Rapport

GR22: evaluatie van
verloop en drukte

Evaluatierapport van het verloop en de drukte bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2022,
in opdracht van het ministerie van Binnenlands Zaken en Koninkrijksrelaties

www.ioresearch.nl

Colofon
Uitgave
I&O Research
Piet Heinkade 55
1019 GM Amsterdam

Rapportnummer
2022/102

Datum
juni 2022

Opdrachtgever
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

Auteurs
Milan Driessen
Thomas van Hal

Het overnemen uit deze publicatie is toegestaan, mits de bron duidelijk wordt vermeld.

GR22: evaluatie van verloop en drukte

2 van 47

Inhoudsopgave
1
2
3

Inleiding _____________________________________________________________________________ 5
Belangrijkste uitkomsten ____________________________________________________________ 8
Dag en tijdstip van stemmen _________________________________________________________ 9
3.1
3.1.1

4

Stemlokalen ________________________________________________________________________ 13
4.1
4.1.1
4.1.2
4.1.3
4.1.4
4.2
4.2.1
4.2.2

5

Aantallen ______________________________________ 26
Afmeldingen ____________________________________ 27
Werken in shifts __________________________________ 29
Werving en vergoeding ______________________________ 30
Werving _______________________________________ 30
Vergoeding ______________________________________ 31

Overige vragen over het verkiezingsproces _________________________________________ 32
7.1
7.2
7.2.1
7.2.2
7.2.3
7.2.4

8

Opslag stembiljetten _______________________________ 24
Vervoer stembescheiden _____________________________ 25

Stembureauleden___________________________________________________________________ 26
6.1
6.1.1
6.1.2
6.2
6.2.1
6.2.2

7

Aantallen en omgang met uitval van locaties __________________ 13
Uitval van stemlokalen _______________________________ 14
Communicatie over stemlocaties _________________________ 15
Bijzondere vormen van stemlocaties _______________________ 18
Toegankelijkheid van stemlocaties ________________________ 19
Stemhokjes en posters _______________________________ 21
Gebruik poster J16 _________________________________ 22
Gebruik poster ‘In het stemlokaal’ ________________________23

Vervoer en opslag van stemmen ____________________________________________________ 24
5.1.1
5.1.2

6

Meeste kiezers stemmen op laatste verkiezingsdag ______________ 9
Weinig verschillen tussen gemeenten ______________________ 11

Ondersteuningsverklaringen ___________________________32
Stempassen _____________________________________32
Bezorgen stempassen ________________________________32
Register Ongeldige Stemmen (ROS) ________________________ 33
Schriftelijke volmachten _____________________________ 34
Tellen ________________________________________ 34

Experiment centrale stemopneming ________________________________________________ 35
8.1
8.2
8.2.1
8.2.2
8.2.3
8.2.4
8.2.5

Algemene indruk experiment ___________________________35
Organisatie en training ______________________________ 36
Training ______________________________________ 36
Vervoer en opslag stembescheiden ________________________37
Centrale stemlocatie _______________________________ 40
Tijdstip Centrale stemopname __________________________ 40
Aantal leden _____________________________________ 41

GR22: evaluatie van verloop en drukte

3 van 47

8.3
8.4

9

Meerkosten en besparingen ___________________________ 42
Overige onderwerpen m.b.t. centrale stemopneming _____________ 42

Hulpmiddelen ministerie BZK _______________________________________________________ 43
9.1
9.1.1
9.1.2
9.2

Verkiezingentoolkit ________________________________
Gebruik _______________________________________
Beoordeling ____________________________________
Inloopspreekuur BZK _______________________________

GR22: evaluatie van verloop en drukte

43
43
44
45

4 van 47

1

Inleiding

Aanleiding
Het ministerie van BZK evalueert terugkerend de verkiezingen, zo ook de
gemeenteraadsverkiezingen in maart 2022. Ten behoeve van deze evaluatie vroeg het ministerie
gemeenten door middel van een vragenlijst over hun ervaringen tijdens de
gemeenteraadsverkiezingen 2022.
Vanwege de mogelijkheid tot vervroegd stemmen bij deze gemeenteraadsverkiezingen vraagt het
ministerie bij de uitgevraagde kengetallen ook resultaten te verwerken over de drukte bij
stemlokalen. Voor dit specifieke onderdeel is separaat een databestand aangeleverd van een
aantal gemeenten met daarin gegevens over op welk tijdstip en in welk stemlokaal een stempas is
gescand. Dit geeft inzicht in hoeveel kiezers op welk tijdstip zijn gaan stemmen.

Onderzoeksverantwoording enquête
Het veldwerk voor de enquête liep van woensdag 30 maart 2022 tot maandagochtend 25 april. De
uitnodiging werd verstuurd aan de bij het ministerie bekende contactpersonen. Bij meerdere
contactpersonen is de mail naar één van beiden gegaan met het verzoek deze samen in te vullen.
Tijdens het veldwerk zijn de contactpersonen van de gemeenten die de vragenlijst nog niet
hadden ingevuld gebeld om te vragen dat alsnog te doen.
Van de 334 gemeenten waar gemeenteraadsverkiezingen werden gehouden hebben er 250 de
vragenlijst ingevuld. Dit is een netto respons van 75 procent (zie Tabel 1).

Representativiteit
Van alle gemeenten die hebben deelgenomen aan de gemeenteraadsverkiezingen van maart 2022
(334 in totaal) hadden er 32 meer dan 100.000 inwoners, 70 minder dan 20.000 en 232
gemeenten zitten daar qua inwonertal tussenin. In 11 gemeenten waren dit keer geen
verkiezingen1. Respectievelijk maken ze 20, 69 en 10 procent van de gemeenten uit waar
verkiezingen zijn gehouden.
Voor dit onderzoek is namens 250 gemeenten de vragenlijst ingevuld. Van deze 250 zijn er 2
‘grote’ gemeenten, 176 ‘middelgrote’ gemeenten en 49 ‘kleine gemeenten’. De verdeling is
nagenoeg gelijk aan die van de gemeenten waar gemeenteraadsverkiezingen werden gehouden.
Tabel 1 – Steekproefaantallen en doelpopulatie
Totaal
Gemeenten GR22
Rijpercentage
Gemeenten onderzoek
Rijpercentage
Percentage van totaal

1

Groot

Middelgroot

Klein

(>100.000)

(20-100.000)

(<20.000)

334

32

232

70

100%

21%

69%

10%

250

25

176

49

100%

20%

70%

10%

75%

70%

76%

78%

Namelijk niet in: Eemsdelta, Boxtel, Oisterwijk, Vught, Purmerend, Dijk & Waard, Maashorst, Land van Cuijk, Brielle,

Hellevoetsluis, Westvoorne

GR22: evaluatie van verloop en drukte

5 van 47

Tijdens de veldwerkperiode zijn de contactpersonen die de vragenlijst nog niet of niet volledig
hadden ingevuld gebeld om hen te vragen dit alsnog te doen. De contactpersonen van drie
gemeenten lieten weten niet in staat te zijn om de vragenlijst tijdig in te vullen, alle overige
gebelde contactpersonen waren dit wel van plan.
We veronderstellen hiermee dat er sprake is van een representatieve steekproef van Nederlandse
gemeenten die deelnamen aan de gemeenteraadsverkiezingen.

Onderzoeksverantwoording gescande stempassen
Om de drukte bij stembureaus nauwkeurig te kunnen meten zijn in 17 gemeenten de stempassen
direct bij inlevering gescand. De daarmee opgehaalde gegevens laten zien hoeveel mensen zijn
gaan stemmen en wanneer dat gebeurde. De data van deze gemeenten is via het ministerie van
BZK aangeleverd. De aangeleverde databestanden bevatten geen persoonsgegevens van kiezers:
het is dus niet te achterhalen wie er gestemd hebben en wie niet.

Representativiteit
Om te bepalen in hoeverre de uitkomsten uit deze 17 gemeenten kunnen worden gegeneraliseerd
naar het totale landelijke beeld hebben we een vergelijkende analyse uitgevoerd op het
databestand op basis van gemeentegroottes, de gemeentelijke en landelijke opkomstcijfers, en
het tijdstip van stemmen.
In

GR22: evaluatie van verloop en drukte

6 van 47

Tabel 2 zijn de kerngegevens per deelnemende gemeente weergegeven.
Het landelijk opkomstcijfer lag op ongeveer 50 procent 2. Afgaande op de stempasgegevens was
het opkomstcijfer 46,5 procent. Deze uitkomst is iets lager doordat van de deelnemende
gemeenten er relatief veel grote gemeenten zijn, waar tevens een lagere opkomst is geweest.
Desalniettemin zien we geen reden om een correctie op de resultaten uit te voeren, aangezien de
grootte van de gemeente geen verband houdt met het moment van stemmen (dag en tijdstip; zie
3.1.1).

2

Percentage varieert per bron naar moment van publiceren: 50,1 tot en met 50,3 procent zijn eerder gecommuniceerd

GR22: evaluatie van verloop en drukte

7 van 47

Tabel 2 – Kerngegevens per deelnemende gemeente
Gemeente

Stemgerechtigden

Aantal stemmena

Opkomstcijferb

Amersfoort

122.933

69.325

56%

Amsterdam

703.714

318.327

45%

Beuningen

21.348

10.673

50%

Den Haag

428.137

184.267

43%

Eindhoven

186.936

78.090

42%

Groningen

194.113

105.571

54%

Harderwijk

38.051

21.141

56%

Helmond

74.352

29.191

39%

Hilversum

70.563

36.055

51%

Nieuwkoop

23.684

13.461

57%

Nijmegen

147.174

79.737

54%

Noordoostpolder

36.943

19.131

52%

Rotterdam

516.986

201.453

39%

Tilburg

182.556

73.197

40%

Tynaarlo

27.067

16.571

61%

Utrecht

280.577

158.120

56%

Zoetermeer

99.151

51.914

52%

Totaal

3.154.285

1.466.224

46,5%

Dit is het aantal stempassen dat gescand is, dus inclusief de (schriftelijke) volmachten
b
Opkomstcijfer verschilt soms van de aangeleverde opkomstcijfers door afwijkende tellingen
a

GR22: evaluatie van verloop en drukte

8 van 47

2

Belangrijkste uitkomsten

Werving van stembureauleden
Ondanks dat de meeste gemeente naar eigen zeggen voldoende reserve-stembureauleden in het
bestand had staan (85%), zien we dat veel gemeenten extra moeite hebben moeten doen om dat
voor elkaar te krijgen. Voor een kleiner deel van de gemeenten (15%) is het niet gelukt voldoende
stembureauleden te werven, en dan met name de werving van voorzitters en stembureauleden.
De belangrijkste redenen hiervoor waren:
• Ziekte bij degenen die zich hadden aangemeld;
• De verplichte cursus e-learning die niet werd behaald of gevolgd;
• Problemen met het bereiken van inwoners die niet eerder als stembureaulid deelnamen;
• Door de extra verkiezingsdagen moesten bovendien meer stembureauleden geworven
worden.
Gemeenten hebben zeker in de laatste weken geprobeerd de problemen op te lossen door het
eigen netwerk aan te spreken –zoals gemeenteambtenaren of bekenden te vragen bij te
springen– het aantal stembureauleden per stemlokaal te verlagen of door stembureauleden
langer of meerdere keren deel te laten nemen. Sommige gemeenten hebben een of twee
stemlokalen moeten laten vervallen.
Zoals hierboven genoemd leidde het vervroegde stemmen in sommige gemeenten voor extra
uitdagingen met betrekking tot het op peil brengen van het aantal stembureauleden.
Verschillende gemeenten lieten weten dat de opkomst in hun ogen mager afstak in vergelijking
met het extra werk om de bezetting daarvoor rond te krijgen.

