Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

36 180

Doen waar Nederland goed in is – Strategie voor
Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

Nr. 24

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 12 oktober 2022
De vaste commissie voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking heeft een aantal vragen voorgelegd aan de Minister voor
Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking over de brief van
24 juni 2022 inzake de Beleidsnota Doen waar Nederland goed in is –
Strategie voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking
(Kamerstuk 36 180, nr. 1).
De Minister heeft deze vragen beantwoord bij brief van 6 september 2022.
Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.
De voorzitter van de commissie,
Wuite
Adjunct-griffier van de commissie,
Prenger

kst-36180-24
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

1

1
Klopt het dat de SDG-toets (onderdeel van het Integraal Afwegingskader –
IAK) werd toegepast op al het nieuwe handelsbeleid en bijbehorende
instrumenten in het afgelopen jaar, om de bijdrage aan alle SDG’s te
onderzoeken? Indien ja, wat zijn de geleerde lessen? Indien nee, bent u
van plan om dit tijdens de huidige kabinetsperiode wel te doen, conform
de eisen van de Tweede Kamer en de afspraken in het IAK.
Antwoord
Het Integraal Afwegingskader (IAK), inclusief de SDG-toets, is
van toepassing op alle nieuwe voorstellen voor beleid, wet- en
regelgeving van de rijksoverheid. Er is afgelopen jaar geen nieuw
beleid of regelgeving aan het parlement voorgelegd op handelsbeleid waarop het IAK van toepassing zou zijn.
De bijdrage van het Nederlands bedrijfsleven aan het behalen van
de SDG’s maakt reeds deel uit van het beleid en de bredere
gestelde eisen rond internationaal maatschappelijk verantwoord
ondernemen (IMVO). Bedrijven moeten voldoen aan
IMVO-voorwaarden om in aanmerking te komen voor het handelsinstrumentarium (inclusief deelname aan handelsmissies).
Ook in de huidige kabinetsperiode zal het kabinet bedrijven actief
ondersteunen bij het toepassen van IMVO. Zo wordt een
IMVO-steunpunt voor bedrijven opgericht en ontwikkelt het
kabinet een nieuwe vorm van sectorale samenwerking. Het
kabinet bevordert IMVO-wetgeving in Europees verband en voert
daarnaast nationale wetgeving in. Deze processen lopen zoveel
mogelijk parallel.
2
Hoeveel procent van de ODA-gelden komen direct ten goede aan het
bedrijfsleven?
Antwoord
BZ kiest de partner waarmee het desbetreffende beleidsdoel naar
verwachting het beste kan worden bereikt. Achteraf is duidelijk
via welk kanaal is gefinancierd.
In 2021 ging 15,7% van de ODA-uitgaven van BHOS naar activiteiten in samenwerking met het bedrijfsleven en naar activiteiten
die ten goede kwamen aan het ondernemingsklimaat. Deze
activiteiten kunnen uit verschillende vormen bestaan:
– Ondersteuning van buitenlandse bedrijven die handel drijven
met of investeren in ontwikkelingslanden, gericht op duurzame economische ontwikkeling in deze landen.
– Uitvoering van ontwikkelingsprojecten door buitenlandse
(inclusief Nederlandse) bedrijven waar hun kennis en kunde
het beste aansluit bij de vraag.
– Dialoog aangaan met de lokale overheid ten behoeve van het
versterken van het ondernemingsklimaat, bijvoorbeeld door
betere wet- en regelgeving.
– Samenwerken met lokale bedrijven aan nieuwe, ontwikkelingsrelevante verdienmodellen.
– Ondersteunen van overheden met project- en beleidsontwikkeling in sectoren waar Nederland meerwaarde te leveren heeft.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

2

De berekening van het percentage toerekening aan het bedrijfsleven is dit jaar aangescherpt. Naar aanleiding van een grotere
focus op ontwikkelingssamenwerking via het bedrijfsleven zijn
de activiteiten die onder het kanaal bedrijfsleven vallen, opnieuw
bekeken en is de berekening geactualiseerd.
3
Wat zijn overwegingen om ODA-gelden, die niet bedoeld zijn voor
Nederlandse commerciële doeleinden, door bedrijven te laten spenderen
terwijl de IOB-evaluatie over artikel 1 de positieve impact op de
ODA-doelen armoedebestrijding, klimaatdoelen en mensenrechten niet
heeft gevonden?
Antwoord
De ODA-gelden uit artikel 1 zijn inderdaad niet bedoeld voor
Nederlandse commerciële doeleinden en worden daar ook niet
aan besteed. Deze ODA-middelen worden ingezet ten behoeve
van private sectorontwikkeling in ontwikkelingslanden en ten
behoeve van de gecombineerde inzet op ontwikkelingssamenwerking, handel en investeringen. Dit kan met bedrijven, ngo’s,
kennisinstellingen (inclusief Nederlandse) en multilaterale
organisaties, al naar gelang wat het meest effectief is.
De IOB-evaluatie over artikel 1 gaat uitgebreid in op de wijze
waarop hier de afgelopen jaren invulling aan is gegeven en de
resultaten ervan. De IOB concludeert dat met het beleid en de
programma’s ter versterking van het ondernemingsklimaat in
ontwikkelingslanden de korte termijn doelen worden behaald,
maar dat onbekend is of daarmee ook de ontwikkelingsdoelen op
lange termijn worden gehaald. Dit laatste komt namelijk niet
voldoende naar voren in evaluaties, vooral door beperkte
monitoring- en evaluatiesystemen en door een focus op korte
termijnresultaten als gevolg van verantwoordingsdrang, aldus de
IOB. De IOB doet ook aanbevelingen hoe het beter kan, zoals het
versterken van monitoring, evaluatie en leren in de organisatie,
meer sturing op synergie en coherentie tussen hulp en handel en
meer sturing op lange termijn impactdoelen. Op pagina 58 van de
nota staat hoe deze aanbevelingen worden ingebed in het
BHOS-beleid. Met inachtneming van deze aanbevelingen wordt de
gecombineerde inzet op ontwikkelingssamenwerking, handel en
investeringen gecontinueerd. Waarbij tevens, conform door uw
Kamer aangenomen moties1, de kennis en kunde van Nederlandse
bedrijven beter zal worden benut bij het bereiken van ontwikkelingsdoelstellingen door hen – waar relevant – als partner in
ontwikkeling in te zetten. Zo werken we met bedrijven in de
cacao-sector samen om te komen tot een leefbaar loon en een
einde aan ontbossing en kinderarbeid in deze sector.
4
Op welke manieren ondersteunt u op dit moment de activiteiten van
Nederlandse zadenbedrijven (financieel en niet-financieel) in het
buitenland?

1

(gewijzigde) motie van het lid Van Haga (Kamerstuk 35 000 XVII nr. 67 dd. 4 juni 2019) en de
motie van het lid Weverling (35 570 XVII, nr. 17 dd. 2 december 2020).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

3

Antwoord
Nederlandse zaadbedrijven hebben unieke kennis en kunde die
aansluit bij de vraag in ontwikkelingslanden. Het kabinet
ondersteunt daarom SeedNL, een publiek privaat partnerschap
gericht op het versterken van de zaadsector in lage- en middeninkomenslanden. Via SeedNL zijn Nederlandse zaadbedrijven direct
betrokken bij partnerschappen en projecten op het gebied van de
zaadsector, bijvoorbeeld via het Ethiopia-Netherlands Seed
Partnership en het Nigeria-Netherlands Seed Partnership.
Daarnaast financieren ambassades programma’s in de zaaizaadsector met betrokkenheid van het (Nederlandse) bedrijfsleven,
bijvoorbeeld het Integrated Seed Sector Development (ISSD)
project in de Sahel.
Tevens staat het bredere handels – en financieringsinstrumentarium open voor Nederlandse bedrijven met export- en investeringsambities over de grens. Zaadbedrijven kunnen hier gebruik
van maken. Voorbeelden zijn door de rijksoverheid georganiseerde uitgaande en inkomende economische missies, het
Partners for International Business (PIB) programma, het Dutch
Good Growth Fund, de Sustainable Development Goals Partnerschap faciliteit (ODA) en het Dutch Trade and Investment Fund
(non-ODA). Ook het kernkapitaal van Invest International staat
open voor Nederlandse zaadbedrijven met een financieringsbehoefte voor activiteiten in het buitenland.
5
Wat wordt de budgettaire verdeling tussen handelsinstrumenten,
ontwikkelingssamenwerking en instrumenten die de combinatie zoeken?
Hoeveel daarvan wordt gereserveerd ten behoeve van het bedrijfsleven?
Antwoord
De ramingen voor de budgettaire verdeling binnen begrotingsartikel 1 tussen handelsinstrumenten, ontwikkelingssamenwerking
en instrumenten die de combinatie zoeken zien er als volgt uit:
Bedrag x EUR miljoen

Handelsinstrumenten (1.1 en
1.2)
waarvan ODA (binnen artikel
1.1)
Private-sectorontwikkeling
(1.3)
waarvan combinatie handel,
investeringen en OS

2023

2024

2025

2026

2027

117

117

114

115

115

19.1

19.1

19.1

19.1

19.1

384

367

380

380

381

84

115

125

125

190

Alleen de uit begrotingsartikelen 1.1 en 1.2 gefinancierde
non-ODA handelsinstrumenten zijn gereserveerd ten behoeve van
het (Nederlands) bedrijfsleven.
Bij de ODA-inzet op private sectorontwikkeling kiest BZ de
partner waarmee het desbetreffende beleidsdoel naar
verwachting het beste kan worden bereikt. Achteraf is duidelijk
via welk kanaal is gefinancierd. Zo is in 2021 15,7% van de
ODA-uitgaven van BHOS naar activiteiten in samenwerking met
het (lokaal en buitenlands, inclusief Nederlands) bedrijfsleven en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

4

naar activiteiten die ten goede kwamen aan het ondernemingsklimaat gegaan. Zie ook het antwoord op vraag 2. In 2021 ging
49,4% van de ODA-uitgaven van BHOS naar multilaterale organisaties, 3,9% naar kennisinstellingen en 24,7% naar het
maatschappelijk middenveld.
Bij nadere uitwerking van de intensiveringsmiddelen kunnen
bedragen vanuit artikelonderdeel 1.3 worden verschoven naar
artikelonderdeel 1.1.
6
Hoe wordt de financiering naar de Dutch Relief Alliance gecontroleerd?
Antwoord
De Dutch Relief Alliance (DRA) dient elk jaar een geconsolideerd
jaarplan in voor langdurige Joint Responses, dat door het
ministerie wordt beoordeeld. Daarnaast levert de DRA een
jaarlijks geconsolideerd inhoudelijk en financieel rapport in bij
het ministerie. Hierin worden de resultaten en bestedingen van
het afgelopen jaar opgenomen en toegelicht.
Bovendien is een externe audit over elke DRA Joint Response
vereist. De uitkomsten daarvan worden meegeleverd met de
jaarlijkse inhoudelijke en financiële rapportage.
Naast de controle van rapportages en externe audits worden
programma’s bezocht, voor de monitoring van de voortgang en
resultaten van de projecten. Tevens is er zeer regelmatig overleg
(formeel en informeel) tussen DRA partners, het ministerie en
posten.
De resultaten van de DRA worden opgenomen in de jaarlijkse OS
resultatenrapportage, die in het voorjaar met de Kamer wordt
gedeeld.
7
Hoe heeft de oorlog in Oekraïne de huidige beleidsnotitie beïnvloed?
Antwoord
De Russische agressie-oorlog in Oekraïne is nog gaande, maar
heeft nu al een ingrijpende impact op mondiaal niveau, van
veranderende geopolitieke verhoudingen tot de sociaaleconomische impact van de oorlog. De BHOS-nota neemt deze veranderende context mee. Zo raakt de oorlog in Oekraïne de wereldhandel en zorgt voor allerlei verstoringen in toeleverings- en
waardeketens. Hierdoor stijgen bijvoorbeeld de energie- en
voedselprijzen en ontstaan vragen over de leveringszekerheid van
gas. Daarmee onderstreept de oorlog in Oekraïne het belang van
beleid gericht op het mitigeren van de risico’s van strategische
afhankelijkheden. In ontwikkelingslanden zijn vooral de sterk
gestegen prijzen van voedsel, energie en kunstmest een enorme
uitdaging – zowel op macro-economisch niveau als voor individuele huishoudens. Het kabinet zet zich er voor in deze consequenties van de oorlog te mitigeren. Daartoe investeert
Nederland extra in voedselzekerheid in een aantal landen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

5

De situatie in Oekraïne zelf heeft ook geleid tot aanpassingen van
beleid. Het kabinet heeft er, gezien de situatie, expliciet voor
gekozen om Oekraïne toe te voegen aan de combinatielanden
lijst. Dit maakt dat het gehele instrumentarium voor combinatielanden beschikbaar komt voor Oekraïne. Zoals bekend geeft het
kabinet gehoor aan diverse hulpverzoeken vanuit Oekraïne,
inclusief humanitaire hulp en macro-economische steun via
multilaterale instellingen. Hierover is uw Kamer geïnformeerd op
17 mei jl.2, 7 juni jl.3 en 6 juli jl.4 Tijdens mijn bezoek aan Kyiv op
22 augustus jl., samen met de Minister van Defensie, heb ik
benadrukt dat Nederland Oekraine actief zal ondersteunen bij het
herstel en de wederopbouw. Daarbij is o.a. ook extra steun
aangekondigd voor ontmijning, voor infrastructuurprogramma’s
via het bedrijfsleven, voor het tegengaan van geweld tegen
vrouwen en voor het ontwikkelen van wederopbouwplannen voor
Cherson, Odessa en Mykolaiv.5
Ook is uit het budget voor Opvang in de Regio EUR 10 miljoen
ondersteuning geboden aan Moldavië bij het opvangen van
vluchtelingen uit Oekraïne.
8
Hoe wordt integraal gecontroleerd op naleving van mensenrechten
binnen het BuHa-OS beleid?
Antwoord
Ambassades spelen een belangrijke rol in de monitoring op de
naleving van mensenrechten in een specifiek land. Via het
onderhouden van een actief netwerk van en contacten met
mensenrechtenverdedigers, journalisten en maatschappelijke
organisaties worden ontwikkelingen op het terrein van mensenrechten gevolgd. Bij signalen van mensenrechtenschendingen
worden deze in contacten met autoriteiten van het betreffende
land aangekaart. Ook tijdens bezoeken van bijvoorbeeld de
mensenrechten- ambassadeur of gedurende handelsmissies wordt
de bevordering en naleving van mensenrechten aangekaart. Naast
deze bilaterale inzet, wordt ook in EU en VN verband en via
regionale organisaties zoals de Afrikaanse Unie (AU) en de
Organization of American States (OAS), aandacht gevraagd op de
naleving van de mensenrechten. Instrumenten die hierbij
behulpzaam zijn, zijn de zogenaamde Universal Periodic Reviews
(UPR) die besproken worden tijdens de sessies van de Mensenrechtenraad.
9
Zal u zich in het beleid ook inspannen om in publiek-private samenwerking de complementaire rol van kennisinstellingen en maatschappelijke organisaties een plek te geven?

2

Kamerstuk 36 045
Kamerstuk 36 045, nr. 94
4
Kamerstuk 36 045, nr. 105
5
Kamerstuk 36 045, nr. 112
3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

6

Antwoord
Het kabinet is van mening dat slimme samenwerkingsverbanden
tussen de overheid, kennisinstellingen, maatschappelijke
organisaties en het bedrijfsleven transities zoals digitalisering en
verduurzaming kunnen versnellen en verbeteren. Niet voor niets
is de slogan van Netherlands Branding dan ook: «Solving global
challenges together». Dat is ook de essentie van publiek-private
samenwerking (PPS). Doordat zowel private als publieke partijen
kennis en kunde inbrengen kan de kracht van Nederland effectief
worden ingezet daar waar de impact en het duurzame (verdien)potentieel het grootst is. Naast deze triple helix PPS samenwerking wordt ook de Dutch-Diamond methode ingezet, waarbij
de maatschappelijke organisaties en lokale gemeenschappen aan
deze samenwerking worden toegevoegd. Een voorbeeld is het
SEED NL programma van de Wageningen Universiteit (WUR) met
zaadbedrijven en Oxfam in landen als Ethiopië en Nigeria. Ook
richten vier strategische partnerschappen van ngo’s zich op
diverse ketens en ketenactoren. Voorbeelden zijn het STITCHconsortium gericht op de textielsector met een belangrijke rol
voor vakbonden en het Reclaim Sustainability! consortium van
Solidaridad dat zich richt op diverse waardeketens.
Maatschappelijke organisaties zijn belangrijke spelers als het
gaat om kennis vergaren, bewaren en delen. Zij weten vaak wat
zich afspeelt in de haarvaten van de samenleving en hebben vaak
ook specialistische kennis op voor Nederland belangrijke thema’s
in huis. In het bijzonder voor de zogeheten combinatielanden
verkennen wij hoe deze actoren nog nauwer te betrekken binnen
de publiek-private samenwerking.
10
Welke toegevoegde waarde heeft Nederland te bieden als het gaat om de
versterking van de primaire gezondheidssystemen ten opzichte van
bijvoorbeeld een land als Duitsland?
Antwoord
Op dit moment wordt de internationale gezondheidsstrategie
verder uitgewerkt, waarin de rijksbrede prioriteiten op het terrein
van Global Health worden gespecificeerd.
11
Bent u van plan om (nieuwe) financiële instrumenten in te zetten om
succesvolle publiek private samenwerkingen op het gebied van grensoverschrijdende uitdagingen te stimuleren?
Antwoord
Publiek-private samenwerking vormt een belangrijk instrument
om gedeelde, mondiale uitdagingen aan te pakken in samenwerking met onze internationale partners. Dat geldt zowel op het
gebied van handels- en investeringsbevordering alsook op het
gebied van ontwikkelingssamenwerking. Het kabinet blijft dit
actief stimuleren en heeft hiervoor een breed scala aan instrumenten beschikbaar. Deze vorm van publiek-private samenwerking zal vanuit het bestaande instrumentarium worden
gestimuleerd. Zo wordt meerjarig publiek-privaat samengewerkt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

7

op het gebied van duurzame mobiliteit in Duitsland met financiële ondersteuning van het handelsinstrumentarium.
12
Is de investering in de kruisbestuiving tussen handel en ontwikkelingssamenwerking oplopend tot 190 miljoen euro structureel DAC-able? Zo nee,
heeft deze structurele investering van 190 miljoen een negatieve invloed
op het behalen van de ODA-norm? Zo ja, kan uitgelegd worden waarom
het DAC-able is?
Antwoord
De structurele investering van EUR 190 miljoen voor de kruisbestuiving tussen handel en ontwikkelingssamenwerking voldoet
aan de voorwaarden van OESO-DAC voor ODA-uitgaven en heeft
een positieve invloed op de ODA-prestatie. Doel is het stimuleren
van werkgelegenheid en duurzame economische groei in deze
landen. Een voorbeeld van een dergelijke investering is het
FoodTechAfrica project in Oost-Afrika. In dit publiek-private
partnerschap werken maatschappelijke organisaties en kennisinstellingen als de Stichting Dienst Landbouwkundig Onderzoek en
het Kenya Marine and Fisheries Research Institute samen met
bedrijven als Ottevanger en verschillende Afrikaanse viskwekerijen aan de verbetering van kweekvis die belangrijk is voor
voedselzekerheid. Doordat deze verschillende partijen samenwerkten is de hele keten van visvoer, kweekvis, visverwerking,
visopslag en marketing verbeterd.
13
Kan de structurele investering van 190 miljoen voor de kruisbestuiving
tussen handel en ontwikkelingssamenwerking nader worden onderbouwd
waar de middelen precies voor zijn bedoeld?
Antwoord
Zoals de tabel op pagina 54 van de nota aangeeft is de investering van EUR 190 miljoen de raming voor de jaren 2027 en
verder. Voor 2023 is er EUR 84 miljoen begroot voor de combinatie handel, investeringen en OS. In de tussenliggende jaren
loopt dit op tot EUR 190 miljoen. Deze middelen zullen worden
ingezet voor private sector ontwikkeling in ontwikkelingslanden
ten behoeve van gecombineerde inzet op ontwikkelingssamenwerking, handel en investeringen. Dit kan met bedrijven, ngo’s,
kennisinstellingen en multilaterale organisaties, al naar gelang
wat het meest effectief is. Daarbij worden vier doelen
nagestreefd:
1. Impact op verduurzaming en digitalisering door publiekprivate samenwerking in de zogeheten combinatielanden
In de 14 combinatielanden worden Nederlandse bedrijven,
ngo’s en kennisinstellingen actief meegenomen als partner in
ontwikkeling, waarmee bijgedragen wordt aan privatesectorontwikkeling, in het bijzonder aan de twee transities
naar digitalisering en verduurzaming. Een veelbelovend
voorstel voor deze aanpak is het integrated solar solutions
initiatief in Nigeria. Slechts 60% van de Nigerianen heeft
(onbetrouwbare) toegang tot energie en velen zijn afhankelijk
van dieselgeneratoren. Een cluster van gespecialiseerde
Nederlandse bedrijven, waarvan een deel al op kleine schaal

