03-03-2014 10:38:36
11-02-2014 12:02:42

EZ workshop “Gefokt maar niet gebruikt” (‘Bred but not used’)
J.-B. Prins1, C. Hendriksen2, F. van den Broek, J. van Es, M. Fentener van Vlissingen, P.
Krimpenfort, F. Ohl, C. Pool, R. Tramper, J. van der Valk.

Inleiding
Op initiatief van het ministerie van Economische Zaken is van 18-20 oktober jl. in Hotel Duin
& Kruitberg in Santpoort de internationale workshop ‘Bred but not used’ gehouden. Aan de
workshop werd deelgenomen door 22 deskundigen op het gebied van 3V-alternatieven,
dierenwelzijn, ethiek, koloniemanagement, moleculaire biologie en proefdierkunde. De
deelnemers waren op persoonlijke titel uitgenodigd (bijlage 1).
Achtergrond van de workshop was het sinds enige jaren toenemende aantal dieren dat wordt
gefokt, maar vervolgens, zonder voor een experiment te zijn gebruikt, wordt gedood. Volgens
de gegevens van de Nederlandse Voedsel en Warenautoriteit (NVWA), zoals gepubliceerd in
hun jaarverslag “Zo doende” ging het in 2011 om circa 530.000 dieren, voornamelijk muizen
en vissen. Deze dieren worden gerapporteerd onder de noemer “dood of gedood in
voorraad”. Dit is een verzamelbegrip voor dieren die om verschillende redenen niet in
experiment worden genomen, onder meer omdat ze een niet geschikte genetische
achtergrond, leeftijd en/of sekse hebben of doordat dieren niet meer gebruikt kunnen worden
voor de fok.
Doel van de workshop was:
1) inzicht te verkrijgen in de redenen die ten grondslag liggen aan het doden van dieren
in voorraad;
2) na te gaan welke maatregelen genomen kunnen worden in het fokmanagement om
het aantal dieren dat in voorraad wordt gedood te verminderen;
3) na te gaan welke ontwikkelingen in de biotechnologie kunnen bijdragen aan verfijning
van het maken en fokken van genetisch gemodificeerde (GM-) dieren en inzicht te
krijgen in nieuwe wetenschappelijke ontwikkelingen die van invloed kunnen zijn op
het aantal dieren in voorraad gedood;
4) het onderwerp “dieren in voorraad gedood” te plaatsen in een maatschappelijke en
morele context alsmede in relatie tot dierwelzijnsvraagstukken; en
5) het geven van concrete adviezen met betrekking tot het reduceren van het aantal in
voorraad gedode dieren.
De agenda van de workshop is als bijlage bijgevoegd (bijlage 2).

Achtergrond
Hoewel in het biomedisch onderzoek in toenemende mate gebruik wordt gemaakt van
proefdiervrije onderzoeksmethoden is dit nog lang niet in alle gevallen mogelijk. Vooral
wanneer het gaat om processen die te maken hebben met interacties tussen
orgaansystemen blijven dierproeven voor het onderzoek noodzakelijk. In 2011 ging het in
Nederland om 589.853 dierproeven, overwegend met knaagdieren. Onmiskenbaar heeft
dierexperimenteel onderzoek bijgedragen aan een beter inzicht in complexe ziekteprocessen
als kanker en aan de ontwikkeling en beoordeling van geneesmiddelen. Dat laat onverlet dat
aan het gebruik van dieren ethische en praktische bezwaren kleven. Een van deze bezwaren
is dat het gebruik van proefdieren vereist dat er dieren speciaal voor het onderzoek worden
gefokt en meer dieren worden gefokt dan feitelijk worden gebruikt in het onderzoek. In de
volgende paragraaf worden redenen genoemd en toegelicht.
1 Correspondentie adres: LUMC, Postbus 9600, 2300 RC Leiden, j.b.prins@lumc.nl
2 Intravacc, Antonie van Leeuwenhoeklaan 9, 3721 AL Bilthoven, Coenraad.Hendriksen@intravacc.nl

1 / 10

03-03-2014 10:38:36
11-02-2014 12:02:42

Figuur 1: Aantallen dieren in voorraad gedood; bron: Zo doende 2007 – 2011 (GM – Genetisch
gemodificeerd).

