88

1.400

4

500

105

KVP/AVP (varkens)4
– Veehouderij (verdenkingen)

450

– Veehouderij (tonsillen)
– Wilde zwijnen (bloedmonsters)
AI5
– Early warning swabs
– Serologische test

311
2.293

– Eénmalige programma’s ihkv HPAI6

92

– Monitoring dode vogels
Q-koorts (melkmonsters)7

175
1.200

506
419

80
820

Subtotaal

380

805

7.718

7.509

4.349

4.271

Overgenomen Productschapstaken
Basismonitoring8
9

Leukose

7.755

18.064

279

26.000

450

595

9.358

484

Salmonella Se St (pluimvee)
– Bewaking en preventie10
– Vaccinatie11

Monitoring AI, NCD, Mycoplasma en
niet-zoonotische salmonella13

4.164
25,7 mln
leghennen en
649.788
vermeerderingskippen

2.000 koppels
leg en 693
koppels
vermeerdering
5.239
2.074

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

4.00012
1.600

176

Bewaking van dierziekten

Realisatie

Begroting

2017

2017

Bedrijven

Dieren

Uitgaven

Bedrijven

Dieren

Uitgaven

(aantallen)

(aantallen)

(x € 1.000,–)

(aantallen)

(aantallen)

(x € 1.000,–)

Subtotaal

12.537

10.805

Totaal bewaking van dierziekten

20.255

18.314

Begrote sectorbijdrage14
Rund (inclusief leukose monitoring)

3.547

Varken (inclusief ziekte van Aujeszky)

1.405

Schapen en geiten

1.154

Pluimvee (inclusief Salmonella Se St en
mycoplasma)

4.996

1

Basismonitoring EZ aandeel in de kosten.
Uitgaven BSE rund zijn lager in 2017 dan voorzien. Dit komt doordat er minder dieren zijn getest dan was voorzien. Tevens is een nieuw,
goedkoper tarief overeen gekomen. Tenslotte is de overloop naar 2018 hoger dan begroot.
3
In de begroting is per abuis alleen de overloop uit 2016 opgenomen. De uitgaven zijn in lijn met voorgaande jaren.
4
De uitgaven KVP/AVP varkens van alle betrokken uitvoerders is hoger dan was verwacht. Er zijn meer dieren getest dan was voorzien. Ook is er
sprake van een hogere overloop uit 2016. Uitgaven met betrekking tot verdenkingen KVP vallen onder bestrijding en zijn derhalve daar verantwoord.
5
Voor de early warning zijn er jaarlijkse kosten en deze wijken niet significant af van voorgaande jaren. Tevens is er in 2017 nog een factuur betaald
naar aanleiding van de uitbraken HPAI in voorgaande jaren, aangaande een hygiëne scan. De kosten voor de serologische testen zijn verwerkt in het
monitingsprogramma.
6
Eenmalige monstername in 2016, geen monstername in 2017, maar wel nog uitgaven.
7
Programma Q-koorts is opnieuw aanbesteed waarbij de verwachting was dat dit goedkoper zou uitvallen. Dat is vooralsnog niet gehaald
8
Basismonitoring sector aandeel in de kosten (inclusief BTW).
9
Leukose: er zijn 7755 bedrijven onderzocht via de tankmelk en 18.064 individuele dieren via slachtlijnbemonstering, voor de begroting zijn deze
getallen bij elkaar geteld totaal 25.819.
10
Salmonella: vleeskuikens, 89 detectie en 5 serotypering; vleeskalkoenen, 5 detectie en 0. serotypering;vermeerdering, 1.765 detectie en 10 serotypering; legeind, 2.270 detectie en 20 serotypering. Totaal 4.164 monsters. Dit is lager dan begroot door een overschatting van het aantal koppels.
Het monitoringsprogramma is opnieuw aanbesteed. Door éénmalige overgangskosten zijn de uitgaven in 2017 hoger dan begroot.
Het aantal koppels wordt niet standaard bijgehouden wel het aantal dieren dat gevacineerd wordt, dat aantal is redelijk constant over de afgelopen
jaren.
11
Het vaccinatieprogramma salmonella SE / ST (pluimvee) kende een hogere overloop uit 2016 dan was voorzien.
12
Salmonella SE / ST (pluimvee) betreft 50% cofinanciering door EU en 50% door sector.
13
Programma opnieuw aanbesteed en opgesplitst in 2 delen. Bij afsluiting oud contract is reeds een eindafrekening ontvangen. Naar aanleiding
van de nieuwe aanbesteding was de verwachting dat dit goedkoper zou uitvallen. Dat is vooralsnog in 2017 niet gehaald.
14
De gerealiseerde ontvangsten per sector zijn niet uitgesplitst maar zijn toegelicht bij de tabel budgettaire gevolgen van beleid.
2

Bron: Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (BSE en TSE), SOVON en CVI (onderzoek dode wilde vogels) en Gezondheidsdienst voor Dieren
(overig).

De aantallen bedrijven en dieren in bovenstaande tabel zijn gebaseerd op
realisatiecijfers in 2017. De uitgaven zijn gedaan in 2017 maar hebben
(deels) betrekking op de uitvoering in 2016.
2. Bestrijding van dierziekten
Onder de bestrijding van dierziekten vallen:
• Onderzoek naar verschijnselen die kunnen duiden op een aangifteplichtige dierziekte na een melding door een (vee)houder en/of door
een dierenarts;
• Onderzoek van verdachte dieren;
• Treffen van voorzieningen om onmiddellijk te kunnen bestrijden.
Als veehouders verschijnselen signaleren bij hun dieren die kunnen
duiden op een aangifteplichtige dierziekte, is melding daarvan verplicht.
Het onderzoeken van deze meldingen is een belangrijke structurele taak
van de NVWA. Naast dit structureel onderzoeken van verschijnselen bij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

177

dieren als gevolg van een melding, wordt structureel onderzoek uitgevoerd naar brucellose bij runderen die binnen een bepaalde periode hun
vrucht hebben verloren. Ook bij een positief testresultaat in een
bewakingsonderzoek van een aangifteplichtige ziekte wordt dit gemeld bij
de NVWA. Indien een bevestigingstest positief is, wordt het bedrijf door
de NVWA besmet verklaard en wordt tot bestrijding overgegaan.
In het geval een rund in de periode van 100 dagen na inseminatie tot 21
dagen voor de normale afkalfdatum haar vrucht verliest (abortus), is er
sprake van een verdenking op een besmetting met brucella abortus. Deze
interpretatie en de daaraan verbonden gevolgen zijn van belang
aangezien een besmetting niet of nauwelijks met uiterlijke verschijnselen
gepaard gaat en een dergelijke abortus het enige vroegtijdige klinische
signaal is dat een rund besmet kan zijn met brucella abortus. Bij een
dergelijke abortus volgt nader onderzoek om definitief vast te stellen of er
sprake is van een besmetting met brucella abortus of dat een andere
oorzaak de abortus heeft veroorzaakt. De onderzoeken op 5.566 bedrijven
in 2017 hebben geen besmetting met brucella abortus aangetoond.
De bestrijding van dierziekten omvat feitelijk twee fasen, de eerste fase
(de verdenkingsfase) vangt aan als verschijnselen, informatie of resultaten
van onderzoek worden gemeld die kunnen duiden op een aangifteplichtige dierziekte, de tweede fase (de bestrijdingsfase) vangt aan als een
besmetting is vastgesteld of als er zodanige aanwijzingen zijn dat moet
worden uitgegaan van een besmetting.
Zodra sprake is of moet worden uitgegaan van een besmetting, worden
onmiddellijk bestrijdingsmaatregelen getroffen door de (permanente)
crisisorganisatie van LNV. Vertraging van de bestrijding leidt tot meer
besmettingen en daarmede tot langduriger bestrijdingsmaatregelen. Door
LNV zijn contracten gesloten met bedrijven voor de beschikbaarstelling
van mensen en middelen die een kritische rol vervullen in het bestrijdingsproces. Bestrijding vindt plaats volgen Europese bestrijdingsrichtlijnen. De aanpak is geregeld in diverse draaiboeken van het ministerie.
Op www.rijksoverheid.nl staan de actuele draaiboeken.
In bepaalde gevallen kan de inzet van beschermende noodvaccinatie
(vaccinatie «voor het leven») een effectieve bestrijdingsmethode zijn. In
plaats van het in grote aantallen ruimen van dieren kan de uitbraak bij
bepaalde dierziekten tot staan worden gebracht door vaccinatie, in een
bepaalde cirkel rondom besmette bedrijven. Gezonde gevaccineerde
dieren worden niet meer gedood. Op basis van de huidige EU-regelgeving
is beschermende noodvaccinatie mogelijk bij de bestrijding van uitbraken
van MKZ, KVP en AI. Deze aanpak is op dit moment alleen uitvoerbaar bij
dierziekten waarvoor een effectief vaccin beschikbaar is, te weten MKZ en
KVP. De mogelijkheid van noodvaccinatie is vastgelegd in de betreffende
beleidsdraaiboeken.
Streefwaarden
Zo snel en effectief mogelijk bestrijden van dierziekten. Concreet houdt dit
in dat bij een melding een onderzoek wordt ingesteld. Voor zover de
melding betrekking heeft op verschijnselen die duiden op een zeer
besmettelijke dierziekte, moet een deskundigenteam ter plaatse een
onderzoek instellen.
Beleidsinstrumenten
Voor de bestrijding van dierziekten staan onder andere de volgende
instrumenten ter beschikking:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

178

•

•

•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•

Wettelijke verplichting van houders van dieren en dierenartsen om
verschijnselen die duiden op een aangifteplichtige dierziekte te
melden;
Klinische inspectie door een deskundigenteam, bestaande uit
dierenartsen (bedrijfsdierenarts van veehouder, GD-dierenarts en
NVWA-dierenarts op bedrijven waar mogelijk sprake is van aangifteplichtige dierziekten);
Monsternames door het deskundigenteam;
Diagnostisch onderzoek van afgenomen monsters bij dieren;
Instellen van stand-still, vervoersverboden, compartimenten;
Vaccineren van dieren;
Onderzoek van dieren op buurt-/contactbedrijven en andere relevante
bedrijven;
Tracering van een besmetting (van en naar);
Doden van besmette dieren;
Doden van dieren die een reëel gevaar zijn voor verspreiding van de
besmetting;
Destructie van gedode (besmette) dieren;
Reinigen en ontsmetten van bedrijven;
Schadeloosstellen van houders voor gedode dieren.

De grondslag voor de inzet van bovenstaande instrumenten zijn:
• EU-richtlijnen en EU-verordeningen;
• GWWD, Wet Dieren;
• (beleids)draaiboeken;
• Crisisorganisatie en voorzieningen.
Op dit onderdeel worden de uitgaven verantwoord als een verdenking of
een uitbraak van een wettelijk te bestrijden dierziekte zich voordoet. Het
gaat dan om de uitgaven voor het onderzoek naar de verdenkingen en de
bestrijdingsmaatregelen.
NVWA-cijfers en toelichting
NVWA-Cijfers
Onderstaand overzicht geeft het aantal dierziektenverdenkingen weer
waar het Nederlands Veterinair Incident- en Crisiscentrum (NVIC) van de
NVWA nader onderzoek naar heeft ingesteld met aanvullend laboratoriumonderzoek. In 2017 heeft het NVIC in totaal 1.155 dierziektemeldingen
ontvangen en afgehandeld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

179

Jaaroverzicht Dierziekten 2017
Aangifteplichtige dierziekten
Casussoort

Totaal Casus

Afrikaanse Varkenspest

11

Amerikaans Vuilbroed

5

Aujeszky

2

Positief

Negatief

Volgt

Geen actie

11
3

1

1

2

Aviaire Influenza1

277

144

108

Bluetongue

30

20

10

Bovine Spongieuze Encephalopathie

2

2

Brucellose Abortus Bang

49

Brucellose Canis2

20

Brucellose Melitensis

41

41

Brucellose Ovis

4

4

Brucellose Suis

81

78

Klassieke Varkens Pest

13

13

Leucose

40

38

2

Lumpy Skin Disease

2

1

1

Miltvuur

6

5

1

Mond- en Klauwzeer

4

4

Mycoplasma Gallisepticum

4

1

1

New Castle Disease

8

0

8

Psittacose Dier

31

19

5

3

Q-Koorts Dier

1

Q-Koorts Tankmelk

4

3

1

Rabies Zoogdier

20

Salmonella Zoönotisch Pluimvee

136

25

45
6

1

10

3
4

3

2

4
1

31

10

10

19

86

Scrapie

1

1

0

Swine Vesiculair Disease

5

1

4

Tuberculose

68

63

5

Tularemie

11

5

2

West Nile Virus (Vogels)

1
2

4

1

0

1

877

89

536

5

247

1 positieve Laagpathogene AI en 24 Hoogpathoge AI.
3 honden waren serologisch positief. Maar in de BO negatief, dus zijn deze bij de negatieve uitslagen meegeteld

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

180

Zoönoses
Casussoort

Totaal Casus

Positief

Campylobacter Fetus

3

2

Chlamydia Caviae

1

Corynebacterium Ulcerans

2

Hantavirus

2

Koepokken

4

Listeriose

2

Negatief

Volgt

Geen actie
1

1
1

1

1

3

2

1

1

Leptospirose

6

2

Psittacose Humaan

55

19

4

Q-Koorts Humaan

11

1

1

Rabies Vleermuis Humaan

30

9

15

6

15

21
1

8

Rabies Zoogdier Humaan

8

3

5

Salmonellose

87

85

1

1

Yersiniose

4

2

1

1

215

123

40

1

51

Totaal Casus

Positief

Negatief

Volgt

Geen actie

Paardenziekten
Casussoort
Afrikaanse Paardenpest

1

1

Dourine

1

Equine Infectieuze Anemie

9

Equine Virale Arteritis

2

Kwade Droes / Malleus / Glanders

2

2

Vesiculaire Stomatitis

1

1

West Nile Virus (Paard)

1

1

1
1

7

1
2

17

1

13

0

3

Totaal Casus

Positief

Negatief

Volgt

Geen actie

Visziekten
Casussoort
Bonemia

2

Infectieuze Haematopoietïsche Necrose

1

2

Koi Herpes Virus

5

3

0

8

3

1

1

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

2
0

4

181

Overige gemelde Dierziekten
Casussoort

Totaal Casus

Cysticercose

1

Positief

Negatief

Volgt

Geen actie

Echinococcus

1

Erysipelothrix rhusiopathiae Suis

22

Mycobacterium Avium

12

Sarcosporidiose

1

1

Viral Hemorrhagic Disease

1

1

1
1
22
7

5

38

7

6

0

25

Totaal Casus

Positief

Negatief

Volgt

Geen actie

Aviaire Influenza overig (HPAI H5N6 Screening)
Casussoort
Screening Biddinghuizen

4

4

4

0

4

0

0

1.159

223

600

6

330

Totaal casussen
Totaal casussen
Bron: NVWA

Toelichting
Aviaire influenza
Naar aanleiding van de besmettingen met HPAI H5N8 eind 2016, stond
begin 2017 in het teken van ontsmetten en herbevolken van de besmette
en preventief geruimde bedrijven. In de eerste 3 maanden van 2017 zijn 60
meldingen van vogelgriep afgehandeld. Hierbij werden 17 besmettingen
met HPAI vastgesteld. In 10 gevallen werd er HPAI vastgesteld bij dode
wilde vogels. In 7 gevallen op locaties waar hobbymatig vogels werden
gehouden.
In oktober 2017 is er op een commercieel pluimvee bedrijf met buitenuitloop een besmetting met LPAI H5N2 vastgesteld. Het bedrijf is geruimd
en er is een 1km vervoersverbod gebied ingesteld. In dit gebied waren
geen andere pluimveebedrijven gelegen.
Begin december 2017 is op een vleeseendenbedrijf in Biddinghuizen hoog
pathogene vogelgriep H5N6 vastgesteld. Het bedrijf is geruimd en er is
een beschermingsgebied van 3km en een toezichtsgebied van 10km
ingesteld. De bedrijven in het beschermingsgebied zijn gescreend. In de
1km cirkel rond het besmette bedrijf waren geen andere pluimveebedrijven gelegen.
Er zijn geen andere besmettingen bij commerciële pluimveebedrijven
geconstateerd. Wel een uitbraak van HPAI H5N6 op een locatie binnen het
toezichtsgebied waar hobbymatig vogels gehouden werden. Ook deze
locatie is geruimd.
Salmonella zoönotisch pluimvee
Bij de monitoring op zoönotische salmonella bij legpluimvee bedrijven en
pluimvee vermeerderingsbedrijven is in 2017 op 31 pluimveebedrijven
een besmettingen met zoönotische salmonella vastgesteld. Dit betrof in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

182

29 gevallen legpluimvee bedrijven. In 2 gevallen betrof het opfok
ouderdieren waar een besmetting werd vastgesteld op basis van
antibiotica gebruik.
De monitoring bij de pluimvee vermeerderingsbedrijven heeft in 2017
geen besmettingen met zoönotische salmonella opgeleverd.
Tuberculose
Het grote aantal tuberculose verdenkingen heeft voor een groot deel
betrekking op een ernstige verdenking op een melkveebedrijf. PCR
onderzoek op materiaal van 2 runderen van dit bedrijf bleek positief op
mycobacterium bovis. De officiële bevestiging van een besmetting moet
gedaan worden op basis van bacteriologisch onderzoek. Dit onderzoek
kan 4 maanden in beslag nemen. Op basis van de PCR uitslag is besloten
om, vooruitlopend op de uitslag van het bacteriologisch onderzoek,
traceringsonderzoek uit voeren op 22 bedrijven die de afgelopen 2 jaar
runderen hebben ontvangen van het verdachte bedrijf en 2 bedrijven die
runderen hebben geleverd aan het verdachte bedrijf. Op de 24 bedrijven
zijn geen verdachte runderen gevonden. Het bacteriologisch onderzoek
heeft de besmetting niet kunnen bevestigen.
Realisatie 2017
Bestrijding van dierziekten

Realisatie
2017

Begrote
uitgaven
20171

x € 1.000

x € 1.000

1.137

1.000

13

100

586

300

– BSE (rund)

4

20

– TSE (schaap, geit)

5

15

– Psittacose

136

43

– TBC

43

30

– BT

22

8

Verdenkingen
– Brucellose (verwerpersonderzoek)2
– KVP
– MKZ (rund, schaap, geit)
– AI (HPAI en LPAI)3

15

– Rabies

32

12

– Diagnostiek verdenkingen4

387

600

Voorzieningen
– Middelenbeheer5

724

300

2.499

1.890

2.402

2.698

716

715

Jaarlijks terugkerende kosten bestrijding7

5.516

2.700

Subtotaal

14.221

10.446

– Calamiteitenreserve destructie6
– Waakvlamcontracten
– Voorziening vaccinatie ZvA, MKZ en KVP
– Overige voorzieningen
Bestrijding