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

8

succesvol is in Nigeria, wil hier verbetering in brengen door
meer te investeren in de ontwikkeling van de zonne-energie
sector in ruraal Nigeria. Een parallelle inzet om meer Nigeriaanse installateurs te helpen opleiden en het Nigeriaanse
stimuleringsbeleid voor zonne-energie te verbeteren, zou
Nederlandse en Nigeriaanse partners in deze sector belangrijke ruggensteun kunnen geven. Dit resulteert in economische
kansen, werkgelegenheid en in betere beschikbaarheid van
schone en betrouwbare energie, wat weer een belangrijke
randvoorwaarde is voor de verdere groei van lokale
bedrijvigheid.
2. Vergroening financieringsinstrumenten
Met Nederlandse kennis en kunde wordt gewerkt aan innovatieve oplossingen voor verduurzamings-vraagstukken met als
specifiek doel het verminderen van het tekort aan financierbare projecten voor deze vraagstukken en het creëren van
werkgelegenheid.
3. Handelscoherentie
Werken aan een ruimhartig Algemeen Preferentieel Stelsel, het
verduurzamen van mondiale handelsketens en IMVOwetgeving, en het versterken en verduurzamen van de interne
markt in Afrika, met het oog op duurzame economische groei
en banen.
4. Innovatieve financiering
Bijdragen aan het mobiliseren van private financiering op
schaal om het SDG-financieringsgat (inclusief klimaat) te
helpen dichten. Deze financiering is gericht op innovaties om
de financiële markten beter te laten werken voor dit doel.
De nadere focus van de investering voor de kruisbestuiving
tussen handel en ontwikkelingssamenwerking wordt bepaald in
de nieuwe meerjarige strategische plannen voor deze landen.
Deze worden door de ambassades voorbereid in nauw overleg
met betrokken departementen en private partners. Met de
middelen kunnen de ambassades consortia, handelsmissies,
haalbaarheidsstudies, innovaties, projectontwikkeling en
twinning projecten (co-)financieren. Afhankelijk van de keuzes in
de meerjarige strategische landenplannen kan het ook gaan om
zaken als het versterken van vakbonden, werkgeversorganisaties
en sociale dialoog, het wegnemen van handelsbarrières, het
verbeteren van toegang tot financiering of investeringen in
fysieke en institutionele infrastructuur. Kortom, het versterken
van het ondernemingsklimaat als randvoorwaarde voor handel,
investeringen en private-sectorontwikkeling.
14
Wat is het beleid aangaande «shift the power» op handelsgebied, gezien
de zeggenschap in Nederlandse handel klein is voor lokale gemeenschappen, vrouwengroepen en organisaties?
Antwoord
Nederland steunt een krachtig, onafhankelijk maatschappelijk
middenveld wereldwijd als onderdeel van haar bijdrage aan
inclusieve, duurzame ontwikkeling. Het beleidskader Versterking
Maatschappelijk Middenveld (VMM) zet in op meer zeggenschap
van m.n. lokale gemeenschappen en Zuidelijke organisaties t.b.v.
meer gelijkwaardige relaties en om het onderhandelingsvermogen van lokale maatschappelijke organisaties te vergroten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

9

Verschillende van deze partnerschappen zijn specifiek gericht op
verduurzaming van handelsketens en hebben tot doel lokale
organisaties beter in staat te stellen om politieke en economische
actoren, inclusief Nederlandse handelsactoren, ter verantwoording te roepen. Daarnaast richt het feministisch buitenlandbeleid (FBB) van het kabinet zich o.a. op het actief betrekken van
vrouwen en gemarginaliseerde groepen bij beleidsvorming, het
onderzoeken van negatieve effecten en zorgen dat instrumenten
ten goede komen aan vrouwen. Dit betreft ook handelsbeleid en
de Nederlandse inzet om ontwikkelingslanden te ondersteunen in
hun handelsagenda, waarbij Womens’ Economic Empowerment
een prioriteit is.
15
Wordt aan het bedrijfsleven die ODA gelden ontvangen dezelfde relevante
eisen aangaande monitoring en VOG+ gevraagd als aan het maatschappelijk middenveld?
Antwoord
Regels voor ngo’s en bedrijven zijn niet met elkaar te vergelijken.
Op bedrijven zijn anders dan op ngo’s uitgebreide due diligence
vooraf en controle tijdens de uitvoering, zoals beschreven in de
BHOS-nota, ook van toepassing. Dit betreft onder meer
IMVO-criteria.
16
Op welke manier gaat van de Nederlandse kennisinstellingen gebruik
gemaakt worden om van de kruisbestuiving tussen handel en ontwikkelingssamenwerking een succes te maken?
Antwoord
Nederlandse bedrijven, kennisinstellingen en maatschappelijke
organisaties hebben de kennis en kunde in huis om een bijdrage
te leveren aan de mondiale transities op het gebied van
duurzaamheid en digitalisering. Slimme samenwerkingsverbanden tussen publieke en private spelers kunnen (innovatieve)
oplossingen voor deze transities versnellen en versterken. Daar is
Nederland goed in. De zogeheten «Dutch Diamond» aanpak,
waarbij de lokale kennis van maatschappelijke organisaties
gekoppeld wordt aan de kunde van Nederlandse private sector,
expertise van onze kennisinstellingen en makelaarsrol van de
Nederlandse overheid, kan hier een belangrijke rol in spelen.
Om de kruisbestuiving tussen handel, investeringen en ontwikkelingssamenwerking mogelijk te maken gaat het kabinet in de 14
combinatielanden met extra budget en mensen de Nederlandse
kennis en kunde koppelen aan lokale uitdagingen. Het postennetwerk en de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO)
verbinden lokale belanghebbenden en het Nederlandse bedrijfsleven, maatschappelijke organisaties en kennisinstellingen om de
kansen binnen de twee eerdergenoemde transities te ontwikkelen. Op bestaande succesvolle initiatieven wordt voortgebouwd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

10

17
Krijgt kennis een specifieke organisatorische plaats binnen het ministerie?
Antwoord
Het ministerie is een kennisintensieve organisatie. Die kennis is
zowel centraal als decentraal georganiseerd. Een centrale rol
daarbij spelen de «Kennisgezant» op het departement, de
«Academie voor Internationale Betrekkingen» (AIB) en de
«Directie Internationaal Onderzoek en Beleidsevaluatie» (IOB). De
Kennisgezant ziet toe op de verbinding met externe kennisorganisaties en op het interne kennismanagement. Deze functionaris is
tevens decaan van de AIB. De academie functioneert als
aanbieder (van leeractiviteiten), als platform (verbinden van
kennis en collega’s) en als kompas (richting noodzakelijke leer- en
ontwikkeltrends). De academie biedt inmiddels jaarlijks meer dan
250 leeractiviteiten aan voor ruim 10.000 rijksbrede collega’s met
internationale werkzaamheden. De IOB draagt als onafhankelijke
evaluatiedienst actief kennis uit afkomstig uit monitorings- en
evaluatieonderzoek om beleidsmakers goed onderbouwde keuzes
te laten maken. Tot slot heeft het departement anderhalf jaar
geleden besloten tot de ontwikkeling van «leerlijnen» (kennis en
vaardigheden die horen bij een specifieke functie) voor bepaalde
functiegroepen en «kennisscans» (inventarisatie aanwezige
kennis) binnen directies. Op deze wijze wordt de aanwezige
kennis rond bepaalde thema’s, zowel in Den Haag als op de
posten, in kaart gebracht en geborgd.
18
Hoeveel fte wordt binnen het ministerie toegekend aan kennis?
Antwoord
Deze vraag kan niet kwantitatief worden beantwoord, omdat er
geen fte’s specifiek worden geregistreerd onder de noemer
«kennis» in de personeelsadministratie. Zoals aangegeven in het
antwoord op de vraag hierboven is BZ een kennisintensieve
organisatie. Medewerkers in Den Haag en op de posten maken
allen voor hun reguliere werkzaamheden gebruik van algemene
en specialistische kennis. De organisatieonderdelen «Eenheid
Strategische Advisering» (ESA), «Internationaal Onderzoek en
Beleidsevaluatie» (IOB) en «Academie voor Internationale
Betrekkingen» (AIB) die in het antwoord op vraag 17 worden
genoemd hebben een centrale rol bij het organiseren en delen van
kennis. Daarnaast beschikt bijna elke directie over een strategisch beleidsadviseur die eveneens een specifieke rol heeft bij
het kennismanagement.
19
Hoeveel fte wordt binnen het ministerie toegekend aan interdepartementale samenwerking?
Antwoord
Deze vraag kan niet kwantitatief worden beantwoord, omdat er
geen medewerkers worden aangenomen speciaal «voor interdepartementale samenwerking» en medewerkers ook niet onder

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

11

deze noemer terug te vinden zijn in de personeelsadministratie. In
de praktijk zijn zeer veel BZ-medewerkers, op alle niveaus, een
deel van hun tijd bezig met interdepartementale samenwerking,
omdat in de complexe wereld van vandaag steeds meer thema’s
betrokkenheid van meerdere departementen vergen (bijv. klimaat,
voedselzekerheid, private-sectorontwikkeling, asiel en migratie,
gezondheid). Dit geldt natuurlijk ook bij uitstek voor de
BZ-medewerkers die zijn belast met EU-coördinatie en vaak ook
voor medewerkers in tijdelijke taskforces zoals die voor wederopbouw Oekraïne, Economische Veiligheid, COVID-19 en de
projectgroep Weeshuistoerisme.
20
Kan er een overzicht gegeven worden van kennisinstellingen (MBO, HBO
en WO) en kennisinstituten die specifieke kennis, expertise en ervaring
hebben die aansluit op de Nederlandse ontwikkelingsprioriteiten als
voedselzekerheid, water, seksuele en reproductieve gezondheid en
rechten (SRGR), en rechtsstaatbevordering en in de algemene zin van de
SDG’s?
Antwoord
Het Ministerie van Buitenlandse Zaken werkt samen met een
groot aantal kennisinstellingen zoals universiteiten, denktanks en
kennisplatforms. Deze samenwerking neemt vele vormen aan,
waaronder kenniscreatie, kennisdeling en kennisverspreiding.
Onderzoeksactiviteiten dragen bij aan zowel beleidsontwikkeling
als (verbetering van) beleidsuitvoering.
Kennispartners zijn onder meer De Nederlandse Organisatie voor
Wetenschappelijk Onderzoek (NWO), Planbureau voor de Leefomgeving (PBL), Clingendael, The Hague Centre of Strategic Studies
(HCSS), Wageningen University and Research (WUR), Universiteit
Utrecht, Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), Adviesraad
Internationale Vraagstukken (AIV), Sociaal Cultureel Plan Bureau,
IHE Delft, IRC, Commissie MER, de Consultative Group on
International Agricultural Research, het World Resources Institute
(WRI), International Water & Sanitation Center, de Erasmus
Universiteit Rotterdam, Aeres Hogeschool, HAN University of
Applied Sciences en Van Hall Larenstein. Deze lijst is zeker niet
uitputtend, en ook uit de kennisnetwerken van uitvoeringsorganisaties wordt indirect veel kennis naar binnen gehaald.
Daarnaast benut en ondersteunt het ministerie vier kennisplatforms op het terrein van ontwikkelingssamenwerking, met elk
een eigen thematische focus die aansluit op beleidsprioriteiten:
– Security & Rule of Law: Onderzoekt nieuwe manieren om
problemen aan te pakken op het gebied van veiligheid en de
rechtsstaat. Hierbij richt het platform zich op gebieden die
kwetsbaar zijn of door conflict worden beheerst.
– Netherlands Food Partnership: Verbindt kennis van voedsel,
voeding en voedselzekerheid met ondernemerschap, wetenschap, de maatschappij en beleid.
– Netherlands Water Partnership (Engelstalig): Een netwerk van
plm. 180 internationaal georiënteerde Nederlandse organisaties die samenwerken aan het ontwikkelen van wereldwijde
toekomstbestendige oplossingen in de watersector.
– INCLUDE: Een kennisplatform dat zich richt op inclusief
ontwikkelingsbeleid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

12

–

Share-Net International: Een kennisplatform dat zich richt op
seksuele en reproductieve gezondheid en rechten.

Binnen deze platforms wordt met een veelheid aan uitvoeringsorganisaties en kennisinstellingen samengewerkt.
21
Met welke landen, inclusief transitlanden, wilt u migratiesamenwerkingen
ontwikkelen/versterken? Worden de afspraken binnen deze samenwerkingen openbaar (gepubliceerd)? Zijn er criteria met betrekking tot landen
met wie Nederland/EU migratiesamenwerkingen ontwikkelt c.q. versterkt
(bijvoorbeeld legitieme regering, respect voor mensenrechten, naleven
Vluchtelingen Verdrag)? Zijn deze criteria openbaar?
Antwoord
Het kabinet zet in op migratiepartnerschappen met belangrijke
landen van herkomst en transit, voornamelijk in de regio’s
Noord-Afrika, Sub-Sahara Afrika en het Midden-Oosten, zowel
bilateraal als in Europees verband. In enkele van deze landen
dragen wij grootschalig bij aan opvang in de regio. In de keuze
van landen voor migratiepartnerschappen wordt voortgebouwd
op bestaande inspanningen om migratiesamenwerking te
versterken. Bij de intensivering van de samenwerking met
partnerlanden wordt er vanzelfsprekend rekening mee gehouden
of samenwerking met de autoriteiten mogelijk en wenselijk is.
Zoals genoemd in het coalitieakkoord zetten wij in op migratiepartnerschappen met derde landen «die materieel voldoen aan de
voorwaarden van het Vluchtelingenverdrag». Daarbij moet
worden opgemerkt dat migratiepartnerschappen juist ook de
mogelijkheid bieden om derde landen te ondersteunen bij het
verbeteren van de situatie en rechten van kwetsbare migranten.
Zoals reeds aangekondigd in de «Staat van Migratie», zal u later
dit jaar een kamerbrief toegaan met meer gedetailleerde informatie over deze migratiepartnerschappen. De kamer zal ook
daarna regelmatig op de hoogte worden gehouden van de
voortgang op de partnerschappen.
22
Kan verduidelijkt worden hoe Nederlandse steun (al dan niet via de EU)
bijdraagt/gaat bijdragen om de inhumane situatie van migranten en
vluchtelingen in Libië te verbeteren?
Antwoord
De inspanningen van de EU in Libië, en de inzet van Nederland
daarbinnen, zijn gericht op het tegengaan van irreguliere
migratie, mensenhandel- en smokkel, het bieden van directe hulp
aan en het beschermen van migranten en vluchtelingen die in
Libië verblijven en het verbeteren van de behandeling van deze
groep na ontscheping en in detentiecentra, het beëindigen van
arbitraire detentie en het faciliteren van evacuaties van deze
groep. Speciale aandacht gaat daarbij uit naar de onmiddellijke
vrijlating van vrouwen en kinderen en het verzekeren van veilige
toegang tot de detentiecentra voor humanitaire organisaties.
Daarnaast zet de EU zich eveneens in om vrijwillige terugkeer uit
Libië te faciliteren. Nederland financiert de Internationale
Organisatie voor Migratie (IOM) voor het verlenen van (nood)hulp

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

13

aan kwetsbare migranten, inclusief voedsel, gezondheidszorg en
hulp bij het vinden van onderdak, en UNHCR voor het uitvoeren
van procedures ter vaststelling van vluchtelingenstatus, evenals
directe hulpverlening aan vluchtelingen en asielzoekers zoals
voedsel. Nederland ondersteunt bovendien actief het evacuatiemechanisme van UNHCR door het hervestigen van vluchtelingen
die uit Libië zijn geëvacueerd naar de Emergency Transfer
Mechanisms in Niger en Rwanda.
23
Kunt u een overzicht geven van EU en Nederlandse financiële en
materiele bijdragen aan Libië en de Libische kustwacht (SAR operaties en
opvang)?
Antwoord
De EU-steun aan Libië op het gebied van grensmanagement en
opvang is voornamelijk afkomstig uit het EU Trustfund for Africa
(EUTF) en bedraagt circa EUR 455 mln. sinds 2015. Met het
gedeelte van deze fondsen dat is aangewend voor grensmanagement zijn 105 medewerkers van de kustwacht getraind op
onderwerpen als navigatie en mensenrechten, 30 SUV’s en 10
bussen geleverd en twee schepen gerepareerd. De verdeling van
het volledige bedrag wordt uiteengezet op de EUTF-website.6 Het
EUTF loopt af en de Commissie is voornemens steun voort te
zetten onder het Nabuurschaps-, Ontwikkelings- en Internationale
Samenwerkingsinstrument (NDICI).
De Nederlandse steun aan Libië gaat voornamelijk naar UNHCR
(EUR 4,1 mln. voor 2020–2023) en IOM (EUR 2,2 mln. voor
2021–2022) voor directe hulpverlening aan vluchtelingen en
migranten. Met de Nederlandse bijdrage (EUR 50.000, onderdeel
van de hiervoor genoemde EUR 2,2 mln.) traint IOM Libische
overheidsfunctionarissen op lokaal niveau op het gebied van
mental health and psychosocial support (MHPSS) en case
management van migranten. Hieronder valt bijvoorbeeld registratie en herkenning van signalen van mensenhandel bij
personen. Ook geeft KMAR, in samenwerking met EUBAM, een
serie van trainingen op het gebied van documentfraude aan
Libische grensautoriteiten (EUR 400.000).
24
Wat is concreet de expertise die Nederland in huis heeft om landen
weerbaarder en zelfredzamer te maken?
Antwoord
Eén van de kerndoelen van Nederlands ontwikkelingsbeleid is het
bevorderen van zelfredzaamheid en weerbaarheid van mensen,
gemeenschappen en landen. Dat geldt voor alle prioritaire
thema’s uit de BHOS-nota. Nederland zet in op de thema’s waar
ons land de meeste toegevoegde waarde heeft.
Zo richt Nederland zich bijvoorbeeld bij weerbaarheid tegen de
gevolgen van klimaatverandering vooral op de thema’s water en
voedselzekerheid gezien de Nederlandse expertise in water6

https://ec.europa.eu/trustfundforafrica/sites/default/files/eutf_libya_en.pdf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

14

beheer, drinkwater en sanitatie en duurzame landbouw. Ook heeft
Nederland een meerwaarde op het gebied van seksuele en
reproductieve gezondheid en rechten. Met deze inzet worden
gezondheidssystemen versterkt, en keuzevrijheid van met name
vrouwen, meisjes en jongeren vergroot. Daarnaast wordt bijvoorbeeld Nederlandse belastingexpertise ingezet om de belastingopbrengsten in ontwikkelingslanden te verhogen. Dit vergroot de
zelfredzaamheid van ontwikkelingslanden op het gebied van de
financiering van publieke diensten zoals onderwijs en zorg. Op
het gebied van vrede en veiligheid ontsluit Nederland onder
andere de expertise van een breed netwerk van Nederlandse en
internationale partners, gespecialiseerd in bijvoorbeeld MHPSS,
inclusief bestuur of transitional justice, om direct en indirect
lokaal maatschappelijk middenveld in landen te versterken. Dit is
een belangrijke randvoorwaarde voor het creëren van open,
inclusieve en weerbare samenlevingen.
25
Op basis van welke criteria zijn de 25 prioritaire landen voor handel
geselecteerd?
Antwoord
De selectie van 25 prioritaire markten is tot stand gekomen door
een weging van objectieve data over: de totale economische
omvang van een markt (30%), de bilaterale handel tussen
Nederland en die markt (60%) en de toegevoegde waarde van
economische diplomatie (10%). Daarnaast zijn (geo)politieke
trends en ontwikkelingen, veiligheid, innovatiekracht en samenwerking en inzet op verduurzaming meegenomen in de selectie
van deze 25 markten.
26
Wordt er binnen de 25 prioritaire landen nog specifiek extra ingezet op
bepaalde landen of op alle 25 landen even veel?
Antwoord
De specifieke inzet per prioriteitsmarkt is verschillend en
afhankelijk van variabelen zoals de grootte van de markt, grootte
van de handelsstromen, aantal vertegenwoordigingen van
Nederland ter plekke en actuele ontwikkelingen. Daarnaast
speelt de inzet van georganiseerd bedrijfsleven en Topsectoren
een rol.
27
Hoeveel procent van de quota die onder CETA gelden voor de import van
Canadees varkensvlees en rundvlees wordt momenteel gevuld? Wat is de
verwachte stijging van de invulling van de quota in aankomende jaren?
Antwoord
In 2019, 2020 en 2021 werd geen gebruik gemaakt van het
tariefcontingent voor varkensvlees.
Voor rundvlees moet onderscheid gemaakt worden tussen de
twee separate tariefcontingenten voor enerzijds rund- en kalfs-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

