Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2021–2022

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

3061
Vragen van het lid Van Houwelingen (FvD) aan de Staatssecretaris van
Financiën over de grenseffecten van het tabaksbeleid. (ingezonden 10 mei
2022).
Antwoord van Staatssecretaris Van Rij (Financiën – Fiscaliteit en
Belastingdienst), mede namens de Staatssecretaris van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport (ontvangen 9 juni 2022)
Vraag 1
Bent u bekend met het nieuwsbericht «Steeds meer tabak komt uit het
buitenland» in Distrifood van 3 mei jongstleden1 en het artikel «Shagrokers
zoeken heil over de grens» in het Financieel Dagblad van 9 mei 2022?2
Antwoord 1
Ja, ik ben bekend met deze nieuwsberichten.
Vraag 2
Hoe kijkt u aan tegen de in deze artikelen genoemde bevindingen waaruit
blijkt dat in 2021 en in het eerste kwartaal van 2022 een groeiend aandeel van
de in Nederland gerookte tabak uit het buitenland afkomstig is?
Antwoord 2
Allereerst dient opgemerkt te worden dat de onderzoeken waar Distrifood
naar verwijst in opdracht zijn uitgevoerd van de tabaksindustrie. Met het oog
op artikel 5, derde lid van het WHO-Kaderverdrag inzake tabaksontmoediging
waarin de verdragspartijen worden opgeroepen het beleid niet te laten
beïnvloeden door de tabaksindustrie, wordt geen gebruik gemaakt van door
de tabaksindustrie gefinancierd onderzoek bij de onderbouwing van wet- en
regelgeving.
Het onderliggende onderzoek staat op de website van Kantar en is ook naar
het Ministerie van Financiën gestuurd. Het onderzoek wordt ieder kwartaal
herhaald. De onderzoeksmethode en data worden beperkt beschreven. Het
artikel van Distrifood waarin staat dat « 31% van al het rookwaar van over de
grens komt» is niet in overeenstemming met het achterliggende onderzoek
en in die zin onjuist. De genoemde 31% gaat specifiek over shag, in de

1
2

ah-tk-20212022-3061
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2022

Steeds meer tabak komt van buiten Nederland (distrifood.nl)
Shagrokers zoeken heil over de grens (fd.nl)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

1

maand maart van 2022. Dus in maart kwam 31% van de shagpakjes van de
deelnemers van dit onderzoek uit het buitenland en niet alle rookwaar. Uit de
smokkelmonitor, ook afkomstig van de industrie, waarop het onderzoek van
Kantar zich baseert, blijkt dat het aandeel pakjes sigaretten uit het buitenland
in Q1 van 2022 15% was.
De Douane heeft in de afgelopen jaren via een Empty Pack Survey gemonitord welk aandeel van de sigaretten niet-Nederlands veraccijnst is. Onderstaande tabel geeft de resultaten van de Empty Pack Surveys in de afgelopen
jaren.3 Hieruit volgt dat het aandeel niet-Nederlands veraccijnsde sigaretten
in de afgelopen jaren is gestegen. In 2021 is het aandeel licht gedaald van
15,8% naar 15,3%. Dit resultaat is echter lastig te interpreteren omdat de
raapactie in 2021 deels is uitgevoerd tijdens de COVID-19 pandemie met
bijbehorende maatregelen en minder internationale reisbewegingen.
Het Kabinet vindt het belangrijk om te monitoren of grenseffecten het beleid
rondom tabaksaccijns ondermijnen. Daarom zullen ook in de komende jaren
Empty Pack Surveys gedaan worden, zoals aangekondigd in de brief over het
monitoren van grenseffecten die recent naar de Tweede Kamer is gestuurd.4

