Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

33 279

Internationale militaire samenwerking

Nr. 17

BRIEF VAN DE MINISTER VAN DEFENSIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 23 maart 2016
Op 23 februari jl. is het rapport European Defence Research; the case for
an EU-funded defence R&T programme tijdens een besloten bijeenkomst
gepresenteerd aan commissaris Bienkowska en HV Mogherini. Dit rapport
is het afgelopen jaar op verzoek van de Europese Commissie (EC)
opgesteld onder leiding van de zogenaamde Group of Personalities (GoP),
met het EU Institute for Security Studies als rapporteur. Het rapport speelt
een belangrijke rol bij de totstandkoming en uitwerking van de Preparatory Action (PA) inzake GVDB-gerelateerd onderzoek van de Europese
Commissie. Met de PA wil de Europese Commissie tussen 2017 en 2020
ervaring opdoen met defensiegerelateerde onderzoeks- en technologieprojecten, waarna een regulier onderzoeksprogramma deel kan uitmaken
van het negende kaderprogramma voor Europees onderzoek (2021–2028).
In de loop van 2016 krijgt de PA concreet gestalte, in de vorm van een
driejarig werkprogramma.
In 2015 heb ik u geïnformeerd over de oprichting van de Group of
Personalities en de deelname daaraan van de heer Paul de Krom,
voorzitter van de Raad van bestuur van TNO. In overleg met de heer De
Krom heb ik dan ook besloten u het GoP-rapport toe te sturen1, vergezeld
van zijn aanbod het rapport desgevraagd nader toe te lichten. Ik doe dat
mede namens de Minister van Economische Zaken, omdat de doelstellingen van de PA verder reiken dan de ontwikkeling van de militaire
capaciteiten. Het gaat ook om de versterking van de Europese Defensie
Technologische en Industriële Basis (EDTIB). In deze brief zet ik de
belangrijkste aanbevelingen van de GoP uiteen, voorzien van een
appreciatie. De brief vervolgt met een schets van de verdere uitwerking
van de PA en de Nederlandse aandachtspunten. Daarbij ga ik onder meer
in op de samenwerking met de verschillende stakeholders in Nederland.
De PA, maar vooral het voorziene vervolg daarop, bieden immers kansen
voor de Nederlandse kennisinstituten en defensie-industrie.

1

kst-33279-17
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 279, nr. 17

1

De aanbevelingen van de GoP
Het rapport omvat hoofdstukken over de veiligheidsomgeving, de
Europese defensie-industrie, de defensiemarkt en de technologische
basis, Europees defensieonderzoek en de toegevoegde waarde van de EU
in dezen, de Preparatory Action en de stappen op weg naar een
EU-gefinancierd defensie-onderzoeksprogramma. De GoP doet
vervolgens de volgende aanbevelingen (key recommendations):
• De PA en het daaropvolgend EU defensie onderzoeksprogramma (EU
DOP) moeten als katalysator fungeren voor Europese samenwerking
ten aanzien van key capability areas en bestaande obstakels weg te
nemen. Het programma dient bestaande onderzoeksactiviteiten aan te
vullen.
• De aansturing (governance) van de PA zal worden afgeleid van Horizon
2020, maar met aanpassingen vanwege het specifieke karakter van
defensieonderzoek.
• Nauwe samenwerking is vereist tussen overheden, industrie en
kennisinstituten om het succes van de PA en het vervolg daarop te
verzekeren, zowel bij de voorbereiding als bij de besluitvorming over
het gebruik van de resultaten. De resultaten dienen te worden
vermarkt en te resulteren in de gevraagde militaire capaciteiten.
• De PA en het EU DOP moeten ten goede komen aan de lidstaten en
aan Noorwegen. Zo kunnen de instandhouding van de Europese
Defensie Industriële en Technologische Basis (EDITB) en een gepast
niveau van strategische autonomie voor Europa worden bevorderd.
• De PA moet alle directe onderzoekskosten vergoeden en ten minste
25 procent van de indirecte kosten. Co-financiering kan in overweging
worden genomen.
• De PA en het vervolg daarop zijn effectiever in een breder raamwerk
van initiatieven (fiscaal, financieel, gecoördineerde defensieplanning,
harmonisering van behoeften), dat berust op de EU veiligheidsstrategie en het Defensie Actie Plan van de Europese Commissie en dat is
gericht op het vergemakkelijken en mogelijk maken van defensiesamenwerking op alle niveaus.
• De PA moet voldoende omvang hebben om de aansturing en de
modaliteiten te testen. Een variëteit aan onderzoeksprojecten is
gewenst om de effectiviteit van de samenwerking in Europa te
bevorderen.
• Dat vraagt om een toereikend budget. Daarbij denkt de GoP aan
75–100 miljoen euro.
• Het EU DOP (wordt onderdeel van MFF 9, 2021–2027) moet over een
budget beschikken van zo’n 3,5 miljard euro (500 miljoen per jaar) om
geloofwaardig te zijn en een verschil te maken.
• Tot slot wordt geadviseerd om de GoP om te vormen tot een Europese
Defensie Adviesraad ter voorbereiding en mogelijk ook ter begeleiding
van het EU DOP.
Vermeldenswaard is verder dat:
• De PA als wegbereider voor het daaropvolgende kaderprogramma
capability driven en innovation&technology pushed moet zijn en een
variëteit aan onderzoeksgebieden moet definiëren. Verder moeten de
onderzoeksonderwerpen zodanig worden gekozen dat de toegevoegde
waarde van EU-gefinancierd onderzoek kan worden aangetoond en
lessen kunnen worden getrokken die in het EU DOP kunnen worden
toegepast. De PA en het EU DOP moeten aanvullen op nationale en
bestaande, gemeenschappelijke programma’s. De GoP waarschuwt in
dat verband dat de PA en het vervolg daarop niet ten koste mogen
gaan van de huidige inspanningen en de lidstaten niet ontslaan van de
verplichting om hun R&D uitgaven op het gewenste niveau van
2 procent van hun defensiebegrotingen (EDA-norm) te brengen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 279, nr. 17