Drukte bij stembureaus
In eerder onderzoek voor het ministerie van BZK analyseerde I&O Research dat tot maximaal een
vijfde van de kiezers vervroegd zou stemmen. Op basis van data uit 17 gemeenten vinden we nu
dat 13 procent van de kiezers in die gemeenten vervroegd gestemd heeft.
Het aandeel vervroegde stemmers en het tijdstip van stemmen verschilt nauwelijks tussen de
gemeenten. Er is geen reden aan te nemen dat deze verschillen naar bijvoorbeeld de opkomst of
de gemeentegrootte.

Ervaring met de verkiezingentoolkit
De meeste gemeenten maakten gebruik van de verkiezingentoolkit. De ervaringen zijn voor het
overgrote deel positief. Veelgenoemde verbeterpunten zijn een compacter en overzichtelijker
product, beperking van het aantal updates, tijdigere informatieverstrekking over wat er
ontwikkeld wordt en een makkelijke manier om terug te vinden wat er veranderd is ten opzichte
van eerdere toolkits.

Experiment centrale stemopneming
Van de 34 gemeenten die meededen aan het experiment centrale stemopneming hebben 26 de
vragenlijst ingevuld. Uit zowel de algemene beoordeling als de verdiepende vragen blijkt dat
gemeenten positief zijn over het verloop van de centrale stemopneming. Sommigen geven aan
dat deze telling de voorkeur heeft en enkele gemeenteraden hebben reeds de wens uitgesproken
hier de komende jaren mee door te gaan.

GR22: evaluatie van verloop en drukte

9 van 47

3

Dag en tijdstip van stemmen

3.1

Meeste kiezers stemmen op laatste verkiezingsdag

De meeste stemmen werden uitgebracht op de laatste verkiezingsdag, woensdag 16 maart (83%).
Op maandag 14 maart stemde 7 procent en op dinsdag 15 maart was dat 10 procent.3
Dit sluit aan bij onze eerdere prognose4 dat maximaal een op de vijf stemmen vervroegd zou
worden uitgebracht.

Vroege stemmers stemmen vaker rond het middaguur
In Figuur 1 is te zien op welke momenten de meeste stemmen worden uitgebracht. Op 16 maart
werden tussen 17.00 en 20.00 uur in de 17 gemeenten meer dan 120.000 stemmen per uur
uitgebracht, met het piekmoment tussen 18.00 en 19.00 uur: 132.223 stemmen.
Op 14 maart werden de meeste stemmen uitgebracht tussen 14.00 en 15.00 uur (10.403) en op 15
maart was dat tussen 19.00 en 20.00 uur (14.916).
Figuur 1 – Tijdstip van stemmen per dag, absolute aantallen (incl. volmachten)
Basis: 17 gemeenten waar stempassen gescand zijn
132223

140000
120000
100000
80000
60000
40000
20000

19207

10403

4511

14916

0
Voor 8 8-9

9-10 10-11 11-12 12-13 13-14 14-15 15-16 16-17 17-18 18-19 19-20 na 20
uur
14 mrt
15 mrt
16 mrt

Noot: in deze figuur zijn ook de volmachten meegenomen als aparte stem

Figuur 2 – Tijdstip van stemmen per verkiezingsdag in procenten per dag (incl. volmachten)
Basis: 17 gemeenten waar passen gescand zijn
12,0%
10,0%
8,0%
6,0%
4,0%
2,0%
0,0%
Voor 8 8-9

9-10 10-11 11-12 12-13 13-14 14-15 15-16 16-17 17-18 18-19 19-20 na 20
uur
14 mrt
15 mrt
16 mrt

Noot: in deze figuur zijn ook de volmachten meegenomen als aparte stem

3

Van alle opgeroepen kiezers ging 38,8% op woensdag stemmen, 4,6% op dinsdag en 3,1% op maandag (opkomst was
46,5%).
4
https://www.ioresearch.nl/actueel/vervroegd-stemmen-voorziet-in-behoefte/

GR22: evaluatie van verloop en drukte

10 van 47

Patroon van stemmen overeenkomstig met eerder onderzoek vervroegd stemmen
Bij de gemeentelijke herindelingsverkiezingen van november 2021 voerde I&O Research al
onderzoek uit naar het moment van stemmen. Toen zagen we dat de drukte op de verkiezingsdag
redelijk werd verspreid over de dag, met wat minder drukte in de vroege ochtend en late avond.
Tijdens het vervroegd stemmen op de maandag was het stemmen meer gecentreerd rond het
einde van de ochtend en de middag. Dit gold in iets mindere mate ook voor de dinsdag, maar op
dinsdag werden (in vergelijking met maandag) ook relatief veel stemmen uitgebracht in de
avonduren.
Dit beeld komt sterk overeen met de verdeling bij de gemeenteraadsverkiezingen in maart 2022.
Vergelijk bijvoorbeeld de spreiding over de dagen met Figuur 2. Wel zien we dat het aandeel
vervroegde stemmers lager is dan bij de herindelingsverkiezingen.
Figuur 3 – Vervroegd stemmen in november 2021 bij gemeentelijke herindelingsverkiezingen
Bron: I&O Research, maart 2022
1200
1000
800
600
400
200
07.30- 08.00- 09.00- 10.00- 11.00- 12.00- 13.00- 14.00- 15.00- 16.00- 17.00- 18.00- 19.00- 20.0008.00 09.00 10.00 11.00 12.00 13.00 14.00 15.00 16.00 17.00 18.00 19.00 20.00 21.00
22-nov

38

65

190

342

456

306

531

515

386

313

139

246

267

109

23-nov

32

102

261

503

625

450

654

669

519

456

339

413

517

204

24-nov

102

356

571

903

998

831

904

924

829

955

1065

1066

1019

470

GR22: evaluatie van verloop en drukte

0

11 van 47

3.1.1
Weinig verschillen tussen gemeenten
Om te zien of het moment van stemmen verschilt tussen de gemeenten vergelijken we de
momenten van stemmen tussen grote en kleine gemeenten. Hierbij de kanttekening dat we door
de gelimiteerde data alleen kunnen vergelijken op gemeenteniveau en niet op persoonsniveau.
Er zijn hele kleine verschillen in wanneer stemmen zijn uitgebracht. Datzelfde geldt voor
gemeenten met een relatief hoge en relatief lage opkomst: het patroon komt sterk overeen.
In zowel grote als kleinere gemeenten werd het vaakst gestemd aan het eind van de laatste
verkiezingsdag. In de grote steden werd wel iets vaker op de laatste verkiezingsdag gestemd
(84%) dan in kleinere gemeenten (81%).
Figuur 4 – Aantal stemmen per dag en uur voor G10-gemeenten
Basis: Amsterdam, Rotterdam, Utrecht, Den Haag, Eindhoven, Groningen, Nijmegen, Tilburg
Aantallen weergegeven
(G4 + Eindhoven, Groningen, Nijmegen, Tilburg)
120000
100000
80000
60000
40000
20000
0
Voor 8 8-9

9-10 10-11 11-12 12-13 13-14 14-15 15-16 16-17 17-18 18-19 19-20 na 20
uur
14 mrt
15 mrt
16 mrt

Figuur 5 – Aantal stemmen per dag en uur voor kleinere gemeenten
Basis: Amersfoort, Beuningen, Harderwijk, Helmond, Hilversum, Noordoostpolder, Tynaarlo, Zoetermeer

40000

Aantallen weergegeven
(Amersfoort, Beuningen, Harderwijk, Helmond, Hilversum, Noordoostpolder,
Tynaarlo, Zoetermeer)

30000
20000
10000
0
Voor 8 8-9

9-10 10-11 11-12 12-13 13-14 14-15 15-16 16-17 17-18 18-19 19-20 na 20
uur
14 mrt
15 mrt
16 mrt

GR22: evaluatie van verloop en drukte

12 van 47

Figuur 6 – Percentage stemmen per dag en uur voor G10-gemeenten
Basis: Amsterdam, Rotterdam, Utrecht, Den Haag, Eindhoven, Groningen, Nijmegen, Tilburg
Percentages per dag weergegeven
(G4 + Eindhoven, Groningen, Nijmegen, Tilburg)
12%
10%
8%
6%
4%
2%
0%
Voor 8 8-9

9-10 10-11 11-12 12-13 13-14 14-15 15-16 16-17 17-18 18-19 19-20 na 20
uur
14 mrt

15 mrt

16 mrt

Figuur 7 – Percentage stemmen per dag en uur voor kleinere gemeenten
Basis: Amersfoort, Beuningen, Harderwijk, Helmond, Hilversum, Noordoostpolder, Tynaarlo, Zoetermeer
Percentages per dag weergegeven
(Amersfoort, Beuningen, Harderwijk, Helmond, Hilversum, Noordoostpolder,
Tynaarlo, Zoetermeer)
12%
10%
8%
6%
4%
2%
0%
Voor 8 8-9

9-10 10-11 11-12 12-13 13-14 14-15 15-16 16-17 17-18 18-19 19-20 na 20
uur
14 mrt

GR22: evaluatie van verloop en drukte

15 mrt

16 mrt

13 van 47

4

Stemlokalen

4.1

Aantallen en omgang met uitval van locaties

Tijdens de gemeenteraadsverkiezingen van 2022 waren er in een gemeente gemiddeld 28
stemlocaties op de eigenlijke verkiezingsdag (16 maart)5. Op de twee voorgaande dagen waarop
vervroegd gestemd kon worden waren er gemiddeld 5 stemlocaties per gemeente.
Hoe groter de gemeente hoe meer stemlocaties. In grote gemeenten (>100.000 inwoners) waren
er op 16 maart gemiddeld meer dan 100 stemlocaties, bij middelgrote gemeenten (20.000100.000) waren dat er 22 en in kleine gemeenten (<20.000) waren gemiddeld 8 stemlocaties.
Tabel 3 – Aantal stemlocaties per verkiezingsdag naar gemeentegrootte
Op hoeveel locaties kon er in uw gemeente gestemd worden tijdens deze verkiezing?
Basis: alle deelnemende gemeenten (n = 250)
Totaal

Groot

Middelgroot

Klein

N=

250

25

176

49

Maandag 14 mrt

4,9

16,9

4,0

1,9

Dinsdag 15 mrt

4,9

17,0

4,0

1,9

Woensdag 16 mrt

27,7

105,2

22,2

7,8

Maandag 14 mrt

4

13

4

2

Dinsdag 15 mrt

4

13

4

2

Woensdag 16 mrt

19

73

20

7

Maandag 14 mrt

1

9

1

1

Dinsdag 15 mrt

1

10

1

1

Woensdag 16 mrt

1

46

9

1

Maandag 14 mrt

57

57

16

4

Dinsdag 15 mrt

57

57

16

4

Woensdag 16 mrt

483

483

74

17

Gemiddeld aantal locaties

Mediaan aantal locaties

a

Minimaal aantal locaties

Maximaal aantal locaties

De mediaan is het middelste aantal: wanneer we het aantal stemlocaties van grote gemeenten op volgorde zetten
dan is 73 stemlocaties de middelste van alle aantallen
a

5

Een stemlocatie is niet hetzelfde als een stembureau: in een stemlocatie kunnen meerdere stembureaus zitten.

