1

Tweede voortgangsrapportage Aanpak geldzorgen, armoede
en schulden
Datum

19 december 2023

Fout! Onbekende naam voor documenteigenschap.

Inhoudsopgave

1

Inleiding ..................................................................................................................... 3

2

Stand van zaken halvering armoede en kinderarmoede .............................................. 7
2.1.

Cijfers en prognoses armoedecijfer .......................................................................... 7

2.2.

Voortgang kinderarmoede ....................................................................................... 8

2.3.
2.4.

Minder mensen met een inkomen onder de armoedegrens ......................................... 10
Meer rechthebbenden maken gebruik van inkomen uit sociale voorzieningen ............... 13

2.5.
Meer mensen kunnen rondkomen van hun inkomen op of net boven de gehanteerde
armoedegrens ................................................................................................................. 15
2.6.
Minder (financiële) tekorten door het bevorderen van financieel gezond gedrag ............ 19
2.7.
Meer mensen met geldzorgen of een inkomen op of net boven de gehanteerde
armoedegrens kunnen participeren, zich ontwikkelen en ervaren welzijn ................................ 22
3. Minder mensen gaan van beginnende schulden naar problematische schulden ........ 25
3.1.

Cijfers en prognose schuldencijfer ........................................................................... 25

3.2.

Minder mensen krijgen schulden ............................................................................. 26

3.3.

Minder mensen gaan van beginnende schulden naar problematische schulden .............. 26

3.4.

Meer mensen stromen succesvol en duurzaam uit problematische schulden ................. 30

4. Beschouwing ............................................................................................................ 34
5 Bijlagen ........................................................................................................................
Middelen en factsheet Aanpak geldzorgen, armoede en schulden ...................................
Monitor...................................................................................................................
Visie op schuldenketen .............................................................................................

Pagina 2 van 39

Fout! Onbekende naam voor documenteigenschap.

1 Inleiding
In de landelijke Aanpak geldzorgen, armoede en schulden richten we ons op een divers palet aan
maatregelen om een substantiële bijdrage te leveren aan het verminderen van het aantal mensen
en in het bijzonder kinderen dat leeft in armoede en/of te maken heeft met problematische
schulden.
In juni 2023 hebben we u de eerste voortgangsrapportage gestuurd. Sinds die tijd hebben we een
aantal belangrijke stappen gezet en vooruitgang geboekt. Zo is er in 2023 opnieuw een
energietoeslag beschikbaar gesteld voor mensen met een inkomen rond het sociaal minimum. Het
kabinet heeft er tevens voor gezorgd dat huurders met een laag inkomen in een corporatiewoning
per 1 juli 2023 tot 1 juli 2024 een huurverlaging hebben gekregen. En er is geïnvesteerd in
preventie van armoede en schulden via een subsidieregeling financiële educatie en de inzet op
vroegsignalering.
Daarnaast heeft het kabinet geïnvesteerd in een flink koopkrachtpakket om met name huishoudens
met een laag- of middeninkomen en huishoudens met kinderen te ondersteunen. Belangrijke
stappen die bijdragen aan de bestaanszekerheid van mensen, maar nog steeds met de grote
opgave die nog voor ons ligt. Het rapport van de Commissie sociaal minimum laat zien dat er
structurele beleidswijzigingen nodig zijn om financiële zekerheid te bieden voor de langere termijn
en dat een voorspelbaar en toegankelijk stelsel van sociale zekerheid hierbij heel belangrijk is.
Het vraagt ons om kritisch te kijken naar de aanpak. Wat is het effect van de genomen
maatregelen op het behalen van de doelstellingen? En waar liggen er nog kansen met het oog op
de toekomst? In deze 2e voortgangsrapportage blikken we daarom terug én vooruit. We vertellen u
waar we staan, maar ook waar we naartoe werken en welke stappen we nog moeten zetten om
armoede of schulden te verminderen. De ambitie is nog steeds duidelijk: in 2025 is het aantal
kinderen dat opgroeit in armoede gehalveerd, en in 2030 zien we een halvering van het aantal
mensen dat leeft in armoede en een halvering van het aantal huishoudens met problematische
schulden ten opzichte van 2015.
De aanpak is een gezamenlijke opgave van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
(SZW), Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK), Economische Zaken en Klimaat (EZK),
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW), Financiën (Fin), Justitie en Veiligheid (JenV),
Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS).
Dankzij de inzet van talloze gemeenten, maatschappelijke organisaties, werkgevers, professionals,
vrijwilligers, schuldeisers en ervaringsdeskundigen weten we het armoede- en schuldenprobleem
op de agenda te krijgen. Als één coalitie tegen armoede vinden we elkaar daar waar er
maatregelen nodig zijn om mensen uit de armoede of schulden te krijgen en te houden. Van betere
dienstverlening tot subsidies aan partijen die ervoor zorgen dat kinderen niet met een lege maag of
zonder schoolspullen onderwijs hoeven te volgen. Samen krijgen we de doelgroep eerder in beeld
en werken we aan verschillende initiatieven die bijdragen aan de doelstellingen van de Aanpak
geldzorgen, armoede en schulden.
De hoofddoelstellingen zijn uitgewerkt in subdoelstellingen en ambities die richtinggevend zijn voor
de interventies binnen de aanpak. Om ervoor te zorgen dat er minder mensen in armoede leven, is
het bijvoorbeeld essentieel dat minder mensen een inkomen hebben dat zich onder de
armoedegrens bevindt. De opbouw van de aanpak is hieronder schematisch weergegeven.

Pagina 3 van 39

Fout! Onbekende naam voor documenteigenschap.

Tabel 1 hoe gaan we het aantal kinderen/huishoudens in armoede halveren?
Minder mensen die lijden
1. Minder mensen met een inkomen
1) Mensen werken als ze dat kunnen en werk
onder geldzorgen en/of
onder de armoedegrens.1
biedt voldoende inkomen.
armoede.
2) Mensen maken gebruik van de sociale

2. Meer mensen kunnen rondkomen
van hun inkomen op of net boven
de gehanteerde armoedegrens.

3)

4)

3. Meer mensen met geldzorgen of
een inkomen op of net boven de
gehanteerde armoedegrens
kunnen participeren, zich
ontwikkelen en ervaren welzijn.

5)

6)

voorzieningen waar ze recht op hebben en
deze voorzieningen bieden voldoende
inkomen.
Mensen kunnen rondkomen, mede dankzij
acceptabele leefkosten (wonen, zorg,
energie etc).
Mensen zijn financieel weerbaar (door
consumentenbescherming tegen financiële
verleidingen en voldoende financiële
kennis en vaardigheden).
Mensen kunnen ondanks hun financiële
situatie deelnemen aan sport en cultuur en
zich ontwikkelen.
De samenleving heeft erkenning van en
begrip voor het leven met geldzorgen
en/of in armoede.

Tabel 2 Hoe gaan we het aantal huishoudens in problematische schulden halveren?
Minder mensen krijgen
1. Minder mensen krijgen
1. Zie handvaten preventie
of hebben
schulden.
geldzorgen en/of armoede.
problematische
schulden.
2. Minder mensen gaan van
2. Beginnende schulden worden
beginnende schulden naar
eerder gesignaleerd.
problematische schulden.
3. Schuldeisers incasseren sociaal.
4. Regelingen en
ondersteuningsmogelijkheden
worden gebruikt.
3. Meer mensen stromen succesvol
5. Schuldhulptrajecten worden
en duurzaam uit problematische
sneller ingezet en sneller
schulden.
succesvol doorlopen.
6. Na het doorlopen van een
schuldhulptraject wordt goede
nazorg geboden.
Bij het werken aan de subdoelstellingen is er in het bijzonder aandacht voor de kinderen binnen
gezinnen met een laag inkomen of schuld. Opgroeien in armoede belemmert de ontwikkeling van
kinderen, hun mentale en fysieke gezondheid en hun kansen. Voor de kinderen waar het om gaat,
hun gezinnen en de maatschappij is het versterken van de bestaanszekerheid van gezinnen
prioriteit. Ook is er aandacht voor de participatie van kinderen in de samenleving, denk aan de
mogelijkheid om mee te kunnen op schoolreis of te kunnen sporten.
Als het gaat om het verminderen van armoede via de doelstellingen, spreken wij in deze
voortgangsrapportage over het aantal mensen dat leeft in armoede. Hierbij gebruiken wij de “niet
veel, maar toereikend” definitie van het SCP. Voor de doelstellingen werken we met de
armoedecijfers van het CPB. Voor de doelstelling werken we met de schuldencijfers van het CBS.
Waar het gaat om problematische schulden, wordt er gekeken naar het aantal huishoudens dat te

1

Het niet-veel-maar-toereikend criterium van het CPB

Pagina 4 van 39

Fout! Onbekende naam voor documenteigenschap.

maken heeft met problematische schulden. Dit komt omdat we bij schulden kijken naar het
verzamelinkomen van een huishouden.

Pagina 5 van 39

Fout! Onbekende naam voor documenteigenschap.

Leeswijzer
Deze tweede voortgangsrapportage bestaat uit:
1. Een beschrijving van de stand van zaken van de aanpak. Hier beschrijven we kort wat er
sinds het voorjaar is gebeurd. We staan stil bij de cijfers en het effect van de maatregelen
op het behalen van de doelstellingen. Ook gaan we in op de belangrijkste interventies die
moeten gaan bijdragen aan het terugdringen van het aantal mensen dat leeft in armoede
of met (problematische) schulden. De structuur van deze voortgangsrapportage volgt de
eerdergenoemde subdoelstellingen. We zullen per subdoelstelling beschrijven wat de stand
van zaken is, wat er is bereikt en welke activiteiten de komende maanden nog gaan
volgen.
1. Een reflectie op de belangrijkste maatschappelijke uitdagingen die van invloed zijn op het
vervolg van de aanpak. Hier beschrijven we welke grotere opgaven nog voor ons liggen die
van invloed zijn op het bereiken van de doelstellingen.
Daarnaast vindt u in de bijlage de meerjarige begroting van de aanpak. Ook vindt u in de bijlage
de tweede versie van de monitor geldzorgen, armoede en schulden. De monitor bestaat uit
algemene cijfermatige informatie over geldzorgen, armoede en schulden, en specifieke cijfers
(kwantitatief) die de voortgang van de (sub)doelstellingen inzichtelijk maken. Tevens is een
factsheet opgenomen. Hierin is een overzicht van alle acties weergegeven. Tot slot is in de bijlage
ook de kabinetsreactie op het SEO-onderzoek over bewindvoering opgenomen en de visie op
schuldenketen.

Pagina 6 van 39

Fout! Onbekende naam voor documenteigenschap.

2 Stand van zaken halvering armoede en kinderarmoede
In dit hoofdstuk wordt de stand van zaken beschreven van de eerste twee hoofddoelstellingen van
de aanpak: de halvering van armoede en tevens kinderarmoede. Er wordt een beeld geschetst over
de prognose van het aantal mensen dat naar verwachting in 2024 in armoede leeft in Nederland.
Vervolgens wordt aan de hand van de subdoelstellingen toegelicht welke activiteiten zijn
ondernomen binnen de aanpak en wordt informatie gegeven over de voortgang.
2.1.
Cijfers en prognoses armoedecijfer
CBS-cijfers
Het aantal mensen in armoede daalt de laatste jaren, ondanks de stijging van energieprijzen in
2021 en 2022. Dit komt mede door het tijdelijke pakket in 2022 en 2023 om de gevolgen van de
energieprijzen te dempen via onder meer het prijsplafond, hogere toeslagen en de accijnsverlaging
op brandstof. Ook structureel zorgt het kabinetsbeleid voor een lager aantal mensen in armoede,
via de bijzondere verhogingen van het wettelijk minimumloon, kindgebonden budget en de
huurtoeslag. Dit zien we terug in de cijfers. Het CBS constateert dat 3,8% van de bevolking in
2022 een inkomen had onder de lage-inkomensgrens. Dit is het laagste niveau sinds de eerste
meting in 1977.2
Dit is goed nieuws, maar we zijn er nog niet. Onze doelstelling luidt: in 2030 is het aantal mensen
dat in armoede leeft ten opzichte van 2015 gehalveerd. Hierbij wordt de armoedefinitie van het
CPB als uitgangspunt genomen. Waar het CBS gebruik maakt van de lage-inkomensgrens
(bijstandsniveau), gebruikt het CPB de niet-veel-maar-toereikend-grens waar de doelstellingen van
de aanpak op gebaseerd zijn.
CPB-raming
In 2015 leefde 6,3% van de mensen in armoede. In 2023 is dit getal gedaald naar 4,8%. 3 Om de
kabinetsdoelstelling te behalen, zal het cijfer moeten dalen naar 3,15% in 2030. Het CPB heeft in
de MEV-raming een prognose gemaakt van de ontwikkeling van armoede en het aantal mensen in
armoede voor 2024.

De verwachting is dat het armoedepercentage gelijk blijft in 2024. Dat kunnen we
verklaren doordat een deel van de maatregelen zijn ingezet op het moment dat de
energieprijzen zijn gaan stijgen. Deze maatregelen vervallen per 2024, hiervoor komen
structurele maatregelen in de plaats, zoals verhoging van het kindgebonden budget en de
huurtoeslag.

Figuur 1 Ontwikkelingen kinderen in armoede en personen in armoede

2
3

CBS (2023), Laagste armoederisico in 45 jaar door energietoeslag, 8 november 2023.
CPB (2023), Macro Economische Verkenning (MEV) 2024, september 2023.

Pagina 7 van 39

Fout! Onbekende naam voor documenteigenschap.

Ontwikkeling kinderarmoede
Het aantal kinderen dat leefde in armoede is conform de CBS-cijfers gedaald naar 5,2% in 2022.4
Als oorzaak wijst het CBS naar de vele inkomensondersteunende maatregelen die het kabinet heeft
genomen. Daarnaast heeft het CPB in de MEV-raming een prognose gemaakt van de ontwikkeling
van kinderarmoede voor 2024. In deze raming is de stijging van het WML nog niet meegenomen.
De kabinetsdoelstelling luidt dat in 2025 het aantal kinderen dat opgroeit in armoede is gehalveerd
ten opzichte van 2015:

In 2015 leefde 9,1% van de kinderen in armoede. In 2023 is dit getal gedaald naar 6,2%. 5
De verwachting is dat het aandeel kinderen in armoede in 2024 uitkomt op 5,1% 6, dit
wordt voor een groot deel veroorzaakt door de verhoging van het kindgebonden budget. In
2025 moet dit aandeel gedaald zijn naar 4,6%. 7
Reflectie
De armoedecijfers laten een bemoedigend beeld zien. Zeker in een tijd waarin bijna alles duurder
is geworden en veel mensen moeite hebben de boodschappen te betalen. Het bestrijden van
armoede was de afgelopen jaren roeien tegen de stroom in.
Tegelijkertijd krijgen we ook signalen vanuit maatschappelijke organisaties dat er nog meer dan
voorheen beroep wordt gedaan op sociale voorzieningen. Dit betekent dat we er dus nog niet zijn.
Het bestrijden van armoede gaat er ook om dat we het vertrouwen herstellen, problematische
schulden aanpakken, armoede bespreekbaarder maken zodat mensen hulp durven vragen. Ook
aan die aspecten werken we hard.
Hieronder wordt per subdoelstelling de voortgang van de aanpak beschreven. Eerst wordt er
ingegaan op de structurele maatregelen ten aanzien van het bestrijden van kinderarmoede. Daarna
wordt de voortgang besproken van de ingezette maatregelen rondom de gehele
armoedeproblematiek.
2.2.
Voortgang kinderarmoede
Kinderen die opgroeien in armoede krijgen niet alleen te maken met financiële tekorten, maar
staan op tal van momenten in het leven op achterstand. Dat werkt soms hun leven lang door.
Daarom heeft het kabinet speciale aandacht voor armoede onder kinderen.
Inkomen
Om huishoudens met gezinnen met kinderen te ondersteunen, heeft het kabinet onder meer het
kindgebonden budget verhoogd met €750,- voor het eerste kind en €883,- voor het tweede kind
(en daarop volgende kinderen). De opslag voor 12-15 jarigen en 16-17 jarigen in het
kindgebonden budget wordt verhoogd met €400,-. Daarnaast wordt in 2024 ook de kinderbijslag
structureel beleidsmatig verhoogd naar aanleiding van de motie Stoffer.8 Hiermee wordt de
toezegging naar aanleiding van de eerdere motie Schalk9 afgedaan.
Daarnaast worden lage inkomens en lage middeninkomens ondersteund met de verhoging van de
huurtoeslag met €416,- en wordt de afbouw van de dubbele algemene heffingskorting in het
referentie-minimumloon in de bijstand in 2024 bevroren, dit zorgt ervoor dat de bijstand voor
alleenstaanden €170,- en voor paren €240,- hoger is dan zonder deze maatregelen. Met deze
maatregelen zet het kabinet een verdere stap in de halvering van kinderarmoede.

CBS (2023), Laagste armoederisico in 45 jaar door energietoeslag, 8 november 2023.
CPB (2023), Macro Economische Verkenning (MEV) 2024, september 2023.
6
CPB (2023), Macro Economische Verkenning (MEV) 2024, september 2023.
7
CPB (2023), Macro Economische Verkenning (MEV) 2024, september 2023.
8
Tweede Kamer, 2023-2024, 36 410, nr. 45
9 Eerste Kamer, 2022-2023, 03721 nr. 42
4
5

Pagina 8 van 39

Fout! Onbekende naam voor documenteigenschap.