In haar jaarverslag “Zo doende” rapporteert de NVWA dieren die worden gefokt maar die niet
in experiment worden gebruikt onder de noemer “dood of gedood in voorraad”. Dit is een
verzamelbegrip voor dieren die om verschillende redenen niet in experiment worden
genomen. De NVWA heeft naar aanleiding van de gerapporteerde aantallen in 2011 een
enquête gehouden onder instellingen die een vergunning hebben voor de fok van
proefdieren. Doel van de enquête was beter inzicht te krijgen in de categorie “dood of
gedood in voorraad”3. De resultaten van de enquête zijn dat:
1) maximaal 5% is toe te schrijven aan ziekte of andere gezondheidsproblemen;
2) ongeveer 13% ex-fokdieren zijn die niet geschikt zijn voor experimentele doeleinden;
3) ongeveer 22% niet geschikt is vanwege leeftijd;
4) ongeveer 23% het “verkeerde” geslacht heeft; en
5) ongeveer 38% niet beschikt over de juiste genetische achtergrond (“ongeschikt
genotype”).
De omvang van de categorie “dood of gedood in voorraad” is in de loop van het afgelopen
decennium sterk toegenomen. Dit is volledig toe te schrijven aan de stijging van gefokte GMdieren bij gelijkblijvend gebruik van GM-muizen in het experimenteel onderzoek. De stijging
in de periode 2010 – 2011 komt vrijwel geheel voor rekening van GM-zebravissen. Het
gebruik van deze diersoort voor de bestudering van het zich ontwikkelende embryo is de
afgelopen jaren sterk toegenomen. Redenen hiervoor zijn onder andere, dat de ontwikkeling
van het zebravis-embryo buiten het lichaam plaatsvindt en daardoor makkelijk te volgen is,
waarbij de ontwikkeling veel sneller verloopt dan die van het muizenembryo. De ouderdieren
worden niet in dierproeven gebruikt en komen daarmee terecht in de categorie “dood of
gedood in voorraad”.
De omvang van het aandeel niet-GM-dieren in de categorie “dood of gedood in voorraad” is
in de loop der jaren licht afgenomen en bedraagt thans ongeveer 30% van het totaal.
De categorie “dood of gedood in voorraad” wordt voornamelijk gevormd door dieren die
ongeschikt zijn voor het geplande onderzoek vanwege hun genetische achtergrond of

3 NVWA rapport “Dood in voorraad”, 17 december 2013.

2 / 10

03-03-2014 10:38:36
11-02-2014 12:02:42

geslacht, door dieren die vanwege hun leeftijd niet meer voor de fok kunnen worden gebruikt
en ex-fokdieren die niet geschikt zijn voor experimentele doeleinden. Deze laatste groep
verschilt van de andere genoemde groepen in de zin dat ze wel voor een bepaald doel
gebruikt zijn, namelijk voor de fok. Daarom kan overwogen worden om groep 2 niet langer te
rapporteren als “dood of gedood in voorraad”.
Conform de huidige afspraken worden dieren die vóór het spenen gedood worden niet
geregistreerd. Het percentage dieren dat gedood wordt vóór gebruik in dierproeven of fok is
dus hoger dan hier aangegeven. Omdat het geslacht al vroeg herkenbaar is, zullen dieren
van het ongebruikte geslacht waarschijnlijk vaker gedood worden vóór het spenen en zal
deze categorie relatief groter zijn. Of dieren van het ongeschikte genotype vóór het spenen
worden gedood, hangt af van de snelheid waarmee gekarakteriseerd kan worden, maar ook
deze dieren worden deels vóór het spenen gedood en derhalve niet meegeteld in het
hierboven beschreven overcompleet. Hoewel ze niet worden onderworpen aan de stress die
de aanpassing naar het zelfstandig leven (weg bij de moeder) met zich meebrengt blijft het
doden van deze dieren moreel relevant.
Aanbeveling-1: Voer een gedegen studie uit naar de redenen voor “dood of gedood in
voorraad”.
Aanbeveling-2: Formuleer eenduidige definities van de categorieën van dieren die in
voorraad worden gedood, dit ter bevordering van een uniforme registratie aangevuld met
voorbeelden resulterend in een realistisch betrouwbaar beeld van het aantal dieren “dood
of gedood in voorraad”.
Aanbeveling-3: Voorzie de rapportage van de getallen “dood of gedood in voorraad” door
de NVWA van een uitgebreide toelichting c.q. verklaring.
Aanbeveling-4: Neem de ex-fokdieren niet meer op in de registratie als “dood of gedood
in voorraad”.