GR22: evaluatie van verloop en drukte

14 van 47

4.1.1
Uitval van stemlokalen
Bij verreweg de meeste gemeenten zijn er geen stemlokalen afgevallen in de week voor de laatste
verkiezingsdag (94%). Bij 14 gemeenten gebeurde dit wel.
Een op de vijf grote gemeenten (>100.000 inwoners) had hier mee te maken. Wanneer er uitval
was ging dat om één of twee lokalen.
Tabel 4 – Uitval van stemlokalen
Zijn er tussen 10 en 16 maart nog stemlokalen afgevallen?
Totaal

Groot

Middelgroot

Klein

Nee

94%

81%

96%

96%

Ja

6%

19%

4%

4%

Aantal gemeenten met uitval

14

5

7

2

Deze uitval werd veroorzaakt door onder meer uitbraken van het coronavirus, ziekmeldingen en
het gebruiken van de locatie voor de opvang van Oekraïense vluchtelingen. Hieronder enkele
toelichtingen van gemeenten:
•

•
•

Omdat er teveel ziekmeldingen binnenkwamen, waardoor we geen reserveleden meer voldoende
hadden om dit bureau open te houden. Het ging om een dubbel bureau op 1 locatie, 1 van de 2
bureaus is gesloten.
Een sporthal werd geclaimd voor de noodopvang van Oekraïense vluchtelingen.
We kregen de bezetting niet rond. We hebben een dubbel stembureau afgeschaald naar een enkel
stembureau.

Alternatieve locatie niet altijd gevonden
Van de 14 gemeenten die uitval ervoeren vonden 5 gemeenten geen alternatieve locatie en 3
gemeenten vonden deze niet voor alle uitgevallen locaties.

GR22: evaluatie van verloop en drukte

15 van 47

4.1.2
Communicatie over stemlocaties
Gemeenten hebben meestal op verschillende manieren over de stemlocaties gecommuniceerd
naar hun inwoners. Bijna alle gemeenten deden dat door op hun website een overzicht te plaatsen
van de stemlocaties: slechts één gemeente deed dat niet.
De meeste gemeenten verwezen op de stempas naar hun website (90%), gaven een overzicht bij
de stempas mee (90%), communiceerden via lokale nieuwsbladen of via de website
www.waarismijnstemlokaal.nl (87%) en via social media (82%).
Minder vaak werd de dichtstbijzijnde stemlocatie op de stempas vermeld (52%) of werd
gecommuniceerd via een ‘verkiezingskrantje’ (46%).
Enkele gemeenten vermelden dat ze op een andere manier hebben gecommuniceerd (6%), zoals
via een nieuwbrief, het gemeenteblad, via www.verkiezingeninbeeld.nl of via een andere website.
Tabel 5 – Communicatie over stemlocaties
Op welke manier(en) heeft uw gemeente gecommuniceerd over de stemlocaties bij deze verkiezing?
Totaal

Groot

Middelgroot

Klein

100%

96%

100%

100%

90%

85%

90%

92%

90%

92%

90%

88%

Via lokale nieuwsbladen

87%

65%

89%

92%

Op de website www.waarismijnstemlokaal.nl

87%

85%

86%

90%

Via social media

82%

73%

82%

86%

52%

35%

52%

63%

47%

42%

50%

41%

6%

15%

5%

6%

Op de website van de gemeente staat een overzicht
van de stemlocaties
Door op de stempas te verwijzen naar de website
van de gemeente
Op een overzicht bij de stempas en/of de
kandidatenlijst

Door de dichtstbijzijnde stemlocatie op de stempas
te vermelden
Via een ‘verkiezingskrantje’ dat per woonadres
werd bezorgd
Iets anders

GR22: evaluatie van verloop en drukte

16 van 47

Communicatie naar specifieke kiezersgroepen
Driekwart van de gemeenten (76%) heeft zich in de communicatie over de verkiezingen gericht
op specifieke groepen kiezers. Dat gebeurde meestal voor jonge kiezers die voor het eerst mogen
stemmen (69% van de gemeenten).
Een kwart van de gemeenten richtte zich specifieke op kiezers met een visuele beperking (28%)
en een vijfde deed dat voor jongeren tot 34 jaar of kiezers met een (licht)verstandelijke beperking
(19%).
Tabel 6 – Communicatie naar specifieke kiezersgroepen
Heeft uw gemeente zich in de communicatie over de verkiezingen gericht op specifieke groepen kiezers
(zoals: jongeren, ouderen, kiezers met een beperking of kiezers met een migratieachtergrond)?
Zo ja, op welke specifieke doelgroepen heeft uw gemeente zich gericht?
Totaal

Groot

Middelgroot

Klein

Nee

24%

19%

23%

31%

Ja, namelijk:

76%

81%

77%

69%

Jonge kiezers die voor het eerst mogen stemmen

69%

65%

70%

69%

Kiezers met een visuele beperking

28%

54%

26%

22%

Jongeren (<34 jaar)

19%

31%

18%

16%

Kiezers met een (licht)verstandelijke beperking

19%

27%

18%

16%

Laaggeletterden

15%

23%

15%

10%

Kiezers met een lichamelijke beperking

14%

19%

13%

12%

Kiezers met een auditieve beperking

12%

31%

10%

10%

Kiezers met een kwetsbare gezondheid

12%

8%

13%

10%

Ouderen (65+)

6%

8%

6%

4%

Kiezers met een migratieachtergrond

5%

12%

5%

4%

Kiezers uit andere EU-lidstaten en derde landen

4%

12%

4%

2%

Iets anders

5%

12%

5%

2%

Noot: percentages voor specifieke doelgroep zijn gepercenteerd naar het totaal, dus 69 procent van de bevraagde gemeenten
heeft zich gericht op ‘jonge kiezers die voor het eerst mogen stemmen’.

GR22: evaluatie van verloop en drukte

17 van 47

Anderstalige communicatie
Een op de tien deelnemende gemeenten heeft in een andere taal dan Nederlands of Fries
gecommuniceerd over de verkiezingen. Grote gemeenten (>100.000 inwoners) communiceerden
vaker dan kleinere gemeenten in een vreemde taal. Dit gebeurde altijd in het Engels en bij een
enkele gemeente in een andere vreemde taal (zie Tabel 7).
Het merendeel van deze gemeenten (22 van de 26) deed dit door de website in een andere taal aan
te bieden. Enkele gemeenten gebruikten andere talen in de begeleidende tekst bij de stempas of
kandidatenlijst, of via de (verkiezings-)krant.
Tabel 7 – Anderstalige communicatie
Heeft u in andere talen dan het Nederlands of het Fries over deze gemeenteraadsverkiezing
gecommuniceerd? Zo ja, in welke talen?
Nee

90%

58%

93%

94%

Ja

10%

42%

7%

6%

Engels

26

11

12

3

Arabisch

2

1

1

0

Waarvan:
(in aantallen)

Duits

1

0

1

0

Spaans

1

1

0

0

Turks

1

1

0

0

Frans

0

0

0

0

Pools

0

0

0

0

Papiaments

0

0

0

0

Een andere taal

2

1

1

0

Ruim de helft van de gemeenten (54%) communiceerde actief naar kiezers dat zij als waarnemer
aanwezig mogen zijn bij de telling.
Bij een op de vijf gemeenten (21%) was er belangstelling van pers en/of publiek voor de telling
van de vervroegd uitgebrachte stemmen. Uit de nadere toelichting blijkt dat deze belangstelling
meestal beperkt was tot enkele personen. Ook wordt genoemd dat er namens de lokale
journalistiek iemand aanwezig was.

GR22: evaluatie van verloop en drukte

18 van 47

4.1.3
Bijzondere vormen van stemlocaties
Drive-through stemlokalen werden door ongeveer een op de acht gemeenten ingezet (13%). In
grotere gemeenten was dit een kwart, in kleine gemeenten gebeurde dit bijna niet.
Ongeveer een op de zes gemeenten gebruikten tenten als stemlokaal.
De helft van de grote gemeenten maakte hier gebruik van en gemiddeld gebruikten ze 3 à 4
tenten.
Tabel 8 – Bijzondere vormen van stemlocaties
Waren er in uw gemeente drive-through stemlokalen, en zo ja, hoeveel?
Heeft uw gemeente gebruik gemaakt van tenten om daarin stemlokalen in te richten, en zo ja, hoeveel?
Totaal

Groot

Middelgroot

Klein

87%

73%

86%

98%

1

10%

12%

13%

2%

2

2%

8%

1%

-

3

-

-

-

-

4

0%

4%

-

-

5

0%

4%

-

-

Gemiddeld a

1,3

2,3

1,1

1,0

Geen tenten als

83%

48%

86%

95%

1

10%

9%

11%

5%

2

2%

13%

1%

-

3

3%

13%

2%

-

4

0%

4%

-

-

5

1%

4%

1%

-

6

-

-

-

-

7

0%

4%

-

-

8

-

-

-

-

9

0%

4%

-

-

Gemiddeld a

2,3

3,6

1,5

2,0

Geen drive-through
stemlokalen

stemlokalen

a

Gemiddeld aantal drive-through stemlokalen / tenten in gemeenten waar deze gebruikt werden

GR22: evaluatie van verloop en drukte

19 van 47

4.1.4
Toegankelijkheid van stemlocaties
In een op de vijf gemeenten (22%) is er melding gemaakt van stemlokalen die niet volledig
toegankelijk waren voor kiezers met een beperking. Dat ging gemiddeld om 3 à 4 stemlokalen per
gemeente. In grotere gemeenten kwam het vaker voor dat er melding van gemaakt moest
worden.
In grote gemeenten werden over meer stemlokalen melding gemaakt (7,3) dan in middelgrote
(2,4) of kleine gemeenten (2,4).
Minder dan een op vijf gemeenten heeft van kiezers klachten ontvangen over de toegankelijkheid
van stemlokalen. Ook hiervoor geldt dat dit vaker het geval was in grotere gemeenten.
Tabel 9 – Klachten en meldingen over toegankelijkheid
Heeft u bij uw gemeenteraad melding moeten maken van stemlokalen die niet toegankelijk waren. Zo ja, om
hoeveel stemlokalen ging het?
Heeft uw gemeente klachten van kiezers ontvangen over de toegankelijkheid van de stemlokalen?
Totaal

Groot

Middelgroot

Klein

Nee

78%

42%

80%

92%

Ja

22%

58%

20%

8%

Gem. (n)

3,7 (58)

7,3 (15)

2,4 (39)

2,3 (4)

Nee

83%

54%

85%

92%

Ja

17%

46%

15%

8%

Melding gemaakt van niet
toegankelijke stemlokalen?