15

vlees en anderzijds bevroren rundvlees. Voor rund- en kalfsvlees
werd in 2021 voor 3% gebruik gemaakt van het tariefcontingent.
In 2019 was dit 3% en in 2020 4%. Voor bevroren rundvlees werd
in 2019, 2020 en 2021 geen gebruik gemaakt van het tariefcontingent.7
De verwachting voor komende jaren is dat het gebruik van deze
tariefcontingenten voor Canadese import laag blijft.8
28
Bij welke landen wil Nederland inzetten op bilaterale of Europese
handelsakkoorden?
Antwoord
Het kabinet steunt een proactief, open en eerlijk handelsbeleid.
Recent heb ik ook een brief aan Handelscommissaris
Dombrovskis medeondertekend waarin hiertoe wordt
opgeroepen9. Zoals gemeld in de beleidsnota vormt de Trade
Policy Review een belangrijk uitgangspunt voor het versterken
van de EU-handelsagenda. In deze mededeling wordt de handelspolitieke strategie van de EU voor de komende jaren uiteengezet,
inclusief de EU-inzet op partnerschappen met landen in
groeiregio’s.
Er lopen op dit moment in de EU-onderhandelingen met verschillende handelspartners. Zo zijn EU-onderhandelingen met Chili
inmiddels vergevorderd en onderhandelt de EU ook met Australië
en Indonesië over een akkoord. Ook zijn recent onderhandelingen
met India herstart. Met de Mercosur-landen (Argentinië, Brazilië,
Uruguay, Paraguay) heeft de Europese Commissie in juni 2019
een onderhandelaarsakkoord bereikt over een associatieakkoord.
De Commissie is in gesprek met de Mercosur-landen over
mogelijke aanvullende afspraken die kunnen bijdragen aan het
verwezenlijken van duurzaamheidsdoelstellingen. Met Mexico is
op 28 april 2020 door de Europese Commissie een onderhandelingsakkoord bereikt over modernisering van het bestaande
EU-Mexico Global Agreement. Naar verwachting zal de
Commissie dit jaar het akkoord ter besluitvorming voorleggen
aan de Raad. Op 3 december 2020 bereikten de hoofdonderhandelaars van de EU en de Organisation of African, Caribbean and
Pacific States (OACP) een politiek akkoord over een nieuwe
partnerschapsovereenkomst tussen de EU en 79 landen in Afrika,
het Caribisch gebied en de Stille Oceaan (ACS-landen). Deze
overeenkomst zal het huidige Cotonou-verdrag moeten opvolgen
(Post-Cotonou). De Economische Partnerschapsakkoorden (EPA’s)
blijven leidend in de handelsrelaties tussen de EU en de
ACS-landen. Zo onderhandelt de EU momenteel met landen in
Oostelijk en Zuidelijk Afrika over verdieping van het bestaande
EPA. Tot slot hebben de Europese Commissie en Nieuw-Zeeland
op 30 juni 2022 een onderhandelingsakkoord bereikt. De voortgangsrapportage handelsakkoorden die periodiek aan de Kamer
wordt gestuurd als bijlage bij de geannoteerde agenda voor de

7

Percentages zijn afgerond op hele procenten.
Zie ook Kamerstuk 35 154, B
9
Kamerstuk 21 501-02, nr. 2505
8

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

16

Raad Buitenlandse Zaken Handel (3 en 12 juni jl.) bevat aanvullende informatie en een nader overzicht.10
Op het terrein van de gemeenschappelijke handelspolitiek is
sprake van een exclusieve EU-bevoegdheid. De Europese
Commissie onderhandelt namens de EU over handelsakkoorden
met derde landen op basis van door de Raad verleende mandaten.
Het kabinet blijft elk onderhandelingsresultaat afzonderlijk
beoordelen, alvorens tot een positie te komen in de Raad, nadat
alle benodigde documenten door de Commissie aan de Raad zijn
aangeboden voor besluitvorming.
29
Welke stappen gaat u concreet nemen om het sluiten van eerlijke en
duurzame handelsakkoorden actief te bevorderen? Op welke manier
neemt u daar de aanbevelingen mee die de IOB heeft gedaan in hun
beleidsdoorlichting van artikel 1 van de BHOS-begroting?
Antwoord
Het afsluiten van handelsakkoorden die eerlijke en duurzame
handel faciliteren vormt al geruime tijd onderdeel van het
EU-handelsbeleid. De Commissie, gesteund door Nederland, richt
zich actief op de implementatie van afspraken over handel en
duurzame ontwikkeling (Trade & Sustainable Development –
TSD). Zo publiceerde de Commissie in 2018 het zogenaamde 15
punten actieplan inzake TSD. Nederland heeft de afgelopen jaren
actief ingezet op verdere versterking van de TSD-afspraken in
handelsakkoorden en de discussie hierover in EU-verband
versneld. Zo heeft Nederland in mei 2020 samen met Frankrijk
een non-paper uitgebracht, waarin wordt opgeroepen tot verdere
verduurzaming van het EU-handelsbeleid.11 Mede op basis van
deze inzet heeft de Commissie besloten om de EU-inzet voor het
bevorderen van duurzaamheid middels handelsakkoorden
vervroegd te herzien.
Op 22 juni jl. heeft de Commissie hiertoe een mededeling
gepubliceerd met de titel «De kracht van handelspartnerschappen: samen voor groene en rechtvaardige economische
groei»12. Het kabinet steunt de doelstelling van de Commissie om
duurzame ontwikkeling te bevorderen door het maken van
afspraken over handel en duurzame ontwikkeling in handelsakkoorden. Deze mededeling heeft de potentie om mede uitvoering
te geven aan aanbeveling 6 uit het IOB rapport van februari jl. om
ontwikkelingsdoelen verder in handelsbeleid te integreren13. Uw
Kamer ontvangt uiterlijk 1 september een BNC-fiche over deze
mededeling.
30
Kunt u toelichten hoe de beleidsnota uitvoering geeft aan de motieHammelburg (Kamerstuk 36 045, nr, 78) waarin werd gevraagd om een
10

Zie https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2022/05/25/voortgangsrapportagehandelsakkoorden-juni-2022
11
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/publicaties/2020/05/14/non-paper-from-thenetherlands-and-france-on-trade-social-economic-effects-and-sustainable-development
12
https://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/?uri=CELEX:52022DC0409
13
Bijlage bij Kamerstuk 34 124, nr. 25

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

17

concreet plan voor handels- en investeringsakkoorden met het oog op
diversificatie van handelspartners?
Antwoord
De gemeenschappelijke handelspolitiek betreft een exclusieve
competentie van de Europese Unie. Het kabinet steunt een
proactief, open en eerlijk handelsbeleid, mede met het oog op
diversificatie van handelspartners. CETA, het handelsakkoord
tussen de EU en Canada, draagt hier bijvoorbeeld aan bij. Recent
heb ik ook een brief aan Handelscommissaris Dombrovskis
medeondertekend waarin hiertoe wordt opgeroepen.14
Zowel de Europese Commissie als lidstaten zien het belang in van
een actieve handelsagenda. De Europese Commissie onderhandelt met handelspartners over handelsakkoorden op basis van
de door de Raad verstrekte mandaten. Zodoende vormt voor het
kabinet, zoals aangegeven in de beleidsnota, de Trade Policy
Review en de Nederlandse inbreng hierbij het uitgangspunt voor
het versterken van de EU-handelsagenda gedurende deze
kabinetsperiode. Uw Kamer is zoals gebruikelijk geïnformeerd
over de kabinetsappreciatie van deze mededeling via een
BNC-fiche.15
De Europese Commissie onderhandelt momenteel met verschillende handelspartners, waaronder met landen in Afrika en
Zuid-Amerika waar in de motie-Hammelburg naar verwezen
wordt. Zo zijn onderhandelingen met Chili over modernisering
van het bestaande handelsakkoord inmiddels vergevorderd. Ook
onderhandelt de EU over modernisering van het economisch
partnerschapsakkoord met landen in Oostelijk en Zuidelijk
Afrika. Met de Mercosur-landen heeft de Europese Commissie in
juni 2019 een onderhandelaarsakkoord bereikt over een associatieakkoord. De Commissie is in gesprek met de Mercosur-landen
over mogelijke aanvullende afspraken die kunnen bijdragen aan
het verwezenlijken van duurzaamheidsdoelstellingen. Nederland
heeft eerder ook inbreng hiervoor met de Europese Commissie en
met uw Kamer gedeeld16. Met deze inbreng wordt niet vooruitgelopen op een uiteindelijke Nederlandse positie.
Met Mexico heeft de Europese Commissie op 28 april 2020 een
onderhandelaarsakkoord bereikt over modernisering van het
bestaande EU-Mexico Global Agreement. De voortgangsrapportage handelsakkoorden bevat een volledig overzicht van
lopende onderhandelingen.17 Het kabinet steunt een proactief,
open en eerlijk handelsbeleid en zal elk onderhandelingsresultaat
afzonderlijk blijven beoordelen, alvorens tot een positie te
komen, nadat alle benodigde documenten door de Commissie aan
de Raad zijn aangeboden voor besluitvorming.
Naast lopende onderhandelingen zijn er met tal van landen of
groepen landen handelsakkoorden van kracht, of worden deze
voorlopig toegepast. Zo wordt het handelsgedeelte van het
associatieakkoord tussen de EU en landen in Centraal-Amerika
14

Kamerstuk 21 501-02, nr. 2505
Kamerstuk 21 501-02, nr. 2197
Kamerstuk 31 985, nr. 78
17
Zie https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2022/05/25/voortgangsrapportagehandelsakkoorden-juni-2022
15
16

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

18

sinds 2013 voorlopig toegepast. Ook het EU-handelsakkoord met
Colombia, Ecuador en Peru wordt sinds 2013 voorlopig toegepast
(met Ecuador sinds 2017). Een volledig overzicht van
EU-handelsakkoorden is te vinden op de website van de Europese
Commissie.18
31
Op welke manier geeft deze nota invulling aan de aanbevelingen van de
IOB om te zorgen dat bedrijven beter gebruik maken van reeds gesloten
handelsakkoorden?
Antwoord
De conclusie over de benuttingsgraad van handelsakkoorden
door Nederlandse bedrijven is onder meer gebaseerd op een
studie uit 2018. Recentere data van de Europese Commissie laten
zien dat de benuttingsgraad sindsdien is toegenomen.19 Voor
grotere handelspartners, zoals Noorwegen, Mexico, Turkije en
Zwitserland, komt de Europese Commissie voor Nederland uit op
een benuttingsgraad van meer dan 80% van de invoer uit die
landen die in aanmerking komt voor tariefpreferenties onder
EU-handelsakkoorden.
Het kabinet blijft inzetten op informatievoorziening over
EU-handelsakkoorden, onder meer via de website van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO).
32
Op welke manier komt er een overzicht van het nog nader te ontwikkelen
Nederlandse grondstoffenbeleid? En wat zijn de onderdelen van het
Nederlandse grondstoffenbeleid?
Antwoord
Het kabinet werkt aan een brede grondstoffenstrategie die uw
Kamer eind 2022 zal ontvangen. Over de contouren en precieze
focus van deze grondstoffenstrategie is op dit moment overleg
tussen de verantwoordelijke bewindspersonen van BHOS, BZ,
EZK en I&W. Onderwerpen die aan bod zullen komen zijn onder
andere de leveringszekerheid van kritieke grondstoffen voor het
Nederlands bedrijfsleven, het circulair gebruik van grondstoffen
en de wijze waarop mijnbouw en verwerking van grondstoffen
wereldwijd duurzaam kan plaatsvinden. Vraagstukken om te
adresseren zijn bijvoorbeeld wat de precieze risico’s van strategische afhankelijkheden met betrekking tot grondstoffen zijn en
hoe die gemitigeerd kunnen worden. Verder zal naar voren komen
hoe de milieu en klimaatimpact van het winnen van kritieke
grondstoffen gereduceerd kan worden. Ook handelingsperspectief op Europees niveau maakt deel uit van de analyse. De
klimaat-, IMVO- en ontwikkelingsdoelstellingen van het kabinet
worden meegenomen in de strategie.

18

Zie https://policy.trade.ec.europa.eu/eu-trade-relationships-country-and-region/negotiationsand-agreements_en
19
Zie https://trade.ec.europa.eu/doclib/html/159883.htm.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

19

33
Wanneer kan het Nederlandse grondstoffenbeleid verwacht worden en op
welke grondstoffen gaat de focus liggen?
Antwoord
Zie antwoord op vraag 32.
34
Kan aangegeven worden of ontwikkelingsdoelstellingen een plaats krijgen
in het te formuleren grondstoffenbeleid?
Antwoord
Zie antwoord op vraag 32.
35
Is de grondstoffenstrategie uitsluitend gericht op het bevorderen van
strategische autonomie en leveringszekerheid voor binnenlandse
aangelegenheden of wordt ook gestreefd naar het verkleinen van de
ongelijkheid tussen het mondiale Noorden en Zuiden?
Antwoord
Zie antwoord op vraag 32.
36
Worden lage- en middeninkomenslanden in het nieuwe beleid in staat
gesteld om te profiteren van hun grondstoffenrijkdom, bijvoorbeeld door
de ontwikkeling van lokale waardeketens of het versterken van de positie
van lokale gemeenschappen en vakbonden ten overstaande van
(mijnbouw)bedrijven en overheden?
Antwoord
Zie antwoord op vraag 32.
37
Wat zijn de gevoelige sectoren wanneer u het heeft over «concurrentievermogen van gevoelige sectoren»?
Antwoord
Gevoelige sectoren zijn sectoren waarbij een groot risico op het
bestaan of ontstaan van strategische afhankelijkheden bestaat.
Zo kunnen afhankelijkheden binnen bepaalde ecosystemen
strategisch zijn wanneer deze gevolgen hebben voor
gezondheids- of veiligheidsbelangen of een aanzienlijke invloed
hebben op het vermogen van de EU om de groene en digitale
transformatie tot stand te brengen. Voorbeelden van door de
Europese Commissie aangewezen gevoelige ecosystemen zijn
gezondheid, defensie, ruimtevaart, digitalisering, energie en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

20

kritieke grondstoffen.20 Stagnaties of andere (negatieve) ontwikkelingen in de waardeketens in deze sectoren, evenals de
vooruitgang in technologieën zoals kunstmatige intelligentie,
kwantum computing, fotonica en semiconductors, kunnen een
potentieel disruptief karakter hebben.
38
Welke concrete stappen worden er genomen om de afhankelijkheid van
China af te bouwen? Wat zijn de grootste obstakels hiervoor? Wanneer
komt u met een uitgewerkt plan?
Antwoord
Met het oog op de oplopende geopolitieke spanningen is
mitigatie van de risico’s van strategische afhankelijkheden voor
publieke belangen voor het kabinet een belangrijke prioriteit,
zoals uiteengezet in het coalitieakkoord. Het in kaart brengen van
strategische afhankelijkheden en de mitigatie van deze risico’s is
een doorlopend proces waaraan gewerkt wordt en waarbij
zorgvuldigheid is geboden. Zoals uiteengezet in Bijlage 1 van de
Kamerbrief21 in reactie op de motie van de leden Alkaya en
Weverling22, de motie van het lid Sjoerdsma23 en de motie van
het lid Brekelmans,24 is de invoer van geconcentreerde goederen
niet altijd een strategische afhankelijkheid. Enkel als de markt de
risico’s van strategische afhankelijkheden onvoldoende mitigeert
kan overheidsingrijpen wenselijk zijn. Afbouwen van afhankelijkheden op zichzelf is niet in alle gevallen wenselijk. De Nederlandse economie is sterk verweven in internationale waardeketens. De Russische invasie in Oekraïne en de
dwangmaatregelen van China tegen andere landen laten echter
zien dat het afbouwen en mitigeren van risicovolle strategische
afhankelijkheden belangrijk is.
Het mitigeren van de risico’s van strategische afhankelijkheden
vergt maatwerk. Er zijn reeds veel initiatieven gaande op
nationaal en EU-niveau die de risico’s van strategische afhankelijkheden mitigeren, zoals uiteengezet in de Kamerbrief over
strategische afhankelijkheden van 22 november jl.25 Zo wordt er
bijvoorbeeld op EU-niveau ingezet op het verminderen van de
afhankelijkheid van derde landen in de halfgeleidersector, o.a.
middels de Important Projects of Common European Interest26
(IPCEI) Microelectronics II (waar Nederland middelen voor heeft
gereserveerd) en de EU Chips Act27. Ook wordt er zoals
toegezegd door het kabinet gewerkt aan een Grondstoffenstrategie, die uw Kamer eind 2022 zal ontvangen en waarin ook zal
worden ingegaan op de leveringszekerheid van kritieke grondstoffen. Verder wordt er nader aanvullend onderzoek naar
strategische afhankelijkheden gedaan, onder andere onder de
noemer van de geo-economische monitor. Daarnaast zal de Kamer
in het najaar van 2022 worden geïnformeerd over de invulling van
de motie van het lid Brekelmans over een op te richten interde20

Strategic Dependencies and capacities, SWD (2021) 352 final
Kamerstuk 35 925, XVII, nr. 54
22
Kamerstuk 35 570 XVII, nr. 26
23
Kamerstuk 35 663, nr. 15
24
Kamerstuk 21 501-02, nr. 2383
25
Kamerstuk 35 925 XVII, nr. 54
26
IPCEI on Microelectronics – Important Project of Common European Interest (ipcei-me.eu)
27
Europese chipwet | Europese Commissie (europa.eu)
21

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

21

partementale Taskforce voor het verminderen van strategische
afhankelijkheden.
39
Op wat voor manier krijgt exportcontrolebeleid steeds meer aandacht? In
welke Kamerstukken zal de Kamer hierover geïnformeerd worden?
Antwoord
Exportcontrolebeleid krijgt steeds meer aandacht omdat het in
toenemende mate wordt ingezet als een middel om technologische en economische veiligheid te waarborgen. Exportcontrolebeleid betreft de controle van strategische goederen. Daarbij
kunt u denken aan hoogwaardige dual-use kennis zoals hypersonische rakettechnologie. Het toegenomen belang en de toegenomen omvang van het exportcontroledossier is voor het kabinet
aanleiding om hierop te intensiveren.
De Kamer ontvangt jaarlijks een jaarrapport over exportcontrole
waarin de meest relevante ontwikkelingen t.a.v. het exportcontrolebeleid uiteen worden gezet.28 Daarnaast wordt de Kamer
conform het op 10 juni 2011 per brief gemelde aangescherpte
wapenexportbeleid29 en de motie van het lid El Fassed c.s. van
22 december 201130 versneld geïnformeerd over specifieke
wapenexportaanvragen. Ten slotte worden actuele ontwikkelingen ten aanzien van het exportcontrolebeleid t.a.v. specifieke
eindbestemmingen toegelicht in de geannoteerde agenda en het
verslag van de Raad Buitenlandse Zaken. De frequentie van de
commissiedebatten over exportcontrole is recentelijk verhoogd
van 1x per jaar naar 2x per jaar.
40
Wanneer besluit u over het al dan niet opzetten van een geo-economische
monitor? Welke zwaarwegende redenen ziet u, gezien het belang van het
in kaart brengen van afhankelijkheden om deze te kunnen afbouwen, om
dit niet te doen?
Antwoord
Het kabinet deelt het gevoel van urgentie van het in kaart
brengen van strategische afhankelijkheden en heeft daarom
samen met het Ministerie van EZK opdracht gegeven aan een
aantal onderzoekspartijen om een geo-economische monitor te
ontwikkelen. Het kabinet verwacht de onderzoeksresultaten in
het najaar naar de Kamer te kunnen sturen.
41
Gaat u ondernemers naast hen bewust te maken van strategische
afhankelijkheden, ook proactief helpen bij het afbouwen hiervan? Zo ja,
hoe? Zo nee, waarom niet?

28

Kamerstuk 22 054, nr. 370
Kamerstuk 22 054, nr. 165
30
Kamerstuk 22 054, nr. 181
29

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

22

Antwoord
Het kabinet informeert het bedrijfsleven proactief over de kansen
en risico’s van zakendoen in het buitenland, inclusief IMVO en
ketenverantwoordelijkheid. Desgewenst ondersteunt het kabinet
ondernemers bij het vinden van alternatieve leveranciers. Hierbij
spelen de Rijkdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) en het
postennet in diverse markten een belangrijke rol. Zij kunnen een
bedrijf of een sector adviseren over de kansen en risico’s in een
bepaalde markt, en hun eerste contact met potentiële samenwerkingspartners (lokale bedrijven, bijvoorbeeld) op die markt
faciliteren.
Daarnaast kan de overheid diversificatie van handelspartners
faciliteren, bijvoorbeeld door handelsbarrières af te bouwen door
middel van handelsakkoorden van de EU met derde landen.
In algemene zin hecht het kabinet veel waarde aan de vrije markt
en vrijheid van ondernemen. Het uitgangspunt blijft dat ondernemers eigen keuzes mogen maken wat betreft hun leveranciers
en primair verantwoordelijk zijn voor het inkopen van bijvoorbeeld grondstoffen. Echter, op het moment dat strategische
afhankelijkheden optreden kan overheidsingrijpen in de markt
wenselijk zijn. Overheidsingrijpen kan op allerlei manieren vorm
krijgen, zie toelichting in de Kamerbrief van 1 maart jl.31 Zie ook
de komende grondstoffenstrategie die eind 2022 aan de Kamer
verstuurd wordt.
42
Wat betekent een level playing field voor exporteisen van strategische
goederen concreet? Welke criteria worden mogelijk afgezwakt? Erkent u
het gevaar van een race to the bottom dat hieruit voortkomt? En hoe
gaat u ervoor zorgen dat een dergelijke race niet zal plaatsvinden?
Antwoord
Op EU-niveau is een aantal mechanismes opgezet om het level
playing field te versterken. Zo dient een lidstaat die een vergunningaanvraag beoordeelt daarover te consulteren met een andere
lidstaat, indien die andere lidstaat eerder een vergelijkbare
aanvraag heeft afgewezen. Op die manier kunnen relevante
overwegingen die tot de afwijzing hebben geleid worden gedeeld.
Ook heeft de herziene EU dual-use verordening het gelijke
speelveld binnen de EU vergroot door het verplichten van een
eindgebruikersverklaring en een internal complicance program bij
bepaalde vergunningen.32
Ook kunnen lidstaten in de Raadswerkgroep voor conventionele
wapens (COARM) een uitwisseling ten aanzien van gevoelige
eindbestemmingen agenderen met het doel om tot een meer
gelijke benadering te komen. Echter, exportcontrole voor
militaire goederen blijft een nationale competentie en de
uitvoering van het beleid is aan de lidstaten. Hierdoor kunnen
altijd verschillen in het beleid en de uitvoering ontstaan.