Vraag 3
In het Distrifood artikel wordt gesteld dat de groeiende verkoop van tabak in
onze buurlanden het gevolg is van het Nederlandse accijnsbeleid. Deelt u die
opvatting?
Antwoord 3
Deze stelling vind ik niet terug in het artikel waar de link bij de Kamervragen
naar verwijst.
In het algemeen is de verwachting dat bij een groter prijsverschil met de
buurlanden (bijv. door accijnsverhogingen) meer sigaretten en shag in het
buitenland gekocht zullen worden. Hierdoor zal de verkoop van tabak in onze
buurlanden stijgen. Het RIVM heeft onderzocht wat de effecten zijn van de
accijnsverhoging van april 2020 waarbij een pakje sigaretten € 1,– duurder
werd. In het rapport «Prijsgevoeligheid van rokers» laat het RIVM zien dat na
deze verhoging 11% van de rokers is gestopt, 25% minder is gaan roken, 8%
is overgestapt op een goedkoper product en dat 4 procent van de rokers
rookwaren vaker in het buitenland kocht. Het RIVM concludeert dat er geen
grote toename van grenseffecten door de accijnsverhoging met € 1,– heeft
plaatsgevonden en denkt dat het niet erg waarschijnlijk is dat een groot deel
van de Nederlandse rokers bij verdere prijsstijgingen vaker naar het
buitenland zal reizen om daar zijn rookwaren te kopen. Het onderzoek is
echter wel met onzekerheden omgeven vanwege de samenloop met de
tijdelijke, beperkende COVID-19 maatregelen5. Echter het onderzoek liet ook
zien dat 20% van de rokers al voor de accijnsverhoging van 1 april 2020 altijd
of regelmatig rookwaren in het buitenland kocht.
Vraag 4
Kunt u aangeven wat de verwachte effecten voor de ondernemers in de
grensregio zullen zijn indien de accijnsverschillen met onze buurlanden op
brandstof en tabak nog verder zullen oplopen?
Antwoord 4
Voor tabak geldt dat het kabinetsbeleid gericht is op het bereiken van een
rookvrije generatie in 2040. Dit betekent voor zowel ondernemers in de
grensregio als ondernemers in het binnenland dat zij in de loop van de tijd
minder inkomsten uit tabaksverkopen zullen ontvangen.

3

Kamerstuk 35 927, nr. 128
Kamerstuk 35 297, nr. 128
5
Kamerstuk 32 011, nr. 86
4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

2

Wat betreft brandstofaccijnzen zijn er dit jaar gedurende verschillende
perioden grote accijnsverschillen doordat de accijnsverlagingen in Nederland,
België en Duitsland op verschillende momenten ingaan en eindigen. Het
kabinet is op dit moment in gesprek met de sector over het leveren van
gegevens om deze effecten te monitoren en te kijken wat de verschillen zijn
tussen de grensregio en het binnenland. Ik heb u reeds toegezegd om u op
Prinsjesdag te informeren over de resultaten.
Vraag 5
Wat gaat het kabinet doen om deze ondernemers te helpen?
Antwoord 5
Het kabinet heeft de brandstofaccijnzen met 21% verlaagd per 1 april. Dat ziet
het kabinet als de meest gerichte wijze om de accijnsverschillen te mitigeren.
Tegelijkertijd houdt het kabinet de vinger aan de pols en informeert uw
Kamer met Prinsjesdag of en zo ja welke aanvullende koopkrachtmaatregelen
voor 2023 nodig, wenselijk en mogelijk zijn. Hierbij kijkt het kabinet primair
naar de integrale koopkrachtontwikkeling, en ook naar onder andere de
verwachte ontwikkeling van de energie- en brandstofprijzen voor 2023, de
staat van de overheidsfinanciën en het beleid in omringende landen.
Daarnaast zal het kabinet bezien of een gerichtere ondersteuning mogelijk is,
hoewel maatwerk door de grote aantallen getroffen huishoudens per definitie
uitvoeringstechnisch ingewikkeld zal zijn. Het kabinet zal u hier tijdens
Prinsjesdag met de Miljoenennota 2023 nader over informeren.
Vraag 6
Hoe bent u van plan deze effecten van het Nederlandse tabaksbeleid en de
groei van tabaksaankopen in het buitenland te verwerken in uw beleid?
Antwoord 6
Het kabinet streeft naar een rookvrije generatie in 2040 en heeft in het
Coalitieakkoord accijnsverhogingen afgesproken zodat een pakje sigaretten
van 20 stuks in 2024 € 10,– kost. Deze verhoging zal in twee stappen
plaatsvinden met de eerste stap in 2023 en de volgende in 2024. Zowel het
eerdergenoemde RIVM rapport als het Empty Pack Survey het Ministerie van
Financiën geven op dit moment geen aanleiding een grote verschuiving naar
het buitenland te verwachten.
Vraag 7
Bent u bekend met het rapport «Prijsgevoeligheid van Roken», opgesteld
door het RIVM, verschenen op 11 juni 2021, waarin wordt gesteld dat
prijsverhogingen een «bewezen effectieve maatregel» zijn om tabaksgebruik
te ontmoedigen?
Antwoord 7
Jazeker, substantiële en regelmatige verhoging van de prijs van tabaksproducten wordt in de internationale wetenschappelijke literatuur beschouwd als
de meest effectieve beleidsmaatregel om het aantal rokers en het aantal
gerookte sigaretten (bij rokers die doorgaan met roken) te verlagen.6 Onder
andere de Wereldbank adviseert om niet terughoudend te zijn met grote
accijnsverhogingen op tabaksproducten («go big, go fast»).7
Vraag 8
Klopt het dat het RIVM in dit rapport hiervoor als bewijs onder andere de
volgende landen aanvoert: Australië, Nieuw-Zeeland, het Verenigd Koninkrijk
en Zuid-Korea?