Klachten over
toegankelijkheid?

Uit de nadere toelichting blijkt dat er veel gemeenten klachten ontvingen over de beperkte
toegankelijkheid voor scootmobielen en rolstoelen. In het bijzonder werd de beperkte
manoeuvreerruimte voor scootmobielen genoemd.

Welke klachten heeft uw gemeente ontvangen?
•

Beschikbare drempelhulpen waren op enkele locaties niet geplaatst; op die meldingen is actie
ondernomen.

•

Dat aangebrachte voorzieningen niet voor iedereen goed bruikbaar zijn (denk aan oprijplaten of
drempelhulpen). Dat een scootmobiel niet het hokje in kan (is overigens geen wettelijke eis).

•

Iemand die met de rolstoel niet goed over het kiezelpad kon rollen bij het betreffende stembureau.
Deze klacht kwam overigens niet van de kiezer zelf maar van een stembureaulid

•

Klachten over de trap waarmee het stembureau bereikbaar was. We hadden hiervoor een oplossing
door via een andere ingang (van de school) de lift te nemen, maar dat vond men dan geen goed
alternatief. Leerpunt voor ons, volgende keer wordt deze ingang de hoofdingang wanneer de
maatregelen dit toelaten.

•

Te steile rolstoelhelling bij toegang stembureau.

•

Wegens onderhoud was de invalidentoegang tot gemeentehuis 16 maart halve dag niet beschikbaar

GR22: evaluatie van verloop en drukte

20 van 47

Aandeel stemlokalen met extra voorzieningen ten behoeve van toegankelijkheid
Vier op de tien gemeenten (42%) hebben in tenminste één stemlokaal voorzieningen aangeboden
om de toegankelijkheid voor specifieke doelgroepen te vergroten. Van de grote gemeenten was
dit 88 procent.
Stemmallen voor blinden of slechtzienden werden het vaakst gebruikt (27%). Ondersteuning in
gebarentaal (5%), een prikkelarm stemlokaal (3%) of een proefstemlokaal voorafgaand aan de
verkiezingen (4%) werd door een enkele gemeenten aangeboden.
In 17 procent werd iets anders aangeboden ten behoeve van specifieke doelgroepen, met name
kandidatenlijsten in braille en/of in gesproken vorm.
Tabel 10 – Aandeel stemlokalen met voorzieningen voor doelgroepen
Heeft u in een of meer stemlokalen voorzieningen aangeboden voor specifieke doelgroepen?
Zo ja, welke voorzieningen heeft u aangeboden?
Totaal

Groot

Middelgroot

Klein

Nee

58%

12%

62%

69%

Ja, namelijk:

42%

88%

38%

31%

De stemmal voor blinde of slechtziende kiezers

27%

81%

22%

16%

Ondersteuning in gebarentaal

5%

35%

2%

0%

Voorafgaand aan de verkiezingen is een

4%

12%

3%

2%

Een prikkelarm stemlokaal

3%

8%

3%

0%

Iets anders

17%

19%

17%

14%

proefstemlokaal ingericht

Noot: percentages voor specifieke voorzieningen zijn gepercenteerd naar het totaal, dus 27 procent van de bevraagde gemeenten
heeft ‘de stemmal voor blinde of slechtziende kiezers’ gebruikt (dat zijn 68 gemeenten).

Tabel 11 – Gemiddeld aantal voorzieningen voor doelgroepen
Heeft u in een of meer stemlokalen voorzieningen aangeboden voor specifieke doelgroepen?
Zo ja, welke voorzieningen heeft u aangeboden?
Aantal

Totaal

Groot

Middelgroot

Klein

gemeenten
De stemmal voor blinde of slechtziende kiezers

68

2,1

3,8

1,3

1,6

Ondersteuning in gebarentaal

13

3,8

2,1

7,86

-

Voorafgaand aan de verkiezingen is een

9

1,0

1,0

1,0

1,0

Een prikkelarm stemlokaal

7

1,0

1,0

1,0

-

Iets anders

42

6,2

1,2

6,8

7,3

proefstemlokaal ingericht

6

In één middelgrote gemeente waren er 28 stemlokalen waar ondersteuning in gebarentaal werd aangeboden, dit trekt
het gemiddelde sterk omhoog.

GR22: evaluatie van verloop en drukte

21 van 47

4.2

Stemhokjes en posters

Een kwart van de gemeenten heeft extra brede stemhokjes (1,5 meter) ingezet. Van de grote
gemeenten deed meer dan de helft dit (58%).
Van de 58 gemeenten die deze hokjes gebruikten deden 26 dat in meer dan driekwart van de
stemlokalen en 24 deden dat bij minder dan een kwart.
Tabel 12 – Inzet extra brede stemhokjes
Heeft uw gemeente behalve de reguliere stemhokjes ook extra brede stemhokjes ingezet (met een breedte
van 1,5 meter)? In hoeveel procent van de stemlokalen heeft uw gemeente ook extra brede stemhokjes
ingezet?
Totaal

Groot

Middelgroot

Klein

Nee

77%

42%

79%

86%

Ja

23%

58%

21%

14%

Nee

96%

92%

96%

98%

Ja

4%

8%

4%

2%

Stemhokjes met breedte
van 1,5 meter

Stemhokjes met andere
breedte dan 1 of 1,5 meter

GR22: evaluatie van verloop en drukte

22 van 47

4.2.1
Gebruik poster J16
We legden onderstaande tekst voor aan de deelnemers, waarna de vragen volgden:
Het ministerie van BZK heeft via de verkiezingentoolkit een poster beschikbaar gesteld voor in
het stemhokje met een handleiding voor de kiezer (“Uw gedrag in het stemhokje”, model J 16).
Heeft uw gemeente deze poster in ieder stemhokje opgehangen?
Heeft u wel een andere handleiding of ander instructiemateriaal (dan de poster model J 16) in
het stemhokje aan de kiezer beschikbaar gesteld?
De meeste gemeenten (91%) hebben poster J16 opgehangen in alle stemhokjes, 7 procent had de
poster niet overal opgehangen en in enkele gemeenten hing de poster nergens (2%).
De meeste gemeenten die de poster niet overal hadden hangen hadden wel iets anders
beschikbaar gesteld, zoals een standaardformulier of steminstructies.
Tabel 13 – Ophangen poster J16 en informatiemateriaal in stemlokalen
Basis: alle deelnemende gemeenten (n=250) en de gemeenten die niet in ieder stemlokaal poster J16
hebben opgehangen (n=23)
Totaal

Groot

Middelgroot

Klein

Nee, nergens opgehangen

2%

4%

3%

Nee, in sommige wel en andere niet

7%

4%

7%

6%

Ja, in alle stemlokalen

91%

92%

90%

94%

N

250

25

176

49

Nee

17

1

14

2

Ja

6

1

4

1

Poster J16 in ieder
stemlokaal opgehangen?

Heeft u wel iets anders
beschikbaar gesteld? a

a

Deze vraag is alleen gesteld als poster J16 niet in alle stemlokalen was opgehangen (9% van het totaal)

De poster heeft niet overal gehangen om diverse redenen. Soms lag de verantwoordelijkheid bij
stembureauleden of voorzitters die de posters niet altijd ophingen, bij andere gemeenten is
besloten ook op andere wijzen te instrueren en werd de poster J16 overbodig geacht.
Kunt u toelichten waarom u poster model J 16 niet heeft opgehangen in ieder stemhokje?
• De modellen zaten in de koffer van de voorzitters. Niet bekend of in alle stembureaus deze is
opgehangen.
•

In elk stemlokaal is men door een mededeling/infographic op A3-formaat geattendeerd op de
regels die gelden in het stemlokaal/stemhokje. Ook het 4e stembureaulid had als
gastheer/gastvrouw een actieve rol in deze informatievoorziening aan de kiezer.

•

Vanwege de corona-maatregelen waren er zoveel afbeeldingen in het stemlokaal (stickers, posters
e.d.). Daarom niet ook nog eens iets in het stemhokje geplakt.

GR22: evaluatie van verloop en drukte

23 van 47

4.2.2
Gebruik poster ‘In het stemlokaal’
We legden deelnemers onderstaande tekst voor en de vragen volgden daarop:
Het ministerie van BZK heeft via de verkiezingentoolkit een poster “In het stemlokaal”
beschikbaar gesteld. Heeft uw gemeente deze poster opgehangen in de stemlokalen?
Waar heeft u de poster opgehangen?
Waarom niet in alle lokalen opgehangen?
De meeste gemeenten (88%) hebben de poster ‘In het stemlokaal’ opgehangen in alle
stemlokalen, 12 procent had de poster niet in ieder stemlokaal opgehangen (7% nergens, 4% niet
overal; afrondingsverschil).
De poster werd meestal opgehangen bij de ingang (70%) of op een willekeurige plek (22%).
Uit de toelichting blijkt dat de posters vaak niet in alle stemlokalen hingen omdat men vond dat
er al teveel informatie voor de kiezer was, de verantwoordelijke voorzitter of stembureauleden
deze niet hadden opgehangen of omdat er simpelweg geen ruimte was. Een deelnemer laat weten
dat deze poster niet aanwezig was in de toolkit.
De meeste van deze gemeenten stelden geen ander materiaal beschikbaar.
Tabel 14 – Ophangen poster ‘In het stemlokaal’
Basis: alle deelnemende gemeenten (n=250) en de gemeenten die niet in ieder stemlokaal poster ‘In het
stemlokaal’ hebben opgehangen (n=29)
Totaal

Groot

Middelgroot

Klein

Nee, nergens opgehangen

7%

4%

6%

14%

Ja, in sommige wel en andere niet

4%

-

5%

4%

88%

96%

89%

82%

250

25

176

49

Bij de ingang

70%

67%

68%

81%

Op een willekeurige plek

22%

29%

25%

10%

Op meerdere plekken in het stemlokaal

7%

4%

7%

10%

232

24

166

42

76%

100%

79%

67%

24%

-

21%

33%

29

1

19

9

Poster ‘In het stemlokaal’ opgehangen in stemlokalen?