Morele en ethische aspecten
Bij dieren die in voorraad worden gedood, blijft het ongerief beperkt tot de huisvesting en het
gedood worden en is het beperkt in tijd. Het ongerief wordt volgens de gangbare indelingen
ingeschaald als “gering”, de laagste categorie. In de workshop is de vraag aan de orde
gesteld in hoeverre het doden van dieren in voorraad een moreel probleem is. De workshop
erkent en onderschrijft de intrinsieke waarde die dieren bezitten en die wettelijk is
vastgelegd. Deze waarde overstijgt de instrumentele waarde. De workshop heeft daarom
geconcludeerd dat het doden van dieren in voorraad een moreel relevant onderwerp is. Dat
neemt niet weg dat, hoewel moreel problematisch, er redenen kunnen zijn die dit doden
rechtvaardigen. Deze rechtvaardiging dient gebaseerd te zijn op een expliciete ethische
evaluatie van de projectaanvraag door de Centrale Commissie Dierproeven (CCD) waarbij
ook alle aspecten die tot een vermindering en/of verfijning van het diergebruik kunnen leiden
aan de orde komen. Daarbij dient de aanwezigheid van een “culture of care”, de
zogenoemde zorgcultuur, binnen de instelling bij de evaluatie te worden betrokken. Een
zorgcultuur is die cultuur binnen een instelling waarbij alle bij dierproeven betrokkenen zich
bewust zijn van de consequenties van hun handelen voor het dierenwelzijn en
overeenkomstig maatregelen nemen om: 1) mogelijk ongerief te voorkomen of te
verminderen; 2) het aantal dierproeven zo laag mogelijk te houden en 3) zoveel mogelijk
“dood of gedood in voorraad” te voorkomen. Voorwaarden voor de borging van een
zorgcultuur zijn commitment van het management van de instelling, bewaking door de
Instantie voor Dierenwelzijn (IvD) en verankering in opleiding en training.

3 / 10

03-03-2014 10:38:36
11-02-2014 12:02:42

Aanbeveling-5: De CCD dient bij de ethische toets van projecten de fok van dieren
te betrekken inclusief de strategie om het aantal dieren “dood of gedood in
voorraad” zoveel mogelijk te beperken.
Aanbeveling-6: De vergunninghouder schept de voorwaarden en stimuleert actief
een zorgcultuur (“culture of care”) binnen alle bij dierproeven en fok van dieren
betrokken geledingen binnen de instelling.