31
32

Kamerstuk 32 735, nr. 339
Kamerstuk 35 904 nr. 3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

23

Op dit moment wordt gewerkt aan de komende herziening van
het EU Gemeenschappelijk Standpunt over wapenexport. Deze
dient in 2024 te zijn afgerond. Nederland zet zich hier actief voor
in en streeft daarbij naar een meer gemeenschappelijke aanpak
met een hoog niveau van exportcontrole. Zoals vastgesteld in het
coalitieakkoord (Bijlage bij Kamerstuk 35 788, nr. 77) speelt
Nederland een actieve rol in de Europese ontwikkeling van
defensiecapaciteiten, en sluit daarvoor aan bij de groeiende
consensus over wederzijdse erkenning van vergunningen. Een
race to the bottom dient voorkomen te worden. Er zijn geen
plannen voor een afzwakking van één van de acht criteria.
43
Welke initiatieven ontplooit Nederland om het level playing field te
creëren zonder mensenrechtenstandaarden te verlagen?
Antwoord
Een gelijk speelveld en geharmoniseerde toepassing van de acht
criteria in de EU is onderdeel van de langjarige inzet van het
kabinet, zoals vastgelegd in het coalitieakkoord en verschillende
Kamerstukken.33 Nederland doet dat via verschillende sporen:
− Nederland speelt een actieve rol in de Europese ontwikkeling
van defensiecapaciteiten, en sluit daarvoor aan bij de groeiende consensus over wederzijdse erkenning van vergunningen.
– Nederland roept andere EU-landen – mede op basis van
verschillende Kamermoties – op politiek niveau regelmatig op
om een vergelijkbaar wapenexportbeleid te hanteren.
– Nederland zet intensief in op de uitwisseling met andere
EU-lidstaten in de Raadswerkgroep voor conventionele wapens
(COARM) over het beleid ten aanzien van gevoelige bestemmingen en andere aspecten van de uitvoering van het Gemeenschappelijk Standpunt.
– Nederland consulteert intensief met andere lidstaten over
vergelijkbare aanvragen voor exportvergunningen. Nederland
zet daarbij in op «no-undercutting», dat wil zeggen het
voorkomen dat een EU-lidstaat een vergunning afwijst waarna
een andere EU-lidstaat de vergunning alsnog toewijst.
De Kamer is hierovernader geïnformeerd in het jaarrapport
«exportcontrole» dat op 14 juli jl. aan de Kamer is gestuurd.34
44
Zijn er plannen voor een Europese wapenexportautoriteit? En is er
draagvlak voor een Europese wapenexportautoriteit?
Antwoord
Nee. In oktober 2021 heeft de fractie van de Groenen/Vrije
Europese Alliantie in het Europees Parlement een concept
verordening voorgesteld om wapenexportbeleid op Europees
niveau te regelen.35 Hiervoor was noch in het Europees Parlement
noch in de Raad voldoende steun.

33

Onder andere Kamerstuk 34 103, nr. 3, en Kamerstuk 22 054, nr. 331
Kamerstuk 22 054, nr. 370
35
http://extranet.greens-efa-service.eu/public/media/file/1/7266
34

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

24

45
Maken landen gebruik van de verplichte exportlijsten? Zo nee, waarom
niet?
Antwoord
Exportcontrole is gebaseerd op goederenlijsten die voorschrijven
welke goederen vergunningplichtig zijn en welke niet. Deze
lijsten worden samengesteld op basis van consensusbesluiten in
de vier internationale exportcontroleregimes, waaraan Nederland
actief deelneemt. Binnen EU-wetgeving zijn deze lijsten
vastgelegd in de EU Military List en de EU Dual-use Verordening.36 Ook EU-sanctieverordeningen bevatten vaak goederenlijsten die zijn toegespitst op het doel van de sancties. Dergelijke
EU-wetgeving is bindend voor alle lidstaten. In het samenstellen
van deze lijsten wordt zo veel mogelijk afstemming gezocht
tussen de EU en gelijkgezinde partners.
46
Is er op EU-niveau zicht op de wapenexport vanuit de Unie? Ook als deze
via derde landen loopt?
Antwoord
In 2020 is een nieuwe Raadswerkgroep voor conventionele
wapens (COARM) online database geïntroduceerd die inzichtelijk
maakt welke lidstaten vergunningen hebben afgegeven op
bepaalde eindbestemmingen en informatie geeft over daadwerkelijk gerealiseerde uitvoer per eindbestemming.37 Wanneer
export via derde landen verloopt, is het aan de exportcontroleautoriteiten van het derde land om hierop toezicht te houden. Wel
kan in de vergunningverlening voor gevoelige goederen een
zogenaamde re-exportclausule worden opgelegd, die voorschrijft
dat de goederen niet zonder expliciete toestemming van de
exportcontrole-autoriteiten van het land van oorsprong mogen
worden uitgevoerd.
47
Hoe worden focus doelgroepen voor het handelsbeleid (MKB, start-ups,
scale ups en vrouwelijke ondernemers) extra bediend in de 25 prioritaire
landen versus de niet-prioritaire landen?
Antwoord
Het kabinet wil ondernemers een dienstbare en toegankelijke
overheid bieden die snel inspeelt op wat nodig is, met extra
aandacht voor het MKB, start- en scale-ups en vrouwelijke
ondernemers. In principe kan het Nederlandse bedrijfsleven
rekenen op steun wereldwijd. Het kabinet werkt daarnaast aan op
maat gemaakte programma’s en activiteiten om de doelgroepen
36

Voor dual-use goederen staat de betreffende lijst hier: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/
NL/TXT/PDF/?uri=OJ%3AL%3A2019%3A338%3AFULL&from=NL.Voor militaire goederen staat
de betreffende lijst hier: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/HTML/
?uri=CELEX%3A52022XG0301%2801%29
37
https://webgate.ec.europa.eu/eeasqap/sense/app/75fd8e6e-68ac-42dd-a078-f616633118bb/
sheet/ccf79d7b-1f25–4976-bad8-da886dba3654/state/analysis

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

25

betere toegang te bieden tot buitenlandse markten. Juist in de 25
prioritaire markten wordt hier proactief op ingezet. Er bestaat
binnen deze markten meer ruimte om activiteiten te ontplooien
waarin specifieke aandacht is voor de genoemde doelgroepen,
met name op het gebied van handelsmissies die in principe
gericht zijn op de 25 prioritaire landen. Binnen deze missies
wordt concreet ingezet op ondersteuning voor het MKB, start- en
scale-ups, en vrouwelijke ondernemers.
Voor start- en scale-ups is wereldwijd een selecte groep prioriteitshubs geïdentificeerd. Deze vallen allen binnen de top 25. Op
deze posten is extra geïnvesteerd in goede dienstverlening naar
Nederlandse start- en scale-ups die willen internationaliseren.
Sinds 2019 is op deze posten ook een Startup Liaison Officer
actief die relevante netwerken en programma’s heeft gevormd
om start- en scale-ups te helpen bij internationalisering.
48
Hoe gaat u de dienstverlening richting mkb en start- en scale-ups
verbeteren ten opzichte van de vorige kabinetsperiode?
Antwoord
Voor het verbeteren van het Nederlandse verdienvermogen is het
ondersteunen van MKB-bedrijven en start- en scale-ups essentieel. Ter verbetering van de dienstverlening aan deze bedrijven
zullen instrumenten die voor het MKB relevant zijn daarom
worden uitgebreid. Samenwerking met andere departementen
zoals EZK en regionale partijen zoals de Regionale Ontwikkelmaatschappijen (ROM’s) staat hierbij centraal. Daarnaast wordt
gewerkt aan een digitaal loket om ondernemers te bedienen met
de juiste informatie. Bestaande publieke en private websites
worden actiever aan elkaar verbonden en onder de aandacht
gebracht.
Specifiek voor start- en scale-ups geldt dat naar aanleiding van
de evaluatie die in 2021 is uitgevoerd naar de pilot met Startup
Liason Officers deze functie op de posten meerjarig wordt
bestendigd. Hierdoor kan de dienstverlening verder worden
geprofessionaliseerd. Gedurende de kabinetsperiode zal het
kabinet blijvend onderzoeken of het handelsinstrumentarium
ondernemers voldoende ondersteunt, of dat aanpassingen nodig
zijn.
49
Op basis van welke meetbare doelen wordt onderzocht of ondernemers
voldoende op weg worden geholpen met het handelsinstrumentarium?
Wilt u hierbij ook onderzoeken of de instrumenten ondernemers helpen
bij het aanpakken van risico’s voor mens en milieu in hun waardenketens?
En wanneer bent u van plan de eerste resultaten met de Tweede Kamer te
delen?
Antwoord
Of ondernemers voldoende op weg geholpen worden met het
handelsinstrumentarium zal worden getoetst door ondernemers
die van het instrumentarium gebruik maken, te bevragen op hun
kennisgroei en netwerkuitbreiding en of de bijdrage vanuit de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

26

overheid heeft geleid tot exportgerichte vervolgstappen op de
doelmarkten. Aan de hand van deze informatie, die door RVO
wordt verzameld, kan de inzet van het instrumentarium verder
worden verbeterd. De resultaten zullen met uw Kamer gedeeld
worden in het Jaarverslag BHOS. Invest International vindt het
belangrijk om klanttevredenheid in kaart te brengen. Er wordt
gewerkt aan een passend systeem hiervoor. In 2022 vindt een
beleidsdoorlichting plaats van de exportkredietverzekering. Over
de uitkomsten hiervan wordt de Kamer door de Staatssecretaris
Fiscaliteit en Belastingdienst geïnformeerd.
Voor het IMVO-steunpunt in oprichting wordt een monitorings- en
evaluatiekader ontwikkeld, dat een antwoord op de vraag moet
bieden hoe het steunpunt ondernemers helpt bij het aanpakken
van risico’s voor mens en milieu in hun waardeketens.
50
Wat voor bewijs heeft u beschikbaar dat de met publiek geld gemobiliseerde private klimaatinvesteringen door het Nederlandse bedrijfsleven
daadwerkelijk klimaatrelevant, gender-responsief en additioneel zijn? En
dat deze investeringen, zoals internationaal afgesproken, vooral ten goede
komen aan de prioriteiten en behoeften van landen en groepen, die het
meest kwetsbaar zijn voor de negatieve effecten van klimaatverandering?
Antwoord
De Nederlandse klimaatfinanciering bestaat uit publieke klimaatfinanciering en met publieke financiering gemobiliseerde private
klimaatfinanciering. Deze private financiering is afkomstig van
Nederlandse en buitenlandse institutionele investeerders (zoals
pensioenfondsen), banken, filantropische organisaties en
bedrijven. Ten behoeve van de publieke bijdrage worden de
ondersteunde activiteiten beoordeeld, gemonitord en onafhankelijk geëvalueerd op onder andere klimaatrelevantie, genderresponsiviteit, additionaliteit en bereikte doelgroepen. De
beoordelingen, resultatenrapportage en onafhankelijke evaluaties
worden publiek toegankelijk gemaakt.
Naast het activiteitenniveau heeft het kabinet oog voor de
bredere klimaatdoelstellingen van uitvoerende partnerorganisaties die private projecten financieren. Zo heeft het kabinet
aanvullende eisen gesteld bij de oprichting van Invest International, gericht op het in lijn zijn van de portefeuille met de doelen
van het Parijsakkoord (Paris alignment) en uitsluiting van fossiele
brandstoffenprojecten. FMO hanteert beleid om de portefeuille in
lijn te brengen met 1,5 graden en fossiele en fossiel-gerelateerde
financieringen uit te faseren.
In het bestuur van multilaterale klimaatfondsen en multilaterale
ontwikkelingsbanken, die private klimaatfinanciering mobiliseren, vraagt Nederland systematisch aandacht en bewijs (in de
vorm van publiek toegankelijke rapportage en onafhankelijke
evaluaties) ten aanzien van impact en bereik van de ondersteunde
klimaatactiviteiten.
51
Wanneer ontvangt de Kamer het uitgewerkte beleid van de COP26verklaring, dat de Kamer in het tweede kwartaal van 2022 beloofd is?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

27

Antwoord
Op 7 juli jl. is een brief aan uw Kamer gestuurd38, waarin de
stand van zaken rond de uitwerking van de COP26-verklaring
beschreven is. Daarin gaf het kabinet aan dat het beleid op basis
van overleg met andere landen nader wordt uitgewerkt. Over de
uitwerking van de COP26-verklaring stuur ik uw Kamer in het
najaar een brief, samen met de Staatssecretaris Fiscaliteit en
Belastingdienst.
52
Kunt u toelichten wanneer de energievoorziening zodanig in het geding is
dat het kan afwijken van de COP26-verklaring? Welke definitie ligt hieraan
ten grondslag? Welke specifieke uitzonderingsgronden gelden er?
Antwoord
Nederland handelt in de huidige crisis als gevolg van de
Russische inval in Oekraïne in lijn met onder meer het Europese
REPowerEU-plan om de afhankelijkheid van Russische fossiele
brandstoffen zo snel mogelijk af te bouwen. Uitzonderlijke
publieke steun aan fossiele brandstoffen kan in dergelijke
situaties passen binnen de COP26-verklaring transitie groene
energie en beëindiging overheidssteun fossiele energiesector,
mits helder gedefinieerd en in lijn met het 1,5 gradendoel.
53
Klopt het dat nieuwe investeringen in fossiel niet bijdragen aan
de energieleveringszekerheid op dit moment, aangezien deze pas
over een aantal jaar energie zullen opleveren?
Antwoord
Investeringen in (uitbreiding van) bestaande fossiele energieinfrastructuur kunnen op kortere termijn bijdragen aan energieleveringszekerheid. Het thema energieleveringszekerheid zal
worden geadresseerd in de uitwerking van de Glasgow-verklaring
die toeziet op het stoppen met directe overheidssteun voor
fossiele energieprojecten. Hierover wordt uw Kamer in het najaar
geïnformeerd.
54
Wanneer is er sprake van het oplossen van een energietekort in een lage
inkomensland met extreme energiearmoede? Hoe wordt dit gedefinieerd?
Antwoord
Er is sprake van een energietekort wanneer de energievoorziening onvoldoende is om in de actuele energiebehoefte te
voorzien. Dit uit zich in lage inkomenslanden bijvoorbeeld in
situaties waar elektriciteitsklanten beurtelings worden
afgeschakeld en regelmatig langdurig geen stroom krijgen uit het
elektriciteitsnet.

38

Kamerstuk 31 793, nr. 209

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

28

In geval van extreme energiearmoede hebben mensen geen
basisenergievoorziening voor elektriciteit en schoon koken.
Volgens de meest recente cijfers hebben 733 miljoen mensen
wereldwijd geen elektriciteit en 2,4 miljard mensen geen toegang
tot schoon koken.
55
Kunt u hier nogmaals bevestigen dat de vergroening van het handelsinstrumentarium conform afspraken in Glasgow en aangenomen moties
voor 2022 gerealiseerd zal zijn?
Antwoord
Op verzoek van de Vaste Kamercommissie BHOS d.d. 5 juli jl.
stuur ik uw Kamer separaat een brief met de stand van zaken
behandeling motie van de leden Hammelburg/Van der Lee over
vergroening instrumentarium toe waarin ik op uw vragen in ga.
Over de uitwerking van de COP26-verklaring stuur ik uw Kamer
in het najaar een brief, samen met de Staatssecretaris Fiscaliteit
en Belastingdienst.
56
Hoe wordt invulling gegeven aan de moties van de leden Hammelburg en
Van der Lee (Kamerstuk 35 925 XVII, nr. 59), van het lid Klink c.s.
(Kamerstuk 35 925 XVII, nr. 23) en van het lid Hammelburg c.s. (Kamerstuk
35 925, nr. 87) met betrekking tot de vergroening van handelsinstrumentarium? Kunt u dit uitsplitsen per instrument?
Antwoord
Zie antwoord op vraag 55.
57
Indien het handelsinstrumentarium toch wordt ingezet voor fossiele
projecten, op welke manier wordt de Kamer dan meegenomen in de
onderbouwing van de inzet hiervan en op welke manier kan de Kamer een
dergelijk besluit bijsturen?
Antwoord
Zie antwoord op vraag 55.
58
Hoe gaat u in deze handelsbevordering op klimaatgebied inzetten op
«waardig werk voor iedereen», zoals genoemd in de officiële vertaling van
SDG-8?
Antwoord
De officiële vertaling van SDG-8, zoals te vinden op de website
van SDG Nederland39, is «waardig werk en economische groei».
Met handelsbevordering dragen we bij aan de op genoemde
website beschreven subdoelen over economische groei (8.2, 8.4,
8.7, 8.8 en 8.a).
39

https://www.sdgnederland.nl/SDG/8-waardig-werk-en-economische-groei/

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

29

Aan de subdoelen over waardig werk (8.3 en 8.5) wordt bijgedragen door de voorwaarde te verbinden dat Nederlandse
bedrijven die gebruik maken van ondersteuning van het handelsinstrumentarium de OESO-richtlijnen voor multinationale
ondernemingen onderschrijven. De risico’s die bedrijven onder
deze richtlijnen moeten identificeren, prioriteren en aanpakken,
omvatten naast milieu en klimaatrisico’s ook mensen- en
arbeidsrechten.
De gecoördineerde, meerjarige inzet van in deltatechnologie
gespecialiseerde bedrijven, onze ambassades, de RVO en het
Netherlands Water Partnership heeft de afgelopen drie jaar
geresulteerd in het winnen van verschillende opdrachten voor
klimaatadaptatieprojecten in West-Afrika. Daarvan zijn enkelen
reeds uitgevoerd. Zo is een kuststrook in Senegal verstevigd door
een Nederlands bedrijf in samenwerking met lokale bedrijven.
Het projectteam bestond voor 40% uit Senegalese medewerkers.
Daarbij zijn de positieve en negatieve effecten van het project
voor alle stakeholders nauwgezet gevolgd en bewaakt.
59
Op welke manier wordt gender due diligence bij de zorgplicht van
bedrijven opgenomen?
Antwoord
De OESO-richtlijnen en UN Guiding Principles on Business and
Human Rights (UNGP’s) vormen het uitgangspunt voor het
IMVO-beleid. Gender is onderdeel van de risicoanalyse die
bedrijven volgens deze raamwerken dienen uit te voeren. Het
kabinet onderschrijft dat aandacht nodig is voor gendergelijkheid
en vrouwenrechten en besteedt hier specifieke aandacht aan in
het IMVO-beleid. BZ heeft het maken van concrete handvatten
voor bedrijven gefinancierd om gender mee te nemen in gepaste
zorgvuldigheid. Deze handvatten worden online en openbaar
aangeboden via het Gender-Responsive Due Diligence Platform.
Daarnaast worden workshops gegeven aan bedrijven om met het
platform aan de slag te gaan. Het kabinet is ook van plan het
platform onder de aandacht van bedrijven te brengen via het
IMVO-steunpunt.
60
Hoe gaat u vormgeven aan het integraal onderdeel maken van gendergelijkheid en vrouwenrechten in het beleid op handelsbevordering?
Antwoord
We hechten eraan een expliciete genderfocus in het integrale
buitenlandbeleid op te nemen, zo ook in het handelsbeleid.
Internationale gendergelijkheid wordt immers in direct verband
gebracht met economische welvaart en is een natuurlijke
koppeling tussen handel en ontwikkelingssamenwerking; als
wereldwijd meer vrouwen volwaardig deelnemen aan het
economisch bestel, verbetert dit hun maatschappelijke posities,
vergroot dit hun besteedbaar inkomen en neemt daarmee ook
internationale handel toe. Vrouwelijk ondernemerschap is ook
belangrijk voor het Nederlands verdienvermogen. Het gaat hierbij
vooral om onbenut economisch potentieel. Vrouwelijk onder-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

30

nemers zijn ondervertegenwoordigd in het exporterend bedrijfsleven en we doen onszelf tekort als we dit potentieel niet vol
benutten en ondersteunen.
De ambitie is om vrouwelijk ondernemerschap mainstream te
maken in het beleid, de activiteiten en werkwijze van BHOS. Op
het gebied van handel steunen we vrouwelijk ondernemers met
ambities over de grens. Concreet betekent dit dat we optimaal
toegang blijven bieden tot internationale netwerken en marktkennis. We stimuleren de gebruikmaking van ons handelsinstrumentarium, met het specifieke streven van 25% vrouwelijke
deelname aan handelsmissies. Daarnaast blijven we in zetten op
dataverzameling om zo ons inzicht in de doelgroep verder te
verdiepen. Tenslotte gebruiken we communicatie-uitingen
(Groei-over-Grenzen campagne) om de zichtbaarheid van vrouwelijke rolmodellen en het bereik van onze dienstverlening te
vergroten.
61
Klopt het dat internationale afspraken vereisen dat klimaatgelden «nieuw
en additioneel» moeten zijn en dus niet uit ODA-gelden worden gehaald
omdat dit ten koste gaat van de ODA doeleinden en de 0,7% BNI norm?
Antwoord
Het Copenhagen Accord40 spreekt over «nieuw en additioneel»,
maar bevat geen definitie. Over het concept additionaliteit
bestaat internationaal geen consensus. In de praktijk is het
onderscheid tussen ontwikkelingsdoelstellingen en klimaatdoelstellingen door hun samenhang vaak moeilijk te maken. Zo levert
de toegang tot hernieuwbare energie zowel een bijdrage aan het
verminderen van CO2 uitstoot als van energie-armoede, en is
klimaatadaptatie een integraal onderdeel van voedselprogramma’s. Het behalen van SDG’s kan alleen succesvol zijn,
indien duurzame ontwikkeling voorop staat, waarbij rekening
gehouden wordt met gevolgen van klimaatverandering en de
transformatie naar koolstofarme, klimaatweerbare ontwikkelingspaden.
Het kabinet erkent dat er wereldwijd meer inzet nodig is om
klimaatactie, -mitigatie en -adaptatie, effectief aan te pakken.
Het kabinet gaat bij de inzet op klimaat en op ontwikkeling, uit
van een geïntegreerde benadering en investeert daarbij in zowel
klimaatmitigatie als -adaptatie, waarmee ook wordt bijgedragen
aan de SDG-doelen.
Zoals aangekondigd in de BHOS-nota verwacht het kabinet in
2025 ten minste EUR 900 miljoen aan publieke klimaatfinanciering te besteden. Hiervan blijft Nederland ten minste de helft
uitgeven aan klimaatadaptatie. Ook wil het kabinet de met
publieke middelen gemobiliseerde private klimaatfinanciering
vergroten. De publieke en gemobiliseerde private klimaatfinanciering samen is in 2025 naar verwachting meer dan EUR 1,8
miljard.
Alle financiering die ten goede komt aan landen die door de
OESO-DAC als ontwikkelingslanden worden gedefinieerd en
40

https://unfccc.int/resource/docs/2009/cop15/eng/11a01.pdf#page=4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

31

waarvan de financiering ontwikkelingsgerelateerd is (volgens de
criteria van de OESO-DAC), worden gerekend als ODA. De in de
BHOS-nota aangekondigde extra inzet op publieke klimaatfinanciering is onderdeel van het ODA-beleid en -budget.
62
Waarom staat er in de beleidsnota (en dus niet in de quotes van belangenverenigingen) geen enkele vermelding van de OESO-richtlijnen in relatie
tot zowel Europese als nationale IMVO-wetgeving en beleid? Kunt u voor
eens en altijd bevestigen dat deze internationale richtlijnen de basis zijn
voor IMVO-wetgeving en beleid? En zo niet, waarom kiest u ervoor deze
internationale afspraken links te laten liggen?
Antwoord
De OESO-richtlijnen, samen met de UN Guiding Principles on
Business and Human Rights (UNGP’s), vormen de basis voor het
IMVO-beleid van Nederland, gericht op een doordachte mix van
vrijwillige en dwingende maatregelen. Zodoende vormen ze ook
de basis voor de onderhandelingsinzet in Brussel bij de totstandkoming van de Europese IMVO-wetgeving.
63
Hoe kan het Europese voorstel voor IMVO-wetgeving als basis worden
genomen voor een nationaal wetsvoorstel als het kabinet zelf stelt dat het
Europese voorstel niet voldoet?
Antwoord
Het kabinet verwelkomt het voorstel voor de Corporate Sustainability Due Diligence Directive. De publicatie van het wetgevende
voorstel is een stap vooruit, die leidt tot een gelijk speelveld en
een grotere impact. Het kabinet heeft in het BNC-fiche41 aangegeven ruimte voor verbetering te zien – met name op de
reikwijdte en de OESO-conformiteit van het richtlijnvoorstel – en
zet hier in de onderhandelingen stevig op in.
In overeenstemming met het coalitieakkoord voert het kabinet
nationale IMVO-wetgeving in die rekening houdt met een gelijk
speelveld met de omringende landen en implementatie van
mogelijke EU-regelgeving.
64
Kunt u toelichten welke verdere IMVO-maatregelen uitgewerkt zullen
worden en daar een tijdlijn bij schetsen?
Antwoord
De inzet van het kabinet is om de kaders voor het instrument
voor sectorale samenwerking aan het einde van zomer 2022
gereed te hebben. Het instrument voor sectorale samenwerking
opent in de tweede helft van 2022. Het streven is om het
IMVO-steunpunt in september 2022 van start te laten gaan.