Ja, in alle stemlokalen
N
Waar heeft u de poster opgehangen?

a

N
Heeft u wel iets anders beschikbaar gesteld? b
Nee
Ja
N
a

Deze vraag is alleen gesteld als poster ‘In het stemlokaal’ was opgehangen in stemlokalen (93% van het totaal)

b

Deze vraag is alleen gesteld als poster ‘In het stemlokaal’ niet in alle stemlokalen was opgehangen (12% van het totaal)

GR22: evaluatie van verloop en drukte

24 van 47

5

Vervoer en opslag van stemmen

5.1.1
Opslag stembiljetten
De gemeenten moeten de stembiljetten gedurende de verkiezingen veilig opslaan. Twee op de
drie gemeenten sloegen de stembussen van 14 en 15 maart op in een ruimte die is uitgerust met
een inbraakalarmeringssysteem dat in verbinding staat met een door de Rijksoverheid toegelaten
alarmcentrale (64%). Ook een inbraakvertragende en brandwerende voorziening, zoals een
gesloten inbraakwerende waardekast of kluis die in een af te sluiten ruimte staat, werd daarvoor
vaak gebruikt (42%).
In grote gemeenten gebruikte men vaker een fysiek bewaakte ruimte voor het opslaan van de
stembussen.
Een klein deel van de gemeenten maakte gebruik van andere opslagruimten, met name in
afgesloten ruimten op het gemeentehuis of in de gemeentewerf.
Tabel 15 – Opslag stembiljetten
Waar zijn de stembussen met de ongetelde stembiljetten van 14 en 15 maart opgeslagen?
Waar zijn op woensdag 16 maart, in het geval dat het tellen eerder was afgelopen dan 21:00 uur, de getelde
stemmen opgeslagen totdat de uitkomst van de telling bekend kon worden gemaakt?
Basis: alle deelnemende gemeenten (n=250); meerdere antwoorden mogelijk
Totaal

Groot

Middelgroot

Klein

Ruimte met verbonden inbraakalarmeringssysteem

64%

46%

66%

65%

Inbraakvertragende en brandwerende voorziening

42%

19%

44%

49%

Fysiek bewaakte ruimte

12%

54%

8%

4%

Ergens anders

6%

15%

6%

2%

Ruimte met verbonden inbraakalarmeringssysteem

49%

19%

51%

57%

Inbraakvertragende en brandwerende voorziening

38%

23%

38%

45%

Fysiek bewaakte ruimte

18%

46%

16%

8%

Ergens anders

8%

15%

7%

4%

Niet van toepassing

8%

19%

6%

8%

Waar zijn de stembussen van 14 en 15 maart opgeslagen?

Waar zijn de getelde stemmen van 16 maart opgeslagen?

Geen enkele van de ondervraagde gemeenten heeft melding gemaakt van een incident met de
opslag van ongetelde stemmen.

GR22: evaluatie van verloop en drukte

25 van 47

5.1.2
Vervoer stembescheiden
De uitkomsten in deze paragraaf gelden alleen voor de gemeenten die niet hebben deelgenomen
aan het experiment centrale stemopneming. De gemeenten die aan het experiment hebben
meegedaan hebben andere vragen hierover beantwoord (zie Hoofdstuk 8).
De stembescheiden zijn in deze gemeenten meestal (89%) in de stembus vervoerd naar de
opslag. Als dat op een andere manier gebeurde, was dat onder andere in verzegelde kratten of een
transportbox. De meeste gemeenten sloten de stembus af met een slot én een zegel (86%),
anders gebeurde dat door alleen een slot of een enkele keer door middel van tie wraps.
Tabel 16 – Vervoer stembescheiden
Basis: alle gemeenten die niet meededen aan het experiment met centrale stemopneming (n=224)
Totaal

Groot

Middelgroot

Klein

In de stembus

89%

89%

89%

86%

Op een andere manier

11%

11%

11%

14%

Met een slot en zegel

86%

81%

86%

88%

Op een andere manier

14%

19%

14%

12%

Hoe zijn de stembescheiden vervoerd van het stemlokaal
naar de opslag? (n = 224)

Hoe was de stembus afgesloten? (n = 199)

In een op de tien gemeenten werden de stembussen niet gescheiden van de enveloppen vervoerd
(11%), in de meeste gevallen omdat het logistiek niet realiseerbaar was.
De gemeentelijke (buiten)dienst vervoerde in acht op tien gemeenten de stembussen. In grote
gemeenten werd dat relatief vaak gedaan door een externe vervoerder (48%).
Een gemeente meldt een bijzonderheid bij het vervoer, namelijk dat er verkeershinder was naar
aanleiding van een grote brand.
Tabel 17 – Vervoer en opslag stembescheiden
Basis: alle gemeenten die niet meededen aan het experiment met centrale stemopneming (n=224)
Totaal

Groot

Middelgroot

Klein

Ja

89%

92%

88%

92%

Nee

11%

8%

12%

8%

Gemeentelijke (buiten)dienst

81%

44%

86%

82%

Externe vervoerder

12%

48%

9%

4%

Op een andere manier

7%

8%

5%

14%

Zijn de stembussen gescheiden vervoerd van de
enveloppen (met daarin voor elk stembureau het procesverbaal en de sleutel van de stembus)?

Door wie zijn de stembussen of transportboxen vervoerd?

GR22: evaluatie van verloop en drukte

26 van 47

6

Stembureauleden

6.1

Aantallen

We vroegen deelnemers het totaal aantal voorzitters, stembureauleden en tellers op te geven.
Deze aantallen opgeteld geeft het totaal aantal stembureauleden. We vroegen hen vervolgens aan
te geven voor hoeveel stembureauleden het de eerste keer was dat ze deelnamen.
Gemiddeld genomen waren er 349 stembureauleden per gemeente. Uiteraard waren er in de grote
gemeenten veel meer stembureauleden (gemiddeld 1.333) dan in kleine (119) of middelgrote
gemeenten (274). Voor 18 procent van de stembureauleden was het de eerste keer dat ze
werkzaam waren als stembureaulid.
Tabel 18 – Totaal stembureauleden (incl. voorzitters, tellers en stembureauleden) per gemeente
Hoeveel stembureauleden waren er in totaal tijdens de gemeenteraadsverkiezingen werkzaam binnen uw
gemeente? Voor hoeveel stembureauleden (dus voorzitters, stembureauleden en tellers) was het de eerste
keer dat zij werkzaam waren als stembureaulid?
Basis: alle deelnemende gemeenten (n=250); meerdere antwoorden mogelijk
Totaal

Groot

Middelgroot

Klein

Gemiddeld

349

1.333

274

119

Mediaan

227

862

244

110

Minimum

14

228

66

14

Maximum

6240

6240

868

402

Gemiddelde percentage nieuwe stembureauleden

18%

24%

18%

16%

Minimum

0%

0%

0%

0%

Maximum

73%

73%

61%

62%

GR22: evaluatie van verloop en drukte

27 van 47

6.1.1
Afmeldingen
Vrijwel alle gemeenten hadden te maken met covid-gerelateerde afmeldingen van
stembureauleden kort voor of tijdens de verkiezingen (96%).
Verrekend naar het totale aantal stembureauleden bedroeg de uitval gemiddeld 10 procent (incl.
de gemeenten waar geen sprake was van afmeldingen).
Tabel 19 – Totaal stembureauleden (incl. voorzitters, tellers en stembureauleden) per gemeente
Zijn er stembureauleden uitgevallen, kort voor of tijdens hun werkzaamheden op 14, 15 of 16 maart,
vanwege covid-gerelateerde klachten?
Basis: alle deelnemende gemeenten (n=250); meerdere antwoorden mogelijk
Totaal

Groot

Middelgroot

Klein

Nee

4%

-

3%

10%

Ja

96%

100%

97%

90%

Gemiddeld percentage afmeldingen

10%

19%

9%

7%

Minimum

0%

3%

0%

0%

Maximum

46%

39%

46%

21%

Afmeldingen in gemeente

De gemiddelde reservebestandgrootte was een kwart van het totale aantal stembureauleden
(22%). We merken op dat één persoon voor verschillende shifts als reserve-lid kon dienen.
Tabel 20 – Grootte reservebestand stembureauleden (incl. voorzitters, tellers en stembureauleden)
Hoe groot was het reservebestand aan stembureauleden in uw gemeente (in aantallen personen)?
Basis: alle deelnemende gemeenten (n=250); meerdere antwoorden mogelijk

a

Totaal

Groot

Middelgroot

Klein

Gemiddeld (aantal)

63

192

54

28

Mediaan (aantal)

38

140

40

20

Minimum

0

0

0

0

Maximum

810

810

740

165

Gemiddeld (percentueel)

22%

19%

21%

26%

Minimum

0%

0%

0%

0%

Maximum

343%

85%

343%a

110%

De gemeente Terneuzen had een reservebestand dat ruim driemaal zo groot (343%) was als het aantal stembureauleden. Ook

de gemeente Ameland had een groter reservebestand dan het aantal stembureauleden (110%).

GR22: evaluatie van verloop en drukte

28 van 47

Merendeel gemeenten had beschikking over voldoende reserve-stembureauleden
De meeste gemeenten (85%) hadden voldoende reserve-stembureauleden om de uitgevallen
leden te vervangen, 37 gemeenten hadden dat niet.
Met name de grote gemeenten hadden een onvoldoende groot reservebestand: liefst de helft van
de grote gemeenten had er niet genoeg, bij kleinere gemeenten was dat 11 procent.
De uitval is op verschillende manieren opgevangen, onder andere door de bezetting per
stembureau te verkleinen, minder stembureaus in te zetten en extra lange shifts te hanteren.
Verschillende gemeenten geven daarnaast aan extra inspanningen verricht te hebben om exleden over te halen of hun eigen ambtenaren ingezet te hebben. Via social media werd ook
geprobeerd om leden te werven, maar dat lukte niet altijd doordat Meta (moederbedrijf van o.a.
Facebook en Instagram) alle verkiezingscampagnes weerde.
Tabel 21 – Had u voldoende reserve-stembureauleden om de uitgevallen leden te vervangen?
Basis: alle deelnemende gemeenten (n=250)
Totaal

Groot

Middelgroot

Klein

Ja

85%

50%

89%

92%

Nee

15%

50%

11%

8%

In geval van een tekort aan stembureauleden konden gemeenten een beroep doen op de
uitzonderingsregel voor essentiële bedrijfsprocessen. In dat geval hoeft een stembureaulid
zonder klachten niet in quarantaine. Randvoorwaarde is dat dit stembureaulid een zelftest heeft
uitgevoerd die negatief testte. Deze uitzonderingsregel is door 17 gemeenten gebruikt, met name
door middelgrote gemeenten (13).