Rechtspositie van het kind
Binnen de Aanpak geldzorgen, armoede en schulden kijken we niet alleen naar het inkomen. Er is
ook aandacht voor de rechtspositie van het kind. Het Internationaal Verdrag inzake de Rechten van
het Kind stelt in artikel 26 dat ieder kind het recht heeft om te genieten van voorzieningen voor
sociale zekerheid. Nederland maakt een voorhoud tot dit artikel, maar het kabinet heeft de
Universiteit Utrecht en het International Institute of Social Studies (Erasmus Universiteit
Rotterdam) opdracht gegeven voor een verkennend onderzoek naar de juridische consequenties
van een mogelijke opheffing van het Nederlandse voorbehoud bij artikel 26 IVRK. Het verkennend
onderzoek is afgerond. De uitkomsten worden in het eerste kwartaal van 2024 gedeeld met de
Kamer.
Mee kunnen doen in de samenleving
Kinderen moeten kunnen meedoen met leeftijdsgenootjes, ongeacht de financiële situatie van het
gezin. Daarom verstrekt SZW structureel subsidie aan de partners van Sam&
(samenwerkingsverband van Leergeld Nederland, Jeugdfonds Sport & Cultuur, Nationaal Fonds
Kinderhulp en Stichting Jarige Job). Deze subsidie is vanwege de hoge energieprijzen en inflatie het
afgelopen jaar eenmalig met € 4,5 miljoen verhoogd naar € 14,5 miljoen. Mede dankzij de
middelen van SZW zijn er in 2022 106.677 kinderen geholpen, dit is een toename van 25% ten
opzichte van 2021. Dit komt onder andere door de hoge energieprijzen en de inflatie die ervoor
zorgen dat mensen moeilijker rondkomen. Een reflectie op de subsidiecijfers volgt in paragraaf 2.5.
Ook investeert het kabinet in gezonde schoolmaaltijden, zodat kinderen mee kunnen doen op
school. Onderzoek wijst uit dat een gezonde maaltijd positief bijdraagt aan het welzijn van
kinderen en hun leervermogen op school. Om ervoor te zorgen dat ook deze kinderen mee kunnen
doen in de maatschappij, werd eind 2022 op 500 basisscholen in kwetsbare wijken gratis ontbijt of
lunch aangeboden. In maart 2023 heeft OCW het programma Schoolmaaltijden gelanceerd, waarbij
scholen in het primair en voortgezet onderwijs zich kunnen aanmelden voor een maaltijd op school
of een boodschappenkaart voor thuis in 2023. Het programma wordt uitgevoerd door het
Nederlandse Rode Kruis en het Jeugdeducatiefonds.
De ministeries van SZW, VWS, OCW en LNV zijn samen opgetrokken om de mogelijkheid en
wenselijkheid te onderzoeken om schoolmaaltijden structureel aan te bieden. Op Prinsjesdag is uw
Kamer nader geïnformeerd over schoolmaaltijden.10 Hierin is aangekondigd dat het programma
Schoolmaaltijden in 2024 gecontinueerd wordt en hiervoor 166 miljoen euro beschikbaar is
gesteld.11 Hierdoor kunnen volgend jaar bijna 400 duizend kinderen bereikt worden.
Bewust leren omgaan met geld
Met geld omgaan moet je leren. Zo leg je de basis voor een financieel gezonde toekomst. Veel
jongeren komen tijdens hun studie financieel op eigen benen te staan. Hoe hiermee om te gaan
blijkt in de praktijk een uitdaging. Onderzoek van Nibud12 laat zien dat meer dan een kwart van de
mbo-studenten te maken heeft met betaalachterstanden of schulden. Het kabinet heeft dit jaar 8
miljoen euro beschikbaar gesteld voor financiële educatie op het mbo. Daarmee kunnen scholen
ervoor zorgen dat docenten een opleiding volgen om financiële educatie in de bestaande vakken te
integreren, medewerkers aannemen of vrijstellen om te zorgen dat financiële educatie een
structurele plek krijgt op school, of financiële begeleiding organiseren voor studenten met
geldzorgen. Het voornemen is om de subsidieregeling in 2024 ook open te stellen voor het primair
en voortgezet onderwijs. Meer informatie over de subsidieregeling volgt in paragraaf 2.4. Hiermee
is uitvoering gegeven aan de motie van Baarle.13

Kamerbrief, Uitvoering nieuw beleid OCW-begroting 2024, (5 oktober 2023)
Tweede Kamer, 2022-2023, 36 350, nr. 29
12
Rapport Geldstress bij jongeren (2022) - Nibud
13
Tweede kamer, 2022-2023, 36 200 VIII, nr. 119
10
11

Pagina 9 van 39

Fout! Onbekende naam voor documenteigenschap.

2.3.
Minder mensen met een inkomen onder de armoedegrens
Om armoede te verminderen, is het van belang dat mensen voldoende inkomen hebben. Binnen de
aanpak kijken we daarbij op de eerste plaats naar inkomen uit werk. Werk is en blijft voor hen die
kunnen werken de beste manier om armoede te ontstijgen. Echter voor hen die niet (volledig)
kunnen werken hebben we een voorzieningenstelsel dat toereikend moet zijn. Tot slot krijgen veel
mensen in Nederland inkomensondersteunende maatregelen. Deze zijn van belang om te kunnen
voorzien in het levensonderhoud. We hebben specifieke maatregelen genomen om te zorgen dat
mensen deze maatregelen ook daadwerkelijk gebruiken. Hieronder wordt de stand van zaken
weergegeven van de genomen maatregelen op de bovenstaande drie punten: inkomen uit werk,
inkomen uit voorzieningen en het tegengaan van niet gebruik.
Inkomen uit werk
Ondanks stijgende werkloosheid is de arbeidsmarkt nog bijzonder krap. Het aantal mensen in de
bijstand is hierdoor historisch gezien ook relatief laag. De loongroei trekt aan als reactie op de
hogere inflatie van de laatste jaren. Zo heeft het kabinet het minimumloon per 1 januari 2023 met
8,05% extra verhoogd. Daarnaast wordt per 1 januari 2024 het minimumuurloon ingevoerd. Dit
uurloon is eenmalig vastgesteld op basis van een arbeidsuur van 36 uur. Wat betekent dat
werknemers in de sectoren met een langere arbeidsduur dan 36 uur er op vooruit gaan. Als laatste
is er, met het amendement Van der Lee c.s.14, momenteel een wetswijziging in voorbereiding die
beoogt om het wettelijke minimumloon per 1 juli 2024 te verhogen met 1,2%.

Inkomen uit sociale voorzieningen
In 2021 waren er 581.000 huishoudens met een inkomen onder het niet-veel maar-toereikend
criterium. Volgens het rapport van de Commissie sociaal minimum is de kans om in armoede te
leven is het grootst voor bijstandsgerechtigden van de huishoudens met een bijstandsuitkering als
belangrijkste inkomensbron leeft zeven op de tien onder de armoedegrens (71 procent). 15 Dit
komt onder andere doordat niet alle bijstandsgerechtigden in staat zijn om een financiële buffer op
te bouwen.
Ondanks de demissionaire status heeft het kabinet, daardoor opgeroepen door uw Kamer, een
pakket van 2 miljard euro aangekondigd om de bestaanszekerheid te versterken. Hiermee
bedraagt de verwachte mediane koopkrachtontwikkeling voor de laagste inkomensgroep +1,1%.
Ook wordt een forse koopkrachtdaling van uitkeringsgerechtigden voorkomen (in verhouding tot de
prognose als het kabinet geen maatregelen had genomen) en zelfs omgezet in een gemiddelde
koopkrachtontwikkeling van +0,5%. Zoals eerder benoemd stijgen ook het kindgebonden budget
en de huurtoeslag. Daarbovenop stijgen uitkeringen sterker vanwege de koppeling met het
wettelijk minimumloon. De verwachting is dat niet alleen gezinnen in het algemeen maar ook ook
de groep bijstandsgerechtigden hierdoor meer geld aan het eind van de maand overhoudt.

14

Amendement van het lid Van der Lee (GroenLinks/PdvA), Grinwis (ChristenUnie), Kuiken (Groenlinks/PvdA)
en Van Weyenberg (D66).
15
Commissie sociaal minimum Rapport I Een zeker bestaan, Naar een toekomstbestendig stelsel van het
sociaal minimum p.61, 30 juni 2023.

Pagina 10 van 39

Fout! Onbekende naam voor documenteigenschap.

Commissie sociaal minimum Europees Nederland
De Commissie sociaal minimum (hierna: de Commissie) voor Europees Nederland heeft op 28
september haar eindrapport ‘Een zeker bestaan II’ overhandigd aan de Minister voor Armoedebeleid,
Participatie en Pensioenen. De Commissie geeft met dit rapport inzicht in de systematiek van het
sociaal minimum, inclusief mogelijke scenario’s hoe de systematiek beter kan aansluiten op wat
verschillende typen huishoudens nodig hebben om rond te komen.

Bestaanszekerheid
Het kabinet heeft met belangstelling kennisgenomen van beide rapporten van de Commissie. In een
reactie op het rapport1 onderschrijft het kabinet de belangrijkste conclusie dat het realiseren van
bestaanszekerheid van groot belang is en dat er nog belangrijke stappen genomen moeten worden
richting bestaanszekerheid voor iedereen in Nederland. Net als de Commissie zijn wij van mening dat
naast het hebben van voldoende inkomen ook de andere aspecten van bestaanszekerheid belangrijk
zijn. Ook vindt het kabinet, net als de Commissie, dat het stelsel voor eenvoudiger, voorspelbaarder,
toegankelijker en betaalbaar moet zijn.
Meerdere aanbevelingen hebben een fundamenteel karakter. Om daar recht aan doen, is het van
belang om deze zorgvuldig te wegen en de consequenties te onderzoeken. Hierbij valt onder meer te
denken aan de aanbevelingen ten aanzien van een nieuwe minimumnorm inclusief het flexbudget
(ook in relatie tot de bijzondere bijstand), de verdere inzet op vereenvoudiging van de
inkomensondersteuning, sociale activering en de verhouding tussen Rijk en gemeenten. Het is aan
een volgend kabinet met de fundamentele punten uit het eindrapport aan de slag te gaan. Op 10
oktober jl. is de kamer hierover geïnformeerd.
Wij zijn de Commissie zeer dankbaar voor haar adviezen. Er wordt hard gewerkt aan de opvolging
hiervan.

Pagina 11 van 39

Fout! Onbekende naam voor documenteigenschap.

Commissie Sociaal Minimum Caribisch Nederland

Bestaanszekerheid
Maar liefst 1 op de 3 inwoners van Caribisch Nederland leeft in armoede. Het vergroten van de
bestaanszekerheid in Caribisch Nederland is daarom van groot belang. De Commissie Sociaal
Minimum Caribisch Nederland heeft op 6 oktober haar rapport aan het kabinet aangeboden. 1 Hierin
geeft zij advies over de hoogte en de systematiek voor een sociaal minimum voor Caribisch
Nederland. Het rapport maakt duidelijk dat er meer nodig is. In het eerste kwartaal van 2024
ontvangt uw Kamer een inhoudelijke reactie op het rapport.

Maatregelen die we al nemen
Ondertussen werken wij – gesteund door de adviezen van de Commissie - door om de
bestaanszekerheid van inwoners van Caribisch Nederland te verbeteren. Het kabinet heeft met
Prinsjesdag structureel 32 miljoen euro vrijgemaakt voor de eilanden. Daarmee wordt per 1 januari
2024 de minimumlonen, de Algemene Ouderdomsverzekering (AOV), Onderstand (bijstand) en
algemene weduwe-en wezen wet (AWW) verhoogd. Ook blijft in 2024 de energietoelage van
$1.300 per jaar voor lage inkomens, net als de verlaging van het vaste elektratarief. Het tarief van
het drinkwater en voor internet worden verder verlaagd en het kabinet maakt ook in 2024 gratis
schoolmaaltijden mogelijk en stelt ook in 2024 € 1 mln. beschikbaar ter ondersteuning van het
lokale armoedebeleid in Caribisch Nederland. Er komt € 700.000 voor openbaar vervoer op de
eilanden beschikbaar.
Vooral gezinnen komen geld tekort om de dagelijkse kosten van levensonderhoud te betalen. Per 1
januari 2024 verhoogt het kabinet daarom ook de kinderbijslag. De kinderbijslag gaat met circa 90
dollar per kind per maand omhoog naar 220 dollar per kind per maand.
Inwoners met een minimumloon of uitkering gaan er vanaf 1 januari 2024 op vooruit. Op Bonaire
stijgt het minimumloon bij een 40-urige werkweek voor een 21-jarige naar 1.570 dollar per maand,
op Sint Eustatius naar 1.555 dollar en op Saba naar 1.654 dollar per maand. De onderstand voor
een alleenstaande die zelfstandig woont en de AOV en AWW stijgen per 1 januari naar 1.335 dollar
per maand op Bonaire, 1.322 dollar op Sint Eustatius en 1.406 dollar per maand op Saba.
Vanaf 1 juli 2024 zal het minimumloon in Caribisch Nederland verder stijgen naar 1.750 dollar per
maand. Dit is mogelijk gemaakt door het bij de begrotingsbehandeling van SZW aangenomen
amendement van de leden Ceder en Wuite. Zij doen dit in lijn met het advies van de Commissie
Sociaal Minimum Caribisch Nederland. Met het amendement verlaagt het kabinet daarnaast de
lasten voor werkgevers, zodat zij beter in staat zijn de verhoging van de minimumlonen te kunnen
dragen. De lasten voor werkgevers zullen al per 1 januari 2024 verlaagd worden.
De Commissie Sociaal Minimum Caribisch Nederland heeft naast aanbevelingen voor het
inkomensbeleid van het rijk, ook adviezen gegeven over eilandelijke taken, met name het lokale
armoedebeleid en schuldhulpverlening. Het is volgens de Commissie noodzakelijk om te investeren
in de integrale aanpak van armoede en schulden. De Commissie heeft het Rijk met nadruk
gevraagd om hierin verantwoordelijkheid te nemen. Het kabinet heeft dan ook voor dit doel met
Prinsjesdag aanvullende middelen vrijgemaakt. Dit betreft deels incidentele en deels structurele
middelen.

Pagina 12 van 39

Fout! Onbekende naam voor documenteigenschap.

2.4.
Meer rechthebbenden maken gebruik van inkomen uit sociale voorzieningen
Niet-gebruik van inkomensondersteunende maatregelen
Het kabinet vindt het belangrijk dat mensen gebruik maken van voorzieningen en regelingen waar
zij recht op hebben. Zoals in de voorgaande voortgangsrapportage reeds met u is gedeeld, kan het
tegen gaan van niet-gebruik een substantiële bijdrage leveren aan de reductie van armoede. Dat
het terugdringen van niet-gebruik nodig is blijkt ook uit het herhaalonderzoek van de Nederlandse
Arbeidsinspectie (hierna Arbeidsinspectie). Binnen het huidige toeslagenstelsel wordt niet-gebruik
ook actief aangepakt om potentieel toeslaggerechtigden aan te moedigen een toeslag aan te
vragen.
De Arbeidsinspectie voerde recent een herhaalmeting van de data-analyse uit naar het niet-gebruik
van de algemene bijstand.16 Er is een lichte toename te zien van het niet-gebruik van 34% naar
37%. Ongeveer een derde van de niet-gebruikers wordt door de Arbeidsinspectie aangeduid als
langdurig niet-gebruiker. Dat betekent dat zij op meerdere meetmomenten in het voorgaande jaar
ook geen bijstand ontvingen, terwijl zij volgens de data-analyse wel aan de voorwaarden voldeden.
Om niet-gebruik, van inkomensondersteunende maatregelen, tegen te gaan volgen we drie sporen:
(1) versimpelen van het stelsel, (2) mensen kunnen verwijzen naar waar zij recht op hebben en
(3) het verbeteren van de dienstverlening. Hieronder zullen we per stroom ingaan op de laatste
ontwikkelingen.
1) Versimpelen stelsel
Er wordt door het kabinet op meerdere fronten gewerkt aan het versimpelen van het stelsel van
sociale zekerheid. Dit is belangrijk en noodzakelijk, omdat het stelsel te complex is geworden. Dit
heeft tot gevolg dat dat mensen geen gebruik (kunnen) maken van inkomen uit sociale
voorzieningen; het aanvragen is te complex en vraagt kennis van regelingen en procedures.
Op 9 juni jl. heeft uw Kamer de kabinetsreactie op het IBO Vereenvoudiging sociale zekerheid
(hierna: IBO Vereenvoudiging) ontvangen. Het IBO Vereenvoudiging beschrijft de complexiteit van
het stelsel van sociale zekerheid en de gevolgen voor mensen die hiermee te maken krijgen. Een
grote vereenvoudiging van de sociale zekerheid is hard nodig om de bestaanszekerheid beter te
garanderen. Er zijn nu te veel regelingen die niet goed op elkaar aansluiten, met uiteenlopende
begrippen en gegevens, rechten en verplichtingen. Het is daarom nodig om naar het gehele stelsel
van inkomensondersteuning te kijken en met aanpassingen te komen die nodig zijn om
verschillende groepen mensen te ondersteunen.
Om het voor mensen makkelijker te maken, moeten we toewerken naar inkomensondersteuning
voor mensen waarin beleid, uitvoering en dienstverlening, verplichtingen en begrippen meer
gestroomlijnd zijn. Zoals in de kabinetsreactie is aangekondigd, is het kabinet het overheidsbrede
programma Vereenvoudiging Inkomensondersteuning voor mensen (VIM) gestart. Het programma
VIM gaat aan de slag met oplossingen voor domein overstijgende knelpunten voor de korte en
middellange termijn en gaat werken aan scenario's voor een fundamentele vereenvoudiging van de
inkomensondersteuning op de lange termijn. Fundamentele wijzigingen kosten tijd, maar
tegelijkertijd hebben sommige mensen nu te maken met complexe situaties. Deze moeten we
daarom zo snel als mogelijk aanpakken. Het programma VIM is domeinoverstijgend, juist omdat
het gehele stelsel van inkomensondersteuning in ogenschouw wordt genomen en raakt aan de
beleidsterreinen van diverse bewindspersonen. Een integrale gezamenlijke aanpak is daardoor van
belang. In de brief aan uw Kamer van 8 december jl. worden verschillende knelpunten geschetst
waarmee het programma aan de slag gaat.17
Daarnaast is in de kabinetsreactie op het IBO Vereenvoudiging een overzicht gegeven
van de vereenvoudigingstrajecten die al lopen, zoals verkenningen naar het