2

•

•

Het economisch belang van de Europese defensie-industrie wordt
onderstreept, waarbij de SME expliciet worden genoemd. Volgens de
Europese Commissie gaat het om een technologisch hoogwaardige
sector met een omzet van 96 miljard euro en 1,4 miljoen werknemers.
De GoP verwijst ook naar de negatieve effecten van de defensiebezuinigingen (elke 100 miljoen euro heeft een negatief effect op het EU
BBP van 150 miljoen euro, volgens een recente EDA-analyse). Verder
waarschuwt de GoP dat bij onvoldoende investeringen in de volgende
generatie defensietechnologieën de Europese defensie-exporteurs hun
internationale positie zullen verliezen. Reeds nu is een verlies aan core
engineering capabilities waarneembaar, waarschuwt de GoP.
Voor het Europees Defensie Agentschap (EDA) is een belangrijke rol
weggelegd bij de beoordeling van onderzoeksvoorstellen en als
executive agency bij de begeleiding van projecten.

Appreciatie
Het GoP-rapport is meer geworden dan een specifieke bijdrage aan de
uitwerking van de PA en het voorziene vervolg daarop in het negende
kaderprogramma. De GoP vraagt aandacht voor het belang van defensieonderzoek voor de ontwikkeling van Europese militaire capaciteiten en de
noodzaak om de EDTIB in stand te houden als bron van economische
groei en werkgelegenheid in Europa, in combinatie met een pleidooi voor
meer samenwerking en voor het vermijden van onnodige duplicatie. De
GoP verklaart de samenhang tussen defensieonderzoek en technologieontwikkeling enerzijds en met het GVDB en de EU veiligheidsstrategie
anderzijds. Daarbij wordt de PA in de bredere context geplaatst van de
verslechterde veiligheidsomgeving, de diepgaande technologische
ontwikkelingen en de dreigingen die daar van uitgaan, en de negatieve
effecten van de bezuinigingen op Defensie in het afgelopen decennium op
defensieonderzoek en de ontwikkeling van nieuwe technologieën. Het
rapport is een coherent en krachtig pleidooi voor extra inspanningen op
Europees én nationaal niveau, met meer samenwerking ter bevordering
van de effectiviteit en de doelmatigheid.
Nederland onderkent de noodzaak daarvan. In de defensiebegroting zijn
de uitgaven voor onderzoek en ontwikkeling als gevolg van bezuinigingen
tussen 2009 en 2011 teruggebracht tot ongeveer de helft van de norm van
het Europees Defensie Agentschap. Volgens deze norm moet binnen een
defensiebegroting ten minste twee procent van de uitgaven ten goede
komen aan onderzoek en ontwikkeling. Mede tegen de achtergrond van
het meerjarig perspectief onderzoek ik thans de mogelijkheden om de
uitgaven ten behoeve van onderzoek en ontwikkeling te verhogen.
Vernieuwing en innovatie zijn immers sleutelwoorden bij de doorontwikkeling van de krijgsmacht. Hierbij wordt nadrukkelijk aansluiting gezocht
met partners buiten Defensie, in het bijzonder de kennisinstituten en de
defensie-industrie, onder meer op het terrein van concept development &
experimentation. Dat geldt ook voor samenwerking buiten de landsgrenzen. Ik wijs in dat verband op een samenwerkingsovereenkomst die
mijn Noorse collega en ik op 29 oktober 2015 hebben ondertekend. Daarin
staat versterking van de samenwerking op het terrein van defensieonderzoek centraal. U bent daarover geïnformeerd in de rapportage
internationale militaire samenwerking (Kamerstuk 33 279, nr. 16).
Het pleidooi voor het economisch belang van defensie en, in het
bijzonder, de vermelding van de SME in dezen is vanuit Nederlands
perspectief bijzonder welkom, evenals de bepleite variëteit aan onderzoeksprojecten. De PA en het voorziene vervolg daarop kunnen ook een
bijdrage leveren aan de Nederlandse doelstelling voor verbetering van
markttoegang in Europa voor de Nederlandse Defensie- en Veiligheidsin-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 279, nr. 17