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

183

Overgenomen Productschapstaken
(verdenkingen)
– Ziekte van Aujeszky8

8

40

– Salmonella
– verificatieonderzoek VB

446

36

– verificatieonderzoek Leg

121

(bestrijding)
– Salmonella
– ruimingskosten

358
9

– vergoeding waarde dieren

303
1.500

– Mycoplasma Gallisepticum10

55

600

Subtotaal

867

2.600

15.088

13.046

Totaal

Begrote sectorbijdrage11
Rund

2.622

Varken (inclusief ziekte van Aujeszky)

1.734

Schapen en geiten
Pluimvee (inclusief Salmonella)

396
4.083

1
Begrote bedragen gebaseerd op gerealiseerde kosten van de afgelopen jaren, daarbij rekening
houdend met meerjarige trends en structurele veranderingen. De jaarlijkse uitgaven laten echter
een grote fluctuatie zien onder invloed van de daadwerkelijke verdenkingen.
2
Aantal bemonsterde dieren met betrekking tot brucellose verwerpers onderzoek is geraamd op
11.000 monsters, het zijn er 11.002 geworden. Niet alleen de uitgaven voor runderen zijn hier
opgenomen, maar ook voor de sectoren schaap/geit en varkens. De uitgaven voor runderen zijn
in lijn met de opgenomen begroting.
3
Als gevolg van de HPAI-uitbraken (vogelgriep) eind 2016 zijn er meer verdenkingen geweest in
2017.
4
Met betrekking tot de diagnostiek verdenkingen is een contract gesloten met Wageningen
Bioveterinary Research (WBVR) waarbij naar schatting € 0,6 mln ten laste van bestrijding
dierziekten komt. Hier valt ook diagnostiek ZvA en SVD onder. De kosten worden uiteindelijk
afgerekend per diersoort. In 2017 zijn deze uitgaven lager dan was opgenomen in de begroting
door een hogere overlooppost richting 2018 waarbij uitgaven dus doorschuiven.
5
Het middelenbeheer is duurder uitgevallen dan begroot door de extra inkoop van middelen
naar aanleiding van de uitbraak HPAI eind 2016.
6
Calamiteiten reserve destructie: De factuur van het vierde kwartaal 2017 is reeds ontvangen en
uitbetaald in 2017. Deze was voorzien voor 2018 waardoor de begrote uitgaven zijn
overschreden.
7
De jaarlijkse bestrijdingskosten zijn hoger dan was begroot. Hier ligt volledig de HPAI uitbraak
(vogelgriep) van 2016 aan ten grondslag. Vrijwel alle kosten zijn ten laste van 2017 gekomen. Het
aantal LPAI-uitbraken was juist lager dan begroot in 2017.
8
Zie toelichting bij voetnoot «Diagnostiek verdenkingen».
9
De vergoeding van de waarde van de dieren bij de bestrijding van Salmonella betreft 50%
cofinanciering door EU en 50% door sector.
10
Eind 2017 was op de valreep nog een uitbraak Mycoplasma Gallisepticum. De meeste
uitgaven die daarbij horen zullen in 2018 plaats vinden.
11
De gerealiseerde ontvangsten per sector zijn niet uitgesplitst in bewaking en bestrijding maar
zijn toegelicht bij de tabel budgettaire gevolgen van beleid.

Voorzieningen
Naast bewaken en bestrijden, als dat aan de orde is, is het noodzakelijk
om voorzieningen te treffen om onmiddellijk te kunnen bestrijden.
Sommige van deze voorzieningen zijn leveringen of diensten van
bedrijven. Voor de onmiddellijke beschikbaarheid daarvan worden met
deze bedrijven (waakvlam)contracten gesloten en moet een vergoeding

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

184

worden betaald. Daarnaast worden er voorraden materialen aangeschaft,
die nodig zijn bij een bestrijding. In 2017 zijn 11 nieuwe contracten
gesloten en 8 contracten zijn verlengd.
3. Voorkomen en verminderen van welzijnsproblemen
Bij uitbraken van wettelijk te bestrijden dierziekten treden – op basis van
het draaiboek – diverse veterinaire maatregelen in werking. Eén van de
maatregelen is het instellen van een vervoersverbod waardoor in
bepaalde gebieden het vervoer van bepaalde diercategorieën niet meer is
toegestaan dan wel aan stringente voorwaarden is gebonden. Als gevolg
van het vervoersverbod kunnen in deze gebieden welzijns- en huisvestingsproblemen ontstaan (meer of grotere dieren dan de beschikbare
hokcapaciteit toelaat, met als gevolg onder andere gezondheidsproblemen, agressiviteit, stress etc.). In 2017 zijn hiervoor geen uitgaven
gedaan.
4. Overig
Dit artikel is onder andere voor de financiering van overige uitgaven. In
het jaarverslag zijn hier een drietal posten opgenomen. Als eerste zijn de
sectorbijdragen aan de SDa monitoring hieronder verantwoord (€ 0,1
mln). De bijdrage is lager dan begroot door de ontvangen eindafrekeningen over 2015 en 2016.
Daarnaast zijn de uitvoeringskosten voor het innen van heffingen
opgenomen (€ 2,1 mln). Dit bedrag is hoger dan begroot door de
overloop uit 2016. In 2017 zijn zowel de heffingskosten over 2015 als 2016
betaald. Deze uitgaven waren niet in de begroting opgenomen.
Tenslotte zijn sinds 2016 de GD Percelen: deelname aan de zoönosenstructuur; beleidsadvisering; assistentie van de NVWA bij verdenkingen en
afhaaldienst voor onderzoek dode dieren (AI en scrapie) opgenomen
binnen het DGF (€ 1 mln). Deze post is hoger dan begroot door overlopende uitgaven uit 2016.
Evaluatie
De evaluatie van het beleid dat aan de basis ligt van het DGF, is weergegeven in de evaluatiebijlage onder het beleidsartikel 6 Concurrerende,
duurzame, veilige agro-, visserij- en voedselketens van het EZ-jaarverslag.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

185

13. BEDRIJFSVOERINGSPARAGRAAF DIERGEZONDHEIDSFONDS
In de bedrijfsvoeringparagraaf (BVP) wordt verslag gedaan van relevante
aandachtspunten in de bedrijfsvoering. De informatie opgenomen in de
BVP is tot stand gekomen vanuit het departementale management control
systeem en informatie uit audits van de Auditdienst Rijk (ADR). Deze
bedrijfsvoeringparagraaf omvat drie onderdelen:
1. uitzonderingsrapportage voor: (a) rechtmatigheid, (b) totstandkoming
niet-financiële verantwoordingsinformatie, (c) financieel en materieel
beheer en (d) overige aspecten van de bedrijfsvoering,
2. rijksbrede bedrijfsvoeringonderwerpen en
3. belangrijke ontwikkelingen en verbeteringen in de bedrijfsvoering.
1. uitzonderingsrapportage voor vier onderdelen
a. Rechtmatigheid
Vanuit de bij EZ bekende informatie zijn er geen fouten in de rechtmatigheid van de verantwoordingsinformatie die gerapporteerd moeten
worden.
b. Totstandkoming niet-financiële verantwoordingsinformatie
Vanuit de bij EZ bekende informatie zijn er geen tekortkomingen in de
totstandkoming van niet-financiële verantwoordingsinformatie die
gerapporteerd moeten worden.
c. Financieel en materieel beheer
Naar aanleiding van de jaarafsluiting van 2016 zijn in 2017 aansluitingen
gemaakt in de administratie. Het resultaat hiervan is dat alle tussenrekeningen zijn opgeschoond.
Op de tussenrekening posten in onderzoek stonden ultimo 2016 nog
diverse grote EU ontvangsten van voorgaande jaren uit. Deze zijn met de
opschoningsactie in 2017 toegewezen aan de verschillende originele
financiers. Bij de afsluiting van 2017 staat nog één groot bedrag van
€ 863.100,- op de tussenrekening posten in onderzoek (BBV Schuld). Dit
betreft een voorschot vanuit de EU voor de AI-uitbraken in 2016. Omdat
het een voorschot betreft is het nog niet mogelijk om deze aan de
desbetreffende financiers toe te wijzen. Met de opschoningsactie in 2017
is de basis gelegd voor het tijdig bijhouden van de administratie. In 2018
zal verdere optimalisatie plaatsvinden van de boekhoudkundige
processen en het periodiek verantwoorden op basis van maandafsluitingen.
De door voormalige productschappen afgesloten contracten met de
Gezondheidsdienst voor Dieren (GD) bevatten mogelijk ongeoorloofde
staatssteunrechtelijke elementen van de basismonitoring (BM). Er komt
nog een overleg met de Europese Commissie (DG Agri) om de verenigbaarheid van de basismonitoring tot de staatssteunkaders te bespreken.
Voor de andere onderdelen uit paragraaf 1 en de paragrafen 2 en 3 wordt
verwezen naar de bedrijfsvoeringsparagraaf van het moederdepartement.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

186

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

187

Totaal

Voordelig eindsaldo 2017

Subtotaal

32.550

32.550

32.550

38.600

38.600

38.600

38.600

38.600

Uitgaven

45.957

45.957

Ontvangsten

38.600

– 19.396

57.997

344

32.550

38.600

Verplichtingen

Correctie eindsaldo 2016

32.550

32.550

Ontvangsten

11.696

32.550

Subtotaal

32.550

Uitgaven

(2) Realisatie

Voordelig eindsaldo 2016

32.550

Bewaking en bestrijding van
dierziekten en voorkomen en
verminderen van welzijnsproblemen

1

Verplichtingen

Omschrijving

Art

(1) Vastgestelde begroting

Verantwoordingsstaat 2017 van het Diergezondheidsfonds Bedragen x € 1.000

14. JAARREKENING DIERGEZONDHEIDSFONDS

6.050

6.050

6.050

Verplichtingen

6.050

6.050

6.050

Uitgaven

6.050

– 19.396

25.447

344

11.696

13.407

13.407

Ontvangsten

(3) Verschil realisatie en vastgestelde
begroting

15. SALDIBALANS DIERGEZONDHEIDSFONDS
De balansposten zijn bepaald en gewaardeerd overeenkomstig de
geldende voorschriften van de Comptabiliteitswet.
Bedragen x € 1.000

31-12-2017

31-12-2016

38.600

31.558

31-12-2017

31-12-2016

Intra-comptabele posten
1.
4.

Uitgaven ten laste van de
begroting
Rekening courant Rijkshoofdboekhouding

2.

Ontvangsten ten gunste van
de begroting

45.957

29.894

2a.

Saldo uitgaven/middelen
voorgaande dienstjaren

11.696

13.360

Correctie saldo uitgaven/
middelen voorgaande
dienstjaren

344

676

Ontvangsten buiten
begrotingsverband (=intracomptabele schulden)

869

4.244

58.867

47.498

Subtotaal intra-comptabel

58.867

47.498

20.267

15.264
2b.

5.

Uitgaven buiten begrotingsverband (=intra-comptabele
vorderingen)
Subtotaal intra-comptabel

6.

Extra-comptabele posten
8.

Extra-comptabele vorderingen

5.976

4.663

8a

Tegenrekening extracomptabele vorderingen

5.976

4.663

10.

Voorschotten

7.725

19.069

10a

Tegenrekening voorschotten

7.725

19.069

11.

Garantie-verplichtingen

95.879

97.707

11a

Tegenrekening garantieverplichtingen

95.879

97.707

Subtotaal extra-comptabel

109.580

121.439

Subtotaal extra-comptabel

109.580

121.439

Overall Totaal

168.447

168.937

Overall Totaal

168.447

168.937

Toelichting op de saldibalans
Balanspost 1. Uitgaven ten laste van de begroting

38.600

De op deze post verantwoorde uitgaven komen overeen met de uitgaven
overgenomen in de verantwoordingsstaat, onderdeel uitgaven en
verplichtingen over het jaar 2017.

Balanspost 2. Ontvangsten ten gunste van de begroting

45.957

De op deze post verantwoorde inkomsten komen overeen met de
inkomsten overgenomen in de verantwoordingsstaat, onderdeel uitgaven
en verplichtingen over het jaar 2017.

Balanspost 2b. Corrrectie saldo uitgaven/middelen voorgaande dienstjaren

344

Eind 2016 zijn bij de jaarafsluiting diverse extracomptabele correcties
[buiten de boekhouding] gemaakt. Deze zijn met de opschoningsactie in
2017 voor het leeuwendeel verwerkt in de administratie. Een tweetal van
voornoemde extracomptabele correcties dienden teruggedraaid te worden
voor in totaal € 344.000,–.

Balanspost 4. Rekening-courant Rijkshoofdboekhouding

20.267

Deze post geeft het tegoed weer dat het DGF heeft bij het Ministerie van
Financiën.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

188

Balanspost 6. Ontvangsten buiten begrotingsverband

869

De post Ontvangsten buiten begrotingsverband betreft voornamelijk een
EU ontvangst (voorschot van € 863.000,-), die nog niet toe te wijzen is.

Balanspost 8. Extra-comptabele vorderingen

5.976

Onder de extra comptabele vorderingen zijn de vorderingen op derden
opgenomen

Balanspost 10. Voorschotten

7.725

Zie verklarende tabel hieronder
Afwikkeling voorschotten
Openstaande voorschotten per 01-01-2017

19.069

Opgeboekte voorschotten in 2017

7.725

Afgewikkelde voorschotten in 2017

19.069

Openstaande voorschotten per 31-12-2017

7.725

Balanspost 11. Garantieverplichtingen

95.879

Uitgangsbedragen volgens convenant (2015)

129.199

Indexatie 2015 tot en met 2017

2.362

Geïndexeerde uitgangsbedragen

131.561

Ontvangsten van de sectoren 2015 tot en met 2017 in het kader van
convenant

35.683

Garantstelling per 31-12-2017

95.879

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

189

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

190

Bureau Beheer
Landbouwgronden/
Commissie Beheer
Landbouwgronden

Centraal Bureau voor
de Statistiek

2

3

X

X

Agrarische Opleidings- X
centra (13)

X

Het verzamelen, bewerken en 1
publiceren van statistieken
ten behoeve van praktijk,
beleid en wetenschap. Naast
de verantwoordelijkheid voor
de nationale (officiële)
statistieken is het CBS ook
belast met de productie van
Europese (communautaire)
statistieken. De wettelijke
grondslag voor het CBS is de
«Wet op het Centraal Bureau
voor de Statistiek».

Bureau Beheer Landbouw8
gronden is belast met de
verwerving in opdracht van
EZ en andere overheden van
onroerend goed dat wordt
doorgeleverd aan overheidsen andere organisaties die
daarmee overheidsdoelen in
het landelijk gebied realiseren
met betrekking tot de thema’s
natuur, landbouw, recreatie,
landschap, water en milieu.

X4

Begrotingsartikel(en)

De AOC’s zijn de kennisinstel- 7
lingen / opleidingsinstituten
voor voeding, natuur en
milieu op MBO/VMBO-niveau.

Functie

X1/
X

RWT ZBO

1

Naam organisatie

Bedragen x € 1.000

151.0675

530.814

Programma
ZBO/RWT

Apparaat
ZBO/RWT

151.067

Geen
bijdrage

530.814

Begroting

Premies

Financiering
realisatiecijfers

Tarieven

www.cbs.nl

www.rvo.nl

Diverse

Verwijzing
(URL-link)
naar website
RWT/ZBO

2

2

2

√

√

3

Verwijzing Het
(URL-link) bestuur
naar
en/of
toezicht- accountant
visies/
verklaart
arrange- dat de
menten
rechtmatigheid op
orde is

BIJLAGE 1: TOEZICHTRELATIES EN ZELFSTANDIGE BESTUURSORGANEN EN RECHTSPERSONEN MET EEN WETTELIJKE TAAK

E. BIJLAGEN

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

191

Edelmetaal Waarborg
Nederland

Examinerende
X
instanties als bedoeld
in artikel 19 van de
Examenregeling
frequentiegebruik 2008

7

8

X

X

AOC Raad (Bureau
Erkenningen)

6

X

College toelating
gewasbeschermingsmiddelen en biociden
(Ctgb)

Centrale Commissie
Dierproeven

X

X

X

RWT ZBO

5

4

Naam organisatie

Begrotingsartikel(en)

Het afnemen van examens ter
verkrijging van vergunningen
voor het gebruik van
frequentieruimte.

Het keuren van alle aan
consumenten verkochte
gouden, zilveren en platina
voorwerpen boven een
bepaalde gewichtsdrempel en
alvorens zij op de Nederlandse markt worden
gebracht, te voorzien van één
of meerdere stempelmerken
(het waarborgen).

Bureau Erkenningen (BE) van
de AOC Raad is in de
Regeling gewasbeschermingsmiddelen en biociden
(Rgb), aangewezen als
instantie voor het verstrekken
van vakbekwaamheidsbewijzen gewasbescherming.

Het Ctgb oordeelt over de
toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden.

6

De CCD verleent vergun6
ningen voor het verrichten
van dierproeven op basis van
adviezen van een van de
Dierexperimenten
Commissies (DEC).

Functie

93

Programma
ZBO/RWT

1.945

Apparaat
ZBO/RWT

Geen
bijdrage

Geen
directe
bijdrage

3.740

1.898

Begroting

Premies

Financiering
realisatiecijfers

12.975

712

Tarieven

www.ewnederland.nl

www.erkenningen.nl

www.ctgb.nl

n.v.t.

n.v.t.

2

2

2

√
2

√

Verwijzing Het
(URL-link) bestuur
naar
en/of
toezicht- accountant
visies/
verklaart
arrange- dat de
menten
rechtmatigheid op
orde is

www.centrale- 2
commissiedierproeven.nl/

Verwijzing
(URL-link)
naar website
RWT/ZBO

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

192

Hogere Agrarische
Onderwijsinstellingen
(6)

Kamer voor de
Binnenvisserij

Kamer van Koophandel

11

12

Grondkamers (5)

10

9

Naam organisatie

X

X

X

X

X

RWT ZBO

Begrotingsartikel(en)

Het ondersteunen van
2
ondernemers en eerstelijns
aanspreekpunt van de
overheid voor ondernemers.
Wettelijke taken volgens de
Wet op de Kamer van
Koophandel zijn: het voeren
van een handelsregister,
onderhouden van een digitaal
en fysieke ondernemerspleinen, geven van
voorlichting, innovatietaak en
regiostimuleringstaak.

Toetsen van overeenkomsten
van huur en verhuur van
visrechten en het goedkeuren
van toestemmingen om te
vissen, uitgegeven door
visrechthebbenden; beide met
het oog op een doelmatige
bevissing van binnenwateren.

De HAS’en zijn de kennisin7
stellingen / opleidingsinstituten voor voeding, natuur en
milieu op HBO-niveau.