16

www.arbeidsinspectie.nl/kwantitatieve-ontwikkelingen-algemene-bijstand-01

17

Kamerbrief, Vereenvoudiging inkomensondersteuning voor mensen, 8 december 2023

Pagina 13 van 39

Fout! Onbekende naam voor documenteigenschap.

arbeidsongeschiktheidsstelsel, de WW en de kindregelingen. VIM is aangesloten op deze trajecten.
Ook zijn er meer concrete maatregelen waarvoor wetten in voorbereiding zijn, zoals de herijking
van de handhaving in de sociale zekerheid en wetsvoorstellen voor het vereenvoudigen van de
dubbele kinderbijslag voor kinderen die intensieve zorg nodig hebben en de AOW. Op 1 januari
gaat de wetswijziging 'Afschaffen schuldig nalatig' in, die regelt dat mensen die de AOW-premie
niet volledig hebben betaald niet meer levenslang worden gekort op hun AOW-uitkering.
Daarnaast werkt het kabinet met het overheidsbrede programma Werk aan Uitvoering (WaU) aan
het verbeteren van de dienstverlening aan mensen en bedrijven. Zo werken we aan de ambitie om
de menselijke maat in dienstverlening centraal te stellen. Ook worden bestaande regelingen onder
de loep genomen. Ook andere terreinen zet het kabinet in op het vereenvoudigen van
inkomensondersteuning voor mensen. In het coalitieakkoord is de ambitie van het huidige kabinet
uitgesproken om de toeslagen af te schaffen. Op 30 juni jl. is uw Kamer door de staatssecretaris
van Financiën voor Toeslagen en Douane mede namens een aantal andere leden van het kabinet
geïnformeerd over de tussenrapportage toekomst toeslagenstelsel. 18 Met deze tussenrapportage
is inzicht geboden over de stand van zaken en welke opties het kabinet voornemens is om uit te
werken. Het eindrapport wordt naar verwachting in 2024 opgeleverd. Hiermee wordt een volgend
kabinet in staat gesteld om te besluiten
2) Mensen kunnen verwijzen naar waar zij recht op hebben
Met de eerste voortgangsrapportage is uw Kamer geïnformeerd over de modernisering van de Wet
Structuur uitvoeringsorganisatie werk en inkomen (hierna: SUWI). Met deze wijziging wordt
geregeld dat publieke dienstverleners expliciet de taak krijgen om hun dienstverlening proactiever
te maken. Hierdoor wordt het mogelijk om mensen actief te informeren over de regelingen waar zij
recht op hebben. Een belangrijke voorwaarde om niet-gebruik van inkomensondersteunende
regelingen tegen te kunnen gaan. Het streven is om een wetsvoorstel met deze strekking in het
eerste kwartaal van 2024 in internetconsultatie te brengen.
3) Verbeteren dienstverlening
Zoals met u gedeeld in de vorige voortgangsrapportage zien we het verbeteren van de
dienstverlening naast versimpeling als een van de belangrijkste manieren om niet-gebruik tegen te
gaan. De modernisering van de wet Suwi gaat daarbij helpen, maar ook moeten we de
dienstverlening in Nederland beter organiseren. Hiertoe ondernemen we een aantal acties:
1. Eén digitale toepassing met alle regelingen
In de vorige voortgangsrapportage is benoemd dat het effectief zou zijn om één digitaal
loket te ontwikkelen, waar de inwoner kan zien op welke inkomensondersteunende
regelingen men mogelijk recht heeft. De motie Kathmann/Van Huijbregts heeft eenzelfde
strekking.19 In de afgelopen maanden is samen met marktpartijen (zoals het Virtueel
Inkomensloket, de Potjescheck en berekenuwrecht.nl), uitvoeringsorganisaties,
overheidsinitiatieven (zoals regels.overheid.nl) en verschillende departementen gekeken
naar welke functionaliteiten waarde toevoegen ten opzichte van bestaande initiatieven. Het
komende half jaar wordt er, onder regie van het Programma Proactieve Dienstverlening
van het ministerie van BZK, gestart met een voorfase waarin de scope, fasering, beheer en
structurele kosten in detail worden uitgewerkt. Op basis hiervan wordt een besluit
genomen over het realiseren van één digitale toepassing. Een van de doelen is middels
deze toepassing mensen via notificaties te informeren wanneer mogelijk hun recht op
regelingen is veranderd. Het komende half jaar wordt verkend welke (o.m. juridische)
stappen hiervoor nodig zijn. De focus ligt in eerste instantie op inkomensondersteunende
regelingen.
1. Verbeterde fysieke dienstverlening

18
19

Kamerbrief, Tussenrapportage Toekomst toeslagenstelsel, 30 juni 2023
Tweede Kamer, 2022-2023, 26 448 nr. 707.

Pagina 14 van 39

Fout! Onbekende naam voor documenteigenschap.

Naast digitale dienstverlening, is ook fysieke dienstverlening belangrijk om een diverse
groep mensen te kunnen helpen. Sommige mensen zijn immers minder digitaal vaardig.
Voor deze mensen zou er binnen elke gemeente een laagdrempelige plek moeten zijn waar
zij terecht kunnen met vragen over financiën: een inlooppunt. Gemeenten kennen een
beleidsvrijheid op dit vlak, daarom is dit momenteel binnen elke gemeente anders
georganiseerd. In 2024 starten we een onderzoek naar welke vorm van laagdrempelige
financiële dienstverlening (zoals een plek waar financiële hulp geboden wordt: een
gemeentelijk loket, bibliotheek of vrijwilligersspreekuur) al op lokaal niveau plaatsvindt en
wat daarbinnen wel en niet werkt om mensen eerder te bereiken. Ook onderzoeken we aan
welke randvoorwaarden fysieke financiële inlooppunten zouden moeten voldoen om aan te
sluiten op de hulpbehoefte van mensen. We delen goede initiatieven en onderzoeken wat
we vanuit de aanpak kunnen doen om goede initiatieven te ondersteunen of verder te
brengen.
2. Kennis en voorlichting
Als onderdeel van het Programma Inrichten Overheidsbrede Loketten verkennen we samen
met het ministerie van BZK, JenV, Financiën, VWS, Buitenlandse Zaken, de VNG en Divosa
de mogelijkheid om te komen tot overheidsbrede loketten. Eén fysieke plek waar je als
mens terecht kunt met al jouw vragen over regelingen of verplichtingen van en aan de
overheid. Hierbij sluiten we aan bij het programma ‘inrichten overheidsbrede loketten’ van
het ministerie van BZK.
Ook vergroten we onze kennis. Om het beleid rondom niet-gebruik verder vorm te geven,
doen we onderzoek om inzicht te krijgen in hoe burgers denken over proactieve
dienstverlening om niet-gebruik tegen te gaan in de sociale zekerheid. Het eindrapport
wordt begin april 2024 verwacht.
Tot slot speelt communicatie een belangrijke rol in de aanpak van niet-gebruik. Via
publiekscampagnes wijst Dienst Toeslagen niet-gebruikers op hun mogelijk recht op toeslagen. In
juli 2023 heeft Dienst Toeslagen via een persoonlijke brief circa 20.000 burgers geattendeerd op
mogelijk recht op zorgtoeslag met terugwerkende kracht. Half juni is de themapagina ‘Kan ik
toeslag krijgen’ online gekomen, een internetpagina waarop specifieke aandacht aan de
voorwaarden voor toeslagen wordt geschonken, en specifieke boodschappen aangepast op
bepaalde aandachtsgroepen.20 Zo beogen we mensen te informeren over waar zij recht op hebben.
Ook zijn in 2023 op diverse plekken inlooppunten geopend van ‘Samen erop vooruit’, waarbij
vrijwilligers mensen ondersteunen bij geldvragen en bij het doen van de Potjescheck. Het
ministerie van SZW ondersteunt dit initiatief met een subsidie. Daarnaast zijn er
Toeslagenservicepunten (TSP) gerealiseerd. Een TSP helpt inwoners onder andere bij het regelen
van alle toeslagen en inwoners kunnen er ook terecht voor overige vragen die zij over hun
toeslagen hebben. Met subsidie van SZW ondersteunt VNG vanuit het programma Verbinden
Schuldendomein gemeenten bij de samenwerking tussen gemeenten en de informele infrastructuur
waaronder vrijwilligers(organisaties).
2.5.

Meer mensen kunnen rondkomen van hun inkomen op of net boven de
gehanteerde armoedegrens
Iedereen heeft energie nodig om zijn of haar huis te kunnen verwarmen of te kunnen koken. Ook
de toegang tot water en voedsel behoort tot één van de belangrijkste basisbehoeften. Het kabinet
neemt binnen de Aanpak geldzorgen, armoede en schulden daarom diverse maatregelen om ervoor
te zorgen dat mensen toegang tot deze behoeften hebben en deze noodzakelijke kosten waar
mogelijk kunnen verlagen door besparing, gedrag of een financiële tegemoetkoming.
Daarnaast stimuleren we met verschillende maatregelen financieel gezond gedrag. We willen een
systeem creëren waarin, als geldzorgen zich voordoen mensen hier over kunnen praten en weten
20

www.toeslagen.nl/kaniktoeslagkrijgen

Pagina 15 van 39

Fout! Onbekende naam voor documenteigenschap.

waar zij hulp kunnen vragen. Of hier preventief kennis over op hebben gedaan, waardoor zij
minder snel in de financiële problemen komen. Hieronder zullen we kort de stand van zaken
weergeven.
Verlagen van noodzakelijke kosten inzake wonen, voedsel, energie, water en
menstruatieproducten.
Wonen
Iedereen in Nederland moet betaalbaar kunnen wonen. Wonen is een grondrecht en een
voorwaarde voor een goed bestaan. Door de schaarste en gestegen prijzen is de beschikbaarheid
van een betaalbaar huis voor steeds minder mensen vanzelfsprekend geworden. Het is daarom ook
van belang in te zetten op het hebben van een betaalbare woning.
Het kabinet heeft hier de afgelopen periode stevig op ingezet en zal dat blijven doen. Via het
programma ‘Betaalbaar wonen’ wordt gewerkt aan het realiseren van voldoende betaalbaar
woningaanbod. Zo is de huur van circa 600.000 huishoudens, die een woning huren van een
woningcorporatie, per 1 juli 2023 verlaagd naar € 575. De huren zijn in juli 2023 met gemiddeld
2,0% gestegen ten opzichte van een jaar eerder. Door de maximale huurprijsstijging niet meer te
koppelen aan de inflatie, is het gelukt om de huren in 2023 beperkt te laten stijgen in alle
segmenten. Daarnaast worden, zoals eerder gemeld in paragraaf 2.2., lage inkomens en lage
middeninkomens ondersteund met de verhoging van de huurtoeslag met €416,- per jaar.
Naast de maatregelen die genomen worden binnen de Aanpak geldzorgen, armoede en schulden,
zet het kabinet met het Nationaal Actieplan Dakloosheid: Eerst een Thuis in op het voorkomen van
dakloosheid en het maken van de beweging van opvang naar Wonen Eerst. Ook wordt er gewerkt
aan de vereenvoudiging van de huurtoeslag. Via het wetsvoorstel Vereenvoudiging huurtoeslag
schaft het kabinet de maximumhuurgrens als voorwaarde voor huurtoeslag af en verlaagt zij de
leeftijdsgrens voor jongeren om huurtoeslag te ontvangen van 23 naar 21 jaar. Ook worden
servicekosten niet meer via de huurtoeslag gesubsidieerd. Plenaire behandeling van het
wetsvoorstel staat gepland in het eerste kwartaal van 2024. Het wetsvoorstel kan hiermee in 2025
in werking treden.
Voedsel
Ondanks de koopkracht maatregelen die zijn genomen en de dalende armoedecijfers zien we
helaas dat er een grote groep mensen is die een beroep doen op voorzieningen voor basale
levensbehoeften, zoals voedsel. Om de samenwerking tussen voedselhulpinitiatieven te
intensiveren zijn verschillende partijen op 29 juni jl. samengekomen. Er is gesproken over de
uitdagingen en problemen met betrekking tot het bieden van voedselhulp. Het is heel belangrijk
om mensen en kinderen die voedselhulp nodig hebben daadwerkelijk te bereiken. Een vervolg
wordt ingepland om afspraken te maken hoe de samenwerking er in de toekomst uit zou moeten
zien om tot een betere dekking te komen van voedselhulp in Nederland. Hierbij werken we nauw
samen met verschillende organisaties die zich voor voedselhulp inzetten.
Het Nederlandse Rode Kruis ontvangt subsidie voor de uitgifte van boodschappenkaarten. Stichting
Voedselvangnet ontvangt subsidie voor het inkopen van voedsel- en basisproducten voor
Voedselbanken Nederland. Deze subsidies geven invulling aan het amendement Palland/Ceder.21
Energie
Het kabinet onderschrijft het belang om kwetsbare huishoudens waar mogelijk te ondersteunen bij
een hoge energierekening en het tegengaan van energiearmoede. De huidige stand van zaken op
de energiemarkt en het verbreden van de inflatie waren aanleiding voor het kabinet om vanaf 2024
gerichte koopkrachtmaatregelen aan te kondigen.

21

Tweede Kamer, 2022-2023, 36 200 XV, nr 25.

Pagina 16 van 39

Fout! Onbekende naam voor documenteigenschap.

Ook liggen de energieprijzen liggen nog steeds hoger dan voor 2021. Het kabinet heeft besloten
om opnieuw een bijdrage beschikbaar te stellen aan het Tijdelijk Noodfonds Energie 2024, zodat er
voor huishoudens met een laag en middenlaag inkomen en een hoge energierekening in 2024 een
vangnet beschikbaar is. Uw Kamer is op 6 december jl. geïnformeerd over het Tijdelijk Noodfonds
Energie 2024.22 Tot het eind van dit jaar geldt een prijsplafond en ontvangen kwetsbare
huishoudens met een inkomen op of net boven het sociaal minimum de energietoeslag 2023.
Bij de aanpak van energiearmoede werken het ministerie van SZW, EZK en BZK nauw samen. Om
huishoudens structureel te ondersteunen zet het kabinet in op het energiezuiniger maken van
woningen en het helpen van gezinnen bij energiezuinig gedrag. Het Programma Versnelling
Gebouwde Omgeving (PVGO) en het Nationaal Isolatieprogramma (NIP) zijn hierbij essentieel.
Deze programma’s ondersteunen huishoudens die in slecht geïsoleerde huur- en koopwoningen
wonen.
In 2022 en 2023 ontvingen gemeenten aanvullende middelen om huishoudens te ondersteunen bij
het aanbrengen van energiebesparende maatregelen door middel van inzet op energiefixers, advies
en verdere ondersteuning met betrekking tot energiezuiniger gedrag. Uit recent TNO onderzoek
van juli 202323 blijken deze steunmaatregelen een positief effect hebben.
De aanpak van energiearmoede is ook relevant in de context van de energietransitie. Dit is een
ingrijpende verandering waar iedere burger, ieder bedrijf en iedere maatschappelijke instelling in
Nederland onderdeel van is. Daarom wil het kabinet sturen op een energietransitie en een
energiesysteem dat rechtvaardig, participatief en betaalbaar is. Dat betekent onder andere dat
lusten en lasten zo eerlijk mogelijk worden verdeeld en dat iedereen op een passende manier mee
kan doen of wordt meegenomen op weg naar een nieuw energiesysteem. Daarvoor moet de
overheid handelingsperspectief geven. Dat vraagt een overheid die enerzijds diegenen stimuleert
en faciliteert die actief willen en kunnen bijdragen op weg naar een nieuw energiesysteem.
Anderzijds is het aan de overheid om ondersteuning te bieden aan diegenen die niet de kansen
zien of mogelijkheden hebben om uit zichzelf mee te doen aan de energietransitie. In het
definitieve Nationaal plan energiesysteem (NPE) is dit verder uitgewerkt.24

Energiefixers
In de vorige voortgangsrapportage is aangegeven dat gemeenten werkzoekenden met een
ondersteuningsvraag helpen om energiefixer te worden. Knelpunt is echter dat er nog beperkt
doorstroomperspectief is voor mensen die energiefixer worden naar andere functies. Daarom
ontwikkelen het ministerie van SZW en OCW, samen met de brancheorganisaties van de technische
sectoren, ontwikkelpaden voor de sectoren van de techniek, bouw en energie waar binnen de
functie energiefixer een instapfunctie is. Het kabinet ondersteunt de implementatie van deze
ontwikkelpaden in de arbeidsmarktregio’s. Daarvoor werken we samen met 7 arbeidsmarktregio’s
die als voorlopers met het ontwikkelpad voor energiefixers aan de slag willen gaan. Deze regio’s
beogen we een eenmalige uitkering van €90.000 per regio te verstrekken als tegemoetkoming voor
hun inzet. Binnen de City Deal Energieke Wijken werken SZW en OCW samen met steden aan de
wijze waarop werkzoekenden binnen kwetsbare wijken perspectief kan worden geboden voor werk
in de energietransitie.
Daarnaast stimuleren we dat energiefixers, als ze eenmaal achter de voordeur zijn, een gesprek
kunnen voeren over hulp en over kennis beschikken om mensen te kunnen doorverwijzen naar
hulp bij geldzorgen. Wij hebben hiervoor samen met een aantal partners materiaal ontwikkeld, dat
de energiefixers mee kunnen nemen naar een te bezoeken adres en dat kan worden gebruikt bij de
opleiding/scholing van energiefixers. Dit materiaal is op 9 november jl. gepubliceerd op
https://www.volkshuisvestingnederland.nl/toolkitenergiefixers.