41

Kamerstuk 22 112, nr. 3393

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

32

65
Wat moet er nog onderzocht worden met betrekking tot het vergroenen
van handelsinstrumenten? Kunt u bevestigen dat dergelijk onderzoek niet
zal leiden tot vertraging of uitblijven van vergroeningsmaatregelen?
Antwoord
Zie antwoord op vraag 55.
66
Hoe wordt er interdepartementaal en in EU-verband samengewerkt om
van de focus van Buitenlandse Zaken op water, voedselzekerheid,
seksuele en reproductieve gezondheid en rechten (SRGR), en veiligheid en
rechtsorde een slimme geïntegreerde aanpak te maken?
Antwoord
Naast de interne afstemming tussen de verschillende beleidsdirecties van Buitenlandse Zaken, bijvoorbeeld waar het gaat om de
samenhang van WASH en SRGR of van voedselzekerheid en
humanitaire crisis, is de BHOS-nota ook interdepartementaal
afgestemd en wordt waar relevant met de andere departementen
samengewerkt in de uitvoering. Daarnaast is er het kabinetsbrede
actieplan voor «beleidscoherentie voor ontwikkeling» waarin
wordt gewerkt aan het tegengaan van eventuele ongewilde
negatieve effecten van Nederlands beleid voor lage inkomens
landen.
Het belang van een geïntegreerde aanpak staat ook op de agenda
in Brussel. Zo zijn onder het Meerjarig Financieel Kader
2021–2027 verschillende EU-externe financieringsinstrumenten
vervangen door het EU Instrument voor nabuurschapsbeleid,
ontwikkeling en internationale samenwerking (NDICI).42 De
verwachting is dat het geïntegreerde karakter van het NDICI
onder meer de beleidscoherentie van het instrument ten goede
komt.
67
Stel de economie (uitgedrukt in BNI) groeit in Nederland met 5% sneller
per jaar dan verwacht, wat zijn dan de gevolgen voor het budget voor
ontwikkelingssamenwerking?
Antwoord
Het budget voor ontwikkelingssamenwerking (Official
Development Assistance, ODA) is gekoppeld aan de ontwikkeling
van het Bruto Nationaal Inkomen (BNI). Een extra stijging van het
BNI met 5% leidt op dit moment tot een verhoging van het
ODA-budget van ruim EUR 300 miljoen in 2022 oplopend tot bijna
EUR 400 miljoen vanaf 2027.
68
Stel de economie (uitgedrukt in BNI) krimpt in Nederland met 5%, wat zijn
dan de gevolgen voor het budget voor ontwikkelingssamenwerking?
42

Kamerstuk 22 112, nr. 3101

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

33

Antwoord
Het budget voor ontwikkelingssamenwerking (Official
Development Assistance, ODA) is gekoppeld aan de ontwikkeling
van het Bruto Nationaal Inkomen (BNI). Een daling van het BNI
met 5% leidt op dit moment tot een verlaging van het
ODA-budget van ruim EUR 300 miljoen in 2022 oplopend tot bijna
EUR 400 miljoen vanaf 2027.
69
Profiteren de focuslanden meer of minder dan gemiddeld van de groei
van de wereldhandel?
Antwoord
De term «focuslanden» wordt in de notitie zowel bij OS-landen
als bij de combinatielanden gebruikt. Deze 36 landen (22
OS-landen en 14 combinatielanden) verschillen zodanig van
elkaar dat niet generiek kan worden bepaald of de focuslanden
meer of minder dan gemiddeld profiteren van de groei van de
wereldhandel. Het IMF heeft in april 2022 een raming gegeven
voor de wereldwijde economische groei in 2022. Een aantal
focuslanden laat een grotere groei zien dan de voorspelde 3,6
procent (Niger 6,9%, Bangladesh 6,4%); een aantal andere
focuslanden blijft duidelijk achter (Jordanië 2,4%, Mali 2%,
Soedan 0,3%). Per land verschilt vervolgens de bijdrage van
handel aan economische groei.
70
Klopt het dat we de merkwaardige figuur krijgen dat wanneer de
economie in Nederland en in de wereld harder groeit dan verwacht er
meer geld beschikbaar is voor onze focuslanden, terwijl als de Nederlandse en de wereldeconomie krimpt er juist minder geld beschikbaar is
voor de focuslanden?
Antwoord
De ontwikkeling van het ODA-budget is, conform internationale
afspraken, afhankelijk van de ontwikkeling van de Nederlandse
economie. Dus komt er in tijden van economische groei meer
ODA-budget beschikbaar en in tijden van krimp minder. Dit
betekent niet automatisch dat als de Nederlandse economie
krimpt er minder geld naar focuslanden gaat.
71
De in het regeerakkoord afgesproken extra gelden voor ontwikkelingssamenwerking oplopend naar 500 miljoen zijn een belangrijke stap richting
de afgesproken ODA-norm van 0,7%. Wat is de verwachting ten aanzien
van de ontwikkeling van het budget voor eerstejaars opvang als
onderdeel van ODA?
Antwoord
De bijdrage vanuit het ODA-budget in 2022 voor de eerstejaars
opvang van asielzoekers uit DAC-landen is EUR 588 miljoen (excl.
EUR 150 miljoen voor de opvang van Oekraïners). Het totaal van
de bijdrage voor de eerstejaars opvang van asielzoekers en de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

34

eenmalige bijdrage voor de opvang van Oekraïners (Kamerstuk 36
120, nr. 1, Voorjaarsnota 2022) is daarmee dit jaar EUR 738
miljoen. De – meest recente – meerjarenraming ten tijde van de
Voorjaarsnota is hieronder weergegeven. De verwachting is dat
dit verder toeneemt.
Verwachte asieltoerekening (bedrag x EUR 1 miljoen)
2022

2023

2024

2025

2026

5881

626

630

630

635

1

exclusief opvang van Oekraïense vluchtelingen in Nederland

72
Klopt het dat er middelen uit het budget voor ontwikkelingssamenwerking
gebruikt worden voor de wederopbouw van Oekraïne?
Antwoord
De middelen uit het budget voor ontwikkelingssamenwerking
worden alleen gebruikt voor activiteiten die volgens de OESO
DAC als ODA kwalificeren. Het Nederlandse kabinet is gecommitteerd aan het herstel en de wederopbouw van Oekraïne. De
bereidheid om te helpen is er en zal er blijven. Van wederopbouw
van fysieke infrastructuur is op dit moment nog geen sprake. In
veel gebieden waar dit moet gebeuren, vinden immers nog
gevechtshandelingen plaats. Het is momenteel dan ook nog
onduidelijk hoe en wanneer wederopbouw kan gaan plaatsvinden, gezien de oorlogssituatie. Het kabinet bereidt zich hierop
wel al voor.
Het kabinet heeft de bevolking van Oekraïne gesteund met
ODA-middelen. De humanitaire noden blijven onverminderd hoog.
Deze vorm van ondersteuning is gefinancierd uit ODA. Op dit
moment wordt in samenwerking met partnerorganisaties
gekeken waar een begin kan worden gemaakt met herstelactiviteiten in getroffen gebieden. Als onderdeel van humanitaire hulp
worden hierbij essentiële infrastructurele knelpunten rond
bijvoorbeeld drinkwatervoorziening opgelost. Ook deze vorm van
humanitaire hulp (early recovery) is gefinancierd uit het
ODA-budget. Nederland levert ook een bijdrage aan humanitaire
ontmijning, een randvoorwaarde om wederopbouw en terugkeer
mogelijk te maken. En daarnaast aan het tegengaan van geweld
tegen vrouwen. Ook spant Nederland zich substantieel in om via
multilaterale organisaties als Wereldbank, IMF en de EU aanzienlijke liquiditeitssteun te verschaffen aan de Oekraïense overheid
om te faciliteren dat deze zo goed mogelijk kan blijven functioneren. Deze steun betreft grotendeels garanties, die op dit
moment niet leiden tot ODA-uitgaven. Daarnaast stelt het kabinet
middelen beschikbaar om exporteren naar en investeren in
Oekraïne te faciliteren en zo de herstel en wederopbouwactiviteiten die plaatsvinden in het land te ondersteunen. Tot slot zijn
middelen vrijgemaakt voor het ontwikkelen van wederopbouwplannen van drie gemeenten in Oekraïne.
Verwacht wordt dat Oekraïne op korte termijn, met steun van de
Wereldbank en de Europese Commissie, tot een inventarisatie van
de noden voor wederopbouw komt in de vorm van een gecoördi-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

35

neerd needs assessment. Tezamen met de plannen die Oekraïne al
tijdens de conferentie in juli jl. in Lugano, Zwitserland heeft
gepresenteerd, zal Nederland in afstemming met andere donoren,
bekijken op welke manier bijgedragen kan worden aan de
wederopbouw van Oekraïne. De Nederlandse inzet zal binnenkort
in een Kamerbrief over herstel en wederopbouw nader worden
toegelicht.
73
Gebruiken ook andere EU landen, zoals Duitsland, Oostenrijk,
Denemarken en Zweden, middelen uit hun budget voor ontwikkelingssamenwerking voor de wederopbouw van Oekraïne?
Antwoord
Er is, gezien de gevechtshandelingen, nog geen sprake van
wederopbouw. Het is nog niet bekend hoe andere EU-landen de
wederopbouw van Oekraïne zullen financieren en in hoeverre zij
hierbij ook middelen uit hun budget voor ontwikkelingssamenwerking zullen inzetten. Ook wachten donoren op de uitkomsten
van het gecoördineerde needs assessment. Wel is informatie
beschikbaar over de humanitaire steun en steun voor eerste
herstelactiviteiten. Een overzicht van wat deze landen tot nu toe
hebben gefinancierd zal worden opgenomen in de volgende
Kamerbrief inzake hulp aan Oekraïne, die uw Kamer voor het
Kamerdebat over de BHOS-nota op 28 september zal toekomen.
74
Betalen ook andere departementen mee aan de wederopbouw en herstel
van Oekraïne?
Antwoord
Zie antwoord op vraag 72. Dit geldt voor de Nederlandse
overheid als geheel, dus ook voor inspanningen rond wederopbouw van andere departementen. Zoals is beschreven in de
Kamerbrief van 6 juli jl. dragen de andere departementen waar
mogelijk bij aan het lenigen van de noden in Oekraïne. Zij zijn
daarbij zelf verantwoordelijk voor hun eigen activiteiten in
Oekraïne en financieren deze uit eigen middelen.
75
Hoe wordt aanbeveling 6 van het AIV-advies inzake «Digitalisering en
jeugdwerkgelegenheid in Afrika» betrokken bij de creatie van waardig
werk voor jongeren, om te voorkomen dat groei in banen vooral in de
informele sector plaatsvindt?
Antwoord
Conform de aanbeveling van de AIV worden jongeren begeleid bij
hun eerste stappen op de formele arbeidsmarkt en het stapsgewijs «formaliseren» van hun (micro)bedrijf. Dit doet het
kabinet bijvoorbeeld door te investeren in de transitie van
onderwijs naar werk via programma’s als het Challenge Fund for
Youth Employment en het Nexus Skills/Jobs-programma. Samen
met de African Development Bank en door middel van het Orange
Corners-programma ondersteunt Nederland jonge ondernemers in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

36

Afrika en het Midden-Oosten bij het opbouwen van een beter
bestaan in de formele economie. Daarbij wordt ook aandacht
besteed aan toegang tot financiële diensten, onder meer via het
Orange Corners Innovation Fund, Dutch Good Growth Fund en
MASSIF.
Ook wordt ingezet op de creatie van waardig werk voor jongeren
door de inspanningen op leefbaar loon in internationale waardeketens uit te breiden. Conform aanbeveling 6 van het AIV-advies
richten we ons daarbij vooral op sectoren waar Nederland iets te
bieden heeft en waarvoor grote belangstelling bestaat vanuit
Sub-Sahara Afrika. Dit doet het kabinet bijvoorbeeld met het in
2021 gestarte Netherlands Trust Fund V (NTF V) van het International Trade Center, gericht op de ondersteuning van het MKB in
de agribusiness en de digitale dienstensector in verschillende
Afrikaanse landen, en dan met name op vrouwen en jongeren.
Andere voorbeelden zijn de ketenverduurzamingsprogramma’s
van the Sustainable Trade Initiative (IDH) en Solidaridad, die o.a.
in de cacaosector in West-Afrika bijdragen aan leefbare lonen en
inkomens, betere arbeidsomstandigheden en het tegengaan van
kinderarbeid.
76
Waarom is digitalisering niet een van de focusonderwerpen naast «water»
en «voedselzekerheid»?
Antwoord
Het kabinet levert een extra inspanning om de Duurzame Ontwikkelingsdoelen (SDG’s) weer in zicht te krijgen. Digitalisering is,
evenals verduurzaming, een dwarsdoorsnijdend thema in ontwikkelingssamenwerking. Met digitalisering wordt de inzet op
andere focusonderwerpen, van duurzame economische ontwikkeling tot humanitaire hulp, versterkt. De inzet van digitale
technologieën biedt onder andere kansen om ontwikkelingsdoelen – waaronder óók doelen met betrekking tot water en
voedselzekerheid – sneller en efficiënter te behalen. Hierbij heeft
het kabinet uiteraard ook aandacht voor de risico’s van digitalisering, zoals digitale (data) veiligheid en de groeiende digitale
ongelijkheid. In de combinatielanden legt het kabinet een focus
op digitalisering bij de uitvoering van handels- en ontwikkelingsbeleid.
77
Wordt bij digitalisering ook aandacht besteed aan de bestrijding van
seksueel misbruik van kinderen, wat vaak zijn weg online vindt? Zo ja,
hoeveel en op welke wijze? Zo nee, waarom niet?
Antwoord
Het kabinet ondersteunt een inclusieve en op mensenrechten
gebaseerde benadering van de digitale ruimte door online
veiligheid, digitale inclusie en de bescherming van online
mensenrechten aan te moedigen. De rechten van kinderen en het
bestrijden van misbruik zijn hier onderdeel van. Het wereldwijd
toenemend gebruik van digitale technologieën heeft helaas ook
geleid tot een toename van online seksueel misbruik, dat (onder
meer via digitale wegen) aangepakt moet worden. Onder het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

37

recent gepubliceerde subsidiebeleidskader «Fonds Bestrijding
Seksuele Uitbuiting van Kinderen» is ook ruimte voor programmavoorstellen van maatschappelijke organisaties gericht op de
bestrijding van online seksuele uitbuiting van kinderen.
78
Waarom worden de investeringen in een nieuw en langjarig beroeps- en
hoger onderwijsprogramma niet gerekend tot de focusonderwerpen?
Antwoord
Toegang tot kwalitatief goed beroeps- en hoger onderwijs is een
belangrijke, eigenstandige doelstelling binnen SDG-4 (toegang tot
kwaliteitsonderwijs) en is een sleutel tot het bereiken van andere
SDG’s, zoals gendergelijkheid, fatsoenlijk werk, gezondheid en
een stabiel klimaat. Het nieuwe beroeps- en hoger onderwijsprogramma is daarom niet een apart focusonderwerp maar zal juist
verschillende focusonderwerpen versterken.
79
Hoeveel wordt er geïnvesteerd in een nieuw en langjarig beroeps- en
hoger onderwijsprogramma in de komende jaren?
Antwoord
De uitwerking van een nieuw programma voor beroeps- en hoger
onderwijs vindt op dit moment plaats. Zodra het programma in
hoofdlijnen is uitgewerkt, zal uw Kamer hierover geïnformeerd
worden, inclusief de budgettaire omvang.
80
Legt het kabinet een relatie tussen de opleiding van jongeren in Afrika, de
Sahel en het Midden-Oosten en onze tekorten op de arbeidsmarkt, denk
aan zorg en land- en tuinbouw?
Antwoord
In het kader van het BHOS-beleid zet het kabinet in op beroepsopleidingen die jongeren in met name Afrika en de MENA-regio
beter voorbereiden op de lokale arbeidsmarkt, zodat zij een
bijdrage kunnen leveren aan de ontwikkeling van hun eigen land.
De inzet is niet gericht op het oplossen van tekorten op de
Nederlandse arbeidsmarkt.
81
Op welke wijze is gecommuniceerd met de 30 landen die niet langer
aanspraak kunnen maken op private sector ontwikkelingssteun?
Antwoord
Landen zijn hierover geïnformeerd door onze ambassades in de
betreffende landen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

38

82
Wisten deze 30 landen al langer dat ze waarschijnlijk niet in aanmerking
zouden komen voor aanspraak op private-sectorontwikkelingssteun?
Antwoord
Ja, dit is begin dit jaar aan de ambassades gecommuniceerd, die
hun landen hebben geïnformeerd.
83
Hanteert het kabinet heldere criteria zodat landen weten wanneer ze niet
langer in aanmerking komen voor financiële ondersteuning vanuit
Nederland?
Antwoord
Voor verschillende beleidsdoelen («brede ontwikkelingssamenwerking» in focuslanden, buitenlandse handel, privatesectorontwikkeling) bestaan verschillende landenlijsten. Landen
worden geïnformeerd wanneer zij niet langer in aanmerking
komen voor financiële ondersteuning uit Nederland. Doorgaans
zal dit via de Nederlandse ambassades verlopen.
Landenlijsten voor specifieke programma’s, zoals het bedrijfslevenprogramma, worden samengesteld op basis van criteria die
verband houden met lokale behoeften, Nederlandse capaciteit en
Nederlandse comparatieve voordelen en het beschikbare budget.
De criteria hangen mede af van de specifieke programma’s. Zo
kunnen klimaatprogramma’s ook worden uitgevoerd in andere
landen dan focuslanden (zoals Brazilië) en geldt voor het
«Algemene ODA Activiteiten programma» (voor kleinschalige
activiteiten buiten de focus-regio’s) de indeling in inkomenscategorieën van de Wereldbank.
In veel gevallen is overigens geen sprake van directe samenwerking tussen de overheden van Nederland en een ontvangend
land, omdat de financiering vrijwel uitsluitend via andere
partners wordt geleid (multilaterale organisaties, civil society
organisaties, kennisinstellingen, bedrijven). Ook aan deze
organisaties wordt bekend gesteld in welke landen zij wel/niet
met Nederlandse financiering kunnen werken.
84
In hoeverre wordt in diplomatiek verkeer of via andere kanalen aangestuurd op het creëren van multi-stakeholder platforms voor jeugdwerkgelegenheid en private-sectorontwikkeling, zodat alle relevante actoren
hierbij betrokken worden?
Antwoord
Nederland zet zeker in op dergelijke multi-stakeholder platforms.
Zo zijn we aangesloten bij het ILO Decent Jobs for Youth Initiative en het UNICEF Generation Unlimited programma, waarin
samenwerking tussen aangesloten partijen wordt gestimuleerd
en kennis wordt gedeeld. Ook op nationaal niveau brengen we
relevante actoren op het gebied van jeugdwerkgelegenheid en
private-sector-ontwikkeling bij elkaar. Bijvoorbeeld in de Orange