Bevorderen van goede
pachtverhoudingen in
Nederland, toetsen van de
inhoud van pachtovereenkomsten aan de dwingend
rechtelijke bepalingen van de
Pachtwet, uitvoeren van een
prijstoetsing en toetsen van
overeenkomsten van korte
duur, bepalen van verpachte
waarde.

Functie

89.817

Programma
ZBO/RWT

185.581

Apparaat
ZBO/RWT

92.3577 www.kvk.nl

https://kamervoordebinnenvisserij.nl

Diverse

www.grondkamers.nl

116.6616

2.410

Tarieven

7.273

Premies

Verwijzing
(URL-link)
naar website
RWT/ZBO

292.736

89.817

2.804

Begroting

Financiering
realisatiecijfers

2

2

2

2

√

√

Verwijzing Het
(URL-link) bestuur
naar
en/of
toezicht- accountant
visies/
verklaart
arrange- dat de
menten
rechtmatigheid op
orde is

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

193

Raad voor de Accreditatie

Bestuur Autoriteit
Consument en Markt
(ACM)

15

Keuringsinstanties als
bedoeld in artikel 10.3
Telecommunicatiewet

14

13

Naam organisatie

X

X

X

X

RWT ZBO

Begrotingsartikel(en)

Doel van de ACM is
vergroting van de effectiviteit
en de efficiëntie van het
markttoezicht op de
niet-financiële markten in
Nederland.
Het betreft drie typen van
markttoezicht die tot doel
hebben om markten goed te
laten werken: mededingingstoezicht, sectorspecifiek
markttoezicht en consumentenbescherming.

1

Verifiëren dat instellingen die 1
actief zijn op het gebied van
laboratoriumtesten, inspecteren, kalibreren en certificeren aan accreditatienormen
voldoen. De taken van de
Raad voor Accreditatie zijn
vastgelegd in de Wet
aanwijzing nationale
accreditatie-instantie.

Het afgeven van advies in het
kader van rapporten,
certificaten of
EG-typeverklaringen voor
radiozendapparaten en
randapparaten. Het doen van
onafhankelijke onderzoeken
naar de overeenstemming
van producten of diensten
met de geldende regelgeving.

Functie

Programma
ZBO/RWT

703

13.572

Apparaat
ZBO/RWT

641

210

Geen
bijdrage

Begroting

Premies

Financiering
realisatiecijfers

Tarieven

www.acm.nl

www.rva.nl

Diverse

Verwijzing
(URL-link)
naar website
RWT/ZBO

1

2

2

Nog
onbekend

Verwijzing Het
(URL-link) bestuur
naar
en/of
toezicht- accountant
visies/
verklaart
arrange- dat de
menten
rechtmatigheid op
orde is

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

194

Stichting Bloembollen- X
keuringsdienst

19

X

Staatsbosbeheer

18

X

Rendac BV

Raad voor de Plantenrassen

X

X

X

RWT ZBO

17

16

Naam organisatie

6

Begrotingsartikel(en)

Stichting BKD geeft uitvoering
aan de Landbouwkwaliteitswet (Plantenziektenwet)
in de sector bloembollen.

Staatsbosbeheer richt zich op 8
de volgende hoofddoelstellingen:
het instandhouden, herstellen
en ontwikkelen van natuur-,
landschaps- en cultuurhistorische waarden in de
gebieden van Staatsbosbeheer;
het bevorderen van recreatie
in zo veel mogelijk gebieden
van Staatsbosbeheer;
het leveren van een bijdrage
aan de productie van
milieuvriendelijke en
vernieuwbare grondstoffen
zoals hout.

Ophalen, verwerken en (laten)
vernietigen van dierlijke
restmaterialen en kadavers
(categorie 1- en 2-materiaal,
niet bestemd voor
consumptie).

De Raad voor plantenrassen
geeft uitvoering aan de
Zaaizaad- en Plantgoedwet
2005 op het gebied van
toelating van plantenrassen
en verlening van intellectuele
eigendomsbescherming
m.b.t. plantenrassen
(kwekersrecht).

Functie

647

Programma
ZBO/RWT

8.844

7788

Apparaat
ZBO/RWT

26.688

Geen
bijdrage

647

Begroting

Premies

Financiering
realisatiecijfers

7.708

4.204

Tarieven

www.bloembollenkeuringsdienst.nl

www.staatsbosbeheer.nl

www.rendac.nl

www.plantenrassen.nl

Verwijzing
(URL-link)
naar website
RWT/ZBO

√

√

2

2

2

n.v.t.9

Verwijzing Het
(URL-link) bestuur
naar
en/of
toezicht- accountant
visies/
verklaart
arrange- dat de
menten
rechtmatigheid op
orde is

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

195

Stichting COVA

Wageningen Research

Stichting Skal

Stichting KwaliteitsControle-Bureau

22

23

24

Stichting Centraal
Orgaan Kwaliteitsaangelegenheden Zuivel

21

20

Naam organisatie

X

X

X

X

X

X

X

X

RWT ZBO

6

Begrotingsartikel(en)

Stichting KCB geeft uitvoering 6
aan de Landbouwkwaliteitswet en de Plantenziektenwet in de sector groenten
en fruit.

Stichting Skal geeft uitvoering
aan de Landbouwkwaliteitswet m.b.t. biologische
productiemethoden.

In het algemeen belang
6
bijdragen aan strategisch en
toepassingsgericht onderzoek
op het gebied van productie,
verwerking, afzet en handel
van agrarische producten, van
de visserij, van het natuur- en
milieubeheer, van de
openluchtrecreatie en van het
beheer en de inrichting van
het landelijk gebied.

Er voor zorgen dat Nederland 4
te allen tijde een minimum
voorraad aardolieproducten
heeft, om in tijden van crises
te kunnen voldoen aan de
aardolievraag.

Stichting COKZ geeft
uitvoering aan de Landbouwkwaliteitswet in de zuivelsector en in de sector
pluimvee en eieren (COKZ/
NCAE).

Functie

81

144.870

Programma
ZBO/RWT

16.008

4.282

1.300

Apparaat
ZBO/RWT

81

144.870

1.300

100

Begroting

Premies

Financiering
realisatiecijfers

15.731

4.527

7.133

Tarieven

www.kcb.nl

www.skal.nl

www.wur.nl

www.cova.nl

www.cokz.nl

Verwijzing
(URL-link)
naar website
RWT/ZBO

√

√
2

√

2

2

2

2

Verwijzing Het
(URL-link) bestuur
naar
en/of
toezicht- accountant
visies/
verklaart
arrange- dat de
menten
rechtmatigheid op
orde is

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

196

Stichting Nederlandse
Algemene Keuringsdiensten (Zaaizaad en
Pootgoed Landbouwgewassen)

TNO

VSL

27

28

Stichting Nederlandse
Algemene Kwaliteitsdienst Tuinbouw

26

25

Naam organisatie

X

X

X

X

X

X

X

RWT ZBO

6

Begrotingsartikel(en)

Het onderhouden en
1
verwezenlijken van nationale
meetstandaarden zoals
vastgelegd in de Metrologiewet. Op grond van artikel 3
van deze wet is VSL door de
Minister van EZ hiervoor
aangewezen.

TNO is een onafhankelijke
2
onderzoeksorganisatie die op
basis van haar expertise en
onderzoek een belangrijke
bijdrage levert aan de
concurrentiekracht van
bedrijven en organisaties, aan
de economie en aan de
kwaliteit van de samenleving
als geheel.

Stichting NAK geeft
uitvoering aan de Zaaizaaden Plantgoedwet 2005 (en de
Plantenziektenwet) m.b.t.
zaaizaad en pootgoed in de
sector landbouwgewassen.

Stichting Naktuinbouw geeft
uitvoering aan de Zaaizaaden Plantgoedwet 2005 (en de
Plantenziektenwet) m.b.t.
teeltmateriaal in de sectoren
tuinbouw- en de bosbouwgewassen.

Functie

9.166

260

Programma
ZBO/RWT

21.079

26.014

Apparaat
ZBO/RWT

176.49310

260

Begroting

Premies

Financiering
realisatiecijfers

www.nak.nl

www.vsl.nl

2

2

2

√

√

Verwijzing Het
(URL-link) bestuur
naar
en/of
toezicht- accountant
visies/
verklaart
arrange- dat de
menten
rechtmatigheid op
orde is

www.naktuin- 2
bouw.nl

249.118 www.tno.nl

19.857

7.830

Tarieven

Verwijzing
(URL-link)
naar website
RWT/ZBO

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

197

30

29

WaarborgHolland

De in het kader van de
Metrologiewet art. 11
en 12 aangewezen
instanties en erkende
keurders1

Naam organisatie

X

X

X

RWT ZBO

Het keuren van alle aan
consumenten verkochte
gouden, zilveren en platina
voorwerpen boven een
bepaalde gewichtsdrempel en
alvorens zij op de Nederlandse markt worden
gebracht, te voorzien van één
of meerdere stempelmerken
(het waarborgen).

Het optreden als onafhankelijke toetsende instantie bij
overeenstemmingbeoordelingen van meetinstrumenten.
De werkzaamheden die zij
verrichten kunnen per
overeenstemmingbeoordeling
verschillen maar omvat o.a.
het beoordelen van kwaliteitssystemen, het afgeven van
certificaten van typeonderzoek of ontwerponderzoek
en het keuren van meetinstrumenten.

Functie

Begrotingsartikel(en)

Programma
ZBO/RWT

Apparaat
ZBO/RWT

Geen
bijdrage

Geen
bijdrage

Begroting

Premies

Financiering
realisatiecijfers

Tarieven

www.waarborgholland.nl

Verwijzing
(URL-link)
naar website
RWT/ZBO

2

2

n.v.t.

Verwijzing Het
(URL-link) bestuur
naar
en/of
toezicht- accountant
visies/
verklaart
arrange- dat de
menten
rechtmatigheid op
orde is

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

198

Wageningen Universiteit

X

X1

RWT ZBO

Begrotingsartikel(en)

Wageningen Universiteit is de 7
belangrijkste Europese
Universiteit op het gebied van
de Life Sciences. Onderzoekers en studenten van
Wageningen Universiteit
richten zich op onderwerpen
op het terrein van de voeding,
gezondheid, natuur en
leefomgeving.

Functie

189.686

Programma
ZBO/RWT

Apparaat
ZBO/RWT

189.686

Begroting

Premies

Financiering
realisatiecijfers

Tarieven
www.wur.nl

Verwijzing
(URL-link)
naar website
RWT/ZBO

2

Verwijzing Het
(URL-link) bestuur
naar
en/of
toezicht- accountant
visies/
verklaart
arrange- dat de
menten
rechtmatigheid op
orde is

2

De onderwijsinstellingen zijn partieel ZBO, namelijk voor het deel waarin zij examens afnemen en beoordelen.
De beschrijving van het toezicht op ZBO’s/RWT’s is beschikbaar op het departement.
3
De datum waarop deze organisatie de controleverklaring hoort in te dienen ligt later dan de publicatie van het EZ-jaarverslag 2017.
4
Valt niet onder de Kaderwet ZBO’s.
5
Voor de bijdrage aan het CBS wordt geen onderscheid gemaakt tussen een programma- en apparaatsdeel omdat in de begroting dit onderscheid ook niet is aangebracht.
6
Betreft rijksbijdrage aan Kamer van Koophandel in 2017.
7
Betreft opbrengsten uit operationele activiteiten exclusief transitieresultaat (inclusief inputfinanciering handelsregister).
8
Naktuinbouw voert voor de Raad voor plantenrassen diverse werkzaamheden uit op basis van een overeenkomst tussen LNV, Naktuinbouw en Raad voor plantenrassen uit 2007. Het
genoemde bedrag omvat de uitgaven voor personeel en materieel van LNV en Naktuinbouw voor de Raad voor plantenrassen.
9
Indirect wel controleverklaring accountant Naktuinbouw bij jaarrekening 2017 Naktuinbouw.
10
€ 123.058 (x 1.000) hiervan betreft de EZK-bijdrage over 2017.

1

31

Naam organisatie

BIJLAGE 2: AFGEROND EVALUATIE- EN OVERIG ONDERZOEK
Artikel 1 Goed functionerende economie en markten
Soort
onderzoek

Titel/onderwerp

Artikel

Jaar van
Afronding

Vindplaats

2016

Kamerstuk, 30 991, nr. 31

1. Ex-post onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
1a. Beleidsdoorlichtingen
Goed functionerende economie en markten

1

1b. Ander ex-post onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
Raad voor Accreditatie

1

2016

Kamerstuk, 25 268, nr. 136

De doelmatigheid en doeltreffendheid van het functioneren van het CBS

1

2017

Kamerstuk, 25 268, nr. 148

Evaluatie wet Markt en Overheid

1

2016

Kamerstuk, 34 487, nr. 1

Evaluatie Winkeltijdenwet

1

2016

Kamerstuk, 34 647, nr. 1

Universele postdienst (UPD)

1

2017

Kamerstuk, 29 502, nr. 140

Agentschap Telecom

1

2018

Voorgaande agentschapsdoorlichting
is in 2014 afgerond.

2. Overig onderzoek

3. Toetsbare beleidsplannen
Zie alinea einde bijlage 2.

Samenvatting afgeronde evaluaties 2017 artikel 1
De doelmatigheid en doeltreffendheid van het functioneren van het CBS
Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) is doeltreffend geweest,
doelmatiger geworden en onafhankelijk in de statistiekproductie. De
kwaliteit van de statistieken is op een constant hoog niveau gebleven. Het
CBS heeft met het uitvoeren van de meerjarenprogramma’s en werkprogramma’s de behoeften van praktijk, beleid en wetenschap goed bediend.
Het CBS heeft zowel de betrouwbaarheid van de statistieken verbeterd als
de ervaren administratieve lasten verlaagd, door meer gebruik te maken
van registers in plaats van enquêtes om gegevens te verzamelen. De
evaluatie geeft diverse aanbevelingen, gericht op verdere verbetering van
de doeltreffendheid en doelmatigheid van het CBS.
Universele Postdienst (UPD)
In 2017 is de evaluatie van de Universele Postdienst afgerond (Kamerstuk,
29 502, nr. 140). Het doel van dit evaluatieonderzoek was om een
totaalbeeld te krijgen van de werking en effectiviteit van de huidige
inrichting van de Universele Postdienst (UPD) en om mogelijke
knelpunten en verbeterpunten voor de toekomst zichtbaar te maken. De
evaluatie is samen met de Analyse toekomst postmarkt naar de Tweede
Kamer gestuurd. Deze analyse presenteert relevante feiten, een analyse
van de huidige situatie en een beschrijving van de verwachte marktontwikkelingen. De analyse biedt bouwstenen om in de toekomst de post
betaalbaar, betrouwbaar en bereikbaar te houden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

199

Artikel 2 Bedrijvenbeleid: Innovatief en duurzaam ondernemen
Soort
onderzoek

Titel/onderwerp

Artikel

Jaar van
afronding

Vindplaats

1. Ex-post onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
1a. Beleidsdoorlichtingen
Doorlichting artikel 2

2

2020

1b. Ander ex-post onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
Evaluatie MIT

2

2017

Kamerstuk, 32 637, nr. 276

Ruimtevaart

2

2018

Het evaluatieonderzoek is afgerond.
Het rapport wordt in het voorjaar van
2018 met een kabinetsreactie aan de
Tweede Kamer aangeboden.

Tussenevaluatie Topconsortia Kennis en Innovatie

2

2016

Kamerstuk, 32 637, nr. 254

Toegepast onderzoek; TO2-instellingen (TNO, Deltares,
Marin, NLR, ECN, Wageningen Research)

2/4/6

2017

Kamerstuk, 32 637, nr. 274

STW

2

2016

Kamerstuk, 34 550 XIII, nr. 128

Intellectueel Eigendomsbeleid

2

2018

Het evaluatieonderzoek is afgerond.
Het rapport wordt in het voorjaar van
2018 met een kabinetsreactie aan de
Tweede Kamer aangeboden.

Scheepsbouwgarantieregeling

2

2017

Kamerstuk, 34 550 XIII, nr. 136

Microkredieten

2

2016

Kamerstuk, 31 311, nr. 174

Groeiversneller

2

2016

Kamerstuk, 32 637, nr. 201

Green deals

2

2016

Kamerstuk, 33 043, nr. 71

Digitale agenda / ICT-beleid

2

2017

Kamerstuk, 30 991, nr. 33

Evaluatie Actal / regeldruk

2

2016

Kamerstuk, 29 515, nr. 389

Ondernemerspleinen / KVK

2

2017

Kamerstuk, 32 637, nr. 302

Evaluatie EFRO/Interreg (door Europese Commissie)

2

2016

http://ec.europa.eu/regional_policy/en/
policy/evaluations/ec/2007–2013/

Evaluatie Rijkscofinanciering EFRO/Interreg (2007–2013)

2

2017

Kamerstuk, 21 501-08, nr. 706

Bijdrage Regionale ontwikkelingsmaatschappijen

2

2016

Kamerstuk, 29 697, nr. 23

Fiscale ondernemerschapsregelingen

2

2017

Kamerstuk, 31 311, nr. 186

MKBA Ruimtevaart

2

2016

Kamerstuk, 24 446, nr. 60

Onderwijs en Ondernemerschap (OESO case study)