3

dustrie. Tegen deze achtergrond verdient het pleidooi van de GoP voor de
instandhouding van het EDTIB en, in dat verband, voor meer Europese
samenwerking en het vermijden van onnodige duplicatie, ondersteuning.
Een kanttekening betreft de sterke voorkeur van de GoP voor de ontwikkeling van materieel in Europees verband. Ook de samenwerking met
andere landen, zoals de Verenigde Staten, kan tot voordeel strekken.
Nederland verwelkomt de key recommendations van de GoP ten aanzien
van de PA, in het bijzonder de focus op de ontwikkeling van kritieke
militaire capaciteiten, het pleidooi voor nauwe samenwerking tussen de
verschillende stakeholders en het plaatsen van de PA in een breder
raamwerk van initiatieven. Dat geldt ook voor de aanbevolen aansturing
(governance) van de PA, waarbij rekening wordt gehouden met de
specifieke vereisten van defensieonderzoek.
Nederland hecht aan een evenwichtige PA, juist ook als opmaat voor het
voorziene vervolg daarop. Als gewenste financiële omvang van de PA ligt
de voorgestelde bandbreedte van 75–100 mln voor de hand. Wat het
vervolg betreft, is het voor Nederland nog te vroeg om hieraan concrete
bedragen te verbinden. Eerst moeten de uitkomsten van de PA worden
afgewacht. Dat de PA en het voorziene vervolg daarop aanvullend moeten
zijn op de huidige nationale inspanningen staat buiten kijf. De PA kan niet
worden aangegrepen als argument om de eigen uitgaven te verlagen. Ten
slotte ziet Nederland niet zonder meer meerwaarde in de suggestie van de
GoP om een aparte Europese Defensie Adviesraad in te stellen. Via de
oprichting van een reguliere Advisory Group heeft de Europese
Commissie de beschikking over onafhankelijke, door haarzelf geselecteerde deskundigen. Verder heeft in het bijzonder het EDA, zoals ook de
GoP onderkent, bij de totstandkoming van de PA naast en namens de
lidstaten een betekenisvolle rol te spelen. Het staat de Europese
Commissie vanzelfsprekend vrij om een dergelijk adviesorgaan in te
stellen.
Uitwerking Preparatory Action
De Europese Commissie is in december begonnen met de concrete
uitwerking van de PA. Tijdens twee bijeenkomsten heeft de Europese
Commissie de lidstaten op hoofdlijnen de door haar voorgestane aanpak
van de uitwerking van de PA uiteengezet, evenals de planning van de
werkzaamheden in 2016.
Over de aansturing (governance) van de PA heeft de Europese Commissie
gesteld dat zij bij de PA grosso modo haar gebruikelijke werkwijze zal
volgen. Daarbij stelt de Europese Commissie met gebruikmaking van
adviezen van alle relevante partijen een werkprogramma op, waarna
partijen door middel van calls zullen worden uitgenodigd om voorstellen
voor de PA te doen. Eveneens gebruikelijk is de oprichting van een
Advisory Group, waarin de Europese Commissie onafhankelijke deskundigen zal opnemen (de Commissie refereerde expliciet aan vertegenwoordigers van de defensie-industrie en van kennisorganisaties). Dat geldt ook
voor het doorgeleiden van de PA-begroting naar het Europees Parlement.
Met de instelling van een Programme Committee waaraan de Europese
Commissie het werkprogramma ter goedkeuring zal voorleggen, volgt de
Europese Commissie de zgn. comitology rules. Daarin is de manier
vastgelegd waarop de EC de lidstaten consulteert. In het Programme
Committee zullen derhalve vertegenwoordigers van de lidstaten zitting
nemen. Het specifieke karakter van defensiegerelateerd onderzoek krijgt
gestalte via de betrokkenheid van het EDA bij de totstandkoming van de
PA (als lid van de Advisory Group) en bij de uitvoering van de PA tussen
2017 en 2019 (als executive agency).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 279, nr. 17