22

Kamerbrief, Tijdelijk Noodfonds Energie 2024, 6 december 2023
TNO, Rapport 'Effecten van fixers/energiecoaches, renovaties en witgoedregelingen' (4 juli 2023)
24
Kamerbrief, Aanbieding Nationaal Plan Energiesysteem, 1 december 2023
23

Pagina 17 van 39

Fout! Onbekende naam voor documenteigenschap.


Stand van zaken wetsvoorstel Eenmalige energietoeslag 2023
Op dinsdag 3 oktober 2023 stemde de Eerste Kamer in met het wetsvoorstel waarmee de
eenmalige energietoeslag 2023 wordt geregeld. De energietoeslag 2023 is, net als in 2022,
bedoeld voor huishoudens met een inkomen op of net boven het sociaal minimum om hen te
helpen de hogere energiekosten te betalen.
Het kabinet stelt voor de energietoeslag 2023 1.400 miljoen euro beschikbaar. Hiervan is 500
miljoen euro al in 2022 toegekend aan gemeenten. De overige 900 miljoen euro wordt eind 2023
verdeeld. Over het budget en de verdeling van de energietoeslag 2023 is een aantal bestuurlijke
afspraken gemaakt.
De financiële middelen voor de energietoeslag 2023 worden via een nieuwe, betere
verdeelsystematiek toegekend aan gemeenten. Geconstateerd is dat de verdeling van de middelen
voor de energietoeslag in 2022 niet geheel aansloot bij de kosten van gemeenten. Gemeenten die
in 2022 minder budget hebben ontvangen dan zij nodig hadden om 90% van de verwachte
doelgroep te bereiken, ontvangen compensatie.
Met de nieuwe verdeelsystematiek voor het jaar 2023 is het ontvangen budget voor gemeenten
passender. Toch kan er op gemeenteniveau verschil ontstaan tussen de gebruikte verdeelstatistiek
en het werkelijke bereik. Om een oplossing te bieden voor te grote afwijkingen (ten nadele van
gemeenten), is vanuit het budget voor de energietoeslag 2023 32,5 miljoen euro gereserveerd.
Met deze middelen wordt een vangnetregeling opgezet om eventuele verdeelproblemen te
verzachten.
Er zijn de afgelopen periode verschillende activiteiten verricht om gemeenten te helpen de
doelgroep te bereiken en de energietoeslag zo optimaal mogelijk uit te voeren. Denk aan het
ontwikkelingen van een handreiking, het organiseren van een webinar voor gemeenten over de
energietoeslag 2023 en het actualiseren van een toolkit met informatieproducten (zoals folders en
factsheets) voor gemeenten en andere geïnteresseerden. Met de VNG is een aanpak uitgewerkt om
niet-gebruik van de energietoeslag tegen te gaan. Dit geeft invulling aan de motie Kathmann en
Ceder (36 389, nr. 13) om niet-gebruik tot een minimum te beperken. In het plan is onderscheid
gemaakt tussen Europees Nederland en Caribisch Nederland.
Voor Europees Nederland zijn, samen met VNG en mede op basis van de Monitor uitvoering
energietoeslag 2022 van Bureau Bartels, drie doelgroepen bepaald waar extra inzet op gepleegd
wordt: ouderen, mensen met een migratieachtergrond en ondernemers. Voor elk van deze
doelgroepen zijn acties uitgedacht om hen beter te informeren over de energietoeslag 2023. Zo
wordt via de Kamer van Koophandel informatie voor ondernemers aangeboden en voor mensen die
geen Nederlands spreken, is de folder over de energietoeslag in vijf talen vertaald.
Met betrekking tot Caribisch Nederland is gekeken hoe de ambtshalve verstrekking bevorderd kan
worden. Er is gesproken met beleidsadviseurs van Bonaire en een beleidsadviseur van Sint
Eustatius is op verzoek in contact gebracht met een gemeente uit Europees Nederland om
ervaringen uit te wisselen.
Omdat ook studenten met hogere energiekosten kunnen worden geconfronteerd, is er in de wet
ook een regeling opgenomen voor studenten. Studenten die voldoen aan de criteria hiervoor
ontvangen een eenmalige tegemoetkoming van € 400 via de Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO).
Deze eenmalige tegemoetkoming is in de vorm van een gift.
Naar aanleiding van de motie Van der Plas/Beckerman25 heb ik tijdens de wetsbehandeling op 13
september jl. aan uw Kamer toegezegd te bezien of aandacht voor de mogelijkheid van individuele

25

Tweede Kamer, 2022-2023, 36 389, nr. 13

Pagina 18 van 39

Fout! Onbekende naam voor documenteigenschap.

bijzondere bijstand voor jongeren kan worden meegenomen in de financiële educatie op scholen.
Inmiddels is gebleken dat dit via deze route niet opportuun is, omdat we langs deze weg niet alle
jongeren zou bereiken, maar alleen mbo-leerlingen. Daarom heb ik gekozen voor alternatieve
kanalen om jongeren te bereiken. Via Wijzer in geldzaken, GeldFit en de site van DUO wordt
inmiddels specifieke voorlichting aan jongeren geboden. Ook zijn in de maand november op
Instagram en Facebook advertenties geplaatst over de energietoeslag met daarin ook informatie
over de bijzondere bijstand voor jongeren tussen 18 en 21 jaar. Op de websites van Geldfit en
Wijzer in Geldzaken wordt verder ook informatie geboden over de tegemoetkoming energiekosten
2023 voor studenten. Tot slot informeert Wijzer in Geldzaken de mbo-instellingen die een aanvraag
voor de subsidie financiële educatie hebben gedaan, over de diverse mogelijkheden voor jongeren
om hulp te krijgen, waaronder ook de bijzondere bijstand.
Water
Het kabinet onderschrijft het belang van de toegang tot basisvoorzieningen voor huishoudens met
kinderen. Met het oog op dit belang heb ik in het commissiedebat van 5 juli jl. de toezegging
gedaan om te bezien welke mogelijkheden er zijn om kinderen beter te beschermen tegen de
afsluiting van drinkwater en/of energie.
In dit kader wordt door het ministerie van SZW, in samenspraak met EZK en IenW, een onderzoek
verricht naar de instrumenten die ingezet kunnen worden om kinderen daar beter tegen te
beschermen. Dit gebeurt vooruitlopend op de uitspraak in de rechtszaak van Belangenorganisaties
Stichting Defence for Children en het Nederlands Juristen Comité over het recht van kinderen op
toegang tot drinkwater. De uitspraak wordt verwacht op 18 maart 2024.
Het bovenstaande raakt de strekking van de motie Kat.26 De motie verzoekt de regering in gesprek
te treden met drinkwaterbedrijven en gemeenten. Het doel van dit gesprek is om te zorgen dat
huishoudens in Nederland niet meer worden afgesloten van water vanwege betalingsproblemen.
Uw kamer ontvangt in het eerste kwartaal van 2024 een voorstel, waarbij de mogelijkheid van het
oprichten van een drinkwaterfonds wordt meegenomen, zoals gevraagd in motie Kat.
Het ministerie van SZW en IenW geven gezamenlijk uitvoering aan deze motie. Naast het hiervoor
genoemde onderzoek, zijn de ministeries in gesprek met drinkwaterbedrijven, NVVK en de VNG om
te verkennen welke verbeteringen er mogelijk zijn in relatie tot vroegsignalering en sociaal incasso
en om best practices tussen organisaties te delen. In deze gesprekken komt ook het
drinkwaterfonds, zoals de motie verzoekt, aan de orde. Het is niet haalbaar gebleken om binnen de
gestelde termijn van de motie een voorstel naar de Tweede Kamer te sturen, gezien de
complexiteit van het vraagstuk en de tijd die nodig is om een gedegen voorstel te maken. Daarbij
is het de wens om de uitspraak van de rechter van de hierboven genoemde rechtszaak afwachten.
Deze uitspraak wordt op 18 maart verwacht. Uw Kamer wordt zo spoedig mogelijk na de uitspraak
geïnformeerd over zowel de inzichten uit het onderzoek als de uitkomsten van de rechtszaak. Bij
nieuwe ontwikkelingen wordt uw Kamer uiteraard tussentijds geïnformeerd.
Menstruatieproducten
Er wordt momenteel een lopende subsidie gegeven aan Stichting Armoedefonds voor het opzetten
van uitgiftepunten voor menstruatieproducten. Zo worden mensen geholpen die noodzakelijke
menstruatieproducten niet kunnen betalen. In een recent gesprek gaf het Armoedefonds aan bijna
2.000 uitgiftepunten te hebben opgezet. Hiermee wordt de motie Kat afgedaan.27
2.6.
Minder (financiële) tekorten door het bevorderen van financieel gezond gedrag
Preventie van geldzorgen
Om ervoor te zorgen dat meer mensen kunnen rondkomen van hun inkomen, zetten we in op de
preventie van armoede en schulden. We geloven dat het voorkomen van geldzorgen en schulden,

26
27

Tweede Kamer, 2022-2023, 24 515, nr. 702
Tweede kamer, 2022-2023, 36 200 XV, nr. 51

Pagina 19 van 39

Fout! Onbekende naam voor documenteigenschap.

beter is dan het genezen. Daarom werken we aan financiële bewustwording onder jongeren en
volwassenen door middel van het vergroten van financiële vaardigheden, het leren vroegtijdig
signaleren van geldzorgen en hebben we speciale aandacht voor kwetsbare groepen mensen door
in te zetten op projecten die bijdragen aan bewustwording en leefbaarheid. Zo zorgen we dat
betalingsproblemen zich niet ontwikkelen tot problematische schulden en geven we mensen een
steuntje in de rug als dat nodig is.


Stand van zaken vergroten financiële vaardigheden: lancering subsidieregeling MBO en
vervolgstappen.
Zoals hierboven is aangegeven heeft het kabinet dit jaar acht miljoen euro beschikbaar gesteld
voor de subsidieregeling financiële educatie op het mbo. De omgeving op school biedt kansen om
met jongeren over financiën in gesprek te gaan en erover te leren. De subsidie biedt scholen de
mogelijkheid om hierop in te spelen. Het voornemen is om in 2024 een tweede tijdvak te openen
gericht op financiële educatie in het primair en voortgezet onderwijs.
Tussen 18 september en 16 oktober jl. konden mbo-instellingen28 een aanvraag indienen voor
subsidie voor financiële educatie. Scholen konden voor een langere periode (maximaal 3 jaar)
eenmalige financiële ondersteuning aanvragen. Daarmee kunnen zij bijvoorbeeld docenten een
opleiding laten volgen om financiële educatie in de bestaande vakken te integreren, medewerkers
aannemen of vrijstellen om te zorgen dat financiële educatie een structurele plek krijgt op school,
of financiële begeleiding bieden aan studenten met geldzorgen.
Momenteel zijn 27 aanvragen in behandeling met een gemiddeld subsidiebedrag van 320.000 euro
(het maximale aanvraagbedrag was 400.000 euro). Het subsidieplafond van 8 miljoen euro is
bereikt, waaruit blijkt dat deze regeling voorziet in een behoefte bij scholen.
Wijzer in Geldzaken vervult de rol van Expertisepunt financiële educatie. Het Expertisepunt biedt
een platform voor informatie, advies en ondersteuning aan zowel scholen als scholingsaanbieders.
Ook organiseert Wijzer in Geldzaken netwerksessies om kennis en ervaringen te delen, zowel
gericht op scholen die deelnemen aan deze subsidieregeling als op overige scholen.

Buy now, pay later
Op 28 oktober jl. zijn de nieuwe richtlijnen voor Buy now, pay later (BNPL) gepubliceerd.29 Vanaf
eind 2026 dient deze richtlijn door alle Europese lidstaten te zijn geïmplementeerd en doormiddel
van implementatiewetgeving in werking te zijn getreden. Hierdoor krijgen consumenten die gebruik
maken van BNPL-diensten straks dezelfde bescherming als wanneer zij een reguliere consumptieve
lening afsluiten. In afwachting van de inwerkingtreding van de aangepaste richtlijn in de
Nederlandse wetgeving heeft het kabinet aanbieders van BNPL-diensten opgeroepen om concrete
maatregelen te nemen met als doel om consumenten beter te beschermen tegen de risico’s van
achteraf betalen. Uw Kamer is op 26 oktober jl. geïnformeerd over deze maatregelen 30. Zo hebben
de BNPL-partijen een gedragscode opgesteld. Deze is sinds 26 oktober jl. geïmplementeerd en van
kracht. We blijven met partijen in gesprek om stappen te zetten om de zelfregulering aan te
scherpen. Daarnaast roept het kabinet andere aanbieders van BNPL-diensten en webwinkels die
zelf BNPL aan hun klanten aanbieden op om zich ook aan de regels in deze gedragscode te
committeren.

Voorlichting
Tussen 25 september t/m 22 oktober vond de derde flight plaats van de campagne Je staat er niet
alleen voor. In een online campagne samen met Geldfit en Sam& voor alle kinderen wezen we
zoveel mogelijk (alleenstaande) ouders via de website geldfit.nl op passende regelingen. Hierin
werken we samen met de gemeenten en bedrijven die zijn aangesloten bij NSR (Nederlandse
Schuldhulproute).
NB: Een mbo-instelling bestaat veelal uit meerdere schoollocaties. Een mbo-instelling doet maximaal één
aanvraag namens meerdere schoollocaties.
28

29
30

https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=OJ:L_202302225
Kamerbrief Onderwerp Verkoop civiele vorderingen: BNPL-dienstverlening (26 oktober 2023).

Pagina 20 van 39

Fout! Onbekende naam voor documenteigenschap.

De meetbare resultaten vanuit Geldfit schetsen een eerste beeld van het resultaat: 414.163
mensen zetten een online stap naar Geldfit, 2.055 mensen ontvingen een luisterend oor en
persoonlijk advies. Er zijn 128.524 meetbare stappen gezet. Denk daarbij aan het afronden van de
potjes-check of Geldfit-test, het lezen van tips in artikelen of het zetten van stappen naar andere
organisaties voor hulp. Deze organisaties ondersteunen bij het aanvragen van regelingen of bij de
stap naar hulp in de buurt.

Stimuleren van leefbaarheid binnen 20 stedelijke gebieden
In een aantal gebieden in Nederlandse steden staan de leefbaarheid en veiligheid onder druk.
Inwoners hebben te maken met een stapeling van problemen rondom onderwijs, armoede,
gezondheid, wonen en veiligheid. Met het Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid wordt
deze problematiek in 20 kwetsbare stedelijke gebieden aangepakt.
Binnen het programma kunnen gemeenten, die onderdeel uitmaken van de 20 stedelijke gebieden,
een specifieke uitkering, SPUK Kansrijke wijk, aanvragen om de leefbaarheid te stimuleren. Dit
gebeurt op de thema’s armoede en schulden, veerkracht en weerbaarheid, re-integratie, voor- en
naschoolse activiteiten, de ontwikkeling van het jonge kind en er is een mogelijkheid om integraal
budget aan te vragen. Vanuit het deelthema preventie van armoede en schulden is er 20 mln.
bijgedragen. In de stedelijke focusgebieden kan worden ingezet op het versterken van de positie
van sleutelfiguren, financiële educatie of het creëren van een financieel loket in de wijk. Eind dit
jaar worden alle beschikkingen aan gemeenten toegekend voor een periode van drie jaar.
Initiatieven die bijdragen aan de doelstellingen van de Aanpak geldzorgen, armoede en schulden
zullen worden gemonitord.

Programma Verbinden Schuldendomein
Het ministerie heeft VNG een subsidie gegeven om gemeenten onder andere te ondersteunen bij
het versterken van de preventie. In dit programma is er onder andere aandacht voor life events,
preventie en jongeren. Door middel van handreikingen, bespreekuren en nieuwsbrieven worden
gemeenten ondersteund bij de doorontwikkeling van de huidige activiteiten van gemeenten.