2

2016

Studie opgeleverd en ingebracht als
case study voor de OECD; OESO case
study

Doorlichting en evaluatie Topsectorenaanpak

2

2017

Kamerstuk, 32 637, nr. 289

SBIR

2

2017

Kamerstuk, 33 009, nr. 46

MKBA World Expo

2

2016

Kamerstuk, 34 300 XIII, nr. 173

2. Overig onderzoek

3. Toetsbare beleidsplannen
Zie alinea einde bijlage 2.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

200

Samenvatting afgeronde evaluaties 2017 artikel 2
Evaluatie MIT (MKB Innovatiestimuleringsregeling Topsectoren)
De belangrijkste conclusies van de evaluatie zijn positief. De MIT is
effectief wat betreft de doelen van de regeling: het vergroot het innovatief
vermogen bij het MKB, betrekt het MKB bij de innovatieagenda’s van de
topsectoren en regionale innovatiestrategieën en de samenwerking
tussen het Rijk en regio’s is verbeterd. Ook is de regeling doelmatig: de
kosten en administratieve lasten staan in goede verhouding tot de
effecten van de MIT. De evaluatie stelt voorts vast dat de MIT toegankelijk
is, voorziet in een duidelijke behoefte en een verscheidenheid aan
MKB’ers ondersteunt in de eerste fase van innovatietrajecten. De evaluatie
heeft als hoofdaanbeveling: continueer de MIT-regeling met ten minste
het huidige budget.
Toegepast onderzoek; TO2-instellingen (TNO, Deltares, Marin, NLR, ECN,
Wageningen Research)
Uit het rapport van de evaluatiecommissie blijkt onder meer dat over de
hele linie de kwaliteit en impact van het werk van de instellingen goed tot
zeer goed is, en op onderdelen tot de wereldtop van het betreffende
vakgebied behoort. Over de vitaliteit van de instellingen geeft de
commissie een gemengder beeld, en uit daarbij zorgen over de teruggelopen structurele financiering van het Rijk bij deze instellingen. De
evaluatiecommissie concludeert verder onder meer dat de publieke
middelen die aan de TO2-instellingen ter beschikking worden gesteld,
doeltreffend en doelmatig worden ingezet.
Scheepsbouwgarantieregeling
De Garantieregeling Scheepsnieuwbouwfinanciering (GSF) is door SEO
Economisch Onderzoek geëvalueerd. De GSF biedt banken 80% staatsgarantie op de nieuwbouwfinanciering van een schip. In de periode
2013–2016 is bij slechts acht schepen een GSF-aanvraag ingediend,
waarvan vijf toegewezen. Dit is minder dan twee procent van de
honderden gebouwde schepen. De GSF is volgens SEO dan ook niet
doeltreffend. Het doel om drempels weg te nemen voor financiering van
scheepsnieuwbouw lijkt niet te zijn bereikt, omdat er weinig drempels
werden ervaren en er alternatieve financieringsmogelijkheden zijn. De
GSF lijkt ook geen invloed te hebben gehad op de internationale concurrentiepositie van werven. Het beeld van de doelmatigheid is volgens SEO
gemengd. De overheid heeft provisies ontvangen maar geen schades
hoeven te vergoeden. De uitvoeringskosten waren laag, maar hoog in
verhouding tot het beperkte aantal verstrekte garanties. In de brief aan de
Kamer heeft de Minister van EZ aangegeven dat hij geen basis ziet voor
een verlenging van de GSF. De regeling is daarom per 1 juli 2017
afgelopen.
Digitale agenda / ICT-beleid
Technopolis heeft de evaluatie uitgevoerd van het ICT-beleid onder
artikelen 12 en 13 van de EZ-begroting 2011–2015. Dit beleid richt zich op
ondernemers die innoveren met ICT (thema ICT-innovatie) en de digitale
dienstverlening van de overheid aan burgers en bedrijven (eOverheid). De
evaluatie omvat vijftien beleidsinstrumenten zoals Ondernemersplein.nl,
Ondernemingsdossier, eHerkenning, eFactureren, Doorbraakprojecten
met ICT en Digital Gateway to Europe.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

201

De opdracht bij de evaluatie luidde om deze uit te voeren aan de hand van
de criteria doeltreffendheid, doelmatigheid, relevantie, coherentie en
EZ-toegevoegde waarde en om van daaruit lessen te trekken en aanbevelingen te formuleren voor toekomstig ICT-beleid.
Technopolis komt voor beide thema’s tot een totaaloordeel «voldoende tot
goed». Zij doen aanbevelingen voor verdere verbetering zoals:
1. vaker en meer uitgebreid evalueren, en daarbij scherper inzetten op
het meten van effect (outcome) in plaats van op de hoeveelheid
geleverd werk (output);
2. naast het verder inzetten op coherentie, de rol van EZ explicieter
maken;
3. (drie suggesties om) de spanning (te) verkleinen tussen de breedte
van het ICT-beleid en het beschikbare budget;
4. continuïteit in dossierhouders en kennis binnen EZ behouden. De rol
van EZ, met name als netwerkpartner, blijft daarmee sterk. Deze
continuïteit heeft in belangrijke mate bijgedragen aan de toegevoegde waarde en aan de doeltreffendheid en doelmatigheid van het
ICT-beleid.
Evaluatie Wet op de Kamer van Koophandel
Als gevolg van de nieuwe wet op de Kamer van Koophandel (KvK), heeft
de KvK in de jaren 2014–2017 een grote en complexe transitie doorgemaakt. Deze wet is in 2017 geëvalueerd door onderzoeksbureau
Andersson Elffers Felix (AEF). AEF concludeert dat de transitie naar een
nieuwe Kamer van Koophandel succesvol is verlopen: het heeft geleid tot
een vereenvoudigde en verzakelijkte governance die past bij de nieuwe
positionering van de KvK, vraagsturing en een sterke digitale dienstverlening. Het bereik en de waardering is onder ondernemers substantieel
gestegen. De dienstverlening kan op bepaalde punten nog verder worden
doorontwikkeld.
Evaluatie Rijkscofinanciering EFRO/Interreg (2007–2013)
EFRO-middelen dienen voor minstens 50% publiek of privaat gecofinancierd te worden. EZK draagt via de Rijkscofinancieringsregeling bij aan het
deel van publieke cofinanciering. Het rapport is in het algemeen positief
over de Rijkscofinancieringsregeling. Het bevestigt de door EZK beoogde
focus op innovatie, ondernemerschap en groei van kenniseconomie voor
EFRO-projecten met Rijkscofinanciering. De regeling heeft het onder
andere voor het MKB mogelijk gemaakt om zijn concurrentiepositie te
verbeteren door snellere commercialisering van kennis.
De onderzoekers geven aan dat de regeling met lage uitvoeringslasten is
uitgevoerd voor begunstigden en EZK, omdat deze voor de landelijke
programma’s was geïntegreerd in de algemene uitvoering door de
managementautoriteiten; er golden dus geen aparte loketten of procedures voor de aanvragers. Voor de grensoverschrijdende programma’s
waren wel aparte procedures maar met lage kosten. De evaluatie laat
tenslotte zien dat er zeer waarschijnlijk geen sprake is geweest van
verdringing van private middelen.
De onderzoekers bevelen aan om de Rijkscofinancieringsregeling te
continueren. Ze bevelen daarnaast aan om een duidelijke missie en
doelstelling van de Rijkscofinanciering te formuleren zodat bij een
toekomstige evaluatie het makkelijker wordt om een oordeel te vormen
over de effectiviteit van de regeling. Daarnaast adviseren ze te blijven
streven naar samenwerking met managementautoriteiten en meer
aandacht te geven aan de verspreiding van resultaten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

202

Fiscale ondernemerschapsregelingen
Dit traject is begonnen met een data assessment. Ondanks de uitgebreide
microbestanden is het niet gelukt om de doeltreffendheid en doelmatigheid van de fiscale regelingen empirisch vast te stellen. Wel is er een
vrij degelijke beschrijving van de populatie gebruikers van de fiscale
ondernemersregelingen gemaakt (zelfstandigenaftrek, MKB winstvrijstelling, kleinschaligheidsinvesteringsaftrek (KIA), Fiscale Oudedagsreserve (FOR), meewerkaftrek, startersaftrek en startersaftrek bij arbeidsongeschiktheid, willekeurige aftrek starters). Het rapport is zonder reactie
naar de Tweede Kamer gestuurd.
Doorlichting en evaluatie Topsectorenaanpak
Dialogic heeft de evaluatie uitgevoerd met een nieuwe kwalitatieve
evaluatiemethodiek waarmee de doeltreffendheid en doelmatigheid van
de topsectorenaanpak kon worden beoordeeld. De topsectorenaanpak
blijkt doeltreffend en doelmatig. De aanpak is doeltreffend geweest in het
meer vraaggericht programmeren van publiek-privaat onderzoek bij
Nederlandse kennisinstellingen, het afstemmen van human capital
activiteiten en bij exportbevordering. Verder is het aannemelijk dat de
aanpak een doelmatige beleidsstrategie is, waarbij de opbrengsten
opwegen tegen de ingezette middelen. Dialogic noemt twee onderdelen
die in de toekomst kunnen zorgen voor een verdere versterking van de
doeltreffendheid van de beleidsaanpak: i) Betrokken partijen moeten meer
richting geven aan de ontwikkeling van grensverleggende (innovatie)visies; ii) marktformatie door innovatief aankoopbeleid zou meer deel uit
moeten maken van de topsectorenaanpak.
Small Business Innovation Research (SBIR)
Het beleidsonderzoek SBIR is uitgevoerd door Dialogic in samenwerking
met UNU-MERIT. Het onderzoeksconsortium komt tot een positieve
conclusie over de toegevoegde waarde van SBIR voor het stimuleren van
innovatie. Volgens de onderzoekers draagt SBIR bij aan het ontwikkelen
van innovatieve oplossingen voor maatschappelijke vraagstukken en kent
de aanpak een bewezen maatschappelijke meerwaarde. Daarbij maken de
onderzoekers de kanttekening dat de projecten niet altijd direct in
marktrijpe oplossingen resulteren. Bovendien is er niet altijd direct een
kant-en-klare markt beschikbaar. Dit valt te verklaren door de huidige
opzet van SBIR: SBIR richt zich op het ontwikkelen van innovatieve
oplossingen die nog niet in de markt aanwezig zijn. Economische effecten
zijn daardoor moeilijk aan te tonen. De onderzoekers doen ook verschillende aanbevelingen om het potentieel van SBIR nog beter te benutten en
de economische en maatschappelijke impact te vergroten, waaronder het
instellen van een vast EZ-budget voor SBIR en het versterken van het
commitment bij opdrachtgevers om over te gaan tot daadwerkelijke
aanschaf.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

203

Artikel 3 Toekomstfonds
Soort
onderzoek

Titel/onderwerp

Artikel

Jaar van
afronding

Vindplaats

1. Ex-post onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
1a. Beleidsdoorlichtingen
Doorlichting artikel 3

3

2020

1b. Ander ex-post onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
Kapitaalverstrekking ROM’s

3

2016

Kamerstuk, 29 697, nr. 23

2. Toetsbare beleidsplannen
Zie alinea einde bijlage 2.

Artikel 4 Een doelmatige en duurzame energievoorziening
Soort
onderzoek

Titel/onderwerp

Artikel

Jaar van
afronding

Vindplaats

1. Ex-post onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
1a. Beleidsdoorlichtingen
Een doelmatige en duurzame energievoorziening

4

2020

1b. Ander ex-post onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
Innovatie agenda energie

4

2016

Kamerstuk, 31 530, nr. 2

Green Deals

4

2016

Kamerstuk, 33 043, nr. 71

Proeftuinen Smart Grids

4

2017

Het evaluatieonderzoek wordt in 2018
uitgevoerd.

Warmtewet

4

2016

Kamerstuk, 34 415, nr. 1

Rijkscoördinatieregeling

4

2016

Kamerstuk, 2017D01893

Garantieregeling aardwarmte

4

2016

Kamerstuk, 31 239, nr. 220

Topsector Energie: evaluatie topsectorenaanpak

4

2017

Kamerstuk, 32 637, nr. 289

Energieakkoord

4

2016

Kamerstuk, 30 196, nr. 479

SDE+

4

2016

Kamerstuk, 31 239, nr. 249

ECN

4

2017

Kamerstuk, 32 637, nr. 274

Wet voorraadvorming Aardolieproducten (Wva 2012)

4

2017

Het evaluatieonderzoek is uitgevoerd.
Het rapport wordt begin 2018 met een
kabinetsreactie aan de Tweede Kamer
aangeboden.

Salderingsregeling

4

2017

Kamerstuk, 31 239, nr. 251

Subsidieregeling innovatie hernieuwbare energie

4

2017

Kamerstuk, 30 196, nr. 572

Demonstratie energie-innovatie (DEI)

4

2017

Kamerstuk, 30 196, nr. 572

Topsector Energie: TKI tenderregelingen

4

2017

Kamerstuk, 30 196, nr. 572

Postcoderoosregeling

4

2017

Het evaluatieonderzoek is uitgevoerd.
Het rapport wordt begin 2018 met een
kabinetsreactie aan de Tweede Kamer
aangeboden.

Subsidie indirecte emissiekosten ETS

4

2017

Kamerstuk, 30 196, nr. 569

2. Overig onderzoek

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

204

Soort
onderzoek

Titel/onderwerp

Artikel

Jaar van
afronding

Vindplaats

Tussenevaluatie energie-audits (op basis van Europese
Energie-Efficiency richtlijn (EED))

4

2017

Het evaluatieonderzoek wordt
uitgevoerd. Het rapport wordt in 2018
met een kabinetsreactie aan de
Tweede Kamer aangeboden.

Derde structuurschema Elektriciteitsvoorziening (SEV III)

4

2017

Het evaluatieonderzoek is uitgevoerd.
Dit dossier hangt samen met de
invoering van de Omgevingswet. Het
rapport en de beleidsreactie zullen in
samenhang daarmee aan de Tweede
Kamer worden aangeboden.

Onderzoek algemeen Instrumentarium Geothermie

4

2016

Kamerstuk, 31 239, nr. 220

3. Toetsbare beleidsplannen
Zie alinea einde bijlage 2.

Samenvatting afgeronde evaluaties 2017 artikel 4
Topsector Energie: evaluatie topsectorenaanpak
Zie omschrijving Doorlichting en evaluatie Topsectorenaanpak (artikel 2).
ECN
In de Visie op het Toegepast Onderzoek (Kamerstuk 32 637, nr. 68) heeft
het kabinet toegezegd om de zes organisaties voor toegepast onderzoek
(TO2) elke vier jaar te evalueren op kwaliteit en impact van het onderzoek.
Deze evaluatie is in 2017 uitgevoerd door Dialogic/Technopolis. Dit betreft
het duurzame energieonderzoek van de Stichting ECN (hierna: ECN) en
niet de nucleaire activiteiten.
Op basis van verschillende informatiebronnen oordeelt de evaluatiecommissie dat de kwaliteit van ECN positief tot zeer positief is (3–4 op een
schaal van 4). ECN verricht zeer goed en hooggewaardeerd onderzoek
voor zijn stakeholders. Een deel van het onderzoek behoort tot de
wereldtop. De evaluatiecommissie oordeelt verder dat de impact ook
positief tot zeer positief is (3–4 op een schaal van 4). De commissie is
overtuigd dat ECN relevant en doeltreffend onderzoek doet. Het staat in
goede verbinding met een grote diversiteit aan stakeholders. De kennisbenutting is van groot strategisch belang voor het behalen van doelen zoals
die zijn geformuleerd voor 2050 in het Energieakkoord en door de
EU-lidstaten. Er kan op onderdelen worden verbeterd zodat ook in de
toekomst essentiële impact kan worden gerealiseerd. De commissie acht
het niet mogelijk een score te geven voor vitaliteit. De uitwerking van de
ontvlechting van de nucleaire activiteiten en het duurzame energieonderzoek van de Stichting ECN, en het daarmee samenhangend onderbrengen van onderdelen van ECN bij TNO en PBL, is allesbepalend voor
de vitaliteit van ECN.
Salderingsregeling
De evaluatie van de salderingsregeling is in 2016 vervroegd uitgevoerd en
in 2017 aan de Tweede Kamer gezonden. Het evaluatierapport «de
historische impact van salderen» is opgesteld door onderzoeksbureau
PwC en is tot stand gekomen met de inbreng van een groot aantal
belanghebbende partijen. Ten aanzien van de doelmatigheid en kosteneffectiviteit is geconcludeerd dat de stimulans van de salderingsregeling in
euro’s per kWh, afhankelijk van de aannames en het gekozen perspectief,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

205

in alle gevallen (vrijwel) gelijk aan of hoger ligt dan de stimulering via de
SDE+. Op basis van de vergelijking in termen van euro’s per ton vermeden
CO2-uitstoot blijkt de salderingsregeling een relatief dure regeling. Deze
evaluatie geeft bouwstenen voor de vormgeving van de stimulering van
lokale hernieuwbare energie vanaf 2020, waarvoor in 2018 een stimuleringskader wordt ontworpen.
Beleidsevaluatie Energie-innovatieregelingen (Subsidieregeling innovatie
hernieuwbare energie, Demonstratie energie-innovatie (DEI), Topsector
Energie: TKI-tenderregelingen)
De energie-innovatieregelingen zijn geëvalueerd door onderzoeksbureaus
Dialogic en SEO Economisch Onderzoek. Drie (type) regelingen om
Nederlandse duurzame energie-innovaties te stimuleren worden hierin
geëvalueerd. Het rapport geeft inzicht in de doeltreffendheid en doelmatigheid van de regelingen en de mogelijkheden om deze te vergroten. De
regelingen worden, conform de doelstellingen, ingezet voor innovatie- en
demonstratieprojecten die binnen enkele jaren een bijdrage leveren aan
energiebesparing en duurzame energieopwekking. Ook zijn er door de
regelingen de afgelopen jaren beduidend meer samenwerkingsverbanden
ontstaan op thema’s als windenergie, zon PV, biomassa en energiebesparing (doel Topsector Energie) en zijn de verbindingen sneller gelegd en
gaan ze langer door dan bij voorgaand energie-innovatiebeleid. Op basis
van de maatstaf Wet bevordering speur- en ontwikkelingswerk (WBSO)
zijn bedrijven die deelnemen aan de regelingen niet meer gaan investeren
in innovatie dan afgewezen bedrijven. De WBSO als maatstaf kent echter
een aantal beperkingen, waaronder dat 50–70% van de bedrijven niet
WBSO-actief is in het jaar van de subsidieaanvraag en een deel van de
partijen geen aanspraak kan maken op de WBSO. Ook zijn er nog geen
aanwijzingen gevonden dat deelname aan de regelingen al meer omzet,
export en werkgelegenheid tot gevolg heeft. Hier is doorgaans ook meer
tijd voor nodig. Of met minder kosten hetzelfde bereikt had kunnen
worden (doelmatigheid) is niet aan te tonen, zeker niet omdat er meerdere
doelen tegelijkertijd worden nagestreefd. De uitvoering door RVO wordt
door de aanvragers als zeer klantvriendelijk ervaren en de uitvoeringslasten zijn goed op orde.
Subsidie indirecte emissiekosten ETS
De evaluatie concludeert dat de regeling effectief is in het voorkomen van
carbon leakage. Het oordeel van de evaluatie over doeltreffendheid van de
subsidieregeling houdt tevens in dat de regeling voldoet aan de afspraken
in het Energieakkoord in 2013 ten aanzien van de borging van de
concurrentiepositie van energie-intensieve bedrijven. Het algemene
oordeel van de doelmatigheid van de uitvoering van de regeling is
positief. Dit betekent dat het effect van de regeling wordt bereikt tegen
relatief lage kosten en administratieve lasten. De evaluatie vergelijkt de
Nederlandse subsidieregeling met de financiële compensatie van de
indirecte emissiekosten ETS in acht andere landen. Deze vergelijking laat
zien dat het niveau van de compensatie in Nederland vergelijkbaar is met
de compensatie in naburige landen. SEO doet een aantal aanbevelingen
ten aanzien van mogelijke aanpassingen van de regeling die bij een
eventuele voortzetting mee zullen worden genomen, zoals het dynamisch
maken van de referentiewaarden en het meenemen van product- en
markteigenschappen die van invloed zijn op het risico van carbon leakage.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

206

Artikel 5 Meerjarenprogramma Nationaal Coördinator Groningen
Soort
Titel/onderwerp
onderzoek

Artikel

Jaar van
afronding

Vindplaats

1. Ex-post onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
1a. Beleidsdoorlichtingen
Artikel 5 Meerjarenprogramma NCG

5

2021

1b. Ander ex-post onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid

2. Toetsbare beleidsplannen
Zie alinea einde bijlage 2.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

207

Artikel 6 Concurrerende, duurzame en veilige agro-, visserij- en voedselketens
Soort
Titel/onderwerp
onderzoek

Artikel

Jaar van
afronding

Vindplaats

1. Ex-post onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
1a. Beleidsdoorlichtingen
Concurrerende, duurzame en veilige agro, visserij en
voedselketen

6

2019

1b. Ander ex-post onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
Evaluatie van rijksregelingen met POP 2-cofinanciering
6
(waaronder Investeringsregeling Jonge Agrariërs,
subsidieregeling kleine en grote netwerken, subsidieregeling beroepsopleiding en voorlichting, Demonstratieregeling, Samenwerking bij innovatie NU, functionele
agrobiodiversiteit, demoregeling proefprojecten GLB,
demoregeling Schoon en Zuinig, Fijnstofmaatregelen en
luchtwassers)

2017

Kamerstuk, 28 625, nr. 255

Brede weersverzekering

6

2017

Kamerstuk, 31 710, nr. 68

Investeringsregeling energiebesparing (IRE) en Nu
duurzaamheidsinvesteringen

6

2016

Kamerstuk, 28 625, nr. 241

Eindevaluatie Europees Visserijfonds

6

2017

Kamerstuk, 32 201, nr. 87

Inbeslaggenomen goederen (IBG) en Landelijke
Inspectiedienst Dierenbescherming (LID)

6

2016

Kamerstuk, 28 286, nr. 886

Stimuleringssubsidie biologische Productie

6

2016

Kamerstuk, 29 842, nr. 40

Consumentenbond Voedselonderzoek

6

2016

Kamerstuk, 31 532, nr. 163

Landelijk Informatiecentrum Gezelschapsdieren (LICG)

6

2016

Kamerstuk, 28 286, nr. 883

GD basismonitoring en Diergezondheidsfonds (DGF)

6

2018

Afronding evaluatie wordt voorzien in
2018.