GR22: evaluatie van verloop en drukte

29 van 47

6.1.2
Werken in shifts
In twee derde van de gemeenten (67%) werkten stembureauleden in shifts: meestal op alle drie
de verkiezingsdagen (59%). Negentien gemeenten kozen ervoor om de stembureauleden alleen
op woensdag in shifts te laten werken (8% van het totaal).
In grote gemeenten werkte stembureauleden minder vaak in shifts dan in kleinere gemeenten.
Tabel 22 – Werkten de stembureauleden in shifts?
Basis: alle deelnemende gemeenten (n=250)
Totaal

Groot

Middelgroot

Klein

Nee

33%

48%

33%

27%

Ja, maar alleen op woensdag

8%

16%

7%

4%

Ja, zowel op maandag, dinsdag als woensdag

59%

36%

60%

69%

Werkten de stembureauleden in shifts?

We vroegen de gemeenten toe te lichten hoe die shifts eruit zagen. In veel gevallen waren er twee
shifts: één van ’s ochtends vroeg tot begin middag en één direct aansluitend tot 21.oo uur. Het
gebeurde ook dat de stembureauleden uit de eerste shift geacht werden na 21.00 uur aan te
sluiten voor de telling. Tot slot waren er ook gemeenten waar shifts naar eigen inzicht werden
ingedeeld.

GR22: evaluatie van verloop en drukte

30 van 47

6.2

Werving en vergoeding

6.2.1
Werving
Bij de werving van stembureauleden heeft een vijfde van de gemeenten problemen ervaren
(19%). Hierbij opgemerkt dat grote gemeenten hier vaker problemen mee ervoeren dan kleinere
gemeenten.
Tabel 23 – Problemen bij werving leden
Basis: alle deelnemende gemeenten (n=250); meerdere antwoorden mogelijk
Totaal

Groot

Middelgroot

Klein

Ja

19%

52%

16%

12%

Nee

81%

48%

84%

88%

Hebben zich problemen voorgedaan bij de
werving van stembureauleden?

Gevraagd naar welke problemen zich voor hebben gedaan blijkt dat sommige gemeenten grote
moeite hadden om voldoende mensen te vinden. Er waren soms ook veel afmeldingen door
allerlei redenen, waardoor het reservebestand volledig moest worden aangesproken. Dat is in
verschillende gemeenten opgelost door gemeenteambtenaren in te zetten als stembureaulid.
Hieronder enkele citaten uit het onderzoek:
•

Dat er tot aan de verkiezingen mensen zich moesten afmelden en dat je door je reservebestand heen was en
niet meer wist hoe je het op lossen en toen nog maar hulp van collega's gevraagd.

•

Door de vele corona afzeggingen hebben we last minute extra reserve leden moeten werven. Verder geen
problemen. Voldoende leden, voorzitters blijft een aandachtspunt.

•

Om reserveleden te krijgen hebben wij veel oproepen moeten doen via socials, intern, eigen contacten etc.
Uiteindelijk alle reserves bijna in moeten zetten

•

Voornamelijk bezetting reserves. Nu veel stembureauleden meerdere keren ingezet.

Een opvallend probleem was dat de verplichte e-learning als obstakel werd gezien door inwoners
die zich hadden aangemeld of deze niet behalen:
•

Er is onvoldoende besef van het feit dat een benoeming niet eenvoudig afgezegd kan worden. De
verantwoordelijkheid voor de rol van stembureaulid wordt niet begrepen omdat deze vaak als
vrijwilligerswerk wordt gezien.

•

na een oproep waarin vermeld was dat men e-learning moest doen, kregen we ruim 70 aanmeldingen. Van
die 70 hebben ongeveer 45 personen, ondanks meerdere verzoeken, de e-learning niet gemaakt. Daar moet je
veel tijd in investeren maar het resultaat blijft uit zodat je per saldo maar max 20 aanmeldingen overhoudt
omdat er ook mensen zijn die onder een 4 scoren met de e-learning helaas.

GR22: evaluatie van verloop en drukte

31 van 47

6.2.2
Vergoeding
Voorzitters ontvangen gemiddeld de hoogste vergoeding (€ 185 per deelname), gevolgd door de
stembureauleden (€ 162) en plaatsvervangende voorzitters (€ 143)7. We zien ook hier enige
verschillen naar gemeentegrootte, daar het gemiddelde bedrag hoger ligt voor alle drie de
functies.
Ook voor tellers – die veel minder krijgen voor hun deelname – geldt dat zij in grote gemeenten
gemiddeld meer vergoeding ontvangen.
Bij de meeste gemeenten was de vergoeding niet hoger dan gebruikelijk: een uit acht gemeenten
koos daar wel voor (gemiddeld € 34 meer).
Tabel 24 – Vergoeding stembureauleden
Basis: alle deelnemende gemeenten (n=250); meerdere antwoorden mogelijk
Totaal

Groot

Middelgroot

Klein

Voorzitter

€ 185

€ 229

€ 184

€ 168

Plv. Voorzitter

€ 143

€ 152

€ 145

€ 133

Stembureaulid

€ 162

€ 179

€ 162

€ 152

Teller

€ 46

€ 71

€ 43

€ 44

Nee

88%

80%

88%

94%

Ja

12%

20%

12%

6%

€ 34

€ 34

€ 34

€ 33

29

5

21

3

Was de vergoeding hoger dan gebruikelijk?

Gemiddelde hogere vergoeding
Aantal gemeenten met hogere vergoeding

7

Enkele gemeenten hanteerden een uurvergoeding en hebben een bedrag moeten schatten.

GR22: evaluatie van verloop en drukte

32 van 47

7

Overige vragen over het verkiezingsproces

7.1

Ondersteuningsverklaringen

In vrijwel alle gemeenten konden kiezers zonder afspraak langskomen om een
ondersteuningsverklaring af te leggen; in 6 gemeenten kon dat niet.
Bij 13 gemeenten zijn er klachten binnengekomen van kiezers of politieke partijen over het
afleggen van ondersteuningsverklaringen.
Deze klachten gingen over verschillende dingen: bijvoorbeeld de wachttijden bij de gemeente,
onduidelijkheid over de documentatie of de manier waarop ze werden geholpen.

7.2

Stempassen

7.2.1
Bezorgen stempassen
Bij meer dan de helft van de gemeenten was er sprake dat stempassen niet of op het verkeerde
adres zijn bezorgd (59%). In drie kwart van deze gemeenten hebben alle betrokken kiezers tijdig
een vervangende stempas ontvangen. De contactpersonen van grotere gemeenten geven vaker
aan dit niet precies te weten (27% van de grote gemeenten waarbij verkeerd geleverd is) dan in
kleine gemeenten (8%).
Als reden voor het niet tijdig kunnen leveren van vervangende stempassen geven de gemeenten
aan dat kiezers zich soms pas melden na het verstrijken van de deadline en dat het daardoor niet
meer mogelijk was een stempas te leveren.
Tabel 25 – Bezorgen stempassen
Basis: alle deelnemende gemeenten (n=250) en gemeenten met verkeerd bezorgde stempassen (n=148)
Totaal

Groot

Middelgroot

Klein

Ja

59%

58%

62%

51%

Nee

41%

42%

38%

49%

N=

250

25

176

49

Ja

76%

67%

75%

84%

Nee

9%

7%

9%

8%

Weet niet

16%

27%

16%

8%

N=

148

15

108

25

Is het voorgekomen dat er stempassen niet of op het
verkeerde adres zijn bezorgd?

Zo ja, hebben alle betrokken kiezers nog tijdig een
vervangende stempas ontvangen?

GR22: evaluatie van verloop en drukte

33 van 47

Geconstateerde fouten bij het bepalen van de kiesgerechtigdheid
Naast de casus over Britse kiesgerechtigdheid8 hebben 20 gemeenten fouten geconstateerd over
de kiesgerechtigdheid van inwoners.
Het grootste deel had betrekking op een fout bij de leverancier van het selectiebestand. Meerdere
gemeenten kregen hierdoor een onvolledig bestand en moesten daar zelf achteraan.
7.2.2
Register Ongeldige Stemmen (ROS)
Gemiddeld werden er per gemeente ongeveer 100 ongeldige stempassen vermeld in het Register
Ongeldige Stemmen (ROS). Verrekend naar het aantal kiesgerechtigden is dat 0,23 procent.
In grote gemeenten is dit 0,26 procent van de stempassen opgenomen in de ROS, in middelgrote
gemeenten 0,23 procent en in kleine gemeente is dat 0,22 procent.
Tabel 26 – Register Ongeldige Stemmen (percentage van het totaal aantal stemgerechtigden)
Basis: alle deelnemende gemeenten (n=250)
Totaal

Groot

Middelgroot

Klein

0,23%

0,26%

0,23%

0,22%

Minimum percentage

0,00%

0,07%

0,00%

0,00%

Maximum percentage

1,95%

0,77%

1,95%

0,60%

Percentage stemmen in ROS t.o.v. aantal
kiesgerechtigden

8

Door het vertrek van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie gelden Britten als buiten-EU inwoners. Deze
aanpassing was dit jaar nog niet doorgevoerd.

GR22: evaluatie van verloop en drukte

34 van 47

7.2.3
Schriftelijke volmachten
Van de 250 gemeenten hebben er 211 aanvragen voor een schriftelijke volmacht ontvangen
(83%). Gemiddeld ging dat om 42 aanvragen per gemeente oftewel minder dan één procent van
de kiesgerechtigden.
Gemeenten hebben de aanvragen meestal goedgekeurd, gemiddeld was dat 99 procent van de
aanvragen. In één gemeente werd geen enkele van de zes aanvragen ingewilligd.
Tabel 27 – Aantal schriftelijke volmachten ontvangen en ingewilligd
Basis: alle deelnemende gemeenten (n=250)
Totaal

Groot

Middelgroot

Klein

42

55

51

2

% van aantal kiesgerechtigden

0,12%

0,03%

0,15%

0,02%

Minimum

0%

0%

0%

0%

Maximum

6,35%

0,12%

6,35%

0,15%

42

53

51

2

Percentage ingewilligd

99%

99%

99%

100%

Minimum

0%

91%

0%

100%

Maximum

100%

100%

100%

100%

Hoeveel aanvragen voor een schriftelijke volmacht
heeft u ontvangen? (gemiddelde)

Hoeveel aanvragen voor een schriftelijke volmacht
heeft u ingewilligd? (gemiddeld)

Drie gemeenten gaven aan dat er signalen binnen kwamen van het ronselen van stemmen. Een
van die gemeenten heeft zelf onderzoek gedaan en bleek dat dit geen ronselen van stemmen te
zijn9. Bij een andere gemeente bleek dat het signaal “niet hard gemaakt kon worden”.
Eén gemeente heeft daadwerkelijk aangifte gedaan van het opkopen van stempassen. Welke
gemeente dit betreft is bij het ministerie van BZK aangegeven en zij hebben hierover contact
opgenomen.
7.2.4
Tellen
Vier op de tien gemeenten maakten gebruik van de telmethode die het ministerie van BZK
adviseerde. De rest maakte gebruik van (een combinatie van) andere telmethoden. Uit de
toelichting blijkt dat die gemeenten meestal (gedeeltelijk) de CraftLean telmethode hanteerden.
Sommige gemeenten maakten (ook) gebruik van een eigen telmethode of de methode van
Stemtel.nl
Tabel 28 – Welke telmethode heeft uw gemeente toegepast?
De telmethode die BZK
adviseerde
Een andere telmethode

Totaal

Groot

Middelgroot

Klein

40%

28%

38%

55%

60%

72%

62%

45%

9

Er was gemeld dat een partij boven een stembureau is gehuisvest. De gemeente concludeerde na onderzoek dat van het
ronselen van stemmen geen sprake was.