Nationale Coalitie Financiële Gezondheid
Op 29 november 2022 werd de Nationale Coalitie Financiële Gezondheid (NCFG) gelanceerd. De
coalitie is een samenwerkingsverband van publieke en private partijen die samen bouwen aan een
financieel gezond Nederland. De NCFG heeft zich in het eerste jaar sinds haar oprichting toegelegd
op de rol die werkgevers kunnen pakken aangaande de financiële gezondheid van hun
werknemers. Er wordt onder andere gewerkt aan het vergroten van bewustzijn binnen de
organisatie van aangesloten partners en het terugdringen van het aantal loonbeslagen. Alle
aangesloten partners implementeren daartoe een basisset interventies. Zo wordt er onder andere
gewerkt aan het vergroten van bewustzijn binnen de organisatie van aangesloten partners, het
terugdringen van het aantal loonbeslagen en wordt er gewerkt aan het verhogen van kennis en
inzicht onder managers ten behoeve van de vroegsignalering van geldzorgen. Daarnaast gaat elke
werkgever de financiële gezondheid van medewerkers meten en stellen zij een actieplan op waarin
zij werkgever specifieke doelstellingen en benodigde interventies formuleren. Een aantal
departementen en uitvoeringsorganisaties van het Rijk zijn inmiddels aangesloten bij de coalitie.
De ambities van de NCFG zijn echter breder dan alleen werknemers. Daarom wordt de focus nu
verbreed en wordt de komende periode ook het klantperspectief verkend. De centrale opgave
daarbij is wat private partijen kunnen doen om de financiële gezondheid van hun klanten te
stimuleren.
De coalitie heeft dezelfde kwantitatieve doelstellingen als de Aanpak geldzorgen, armoede en
schulden. Verschillende maatschappelijke ontwikkelingen zetten deze doelstellingen onder druk,
zoals de gestegen energieprijzen, hoge inflatie en verminderende koopkracht. We staan voor een
opgave die we als overheid niet alleen kunnen volbrengen, maar waarvoor we mede afhankelijk
zijn van de inzet door het maatschappelijk middenveld. Daarom zijn wij de NCFG zeer erkentelijk
Pagina 21 van 39

Fout! Onbekende naam voor documenteigenschap.

voor de rol die zij vervult in het bundelen van de krachten en voor hun bijdrage aan de
doelstellingen. Het ministerie van SZW is inhoudelijk betrokken bij de NCFG en werkt als
gelijkwaardige partner mee aan de initiatieven die uit het samenwerkingsverband voortkomen.
Naast inhoudelijke betrokkenheid dient het Rijk ook vanuit haar rol als werkgever invulling te
geven aan het partnerschap van de NCFG. Binnen het Rijk wordt al veel ondernomen om
medewerkers met (dreigende) financiële problemen te hulp te schieten. Zo is er een Financieel
Loket, zijn er sociale fondsen en wordt er actief doorverwezen naar Geldfit. We verkennen wat
aanvullend nodig is om medewerkers met (dreigende) financiële problemen te ondersteunen.
2.7.

Meer mensen met geldzorgen of een inkomen op of net boven de gehanteerde
armoedegrens kunnen participeren, zich ontwikkelen en ervaren welzijn
Binnen de aanpak zet het kabinet ook in op maatregelen die niet direct het aantal mensen of
kinderen in armoede verminderen, maar wel van groot belang zijn voor het kunnen meedoen in de
maatschappij. Als je geld hebt voor een verjaardagsfeestje, een gezonde maaltijd of
menstruatieproducten verbetert dit de kwaliteit van leven. We investeren in het verlagen van
beperkingen om mee te kunnen doen. Dankzij de organisaties achter de subsidies kunnen kinderen
bijvoorbeeld een verjaardagscadeau kopen en deelnemen aan een verjaardagsfeestje. Of kunnen
jongeren of volwassenen zonder belemmering aan het werk dankzij het beschikbaar stellen van
menstruatieproducten. Op lange termijn draagt dit bij aan het doorbreken van intergenerationele
armoede doordat kinderen in armoede niet met 3-0 achterstand beginnen of zorgen we ervoor dat
mensen hulp kunnen aanvragen zodat zij niet in een nog dieper dal belanden.

Pagina 22 van 39

Fout! Onbekende naam voor documenteigenschap.

2.8.
Minder beperkingen om mee te kunnen doen
Subsidies Sam& partijen
Kinderen moeten kunnen meedoen met leeftijdsgenootjes, ongeacht de financiële situatie van het
gezin. Daarom verstrekt SZW structureel subsidie aan de partners van Sam&
(samenwerkingsverband van Leergeld Nederland, Jeugdfonds Sport & Cultuur, Nationaal Fonds
Kinderhulp en Stichting Jarige Job). Het doel is om de participatie van kinderen in armoede te
vergroten. Via het Sam& portaal kunnen ouders en intermediairs aanvragen indienen. Het aantal
aanvragen tot oktober 2023 is ten opzichte van 2022 met 32% gestegen. Bij alle afzonderlijke
stichtingen is een toename in aanvragen gebleken.
Sam& partij
Aantal 2023 31
Stijging t.o.v. 2022 in %
Stichting Leergeld
Stichting Jarige Job
Nationaal Fonds Kinderhulp
Jeugdfonds Sport & Cultuur

118.933 kinderen
110.257 verjaardag boxen
15.224 toekenningen
60.946 kinderen

22%
57%
16,8%
19%

In 2023 hebben de Sam& partijen extra middelen (4,5 miljoen) ontvangen vanwege de verwachte
toename in het aantal aanvragen door de hoge energieprijzen en inflatie. Er zijn 23% meer
voorzieningen verstrekt tot oktober 2023 dan in 2022. Daarnaast zijn er tot oktober 2023 27%
meer kinderen bereikt ten opzichte van 2022.

Aantal voorzieningen Sam&
portaal

Aantal kinderen Sam& portaal
10000
8000

14000
12000
10000
8000
6000
4000
2000
0

6000
4000
2000
0

2020

2021

2022

2023

2020

2021

2022

2023

Vrijwilligers
Ook onderschrijven we het belang van vrijwilligers. Vrijwilligers zijn hard nodig om meer mensen
die te maken hebben met geldzorgen of schulden te kunnen helpen. Door het bieden van een
luisterend oor, hulp bij het lezen van ingewikkelde brieven of aanvragen van regelingen worden
mensen ondersteund in een moeilijke situatie.
We verstrekken jaarlijks subsidie aan de Alliantie Vrijwillige Schuldhulp, waardoor ruim 11.000
vrijwilligers mensen met geldzorgen of schulden kunnen helpen. Dankzij deze vrijwilligers worden
mensen geholpen bij ingewikkelde geldzaken en worden zij tijdig gewezen op waar zij recht op
hebben. Zo zorgen we ervoor dat meer mensen mee kunnen doen in de samenleving. Hiermee
wordt de motie Ceder & Stoffer die oproept om een landelijk en lokaal goed werkend netwerk van
vrijwilligers te borgen afgedaan.32 Daarnaast wordt de samenwerking tussen de professionals en
vrijwilligers bevorderd via het programma Verbinden Schuldendomein van VNG dat zich mede richt
op de informele infrastructuur en het versterken van de samenwerking tussen de informele
infrastructuur en gemeenten om mensen te helpen bij ingewikkelde geldzaken.
Gegevens van de stichtingen Leergeld, Jarige Job en Jeugdfonds zien toe op dezelfde periode, namelijk t/m
derde kwartaal 2023. Enkel het Nationaal Fonds Kinderhulp wijkt af van deze periode en is uitgegaan van een
periode t/m juni 2023.
32
Tweede Kamer, 2022-2023, 24 515, nr. 715.
31

Pagina 23 van 39

Fout! Onbekende naam voor documenteigenschap.

Versterken van het maatschappelijk initiatief
Vrijwilligers zijn van groot belang voor het succes van de Aanpak armoede, geldzorgen en schulden. Zij
spelen een belangrijke rol in het ondersteunen van mensen met geldzorgen. Tijdens het Kamerdebat
over armoede en schulden van 5 juli jl. heeft de SGP een tienpuntenplan overhandigd, om
maatschappelijke organisaties zoals vrijwilligers en kerken een grotere rol te geven en vrijwilligerswerk
te faciliteren.
Het kabinet vindt de inzet van vrijwilligers erg belangrijk. Het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA)
zet in op een stevige lokale sociale basis, waar maatschappelijke organisaties een belangrijke in rol
hebben. Het ministerie van VWS, Financiën en J&V zijn ook bezig met maatregelen die de regeldruk
voor vrijwilligersorganisaties en filantropische instellingen verlichten. Uw Kamer wordt hierover
geïnformeerd voor de begrotingsbehandeling van het ministerie van VWS. Hieronder volgt een reactie
op het tienpuntenplan van de SGP (aangeboden aan de minister van APP) die raken aan het onderwerp
geldzorgen, armoede & schulden.
De SGP stelt voor om meer te luisteren naar maatschappelijke organisaties en hun aanbod bekender te
maken bij mensen die hulp nodig hebben. Vanuit het ministerie van SZW heeft er een gesprek
plaatsgevonden met de instellingen voor levensbeschouwing met als doel om te horen welke signalen
en zorgen zij hebben over geldzorgen binnen hun gemeenschap, en hoe de samenwerking versterkt kan
worden om mensen eerder te bereiken. Daarnaast heeft SZW frequent contact met
vrijwilligersorganisaties die mensen met geldzorgen ondersteunen. Deze alliantie bestaat uit zeven
organisaties, die samen meer dan 11.000 vrijwilligers hebben. Ook de LSTA (koepel van lokale
vrijwilligersorganisaties) is hierbij aangesloten. Zij delen onder andere een kennisbank met trainingen
voor vrijwilligers. Hierbij is ook aandacht voor samenwerking en onderlinge verwijzing tussen
vrijwilligers en gemeenten, zodat mensen de ondersteuning krijgen die het beste aansluit bij hun
behoeften. De VNG besteedt ook aandacht aan de verbinding tussen gemeenten en vrijwilligers in hun
programma ‘Verbinden schuldendomein’.
De SGP heeft gevraagd om lokale sociale kaarten en een overzicht van regelingen voor inwoners met
een laag inkomen. Hiervoor bestaan al diverse instrumenten. Online zijn dat de potjescheck op de
website van Geldfit en de online tool www.berekenuwrecht.nl, met berekenuwrechtplus voor lokale
regelingen. Via de website www.berooid.nl kunnen mensen met weinig geld een breder aanbod vinden
van lokale organisaties, zoals voedselbanken. Daarnaast ontvangt Geldfit een jaarlijkse subsidie met
onder andere als doel bekendheid te geven aan zowel vrijwilligersorganisaties als gemeentelijke
lokketten.
Niet iedereen is echter digitaal vaardig; er is ook behoefte aan persoonlijke hulp. Daarom zijn op meer
dan honderd plekken inlooppunten gestart van Sameneropvooruit, waarbij vrijwilligers mensen helpen
met geldzaken en het doen van de potjescheck. Er zijn ook gemeenten die gesprekken aanbieden met
de voorzieningenwijzer. Al deze initiatieven helpen mensen persoonlijk met het aanvragen van
regelingen en geven adviezen over hoe inwoners kunnen besparen op uitgaven.
De SGP stelt ook voor om de maatschappelijke diensttijd (MDT) te koppelen aan het oplossen van
schulden van jongeren. Het ministerie van OCW, VWS en SZW onderzoeken de mogelijkheden hiervoor,
en kijken hierbij naar bestaande pilots.

Pagina 24 van 39

Fout! Onbekende naam voor documenteigenschap.

3. Minder mensen gaan van beginnende schulden naar problematische
schulden
In dit hoofdstuk wordt de stand van zaken beschreven van de derde hoofddoelstellingen van de
aanpak: de halvering van het aantal huishoudens dat kampt met problematische schulden. Er
wordt een beeld geschetst over de prognose van het aantal huishoudens dat kampt met
problematische schulden. Vervolgens wordt aan de hand van de subdoelstellingen toegelicht welke
activiteiten zijn ondernomen binnen de aanpak en wordt informatie gegeven over de voortgang.
3.1.
Cijfers en prognose schuldencijfer
Het kabinet heeft de doelstelling om het aantal huishoudens met problematische schulden in 2030,
ten opzichte van 2015, te halveren.

In 2015 leefde 8,6 procent van de huishoudens met problematische schulden. 33 In 2023
ligt dit percentage op 8,8 procent. We zien dan ook een stijging van 0,2%. Om de
kabinetsdoelstelling te halen zal het percentage huishoudens met problematische schulden
moeten dalen tot maximaal 3,8%.34

Dit betekent dat het aantal huishoudens met problematische schulden met meer dan
100.000 huishoudens is toegenomen in twee jaar tijd (van +/- 618.000 naar +/- 726.000).
35

Reflectie
De schuldencijfers zijn zorgelijk. Problematische schulden ontnemen mensen vaak ieder perspectief
om hun leven vorm te geven. De onbetaalde rekeningen zorgen ervoor dat je nooit zorgeloos bent
en de schulden je leven gaan bepalen. In de cijfers is een stijging te zien van het aantal
huishoudens met problematische schulden. Deze groei is volgens het CBS met name het gevolg
van een stijging van geregistreerde problematische schulden bij de Belastingdienst en Dienst
Toeslagen. Bij de Belastingdienst en Dienst Toeslagen betreft dit de registratie van langdurig
openstaande betalingsverplichtingen. In hoofdstuk 4 van deze voortgangsrapportage is opgenomen
hoe de Belastingdienst en Dienst Toeslagen omgaan met deze stijging.
We zijn er dus nog niet. Als kabinet willen we dat er minder huishoudens met problematische
schulden kampen. Daarom hebben wij ook de doelstelling om het aantal huishoudens met
problematische schulden te halveren ten opzichte van 2015. Om dat te halen zal er nog flink wat
moeten gebeuren.
We ondernemen meerdere concrete acties. Deze acties zijn in de subdoelstelling van de voortgang
van de aanpak beschreven. Het ontstaan van schulden is vaak een geleidelijk proces. Om schulden
klein te houden wanneer blijkt dat mensen deze niet kunnen betalen, wordt nauw samengewerkt
met de private incassoketen en overheidspartijen. In de aanpak worden structurele maatregelen
genomen om te voorkomen dat schulden onnodig oplopen zoals de Rijksincassovisie en de start
van de verkenning van het verbeteren van het gehele incassostelsel. Wanneer mensen met
schulden niet zelf instaat zijn om deze af te betalen, is het noodzakelijk dat zij in beeld komen bij
de schuldhulpverlening. Hierdoor wordt sneller toegewerkt aan een schuldenvrije toekomst.
Structurele maatregelen die het kabinet hiervoor neemt zijn onder andere het organiseren van
vroegsignalering maar ook een verbeterplan voor de gemeentelijke schuldhulpverlening om het
bereik en de kwaliteit te verbeteren. Bij alle structurele maatregelen is “zo lang als nodig en zo
kort als mogelijk” het uitgangspunt. Nu de verkorting van zowel het minnelijk als het wettelijk
saneringstraject is doorgevoerd, blijven we oog houden voor mensen die langer ondersteuning
nodig hebben. Ook blijft het kabinet inzetten op het versnellen van schuldtrajecten zodat mensen
met schulden sneller perspectief krijgen. Denk hierbij aan de havering van de wettelijke
schuldsanering en de minnelijke schuldsanering, de inzet van saneringskredieten, de reactietermijn
Schuldenproblematiek in beeld (cbs.nl) (Ontwikkeling huishoudens met geregistreerde problematische
schulden)
34
Huishoudens in de toekomst (cbs.nl)
35
Schuldenproblematiek in beeld (cbs.nl) (Ontwikkeling huishoudens met geregistreerde problematische
schulden)
33

Pagina 25 van 39

Fout! Onbekende naam voor documenteigenschap.

van schuldeisers en de basisdienstverlening voor schuldhulpverlening zijn hiervoor goede
structurele maatregelen.
3.2.
Minder mensen krijgen schulden
Een belangrijke manier om het aantal huishoudens met problematische schulden terug te dringen,
is het inperken van armoede. Een huishouden dat in armoede leeft, heeft grote kans om schulden
te krijgen. Uit cijfers blijkt dat 17%36 van de huishoudens met problematische schulden leeft van
een laag inkomen (onder bijstandsniveau).37 Uit het eindrapport van de Commissie sociaal
minimum38 blijkt dat huishoudens net boven bijstandsniveau zeer kwetsbaar zijn, omdat zij
beschikken over een te kleine financiële buffer. Een kapotte wasmachine, verlies van een baan of
een onverwachte hoge terugvordering van te veel ontvangen toeslagen, kan meteen voor
betalingsproblemen zorgen.
De structurele maatregelen die getroffen worden om de armoedeproblematiek terug te dringen
zoals benoemd in paragraaf 2.2 en zorgen voor het vergroten van die financiële buffer. Het
stimuleren van/en begeleiding naar werk kan hier ook een belangrijke bijdrage aan leveren. Echter,
het ontstaan van schulden is ook een opzichzelfstaand probleem. De Aanpak geldzorgen, armoede
en schulden kent dan ook verschillende structurele maatregelen om schuldenproblematiek te
beperken.
3.3.
Minder mensen gaan van beginnende schulden naar problematische schulden
Hulp vragen bij schulden is moeilijk, vaak spelen gevoelens van schaamte en angst een rol. Het is
belangrijk dat rekeningen niet te snel oplopen wanneer mensen deze niet kunnen betalen en
mensen snel aan de bel trekken. Wanneer een betalingsachterstand niet wordt ingelost, kan de
schuld al snel oplopen, omdat er vaak (hoge) rente betaald moet worden over het verschuldigde
bedrag. Uiteindelijk kan een niet betaalde rekening uitmonden in een schuld, en deze schuld in een
problematische schuld.
De aanpak kent verschillende maatregelen die moeten voorkomen dat een kleine schuld een grote
schuld wordt en dat de problematiek mensen boven het hoofd stijgt. We nemen maatregelen die
het doel hebben om te (1) zorgen dat mensen sneller hulp zoeken en ontvangen en (2) de
kostenoploop bij private en publieke schulden beperken.