6

Trimbos factsheet update 2020: effecten van accijns en prijs op het gebruik van tabaksproducten. Te raadplegen via: https://www.trimbos.nl/docs/ef3e24a1-d9c8–48c8-a82f402c1f6a94c9.pdf
7
Marquez, P.V. & Moreno-Dodson, B. (2017). Tobacco Tax Reform at the Crossroads of Health
and Development: A Multisectoral Perspective. Washington: World Bank. Te raadplegen via:
https://openknowledge.worldbank.org/bitstream/handle/10986/28494/119792-REVISED-v2FINAL-WBG-TobaccoTaxReform-FullReport-web.pdf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

3

Antwoord 8
U noemt een selectie van de landen die in het rapport worden genoemd. Het
rapport noemt ook een groot aantal andere landen waaronder Europese
landen, de Verenigde Staten en Canada. Bewijs voor de effectiviteit van
accijnsverhoging op de rookprevalentie is gebaseerd op internationale
reviews en informatie van de WHO en niet gebaseerd op onderzoek
uitsluitend uit deze landen.
Vraag 9
Is de Staatssecretaris het met ons eens dat dit óf allemaal eilanden zijn met
geen (Australië, Nieuw-Zeeland) of nauwelijks (VK) landsgrenzen of het land
betreft met de zwaarst bewaakte en minst toegankelijke landsgrens ter wereld
(Zuid-Korea)?
Antwoord 9
Dat ben ik met u eens.
Vraag 10
Bent u het ermee eens dat als het gaat om grenseffecten deze landen
(daarom) op geen enkele manier met Nederland vergeleken kunnen worden?
Zo nee, kunt uitleggen waarom de effecten op de grensverkopen in Nederland vergelijkbaar zullen zijn met die in Australië? Of Zuid-Korea? Of het
Verenigd Koninkrijk?
Antwoord 10
U noemt een selectie van de landen die in het rapport worden genoemd. Het
rapport stelt niet dat grenseffecten van die landen vergelijkbaar zijn met die
van Nederland. Het rapport «Prijsgevoeligheid van rokers» van het RIVM laat
zien dat Nederlandse rokers voor de accijnsverhoging van 1 april 2020 af en
toe rookwaren in het buitenland halen. Rokers gaven aan dit niet veel meer,
of vaker te hebben gedaan na de accijnsverhoging van 1 euro in april 2020.
Het onderzoek van het RIVM keek naar de gedragsverandering na de
prijsstijging van 1 april 2020. Er zijn vier gedragsveranderingen onderzocht:
minder roken, stoppen met roken, overstappen op een goedkoper product, en
naar het buitenland gaan voor rookwaren. Voor sigarettenrokers was naar het
buitenland gaan voor rookwaren na een prijsverhoging de minst aantrekkelijke gedragsoptie. Voor shagrokers was naar het buitenland gaan voor
rookwaren na een prijsverhoging de op één na minst aantrekkelijke gedragsoptie. Stoppen met roken was voor shagrokers de minst aantrekkelijke
gedragsoptie na een prijsverhoging. 4% van de rokers gaf aan na de
accijnsverhoging van 1 april (vaker) naar het buitenland te zijn gegaan voor
rookwaren. Het onderzoek liet echter ook zien dat 20% van de rokers al voor
de accijnsverhoging van 1 april 2020 altijd of regelmatig rookwaren in het
buitenland kocht.
Vraag 11
Bent u het ermee eens dat de «bewezen effectiviteit» in de genoemde landen
dus niet zal opgaan in Nederland? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 11
Nee, zie ook de antwoorden op vraag 7 t/m 10. Deze bewezen effectiviteit ten
aanzien van de daling van de rookprevalentie is gebaseerd op (internationale)
reviews en de WHO. In Nederland zal een accijnsverhoging zorgen voor een
afname in rookprevalentie, ook als een prijsverhoging erin resulteert dat
rokers vaker naar het buitenland gaan om daar rookwaren te kopen.
Ik kan u ook een voorbeeld geven uit een land dichterbij en meer vergelijkbaar met Nederland, namelijk Frankrijk: Frankrijk heeft tussen 2017 en 2020
de prijs van een pakje sigaretten verhoogd naar € 10,–.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