Praktische aspecten: management en technologie
Algemeen

Verwezenlijking van de ambitie om het aantal dieren “dood of in voorraad gedood” te
beperken staat of valt met een goede fokstrategie en adequaat fokmanagement. Adequaat
fokmanagement bestaat uit een aantal componenten zoals: het definiëren, registreren en
analyseren van parameters die inzicht geven in het verloop van de fok (bij voorkeur door
middel van een daartoe ingericht dierregistratiesysteem), een optimale communicatie met de
onderzoekers en voldoende kennis en kunde van de beheerders van de fokkolonie. Deze
taken kunnen worden belegd bij een fokcoördinator. Daarnaast dient de onderzoeker over
voldoende kennis en kunde te beschikken op het gebied van de fok van dieren voor zijn of
haar onderzoek. Bij de meeste instellingen die GM-dieren fokken, is reeds sprake van
adequaat fokmanagement. De verwachting is dan ook dat extra aandacht hiervoor niet zal
leiden tot substantiële besparingen. Een goede fokstrategie combineert het maken van een
GM-lijn met het opslaan van embryo’s en/of sperma in een cryo-bank, lokaal en/of binnen
een consortium, zodat de fok van de lijn gestopt kan worden zodra er (tijdelijk) geen dieren
nodig zijn voor kruisingen of experimenten.
Voor de dataverzameling in het kader van fokmonitoring zijn reeds verschillende
softwarepakketten in gebruik en verkrijgbaar. Het Wellcome Trust Sanger Centrum
(Cambridge, Engeland) zal het daar ontwikkelde diermanagement softwarepakket gratis ter
beschikking stellen (prognose uiterlijk in de loop van 2015). Deze software is speciaal
ontwikkeld voor het beheer en monitoring van fokkolonies van transgene muizen.
Zoals hiervoor aangegeven zijn verschillende redenen aan te voeren voor het fenomeen
“dood of gedood in voorraad” waaronder: de keuze voor één geslacht in het onderzoek; (te)
nauwe marges die gesteld worden aan dierspecificaties (leeftijd, gewicht), het uiteindelijk niet
doorgaan van experimenten (bijvoorbeeld omdat het te testen product nog niet beschikbaar
is), of de variatie in het aantal nakomelingen per nest, kunnen in de context van het
experiment terecht zijn. Echter, zij dienen te worden meegewogen bij de toetsing van
aanvragen voor projectvergunningen en te worden gemonitord tijdens de uitvoering van het
project door de instantie voor Dierenwelzijn (IvD).
In Nederland is de fok van niet-GM dieren veelal gecentraliseerd binnen een instelling of
uitbesteed aan een commercieel fokbedrijf. De vraag naar niet-GM dieren betreft over het
algemeen een beperkt aantal stammen en die door vrijwel alle onderzoek disciplines in meer
of mindere mate worden gebruikt. Concentratie maakt het mogelijk vraag en aanbod beter op
elkaar af te stemmen. Besparingen kunnen nog gehaald worden door de eisen die aan het
gewicht en de sekse van dieren gesteld worden in het kader van het experiment niet onnodig
strikt te maken en door tijdige planning van experimenten en communicatie met de
fokafdeling of het fokbedrijf, zodat deze zijn fok kan afstemmen op de aangekondigde vraag.
In voorkomende gevallen is het mogelijk om de vraag af te stemmen op het aanbod
bijvoorbeeld door een andere keuze van de proefopzet.
Genetisch gemodificeerde dieren

Ontwikkelingen in de moleculaire biologie hebben het mogelijk gemaakt om op een veel
efficiëntere en meer specifieke wijze dan voorheen GM-dierlijnen met één of meerdere
genetische modificaties per lijn te maken voor de bestudering van ziekteprocessen bij de
4 / 10