Schuldenproblematiek in beeld (cbs.nl)
In 2021 lag de grens voor een alleenstaande op 1 130 euro netto per maand. Voor een paar zonder kinderen
was dat 1 590 euro, en met twee minderjarige kinderen 2 170 euro.
38
Commissie sociaal minimum (2023), Een zeker bestaan; Naar een toekomstbestendig stelsel van het sociaal
minimum (Rapport II)
36
37

Pagina 26 van 39

Fout! Onbekende naam voor documenteigenschap.

Sneller hulp bij schulden: vroegsignalering
Om schulden klein te houden, is het noodzakelijk dat mensen met betalingsachterstanden eerder in
beeld komen bij organisaties die hen bij het oplossen van financiële problemen kunnen helpen.
Daarom is de verbetering van vroegsignalering ook onderdeel van de Aanpak geldzorgen, armoede
en schulden. Per 1 januari 2021 is de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening (hierna Wgs) gewijzigd
waardoor gemeenten een duidelijkere rol krijgen in het signaleren van schuldenproblematiek.
Gemeenten hebben voor bijzondere bijstand en vroegsignalering in 2022 35 miljoen euro en in 2023
50 miljoen euro aan extra middelen ontvangen. Ook in 2024 ontvangen gemeenten 50 miljoen euro
extra.
Uit cijfers van de Divosa monitor vroegsignalering blijkt dat tot en met het derde kwartaal van 2023
gemeenten gemiddeld 4 signalen ontvingen van betalingsachterstanden per 1000 inwoners per
maand. Gemeenten kwamen in 24 procent van de meldingen in contact met de inwoner, waarvan
uiteindelijk 36 procent hulp accepteerde. In de voorgenomen evaluatie van vroegsignalering op
grond van de Wgs brengen we in kaart hoeveel mensen met schulden worden bereikt door
vroegsignalering en beoordelen we de effectiviteit.
De Nationale Ombudsman doet momenteel onderzoek naar de wijze waarop vroegsignalering in de
praktijk functioneert, tegen welke problemen gemeenten aanlopen bij het bereiken van mensen met
betalingsachterstanden en hoe mensen hulp ervaren. De Nationale ombudsman verwacht dit rapport
in het eerste kwartaal van volgend jaar te presenteren. We nemen de uitkomsten van dit onderzoek
mee in onze evaluatie.
Overigens is niet alleen de Wgs relevant bij de verbetering van vroegsignalering. Het gaat ook om
het aanleveren van signalen. In dit kader is de structurele wijziging van de Afsluitregeling Energie,
die op 1 april is ingegaan, relevant. Met de nieuwe structurele regeling wordt de ondersteuning van
consumenten met betalingsproblemen verbeterd, met als doel deze betalingsproblemen tijdig op te
lossen en afsluiting van energie te voorkomen. Met de wijziging van de regeling zijn tevens de
mogelijkheden tot het uitwisselen van signalen van energieleveranciers naar gemeenten vergroot.
Daarnaast voeren gemeenten en verschillende schuldeisers (hypotheekverstrekkers,
gemeentebelastingen) experimenten uit of hebben deze in voorbereiding (achterstanden bij Dienst
Uitvoering Onderwijs en eigen bijdrage van de Wet maatschappelijke Ondersteuning vanuit het
Centraal Administratiekantoor). Binnen deze experimenten onderzoeken zij of signalen van
betalingsachterstanden potentieel voorspellers zijn van problematische schulden. De voorlopige
resultaten van deze experimenten worden ook meegenomen in de evaluatie. Samen met het veld
onderzoeken we of andere signalen wenselijk zijn om te gebruiken bij vroegsignalering, zoals een
signaal voor eigen bijdrage Wet maatschappelijke ondersteuning en signalen van
betalingsachterstanden bij de Belastingdienst en Dienst Toeslagen.
Bij de inwerkingtreding van de wijziging van de Wgs is aan de Kamer toegezegd dat de wijzigingen
van de wet binnen vijf jaar zullen worden geëvalueerd. Wij streven ernaar om de evaluatie uiterlijk
begin 2025 af te ronden. Na afronding wordt uw Kamer geïnformeerd over de uitkomsten.

Pagina 27 van 39

Fout! Onbekende naam voor documenteigenschap.

Voorkomen van het oplopen van schulden
Het ministerie van JenV en SZW hebben een beeld geschetst hoe een schuld kan oplopen en welke
verschillende werkzaamheden incassopartijen in de verschillende fasen verrichten. (Het is
begrijpelijk dat deze werkzaamheden betaald moeten worden.) De oploop is echter zorgelijk
wanneer mensen met schulden deze niet meer kunnen betalen. Zij belanden daardoor in een
vicieuze cirkel: er moet nog meer werk verricht worden door incassopartijen, wat ook weer
verhaald wordt op de inwoner met schulden.39 Een bedrijf dat een goed of dienst heeft geleverd
heeft recht op betaling, maar wanneer iemand niet kan betalen is het belangrijk dat er in het
stelsel meer waarborgen komen zodat de snelheid waarmee kosten kunnen escaleren verminderen.
In de Aanpak geldzorgen, armoede en schulden zijn structurele maatregelen aangekondigd om te
voorkomen dat beginnende schulden oplopen tot problematische schulden. De overheid neemt
vanuit haar rol als schuldeiser de verantwoordelijkheid om schulden niet te snel te laten oplopen
als mensen niet kunnen betalen.
Rijksincasso
Op 6 oktober jl. heeft het kabinet de actualisering van de Rijksincassovisie naar de Tweede Kamer
gestuurd.40 De geactualiseerde Rijksincassovisie kent drie ambities met hierbij verschillende
activiteiten:

Het voorkomen van problematische schulden
Wanneer er een schuld is ontstaan, kan een betalingsregeling ervoor zorgen dat de inwoner toch
de schuld kan terugbetalen. Om op laagdrempelige wijze een betalingsregeling af te spreken, werkt
het samenwerkingsverband clustering Rijksincasso (CRI-partijen41) aan uitbreiding van de
Betalingsregeling Rijk. Het doel van de Betalingsregeling Rijk is te komen tot één betalingsregeling
voor vorderingen bij de Rijksoverheid. Het CAK, CJIB en DUO zijn reeds aangesloten op de
Betalingsregeling Rijk. Op 1 januari 2024 zal de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit
deelnemen aan de Betalingsregeling Rijk. Naar verwachting nemen ook het UWV en de RVO op 1
juli 2024 deel. Vanwege interne afwegingen in de harmonisatie van beleid bij het UWV en de
technische aanpassingen bij RVO is het niet mogelijk gebleken om per 1 januari 2024 aan te
sluiten. De ambitie is dat in 2027 alle overheidsschuldeisers (met een groot deel van de
vorderingen) zijn aangesloten.
Daarnaast zijn De Belastingdienst en Dienst Toeslagen gestart met een pilot met het
Schuldenknooppunt om sneller een schuldregeling tot stand te kunnen brengen. Daar waar de
Betalingsregeling Rijk overzicht biedt aan burgers, heeft het schuldenknooppunt als doel om de
samenwerking tussen schuldhulpverleners en schuldeisers te verbeteren zodat er sneller een
schuldregeling tot stand komt. Als de pilot goed verloopt is de intentie om in 2024 definitief aan te
sluiten bij het schuldenknooppunt.

Het verbeteren van de dienstverlening
Met het Vorderingenoverzicht Rijk krijgen mensen al hun betalingsverplichtingen aan de overheid
in één overzicht getoond. De ambitie is dat alle CRI-partijen42 eind 2025 bij het
Vorderingenoverzicht Rijk zijn aangesloten. Ook zullen CRI-partijen hun communicatie meer visueel
maken met behulp van gedragsinzichten om de dienstverlening te verbeteren. Dit wordt nog verder
vormgegeven.

Kamerbrief, Uitwerking motie van Beukering c.s.: thematafels civiele invorderingsketen, (26 oktober 2023)
Tweede Kamer, 2023-2024, 24 5115, nr. 724.
41
Bestaande uit: Belastingdienst, het CAK, Het Centraal Justitieel Incassobureau (CJIB), de Dienst Uitvoering
Onderwijs (DUO), Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO), de Sociale Verzekeringsbank (SVB), Dienst
Toeslagen en het Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen (UWV)
42
Bestaande uit: Belastingdienst, het CAK, Het Centraal Justitieel Incassobureau (CJIB), de Dienst Uitvoering
Onderwijs (DUO), Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO), de Sociale Verzekeringsbank (SVB), Dienst
Toeslagen en het Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen (UWV)
39
40

Pagina 28 van 39

Fout! Onbekende naam voor documenteigenschap.


Het respecteren van het bestaansminimum
Uit het rapport van de Algemene Rekenkamer ‘Betalingsregelingen bij uitvoeringsorganisaties van
het Rijk’43 blijkt dat overheidsorganisaties bij het aangaan van een betalingsregeling verschillende
normen hanteren om het bestaansminimum vast te stellen, zoals de beslagvrije voet, het vrij te
laten bedrag en andere wijzen van berekening van de betalingscapaciteit.
Ook blijkt uit het rapport dat mensen door een samenloop van verschillende betalingsregelingen
feitelijk onder het bestaansminimum terecht kunnen komen. Dit komt onder andere doordat de
CRI-partijen niet weten wanneer er een regeling is getroffen met andere (private) schuldeisers. Er
ontbreekt zicht op het totale bedrag dat een inwoner moet en kan aflossen. Dat is onwenselijk. In
2024 wordt onderzoek gedaan of en, zo ja, op welke wijze de uitwisseling van deze gegevens
tussen schuldeisers kan worden verbeterd. Daarnaast is het Vorderingenoverzicht Rijk in
ontwikkeling. Het Vorderingenoverzicht Rijk toont mensen al hun betalingsverplichtingen aan de
overheid in één overzicht.
Private incassostelsel
Een bedrijf dat een goed of dienst levert heeft recht op betaling. Tegelijkertijd heeft iemand met
serieuze betalingsproblemen recht op hulp. Het kabinet heeft de ambitie om schulden sneller op te
lossen en een opstapeling van schulden te voorkomen. Het rapport dat is aangeboden aan de
minister voor Rechtsbescherming door Jungmann en Moerman, sluit hierbij aan.44
Zoals is toegezegd tijdens de begrotingshandeling van SZW 2024, verkent het kabinet welke
mogelijke aanpassingen in het civiele vorderingsstelsel nodig zijn. De minister voor
Rechtsbescherming geeft samen met de minister voor Armoedebeleid, Participatie en Pensioenen
uitvoering aan deze verkenning.45 Deze verkenning moet resulteren in een aantal scenario’s of
alternatieven die getoetst moeten worden op:
-

Doelmatigheid: een stelsel moet erop gericht zijn dat een vordering voldaan moet worden tegen zo
laag mogelijke kosten. De keten moet daarbij doelbewuste wanbetaling actief ontmoedigen en
tegengaan, wanneer iemand echt niet kan betalen moet er een mogelijkheid zijn om te deescaleren richting hulpverlening;

-

Efficiëntie: het stelsel moet gericht zijn op een duurzame oplossing van het betaalprobleem,
waarbij de stappen gezet kunnen worden die nodig zijn. Deze handelingen moeten niet bijdragen
aan een ongewenste toename van de schulden;

-

Proportionaliteit: acties zijn redelijk en uitlegbaar, maar de bijbehorende kosten staan in
verhouding tot de hoofdsom;

-

Mensgerichtheid: de oplossing moet gericht zijn op een duurzame oplossing van de
betalingsproblematiek, waarbij niemand onder de beslagvrije voet mag uitkomen.
Er is een kwartiermaker gestart die vorm geeft aan deze verkenning. Vertegenwoordigers van
schuldeisers, incassodienstverleners en gerechtsdeurwaarders worden in de verkenning nauw
betrokken. De kwartiermaker zal uiteenzetten welke wijziging het beste aansluit bij voornoemde
kernwaarden. Uw Kamer ontvangt in het eerste kwartaal van 2024 een de uiteenzetting van de
verschillende aspecten van doorverkoop vorderingen, zoals toegezegd in de brief over BNPLbetaaldiensten.

Aanhangsel Handelingen II, 2023D27649 en 2023D24870.
https://schuldenkleinhouden.nl/
45
Kamerbrief, Uitwerking motie van Beukering c.s.: thematafels civiele invorderingsketen (26 oktober 2023)
43
44

Pagina 29 van 39

Fout! Onbekende naam voor documenteigenschap.

3.4.
Meer mensen stromen succesvol en duurzaam uit problematische schulden
De aanpak bevat ook maatregelen om mensen met schulden effectief te ondersteunen zodat zij
sneller kunnen werken aan een schuldenvrije toekomst. Om de kabinetsdoelstelling te behalen is
het noodzakelijk dat mensen duurzaam en succesvol uitstromen na het afronden van een
schuldhulpverleningstraject. We nemen hiervoor reeds diverse structurele maatregelen die het doel
hebben om (1) de schuldsaneringsregelingen te verkorten, (2) het aantal schuldregelingen te
vergroten (3) en terugval te voorkomen.
Verkorten duur schuldsaneringsregelingen
Zowel de looptijd van de wettelijke schuldsanering (hierna: Wsnp) is verkort, als de aflosperiode in
het minnelijke traject van 36 naar (in beginsel) 18 maanden. Beide wijzigingen zijn op 1 juli 2023
in werking getreden. Zoals toegezegd in de Kamerbrief zullen we de verkorting bij minnelijke
schuldregelingen na 1 jaar evalueren, dus vanaf juli 2024.46
Op dit moment zijn er nog geen cijfers beschikbaar over het aantal minnelijke schuldregelingen dat
is gestart sinds 1 juli 2023. Voor de Wsnp zijn deze cijfers wel beschikbaar. In de periode januari
tot en met juni was de gemiddelde instroom in de Wsnp per maand 110. In juni was het aantal
toelatingen tot de Wsnp 4, waarschijnlijk in verband met de inwerkingtreding van de wetswijziging
per 1 juli 2023. In de maanden juli tot en met september was de gemiddelde instroom 206 per
maand, met een uitschieter van 273 toelatingen in juli.47 Op dit moment is nog niet te zeggen of
deze toename volgt uit de lagere instroom in juni 2023 in verband met de aangekondigde
verkorting van het Wsnp-traject per 1 juli 2023. Er zal verder worden gemonitord of de wijzigingen
in de toelating tot en de duur van een Wsnp-traject een hogere instroom tot gevolg hebben.
Het vergroten van het bereik van schuldhulp
Om te voorkomen dat schulden uiteindelijk uitmonden in problematische schulden wordt er ingezet
op vroegsignalering. Mensen met schulden komen daardoor eerder in beeld en zo kan er eerder
financiële begeleiding geboden worden. Indien schulden toch uitmonden in problematische
schulden, dan is schuldhulpverlening een doeltreffende manier om huishoudens uit de
(problematische) schulden te helpen. Het bieden van een minnelijke schuldregeling (hierna:
schuldregeling) is onderdeel van de schuldhulpverlening.
Het aantal schuldregelingen is de afgelopen jaren afgenomen. Sinds 2015 is het aantal
schuldregelingen gehalveerd, zo hadden in 2015 nog 32.544 mensen een schuldregeling, terwijl we
zien dat in 2022 maar 16.423 mensen een regeling hadden.48 Anderzijds zien we dat een
aanmelding bij de gemeente minder vaak leidt tot een schuldregeling. In 2015 resulteerde 33%
van de aanmeldingen bij de gemeente in een schuldregeling. In 2022 lag dit percentage op 16%. 49
Op 12 juni jl. vond het debat plaats over de Initiatiefnota sneller uit de schulden 50 van het lid Kat
(D66). Tijdens dit debat heeft het kabinet aangekondigd uw Kamer te informeren over een
verbeterplan voor de schuldhulpverlening. Met als doel het bereik en de kwaliteit van
schuldhulpverlening te verbeteren en de wijze waarop begeleiding en nazorg wordt vormgegeven.
Op 16 november jl. is uw Kamer geïnformeerd over dit verbeterplan.51

46

Kamerbrief Ingangsdatum verkorting aflosperiode minnelijke schuldregelingen, 21 april 2023,
https://open.overheid.nl/documenten/ronl-ced43dc54e399ef79630cd962d405d8fcfb0d66e/pdf
47
Bureau Wsnp (2023), Instroom Wsnp: maandelijkse instroom 2023.
https://www.bureauwsnp.nl/bibliotheek/instroom-wsnp/
48
NVVK (2022). Jaarverslag 2015 t/m 2022.
49
Het is niet duidelijk waarom het aantal aanmeldingen bij gemeenten en de doorgeleiding naar een
schuldregeling zijn afgenomen. Een mogelijke reden hiervoor is dat er, mede door de inzet van
vroegsignalering, andere lichtere vormen van hulp worden geboden die effectief kunnen zijn bij het oplossen
van schulden.
50
Tweede Kamer 2022-2023, 36 260, nr. 9
51
Kamerbrief, Basisdienstverlening voor schuldhulpverlening, 16 november 2023,
https://open.overheid.nl/documenten/29f5008a-3bf8-4965-9e4d-f7f7d799053b/file

Pagina 30 van 39

Fout! Onbekende naam voor documenteigenschap.