Identificatie en registratie Hond

6

2016

Kamerstuk, 28 286, nr. 883

Regeling Stidug

6

2016

Kamerstuk, 32 627, nr. 24

Verlaagd tarief glastuinbouw

6

2016

Kamerstuk, 32 627, nr. 24

Meststoffenwet

6

2017

Kamerstuk, 33 037, nr. 193

Programma Internationale Agroketens (PIA)

6

2017

Afronding evaluatie wordt voorzien in
het begin van 2018.

Raad voor de Plantenrassen

6

2017

Kamerstuk, 25 268, nr. 157

College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden

6

2017

Kamerstuk, 27 858, nr. 399

Voedingscentrum

6

2017

De evaluatie van het Voedingscentrum
wordt in 2018 uitgevoerd in het
bredere verband van de Voedselagenda en het thema voedselverspilling.

Plantaardige en biologische keuringsdiensten (NAK,
NAKtuinbouw, BKD, KCB)

6

2017

Kamerstuk, 25 268, nr. 157

Tussentijdse evaluatie Meerjarenafspraak Energietransitie Glastuinbouw 2014–2020

6

2017

Kamerstuk, 32 627, nr. 27

Evaluatie Actieplan Stalbranden

6

2017

Kamerstuk, 34550 XIII, nr. 138

Agentschapsdoorlichting Nederlandse Voedsel- en
Warenautoriteit

6

2016

Kamerstuk, 33 835, nr. 33

WOT Natuur en milieu

6

2017

Kamerstuk, 34 550 XIII, nr. 132

CO2-convenant en systeem glastuinbouw

6

2017

Kamerstuk, 32 813 / 32 627, nr. 149

2. Overig onderzoek

3. Toetsbare beleidsplannen
Zie alinea einde bijlage 2.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

208

Samenvatting afgeronde evaluaties 2017 artikel 6
Evaluatie Agroregelingen met POP 2-cofinanciering en fijnstofmaatregelen
In de evaluatie zijn de effecten gemeten van de verleende subsidies op de
fiscale inkomens- en vermogensontwikkeling op bedrijfsniveau. Deze
effecten zijn positief voor de kennisgerichte maatregelen «Praktijknetwerken», «Samenwerking bij innovatieprojecten» en «Functionele
agrobiodiversiteit». De invloed van de milieu gerelateerde subsidies op
gecombineerde luchtwassers en fijnstof blijken minimaal neutraal
geweest te zijn, negatieve inkomens- en vermogenseffecten zouden
averechts hebben gewerkt op de verspreiding van deze technieken. De
evaluatie ondersteunt de noodzaak van een andere aanpak voor bedrijfsovername door jonge landbouwers zoals ik momenteel onderzoek met
een bedrijfsovernamefonds.
Evaluatie Regeling brede weersverzekering
Uit de evaluatie van de Regeling brede weersverzekering blijkt dat het
aantal boeren en tuinders met een Brede Weersverzekering in de periode
2010–2015 jaarlijks met ruim 16% is gegroeid. Met de huidige omvang van
circa 1.700 polissen is het niet mogelijk voor de Brede Weersverzekering
om, zonder subsidie, in de markt te functioneren als zelfstandig verzekeringsproduct. De verwachting is dat de groei nog wel door zal zetten. De
uitvoering van de regeling door RVO.nl is efficiënt en rechtmatig. De
aanbevelingen van Wageningen Economic Research (WUR-WEcR) worden
in de werkgroep Brede Weersverzekering betrokken bij het actualiseren
van de Brede Weersverzekering in het licht van klimaatadaptatie en
nieuwe GLB-kaders (Gemeenschappelijk Landbouw Beleid).
Eindevaluatie Europees Visserijfonds
• Er is nog veel ruimte in en urgentie voor ketenontwikkeling, met het
oog op behoud en versterking van de sector in deze tijd van globalisering;
• Stimuleer maatregelen in het kader van de klimaatdoelstellingen,
bijvoorbeeld CO2-reductie;
• Stimuleer projecten waarbij meer verantwoordelijkheid bij de sector
komt te liggen. Voorbeelden hiervan zijn beheerplannen, selectiviteit
en datacollectie.
Evaluatie Meststoffenwet
Het syntheserapport evaluatie Meststoffenwet 2016 van PBL meldt:
• dat in het algemeen het mestbeleid en -regelgeving effectief is, maar
onvoldoende om tot volledig doelbereik te komen;
• er zijn specifieke maatregelen nodig per gewas/teelt/gebied en de
oplossing ligt ook in regionale samenwerking met alle belanghebbenden;
• er zal een balans moeten worden gevonden tussen bescherming van
het milieu en bescherming van agrarische ondernemers.
Evaluatie van de vier plantaardige keuringsdiensten (NAK, NAKtuinbouw,
BKD en KCB) en de Raad voor de Plantenrassen
In 2017 zijn de vier plantaardige keuringsdiensten (en de Raad voor de
Plantenrassen), zelfstandige bestuursorganen, extern geëvalueerd.
Conclusie hiervan is:
• deskundigheid en betrokkenheid van de zelfstandige bestuursorganen
hebben bijgedragen aan het hoge niveau van het stelsel van keuringen
in de plantaardige sector;

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

209

•

•

de samenwerking met NVWA draagt bij aan internationaal hoog
aanzien van kwaliteit en gezondheid van Nederlands plantaardige
materiaal;
er is groot draagvlak in de sector, flexibiliteit en een hoge kwaliteit van
de uitvoering tegen een aanvaardbare hoogte van de tarieven.

Op basis hiervan is de volgende reactie aan beide Kamers verzonden:
• uit de evaluatie van de plantaardige keuringsdiensten blijkt dat de
deskundigheid en betrokkenheid bijdragen aan een hoog niveau van
het stelsel;
• ook de samenwerking met de NVWA draagt bij aan een hoge kwaliteit
en plantgezondheid en het internationale aanzien daarvan. In 2016 en
2017 zijn nieuwe Europese regels vastgesteld en in werking getreden
op het gebied van plantgezondheid en officiële controles. Die moeten
in 2019 rechtstreeks van toepassing worden. Ik werk momenteel aan
de herziening van de Plantenziektenwet en onderliggende regelgeving
waarin deze Europese regels, voor zover nodig, worden verankerd;
• uitgangspunt daarbij is om zoveel mogelijk de huidige werkwijze en
samenwerking van de NVWA en de keuringsdiensten voort te zetten.
Evaluatie College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en
biociden
Het verslag met daarin de beoordeling van de doelmatigheid en de
doeltreffendheid van het functioneren van het College voor de toelating
van gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Ctgb) geeft een positief
beeld. De klanttevredenheid is sterk verbeterd. Een aandachtspunt is het
terugbrengen van de doorlooptijden van het afhandelen van dossiers
binnen de daarvoor geldende wettelijke termijnen en het verkrijgen van
inzicht in de prestaties van het Ctgb.
Evaluatie wettelijke onderzoekstaken op het gebied van natuur en milieu
2012–2016
De kwaliteit van de uitvoering van de wettelijke onderzoekstaken natuur
en milieu door Wageningen Research wordt positief beoordeeld. De
onafhankelijkheid van de uitvoering is goed geborgd. De invulling van de
werkzaamheden wordt binnen de afgesproken kaders uitgevoerd op een
effectieve en doelmatige wijze. De sturing en het toezicht vanuit het
ministerie hierop wordt als voldoende beoordeeld. Belangrijkste
aandachtspunt is om de functie en rollen van de verschillende overlegorganen en het PBL te verhelderen en de kaders hierop te actualiseren. Deze
aanbeveling is overgenomen.
Tussentijdse evaluatie Meerjarenafspraak Energietransitie Glastuinbouw
2014–2020
De gemaakte afspraken zijn door de partijen nagekomen. De
CO2-emissiereductie, voortgang bij de ambities, de kennis- en techniekontwikkeling en de kennisuitwisseling verlopen volgens plan, zoals
beschreven in het convenant. Er is zeer helder en consistent richting
gegeven aan het innovatiezoekproces, op consistente wijze gewerkt aan
meerdere oplossingsrichtingen in intensieve interactie met de glastuinbouwpraktijk, in ruime mate aandacht besteed aan alle sleutelprocessen
voor het opbouwen van een innovatie-ecosysteem. Een belangrijke
succesfactor is onder andere de publiek-private samenwerking. Voor het
succesvol verlopen van de energietransitie dient het programma
gecontinueerd te worden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

210

Evaluatie Actieplan Stalbranden
De belangrijkste conclusies uit het onderzoek zijn:
1) Het brandveiligheidsbewustzijn van veehouders en erfbetreders lijkt
te zijn toegenomen.
2) De kans op brand met dierlijke slachtoffers in nieuwbouwstallen is
afgenomen door onder andere nieuwe bouwvoorschriften in het
bouwbesluit (2014). Bij bestaande bouw is verbetering van de
brandveiligheid in stallen te zien, zei het in geringe mate. Dit komt
onder andere door toename van de keuringen van technische
installaties, het ontwikkelen van NEN-normen voor veestallen en het
opnemen van brandpreventie in keurmerken.
3) Sinds 2014 wordt systematisch data bijgehouden over de oorzaken
van stalbranden door Brandweer Nederland in samenwerking met
het Verbond van Verzekeraars. Daarmee is inzicht in de verschillende
oorzaken van stalbranden toegenomen.
Evaluatie CO2-convenant en systeem glastuinbouw
De inspanningsverplichting uit het CO2-convenant tot 2016 is gehaald.
Door middel van wet- en regelgeving is het hoofddoel «zekerheid over het
halen van de klimaattaakstelling glastuinbouw in 2020» geborgd. Het
systeem voldoet als tegenprestatie voor het lagere energiebelastingtarief.
Over «doelmatigheid» is geen éénduidige conclusie mogelijk omdat de
teelt gerelateerde CO2-emissie sowieso onder het plafond is gebleven.
Een alternatief lijkt echter niet voorhanden. Uitbreiding van het systeem
naar individueel niveau moet vanwege staatssteunaspecten privaat
worden vormgegeven.
Artikel 7 Groen onderwijs van hoge kwaliteit
Soort
Titel/onderwerp
onderzoek

Artikel

Jaar van
afronding

Vindplaats

1. Ex-post onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
1a. Beleidsdoorlichtingen
Groen onderwijs van hoge kwaliteit

7

2019

1b. Ander ex-post onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
Duurzaam Door (voorheen Natuur- en milieueducatie)

7

2017

Kamerstuk, 30 196, nr. 552

2. Toetsbare beleidsplannen
Zie alinea einde bijlage 2.

Samenvatting afgeronde evaluaties 2017 artikel 7
Duurzaam Door (voorheen Natuur- en milieueducatie)
• Het succes van het programma DD vertaalt zich in honderden unieke
partners, die bereid zijn om hun kennis en ervaring actief te delen met
elkaar en met derden;
• Met het programma DD wordt ook invulling gegeven aan het internationale doel waaraan Nederland zich heeft gecommitteerd, waaronder
sustainable development goal 4.7: «By 2030, ensure that all learners
acquire the knowledge and skills needed to promote sustainable
development, including, among others, through education for
sustainable development and sustainable lifestyles,...»;
• Bij de afronding van de afgelopen programmaperiode (2013–2016) is
de balans opgemaakt. Daarbij is gebruik gemaakt van de uitkomsten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

211

van de evaluaties van deze programmaperiode. De belangrijkste
resultaten zijn:
– Er zijn landelijk 208 opdrachten en 14 samenwerkingsovereenkomsten met multi-stakeholdergroepen opgesteld en uitgevoerd.
Daarnaast heeft iedere provincie een portfolio van ca. 20 projecten
opgesteld en uitgevoerd;
– Er zijn 32 regionale duurzaamheidsnetwerken begeleid;
– Er zijn 296 publicaties (in wetenschappelijke tijdschriften, boeken,
magazines en via sociale media) verschenen, een onderwijs
ICT-systeem «Groen Gelinkt» en een website DD met bijbehorende
nieuwsbrieven gerealiseerd;
– In de periode 2013–2016 zijn vele bijeenkomsten, studiedagen en
conferenties georganiseerd, nationaal en internationaal, gericht op
de duurzaamheidsthema’s. Deze zijn georganiseerd door het
programma DD als ook door de deelnemende partners.
Artikel 8 Natuur en biodiversiteit
Soort
onderzoek

Titel/onderwerp

Artikel

Jaar van
afronding

Vindplaats

1. Ex-post onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
1a. Beleidsdoorlichtingen
Natuur en biodiversiteit

8

2021

1b. Ander ex-post onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
Kroondomeinen

8

2017

Deze evaluatie wordt begin 2018
opgeleverd.

Natuurschoonwet 1928

8

2016

Kamerstuk, 33 576, nr. 90

Evaluatie Natuurbeleidsplan Caribisch Nederland

8

2017

Het eindrapport komt beschikbaar in
het eerste kwartaal van 2018.

Evaluatie Natuurpact

8

2017

Kamerstuk, 33 576, nr. 96

Natuurvisie

8

2017

Deze evaluatie is gecombineerd met
de evaluatie van het Natuurpact, zie:
Kamerstuk, 33 576, nr. 96

Burgereducatie/IVN

8

2017

Deze evaluatie wordt begin 2018
opgeleverd en wordt daarna met een
beleidsreactie aan de Kamer aangeboden.

Wet natuurbescherming

8

2019

Deze wet is pas per 1 januari 2017 in
werking getreden. De evaluatie schuift
daarom door naar 2019 of wordt
meegenomen in de evaluatie van de
Omgevingswet.

In Beslag genomen Goederen (IBG)

8

2017

Het aanleveren van voor de evaluatie
benodigde databestanden door
RVO.nl vraagt meer tijd. De verwachting is dat het evaluatierapport in het
eerste kwartaal 2018 wordt opgeleverd.

Natura2000 Doelendocument

8

2018

Deze evaluatie start na afronding
EU-fitnesscheck Vogel- en Habitatrichtlijnen, het actieplan van de Europese
Commissie en de vaststelling van
beheerplannen N2000. Oplevering van
de evaluatie wordt in 2018 verwacht.

Vrijstelling vergoeding bos- en natuurbeheer

8

2017

Kamerstuk, 33 576, nr. 106

Vrijstelling bos- en natuurterreinen forfaitair rendement

8

2017

Kamerstuk, 33 576, nr. 106

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

212

Soort
onderzoek

Titel/onderwerp

Artikel

Jaar van
afronding

Vindplaats

Vrijstelling landinrichting

8

2017

Kamerstuk, 33 576, nr. 106

Vrijstelling Bureau Beheer Landbouwgronden

8

2017

Kamerstuk, 33 576, nr. 106

Vrijstelling natuurgrond

8

2017

Kamerstuk, 33 576, nr. 106

Bosbouwvrijstelling

8

2017

Kamerstuk, 33 576, nr. 106

Balans van de leefomgeving

8

2016

Door PBL, conform de Natuurbeschermingswet.

EHS Groot project 2014 dan wel eindrapportage EHS

8

2018

Op verzoek van de Tweede Kamer
wordt een eindevaluatie opgeleverd.

Voortgangsrapportage Natuurpact

8

2. Overig onderzoek

Jaarlijks vanaf 2015. Kamerstuk,
33 576, nr. 99.