GR22: evaluatie van verloop en drukte

35 van 47

8

Experiment centrale stemopneming

Het experiment centrale stemopneming werd bij deze gemeenteraadsverkiezingen in 34
gemeenten uitgevoerd, 26 van deze gemeenten hebben de vragenlijst ingevuld (een
responspercentage van 76%).
Eén van deze gemeenten heeft niet eerder meegedaan met het experiment. Voor de meeste
gemeenten heeft de coronacrisis geen invloed gehad op de keuze om deel te nemen, voor één
gemeente was dit een van de redenen om juist wel mee te doen.

8.1

Algemene indruk experiment

Van de 26 gemeenten hebben 24 een goede (12) of zeer goede (12) indruk van hoe dit is verlopen.
De meeste gemeenten geven aan dat de centrale stemopneming het telproces betrouwbaarder en
transparanter maakt (zie de aantallen in Tabel 29).
Gemeenten zijn tevreden met de betrouwbaarheid en stellen dat deze toeneemt omdat de
telploegen bij de centrale stemopname nog ‘fris’ zijn – in tegenstelling tot tellers die ook al een
shift op het stembureau hebben gehad.
Daarnaast geven ze aan dat het de transparantie ten goede komt doordat het makkelijker is om
mee te kijken hoe de telling verloopt en de waarborging van het “vier-ogenprincipe”.
Vrijwel alle gemeenten (25 uit 26) zijn het eens met de stelling ‘als de mogelijkheid bestaat, zal ik
mijn gemeentebestuur de volgende keer adviseren weer mee te doen met de centrale
stemopneming’.
Tabel 29 – In hoeverre bent u het eens of oneens met de volgende stellingen?
Basis: 26 gemeenten die deelnamen aan het experiment centrale stemopname; in aantallen
Helemaal mee

Mee eens

eens

Niet mee eens,

(Helemaal)

niet mee

mee oneens

oneens
De centrale stemopneming maakte het
telproces in mijn gemeente betrouwbaarder
De centrale stemopneming maakte het
telproces in mijn gemeente transparanter

18

6

2

0

15

7

4

0

16

9

1

0

Als de mogelijkheid bestaat, zal ik mijn
gemeentebestuur de volgende keer adviseren
weer mee te doen met centrale
stemopneming

GR22: evaluatie van verloop en drukte

36 van 47

8.2

Organisatie en training

8.2.1
Training
Niet alle deelnemende gemeenten hebben de stembureauleden en tellers een training laten
volgen: in 3 gemeenten volgden alleen stembureauleden een training, bij 4 gemeenten alleen de
tellers en 7 gemeenten boden geen training aan.
Deze gemeenten gaven aan dat ze geen training aanboden omdat ze bijvoorbeeld al ervaring
hebben met de procedure of daar een eigen instructie voor hebben. Soms maakten de
stembureauleden of de tellers onderdeel uit van het verkiezingsorganisatieteam en waren ze dus
al op de hoogte.
De trainingen die werden aangeboden waren onder andere e-learning met betrekking tot de
telmethode, fysieke bijeenkomst of een algemene instructie over wat er wordt verwacht.
Tabel 30 – Hebben de leden van het gemeentelijk stembureau of de tellers een training gevolgd? Of beiden?
Basis: 26 gemeenten die deelnamen aan het experiment centrale stemopname; in aantallen
Totaal

Groot

Middelgroot

Klein

Ja, de leden en de tellers

12

2

8

2

Ja, alleen de leden

3

1

2

Ja, alleen de tellers

4

2

2

Nee

7

1

3

3

Totaal

26

6

15

5

GR22: evaluatie van verloop en drukte

37 van 47

8.2.2
Vervoer en opslag stembescheiden
De meeste deelnemende gemeenten hebben de stembescheiden naar de opslag vervoerd in de
stembus (17) of in een transportbox (8). Eén gemeente heeft deze in verzegelde verhuisdozen
vervoerd.
Alle deelnemende gemeenten hebben de stembussen en transportboxen gescheiden van de
enveloppen vervoerd.
In 16 gemeenten zijn de stembescheiden vervoerd door een gemeentelijke (buiten)dienst. Zes
gemeenten maakten gebruik van een externe vervoerder en vier gemeenten deden het op een
andere manier, zoals door de beveiliging of door de (vice-)voorzitters van de stembureaus
Hiervoor worden meestal 2 personen ingezet (21 van de 26). Andere gemeenten gebruikten 3, 4 of
6 personen. Er zijn geen bijzonderheden gemeld tijdens het vervoer van de stembescheiden.

Tabel 31 – Vervoer en opslag stembescheiden
Basis: 26 gemeenten die deelnamen aan het experiment centrale stemopname; in aantallen
Totaal

Groot

Middelgroot

Klein

In de stembus

17

5

8

4

In een

8

1

6

1

Ergens anders

1

0

1

0

Gemeentelijke

16

3

9

4

6

2

4

4

1

2

Hoe zijn de stembescheiden vervoerd
van het stemlokaal naar de opslag?

transportbox

Door wie zijn de stembussen of
transportboxen vervoerd?
(buiten)dienst
Externe
vervoerder
Op een andere

1

manier

We vroegen ook waar de stembussen en enveloppen zijn opgeslagen voorafgaande aan de
centrale stemopneming. In

GR22: evaluatie van verloop en drukte

38 van 47

Tabel 32 hebben we een selectie van die antwoorden gebundeld.

GR22: evaluatie van verloop en drukte

39 van 47

Tabel 32 – Open invulvelden opslag (selectie)
Waar zijn de stembussen/transportboxen

Waar zijn de enveloppen opgeslagen

opgeslagen gedurende de dag/dagen

gedurende de dag/dagen voorafgaande aan de

voorafgaande aan de centrale stemopneming?

centrale stemopneming?

In een beveiligde ruimte, naast de ruimtes waar de

In een beveiligde ruimte.

centrale stemopneming plaats heeft gevonden.
De vroegstemmen in onze beveiligde loods en in de

In de kluisruimte op het stadskantoor.

nacht na de stemming van 16 maart op de locatie
waar de cso plaatsvond.
Met beveiliging op de CSO locatie.

Op de CSO locatie in een afgescheiden ruimte.

Sporthal waar de telling plaatsvond onder toezicht

Kluis gemeentehuis

van twee bewakers met hond.
In een afgesloten ruimte met 24\7 fysieke

Op een andere locatie dan de stembussen, in

bewaking

een kluis.

In het stadhuis onder permanente fysieke

In een kluisruimte

bewaking
Op een centrale locatie met 24-uurs bewaking

Op een centrale locatie met 24-uurs bewaking

In een afgesloten, beveiligde ruimte en bewaakte

In een afgesloten, beveiligde ruimte en

ruimte middels sensoren.

bewaakte ruimte middels sensoren.

In een kluis die voldoet aan de eisen van opslag,

In een aparte kleinere kluis in de grote kluis,

dus brandwerend en inbraakwerend etc

ook inbraakwerend en brandwerend

In de kluis.

In de kluis, in de kluis. (er staat een kleine kluis
in de grote kluis).

Beveiligde afdeling inwonerszaken gemeentehuis

Beveiligde afdeling inwonerszaken
gemeentehuis

Een ruimte (in het gemeentehuis) die is uitgerust

In de kluis in de kluisruimte van de afdeling

met een inbraakalarmeringssysteem dat in

Burgerzaken in het gemeentehuis.

verbinding staat met een door de Rijksoverheid
toegelaten alarmcentrale.
In de kluis op de afdeling Burgerzaken

In dezelfde kluis waar ook de reisdocumenten
worden opgeslagen

In een ruimte met 24/7 persoonlijke beveiliging

In een ruimte met 24/7 persoonlijke beveiliging

In een beveiligde opslag van de transporteur

In een met stalen tieraps verzegelde
transportbox op een gemeentelocatie.

Op het gemeentehuis in een beveiligde omgeving

In de kluis van burgerzaken

Op de afdeling publiekszaken welke voldoet aan de

Op de afdeling publiekszaken welke voldoet

voorwaarden van de beveiliging.

aan de voorwaarden van de beveiliging in een
aparte brandwerende kast.

In een inbraakwerende ruimte met alarm detectie.