Het ministerie van SZW heeft samen met de VNG, NVVK en Divosa gewerkt aan een verbeterplan
om de kwaliteit van schuldhulpverlening per gemeente te waarborgen en de uniformiteit tussen
gemeenten te vergroten. Dit verbeterplan bestaat uit de basisdienstverlening voor
schuldhulpverlening. Het doel van de basisdienstverlening om het bereik van en de kwaliteit van de
schuldhulpverlening verbeteren, waaronder het aantal schuldregelingen te vergroten. En om de
verschillen tussen gemeenten te verkleinen. Indien het aantal schuldregelingen op geleidelijke
schaal wordt verdubbeld, is de verwachting dat de kabinetsdoelstelling om het aantal huishoudens
met problematische schulden te halveren per 2030 dichterbij komt. Met het aanbieden van de
elementen van basisdienstverlening worden de onderlinge verschillen tussen gemeenten ten
opzichte van bereik en aanbod verkleind. Een aantal elementen van de basisdienstverlening
kunnen gemeenten direct aanbieden aan hun inwoners zoals het aanbieden van een
saneringskrediet of de begeleiding starten na het eerste gesprek. Andere vragen om verdere
uitwerking zoals het verbeteren van samenwerking tussen verschillende hulpverleners en de
gegevensdeling die hierbij noodzakelijk zijn. Samen met betrokken partijen maakt SZW een
actieplan, waarin we elementen van de basisdienstverlening omzetten in concrete handvatten voor
gemeenten. We verwachten dit actieplan voor de zomer van 2024 op te leveren.
Extra maatregelen
Naast de implementatie van de basisdienstverlening zijn er ook twee maatregelen in de gehele
schuldhulpketen geïdentificeerd die mogelijk een bijdrage leveren aan het vergoten van het aantal
schuldregelingen. Deze verbeterpunten vragen om nader onderzoek. De eerste maatregel heeft
betrekking op het verbeteren van de samenwerking tussen de gemeentelijke schuldhulpverlening
en het schuldenbewind. Het aantal schuldenbewinden is sinds 2015 toegenomen met 36 duizend
trajecten, terwijl het aantal minnelijke en wettelijke schuldregelingen is gedaald met 25 duizend.
We zien dat de doorstroom van bewind naar schuldhulp beperkt is, waardoor het risico bestaat dat
mensen langer dan nodig onder bewind blijven staan, dan wel met schuldenproblemen blijven
zitten. De tweede maatregel heeft betrekking op het organiseren van een landelijk meldpunt. Een
groot deel van de huishoudens met problematische schulden is namelijk niet in beeld bij de
gemeente of er is onvoldoende door schuldeisers gesignaleerd dat er professionele hulp nodig is.
Een landelijk meldpunt zou de vindbaarheid van de gemeentelijke ondersteuning kunnen vergroten
en mogelijk ook de doorverwijzing kunnen verbeteren. We gaan een verkenning starten hoe een
landelijk aanmeldpunt vormgegeven zou kunnen worden, daarbij zal bestaande ICT-infrastructuur
betrokken worden. Uw kamer wordt in het derde kwartaal van 2024 geïnformeerd over de
uitkomsten van deze onderzoeken.
Reactietermijn schuldeisers
Een andere manier om de schuldhulpverlening te verbeteren is om ervoor te zorgen dat
schuldregelingen sneller tot stand komen. Daarvoor is het van belang dat er snel een akkoord komt
tussen de schuldhulpverlener en de schuldeisers. De motie Peters c.s. vraagt om een wettelijke
reactietermijn voor schuldeisers zodat een schuldregeling sneller tot stand kan komen. 52 SZW
werkt samen met JenV aan een wetsvoorstel Wet schuldbemiddeling waarin een maximale
reactietermijn is opgenomen voor schuldeisers bij de totstandkoming van een buitengerechtelijke
schuldregeling. Hierdoor wordt vertraging voorkomen en wordt sneller duidelijk of een minnelijke
schuldregeling tot stand kan komen, of dat een schuldenaar moet worden doorgeleid naar de
Wsnp. De verwachting is dat deze in het eerste kwartaal van 2024 in consultatie gaat. In het eerste
kwartaal van 2024 wordt uw Kamer geïnformeerd over de motie van Kat c.s. die het kabinet verzoekt om in
gesprek te treden met gemeenten en rechtspraak over de mogelijkheid om wettelijk een schuldregeling
bindend te maken als tweederde van de schuldeisers akkoord is.53

Bewindvoering
In opdracht van de ministeries van SZW en JenV heeft er in 2022 een onderzoek plaatsgevonden
naar de financiering- en beloningssystematiek bij schuldenbewind. Het onderzoeksrapport is op 15
52
53

Tweede Kamer, 2019–2020, 24 515, nr. 514
Tweede kamer, 2022-2023, 36 260, nr. 8

Pagina 31 van 39

Fout! Onbekende naam voor documenteigenschap.

april 2023 naar uw Kamer gestuurd.54 Het onderzoek bestaat uit een inventarisatie van knelpunten
met betrekking tot de bekostiging en beloning van beschermingsbewind bij schulden. Het
onderzoek schetst daarbij alternatieven voor de huidige systematiek en gaat in op de vraag of deze
alternatieven een oplossing bieden voor de gesignaleerde knelpunten en wat hiervan de gevolgen
zijn voor de samenwerking tussen gemeenten en bewindvoerders.
Het onderzoek maakt deel uit van een verdergaande reflectie op de toekomst van het
schuldenbewind. Uit het rapport blijkt dat beleidsalternatieven niet zonder meer een
totaaloplossing bieden voor de huidige knelpunten rondom financiering en beloning, in combinatie
met de behoefte aan versterking van de samenwerking tussen gemeenten en bewindvoerders. Het
kabinet constateert daarom dat de voordelen van een wijziging in de financieringssystematiek of in
de beloning op dit moment nog niet vaststaan. Het kabinet blijft in gesprek met betrokken partijen
om te kijken welke stappen hierin verder mogelijk zijn.
Positie schuldeisers en schuldsaneringen
Om de totstandkoming van het aantal (minnelijke) schuldenregelingen te bevorderen doet het
ministerie van SZW, in samenwerking met het ministerie van Financiën en JenV, onderzoek naar de
positie van schuldeisers bij de totstandkoming van schuldsaneringen. Zoals is toegezegd tijdens de
behandeling van de initiatiefnota van het lid Kat over sneller uit de schulden55, is het doel van dit
onderzoek om meer inzicht te bieden in het antwoord op de vraag of en, zo ja, hoe de bereidheid
van schuldeisers om tot een schuldenregeling te komen kan worden vergroot. Daarbij ligt de focus
op de minnelijke schuldenregelingen, maar wordt ook gekeken naar de Wsnp. De resultaten
worden begin 2024 verwacht. In de derde voortgangsrapportage wordt uw Kamer over de
resultaten geïnformeerd.
Ondernemers met problematische schulden
Op 8 september 2022 is er een aanjager aangesteld voor een periode van één jaar met als doel
beter inzicht te krijgen op de mogelijke knelpunten voor ondernemers met schulden, wanneer zij
willen stoppen met hun bedrijf of juist hun onderneming willen voortzetten.56 Ook ondernemers
vallen als natuurlijk persoon onder de Wgs. Zoals toegezegd is de aanjager op zoek gegaan naar
concrete oplossingen waarbij de casuïstiek overstijgende knelpunten worden aangekaart. De
betrokken ministeries hebben inmiddels zijn rapport met aanbevelingen ontvangen. Uw Kamer
wordt aan het eind van dit jaar geïnformeerd over de uitkomsten van het rapport en de daarin
opgenomen aanbevelingen. Gemeenten worden via het programma Verbinden Schuldendomein 2.0
bijgestaan om ondernemers met financiële zorgen te ondersteunen. Hiervoor werkt de VNG samen
met onder andere VNO-NCW en KvK.
Schuldhulpverlening aan ex-gedetineerden
Op 5 juli jl. heeft uw Kamer de motie van de leden Kat (D66) en Ceder (CU) aangenomen57. De
motie verzoekt de regering om de knelpunten in de schuldhulpverlening aan ex-gedetineerden te
inventariseren met het veld en de Kamer te informeren over de uitkomsten en een verbeterplan op
te leveren. Het ministerie van SZW en JenV geven gezamenlijk uitvoering aan deze motie. Er wordt
een focusgroep georganiseerd waar de uitvoerders aan deelnemen met als doel het ophalen van
knelpunten. Daarnaast wordt de omvang van de problematiek in kaart gebracht. Het is belangrijk
om te weten hoe groot de groep is waar we over spreken en wat de (kwalitatieve en kwantitatieve)
impact is. Voor het opstellen van een verbeterplan worden tevens nieuwe aanpakken en
initiatieven meegenomen die effectief zijn gebleken.
Het voorkomen van terugval
Schulden kunnen naast een financieel probleem, ook verband houden met gedrags- en
psychologische aspecten die soms moeilijk te veranderen zijn. Goede financiële begeleiding en
54

55
56
57

Tweede Kamer, 2022-2023, 24 515, nr. 697
Tweede Kamer, 2022-2023, 36 260, nr. 9, blz 26
Tweede Kamer, 2022-2023, 35420, nr. 513
Tweede Kamer, 2022-2023, 24 515, nr. 703

Pagina 32 van 39

Fout! Onbekende naam voor documenteigenschap.

nazorg is daarom belangrijk om mensen te ontzorgen en daadwerkelijk een gedragsverandering op
financieel vlak duurzaam te bereiken. Bij een aanvang van een schuldhulpverleningstraject is de
begeleiding afgestemd op de hulpvrager. Als er ook gedrags- en psychologische aspecten zijn dan
is afstemming met ketenpartijen van belang. De afspraak is dat deze zo snel als mogelijk start en
de financiële begeleiding niet afhankelijk is van de duur van een schuldregeling. Per 1 juli 2023 zijn
zowel minnelijke als wettelijke schuldregelingen verkort van 36 maanden naar in principe 18
maanden. De verkorting maakt het nog belangrijker om hulpvragers die de aflosperiode hebben
afgerond goed in beeld te houden voor financiële begeleiding en nazorg, om hen te ondersteunen
bij een financieel stabiele toekomst.
Gemeenten zijn verplicht om nazorg te bieden volgens de Wgs. In praktijk blijkt het echter moeilijk
om nazorg te bieden aan mensen die een schuldsaneringsregeling hebben afgerond. Zichtbaar is
dat mensen na het afronden van een schuldsaneringsregeling niet meer altijd openstaan voor
begeleiding. De wijze waarop nazorg precies vorm kan worden gegeven, wordt verder uitgewerkt in
het actieplan van de basisdienstverlening.
Visie op de schuldenketen
Daarnaast heeft het kabinet met alle betrokken partners een visie op de schuldenketen ontwikkeld
(zie bijlage visie op schuldenketen). Het doel van de visie is om de samenwerking en
gegevensuitwisseling bij schuldhulpverlening, derdenbeslag en clustering Rijksincasso te
versterken. Het perspectief van mensen met schulden is hierbij het uitgangspunt. De gezamenlijke
visie dient als uitgangspunt bij het verder vormgegeven van dienstverlening en, gegevensdeling en
voor de doorontwikkeling van een coherente ICT-infrastructuur voor de schuldenketen. In de loop
van volgend jaar wordt over de huidige stand van zaken uw Kamer hierover geïnformeerd.

Pagina 33 van 39

Fout! Onbekende naam voor documenteigenschap.

4. Beschouwing
Door verschillende ministeries, gemeenten en maatschappelijke organisaties wordt hard gewerkt
om het aantal mensen en kinderen dat in armoede of met schulden leeft te verminderen.
Net als in de voorgaande voortgangsrapportage willen we niet alleen de voortgang van de
verschillende maatregelen weergeven, maar ook reflecteren op de effectiviteit hiervan. We moeten
ons steeds blijven afvragen wat goed gaat, wat nog niet en wat dus beter kan. Gedurende de
looptijd van deze aanpak leren we constant. We krijgen beter inzicht in de effecten van wat we
doen, er wordt onderzoek gedaan naar deelgebieden van de aanpak en we ontvangen feedback
van experts en ervaringsdeskundigen. In dit hoofdstuk reflecteren we op de aanpak. Hierbij hebben
we ons vier hoofdvragen gesteld:
1. Zijn de doelstellingen, het halveren van kinderarmoede in 2025, armoede in 2030 en het
aantal huishoudens met problematische schulden in 2030 in zicht?
2. Doen we de juiste dingen om de doelstellingen te kunnen behalen?
3. Meten we de juiste dingen?
4. Met welke dilemma’s hebben we te maken tijdens de uitvoering van de aanpak?
Niemand in Nederland zou in armoede moeten leven of gebukt moeten gaan onder problematische
schulden. Om hier invulling aan te geven heeft het kabinet concrete doelstellingen geformuleerd. In
de monitor bij deze rapportage vindt u een recente stand van zaken van deze cijfers. In deze
beschouwing wordt ingegaan op de belangrijkste bevindingen.
Zijn de doelstellingen in zicht?
In de Aanpak geldzorgen, armoede en schulden werken we met kwantitatieve doelstellingen. Dit
helpt ons om de resultaten van de aanpak meetbaar te maken en de onderwerpen op de agenda te
houden. Op die manier wordt de Kamer geïnformeerd over de voortgang van de maatregelen en de
effectiviteit hiervan. Voor de doelstelling om kinderarmoede te halveren per 2025 naar 4,6% (ten
opzichte van 2015) zien we dat we van 9,1% in 2015 naar 6,2% kinderen in armoede in 2023 zijn
gegaan. De voorspellingen van het CPB laten zien dat we met de laatste koopkrachtmaatregelen
waarschijnlijk in 2024 op 5,1% uitkomen. Met de koopkrachtmaatregelen voor 2024 zet het
kabinet een stap in de richting van de doelstelling op de kinderarmoede.
Grofweg geldt hetzelfde voor de algemene armoededoelstelling om het aantal mensen dat in
armoede leeft te halveren per 2030 (t.o.v. 2015). In 2015 leefde 6,3% van de mensen in
Nederland in armoede, in 2023 was dit 4,8%. Het aandeel mensen in armoede zal naar
verwachting in 2024 niet verder oplopen.
Huishoudens met problematische schulden: schuldenproblematiek blijft hardnekkig
Het aantal huishoudens met problematische schulden blijkt stabiel. Sinds 2015 zien we dat rond de
8% van de huishoudens in Nederland kampt met problematische schulden. In 2023 zien we
evenwel dat dit percentage is gestegen naar 8,8%.
Dit is zorgwekkend. We zien dat de instroom flink is gestegen de afgelopen twee jaar. Waar eerder
1% van de huishoudens in Nederland problematische schulden ontwikkelde, hebben we het
afgelopen jaar gezien dat dit is gestegen naar 2%. Deze groei is volgens het CBS met name het
gevolg van een stijging van geregistreerde problematische schulden bij de Belastingdienst en
Dienst Toeslagen. Bij de Belastingdienst en Dienst Toeslagen betreft dit de registratie van langdurig
openstaande betalingsverplichtingen. Naar aanleiding van de cijfers van CBS is het ministerie van
Financiën in gesprek gegaan met het CBS over de achtergrond van de gerapporteerde toename en
is gebleken dat deze toename is toe te wijzen aan het feit dat schulden bij de Belastingdienst en
Dienst Toeslagen in deze periode langer open zijn blijven staan. Een vermoedelijke verklaring voor
het langer openstaan van schulden is dat de Belastingdienst en Dienst Toeslagen in 2020 en 2021
(met als doel tijdens de coronacrisis mensen lucht te geven) de invordering van toeslagen en
overige aanslagen tijdelijk hebben stopgezet. Daarnaast zijn verschillende regelingen voor
ondernemers ingezet door de Belastingdienst waardoor zij uitstel van betaling konden krijgen.
Pagina 34 van 39

Fout! Onbekende naam voor documenteigenschap.