3. Toetsbare beleidsplannen
Zie alinea einde bijlage 2.

Samenvatting afgeronde evaluaties 2017 artikel 8
Evaluatie fiscale vrijstellingen bos en natuur
In deze evaluatie zijn zes fiscale vrijstellingen op het gebied van bos en
natuur geëvalueerd. De evaluatie is gericht op de doeltreffendheid en
doelmatigheid van de vrijstellingen in de periode 2012–2015. De onderzoekers hebben aangaande de vrijstellingen de volgende conclusies
getrokken:
Vrijstellingen van inkomstenbelasting en/of vennootschapsbelasting
– De bosbouwvrijstelling is een objectieve vrijstelling die bepaalt dat de
winst van het bosbedrijf niet belast is. Dit geldt voor iedere
ondernemer/onderneming die bos exploiteert. Deze vrijstelling draagt
bij aan het bosbeheer door ondernemingen.
– De vrijstelling vergoeding bos- en natuurbeheer is een objectieve
vrijstelling voor aangewezen subsidieregelingen ten behoeve van de
ontwikkeling en instandhouding van bos en natuur. De ontwikkeling en
instandhouding van bos- en natuurterreinen is vooral afhankelijk van
de beschikbare subsidies, waarbij de fiscale vrijstelling een aanvullende betekenis heeft. Dit geldt vooral voor de functieverandering van
landbouwgrond naar natuur in bepaalde gebieden, waarbij grote
bedragen gemoeid zijn om het vermogensverlies te compenseren.
Deze vrijstelling zorgt ervoor dat de betreffende subsidies lager
kunnen blijven om hetzelfde effect te bereiken.
– De vrijstelling bos- en natuurterreinen bij voordeel uit sparen en
beleggen houdt in dat particulieren de waarde van hun betreffende
bezit niet aangeven in box 3 van de inkomstenbelasting. Deze
vrijstelling draagt bij aan de aantrekkelijkheid van het particuliere bezit
van bos en natuur.
Vrijstellingen van overdrachtsbelasting
– De vrijstelling overdrachtsbelasting natuurgronden stelt verkrijgers
van natuurgronden vrij van overdrachtsbelasting. Deze vrijstelling
bevordert de aantrekkelijkheid van natuur als investeringsobject.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

213

–

–

De vrijstelling overdrachtsbelasting WILG (Wet Inrichting Landelijk
Gebied) is een middel om de structuurverbetering van het landelijk
gebied te helpen realiseren. De vrijstelling bevordert dat de overdracht
van de onroerende zaken via kavelruil en herverkaveling zonder fiscale
barrière «geruisloos» plaatsvindt naar betrokken partijen. Dit maakt het
eenvoudiger om wegen, waterlopen en overige infrastructuur aan te
leggen en gronden van eigenaren kunnen zo dichter bij elkaar worden
gebracht. Door de onderzoekers wordt echter het signaal afgegeven
dat er mogelijk ook kavelruil wordt gerealiseerd zonder objectieve
verbetering van de inrichting van het landelijk gebied.
De BBL-vrijstelling (Bureau Beheer Landbouwgronden) is een
subjectieve en generieke vrijstelling van overdrachtsbelasting voor
verkrijgingen in het kader van het overheidsbeleid. Van oudsher heeft
de vrijstelling bijgedragen aan de structuurverbetering van het
landelijk gebied. De vrijstelling sluit geheel aan op de behoefte van
BBL.

Overzicht afgeronde evaluaties en overige onderzoeken EZ
2013–2015
Voorgaande overzichten betreffen de afgeronde onderzoeken in 2016 en
2017. Voor afgeronde evaluaties en overige onderzoeken in de periode
2013–2015 wordt verwezen naar de publicaties via www.rijksbegroting.nl/
beleidsevaluaties:
2013: http://www.rijksbegroting.nl/beleidsevaluaties/evaluaties-enbeleidsdoorlichtingen/2013/afgerond-evaluatie-en-overig-onderzoek/xiiieconomische-zaken
2014: http://www.rijksbegroting.nl/beleidsevaluaties/evaluaties-enbeleidsdoorlichtingen/2014/evaluatie-en-overig-onderzoek/xiiieconomische-zaken
2015: http://www.rijksbegroting.nl/2015/verantwoording/
jaarverslag,kst221658_37.html
Inzichtelijk maken van doelen, financiële consequenties en
doelmatigheid van nieuw beleid (toetsbare beleidsplannen)
Aan het onderwerp «toetsbare beleidsplannen» is binnen EZ invulling
gegeven door nieuwe financiële instrumenten en wetgeving voor te
leggen aan de Monitorcommissie (MC). De MC is ingesteld door de
Bestuursraad en kijkt op een kritische manier naar nut, noodzaak en
vormgeving van nieuwe of gewijzigde financiële beleidsinstrumenten
(onder andere subsidie-instrumenten) of belangrijke regelgeving
(wetsvoorstellen of AMvB’s die in het rijksbrede Wetgevingsprogramma
worden opgenomen). De MC bestaat uit vertegenwoordigers van het
kerndepartement en de EZ-diensten, die met het oog op onafhankelijkheid
deelnemen op persoonlijke titel.
De MC toetst een beleidsvoorstel (financieel instrument/wetsvoorstel) en
hierbij zijn de IAK-vragen (Integraal Afwegingskader) leidend. Aangezien
2017 in het teken stond van de kabinetsformatie heeft dit in 2017 niet tot
afgeronde toetsbare beleidsplannen geleid die aan de Kamer zijn
aangeboden.
De directie Financieel-Economische Zaken (FEZ) toetst alle nieuwe
beleidsplannen op financiële gevolgen. Bij de beoordeling worden
effectiviteit en efficiency in overweging genomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

214

BIJLAGE 3: EXTERNE INHUUR
Ministerie van Economische Zaken (XIII) verslagjaar 2017 Bedragen x € 1.000
Programma- en apparaatskosten
1. Interim-management

2.628

2. Organisatie- en Formatieadvies

1.231

3. Beleidsadvies

1.215

4. Communicatieadvisering

927

Beleidsgevoelig (som 1 t/m 4)

6.001

5. Juridisch Advies
6. Advisering opdrachtgevers automatisering
7. Accountancy, financiën en administratieve organisatie

818
106.908
6.323

(Beleids)ondersteunend (som 5 t/m 7)

114.049

8. Uitzendkrachten (formatie & piek)

63.771

Ondersteuning bedrijfsvoering

63.771

Totaal uitgaven inhuur externen

183.821

Toelichting op het inhuurpercentage 2017
Het kabinet hanteert, naar aanleiding van de motie Roemer, een norm
voor externe inhuur van 10% van de personeelskosten. Het inhuurpercentage van EZ komt uit op 19,6%. De overschrijding van de norm is het
gevolg van inhuur bij DICTU en RVO.nl. In geval van DICTU is de
aanleiding met name de behoefte aan specifieke (ICT) expertise, deels
samenhangend met (tijdelijke) ICT-projecten, zoals de ontwikkeling van de
Cloud-infrastructuur en de Cloud-werkplek. In geval van RVO.nl betreft het
met name de «flexibele schil», zodat ingespeeld kan worden op fluctuaties
in het gevarieerde opdrachtenpakket dat RVO.nl uitvoert en waarvoor
gespecialiseerde kennis nodig is (opdrachten van diverse ministeries
gericht op ondernemend Nederland bij duurzaam, agrarisch, innovatief en
internationaal ondernemen). Het inzetten van externe inhuur biedt de
flexibiliteit om efficiënt met dit spanningsveld tussen vraag en aanbod om
te gaan. Beide diensten hebben in 2017 een plan van aanpak geïmplementeerd om vanaf 2018 externe inhuur structureel zo veel mogelijk te
beperken. Het gaat dan onder meer om:
• het formuleren van beleid ten aanzien van externe inhuur opnemen in
het strategisch personeelsplan en hieruit een doelstelling formuleren
voor de optimale verhouding tussen inhuur en eigen personeel;
• het uitbesteden van werkzaamheden in de vorm van resultaatgerichte
opdrachten in plaats van externe inhuur;
• het terugbrengen van de externe inhuur door deze te vervangen door
eigen personeel. Hierbij wordt gebruik gemaakt van het rijks trainee
programma en gerichte werving.
In 2017 zijn de Rijksbegrotingsvoorschriften voor de verantwoording van
externe inhuur voor het onderdeel ICT herzien en is het boeken van inhuur
voor beheer, onderhoud en ontwikkeling van ICT-systemen in lijn gebracht
met de definitie van externe inhuur. Deze herziening heeft voor EZ geleid
tot een substantiële stijging van externe inhuur ten opzichte van het
voorgaande jaar.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

215

Rapportage overschrijding maximumuurtarief externe inhuur
buiten mantelcontracten
In onderstaande tabel wordt weergegeven in hoeveel gevallen in 2017
door het ministerie buiten de mantelcontracten om externe krachten zijn
ingehuurd boven het voor de organisaties van het rijk afgesproken
maximumtarief van € 225 (exclusief BTW).
Inhuur externen buiten raamovereenkomsten

2017

Aantal overschrijdingen maximumuurtarief

geen

Toelichting

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

216

BIJLAGE 4: EUROPESE GELDSTROMEN
Inleiding
Deze bijlage biedt inzicht in de Europese geldstromen voor zover relevant
voor de beleidsterreinen van EZ. Er wordt ingegaan op een aantal
EU-fondsen en EU-programma’s waarbij inzicht wordt gegeven in de
EU-geldstromen, de cofinanciering met EZ-middelen en middelen van
andere overheden en private partijen.
Meerjarig Financieel kader 2014–2020
In het Meerjarig Financieel Kader (MFK) worden zowel de maximale
omvang van de jaarbegrotingen als de verdeling van de middelen over de
hoofdthema’s van het beleid vastgelegd. Het MFK is vastgesteld in een
verordening. Parallel hieraan wordt in het Eigen Middelen Besluit de
financiering van het EU-beleid geregeld. Deze afspraken worden
aangevuld met een Interinstitutioneel Akkoord over begrotingsaangelegenheden tussen Europese Commissie, Europees Parlement en Raad.
Eind juni 2017 heeft de Europese Commissie in het kader van de discussie
over de toekomst van de EU een reflectiepaper uitgebracht met vijf
mogelijke scenario’s voor het MFK na 2020, variërend van handhaving van
de status quo tot een ambitieus MFK met een significant hoger budget.
Het kabinet heeft medio juli 2017 een reactie op dit paper naar de Tweede
Kamer gestuurd.
Eigen Middelen EU
De Eigen Middelen van de EU bestaan uit de volgende onderdelen:
1. Traditionele eigen middelen (vooral invoerrechten);
2. BTW-afdracht;
3. Afdracht op basis van het Bruto Nationaal Inkomen (BNI).
De voor EZ relevante afdrachten zijn de zogenaamde douanerechten op
landbouwproducten en productieheffingen (categorie 1: Traditionele eigen
middelen). Deze ontvangsten worden op de EZ begroting verantwoord
(artikel 6) en worden na inhouding van een perceptiekostenvergoeding
afgedragen aan de EU. De afdrachten worden verantwoord in het
jaarverslag van Buitenlandse Zaken.
De verschillende EU-programma’s en EU-fondsen
De Europese Commissie stelt voor de realisatie van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid, het Gemeenschappelijk Visserijbeleid en het
Europees structuurbeleid middelen uit EU-fondsen aan de lidstaten
beschikbaar.
Voor EZ zijn de volgende EU-programma’s en EU-fondsen relevant:
1. Gemeenschappelijk Landbouwbeleid 1e pijler (GLB): het Europees
Landbouwgarantiefonds (ELGF);
2. Gemeenschappelijk Landbouwbeleid 2e pijler (POP): het Europees
Landbouwfonds voor Plattelandsontwikkeling (ELFPO);
3. Gemeenschappelijk Visserijbeleid (GVB): het Europees Visserijfonds
(EVF) en het Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij
(EFMZV 2014–2020). EFMZV is de opvolger van EVF;
4. Europees Structuurbeleid: Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO);
5. Horizon 2020 (periode 2014–2020);
6. Europees Fonds voor Strategische Investeringen (EFSI).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

217

1. Gemeenschappelijk Landbouwbeleid 1e pijler (GLB): Europees
Landbouwgarantiefonds (ELGF)
De ontvangen EU-steun voor het GLB pijler 1 bedraagt in 2017 € 816 mln
voor directe inkomenssteun en markt- en prijsmaatregelen. De steun voor
markt- en prijsmaatregelen fluctueert afhankelijk van de marktomstandigheden. Ten aanzien van het GLB is EZ verantwoordelijk voor een recht- en
doelmatige uitvoering van het op EU-niveau vastgestelde beleid binnen
Nederland. De uitvoering van het GLB is aan stringente Europese
voorwaarden gebonden die met name de rechtmatigheid van de
uitvoering moeten waarborgen. Nederland beschikt vanaf 16 oktober 2013
over één erkend betaalorgaan voor de uitvoering van het GLB (RVO). De
Auditdienst Rijk (ADR) is belast met de controle van de door het betaalorgaan ingediende rekeningen bij de Europese landbouwfondsen.
Het Gemeenschappelijk landbouwbeleid pijler 1 maatregelen is onder te
verdelen in:
a. Basisbetalingsregeling;
b. Betaling voor vergroening;
c. Betaling voor jonge boeren;
d. Graasdierpremie;
e. Teruggave financiële discipline;
f.
Bedrijfstoeslag (nabetalingen);
g. Artikel 68 maatregelen (nabetalingen);
h. Markt- en prijsbeleid.
a. Basisbetalingsregeling
In 2017 zijn de eerste betalingen gedaan onder het nieuwe GLB. De
bedrijfstoeslag is vervangen door de basisbetaling. Voor de basisbetaling
is € 498 mln gedeclareerd bij de Europese Commissie.
b. Betaling voor vergroening
Landbouwers die gebruik maken van de basisbetalingsregeling zijn
verplicht om vergroeningsmaatregelen toe te passen op hun bedrijf. Voor
de vergroeningsbetalingen is 30% van het budget voor directe betalingen
bestemd. In 2017 is € 213 mln voor vergroeningsbetalingen gedeclareerd
bij de Europese Commissie.
c. Betaling voor jonge boeren
Voor de zogenaamde «top-up» betaling voor jonge boeren is 2% van het
budget voor directe betalingen beschikbaar. In 2017 is bij de Europese
Commissie € 13,0 mln gedeclareerd voor de «top-up» betaling voor jonge
boeren.
d. Graasdierpremie
In 2017 werd € 1,4 mln voor steun aan graasdieren (runderen en schapen)
gedeclareerd bij de Europese Commissie.
e. Teruggave financiële discipline
Op alle directe betalingen wordt een korting toegepast ten behoeve van
de crisisreserve van de Europese Commissie. Indien de crisisreserve niet
(volledig) wordt benut vindt teruggave plaats aan de landbouwers. In 2017
werd € 8,9 mln terugbetaald aan landbouwers.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

218

f. Bedrijfstoeslag (nabetalingen)
In 2017 zijn nabetalingen gedaan die nog vielen onder het oude
GLB-regime. Het betroffen voor een belangrijk deel de directe betalingen
in de vorm van bedrijfstoeslagen. In 2017 is niet gedeclareerd bij de
Europese Commissie voor bedrijfstoeslagen.
g. Artikel 68 maatregelen (nabetalingen)
Op basis van artikel 68 mocht Nederland een deel van de nationale
enveloppe voor inkomenssteun herbestemmen voor het stimuleren van
bijvoorbeeld milieuvriendelijke landbouw, kwaliteitslandbouw en
risicoverzekeringen. In 2017 is voor nabetalingen van regelingen voor
duurzame stallen, vaarvergoeding en precisielandbouw niet gedeclareerd
bij de Europese Commissie.
h. Markt- en prijsbeleid
Het markt- en prijsbeleid is afgebouwd met als doel de landbouw
marktgerichter te maken. Bij het markt- en prijsbeleid zijn er aan de ene
kant uitgaven voor reguliere programma’s en aan de andere kant uitgaven
in verband met slechte marktsituaties.
In 2017 bestond de reguliere steun uit operationele programma’s groente
en fruit van € 41,4 mln, welk € 6 mln lager was dan in 2015 (€ 45,3 mln).
Voor afzetbevordering is € 7,8 mln uitgegeven. Het betrof hier uitgaven in
het kader van schoolfruit & melk en promotieprogramma’s. De uitgaven
voor het Bijenprogramma bedroegen € 0,2 mln.
In verband met de slechte marktsituaties waren er in 2017 uitgaven. Deze
bestonden uit tijdelijke bijzondere steunmaatregelen in reactie op het
Russische invoerverbod voor de sectoren groente en fruit, waarvoor € 0,9
mln werd uitgekeerd. Voor zuivel en varkensvlees een extra steunpakket
van € 30,1 mln waarvan € 7,2 mln voor de melkreductieregeling.
Vanwege de marktomstandigheden was € 6,5 mln besteed aan steun voor
particuliere opslag van zuivel en varkensvlees en openbare opslag van
magere melkpoeder.
Versterking zuivel- en varkenssector
In september 2015 heeft de Europese Raad steun gegeven aan een pakket
aan maatregelen voor de melkveehouderij en de varkenshouderij die te
kampen hebben met grote marktproblemen. In dit pakket heeft de
Europese Commissie in totaal € 500 mln beschikbaar gesteld voor deze
sectoren, die de marktsituatie in zijn geheel moeten verbeteren. Hiervan is
€ 420 mln beschikbaar, die middels nationale enveloppen is verdeeld
onder lidstaten. Nederland ontvangt hiervan € 29,94 mln voor de
zuivelsector en de varkenshouderij.
Daarnaast zijn vanuit het pakket extra middelen beschikbaar gesteld door
de Europese Commissie voor Europese particuliere opslagregelingen voor
magere melkpoeder, kaas en varkensvlees en voor Europese regelingen
voor de promotie en exportbevordering van zuivel en varkensvlees.
De Europese middelen van € 29,94 mln zijn langs drie sporen verdeeld:
1. Verdere verduurzaming van de melkveehouderij (circa € 10 mln);
2. Vitalisering van de varkenshouderij (circa € 10 mln);
3. Stimuleren van investeringen in mestverwerking voor de melkvee- en
varkenshouderij (circa € 10 mln).
In 2017 zijn de middelen voor de verdere verduurzaming van de melkveehouderij uitbetaald.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

219

Voor de maatregelen «vitalisering van de varkenshouderij» en «stimuleren
van investeringen in mestverwerking» zijn in 2017 private regelingen
opengesteld. De bestedingstermijnen voor de Europese middelen voor
deze maatregelen zijn na overleg met de Europese Commissie verlengd
van 30 september 2017 tot 31 maart 2018 (vitalisering varkenshouderij)
respectievelijk 30 september 2018 (mestverwerking).
In september 2016 heeft de Europese Commissie een tweede maatregelpakket vastgesteld voor melkproducenten en landbouwers in andere
veehouderijsectoren in verband met de voortdurende marktproblemen
(Verordening (EU) 2016/1613). Nederland heeft hiervan een tweede
nationale envelop toegewezen gekregen van € 22,952 mln. Aan deze
Europese middelen zijn middelen van EZ en de sector toevoegd.
De tweede nationale envelop is beschikbaar gesteld voor de volgende
twee maatregelen:
1. Een beëindigingsregeling voor de melkveehouderij. Totaal was het
budgettaire bedrag van deze regeling circa € 32,6 mln. Hiervan is het
aandeel Europees geld circa € 18,9 mln en via de EZ-begroting is
hieraan € 13,7 mln toegevoegd (aandeel bedrijfsleven en EZ).
2. Een private regeling voor verbetering van de mineralenefficiëntie in
de varkenshouderij door het stimuleren van fosforarm veevoer
(Europees geld € 4 mln).
De middelen voor de beëindigingsregeling voor de melkveehouderij zijn
voor 30 september 2017 uitbetaald. De private regeling voor de varkenshouderij is in uitvoering. De uiterlijke bestedingstermijn van de middelen
richting de varkenshouders is 31 maart 2018.
2. Gemeenschappelijk Landbouwbeleid 2e pijler (POP): Europees
Landbouwfonds voor Plattelandsontwikkeling (ELFPO)
Op 13 februari 2015 heeft de Europese Commissie het Nederlandse POP3
goedgekeurd.
Conform het akkoord tussen Rijk en provincies zijn de provincies
verantwoordelijk voor het overgrote deel van het plattelandsontwikkelingsprogramma 2014–2020 (POP3). De provincies leveren het grootste
deel van de benodigde nationale middelen cofinanciering voor POP3,
aangevuld met cofinanciering door de waterschappen (verbetering
waterkwaliteit).
In overleg met de provincies is besloten POP3 concreet te richten op de
volgende thema’s:
1) Versterken van innovatie, verduurzaming en concurrentiekracht;
2) Jonge boeren;
3) Natuur en landschap (zoals afgesproken in het Natuurpact);
4) Verbetering van de waterkwaliteit;
5) LEADER (inclusief projecten onder het programma Duurzaam Door).
Met ingang van 2016 zijn in het POP3 wijzigingen doorgevoerd. In
verband met de convergentie naar een gelijke hectare premie in 2019 is
besloten tot een herschikking van de beschikbare middelen van de eerste
pijler. Hiervan komt € 11,5 mln per jaar voor de periode 2016–2020 ten
behoeve van enkele sectoren die te maken krijgen met een substantiële
vermindering van directe betalingen (zonder nationale cofinanciering). In
totaal € 57,5 mln. Voor de aardappelzetmeelsector (totaal € 5 mln van de
57,5 mln) worden maatregelen uitgevoerd door de provincies Groningen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