In diezelfde ruimte (gescheiden van de
stembus)

In het gemeentehuis die aangesloten is op een

In een brandwerende kluis in het gemeentehuis

beveiligingssysteem

GR22: evaluatie van verloop en drukte

40 van 47

8.2.3
Centrale stemlocatie
De centrale stemopneming vond meestal plaats op één locatie: in één gemeente op twee locaties.
Meestal was de stemopneming in het gemeentehuis (7x) of in een sporthal (10x). In 9 gemeenten
was het ergens anders (9x), zoals bijvoorbeeld een evenementenhal, jaarbeurs of kerk.
Als toelichting waarom het daar plaatsvond geeft men aan dat het een voldoende grote locatie
moet zijn - ook om voldoende afstand te kunnen houden – en dat de bereikbaarheid goed is.
8.2.4
Tijdstip Centrale stemopname
De centrale stemopname begon in de meeste gevallen om, of voor 09.00 uur ’s ochtends (21x).
De afronding van de stemopname was altijd op dezelfde dag als er was begonnen (donderdag 17
maart) en in 19 van de 26 gemeenten was dit voor 18.00 uur ’s avonds. In drie gemeenten was
men tussen 21.00 en 00.00 uur klaar, namelijk in Utrecht, Rotterdam en Maastricht.
Tabel 33 – Wanneer begon de centrale stemopname? Hoe laat werd de centrale stemopneming afgerond
(bekendmaking uitslag door gemeentelijk stembureau, ondertekening proces-verbaal)?
Basis: 26 gemeenten die deelnamen aan het experiment centrale stemopname; in aantallen
Totaal

Groot

Middelgroot

Klein

Voor 9.00 uur

7

1

5

1

Om 9.00 uur

14

4

7

3

9.01-9.15

1

-

1

-

9.16-9.30

1

1

-

-

9.31-9.45

-

-

-

-

9.46-10.00

3

2

1

Begin

Einde
15 tot 18 uur

19

1

13

5

18 tot 21 uur

4

2

2

-

21 tot 24 uur

3

3

-

-

GR22: evaluatie van verloop en drukte

41 van 47

8.2.5
Aantal leden
Bij de gemeenten die deelnamen aan de centrale stemopneming waren er gemiddeld 10,3 leden
van het gemeentelijk stembureau. Er waren gemiddeld 16,5 telteams met 92,7 tellers: gemiddeld
5 à 6 tellers per telteam.
Tabel 34 – Aantal stembureauleden bij de gemeenten die deelnemen aan centrale stemopneming
Totaal

Groot

Middel

Klein

26

6

15

5

Gemiddeld

10,3

8,3

11,9

7,8

Minimum

5

5

5

5

Maximum

96

15

96

14

Gemiddeld

16,5

46,0

9,1

3,2

Minimum

2

10

3

2

Maximum

99

99

24

6

Gemiddeld

92,7

268,7

47,6

17,0

Minimum

10

90

15

10

Maximum

500

500

96

24

Gemiddeld

5,8

6,8

5,5

5,6

Minimum

3

5

3

4

Maximum

10

10

8

7

N=
Aantal leden gemeentelijk stembureau

Aantal telteams

Aantal tellers (totaal)

Aantal tellers per telteam

GR22: evaluatie van verloop en drukte

42 van 47

8.3

Meerkosten en besparingen

Voor de meeste gemeenten (22) kostte de centrale stemopneming meer dan een reguliere
stemopname. De overige vier gemeenten hadden gelijk blijvende kosten (allen middelgrote of
kleine gemeenten).
De meerkosten zijn voor veel gemeenten nog niet precies te overzien. Zij geven een schatting
mee. De extra kosten worden tussen de enkele duizenden tot enkele honderdduizenden euro’s
geschat. Gemiddeld was dat ongeveer € 35.000, de mediaan – het middelste bedrag – is € 7.500.10
Tabel 35 - Hoeveel hoger zijn de kosten van centrale stemopneming dan reguliere stemopneming?
Basis: 21 gemeenten die hogere kosten meldden7
Totaal

Groot

Middelgroot

Klein

Gemiddeld

€ 35.333

€ 108.833

€ 6.708

€ 2.833

Mediaan

€ 7.500

€ 62.500

€ 5.000

€ 2.000

Minimum

€0

€ 8.000

€0

€ 1.500

Maximum

€ 300.000

€ 300.000

€ 20.000

€ 5.000

21

6

12

3

N=

8.4

Overige onderwerpen m.b.t. centrale stemopneming

We vroegen of gemeenten hun inwoners en lokale media hebben geïnformeerd over de centrale
stemopneming. Van de 26 gemeenten hebben 25 dat gedaan. Ze deden dat onder meer door te
communiceren in de (lokale) krant, op de eigen website of via social media.
Bij 12 van de 26 gemeenten was ook sprake van belangstelling van pers of publiek. In alle gevallen
zijn direct betrokkenen als (kandidaat)raadsleden en ambtenaren in functie aanwezig geweest. In
een enkel geval waren er ook burgers of pers(fotografen) aanwezig.
Alle deelnemende gemeenten hebben het proces-verbaal van het gemeentelijk stembureau
(inclusief de bijlagen met de uitkomsten op stembureauniveau) gepubliceerd op de website van
de gemeente.
Tot slot hebben enkele deelnemers opmerkingen over het experiment met de centrale
stemopneming. Zo zijn de kosten volgens de een ‘beduidend hoger dan [een] reguliere telling’, is
de vergoeding ‘verre van realistisch’ en twee deelnemers zouden dit experiment graag als wet
ingevoerd zien. Een deelnemer geeft aan dat het extra tijd kost om alles te publiceren en zou het
fijn vinden als daar rekening mee wordt gehouden.

10

De schatting van één gemeente was onrealistisch hoog (€ 1.000.000.000) en is niet meegenomen in deze berekeningen

GR22: evaluatie van verloop en drukte

43 van 47

9

Hulpmiddelen ministerie BZK

9.1

Verkiezingentoolkit

9.1.1
Gebruik
Bijna alle deelnemende gemeenten hebben gebruik gemaakt van de verkiezingentoolkit van het
ministerie, slechts één gemeente heeft dat niet gedaan. De reden hiervoor was dat er daarmee
‘teveel materiaal’ zou zijn.
De meeste gemeenten kunnen informatie makkelijk terugvinden (82%) of doen dat gemakkelijk
met behulp van de zoekfunctie (12%). Voor vijf procent van de gemeenten (12 van de 250
gemeenten) geldt dat ze informatie niet gemakkelijk konden vinden.
Uit de gegeven toelichtingen blijkt dat gemeenten het lastig vinden dat er geen overzicht is en er
daardoor vaak doorgeklikt moet worden.
Tabel 36 – Kunt u de informatie die u zoekt gemakkelijk vinden op de verkiezingentoolkit?
Basis: alle deelnemende gemeenten (n=250)
Totaal

Groot

Middelgroot

Klein

Ja, de informatie is makkelijk vindbaar

82%

80%

82%

84%

Ja, maar alleen met gebruik van de zoekfunctie

12%

16%

13%

10%

Nee

5%

4%

5%

6%

Weet ik niet

0%

-

1%

-

We vroegen wat gemeenten graag anders zouden willen zien. Hierop worden veel verschillende
ideeën aangedragen. Antwoorden die we vaker terugzien: een compacter en overzichtelijk
product, beperking van het aantal updates, eerder geïnformeerd worden over wat er ontwikkeld
wordt en een makkelijke manier om terug te vinden wat er veranderd is ten opzichte van eerdere
toolkits.

GR22: evaluatie van verloop en drukte

44 van 47

9.1.2
Beoordeling
De informatievoorziening in de toolkit verkiezingen wordt als goed (73%) tot zeer goed (24%)
beoordeeld.
De verkiezingentoolkit biedt een goed overzicht van de benodigde informatie bij de organisatie
van de verkiezingen (94% ‘mee eens’). Bijna een op de vijf zou ‘meer informatie willen vinden
over de verkiezingen op de verkiezingentoolkit’ (18% ‘mee eens’).
Degenen die meer informatie willen vroegen we welke informatie dat zou kunnen zijn: vier op de
vijf geven aan informatie van de Kiesraad te willen en driekwart zou handreikingen van de VNG
willen ontvangen. Een derde van de gemeenten (46) zou nog meer informatie willen vinden in de
verkiezingentoolkit: hiermee wordt zowel informatie van de Kiesraad (door 37 gemeenten) als
handreikingen van de VNG (34) bedoeld.
Twee procent (5 gemeenten) maakt nauwelijks gebruik van de informatie op de
verkiezingentoolkit.
Tabel 37 – Beoordeling verkiezingentoolkit
Basis: alle deelnemende gemeenten (n=250)
Helemaal

Mee eens

mee eens

Niet mee

Mee

Helemaal

eens, niet

oneens

mee

mee oneens
De verkiezingentoolkit biedt een goed

oneens

30%

64%

6%

-

-

0%

2%

6%

54%

38%

2%

16%

42%

33%

7%

overzicht van de benodigde informatie bij de
organisatie van de verkiezingen
Ik maak nauwelijks gebruik van de
informatie op de verkiezingentoolkit
Ik zou meer informatie willen vinden over de
verkiezingen op de verkiezingentoolkit

GR22: evaluatie van verloop en drukte

45 van 47

9.2

Inloopspreekuur BZK

Ongeveer de helft van de gemeenten heeft gebruik gemaakt van inloopspreekuren van het
ministerie van BZK (47%). Door grote gemeenten werd meer gebruik gemaakt van het spreekuur
(72%) dan door middelgrote (47%) of kleine gemeenten (35%).
Gemeenten die er gebruik van hebben gemaakt beoordelen de spreekuren over het algemeen als
goed. Een kwart van hen vindt het niet goed, maar ook niet slecht en twee procent beoordeelt het
als slecht.
Tabel 38 – Inloopspreekuur BZK
Basis: alle deelnemende gemeenten (n=250) en alle gemeenten die gebruik maakten van de
inloopspreekuren (n=117)
Totaal

Groot

Middelgroot

Klein

Heeft uw gemeente gebruik gemaakt van de inloopspreekuren
die het ministerie van BZK organiseerde? (n = 250)
Ja

47%

72%

47%

35%

Nee

53%

28%

53%

65%

Hoe beoordeelt u de inloopspreekuren van BZK? (n = 117)
Zeer goed

16%

18%

24%

Goed

56%

61%

55%

53%

Niet goed, ook niet slecht

26%

39%

24%

24%

Slecht

1%

1%

Zeer slecht

1%

1%

Het merendeel van de gemeenten die geen gebruik maakten van de inloopspreekuren deden dat
niet omdat ze geen vragen hadden voor het ministerie (62%). De helft had geen tijd om er aan
mee te doen. Enkele gemeenten waren er niet mee bekend dat de spreekuren georganiseerd
werden.
Voor 14 procent was er (ook) een andere reden om er geen gebruik van te maken, bijvoorbeeld
omdat ze vragen via een andere weg stelden, of omdat ze het niet nodig achtten.
Tabel 39 – Waarom maakte uw gemeente geen gebruik van inloopspreekuren van het ministerie van BZK?
Basis: gemeenten die geen gebruik maakten van de inloopspreekuren (n=133);
meerdere antwoorden mogelijk
Er waren geen vragen vanuit de gemeente
om aan het ministerie voor te leggen
Er was geen tijd om aan de
inloopspreekuren mee te doen
Het was niet bekend dat het ministerie
inloopspreekuren organiseerde
Andere reden

GR22: evaluatie van verloop en drukte

Totaal

Groot

Middelgroot

Klein

62%

43%

62%

66%

50%

43%

52%

44%

2%

0%

2%

0%

14%

57%

12%

13%

46 van 47

I&O Research Enschede
Zuiderval 70
Postbus 563
7500 AN Enschede
T (053) 200 52 00
E info@ioresearch.nl
KVK-nummer 08198802

I&O Research Amsterdam
Piet Heinkade 55
1019 GM Amsterdam
T (020) 308 48 00
E info@ioresearch.nl

GR22: evaluatie van verloop en drukte

www.ioresearch.nl

47 van 47