4

In die periode is zowel de prevalentie als de tabaksverkoop gedaald en zijn de
accijnsopbrengsten gestegen. Zelfs wanneer voor COVID-19 en de daarmee
gepaarde reisbeperkingen werd gecorrigeerd.8
Vraag 12
Het rapport acht het «minder waarschijnlijk» dat verdere prijsstijgingen ertoe
zullen leiden dat er meer grensverkopen van tabak gaan plaatsvinden. Deelt u
die mening? Kunt u daarop reflecteren?
Antwoord 12
Het rapport geeft aan dat dat 11% van de rokers is gestopt, 25% minder is
gaan roken, 8% is overgestapt op een goedkoper product en dat 4 procent
rookwaren vaker in het buitenland kocht. Het RIVM concludeert dat er geen
grote toename van grenseffecten door de accijnsverhoging heeft plaatsgevonden en denkt dat het niet erg waarschijnlijk is dat een groot deel van de
Nederlandse rokers bij verdere prijsstijgingen vaker naar het buitenland zal
reizen om daar zijn rookwaren te kopen. Het onderzoek is echter wel met
onzekerheden omgeven vanwege de samenloop met de tijdelijke, beperkende
COVID-19 maatregelen.
Onderzoek van Ecorys uit 2018 toont aan dat ook als met deze grenseffecten
rekening wordt gehouden, het verhogen van de tabaksaccijns tot positieve
effecten leidt.9 Zowel voor de volksgezondheid (minder rokers) als voor de
schatkist (accijnsopbrengsten lijken niet te dalen). Dit is in lijn met de
bevindingen uit de MKBA tabaksontmoediging waarin scenario’s voor een
rookvrije samenleving zijn doorgerekend (UM/RIVM/Trimbos, 2016).
Vraag 13
Kunt u verklaren waarom het RIVM zich uitsluitend baseert op uitspraken van
rokers over hun (verwachte) gedrag (stated preference), zonder acht te slaan
op beschikbare gegevens over de feitelijke rookprevalentie en het feitelijke
koopgedrag?
Antwoord 13
Het RIVM baseert zich niet alleen op het verwachte gedrag maar ook op het
feitelijk koopgedrag. Eerst is een groep mensen, voordat de accijnsverhoging
werd ingevoerd, gevraagd wat zij verwachten te gaan doen. Na de accijnsverhoging is hen gevraagd wat zij daadwerkelijk hebben gedaan. Mensen
hebben inderdaad hun rookgedrag veranderd, maar minder dan zij vooraf
verwachtten. Rookgedrag is in de onderzochte periode niet alleen beïnvloed
door de prijsverhoging maar ook door de uitbraak van COVID-19 dat jaar.
Vraag 14
Wanneer mag de Tweede Kamer informatie van uw kant verwachten over het
Empty Pack Survey van de Douane?
Antwoord 14
Het Empty Pack Survey is op 10 mei 2022 naar de Tweede Kamer gestuurd
als bijlage bij de kamerbrief over het periodiek monitoren van grenseffecten.10

8

– Santé MdSedl. LUTTE CONTRE LE TABAGISME POINT D’ETAPE LUNDI 28 MAI 2018. 2018. Te
raadplegen via: https://solidarites-sante.gouv.fr/IMG/pdf/180528_-_dossier_de_presse__tabac_.pdf.
– Ministère des Solidarités et de la Santé. Lutte contre le tabagisme 2021. Te raadplegen via:
https://solidarites-sante.gouv.fr/prevention-en-sante/addictions/article/lutte-contre-le-tabagisme
– Solveig Godeluck. Tabac: les ventes de cigarettes ont encore chuté de 6,5% en 2021. Les
Echos. 2022. Te raadplegen via: https://www.lesechos.fr/economie-france/social/tabac-lesventes-de-cigarettes-ont-encore-chute-de-65-en-2021–1377594
– le secrétaire général de la commission des comptes de la sécurité sociale. LES COMPTES DE
LA SÉCURITÉ SOCIALE – RÉSULTATS 2020. PRÉVISIONS 2021 et 2022. 2021. Te raadplegen via:
https://www.securite-sociale.fr/files/live/sites/SSFR/files/medias/CCSS/2021/Rapport%20CCSSSeptembre2021.pdf
9
ECORYS, 25 april 2018, Short and medium term economic impacts of tobacco control policy.
10
Kamerstuk 35 297, nr. 128

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

5

Vraag 15
Hoe bent u van plan om de uitkomsten van dit onderzoek te verwerken in uw
tabaksbeleid?
Antwoord 15
De resultaten van het onderzoek geven geen aanleiding om het tabaksbeleid
te wijzigen. We zullen de grenseffecten ook in de toekomst blijven monitoren
via Empty Pack Surveys.
Vraag 16
Kunt u de bovenstaande vragen afzonderlijk beantwoorden?
Antwoord 16
Ja, zie bovenstaande antwoorden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

6