220

en Drenthe. Daarnaast wordt extra geld aangewend voor watermaatregelen. In de periode 2016–2020 wordt jaarlijks € 20 mln besteed. In totaal
€ 100 mln. Het gaat hier om EU-middelen waarvoor geen nationale
cofinanciering vereist is (100% EU-bijdrage). Wel zijn er met de waterschappen afspraken gemaakt dat de (EU) beschikbare watermiddelen met
een zelfde bedrag worden opgehoogd (€ 20 mln jaarlijks). In totaal € 100
mln. Een andere aanpassing betreft de overgang naar een stelsel van
collectief agrarisch natuurbeheer met ingang van 2016 (Kamerstuk,
33 576, nr. 3).
Onderstaand volgt een overzicht van de bedragen die gemiddeld per jaar
voor het Plattelandsontwikkelingsprogramma 2014–2020 (POP3)
beschikbaar zijn (bedragen x € 1 mln):
Kalenderjaar

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

totaal

Bijdrage EU

87,0

87,0

118,5

118,4

118,3

118,1

118,0

765,3

Bijdrage andere
overheden

87,0

83,6

103,5

103,6

103,3

103,0

103,0

687

5,5

5,5

5,5

5,5

5,5

5,5

33

Bijdrage Rijk

Het EZ aandeel bedraagt circa € 5,5 mln per jaar en deze uitgaven worden
verantwoord in het jaarverslag van EZ (artikel 6). Het Rijksaandeel heeft
betrekking op de regeling brede weersverzekering. Vanaf 2016 is EZ
eveneens verantwoordelijk voor de uitvoering van de regelingen voor de
kalversector, aardappelzetmeelsector en vleesveesector. Deze regelingen
worden alleen via de EU gefinancierd, de hiervoor benodigde middelen
zijn vanuit GLB pijler 1 overgeheveld naar pijler 2.
Onder POP3 is een ruimer bestedingsregime van kracht. Per jaartranche
dient het geld binnen 4 jaar te zijn uitgegeven (N+3, was N+2).
De realisatie tot en met 2017 ziet er als volgt uit (bedragen x € 1 mln).
Kalenderjaar

2014

2015

2016

2017

Realisatie
totaal
2014–2017

Bijdrage EU

0

33

41

60

134

Bijdrage provincies

0

10

18

25

53

Bijdrage Rijk

0

4

4,6

5,6

14,2

3. Gemeenschappelijk Visserij Beleid (GVB): Europees Fonds voor
Maritieme Zaken en Visserij (EFMZV)
Het GVB is in de eerste plaats gericht op de ontwikkeling van een
verantwoorde visserijketen waarmee een evenwichtige en duurzame
exploitatie van de visstand wordt bevorderd. Hiertoe zijn in EU-verband
regels opgesteld, zoals beperkingen voor bepaalde visserijmethoden.
Tevens zijn afspraken gemaakt ter bevordering van de stabiliteit van de
vismarkt.
Ontwikkelingen EFMZV 2014–2020
Hoofddoel van het EFMZV is het bijdragen aan de verwezenlijking van de
doelstellingen van het hervormde GVB, dat wil zeggen aan de verdere
verduurzaming en versterking van de concurrentiekracht van de visserij
en aquacultuur. Het EFMZV biedt de sector kansen om initiatieven voor
meer duurzaamheid, kostprijsverlaging en kwaliteitsverbetering te
ontwikkelen en deze te implementeren. Het fonds zal eveneens worden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

221

ingezet om uitdagingen op te pakken en oplossingen aan te dragen voor
de invoering van de aanlandplicht.
Het EFMZV-instrumentarium, zoals opgenomen in het in februari 2015
goedgekeurde Operationeel Programma, is gericht op 3 hoofdthema’s:
1. Invoering van de aanlandplicht;
2. Verdere verduurzaming van de visserij- en aquacultuur;
3. Verbetering van de rendementen in de visserij- en aquacultuurketen.
In 2017 zijn in uitvoering van het Operationeel Programma de navolgende
maatregelen opengesteld voor de visserijsector:
1. Jonge vissers 2017;
2. Innovatieprojecten duurzame visserij;
3. Samenwerkingsprojecten wetenschap en visserij (regeling is
tweemaal opengesteld);
4. Productie- en afzetprogramma’s voor productenorganisaties 2017;
5. Innovatieprojecten aquacultuur;
6. Rendementsverbeteringsprojecten.
De maatregelen jonge vissers (budget € 350.000) en productie- en
afzetprogramma’s voor producentenorganisaties (budget € 59.000) zijn
jaarlijks terugkerende openstellingen en zijn ook in 2017 opengesteld. De
maatregel jonge vissers is bedoeld voor jonge vissers om nieuwe
economische activiteiten op te starten. Vissers jonger dan 40 jaar kunnen
een subsidie ontvangen als zij voor het eerst een vissersvaartuig willen
aanschaffen. De maatregel productie- en afzetprogramma’s is bedoeld
voor het ondersteunen van producentenorganisaties bij het realiseren van
de doelstellingen van de gemeenschappelijke marktordening voor visserijen aquacultuurproducten.
De maatregel innovatieprojecten duurzame visserij, met een budget van
€ 3,5 mln volgt uit twee van de drie doelstellingen van het Operationeel
Programma van het EFMZV, namelijk verdere verduurzaming van de
visserijsector en invoering van de aanlandplicht. Op grond van deze
maatregel konden visserijorganisaties, visserijondernemingen en overige
marktdeelnemers, al dan niet in samenwerkingsverband, in 2017 in
aanmerking komen voor subsidie voor innovatieprojecten gericht op het
ecologisch verduurzamen van de visserij.
De maatregel samenwerkingsprojecten wetenschap en visserij is in 2017
tweemaal opengesteld. Eenmaal met een budget van € 1,6 mln en
eenmaal met een budget van € 4 mln. De reden voor het dubbel
openstellen van deze maatregel is dat er in 2017 veel belangstelling was
voor deze maatregel. Het doel van deze maatregel is om vissers te helpen
kennis op te doen die zij kunnen gebruiken voor het verduurzamen van
hun bedrijfsvoering. Deze maatregel is gericht op het opzetten van
netwerken, partnerschapovereenkomsten of verenigingen (kennissystemen) tussen wetenschappers en vissers of visserijorganisaties en op het
verrichten van activiteiten daarbinnen, zoals kennisontwikkeling en
kennisdeling. Vissers of visserijorganisaties kunnen binnen het kennissysteem aan elkaar en aan de onafhankelijke wetenschappelijke organisatie de vragen stellen die zij hebben met betrekking tot de maatschappelijke uitdagingen, waar de sector voor staat.
In het Nationaal Strategisch Plan Aquacultuur (2014–2020) is een
meerjarenvisie opgenomen. Deze is gericht op een duurzame ontwikkeling van de aquacultuur binnen Nederland. Om invulling te geven aan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

222

de ontwikkelrichtingen in het plan wordt door middel van de maatregel
innovatieprojecten aquacultuur (budget € 2,5 mln) subsidie verleend om
innovaties in de aquacultuur te bevorderen. Hierbij worden verschillende
aspecten van duurzaamheid meegewogen.
De maatregel rendementsverbeteringsprojecten beoogt de rendementen
van de visserijbedrijven te verbeteren, door financiële ondersteuning bij
het intensiveren van technologische ontwikkeling en innovatie. Zoals
bijvoorbeeld projecten die voor een zo breed mogelijk aantal betrokkenen
uit de visserijsector een duidelijke kostenbesparing opleveren of die een
duidelijke waardevermeerdering van hun product(en) tot gevolg hebben.
Ook het realiseren van een meer vraag gestuurde aanvoer of een kortere
keten komt voor steun in aanmerking. Het budget van deze maatregel was
€ 2,5 mln in 2017.
In het jaar 2017 zijn geen extra met het EFMZV gefinancierde overheidsopdrachten geselecteerd. Wel is door EZ verder gegaan met de uitvoering
van reeds geselecteerde projecten:
• Uitzet van glas- en pootaal;
• Impact assessment pulse fisheries;
• Doorontwikkel- en verbeterprogramma VIRIS3;
• Verbeteren datasystemen en datastromen/uitwisseling;
• Expertisecentrum visstroperij;
• Datacollectie 2014–2016;
• Datacollectie 2017–2019;
• TransVIR2RVO-01: Basis op Orde VIRIS3 – Onderstroom. Fase 1:
Vooronderzoek;
• TransVIR2RVO-02: Overdracht taken en systemen vangstregistratie van
de NVWA naar RVO-VIR. Fase 1: Vooronderzoek;
• TransVIR2RVO-03: Basis op Orde VIRIS3 – Onderstroom;
• TransVIR2RVO-05: Vernieuwing ERS Fishing Activity via FLUX;
• Meerjarig onderzoeksprogramma garnalenpulsvisserij.
Het project uitzet glas- en pootaal heeft betrekking op de inkoop en uitzet
van glasaal in het kader van het nationaal aalbeheerplan. De datacollectie
projecten betreffen meerjaarlijkse onderzoeken naar visbestanden in het
kader van het Data Collection Framework. De TransVIR2RVO projecten en
het project doorontwikkel- en verbeterprogramma VIRIS3, zijn ITprojecten bij de afdeling Visserijregelingen van RVO.nl. De projecten
beogen de systemen voor visserijregistratie aan te passen aan de meest
recente regelgeving en systemen toekomstbestendig te maken. De
projecten verbeteren datasystemen en datastromen/uitwisseling en
expertisecentrum visstroperij betreffen eveneens IT- projecten. Deze
laatsten worden uitgevoerd door de NVWA. Daarnaast wordt middels de
projecten impact assessment pulse fisheries en het meerjarig onderzoeksprogramma garnalenpulsvisserij onderzoek gedaan naar de effecten van
pulstechniek binnen de visserij.
De voornoemde regelingen en overheidsopdrachten hebben in 2017 nog
niet geleid tot uitbetalingen. Dit wordt voor 2018 wel verwacht. De
Rijksmiddelen 2018 blijven gereserveerd voor de nationale cofinanciering
van het EFMZV.
Financieel overzicht
De Minister van EZ heeft voor de uitvoering van het GVB een Operationeel
programma opgesteld voor de periode 2014–2020. De verdeling van de
kosten van dit programma tussen overheid en begunstigden bedraagt in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

223

de meeste gevallen 50–50. Van het overheidsdeel komt gemiddeld 75% uit
het EFMZV, de resterende 25% is nationale cofinanciering.
De voor Nederland beschikbare EU-budgetten voor het EFMZV (2014–
2020) zijn (x € 1 mln):
Kalenderjaar

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

totaal

EFMZV middelen

13,9

14,1

14,2

14,5

14,8

14,9

15,1

101,5

Op de begroting van EZ zijn op beleidsartikel 6 voor de cofinanciering van
het GVB 2014–2020 de volgende nationale middelen beschikbaar (x € 1
mln):
Kalenderjaar
Rijksmiddelen
co-financiering GVB

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

totaal

5,0

5,8

7,3

5,3

5,3

1,3

30,0

Tot en met 2017 is er een bedrag van € 1,5 mln uitgegeven. De Rijksmiddelen 2015, 2016 en 2017 waarvoor nog geen uitgaven zijn gedaan, blijven
gereserveerd voor de nationale cofinanciering van EFMZV.
4. Europees Structuurbeleid: Europees Fond voor Regionale
Ontwikkeling (EFRO)
Programmaperiode 2014–2020
Voor de programmaperiode 2014–2020 ontvangt Nederland middelen uit
het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO): € 507 mln voor
de vier landsdelige programma’s en € 389 mln voor de Interreg (A,B en C)
programma’s voor grensoverschrijdende samenwerking (bedragen in
lopende prijzen). Deze Europese middelen worden nationaal gecofinancierd. EZ stelt in totaal € 91 mln aan Rijkscofinanciering beschikbaar voor
de landsdelige en € 49 mln voor de grensoverschrijdende programma’s
(Interreg A). Deze middelen worden ingezet in aansluiting op beleidsprioriteiten van het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat. Ook
decentrale overheden en private partijen dragen bij aan cofinanciering
van EFRO-projecten.
In 2017 is het voortgangsverslag over de uitvoering van de Partnerschapsovereenkomst naar de Europese Commissie gestuurd. Naar aanleiding
hiervan werd in november 2017 de voortgang van de zeven operationele
programma’s met de Europese Commissie en vertegenwoordigers van
alle vier ESI-fondsen besproken. Daarbij werd ook aandacht besteed aan
uitvoeringaspecten, synergie tussen de ESI-fondsen en werd vooruitgeblikt op de periode na 2020. In de Partnerschapsovereenkomst geeft
Nederland haar integrale visie op de uitdagingen, kansen en beleidsinzet
van de ESI-fondsen t.b.v. realisatie van Europa 2020 doelen. Met de
Partnerschapsovereenkomst wordt tevens beoogd om samenhang en
complementariteit te stimuleren, zowel tussen de fondsen als met ander
Europees en nationaal beleid. In 2019 volgt een tweede voortgangsverslag.
Landsdelige programma’s
De vier landsdelige programma’s kennen allemaal twee hoofddoelen:
• versterking van technologische ontwikkeling en innovatie;
• overgang naar een koolstofarme economie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

224

Een belangrijkrijke doelgroep is het MKB. MKB-bedrijven zijn door hun
flexibiliteit in staat om nieuwe kennis snel te benutten, niches te vinden,
innovaties naar de markt te brengen en daarmee economische groei te
stimuleren. De uitvoerende organisaties voor EFRO, de managementautoriteiten, geven voorlichting en ondersteuning aan het MKB over deelname
aan het EFRO-programma. Waar mogelijk wordt regelgeving vereenvoudigd of verbeterd met het oog op deelname van het MKB. Op
Europees niveau heeft de High Level Group on simplification daarvoor
voorstellen gedaan voor de lopende en post 2020 periode. Daarnaast
hebben de autoriteiten die in Nederland betrokken zijn bij de uitvoering
van EFRO gezamenlijk verder uitwerking gegeven aan het opgestelde
kader voor de EFRO-controlepraktijk, met als doel de controledruk voor
ondernemers te verlagen.
Bij de inzet van de EFRO middelen wordt aangesloten bij sterke sectoren
en speerpunten in het betreffende gebied. Voor elk landsdeel zijn hiervoor
zogenaamde «Slimme Specialisatie Strategieën» opgesteld, waarin de
volgende sterke sectoren en speerpunten naar voren komen (inclusief
EFRO-budget per landsdeel):
• Noord (€ 103 mln): energie, watertechnologie, healthy ageing,
agribusiness, slimme (sensor)systemen en materialen en accent op
maatschappelijke opgaven.
• Oost (€ 100 mln): agri&food, health, High Tech Systemen en Materialen (HTSM), energie & milieutechnologie (EMT).
• Zuid (€ 114 mln): agri&food, HTSM, chemie en nadruk op cross-overs.
• West (€ 190 mln): alle topsectoren, nadruk op cross-overs, duurzaamheid, biobased en ICT.
Vanuit de landsdelige programma’s werd in 2017 een divers pakket aan
regelingen opengesteld voor innovatiestimulering (onder andere
valorisatie, proeftuinen, R&D samenwerking en clustervorming) en het
realiseren van een koolstofarme economie. Aan het einde van het derde
kwartaal van 2017 was gemiddeld over de landsdelen 43% van het budget
gecommitteerd voor innovatiestimulering en 35% van het budget voor de
prioriteit koolstofarme economie. Net als in de periode 2007–2013 worden
met de EFRO-subsidies in ruime mate private investeringen uitgelokt.
Selectie van ingediende projecten vindt plaats door commissies van
onafhankelijke deskundigen. Voor de beoordeling van de projecten geldt
een uniform toetsingskader voor alle landsdelen waarbij kwaliteit van de
businesscase en de mate waarin het project bijdraagt aan duurzame
ontwikkeling onder meer criteria zijn.
Rijkscofinanciering wordt ingezet voor projecten die bijdragen aan het
realiseren van nationale beleidsdoelen op het gebied van innovatie en
energie (Kamerstuk, 21 501-08, nr. 489). In dit verband is aan een aantal
fieldlabs van de Actieagenda Smart Industry EFRO-subsidie en Rijkscofinanciering toegekend (Kamerstuk, 29 697, nr. 23) en dat geldt ook voor
diverse grote publiek-private R&D samenwerkingsverbanden en projecten
in of rond innovatieve clusters.
Programma’s voor grensoverschrijdende samenwerking (Interreg A)
Er zijn vier Interreg A programma’s: Duitsland-Nederland, VlaanderenNederland, Twee-Zeeën, en Euregio Maas-Rijn. Op basis van door de
Europese Commissie goedgekeurde programma’s kunnen bedrijven,
kennisinstellingen en andere partijen projecten indienen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