03-03-2014 10:38:36
11-02-2014 12:02:42

mens. In die zin kan gesteld worden dat de introductie van genetische modificatie een
verfijning betekende van de tot dan toe klassieke wijze waarop gepoogd werd diermodellen
voor ziekteprocessen te realiseren.
De fok van GM-dieren is meer divers en moeilijker dan de fok van niet-GM-dieren en vereist
specifieke kennis en kunde. Redenen hiervoor zijn: 1) de aanwezigheid van grote aantallen
verschillende GM-lijnen ieder met specifieke eigenschappen; 2) het onderling kruisen van de
verschillende GM-lijnen om meerdere genetische modificaties te combineren in één dier; 3)
het uitvoeren van kruisingsprogramma’s gericht op het inkruisen van één of meerdere
genetische modificaties in een nieuwe c.q. andere genetische achtergrond om bijvoorbeeld
het effect van die andere achtergrond op de functie van die modificatie(s) te bestuderen; en
4) het maken van nieuwe GM-lijnen en het karakteriseren en behouden van lijnen.
De specifieke kennis en kunde die nodig zijn om al deze processen adequaat te kunnen
beheersen, dienen aanwezig te zijn, op peil te worden gehouden en mee te gaan met de
ontwikkelingen. De aanbeveling wordt gedaan om ingewikkelde procedures, zoals: het
maken van GM-lijnen met behulp van complexe moleculair biologische technieken, te laten
uitvoeren door instellingen die kennis en kunde op dit gebied bezitten, beschikken over de
juiste infrastructuur en efficiënt kunnen werken omdat sprake is van doorlopende processen.
In analogie aan de ziekenhuiswereld is het voorstel om specialistische handelingen te laten
uitvoeren in een beperkt aantal daarvoor bevoegde en competente instellingen en die een rol
te geven bij het optimaliseren van bestaande en het ontwikkelen van nieuwe en efficiëntere
technieken. Tenminste een aantal van deze instellingen zal moeten zorgen voor verspreiding
van kennis en kunde middels educatie en training om aan andere centra de mogelijkheid te
bieden zich te kwalificeren.
Het verdient aanbeveling om in de aanvraag voor het maken van een nieuwe GM-lijn een
evaluatie op te nemen over de aantasting van zowel de integriteit van het dier als zijn welzijn,
dit vergelijkbaar met het toetsingskader dat door de Commissie Biotechnologie bij Dieren
(CBD) is gebruikt. In deze evaluatie dient per stap in het proces van genetische modificatie,
het fokken van de nieuwe GM-stam tot het kruisen van dieren voor gebruik aangegeven te
worden wat de mogelijke consequenties zijn voor de integriteit en het welzijn. Daarbij dienen
betrokken te worden: het typeren van de lijn, het aspect “dood en gedood in voorraad” en
wat gedaan zal worden om dit laatste zoveel mogelijk te beperken. Deze evaluatie dient te
worden opgenomen in de projectbeschrijving die aan de CCD ter beoordeling wordt
aangeboden. Tevens dient daarin duidelijk te zijn gemaakt dat alle redelijkerwijs ter
beschikking staande middelen zijn gebruikt om vast te stellen in hoeverre bestaande GMlijnen niet geschikt zouden zijn. Hierbij dient te worden gedacht aan: literatuurstudie, het
raadplegen van databanken, netwerken en consortia en het gebruik van in-vitro methoden.
Hetzelfde geldt voor embryonale stamcellen (ES-cellen) die nodig zijn voor het maken van
een GM-lijn. Informatie over de beschikbare infrastructuur en de wijze van aanpak om de
kwaliteit van het materiaal te garanderen dient te worden bijgevoegd. Een adequate
beschrijving van de te gebruiken technologie en de mogelijkheden van de 3Vs dient
onderdeel uit te maken van de projectbeschrijving. De wijze waarop de lijn in stand
gehouden zal worden dient ook te worden vermeld, inclusief het gebruik van cryopreservatie
voor het behoud van de lijn en het eventueel onderbrengen van de lijn in een internationale
“bank”, zoals bij European Mouse Mutant Archive (EMMA).
Wetenschappelijke ontwikkelingen in de moleculaire biologie leiden tot nieuwe technieken
die het mogelijk maken op veel snellere wijze (vooral complexe) GM-muizen en -vissen voor
het onderzoek te maken. Met recent ontwikkelde technieken wordt het nu ook mogelijk om
op grotere schaal dan voorheen veranderingen in het genoom van andere diersoorten dan
de muis en de vis aan te brengen. Voorbeelden van recent ontwikkelde technieken zijn: de
Zinc-fingers, de TALENS en de CRISPR/Cas9-technologie. Deze technieken zijn gebaseerd
op de combinatie van specifieke DNA-herkenning met het ter plekke knippen van DNA en
het aanbrengen van de gewenste DNA-verandering.