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

39

Corners waarmee start-ups van jongeren worden ondersteund, in
Tunesië in het kader van de programmatische aanpak duurzame
economische ontwikkeling en in Nigeria, waar Nederland i.s.m.
relevante actoren een Youth Employment Strategy heeft
ontwikkeld.
85
Op pagina 32 van de beleidsnota worden micro-bedrijven genoemd als
onderdeel van de doelgroep voor private- sectorontwikkeling, samen met
het midden- en kleinbedrijf (MKB). Verderop de pagina staat aangegeven
dat het kabinet zich richt op het versterken van het MKB in ontwikkelingslanden. Maken microbedrijven onderdeel uit van deze inzet?
Antwoord
Ja, micro-bedrijven maken deel uit van de doelgroep van het MKB
voor private sector ontwikkeling.
86
In de beleidsnota wordt «Private sector ontwikkeling: focus op MKB in
ontwikkelingslanden (SDG-8)» toegelicht. Hoe bent u van plan om de
bijdrage aan SDG-8 te monitoren en rapporteren bij private sector
ontwikkelingen en welke rol zullen geharmoniseerde SDG-indicatoren 8.7
en 8.8 hierin spelen?
Antwoord
Ontwikkelingslanden rapporteren over het geheel aan resultaten
op de SDG-indicatoren (waaronder 8.7 en 8.8) aan de VN. Via
monitoring en evaluatie rapporteert Nederland jaarlijks over de
Nederlandse bijdrage aan de SDG-8 (sub-)doelen, aan de hand van
een (kwalitatieve) contributie-analyse. De SDG-mapping die in
2020 in gang is gezet dient daarbij als instrument. Hiermee wordt
onder andere de bijdrage van programma’s en projecten aan de
(sub-)doelen van SDG-8 in kaart gebracht. In de jaarlijkse
OS-resultatenrapportage worden de belangrijkste resultaten, ook
op dit terrein, samengebracht en toegankelijk gemaakt.
87
Worden de kansen die digitalisering en efficiënt gebruik van data met zich
meebrengen doorgetrokken naar noodhulp?
Antwoord
Ja. Digitalisering is een dwarsdoorsnijdend thema dat alle
onderwerpen raakt, waaronder noodhulp. Daarbij wordt onder
meer gekeken naar de mogelijkheden die digitale technologieën
en data bieden om noodhulp efficiënter te maken. Uiteraard
wordt hierbij niet alleen naar kansen maar ook naar risico’s
gekeken, zoals digitale veiligheid en dataprivacy, met name met
betrekking tot kwetsbare groepen. Nederland ondersteunt onder
meer het Centrum voor Humanitaire Data van UNOCHA. Het
centrum heeft als doel om het gebruik van data binnen de
humanitaire sector en daarmee de impact van de hulp te
vergroten. Daarnaast steunt Nederland ook verschillende
humanitaire innovatiefondsen en werkt zij samen met haar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

40

humanitaire partners om waar mogelijk digitale kansen te
benutten.
88
Wat verstaat u onder «de armsten» op pagina 33? Hoe wordt dit
gedefinieerd?
Antwoord
De beleidsnota verwijst in de definitie van extreme armoede naar
de analyses van de Wereldbank. De Wereldbank definieert
extreme armoede als het aantal mensen dat leeft van minder dan
USD 1,90 per dag. Na jaren van mondiale daling van het aantal
mensen dat in extreme armoede leeft, steeg dat aantal in 2020
als gevolg van de ontwrichtende effecten van de COVID-19 crisis
en klimaatverandering.
89
Gaat binnen klimaatadaptatie ook aandacht zijn voor kwetsbaren groepen
zoals bijvoorbeeld kinderen en mensen met een beperking?
Antwoord
In zijn beleid, en bij de inzet op klimaatadaptatie, heeft het
kabinet specifiek aandacht voor de armste en meest kwetsbare
mensen. In klimaatprogramma’s doet het kabinet dat door bijv.
extra te investeren in het «Least Developed Country Fund» voor
klimaatadaptatie in minst ontwikkelde landen en in lokaal geleide
klimaatadaptatie (volgens de principes van «locally-led
adaptation»). Via o.a. Unicef ondersteunt Nederland bijvoorbeeld
specifiek toegang van vrouwen en kinderen tot klimaatresistente
drinkwater- en sanitaire voorzieningen.
90
Waarom wordt klimaat niet gerekend tot een van de focusonderwerpen?
Antwoord
Het tegengaan van klimaatverandering is een eigenstandige, hoge
prioriteit van dit kabinet dat alle beleidsterreinen raakt. Daarom
is de klimaatinzet geïntegreerd in het volledige buitenlandbeleid,
waaronder diplomatie, ontwikkelingssamenwerking en handel,
conform de motie van de leden Sjoerdsma en Van Ojik om
instrumenten van het buitenlandbeleid en de diplomatie in lijn te
brengen met de doelstellingen uit het Klimaatakkoord van
Parijs.43 Klimaat is daarmee een dwarsdoorsnijdende prioriteit
voor het gehele BHOS-beleid en wordt in deelonderwerpen van de
beleidsnota uitgewerkt, van klimaat slimme landbouw tot
handelsverdragen. Deze prioriteit vertaalt zich ook in de
gemaakte financiële keuzes: van alle beleidskeuzes vindt de
grootste intensivering plaats op klimaat. Dit is hard nodig want
de gevolgen van klimaatverandering manifesteren zich steeds
sterker en ook voor het behalen van de 1,5 graden doelstelling is
meer mondiale klimaatactie nodig.

43

Kamerstuk 35 570 V, nr. 40

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

41

91
Hoeveel gaat Nederland in de komende jaren uitgeven aan verbetering
van het klimaat uit het budget voor ontwikkelingssamenwerking per jaar
vanaf 2020 tot 2025?
Antwoord
De Nederlandse publieke bijdrage aan klimaatfinanciering ten
behoeve van ontwikkelingslanden wordt gerealiseerd op de
diverse begrotingsartikelen, met de begroting van Buitenlandse
Handel en Ontwikkelingssamenwerking en met de bijdragen aan
multilaterale banken uit de begroting van Financiën.
De Nederlandse geplande en gerealiseerde publieke bijdrage aan
klimaatfinanciering wordt jaarlijks vermeld in de Homogene
Groep Internationale samenwerking (HGIS)-nota en het daar aan
gekoppelde jaarverslag.
In 2020 realiseerde Nederland EUR 596 miljoen aan publieke
klimaatfinanciering. In 2022 verwacht Nederland EUR 690
miljoen te realiseren en in 2.025 EUR 900 miljoen. Het bedrag in
2022 is EUR 30 miljoen meer dan origineel opgenomen in de
HGIS-nota, zoals vermeld aan uw Kamer44. De ramingen voor
2023 en 2024 komen uw Kamer toe met de HGIS nota’s voor
2023 en 2024.
Gerealiseerde en verwachte publieke klimaatfinanciering in
miljoenen euro’s:
Gerealiseerd
2017
394

Verwacht
2018
578

2019
570

2020
596

2021
638

2022
690

2025
900

De aanzienlijke stijging is mogelijk doordat van alle beleidskeuzes de grootste intensivering plaatsvindt op klimaat. Dit is
hard nodig want de gevolgen van klimaatverandering manifesteren zich steeds sterker en ook voor het behalen van de 1,5
graden doelstelling is meer mondiale klimaatactie nodig.
92
Kan er bij de verstrekking van een exportkredietverzekering gebruik
worden gemaakt van een programma vanuit ontwikkelingssamenwerking
om natuur en klimaat te herstellen en versterken? Zo nee, waarom niet?
Zo ja, op welke wijze?
Antwoord
Met ontwikkelingssamenwerking ondersteunde private projecten
om natuur en klimaat te herstellen en versterken kunnen gedekt
worden door het instrumentarium van Atradius Dutch State
Business (ADSB). Projectontwikkelaars kunnen daartoe via
reguliere kanalen een aanvraag indienen bij Atradius.

44

Kamerstuk 36 120 XVII

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

42

Voorbeelden zijn de met ontwikkelingssamenwerking ondersteunde fondsen Climate Investor One en Climate Investor Two
die beiden een garantie van ADSB krijgen.
93
Hoeveel van het budget van ontwikkelingssamenwerking gaat naar de
verduurzaming van de energiebronnen?
Antwoord
Vanuit de begroting Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking wordt op diverse manieren bijgedragen aan
hernieuwbare energie. Begrotingsartikel 2.3 bevat een budgetlijn
specifiek voor toegang tot hernieuwbare energie. In de begroting
voor 2022 zijn die uitgaven op dit begrotingsartikel geraamd op
EUR 52 miljoen. Verder wordt binnen begrotingsartikel 2.3
bijgedragen aan klimaatfondsen – bijvoorbeeld het Green Climate
Fund en het Dutch Fund for Climate and Development - die in
diverse sectoren waaronder de verduurzaming van energiebronnen actief zijn.
Ook uit budgetlijnen uit andere begrotingsartikelen kunnen
bijdragen worden gegeven die relevant zijn voor de verduurzaming van energiebronnen, bijvoorbeeld inzake regelgeving voor
(duurzaam) ondernemen en inzet voor beroepsonderwijs in de
energiesector. Omdat deze bijdragen en activiteiten meerdere
sectoren bestrijken of andere hoofddoelstelling(en) hebben is het
niet mogelijk deze separaat te registreren onder hernieuwbare
energie.
94
Hoeveel van het budget van ontwikkelingssamenwerking gaat naar het
tegengaan van ontbossing?
Antwoord
In lijn met de Kamerbrief over de internationale inzet voor
bosbehoud en bosherstel van maart 202045, geeft Nederland
momenteel ten minste EUR 25 miljoen per jaar uit aan het
tegengaan van ontbossing, onder de budgetlijn «klimaat
algemeen» van begrotingsartikel 2.3 op de begroting van
Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking. Zoals
aangekondigd in de nota verdubbel ik deze inzet, waarmee
Nederland per 2025 ten minste EUR 50 miljoen zal besteden aan
het tegengaan van ontbossing. Deze verhoging is mede
ingegeven vanuit de wens en noodzaak om meer te doen aan
biodiversiteit. Als onderdeel van mijn toezegging biodiversiteit
sterker als dwarsdoorsnijdend onderwerp binnen ontwikkelingssamenwerking te integreren, zal voorts bij nieuwe OS-activiteiten
worden getoetst in hoeverre zij kunnen bijdragen aan het behoud
en herstel van biodiversiteit.
95
Kunt u een overzicht geven van de budgetontwikkeling ten behoeve van
het klimaat in de afgelopen vijf jaar en voor de komende vijf jaar?
45

Kamerstuk 30 196 nr. 708 en Kamerstuk 31 793, nr. 199

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

43

Antwoord
Zie antwoord op vraag 91 en vraag 94.
96
Hoe ziet in de komende vijf jaar de verhouding in uitgaven tussen
preventie van klimaatverandering en klimaatadaptie eruit?
Antwoord
Nederland geeft ten minste de helft van de publieke klimaatfinanciering uit aan klimaatadaptatie. Het kabinet streeft er naar dit te
behouden. Nederland legt een sterk accent op klimaatadaptatie
omdat het juist arme mensen zijn die het hardst geraakt worden
door klimaatverandering. Zij worden nu al geconfronteerd met de
negatieve gevolgen van klimaatverandering, terwijl de impact
verder zal toenemen.
Wereldwijd wordt minder dan een kwart van alle klimaatfinanciering aan adaptatie uitgegeven, in weerwil van de afspraken
gemaakt in Parijs die zowel mitigatie als adaptatie omvatten.
Tijdens de Climate Adaptation Summit in Nederland in januari
2021 riep de Secretaris Generaal van de VN op tot een balans in
de financiering tussen adaptatie en mitigatie.
97
Ligt de nadruk om verduurzaming van de bronnen van energie in het
klimaatprogramma, op het tegengaan van ontbossing, op versterken
biodiversiteit of op andere klimaatdoelen?
Antwoord
De beleidsnota geeft ten aanzien van klimaatactie prioriteit aan
klimaatadaptatie, toegang tot hernieuwbare energie en
tegengaan van ontbossing. Met deze inzet wil het kabinet ook het
verlies van biodiversiteit wereldwijd tegengaan.
98
Hoe wordt de samenhang en synergie in de budgetten en besteding van
middelen rond noodhulp, klimaatadaptatie en ontwikkelingsgelden
vormgegeven?
Antwoord
Voor een belangrijk deel wordt deze samenhang en synergie
gerealiseerd door regulier overleg in het managementteam van
het Directoraat-Generaal Internationale Samenwerking. Ook
worden beleidsmakers van verschillende (thema-)directies
betrokken bij de voorbereiding van nieuwe programma’s. Op
landenniveau worden meerjarenplannen en jaarplannen opgesteld
door de ambassades, met input van het landenteam uit Den Haag.
Deze gaan over de totale Nederlandse inzet in een land, en
worden beoordeeld door multidisciplinair samengestelde teams
van het ministerie. Tijdens de uitvoering wordt via de zogeheten
«landenteams» regelmatig de voortgang gemonitord, waarbij
samenhang, effectiviteit en efficiëntie van het gehele programma
voorop staan. De ambassade in Zuid-Soedan steunt in de stad Bor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

44

het Flood Management Programma van de International Organization for Migration (IOM) om de negatieve gevolgen van regen
en overstromingen voor de bevolking van Bor, waaronder vele
duizenden ontheemden, te beperken. Bor krijgt steeds vaker te
maken met wateroverlast, mede veroorzaakt door klimaatverandering. Tot slot wordt de samenhang en synergie bevorderd door
middel van beleidsdialoog met belangrijke uitvoeringspartners
(multilateraal en maatschappelijke partners) waarbij centraal en
op de post doorgaans meerdere (thematische) belanghebbenden
zijn betrokken.
99
Kunnen middelen vanuit klimaatfinanciering worden ingezet om noodhulp
effectiever te maken en te ontlasten?
Antwoord
De effecten van klimaatverandering zoals droogte, mislukte
oogsten, overstromingen en een toenemend aantal natuurrampen, dragen bij aan de stijging van humanitaire noden
wereldwijd. Het kabinet zet zich ervoor in om de effecten van
klimaatverandering bij de planning en uitvoering van noodhulpresponses mee te nemen. Dit gebeurt bijvoorbeeld door hierop te
anticiperen via organisaties zoals het Rode Kruis. Nederland zet
parallel in op het aanpakken van de grondoorzaken van de noden,
om humanitaire rampen te voorkomen en noodhulp te ontlasten.
De aanpak van klimaatverandering valt in die categorie.
100
Op welke wijze worden door een combinatie van klimaatfinanciering en
humanitaire hulp ook gemeenschappen in conflictgebieden en fragiele
landen bereikt?
Antwoord
Steun mogelijk maken aan kwetsbare gemeenschappen in
conflictgebieden en fragiele landen is een kerndoel van het
Nederlandse noodhulpbeleid. Klimaatverandering is in fragiele
landen vaak een aanjager van humanitaire noden. Het internationale noodhulpsysteem houdt daarmee steeds meer rekening,
bijvoorbeeld in programmering waarbij wordt ingespeeld op
«voorspelbare» humanitaire schokken om de impact daarvan te
verkleinen («anticipatory action»). De nadruk van noodhulp blijft
gericht op het lenigen van directe noden. Nederland spant zich
daarom ook in, samen met andere landen en partners, om
grondoorzaken van crises aan te pakken, en bepleit in dat
verband ook meer samenhang met de programmering van
duurzame ontwikkeling. Bijvoorbeeld via extra bijdragen aan het
«Least Developed Country Fund» voor klimaatadaptatie in de
minst ontwikkelde landen en met financiering gericht op voedselzekerheid om kwetsbare gemeenschappen in conflictgebieden te
helpen klimaatschokken op te vangen en honger te bestrijden.
Voorbeelden zijn het programma «Building Food System
Resilience in Protracted Crisis» van de voedsel- en landbouworganisatie van de Verenigde Naties (FAO) en Wageningen Universiteit
in Soedan, Zuid-Soedan en Somalië en het «West Africa Food
System Resilience Program» van de Wereldbank in Mali, Niger,
Burkina Faso en Togo.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

45

101
Het kabinet pleit voor het uitbannen van Hiv/Aids in 2030 in de
beleidsnota, hoort hier ook niet TBC bij conform het coalitieakkoord en de
kabinetsappreciatie mondiale gezondheidsstrategie?
Antwoord
Het kabinet blijft inzetten op het uitbannen van TBC in 2030. De
bestrijding van TBC maakt onderdeel uit van de Nederlandse
inzet op versterking van mondiale gezondheidzorg. Daarbij kiest
Nederland voor een brede, niet alleen ziekte-specifieke aanpak
om ook de onderliggende oorzaken van TBC aan te pakken. Dit
zal worden opgenomen in de Nederlandse mondiale gezondheidsstrategie die met uw Kamer wordt gedeeld.
102
Op welke wijze geeft het kabinet invulling aan de afspraak om TBC uit te
bannen in 2030?
Antwoord
Zoals aangegeven kiest het kabinet voor een brede benadering
waarbij wordt ingezet op versterking van gezondheidszorg. Dit
komt ook ten goede aan de bestrijding van TBC. Zo dragen de
ongeoormerkte Nederlandse bijdragen aan de WHO en het Global
Fund hieraan bij. Het Global Fund zet specifiek in op de
bestrijding van hiv, TBC en malaria. Momenteel gaat 18% van de
middelen van Global Fund naar de tuberculosebestrijding. Voor de
periode 2023–2025 wordt voorzien dat een groter aandeel van de
middelen die het Global Fund ter beschikking heeft naar tuberculosebestrijding gaan. Ook via het Product Development Partnerships (PDPs)-programma draagt Nederland bij aan de bestrijding
van TBC door ondersteuning van onderzoek naar vaccins,
technologieën en andere innovaties.
103
Hoeveel middelen van ontwikkelingssamenwerking wordt ingezet om
uitbanning van TBC in 2030 te realiseren?
Antwoord
Nederland zet in op brede versterking van gezondheidssystemen
en -zorg, die het meest effectief en efficiënt kan worden bereikt
via ongeoormerkte bijdragen. Nederland zet niet op een ziektespecifieke aanpak. De exacte bijdrage van Nederland aan de
bestrijding van TBC niet vast te stellen. Zoals aangegeven in het
antwoord op vraag 102 gaat 18% van de middelen van Global
Fund naar de tuberculosebestrijding. Omgerekend draagt
Nederland via de bijdrage aan het Global Fund EUR 13 miljoen per
jaar bij aan de bestrijding van TB. Ook via het Product
Development Partnerships (PDPs) -programma, dat dit jaar wordt
verlengd, is bijgedragen aan de bestrijding van TBC.
104
Welke doelstelling heeft het kabinet geformuleerd voor 2025 met
betrekking tot uitbanning van TBC?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

46

Antwoord
Het kabinet zet in op uitbanning van TBC in 2030. Daarbij is geen
tussendoel geformuleerd voor 2025.
105
Op welke wijze ondersteunt Nederland onze partnerlanden wanneer het
gaat om seksueel misbruik van kinderen en jonge vrouwen door Nederlandse ingezetenen?
Antwoord
Voor de regering is bestrijding van seksuele uitbuiting van
kinderen en jonge vrouwen een prioriteit, ongeacht waar dat
plaatsvindt en wat de nationaliteit van de verdachte is. Voor meer
informatie over de maatregelen die worden genomen om
seksueel misbruik van kinderen en jonge vrouwen door Nederlandse ingezetenen tegen te gaan, verwijs ik naar het Ministerie
van Justitie en Veiligheid.
106
Hoeveel middelen van het budget voor ontwikkelingssamenwerking wordt
ingezet voor de bestrijding van seksueel misbruik van kinderen en jonge
vrouwen?
Antwoord
Jaarlijks wordt EUR 5 miljoen uit begrotingsartikel 3.1 ingezet
voor de bestrijding van seksuele uitbuiting van kinderen en
jongeren tot 18 jaar. Hiertoe is een specifiek beleidskader
opgezet met een looptijd van drie jaar, waarvoor allianties van
maatschappelijke organisaties voorstellen kunnen indienen.
107
Op welke wijze wordt het politie- en justitieapparaat in deze landen
versterkt wanneer het gaat om opsporing en berechting van daders,
verspreiders en handelaren van seksueel misbruikte kinderen en jonge
vrouwen?
Antwoord
Nederland draagt onder andere bij aan programma’s van UNDP en
de International Development Law Organization (IDLO) gericht op
het versterken van de rechtsketen om seksueel en gendergerelateerd geweld aan te pakken. De inzet hangt uiteraard af
van de specifieke context in partnerlanden, maar betreft bijvoorbeeld trainingen van politie- en justitiefunctionarissen, het
verbeteren van aangiftemogelijkheden voor vrouwen en het
assisteren van lokale politie en justitiediensten bij het inrichten
van specifieke Sexual & Gender Based Violence rechtbanken.
108
Hoe wordt voorkomen dat veroordeelde daders kunnen gaan werken in
een andere hulporganisatie wanneer ze betrokken zijn geweest bij een
misdrijf?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