225

Voor de programma’s gezamenlijk is aan projecten tot en met 2017 al voor
ruim 60% van het Europese budget gecommitteerd. Meerdere projecten
ontvangen Rijkscofinanciering.
Bij Duitsland-Nederland gaat het met name om projecten op het gebied
van HTSM, energie efficiency en health & life sciences. Een voorbeeld is
het project MariGreen waarin 59 Duitse en Nederlandse maritieme MKB
ondernemingen en kennisinstellingen innovaties doen gericht op
vergroening van de scheepvaart. Een ander voorbeeldproject is ROCKET
dat de samenwerking tussen wetenschap en bedrijfsleven in het DuitsNederlandse grensgebied versterkt voor vijf belangrijke sleuteltechnologieën.
Bij Vlaanderen-Nederland betreft het vooral projecten op het gebied van
innovatie, duurzame energie, energie-efficiency en bio-based economy.
Bij Twee-Zeeën ging het grootste gedeelte van het budget naar projecten
op het gebied van technologische innovatie, koolstofarme technologieën
en klimaatverandering.
Bij Euregio Maas-Rijn zijn diverse projecten goedgekeurd, met name op
het gebied van innovatie en territoriale ontwikkeling.
De uitputting van de Rijkscofinanciering houdt globaal gelijke tred met de
committering van de Europese middelen. Dit geldt voor de landsdelige en
grensoverschrijdende programma’s.
Communicatie over de resultaten
Voor verspreiding van projectresultaten is veel aandacht. Dit loopt primair
via de communicatiekanalen van de operationele programma’s. Daarnaast
zijn sinds 2017 monitoringsgegevens over landsdelige en grensoverschrijdende programma’s beschikbaar op de website van het Ministerie van
Economische Zaken en Klimaat over de voortgang van het bedrijvenbeleid
(www.bedrijvenbeleidinbeeld.nl). Tevens is actuele informatie over de
programma’s te vinden via de website van de Europese Commissie
http://ec.europa.eu/regional_policy/en/atlas/netherlands.
Wat betreft communicatie richting het brede publiek trekken de
landsdelige-, Interregprogramma’s, ESF, EFMZV, POP, het Ministerie van
Economische Zaken en Klimaat en vertegenwoordiging van de EC in
Nederland gezamenlijk op. Via www.europaomdehoek.nl loopt een
campagne waarin voortdurend aandacht wordt besteed aan de resultaten
van Europese investeringen in Nederland. Daaraan worden ook andere
campagnes zoals de EU-Invest campagne van de Europese Commissie
gelinkt. Als gevolg van een succesvolle pilot in 2017, worden de jaarlijkse
Europaomdehoek Kijkdagen in 2018 niet als apart evenement georganiseerd, maar geïntegreerd in andere publieksevenementen zoals het
Weekend van de Wetenschap.
Programmaperiode 2007–2013
Voor de programmaperiode 2007–2013 is in totaal € 1,1 mld Europees
budget beschikbaar gesteld. Inmiddels is die programmaperiode
nagenoeg afgesloten. Begin 2018 vinden de laatste afsluitende werkzaamheden plaats. Algemeen beeld is dat de programma’s succesvol zijn
geweest onder andere wat betreft het hefboomeffect van EFRO voor het
aantrekken van private financiering.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

226

5. Horizon 2020 (kaderprogramma voor onderzoek en innovatie)
periode 2014–2020
Op Europees niveau wordt een aantal programma’s uitgevoerd die steun
verlenen aan onderzoek en innovatie. Dit betreft met name Horizon 2020,
het Kaderprogramma voor onderzoek en innovatie voor de periode
2014–2020. Een beperkt deel van het budget van dit Kaderprogramma
wordt gealloceerd bij publiekpublieke en publiekprivate programma’s.
Uitvoering van dat deel van het budget geschiedt niet door de Europese
Commissie (zoals regulier het geval is bij het Kaderprogramma) maar
door de daarvoor opgerichte samenwerkingsvormen.
Horizon 2020
Horizon 2020 (looptijd 2014–2020) is het huidige programma voor
onderzoek en innovatie en heeft als doel de wetenschappelijke en
technologische basis van Europa te versterken, evenals de concurrentiekracht van het Europese bedrijfsleven. Een belangrijk onderdeel daarvan
is benutting van kennis voor het oplossen van maatschappelijke uitdagingen. De Rijksdienst Voor Ondernemend Nederland (RVO.nl) stimuleert
in opdracht van EZ en andere departementen de Nederlandse deelname
aan Horizon 2020 door middel van training, advies en informatie.
Voor EZ gaat de aandacht uit naar het verbinden van Horizon 2020 met het
nationale innovatiebeleid – in het bijzonder de pijlers industrieel leiderschap en maatschappelijke uitdagingen – het op peil houden van de
deelname van Nederlandse partijen en het verbeteren van de bedrijfsdeelname (specifiek het MKB). Daarnaast wordt ook nadrukkelijk
aansluiting gezocht met de regionale initiatieven gesteund vanuit de
structuurfondsen.
In 2017 kon de balans opgemaakt worden over hoe Nederland participeerde tijdens de eerste 3,5 jaar van Horizon 2020. Sinds de start van
Horizon 2020 is er € 2,272 mld aan Nederlandse stakeholders toegekend
(peildatum 10 oktober 2017). Hiervan is 27,4% toegekend aan Nederlandse
bedrijven, waarvan 67,6% direct ten gunste komt van het MKB. Nederland
kent een retourpercentage van 7,6% (toegekende financiering ten opzichte
van het totale budget) en komt daarmee boven de EZ-streefwaarde van
7% uit. Wat betreft retourpercentage bekleedt Nederland een zesde plaats
in Europa.
Gezamenlijke technologie initiatieven (JTI’s) en publiek-publieke samenwerkingsprogramma’s
Naast bijdrages aan projecten draagt de Europese Commissie vanuit het
Kaderprogramma ook bij aan publiekpublieke en publiekprivate
programma’s.
Publiekpublieke programma’s zijn gebaseerd op artikel 185 van het
EU-Werkingsverdrag en worden ook nationaal gecofinancierd. EZ
cofinanciert één daarvan direct, het artikel 185 initiatief Eurostars, dat
gericht is op het MKB. Aan Eurostars nemen 36 landen deel. De regeling
Eurostars is met name gericht op het high-tech MKB en ondersteunt
bedrijven en kennisinstellingen die met buitenlandse partijen willen
samenwerken in projecten die gericht zijn op marktgericht technologisch
onderzoek en ontwikkeling. Dankzij deelname aan Eurostars-projecten
krijgen Nederlandse bedrijven en organisaties toegang tot de kennis en
R&D-resultaten van buitenlandse bedrijven en organisaties. Naast
Eurostars cofinanciert EZ (indirect via het standaardeninstituut VSL) het
artikel 185 initiatief European Metrology Research Programme.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

227

De publiekprivate programma’s, zogenaamde Joint Technology Initiatives,
worden in de regel niet nationaal gecofinancierd, met uitzondering van
het JTI ECSEL, gericht op embedded computing systems en nano
electronica. Dit JTI wordt door EZ gecofinancierd. Nederlandse organisaties kunnen het hierdoor onverminderd goed blijven doen in ECSEL. 42
Nederlandse partijen nemen deel in 9 van de in totaal 14 ECSEL-projecten,
die € 725 mln aan R&D investeringen beslaan. De publieke bijdrage aan
de Nederlandse deelname betreft ruim € 46 mln, waarvan € 22,3 mln
vanuit het Nederlandse topsectorenbeleid (€ 19,8 mln) en de TKI-toeslag
(€ 2,5 mln) en € 24,4 mln aan EU-cofinanciering. Na Duitsland en Frankrijk
is Nederland de grootste participant in ECSEL. In samenhang met deze
communautaire samenwerkingsvorm bestaat er gouvernementele
samenwerking in Eureka-clusters om de mondiale concurrentiekracht van
ICT industrie te versterken.
Middelen voor cofinanciering Horizon2020 op begroting EZ (bedragen in € 1.000)
2016

2017

2018

2019

2020

2021

JTI/Eureka/Global stars

27.095

36.499

40.022

41.257

41.257

41.257

Eurostars

12.044

13.325

17.808

17.958

17.958

17.958

Totaal

39.139

49.824

57.830

59.215

59.215

59.215

De middelen voor JTI/Eureka bevatten de eerste jaren nog uitfinanciering van KP7. Daarnaast bevatten de middelen vanaf 2018 ook budget voor
Global Stars. De bedragen van Eurostars zijn inclusief top-up (ongeveer 25%) van Europa.

6. Europees Fonds voor Strategische Investeringen (EFSI)
De Kamer is geïnformeerd over het akkoord over de verordening voor het
EFSI en de oprichting van het Netherlands EFSI Investment Agency (NEIA)
dat vervolgens is doorontwikkeld tot het Nederlands Investerings
Agentschap (NIA) (Kamerstuk, 21 501-07, nr. 1247; Kamerstuk, 22 112, nr.
1977 en Kamerstuk, 22 112, nr. 2008).
Het EFSI (Europees Fonds voor Strategische Investeringen) is in 2016 van
start gegaan en loopt tot eind 2020. Doel is «het investeringsgat« te
dichten en om door middel van gerichte investeringen de structurele,
duurzame economische groei in de EU te bevorderen en het concurrentievermogen te versterken. Het gaat daarbij om rendabele investeringsprojecten met brede maatschappelijke baten, binnen de EFSI thema’s:
onderwijs, onderzoek en innovatie, strategische infrastructuur,
MKB-financiering, hernieuwbare energie en milieu.
Het EFSI wordt uitgevoerd door de Europese Investeringsbank (EIB) en
bevat garantiekapitaal van de EU-begroting en de EIB zelf. Met een
garantie van € 26 mld uit de EU-begroting en € 7,5 mld eigen kapitaal is
de EIB-groep in staat om voor circa € 80 mld nieuwe investeringen aan te
gaan. Die investeringen kunnen door de garantie een hoger risicoprofiel
kennen dan reguliere EIB- en EIF investeringen. Door het strategische
risico dat de EIB-groep hiermee neemt, is het mogelijk bij iedere investering een groter deel cofinanciering van andere (veelal private) partijen
aan te trekken, om uiteindelijk in Europa te komen tot circa € 500 mld
extra investeringen.
Op de EZ-begroting zijn geen nationale middelen geoormerkt voor de
cofinanciering van het EFSI 2014–2020. Wel heeft het Kabinet 10 februari
2017 bekend gemaakt Invest-NL op te richten, een zelfstandige
financierings- en ontwikkelingsinstelling met het Rijk als aandeelhouder.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

228

Invest-NL krijgt als doelstelling dat gewenste investeringen in bedrijven
en projecten, die door marktfalen nu achterwege blijven en onder andere
vanwege het risico en/of de lengte van de terugverdientijd onvoldoende
financiering uit de markt krijgen, toch gerealiseerd worden.
Invest-NL krijgt een eigen vermogen van € 2,5 mld. Hierdoor kunnen
initiatieven ook een beter beroep doen op private financiering van onder
meer institutionele beleggers en Europese fondsen en programma’s, zoals
het EFSI. NIA gaat op in Invest-NL.
Nederland heeft tot nu toe beperkt gebruik gemaakt van EFSI. De ervaring
in andere landen laat zien dat NPI’s, zoals Invest-NL, een steeds belangrijkere rol spelen bij het katalyseren en (co)financieren van strategische
investeringen in infrastructuur en innovatie, en bij het gebruik van EFSI en
andere Europese fondsen.
In 2017 is onder andere gerealiseerd:
• In nauwe samenwerking met EIF (Europees Investerings Fonds)
hebben EZ en NIA het venture capital co-investeringsprogramma voor
Nederlandse innovatieve scale-ups ontwikkeld. De omvang van dit
programma is € 100 mln, waarvan € 50 mln afkomstig is vanuit het
EFSI.
• NIA is met een benodigde expliciete toestemming van de EC middels
een internationale overeenkomst lid van het EFSI NPI-EIF Equity
Platform.
• NIA heeft een samenwerkingsovereenkomst met de European
Advisory Hub van de EIB gesloten.
Hier kan het nog op te richten Invest-NL verder op voort bouwen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

229

LIJST VAN AFKORTINGEN
ACM

Autoriteit Consument en Markt

AI

Aviaire Influenza

AVP

Afrikaanse Varkenspest

BBL

Bureau Beheer Landbouwgronden

BBP

Bruto Binnenlands Product

BEE

Biodiverstiteit, Ecosystemen en Economie

BES

Bonaire, Sint Eustatius, Saba

BMKB

Borgstellingsregeling Midden- en Kleinbedrijf

BNP

Bruto Nationaal Product

BOL

Beroeps Opleidende leerweg

BSE

Bovine Spongiforum Encephalopathy

BT

Blauwtong

BZ

Ministerie van Buitenlandse Zaken

CBS

Centraal Bureau voor de Statistiek

CCCF

Codex Alimentarius comité voor contaminanten

CCS

Carbon Capture Storage

CEPT

Europese Commissie en de Europese Conferentie van administraties
voor Post en Telecommunicatie

CIP

Concurrentiekracht en Innovatieprogramma

COVA

Centraal Orgaan Voorraadvorming Aardolieproducten

CPB

Centraal Plan Bureau

CVI

Centraal Veterinair Instituut

DGB&I

Directoraat-Generaal Bedrijfsleven en Innovatie

DGF

Diergezondheidsfonds

DICTU

Dienst ICT Uitvoering

DLG

Dienst Landelijk Gebied

DLO

Dienst Landbouwkundig Onderzoek

DUO

Dienst Uitvoering Onderwijs

DWHC

Dutch Wildlife Health Centre

ECN

Energieonderzoek Centrum Nederland

EFMZV

Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij

EFRO

Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling

EFSA

European Food Safety Authority

EHS

Ecologische Hoofdstructuur

EIA

Energie- Investeringsaftrek

EIF

Europees Investeringsfonds

ESA

European Space Agency

ESTEC

European Space Research and Technology Centre

ETS

Emision Trading Scheme

EU

Europese Unie

EVF

Europees Visserijfonds

EZ

Ministerie van Economische Zaken

FES

Fonds Economische Structuurversterking

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

230

GD

Gezondheidsdienst voor Dieren

GIS

Geografische InformatieSystemen

GLB

Gemeenschappelijk Landbouw Beleid

GO

Garantie Ondernemingsfinanciering

GTI

Grote Technologische Instituten

GVB

Gemeenschappelijk Visserij Beleid

GWWD

Gezondheids- en Welzijnswet voor dieren

HACCP

Hazard Analysis and Critical Control Points

HBO

Hoger Beroeps Onderwijs

HHI

Herfindahl Hirschman Index

HTSM

HighTech Systems & Materials

I&M

Ministerie van Infrastructuur en Milieu

IAEA

International Atomic Energy Agency

ICANN/GAC

The Internet Corporation for Assigned Names and Numbers/
Governmental Advisory Committee

ICT

Informatie Communicatie Technologie

IEA

International Energy Agency

ILG

Investeringsbudget Landelijk Gebied

IPC

Innovatieprestatiecontract

IPO

Interprovinciaal Overleg

ITKB

Indicator Toekomstige Knelpunten in de Personeelsvoorziening naar
Beroep

IUS

Innovation Union Scoreboard

JSF

Joint Strike Fighter

JTI

Joint Technology Initiatives

KP7

Zevende kaderprogramma voor onderzoek en technologische
ontwikkeling

KRM

Kaderrichtlijn Mariene Strategie

KvK

Kamer van Koophandel

KVP

Klassieke Varkenspest

LEI

Landbouw-Economisch Instituut

LICG

Landelijke Informatie Centrum Gezelschapsdieren

LWOO

Leerweg ondersteunend onderwijs

MARIN

Maritime Research Institute Netherlands

MBO

Middelbaar beroepsonderwijs

MEI

Marktintroductie en innovatie

MEP

Milieukwaliteit Elektriciteitsproductie

MEV

Macro-Economische Verkenning

MIP

Meerjaren Investerings Programma

MIT

MKB innovatiestimulering Topsectoren

MKB

Midden- en Kleinbedrijf

MKZ

Mond-en-klauwzeer

MVO

maatschappelijk verantwoord ondernemen

NBTC

Nederlands Bureau voor Toerisme en Congressen

NCG

Nationaal Coördinator Groningen

NEN

Nederlands Normalisatieinstituut

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

231

NFIA

Netherlands Foreign Investment Agency

NIPO

Nederlands Instituut voor Publieke Opinie

NLR

Nationaal Lucht- en Ruimtevaartlaboratoruim

NRG

Nuclear Research Group

NSO

Netherlands Space Office

NSFO

Nederlandse Schapen- en geitenfokkers Organisatie

NURG

Nadere Uitwerking Rivierengebied

NVWA

Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit

NWO

Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek

O&O

Onderzoek en Ontwikkeling

OBN

Kennisnetwerk Ontwikkeling en Beheer Natuurkwaliteit

OCW

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

OIE

Office Internationale des Epizoöties

OPTA

Onafhankelijke Post en Telecommunicatie Autoriteit

PAS

Programmatische Aanpak Stikstof

PBL

Plan Bureau voor de Leefomgeving

PBO

Publiekrechtelijke bedrijfsorganisatie

PIANOo

Professioneel en Innovatief Aanbesteden Netwerk voor Overheidsopdrachtgevers

PJ

Petajoule

PKB

Planologische kernbeslissing

PNB

Particulier Natuurbeheer

POP

Plattelandsontwikkelingsprogramma

PRW

Programma naar een Rijke Waddenzee

R&D

Research and Development

RDA

Research & Development Aftrek

RDN

Regeling Draagvlag Natuur

RIVM

Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu

ROAD

Rotterdam Opslag en Afvang Demonstratieproject

ROM

Regionale Ontwikkelingsmaatschappij

RVB

Rijksvastgoedbedrijf

RVO.nl

Rijksdienst voor Ondernemend Nederland

SBB

Staatsbosbeheer

SDa

Stichting Diergeneesmiddelen autoriteit

SDE

Stimulering Duurzame Energieproductie

SER

Sociaal-Economisch Raad

SodM

Staatstoezicht op de Mijnen

SSO

Shared Service Organisatie

STW

Stichting voor de Technische Wetenschappen

SVD

Swine Vesicular Disease (Blaasjesziekte)

TKI

Topconsortia voor Kennis en Innovatie

TNO

Nederlandse Organisatie voor toegepast natuurwetenschappelijk
onderzoek

TOP

Technische Ontwikkelprojecten

TSE

Transmissible Spongiform Encephalopathies

TTF

Title Transfer Facility

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

232

TTI

Technologisch Topinstituut

UDV

Uitvoeringsagenda Duurzame Veehouderij

UNWTO

United Nations World Tourism Organization

UPD

Universele Postdienst

UVD

Uitvoeringsagenda Duurzame Veehouderij

VGI

Voedings- en genotmiddelenindustrie

VMBO

Voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs

VOA

Voorbereidende en Ondersteunende Activiteiten

VSL

Van Swinden Laboratorium

VWS

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

WBSO

Wet Bevordering Speur- en Ontwikkelingswerk

WUR

Wageningen Universiteit Researchcentrum

ZBO

Zelfstandig Bestuursorgaan

ZvA

Ziekte van Aujeszky

ZZP

Zelfstandige Zonder personeel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 1

233