5 / 10

03-03-2014 10:38:36
11-02-2014 12:02:42

De ontwikkelingen op het gebied van stamceltechnologie maken het mogelijk om DNAveranderingen direct in stamcellen aan te brengen en die te combineren met andere reeds
aanwezige veranderingen. Dit is onder andere van belang voor het bestuderen van die
ziekteprocessen die veroorzaakt worden door meerdere genetische veranderingen. Vanuit
deze stamcellen, met meerdere DNA-veranderingen in één cel, kunnen dan direct dieren
voor experimenten worden gegenereerd. Deze technieken zijn nog in ontwikkeling, maar
hebben de potentie te leiden tot vermindering van het aantal dieren dat nodig is voor het
maken en fokken van GM-lijnen met name die met een combinatie van meerdere genetische
modificaties in één en dezelfde foklijn. Ze zijn in principe ook toepasbaar op andere
diersoorten dan de tot nu toe veelgebruikte muis wat op zich kan leiden tot veranderingen in
het gebruik van dieren voor onderzoek en tot andere wetenschappelijke en morele
afwegingen.
De technologische ontwikkelingen resulteren ongetwijfeld in een toename van het gebruik
van GM-dieren in het onderzoek, maar waarschijnlijk zal het aantal dieren “dood of gedood in
voorraad” ten opzichte van deze toename juist afnemen. De verwachting is dat toepassing
van nieuwe moleculair- en celbiologische technologie in combinatie met gerichte controles
op kwaliteit van de aangebrachte genetische modificatie zal leiden tot een reductie van het
aantal dieren “dood of gedood in voorraad” per transgene stam en tot verfijndere modellen
die betere wetenschap opleveren. Voorwaarde daarbij is dat het fokmanagement van de
transgene fok bij een instelling in handen is van een gespecialiseerd team en de instelling
zoveel mogelijk aansluiting zoekt bij (inter-)nationale initiatieven op het gebied van de fok
van GM-dieren.
Aanbeveling-7: De instellingsvergunninghouder voorziet in een systeem voor de
adequate registratie van onder ander fok gerelateerde indicatoren.
Aanbeveling-8: De instellingsvergunninghouder belegt de taken in het kader van
adequaat fokmanagement waaronder de communicatie met de verantwoordelijke
onderzoekers bij een of meerdere fok coördinatoren afhankelijk van de omvang en
complexiteit van de taakstelling.
Aanbeveling-9: Concentreer de transgenese technologie in een beperkt aantal “centres
of excellence” ingebed in een wetenschappelijke omgeving. Deze centra zullen moeten
zorgen voor verspreiding van kennis en kunde middels educatie en training en aan
andere centra de mogelijkheid bieden zich te kwalificeren
Aanbeveling-10: Het maken van een nieuwe transgene lijn dient uitgebreid gemotiveerd
te worden en de procedure dient onderworpen te worden aan een risico-evaluatie waarin
ook mogelijkheden tot beperking van dieren “dood of gedood in voorraad” worden
meegenomen.
Aanbeveling-11: Centraliseer de fok van genetisch gemodificeerde dieren binnen de
instelling onder leiding van een fok-coördinator en indien mogelijk op instituut
overschrijdend niveau.
Aanbeveling 12: Concentreer de fok van niet-genetisch gemodificeerde dieren zo veel
mogelijk op instituut overschrijdend niveau.
De aanbevelingen 7 t/m 12 zouden de basis kunnen vormen voor een Code of Practice (een
onder deskundigen heersende mening) fok en fokmanagement van proefdieren.
Educatie, training en voorlichting

Educatie en training zijn van essentieel belang voor instellingen waar gewerkt wordt met GMdieren. In het licht van de Europese Directive 2010/63/EU is het belangrijk in het curriculum

6 / 10

03-03-2014 10:38:36
11-02-2014 12:02:42

van hen die met GM-dieren werken, een module “maken, fokken en beheren van GM-dieren”
op te nemen. Naast de technische aspecten van het beschikbaar krijgen van GM dieren voor
het onderzoek met de voor- en nadelen, dienen hierin ook zaken als attitudevorming en
dierenwelzijn aan de orde te komen. Voorts is het noodzakelijk om te zorgen voor een
gestandaardiseerde wijze van dierenwelzijn-beoordeling, evaluatie en registratie. Dit alles
behoort te leiden tot een “zorgcultuur” binnen een instelling waarbij de verantwoordelijkheden
op elk niveau, van instellingsvergunninghouder tot in de haarvaten van de organisatie, zijn
vastgelegd en worden gerespecteerd.
Het is de verantwoordelijkheid van de onderzoek-gemeenschap om de rest van de
maatschappij, waaronder beleidsmakers en politici, te informeren over wat ze doet. Het
fenomeen “dieren dood of gedood in voorraad” heeft meer uitleg en context nodig dan tot nu
toe het geval is geweest. Die uitleg kan dan deel uitmaken van de eerder genoemde
toelichting die de overheid moet geven bij de jaarlijkse publicatie van de aantallen
dierproeven en proefdieren.