47

Antwoord
In de Kamerbrief inzake inspanningen op het gebied van seksueel
grensoverschrijdend gedrag (SEAH) van 15 juli jl.46 gaat het
kabinet in op inspanningen van hulporganisaties op het gebied
van voorkoming van één type misdrijf, namelijk seksueel grensoverschrijdend gedrag (SEAH). Eén van de preventiemaatregelen
betreft verbeterde screening van hulpverleners. Het Ministerie
van Buitenlandse Zaken is in overleg met het Ministerie van
Justitie en Veiligheid en het maatschappelijk middenveld over de
toepasbaarheid van specifieke afspraken rondom de VOG voor
Nederlandse hulpverleners. Hierbij wordt gekeken naar de
mogelijkheid van opname van dergelijke specifieke afspraken in
de due diligence instrumenten van het ministerie. Het ministerie
onderzoekt waar het kan leren van andere sectoren die een VOG
vereisen. Het ministerie blijft daarnaast ook in overleg met het
maatschappelijk middenveld over screening en is internationaal
aangehaakt bij initiatieven die hetzelfde doel voor ogen hebben,
zoals in de Kamerbrief beschreven.
109
Welk deel van het budget voor mondiale gezondheid zal ten goede komen
aan SRGR? En aan welke programma’s zal dit worden uitgegeven?
Antwoord
Het budget voor mondiale gezondheid en SRGR draagt in beginsel
bij aan het behalen van de vier resultaatgebieden voor SRGR.
Echter, vanwege het ongeoormerkte karakter van de Nederlandse
steun is kwantificering van de toerekening aan SRGR niet altijd
precies mogelijk.
Uit beleidsartikel 3.1 worden ook bijdragen gedaan aan fondsen
en organisaties die slechts deels of niet specifiek relateren aan
de SRGR-resultaatgebieden. Dit geldt bijvoorbeeld voor de
COVID-19 gerelateerde bijdragen aan ACT-A, en voor de bijdrage
aan organisaties als GAVI. Voor GFATM, het Global Financing
Facility (GFF) en de Product Development Partnerships (PDPs)
geldt dat slechts een deel van de inzet gericht is op SRGR incl.
hiv/aids. Voor GFF is dat bijvoorbeeld zo’n 30% en GFATM
ongeveer de helft (met name hiv/aids). Andere bijdragen, zoals
aan UNFPA, UNFPA Supplies, UNAIDS, INGOs zoals IPPF, Ipas, en
de zeven SRGR strategische partnerschappen dragen volledig bij
aan de vier resultaatgebieden.
110
Kunt u een overzicht geven van de budgetontwikkeling ten behoeve van
SRGR in de afgelopen vijf jaar en voor de komende vijf jaar?
Antwoord
In onderstaand overzicht staat de budgetontwikkeling van
Beleidsartikel 3.1 van de afgelopen vijf jaar, en een prognose voor
de komende 5 jaar. Dit budget is de afgelopen jaren toegenomen,
alleen in 2020 waren de uitgaven eenmalig lager als gevolg van
krimp van het ODA-budget in het eerste corona-jaar. Richting
46

Kamerstuk 35 925 XVII, nr. 67

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

48

2026 neemt het budget verder toe door nieuwe intensiveringen
op het terrein van mondiale gezondheid. In 2022 was er een
eenmalige extra verhoging o.a. voor COVID-bestrijding.
De activiteiten onder dit beleidsartikel dragen in principe bij aan
het behalen van de vier resultaatgebieden47 voor SRGR inclusief
hiv en aids, maar, zoals in het vorige antwoord aangegeven, bevat
het ook bijdragen aan fondsen en organisaties die slechts deels
of niet relateren aan de SRGR-resultaatgebieden. Dit geldt
bijvoorbeeld voor de COVID-19 gerelateerde bijdragen.
Beleidsartikel 3.1 in mln. EUR
2017
2018
2019
2020
2021
2022
2023
2024
2025
2026

432
445
438
423
533
579
531
537
562
552

111
Op welke wijze wordt voorkomen dat Nederlandse hulporganisaties een
rol spelen in het seksueel misbruiken van kinderen en jonge vrouwen?
Antwoord
Graag verwijs ik naar de Kamerbrief inzake de inspanningen op
het gebied van seksueel grensoverschrijdend gedrag (SEAH) van
15 juli jl.48 In deze Kamerbrief gaat het kabinet in op de inspanningen om seksueel misbruik door onder meer hulporganisaties
te voorkomen.
112
Welke drie hoofddoelstellingen ziet het kabinet wanneer het gaat om de
versterking van de primaire gezondheidssystemen?
Antwoord
Met de Nederlandse inzet op versterking van primaire gezondheidssystemen wordt beoogd bij te dragen aan het verzekeren
van essentiële gezondheidszorg, waaronder seksuele en reproductieve gezondheid, in lage- en lage middeninkomenslanden.
Deze inzet is tegelijkertijd gericht op versterkte weerbaarheid
van deze landen tegen pandemieën. Op deze manier draagt
Nederland bij aan het tegengaan van armoede en ongelijkheid en
het bereiken van de SDG’s. Dit wordt verder uitgewerkt in de
Nederlandse mondiale gezondheidsstrategie die momenteel
wordt opgesteld.
47

1) Grotere keuzevrijheid voor jongeren met betrekking tot hun seksualiteit; 2) Betere toegang
tot anticonceptiemiddelen en medicatie; 3) Betere publieke en private gezondheidzorg voor
seksuele en reproductieve gezondheid, met inbegrip van veilige abortussen; en 4) Meer
respect voor de seksuele en reproductieve rechten van groepen die deze rechten momenteel
worden ontzegd.
48
Kamerstuk 35 925 XVII, nr. 67

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

49

113
Hoeveel van het budget gaat naar de versterking van de primaire
gezondheidssystemen?
Antwoord
Kwantificering van de specifieke bijdrage aan primaire gezondheidssystemen is niet goed mogelijk. In de eerste plaats is de
Nederlandse bijdrage aan partners veelal ongeoormerkt. In de
tweede plaats liggen de doelen veelal in elkaars verlengde en
worden meerdere doelen tegelijkertijd bereikt met financiering
van een programma. Zo wordt door inzet op gezondheidssystemen ook betere SRGR gerealiseerd. Vanuit beleidsartikel 3.1
wordt bijgedragen aan het versterken van primaire gezondheidssystemen door financiering van multilaterale organisaties,
gezondheidsfondsen en maatschappelijke organisaties. Zo werkt
het Global Financing Facility (GFF) aan het versterken van
basisgezondheidszorg door begeleiding van overheden bij het
opstellen van strategische plannen en ondersteunt UNFPA via het
supplies programma distributiesystemen voor onder meer
anticonceptie. Ook op landenniveau steunt Nederland de
versterking van gezondheidssystemen. Zo wordt in Niger
bijgedragen aan gezamenlijke en gecoördineerde donorfinanciering van het gezondheidssysteem in het land.
114
Welke toegevoegde waarde heeft Nederland te bieden als het gaat om de
versterking van de primaire gezondheidssystemen ten opzichte van
bijvoorbeeld een land als Duitsland?
Antwoord
Bij het versterken van primaire gezondheidssystemen zet
Nederland in op thema’s die onder druk staan en voor veel andere
donoren vaak te gevoelig liggen, zoals seksuele voorlichting,
moderne anticonceptie, veilige abortuszorg en toegang tot
basisgezondheidszorg voor jongeren en de meest gemarginaliseerde groepen – zoals LHBTIQ+ personen. Nederland is zevende
donor wereldwijd op gezondheidsgebied, maar derde grootste
donor waar het gaat om SRGR.
115
Is de extra investering in mondiale gezondheid, met o.a. als doel om
primaire gezondheidssystemen te versterken en te zorgen voor betere
toegang tot essentiële medische producten en zorg, een nieuw accent in
het beleid? Zo ja, welk budget voorziet u hieraan te besteden? Valt de
bestrijding van neglected tropical diseases (NTD’s) ook onder dit beleid?
Antwoord
Zoals aangekondigd in het coalitieakkoord zal het kabinet een
Nederlandse mondiale gezondheidsstrategie opstellen. Hierin
worden de rijksbrede prioriteiten op het terrein van mondiale
gezondheid gespecificeerd. Binnen het Nederlandse beleid voor
buitenlandse handel en ontwikkelingssamenwerking wordt
prioriteit gelegd bij seksuele en reproductieve gezondheid en
rechten (SRGR) en het verbeteren van primaire gezondheidszorg-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

50

systemen. Daarbij geven we ook aandacht aan het bestrijden van
hiv en aids en tuberculose. Daarbij kiest Nederland voor een
brede, niet ziekte-specifieke, aanpak.
116
Kunt u aangeven of de erkenning van het belang van civic space en de
versterking van het maatschappelijk middenveld in de beleidsnota
vertaald kan worden naar een structurele verhoging van de middelen van
het Civic Space Flex Fonds voor de gehele regeerperiode?
Antwoord
Het kabinet erkent het belang van het beschermen en bevorderen
van civic space (maatschappelijke ruimte) en het versterken van
een onafhankelijk, divers maatschappelijk middenveld. Nederland
is dan ook één van de grootste donoren wereldwijd op dit thema:
in 5 jaar (2021–2025) wordt hierin EUR 1,3 miljard geïnvesteerd.
Hiervan is jaarlijks EUR 10 miljoen beschikbaar voor het Civic
Space Fund (CSF), inclusief EUR 1 miljoen voor het Flex Fund. De
ervaring leert dat het jaarlijks een uitdaging is om de middelen
voor het CSF (maar ook voor de voorganger daarvan, het Accountability Fund) volledig te besteden. Inmiddels is de bestedingstermijn van het vorig jaar eenmalig toegekende budget van EUR
7,5 miljoen voor het CSF verlengd tot en met 2023 om tegemoet
te komen aan verzoeken van maatschappelijke organisaties om
meer tijd te krijgen om activiteiten te kunnen vormgeven en
uitvoeren.
Totdat dit budget is uitgegeven ziet het kabinet geen aanleiding
tot een structurele verhoging van de middelen van de Flex-optie
van het Civic Space Fund.
117
Hoe gaat het kabinet zich extra inzetten voor betere online bescherming
van vrouwelijke activisten? En hoe krijgt het kabinet zicht op online
intimidatie en geweld?
Antwoord
Het kabinet ondersteunt een inclusieve en op mensenrechten
gebaseerde benadering van de digitale ruimte en zal zich de
komende periode extra inzetten voor de online bescherming van
mensenrechtenverdedigers en maatschappelijke organisaties,
onder andere via het Digital Defenders Partnership. Dit
programma legt de nadruk op het beschermen en trainen van
uitgesloten of gediscrimineerde groepen waaronder vrouwelijke
activisten. Dit gebeurt onder meer door het beschikbaar stellen
van een hulplijn, middelen en fondsen voor personen die gendergerelateerd online geweld ervaren. De komende beleidsperiode
wordt uitbreiding naar landen in Franstalig Afrika onderzocht.
Daarnaast bestaat het voornemen om de lokale capaciteit van het
programma (in landen) verder uit te breiden.
Het kabinet krijgt zicht op online geweld en intimidatie via
bijvoorbeeld partnerorganisatie RNW Media. Deze organisatie zet
zich in op het creëren van veilige online ruimtes voor jongeren en
vrouwen. RNW Media werkt samen met lokale organisaties aan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

51

het monitoren en adresseren van online bedreigingen zoals
online-intimidatie en geweld. Het kabinet zet dit najaar digitale
veiligheid proactief op de agenda van een dialoogsessie met alle
partnerorganisaties betrokken bij de uitvoering van het beleidskader Versterking Maatschappelijk Middenveld.
118
Op welke wijze wordt gewerkt aan de versterking van westerse waarden
als democratie, mensenrechten en bevorderen van geloofsvrijheid in de
focusregio’s?
Antwoord
Het kabinet werkt op velerlei wijzen aan het bevorderen en
versterken van democratie en mensenrechten. Binnen het
staande mensenrechtenbeleid zet het kabinet zich in voor de
vrijheid van religie en levensovertuiging, pers- en internetvrijheid,
gelijke rechten voor vrouwen en meisjes en gelijke rechten voor
LHBTIQ+. Daarnaast zet het kabinet in op het extra beschermen
van mensenrechtenverdedigers en het tegengaan van straffeloosheid voor ernstige mensenrechtenschendingen. Dit gebeurt
onder andere via de diplomatieke inzet vanuit het postennetwerk,
de programmatische inzet vanuit het Mensenrechtenfonds, de
multilaterale inzet binnen de VN, de Mensenrechtenraad en de
EU, en de inzet van de Mensenrechtenambassadeur en de Special
Gezant Religie en Levensovertuiging. Ter versterking van de
democratie worden programma’s ondersteund op het terrein van
pers- en internetvrijheid, rechtsstaatbevordering, versterking van
een sterk en onafhankelijk maatschappelijk middenveld en hun
ruimte om te opereren. Deze inzet is wereldwijd en niet exclusief
voor de focusregio’s.
119
Welk onderdeel van het budget van ontwikkelingssamenwerking gaat naar
versterking van mensenrechten en ondersteuning van mensen die
vervolgd worden om hun geloof?
Antwoord
In 2021 is ten behoeve van de mensenrechtenprioriteit Vrijheid
van Religie en Levensovertuiging een bedrag van EUR 16.8
miljoen aan ODA middelen besteed vanuit het Mensenrechten
Fonds en Power of Voices partnerschappen.
120
Kunt u een overzicht geven van de budgetontwikkeling ten behoeve van
kwetsbare groepen zoals meisjes en LHBTI’ers in de afgelopen vijf jaar en
voor de komende vijf jaar?
Antwoord
Het kabinet draagt bij aan de SDG’s, waarbinnen middels het
principe «leave no one behind» aandacht uitgaat naar uitgesloten, gemarginaliseerde en kwetsbare groepen. Het kabinet
voert geen specifiek doelgroepenbeleid. Daarom is het niet
mogelijk om de budgetontwikkeling ten behoeve van verschillende gemarginaliseerde of anderszins kwetsbare groepen te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

52

kwantificeren. Wel zet het kabinet, via diverse financiële en
diplomatieke middelen, er op in dat gemarginaliseerde en
kwetsbare groepen wordt versterkt. Hiertoe bestaan verschillende fondsen waaronder het beleidskader Versterking
Maatschappelijk Middenveld, alsmede het Mensenrechtenfonds.
121
In de beleidsnota komen onderdelen van feministisch buitenlandbeleid
naar voren. Er wordt ingezet op conflictpreventie en duurzame vrede; op
welke manier wordt bij deze inzet bestaande afspraken over
empowerment en rechten van vrouwen en meisjes in deze processen
meegenomen?
Antwoord
Het bevorderen van de participatie van vrouwen en meisjes, en de
bescherming van hun rechten, is standaard onderdeel van
internationale beleidsinzet en programmering voor vredesopbouw
en conflictpreventie.
Dit gebeurt onder meer vanuit de programma’s op veiligheid en
rechtsorde en programma’s gericht op vrouwen, vrede en
veiligheid. Hierbij is aandacht voor de participatie van vrouwen
en meisjes en de bescherming van hun rechten in conflictpreventie, conflictbemiddeling en vredesopbouw. Nederland zet zich
hier bilateraal en multilateraal voor in, onder andere als lid van de
Peacebuilding Commission en als één van de grote donoren van
het UN Peacebuilding Fund (PBF). Eén van de drie prioriteiten van
dit fonds, dat in meer dan 30 landen actief is met vredesopbouw
en conflictpreventie, is de inclusie van vrouwen en jeugd.
122
Hoe zorgt u ervoor dat het vierde nationaal Actieplan over Vrouwen, Vrede
en Veiligheid een kernonderdeel is van de Nederlandse inzet op
vreedzame, rechtvaardige en inclusieve samenlevingen?
Antwoord
Het vierde Nationale Actieplan over Vrouwen, Vrede en Veiligheid
sluit nauw aan bij de inzet op vreedzame, rechtvaardige en
inclusieve samenlevingen. Voorbeelden zijn de participatie van
vrouwen en meisjes in vredesopbouw, participatie van vrouwen
en gender-responsief werken door de veiligheidssector en
ambitieuze doelen voor de toegang tot recht van vrouwen en
meisjes.
123
Is inclusie van gemarginaliseerde groepen (ouderen, mensen met een
beperking, etnische minderheden enzovoort) onderdeel van de inzet in
noodhulp? Zo ja, wat is die inzet? Zo nee, waarom niet?
Antwoord
Ja. Nederland stelt met ongeoormerkte, flexibele financiering
humanitaire organisaties in staat om noodhulp te verstrekken op
grond van humanitaire basisbeginselen. Bescherming van en hulp
aan mensen die worden getroffen door een noodsituatie of

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

53

conflict is de kerntaak van deze organisaties. Daar hoort ook het
bereiken en betrekken van juist extra kwetsbare en/of sociaalmaatschappelijk geïsoleerde en gemarginaliseerde groepen
mensen bij.
Nederland is geen voorstander van een aparte aanpak, of aparte
noodhulpprogramma’s voor specifieke doelgroepen, maar
verlangt wel gerichte aandacht van humanitaire partners voor
afzonderlijke groepen extra kwetsbare mensen. Nederland
bespreekt de belangen van kwetsbare groepen dan ook in
multilaterale en bilaterale bijeenkomsten en stimuleert uitvoeringspartners om manieren te vinden om deze groepen te
bereiken, betrekken en beschermen.
124
Kunt u toelichten of de extra mensen en budget in combinatielanden voor
het samenbrengen van hulp en handel een verschuiving van personeel en
middelen van Buitenlandse Zaken inhoudt? Wat betekent dit voor de
capaciteit van Buitenlandse Zaken en de posten rond mensenrechten/civic
space?
Antwoord
De extra mensen en budget voor de combinatielanden komen uit
de intensiveringsmiddelen. Het betreft dus geen verschuiving van
personeel en middelen en gaat niet ten koste van de capaciteit
voor andere beleidsthema’s.
125
Op welke wijze kunnen organisaties van het maatschappelijk middenveld
actief blijven in landen die niet deel uitmaken van de focusregios?
Antwoord
De Nederlandse bilaterale inzet, ook ten aanzien van het
versterken van het maatschappelijk middenveld, richt zich
bovenal op de focusregio’s. Wel wordt binnen het beleidskader
Versterking Maatschappelijk Middenveld (EUR 1,3 miljard;
2021–2025) ruimte geboden aan strategische partnerschappen
om ook actief te zijn in landen buiten de focusregio’s, evenals via
het Mensenrechtenfonds en het MATRA-programma. Ook via de
Flex-optie van het Civic Space Fund, dat is gericht op het
versterken van de capaciteit van lokale maatschappelijke
organisaties, is inzet buiten de focusregio’s mogelijk in landen
die voorkomen op de lijst van de OECD/DAC, met uitzondering
van hoge middeninkomenslanden.
Uiteraard werken maatschappelijke organisaties in de praktijk
met verschillende donoren samen. Activiteiten in landen buiten
de Nederlandse focusregio’s financieren zij dan ook veelal met
ondersteuning van andere donoren.
126
Hoe wordt gewerkt aan versterking van de arbeidsomstandigheden van
werknemers in de landen in de focusregio’s?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

54

Antwoord
In het kader van het vakbondsmedefinancieringsprogramma
werken CNV Internationaal en Mondiaal FNV aan versterking van
lokale vakbonden, sociale dialoog en verbetering van arbeidsrechten en arbeidsomstandigheden in landen in de focusregio’s.
Via het Power of Voices programma STITCH (Sustainable Textile
Initiative: Together for Change) wordt in samenwerking met
lokale, regionale en internationale vakbonden, ngo’s, bedrijven en
overheden bijgedragen aan verbetering van lonen, arbeidsrechten
en -omstandigheden in onder meer de combinatielanden
Bangladesh, India, Indonesië en Vietnam. In multilateraal verband
wordt onder meer samengewerkt met de ILO, ook in de landen
van de focusregio’s. En binnen de IMVO-convenanten werken de
deelnemende partijen samen aan verbetering van arbeidsomstandigheden in waardeketens, zowel in landen in de focusregio’s als
in andere productielanden.
127
Op welke wijze wordt gestimuleerd dat de afspraken die de landen in de
focusregio’s hebben onderschreven in diverse ILO-conventies ook worden
nagekomen?
Antwoord
De International Labour Organization (ILO) beschikt over een
goed ontwikkeld toezichthoudend mechanisme. Op basis van
klachten van werkgevers en/of werknemers uit het land in
kwestie over schending of niet-naleving van de ILO-conventies,
stellen onafhankelijke experts vast of sprake is van schendingen
door de lidstaten (inclusief de landen in de focusregio’s). Indien
dit het geval is wordt de betreffende overheid om een schriftelijke toelichting gevraagd die door de experts beoordeeld wordt.
Indien de respons onvoldoende is, wordt op de jaarlijkse International Labour Conference een sessie georganiseerd waarin
mondeling de klachten en het verweer aan de orde worden
gesteld. Op basis van deze informatie volgt een formele
ILO-conclusie over de door de overheid te nemen stappen. In de
regel zal de ILO de betreffende overheden daarbij juridisch of
technisch ondersteunen.
128
In welke mate maakt bevordering van vakbondsvrijheid onderdeel uit van
het beleid van dit kabinet?
Antwoord
Via de International Labour Organization (ILO) zet het kabinet
zich in voor universele erkenning van fundamentele arbeids- en
vakbondsrechten en voor toezicht op de effectieve naleving en
respectering van die rechten door de overheden van lidstaten.
Deze en andere arbeidsrechten, nauw aansluitend op de bredere
mensenrechtenagenda, zijn vastgelegd in de ILO-Conventies. In
de ILO worden de lidstaten tripartiet vertegenwoordigd door
werkgevers, werknemers en de overheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