4

Wat de modaliteiten betreft heeft de Europese Commissie ten aanzien van
de financiering van de PA de eerder geuite zorgen van de lidstaten
weggenomen. De Europese Commissie heeft verzekerd dat de PA volledig
zal worden gefinancierd uit Europese gelden. Verder moet er nog het
nodige worden bepaald, onder meer over de bijvoorbeeld door Nederland
gewenste variëteit van PA-projecten, de afspraken over de intellectuele
eigendomsrechten van de resultaten van de PA en de betrokkenheid van
de Small and Medium Enterprises (SME) bij de PA. De Europese
Commissie heeft desgevraagd verzekerd de SME volwaardig te zullen
betrekken bij de PA. Een afzonderlijk aandachtpunt is de ontwikkeling van
een mechanisme om prioriteiten vast te stellen. Dat mechanisme is van
belang voor het maken van specifieke keuzes ten aanzien van de
onderzoeksprogrammering van de PA en het voorziene vervolg daarop.
De Europese Commissie zal de komende maanden in nauw overleg met
de lidstaten, en met ondersteuning door de op te richten Advisory Group,
een scoping paper opstellen voor de uitwerking van de PA. Daarin zullen
de aandachtsgebieden van de PA nader worden gedefinieerd. Ten aanzien
van de oriëntatie van de PA heeft de Europese Commissie tot dusver twee
richtsnoeren genoemd. De PA moet zich in elk geval richten op de door
het EDA geïdentificeerde critical defence technologies en moet voldoende
technological demonstrators opleveren. Nederland kan zich goed in deze
uitgangspunten vinden, mits de PA voldoende technologische diversiteit
weerspiegelt.
Na de voltooiing van het scoping paper, voorzien in de zomer, zal de
Europese Commissie beginnen met de opstelling van het werkprogramma. Daarin krijgt de PA concreet gestalte in de vorm van onderzoeksen technologieonderwerpen en vraagstellingen. In de loop van het najaar
zal het conceptwerkprogramma ter goedkeuring worden doorgeleid naar
de lidstaten, bijeengebracht in het Programme Committee. Daarna zal de
Europese Commissie, zoals gezegd, via calls partijen uitnodigen om
voorstellen te doen.
Pilot project
Tijdens de twee bijeenkomsten over de PA hebben de Europese
Commissie en de lidstaten overlegd over het pilot project dat vooruitlopend op de PA op initiatief van het Europees Parlement met een
omvang van 1,5 miljoen euro (waarvan 1 miljoen al beschikbaar is
gesteld) in de loop van 2016 van start gaat. Op basis van een stemming
onder de 28 lidstaten over een door het EDA opgestelde lijst (bij het
ontbreken van een regulier afwegingsproces), zijn de volgende drie
onderwerpen gekozen: 1) Unmanned Heterogeneous Swarm, 2) Standardization of Remotely Piloted Aircraft System Detect and Avoid en 3) Inside
building awareness and navigation for urban warfare. Zodra het werkplan
definitief is, zal het EDA als gedelegeerde partij namens de Europese
Commissie de call publiceren. Daarna hebben potentiële opdrachtnemers
acht tot tien weken de tijd voor het indienen van een voorstel. Tegelijkertijd zal het EDA de lidstaten verzoeken om deskundigen te nomineren
voor de evaluatie van de ingediende voorstellen. Consortia die voorstellen
indienen, moeten uit tenminste drie verschillende entiteiten uit drie
verschillende lidstaten bestaan.
Nederlandse inzet
Nederland is, zoals gezegd, nauw betrokken bij de uitwerking van de PA.
Nederland zal zich inzetten voor de totstandkoming van een evenwichtige
PA, waarmee een stevig fundament kan worden gelegd voor een
volwaardig defensiegerelateerd onderzoeksprogramma in het negende

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 279, nr. 17

5

kaderprogramma van de Europese Commissie. Daarbij gaat het, naast
bovengenoemde aandachtspunten ten aanzien van de aansturing, de
modaliteiten en de oriëntatie van de PA, nadrukkelijk om het creëren van
kansen en mogelijkheden voor de Nederlandse industrie en de betrokken
kennisinstituten (MARIN, NLR en TNO). In dat kader is de klankbordgroep,
die de heer De Krom in 2015 heeft opgericht in het kader van het
GoP-rapport, omgevormd tot een permanent samenwerkingsverband
tussen de Ministeries van Defensie en Economische Zaken, NIDV en
afzonderlijk geïnteresseerde defensiebedrijven, alsmede MARIN, NLR en
TNO. Dat samenwerkingsverband oriënteert zich niet uitsluitend op de PA,
maar ook alvast op het eerder genoemde negende kaderprogramma
waarin defensiegerelateerd onderzoek voor het eerst een plaats zal
krijgen. Met deze aanpak kan al in een vroeg stadium worden aangesloten
bij de reguliere, door EZ gecoördineerde aanpak van de meerjarige
kaderprogramma’s.
De Minister van Defensie,
J.A. Hennis-Plasschaert

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 279, nr. 17

6