Aanbeveling-13: Het onderwijscurriculum uitbreiden met een module “genereren, fokken
en beheren van transgene dieren”.
Aanbeveling-14: Verbetering van de publieksvoorlichting over het fenomeen “dood of
gedood in voorraad”.

Alternatieven
Tijdens de workshop is ook het onderwerp Alternatieven aan de orde gekomen. Onder
“alternatieven” worden die mogelijkheden verstaan die kunnen leiden tot een Vervanging,
Vermindering of Verfijning in het proefdiergebruik; de zogenaamde 3V’s. Premisse is dat als
er alternatieven zijn, deze moeten worden gebruikt en dat gebruik van proefdieren
gebaseerd moet zijn op een vergunning verleend op basis van een ethische afweging
waarbij deze alternatieve aspecten expliciet aan de orde komen.
In het kader van het onderwerp “dood of gedood in voorraad” is met betrekking tot
alternatieven voor dierproeven een onderscheid gemaakt tussen een directe en een indirecte
benadering. Bij een directe benadering zal het alternatief onderdeel uitmaken van de
fokstrategie. Zo zal het toepassen van nieuwe moleculair biologische technieken als CRISPR
voor het genereren en fokken van GM-dieren naar verwachting resulteren in minder
genetisch ongeschikte nakomelingen per lijn en derhalve in minder dieren die in voorraad
worden gedood. Naast vermindering is ook een directe verfijning mogelijk, zoals bijvoorbeeld
is het transcervicaal inbrengen van GM-embryo’s (blastocysten of ingevroren embryo’s) in
draagmoederdieren als alternatief voor het chirurgisch implanteren van de embryo’s.
Indien een dierproef vervangen kan worden door een in vitro methode of indien het aantal
dieren in een dierproef kan worden beperkt, dan zullen minder dieren gefokt hoeven te
worden en zullen uiteindelijk minder dieren in voorraad worden gedood. In dat geval gaat het
om een indirect alternatief. Een voorbeeld uit deze categorie is de toepassing van
weefselkweek technieken. Nieuwe, veelbelovende technieken worden op dit terrein
ontwikkeld, zoals de 3D-organoïden kweken. 3D-organoïden zijn driedimensionale kweken
van verschillende celtypen, gevormd van uit mens of dier geïsoleerde cellen die al dan niet
genetisch veranderd zijn. Als zodanig kunnen ze het proefdiergebruik verminderen,
bijvoorbeeld bij de selectie van potentieel interessante geneesmiddelen.
Tijdens de workshop zijn ook mogelijke spanningsvelden benoemd in de toepassing van
alternatieven. Zo zal de selectie van potentieel interessante geneesmiddelen in organoid-