Mensen die een schuld hadden, hoefden in deze periode hun belasting- en toeslagschulden tijdelijk
niet terug te betalen wat tot een toename leidde van het aantal personen met een schuld die al
voor langere tijd openstond.
Na corona heeft Dienst Toeslagen de invordering weer opgestart. Dat hebben ze vanaf april 2022
gefaseerd gedaan om mensen zo goed mogelijk te helpen om de openstaande schuld te kunnen
terugbetalen. Zo kreeg iedereen met een openstaande toeslagvordering het aanbod om in 24
maanden terug te betalen. Mensen die moeite hadden met terugbetalen, konden ook een
persoonlijke betalingsregeling krijgen, die past bij hun persoonlijke situatie. Bij Dienst Toeslagen
hebben ruim 1 miljoen burgers een persoonlijke betalingsregeling ontvangen, zij hadden een totale
schuldenlast van circa 1 miljard euro. Deze betalingsregelingen zijn gebruikt om (zoveel mogelijk)
te voorkomen dat mensen problematische schulden zouden krijgen maar zijn wel meegeteld in het
totaalbeeld van het CBS. Het is goed om met deze nuancering rekening te houden bij de duiding
van de cijfers.
Immers, waren de gegevens over de gepauzeerde schulden bij de Belastingdienst en Dienst
Toeslagen niet meegenomen in de cijfers van het CBS, dan zou het aandeel huishoudens met
problematische schulden waarschijnlijk licht zijn afgenomen in de laatste drie jaar. De toename van
langdurig openstaande schulden bij de Belastingdienst en Dienst Toeslagen kan de toename van
instromers in de problematische schulden tussen 2021 en 2023 verklaren. Daarnaast wordt binnen
de herijking van de invorderingsstrategieën van de Belastingdienst en Dienst Toeslagen ook
aandacht besteed aan het tijdig signaleren van probleemsituaties en het voorkomen van verdere
ophogingen van betalingsachterstanden. In 2024 wordt de Kamer hierover geïnformeerd door de
Belastingdienst en Dienst Toeslagen.
We zien dat we nog niet toe bewegen richting een halvering van het aantal huishoudens met
problematische schulden. De stappen die we zetten, zoals het voorkomen van ophogingen, of het
vergroten van het bereik van schuldhulpverlening en het voorkomen van terugval, zijn allemaal
logisch en nuttig. Het effect van deze stappen is (nog) niet terug te zien in de cijfers, omdat die de
stand laten zien per 1 januari 2023. Sommige acties waren toen nog niet gestart.
Daarnaast is het van belang om de kwaliteit van schuldencijfers en ons begrip over de
schuldencijfers te vergroten, om met meer zekerheid maatregelen te kunnen nemen waarmee we
de doelstelling ook daadwerkelijk kunnen halen. Hierover blijven we in gesprek met het CBS, maar
ook met de leveranciers van de schuldendata, zoals de Belastingdienst en het BKR en ondersteunt
het ministerie van SZW met een subsidie het programma Datadelen op armoede en schulden
(hierna: DDAS).
Doen we de juiste dingen om de doelstellingen te kunnen behalen?
De afgelopen anderhalf jaar hebben we veel geleerd en onderzoek gedaan naar onderdelen van de
aanpak. We hebben deze inzichten gebruikt om kritisch te kijken naar de subdoelstellingen en
ambities. Op basis hiervan komt het beeld naar voren dat de manier waarop we de aanpak hebben
vormgegeven steekhoudend is: er zitten geen maatregelen tussen die niet helpen bij het oplossen
van het probleem. Echter zien we wel dat er een duidelijk verschil zit in de mogelijke impact van
verschillende maatregelen.
Voor armoede geldt, dat om de doelstelling te halen, in aanvulling op de inzet van het kabinet
gericht op het bevorderen van arbeidsparticipatie, voornamelijk ingezet moet worden op (1) inzet
op preventie zodat de instroom van huishoudens die kampen met schulden en/of leven in armoede
wordt verminderd, (2) het terugdringen van niet-gebruik (3) het nemen maatregelen die de
koopkracht verbeteren en (4) het voorkomen dat energiearmoede de koopkracht van individuele
huishoudens verder onder druk zet. Binnen de aanpak geven we hier dan ook prioriteit aan.

Pagina 35 van 39

Fout! Onbekende naam voor documenteigenschap.

Voor de schuldendoelstelling lijken beleidskeuzes die betrekking hebben op (1) het terugdringen
van ophogingen (overheidsincasso en private incasso), (2) het zorgen voor vroegtijdige hulp en (3)
het vergroten van het aantal schuldregelingen impactvol te zijn.
Meten we de juiste dingen?
Voor de (kinder)armoede doelstellingen gebruiken we de cijfers van de CPB-ramingen. De meest
recente cijfers komen uit de Macro Economische Verkenning van september 2023. Op dit moment
worden door verschillende onderzoekers verschillende armoede definities gehanteerd. Voor een
vergelijking van armoede in Nederland met andere Europese landen hanteert Eurostat een
indicator inkomensarmoede. Deze indicator meet eigenlijk geen armoede maar welke deel van
samenleving minder dan 60% van het mediane inkomen verdient. Het gaat dus meer over de
spreiding van welvaart dan over of men rond kan komen. Op basis van deze definitie rapporteert
Unicef in het op 6 december jl. gepubliceerde rapport ‘Child Poverty in the Midst of Wealth’, dat het
aantal kinderen in armoede in Nederland sinds 2012 tot 2021 nauwelijks is veranderd: van 12,6%
in 2012 naar 12,7% in 2021. Unicef concludeert dat de armoede onder kinderen in Nederland in
deze periode laag was, maar dat Nederland slecht scoorde op het verminderen van armoede.
Hierbij is van belang om op te merken dat de maatregelen die dit kabinet zich bij aanvang in 2021
heeft gesteld om het aantal kinderen dat opgroeit in armoede te halveren niet zichtbaar zijn. Op
basis van recentere cijfers van het CBS en het CPB is het aantal kinderen dat in armoede opgroeit
gedaald, en lijkt een beweging de goede kant op te zijn ingezet.
In Nederland zelf gebruiken we indicatoren die gebaseerd zijn op voorbeeldbegrotingen. Er wordt
dus eerst gekeken naar wat er nodig is om rond te komen en vervolgens wat dat gemiddeld
genomen kost. Dat is de hoeveelheid geld die iemand minimaal nodig heeft om rond te komen.
Deze armoedegrens verschilt per huishoudtype. Zo heeft een gezin met kinderen uiteraard meer
nodig dan een huishouden zonder kinderen.
Om armoedepercentages te berekenen wordt het daadwerkelijke inkomen van huishoudens
vergeleken met deze grens. Als het inkomen van een huishouden onder deze grens uitkomt, wordt
iedereen in dat huishouden geteld als iemand die in armoede leeft. Kinderarmoede is dan ook de
optelsom van alle kinderen die in huishoudens met een onvoldoende inkomen wonen. We zien dat
in Nederland verschillende normen worden gehanteerd. Het CBS gebruikt de lage-inkomensgrens
(bijstandsniveau), het CPB de niet-veel-maar-toereikend-grens en het Nibud maakt
voorbeeldbegrotingen voor verschillende type huishoudens.
Het is soms verwarrend dat er met verschillende definities wordt gewerkt, en daarbij heeft de
Commissie Sociaal Minimum geconcludeerd dat de huidige definities onvoldoende recht doen aan
de wijze waarop armoede zich uit. In de huidige voorbeeldbegrotingen ontbreekt volgens de
commissie een buffer om tegen een stootje te kunnen, terwijl wasmachines soms stuk gaan, of
rekening van de apotheek moet worden betaald omdat deze valt binnen het eigen risico. Het CBS,
CPB, SCP en het Nibud werken momenteel samen aan een nieuwe armoededefinitie. Deze zal naar
verwachting medio 2024 klaar zijn.
Om tot een armoedepercentage te komen is, naast de grens, ook actuele inkomensinformatie
nodig. Deze wordt nu verzameld door het CBS. Het enige dat ontbreekt is de (in natura)
ondersteuning door gemeenten, zoals de stadspas, scholierenregelingen, de voedselbank, etc. De
Commissie Sociaal Minimum leert ons dat deze vorm van ondersteuning als een significant
onderdeel van inkomen kan worden gezien van mensen met name een laag inkomen. Om
overschatting van armoede te voorkomen onderzoeken we samen met het CBS en de VNG of, en
zo ja, hoe deze gegevens mee kunnen worden genomen.
Het meten van schuldenproblematiek
Voor de schuldendoelstelling maken we gebruik van de cijfers uit het Schuldendashboard van het
CBS. Deze cijfers zijn op 10 november 2023 geactualiseerd. Om het aantal huishoudens met
problematische schulden te meten gebruikt het CBS een eigen methode. Er bestaat geen

Pagina 36 van 39

Fout! Onbekende naam voor documenteigenschap.

totaaloverzicht van alle schulden die mensen hebben. Het CBS kijkt daarom naar beschikbare
bronnen. Dat zijn er 13 en voor iedere bron is vervolgens vastgesteld wanneer een schuld
problematisch is. Als een huishouden één of meer problematische schulden heeft, telt dit
huishouden mee als een huishouden met problematische schulden.
In de gemeentelijke schuldhulpverlening is een problematische schuldsituatie de situatie waarin te
voorzien is dat een natuurlijke persoon schulden niet zal kunnen blijven afbetalen of is gestopt met
afbetalen. In ieder geval een situatie waarin niet binnen 36 maanden alle open- staande
vorderingen betaald kunnen worden (met een betalingsregeling). Het is op dit moment niet
mogelijk om aan de hand van deze definitie het aantal huishoudens met problematische schulden
te achterhalen, omdat daarvoor gegevens nodig zijn van iemands afloscapaciteit.
Zoals eerder aangegeven willen we beter snappen wat er achter het cijfer van het aantal
huishoudens met problematische schulden schuilgaat. Daarom blijven we met het CBS in gesprek
om te kijken hoe we de definitie zo scherp mogelijk kunnen maken. Ook kijken we naar de
mogelijkheden om bepaalde gegevens toe te voegen, bijvoorbeeld over hoe lang iemand
geregistreerde problematische schulden heeft of hoe de groep die jaarlijks uitstroom eruitziet.
SZW ondersteunt ook het project DDAS. Dit project wil het mogelijk maken dat armoede- en
schuldhulpdata op geautomatiseerde en veilige wijze gedeeld kunnen worden, binnen wettelijke
kaders en op een zo laag mogelijk detailniveau, met minimale administratieve lasten en maximale
gebruiksmogelijkheden. Het doel van het verbeterde datadelen is enerzijds dat actuele informatie
frequent beschikbaar komt voor beleidsmakers en uitvoeringsorganisaties om zo de armoede- en
schuldenaanpak effectiever te maken. Anderzijds heeft het project ten doel de administratieve
lasten voor gemeenten voor het beschikbaar stellen van armoede- en schuldhulpdata te reduceren.
Het project heeft de eerste, verkennende fase achter de rug en wordt tot eind 2025 verder
ontwikkeld met als doel om eind 2025 tot bestuurlijke afspraken te komen met alle betrokken
partijen.
Met welke dilemma’s hebben we te maken tijdens de uitvoering van de aanpak?
Gerichte hulp vs. een eenvoudiger stelsel
De eindrapportage van de Commissie sociaal minimum is niet het eerste rapport dat ons leert dat
het stelsel van sociale zekerheid te complex is. Het IBO Vereenvoudiging sociale zekerheid (2023)
heeft de oorzaken, gevolgen en oplossingen van complexiteit in beeld gebracht. Mensen zijn van te
veel verschillende regelingen afhankelijk, met elk hun eigen voorwaarden, die soms niet
overeenkomen. Hiermee vragen we erg veel van juist de mensen die hulp het hardste nodig
hebben. De afgelopen jaren heeft het kabinet dan ook acties in gang gezet om complexiteit terug
te gaan dringen. Zo is bijvoorbeeld het programma Vereenvoudiging inkomensondersteuning voor
mensen (VIM) gestart en is het terugdringen van complexiteit één van de uitgangspunten van het
traject Toekomst Toeslagen.
Echter, de afgelopen jaren hebben we ook gezien hoe weerbarstig de praktijk is. De complexiteit
komt namelijk voort uit een wens om juist die mensen te helpen die het nodig hebben. En dan ook
nog precies op het moment dat deze mensen het nodig hebben. Ondanks de wens voor
versimpeling hebben we afgelopen periode het arsenaal aan maatregelen tijdelijk uitgebreid of het
bereik vergroot. Zo is bijvoorbeeld de energietoeslag toegevoegd, is voedselhulp uitgebreid en is er
specifieke ondersteuning gekomen voor menstruatiearmoede. Deze maatregelen zijn effectief
geweest: de gevolgen van de ongekende inflatie zijn hierdoor beperkt gebleven en meer mensen
konden meedoen in de maatschappij. Het stelsel van regelingen en voorzieningen is er echter niet
minder complex op geworden.
Om uit deze spagaat te komen, is het nodig om fundamenteler naar ons stelsel van
inkomensondersteuning te kijken. Het stelsel moet eenvoudiger, in regelingen, voorwaarden en
toegang. Risico’s op het ontstaan van schulden moeten worden geminimaliseerd. Dat kan
bijvoorbeeld in te zetten op betere gegevens waardoor automatische toekenningen meer mogelijk

Pagina 37 van 39

Fout! Onbekende naam voor documenteigenschap.

te maken zijn. Als actuele gegevens, en met name inkomensgegevens, beschikbaar zijn is het
werken met bevoorschotting niet langer nodig en kunnen terugvorderingen voorkomen worden.
Met het programma Vereenvoudiging inkomensondersteuning voor mensen (VIM) en het traject
Toekomst Toeslagen verkent het kabinet de opties tot vereenvoudiging. Voor eind 2023 zal uw
Kamer worden geïnformeerd over de activiteiten van het programma VIM. In het eerste kwartaal
van 2024 zal de rapportage Toekomst Toeslagen met uw Kamer worden gedeeld.
Structurele keuzes
De combinatie van maatregelen maakt de Aanpak geldzorgen, armoede en schulden uniek. We
zetten zoveel mogelijk in op structurele maatregelen, zodat mensen en samenwerkingspartners
duidelijkheid hebben. De wens tot duidelijkheid trekken we ook door in onze samenwerking met de
gemeenten. Zo is het belangrijk dat daar waar het beleid gedecentraliseerd is en hierdoor
verschillen zijn ontstaan, we met elkaar in gesprek blijven over de wenselijkheid van deze
verschillen. Samen nemen we de verantwoordelijkheid om keuzes te maken daar waar nodig, zodat
we mensen op de lange termijn beter kunnen helpen en gezamenlijk schuldenproblematiek en
armoede kunnen voorkomen.
Tegelijkertijd moeten we ook eerlijk zijn over de aspecten waar we wel of geen invloed op hebben.
Als je investeert in een voldoende solide basis, hoe ziet deze basis er dan uit? En welke
aanvullende (lokale) regelingen en voorzieningen blijven nodig? De Commissie sociaal minimum
heeft in ieder geval geconcludeerd dat deze basis voorspelbaar moet zijn. Dat het belangrijk is dat
er een oplossing gevonden wordt voor het doolhof aan regelingen. En het verstandig zou zijn om
de verschillen tussen gemeenten nog eens goed onder de loep te nemen.
Sinds 8 juli jl. is het kabinet demissionair. Binnen deze voortgangsrapportages hebben wij de
grootste opgaven die voor het nieuwe kabinet achterblijven toegelicht. Denk hierbij aan de wijze
van inrichting van het private incassostelsel of de aanbevelingen van de Commissie sociaal
minimum. Het borgen van bestaanszekerheid, en het voorkomen van armoede en schulden is een
belangrijk thema geweest in de afgelopen verkiezingen. Bestaanszekerheid kent veel belangrijke
aspecten en dat vraagt van ons dat wij bestaanszekerheid niet alleen als financieel vraagstuk
moeten zien. We realiseren ons dat geld niet de enige oplossing is en daarom moeten we met een
brede, integrale blik naar de problematiek kijken. De VNG pleit eveneens in haar essay
‘Bestaanszekerheid als belofte’ voor het breed benaderen van bestaanszekerheid. De VNG noemt
hiervoor vier pijlers: 1) inkomenszekerheid, 2) werkzekerheid, 3) menselijkheid en 4)
basisvoorzieningen wonen en zorg. Het kabinet is in overleg met de VNG en Divosa over de
mogelijke invulling van lange termijn afspraken over het gezamenlijk streven naar het borgen van
bestaanszekerheid, zoals is aangekondigd in de Aanpak geldzorgen, armoede en schulden.
Decentralisatie: maatwerk en verschillen
Schulden- en armoedeproblematiek is een probleem van ons allemaal. In 2015 is ervoor gekozen
om een deel van het landelijk beleid te decentraliseren. De overwegingen waren hierbij dat
gemeenten hun eigen inwoners het beste kennen en meer maatwerk konden bieden dan het Rijk.
Uit de huidige praktijk blijkt dit ook: gemeenten krijgen mensen met schulden sneller in beeld door
het opzetten van vroegsignalering en de toegang tot ondersteuning is ingericht op de wijze die het
beste bij de inwoners van de gemeenten past. Gemeenten zijn door innovatiekracht goed in staat
om problemen aan te pakken en een aanbod te ontwikkelen dat past bij inwoners.
Echter zien we ook een keerzijde van deze decentralisatie. Soms maakt het uit waar je woont
indien het gaat om gemeentelijke voorzieningen zoals de hoogte van de bijzondere bijstand of
andere inkomensmaatregelen. We vinden het belangrijk dat iedere inwoner van
Nederland toegang heeft tot een vergelijkbare kwaliteit en aanbod van dienstverlening. Ook de
Commissie sociaal minimum spreekt de wens uit om regelingen meer te harmoniseren, zodat
gelijke gevallen een gelijke behandeling krijgen ongeacht de gemeente waarin iemand woont.

Pagina 38 van 39

Fout! Onbekende naam voor documenteigenschap.

Het kabinet werkt nauw samen met verschillende gemeentelijke vertegenwoordigers zoals de
Vereniging voor Nederlandse gemeenten, Divosa en de NVVK om het bereik en de kwaliteit van de
schuldhulpverlening te verbeteren. Het is een dilemma hoe om te gaan met deze verschillen. Waar
in sommige gevallen maatwerk van groot belang is, wil je in andere gevallen dat mensen weten
waar zij recht op hebben ongeacht de gemeente waar zij wonen. Deze afweging nemen we mee in
alle toekomstige keuzes die worden gemaakt.

Pagina 39 van 39