7 / 10

03-03-2014 10:38:36
11-02-2014 12:02:42

culturen grootschalig kunnen worden aangepakt (high-throughput screening) waardoor er
meer stoffen kunnen worden geselecteerd voor vervolgonderzoek, niet zelden ook door
middel van dierproeven. Dit zal leiden tot een grotere fok en vanuit het gegeven dat de fok
van dieren gepaard gaat met een zekere mate van overtolligheid zal het beeld dat organoidculturen bij zullen dragen aan een daling van “dood of gedood in voorraad” enigszins moeten
worden genuanceerd.
Ook kan er een spanningsveld zijn tussen de aspecten Vermindering en Verfijning. Een
voorbeeld van dit laatste is de fok van GM-lijnen. Het fokken van homozygote dieren kan
gepaard gaan met ongerief omdat de gevolgen van de genetisch modificatie zich in
homozygote toestand explicieter openbaart. In dat geval is sprake van een dierproef in de zin
van de wet. Wanneer de heterozygote dieren van die transgene lijn geen ongerief hebben, is
het om die reden aan te bevelen de lijn in heterozygote toestand te fokken. Echter, dan zal
slechts een deel van de gefokte dieren over de gewenste genetische samenstelling
beschikken en moeten dus meer dieren gefokt worden om hetzelfde aantal dieren te
verkrijgen dat de gewenste genetische samenstelling heeft voor het experiment; en dat gaat
gepaard met een toename van het aantal dieren dat in voorraad wordt gedood. Hetzelfde
geldt voor het fokken van kruisingen waarbij de nakomelingen het transgen pas na inductie
en dan vaak ook nog weefselspecifiek tot expressie brengen.
Aanbeveling-15: Stimuleer bewustwording van het gebruik van in-vitro methoden, zoals
3D-organoïden, als verminderings- en verfijningsalternatieven.
Aanbeveling-16: Stel in de discussie ‘”dood of in voorraad gedood” het criterium “ongerief
voor het individuele dier” centraal en niet het totale aantal dieren in deze categorie.

8 / 10

03-03-2014 10:38:36
11-02-2014 12:02:42

Bijlage 1: Deelnemers aan de workshop
Prof. Dr. P. Alestrom (Norway)
Dr. D. Anderson (UK)
Dr. F. Benavides (USA)
Dr. F. van den Broek (NL)
Dr. Nicola Chrobot (UK)
Dr. C. Desvignes (France)
Dr. J. van Es (NL)
Dr. M. Fentener van Vlissingen (NL)
Prof. Dr. C. Hendriksen (NL)
Dr. P. Hohenstein (UK)
Dr. B. Jerchow (Germany)
Dr. P. Krimpenfort (NL)
Prof. D. Morton (UK)
Prof. Dr. F. Ohl (NL)
Dr. C. Pool (NL)
Dr. Ir. J.-B. Prins (NL)
Dr. M. Raspa (Italy)
Dr. R. Tramper (NL)
Dr. J. van der Valk (NL)
Dr. J. Wilbertz (Sweden)
Dr. L. Wittler (Germany)

9 / 10

03-03-2014 10:38:36
11-02-2014 12:02:42

Bijlage 2: Agenda van de workshop
Friday, October 18
14.00 hrs.
Introduction to the workshop
14.15 hrs.
Tour de table
14.45 hrs.
Housekeeping info
15.00 hrs.
Introduction of the subject
15.30 hrs.
Discussion on management strategies to reduce numbers of animals in the
category ‘ bred but not used’
16.00 hrs.
Coffee break
16.30 hrs.
Continuation of discussion on management strategies to reduce numbers of
animals in the category ‘ bred but not used’
17.30 hrs.
Closure of day 1
Saturday, October 19
08.30 hrs.
GA animals and science: Introduction to the topic
09.15 hrs.
Discussion on implementation of general principles of 3Rs in generation,
breeding and use of GA animals.
10.30 hrs.
Coffee break
11.00 hrs.
Generation of GAs: current technologies, innovative developments and future
trends: Introduction.
11.30 hrs.
Discussion on current technologies, innovative developments and future
trends
12.30 hrs.
Lunch
13.30 hrs.
Continuation of discussion
14.30 hrs.
Production of GAs: breeding management, preservation (banking),
infrastructures (networks, consortia, centers, etc.): Introduction
15.15 hrs.
Coffee break
15.45 hrs.
Discussion on Production of GAs: breeding management, preservation
(banking), infrastructures (networks, consortia, centers, data-bases, etc.)
17.30 hrs.
Information on and preparations for evening program
Sunday, October 20
09.00 hrs.
Moral dilemmas of category ‘ bred but not used’ : Introduction
09.30 hrs.
Discussion on moral dilemmas
11.00 hrs.
Coffee break
11.30 hrs.
Plenary discussion draft workshop report and conclusions
13.00 hrs.
Closure of meeting

10 / 10