55

129
Ondersteunt dit kabinet ook initiatieven van Nederlandse vakbonden om
de vakbondsvrijheid te bevorderen in landen als China, Venezuela en
Cuba? Zo ja, op welke wijze? Zo nee, waarom niet?
Antwoord
Binnen de International Labour Organization (ILO) zet Nederland
zich actief in om naleving van de fundamentele arbeids- en
vakbondsrechten te bevorderen bij alle ILO-lidstaten, waaronder
genoemde landen. Het ILO toezichthoudend mechanisme treedt
op naar aanleiding van klachten van werkgevers en/of
werknemers over schendingen van arbeids- en vakbondsrechten
door de overheid van een land.
De fundamentele ILO-conventies zijn in de regel opgenomen in
handels- en investeringsakkoorden van de EU als voorwaarde om
voor preferentiële behandeling in aanmerking te komen.
Voor wat betreft ondersteuning van initiatieven van Nederlandse
vakbonden, zie antwoord op vraag 126.
130
Kunt u uitweiden over hoe handel en hulp onderdeel uitmaken van
migratiepartnerschappen? Wat voor instrumenten kunnen ingezet worden
als onderdeel van dergelijke partnerschappen?
Antwoord
Het kabinet zet in op brede partnerschappen om migratiesamenwerking met landen van herkomst en transit te verbeteren. De
inzet verschilt per land, maar onderdeel van die brede inzet kan
bijvoorbeeld zijn: diplomatieke inspanningen, operationele
samenwerking, inzet van ODA-middelen op migratie gerelateerde
projecten (in lijn met ODA-criteria), tijdelijke en kleinschalige
circulaire legale migratie en inzet van economisch instrumentarium zoals handelsmissies. Op Europees niveau moet onder
andere gedacht worden aan de inzet van financiering voor
migratie en ontheemding onder het Nabuurschaps-,
Ontwikkelings- en Internationale Samenwerkingsinstrument
(NDICI) en het Asiel, Migratie en Integratiefonds (AMIF), en de
inzet van artikel 25bis van de Visumcode die positieve of
negatieve visummaatregelen mogelijk maakt afhankelijk van de
mate van terugkeersamenwerking. Daarnaast wordt in het
voorstel van de Commissie voor de herziening van het Algemeen
Preferentieel Stelsel (APS) een link gelegd met terugkeersamenwerking. Via het APS worden in verschillende mate handelstariefpreferenties geboden aan ontwikkelingslanden. De Commissie
heeft voorgesteld om ernstige tekortkomingen in de terugkeersamenwerking toe te voegen als intrekkingsgrond voor deze
tariefpreferenties. De onderhandelingen hierover in de Raad zijn
nog gaande.
131
Is het een voorwaarde dat uitvoeringsorganisaties die Nederlandse
middelen ontvangen voor ontwikkelingssamenwerking, noodhulp en
vredesopbouw, bijdragen aan het bevorderen van mentale gezondheid en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

56

psychosociaal welzijn van gemeenschappen en individuen? Hoe is
Nederland van plan te meten wat de inzet is van organisaties op integratie
van MHPSS in alle humanitaire responses?
Antwoord
Nederland voert integratie van geestelijke gezondheid en
psychosociale steun (mental health and psychosocial support,
MHPSS) in programma’s niet op als voorwaarde voor financiering.
Wel bepleit Nederland stelselmatig de integratie van MHPSS in
alle crisis respons, van acute noodhulp tot vredesopbouw en
conflictpreventie: integratie van MHPSS vergroot de impact van
investeringen in vrede en veiligheid. Daarnaast financiert
Nederland enkele praktische initiatieven voor de integratie van
MHPSS, zoals het MHPSS Minimum Services Package. Ook spant
Nederland zich ervoor in dat de humanitaire gemeenschap
opvolging geeft aan eerder verworven inzichten en aangegane
verplichtingen, zoals tijdens de tweede Global Mental Health
conference, Mind the Mind now, in Amsterdam, over MHPSS in
crisissituaties. Hiervoor gebruikt Nederland onder meer de
volgende Global Mental Health Summits, zoals in oktober 2021 in
Parijs en dit jaar in Rome (zie overzicht over sinds 2019 geboekte
resultaten en waargenomen obstakels49). Om eraan bij te dragen
dat op voldoende substantiële schaal resultaten kunnen worden
gemeten en analyses kunnen worden uitgevoerd op MHPSS als
onderdeel van crisisrespons, stimuleert Nederland gebruik van
het Monitoring and Evaluation Framework voor MHPSS dat is
ontwikkeld door de Inter Agency Standing Committee MHPSS
Referentiegroep. Ook in eigen resultaatraamwerken neemt
Nederland waar mogelijk streefcijfers met betrekking tot MHPSS
op.
132
Wordt de financiering voor MHPSS binnen noodhulp en overige
programma’s nader inzichtelijk gemaakt? Wordt de impact van de
financiering van MHPSS op gemeenschappen gemonitord?
Antwoord
Nederland bepleit toepassing in alle crisisrespons van het
Monitoring and Evaluation Framework voor MHPSS dat is
ontwikkeld door de Inter Agency Standing Committee MHPSS
Referentiegroep. Ook in eigen resultaatraamwerken neemt
Nederland waar mogelijk streefcijfers met betrekking tot MHPSS
op. Op termijn zullen de effecten van een MHPSS-inclusieve
aanpak ook worden meegenomen in effectiviteits- en impactevaluaties. Dit is een proces van langere adem.
133
Welke inzet en aandacht wordt besteed aan de bescherming van
hulpverleners zodat zij ongehinderd en veilig hun werk kunnen doen?
Antwoord
De veiligheid van hulpverleners blijft één van de grootste
zorgpunten bij verlening van hulp met name ook in de context
49

https://app.mhpss.net/mind-our-rights-now-global-mental-health-summit-paris-2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

57

van conflict. In 2021 was sprake van 618 geweldsincidenten
waarbij 184 veelal lokale hulpverleners om het leven kwamen
(data uit AWSD, Aid Worker Security Database). Die aantallen
blijven onverminderd hoog.
Nederland zet zich via diplomatieke en financiële middelen in
voor het bevorderen van veiligheid, veelal in gezamenlijkheid met
andere donoren, partnerorganisaties en de VN. Dit gebeurt
bijvoorbeeld door het bijwonen van rechtszaken van
ngo-medewerkers en het financieren van programma’s die
mensenrechtenverdedigers in nood een tijdelijke schuilplaats
bieden of ondersteunen bij digitale aanvallen. Ook via
programma’s zoals die met INSO, een internationale organisatie
die de veiligheid van humanitaire ngo’s bevordert, wordt aan de
veiligheid bijgedragen door actuele analyses van de veiligheidssituatie te delen. Dit is vooral voor kleine ngo’s van grote toegevoegde waarde.
134
Hoe wordt steun aan gastgemeenschappen – naast de genoemde
prioriteiten – meegenomen in de strategie voor opvang in de regio?
Antwoord
Het Opvang in de Regio-beleid richt zich op sociaaleconomische
integratie van vluchtelingen en de ondersteuning van kwetsbare
gemeenschappen. Duurzame opvang en bescherming van
vluchtelingen vraagt immers veel van de ontvangende landen en
de gastgemeenschappen. Oog voor de draagkracht van de
opvanglanden en het draagvlak van de betreffende kwetsbare
gastgemeenschappen is daarom nodig. Voor het realiseren van
duurzame opvang en sociale cohesie is een geïntegreerde
benadering essentieel. Deze uitgangspositie is in lijn met het VN
Global Compact on Refugees.
135
Wilt u in de strategie voor opvang in de regio ook duidelijk maken dat
ontscheping in landen als Libië – waar inhumane behandeling van
migranten zo goed als zeker is – nooit de bedoeling kan zijn?
Antwoord
De strategie voor Opvang in de Regio richt zich op een beperkt
aantal landen met grote aantallen vluchtelingen waar Nederland,
in samenwerking met lokale overheden, werkt aan perspectief
voor vluchtelingen en gastgemeenschappen. Libië behoort daar
niet toe.
Inzake het Nederlandse standpunt m.b.t. ontscheping verwijs ik
graag naar de antwoorden op Kamervragen van het lid Podt50.
136
Hoe bent u van plan grondoorzaken van migratie aan te pakken als het
ODA-budget dat hiervoor is gereserveerd wordt uitgegeven aan eerstejaarsopvang van asielzoekers in Nederland?
50

Kamerstuk 22 112, nr. 3489

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

58

Antwoord
Een deel van het ODA-budget wordt, conform de richtlijnen van
OESO-DAC, al jarenlang gebruikt voor uitgaven aan eerstejaarsopvang van asielzoekers uit DAC-landen in Nederland. Grondoorzaken van migratie worden aangepakt door inzet van de gehele
OS-begroting, niet alleen van de budgetten voor Opvang in de
Regio en Migratiesamenwerking.
137
Kunt u verduidelijken via welke kanalen de extra middelen voor noodhulp
zullen worden ingezet?
Antwoord
Bij de inzet van ODA-middelen op de begroting worden partners
geselecteerd waarmee beleidsdoelen naar verwachting het beste
kunnen worden bereikt. Voor noodhulp is dat doel om snelle en
adequate hulp te faciliteren aan mensen in nood. Nederland
financiert humanitaire partners grotendeels meerjarig en
ongeoormerkt. De extra financiële inzet zal in belangrijke mate
lopen via de VN-organisaties en -fondsen, de internationale
beweging van het Rode Kruis/Rode Halve Maan en de Dutch Relief
Alliance (DRA).
138
Is bij de aanpak van onwettige geldstromen en belastingontwijking ook
aandacht voor het voorkomen van mogelijke negatieve bijeffecten, zoals
het bemoeilijken van overmakingen van noodhulp aan mensen in
gesanctioneerde landen?
Antwoord
Het kabinet heeft ook voor die aspecten aandacht en zet zich hier
op verschillende manieren voor in. Op het gebied van
anti-terrorismefinanciering heeft Nederland samen met Marokko
in maart 2020 een initiatief gelanceerd onder het Global Counterterrorism Forum om bewustwording te creëren voor de
ongewenste negatieve effecten die maatregelen tegen terrorismefinanciering kunnen hebben op lokale, vaak kleinschalige
organisaties. Daarnaast organiseert het Global Center for
Cooperative Security met Nederlandse steun dialogen tussen
ngo’s, het bedrijfsleven en lokale en nationale overheden in
verschillende Afrikaanse landen om deze negatieve effecten van
maatregelen aan te kaarten. Ook worden organisaties getraind in
het herkennen en evalueren van dergelijke maatregelen. Op het
gebied van anti-witwassen nam Nederland onder andere deel aan
een project van de Financial Action Task Force (FATF) die een
rapport heeft geschreven over negatieve neveneffecten van
sancties en antiwitwaswetgeving51. De FATF is bezig met de
implementatie van dit rapport door het schrijven van een
guidance en eventueel ook aanpassing van FATF
anti-witwasstandaarden. De betrokken ministeries (waaronder
BZ, FIN en JenV) nemen regelmatig deel aan ronde tafels met

51

Zie: https://www.fatf-gafi.org/publications/financialinclusionandnpoissues/documents/
unintended-consequences-project.html

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

59

ngo’s en banken onder meer over de toegang van ngo’s tot een
bankrekening en andere financiële diensten in andere landen.
139
Kunt u aangeven wat concreet wordt bedoeld met «een betrouwbare
donor zijn door een belangrijk gedeelte van de Nederlandse financiële
bijdrage meerjarig, flexibel en ongeoormerkt te leveren»? Aan welk
percentage moet men dan denken, en geldt voor deze dan alle 3 de
kenmerken of slechts één van dezen (dus meerjarig, flexibel én
ongeoormerkt)?
Antwoord
Meerjarige, flexibele en/of ongeoormerkte financiering vergroot
de effectiviteit en efficiëntie van beleidsuitvoering. Meerjarige
financiering stelt uitvoerders en overheden van ontvangende
landen immers in staat om meerjarige plannen te maken, het
reduceert de kosten die uitvoeringsorganisaties moeten maken
om (steeds opnieuw) fondsen te werven, en het stelt hen in staat
om deskundig personeel vast te houden. Flexibele of ongeoormerkte financiering stelt organisaties verder in staat om snel en
flexibel in te spelen op nieuwe noden en ontwikkelingen, zeker in
tijden van crises en om adaptief te programmeren. Ook dekt het
essentiële organisatie-brede kosten, zoals IT-infrastructuur en
-beveiliging of opleidingen en training van personeel, die vaak
niet of onvoldoende gedekt worden uit geoormerkte projectbijdragen.
Het is niet mogelijk een algemeen streefpercentage aan te geven,
onder meer omdat Nederland vaak niet de enige donor van een
organisatie is, en niet alle donoren dezelfde mogelijkheden
hebben om meerjarig of ongeoormerkt te financieren. Daarbij
hangt het ook af van het type organisatie en activiteit.
140
Kunt u aangeven wat voor rol u ziet voor lokale actoren in het breder
internationaal kader, waar internationale instellingen als de VN worden
genoemd?
Antwoord
Het kabinet acht deelname van een divers en (inter)nationaal
maatschappelijk middenveld in internationaal kader van cruciaal
belang, ook in de samenwerking met de VN. Juist de inzichten
van lokale actoren zijn van belang om besprekingen over de
politieke ontwikkelingen en de naleving van mensenrechten in
hun land te voorzien van een realiteitscheck vanuit de positie van
kwetsbare groepen. Dit gebeurt bijvoorbeeld tijdens side events
of tijdens specifieke overleggen binnen de VN. Waar mogelijk,
probeert Nederland deelname dan ook te faciliteren bij multilaterale besprekingen.
Nederland dringt verder bij de voorbereiding van nieuwe multilaterale programma’s aan op afstemming met en/of deelname van
het maatschappelijk middenveld. De effectiviteit van deze
programma’s neemt toe door hun participatie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

60

Naast hun rol bij internationale overleggen of binnen multilaterale programma’s hebben lokale organisaties natuurlijk ook een
belangrijke «waakhond-rol» om te signaleren en te waarborgen
dat internationale kaders ook nationaal worden geïmplementeerd.
141
Hoe wordt lokalisatie financieel geoperationaliseerd? Krijgen Zuidelijke
partners meer financiële middelen vanuit Buitenlandse Zaken, of wordt
het inschrijven op projecten vergemakkelijkt?
Antwoord
Nederland ondersteunt al diverse fondsen die directe financiering
bieden aan lokale organisaties en onderzoekt in nauwe samenwerking met partners verdere mogelijkheden voor lokalisering.
Voorbeelden van de Nederlandse inzet op lokalisatie zijn het Civic
Space Fund, Voice, het decentraal Mensenrechtenfonds en
Leading from the South. Binnen de strategische partnerschappen
onder het beleidskader Versterking Maatschappelijk Middenveld
wordt expliciet ingezet op meer leiderschap van Zuidelijke
partners en zijn meer Zuidelijke partners actief dan onder het
vorige programma Samenspraak en Tegenspraak. De komende
periode operationaliseert Nederland bovendien samen met de
internationale donorgemeenschap de implementatie van de
OESO/DAC Recommendation on Enabling Civil Society. Deze
aanbeveling is de eerste internationale standaard die donoren
stimuleert om in hun samenwerking met het maatschappelijk
middenveld meer in te zetten op lokaal eigenaarschap en directe
financiering van lokale organisaties. Tot slot streeft de VN Grand
Bargain op het gebied van humanitaire hulp naar minimaal 25%
directe financiering aan lokale organisaties. Binnen het departement en in nauwe samenwerking met partners wordt onderzocht hoe lokalisering meer kan worden geoperationaliseerd. Dit
betreft naast de kwantitatieve doelstellingen, ook het nadenken
over andere manieren van plannen en prioriteren en over specifieke financiële modaliteiten. Tevens bieden een aantal lopende
partnerschappen in onder andere Somalië, waar lokalisering
expliciet het leidende principe is voor de Nederlandse betrokkenheid, inmiddels belangrijke inzichten in wat deze handelwijze
vergt qua inzet, capaciteit, flexibiliteit en langere termijnaanpak.
142
Hoe zullen kinderen en jongeren een centrale rol en aandacht krijgen in de
vormgeving en uitvoering van MHPSS programma’s en interventies, met
name in noodhulpsituaties? Is hierin ook een rol voor de Youth at Heart
principes?
Antwoord
MHPSS draagt bij aan het lenigen van noden die ook jongeren en
kinderen ervaren. Geestelijke gezondheid en psychosociaal
welzijn zijn bovendien cruciaal om optimaal gebruik te kunnen
maken van onderwijs en (economische) kansen. De Youth at
Heart principes bieden houvast bij bijeenkomsten over de
integratie van MHPSS in crisisrespons. Het kabinet zet zich in om
de principes in dit soort bijeenkomsten te belichten, en om

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

61

jongeren actief te betrekken, in lijn met genoemde principes.
Daarin wordt nauw samengewerkt met verschillende organisaties
(zowel ngo’s als VN) die gespecialiseerd zijn in het bieden van
MHPSS-inclusieve steun aan jongeren en kinderen in noodsituaties.
143
Hoe wordt de diversiteit – bijvoorbeeld in leeftijd en opleiding – van
jongeren uit focuslanden gewaarborgd die bij toekomstige ontwikkelingssamenwerking worden betrokken? Is daarbij aandacht voor de meest
gemarginaliseerde jongeren, zoals bijvoorbeeld jongeren met een
beperking of minderheden?
Antwoord
Binnen de Youth at Heart agenda is er expliciet aandacht voor
diversiteit en inclusie van jongeren in de focusregio’s die
onderdeel zijn van gemarginaliseerde groepen, waaronder
jongeren met een beperking en minderheden. Zo is bij de opzet
van de Jongerenadviescommissie ingezet op diversiteit in de
samenstelling van de commissie, waarbij gelet is op aspecten als
gender, nationaliteit, geografie maar ook het hebben van een
(arbeids)beperking. Ook hebben verschillende Nederlandse
ambassades een eigen Jongerenadviescommissie ingesteld die
mede de belangen en ideeën behartigen van gemarginaliseerde
jongeren.
144
Wat wordt er gedaan om kansarme kinderen en jongeren met weinig
(formele) of praktische opleiding te betrekken in de youth advisory
committee en bij gesprekken over toekomstige ontwikkelingssamenwerking?
Antwoord
De leden van de jongerenadviescommissie betrekken diverse
groepen jongeren bij de voorbereiding op gesprekken over
toekomstige ontwikkelingssamenwerking. Praktisch geschoolde
jeugd hoort daarbij. De leden van de Jongerenadviescommissie
zetten zich in om belemmeringen voor hun deelname zoveel
mogelijk weg te nemen, bijvoorbeeld door jongeren op te zoeken
in hun eigen omgeving, zoals in vluchtelingenkampen of op
school. Ze maken daarbij gebruik van diverse bestaande
jongerennetwerken.
Naast het actief betrekken, brengt de commissie ook de specifieke belangen van deze jongeren voor het voetlicht. Zo heeft de
commissie geadviseerd om het toekomstige beurzenprogramma
toegankelijk te maken voor een bredere groep jongeren, inclusief
jongeren met een praktische opleiding.
145
Hoe gaat de Afrikastrategie rekening houden met de prioritaire landen
binnen het BuHa-OS beleid?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

62

Antwoord
De Afrikastrategie bouwt voort op de BHOS-nota, waarin de
thematische en geografische prioriteiten van handel en ontwikkelingssamenwerking geformuleerd zijn. In lijn daarmee richt de
geografische invulling zich op Noord-Afrika, Sahel, Hoorn van
Afrika, Grote Meren gebied en de 8 Afrikaanse combinatielanden.
In de strategie zullen daarnaast ook andere, Afrika-brede,
relevante ontwikkelingen in de context van een verschuivend
geopolitiek speelveld meegenomen worden.
146
Hoe wordt rekening gehouden met de SDG’s, specifiek SDG-8, binnen de
aankomende Afrikastrategie?
Antwoord
De geïntegreerde Afrikastrategie zet de Nederlandse visie en
inzet op de ontwikkelingen en relaties met het Afrikaanse
continent voor de komende tien tot vijftien jaar uiteen. Dat
betekent dat diplomatie, ontwikkelingssamenwerking, veiligheid
en handel in onderlinge samenhang worden uitgewerkt. In dit
verband zijn onder meer het behalen van de SDG’s en de doelen
van het Parijs Klimaatakkoord, het behartigen van Nederlandse
belangen en het bevorderen van regionale stabiliteit relevant.
Gelijkwaardige partnerschappen en daaruit voortvloeiende
wederkerigheid spelen hierbij een belangrijke rol. De nota bouwt
voort op de geografische en thematische prioriteiten in de BHOS
nota, waaronder SDG-8.
147
Welke rol ziet u voor de grote farmaceutische industrie (Big Farma) om
lokale productie te stimuleren?
Antwoord
De farmaceutische industrie kan bijdragen aan het versterken van
lokale productiecapaciteit door middel van vrijwillige samenwerking, technologieoverdracht en opleiding van lokaal
personeel. In de praktijk zien we ook voorbeelden van private
initiatieven. Bij de productie van COVID-19 vaccins bijvoorbeeld
werkt AstraZeneca samen met het Serum Institute of India,
Janssen met o.a. Biological E in India en Aspen in Zuid-Afrika en
Pfizer/BioNtech met Biovac in Zuid-Afrika.
Het versterken van de lokale productiecapaciteit van vaccins en
medicijnen draagt bij aan het versterken van de gezondheidssector en helpt ontwikkelingslanden bij pandemische paraatheid.
Het verbetert niet alleen toegang tot vaccins en medicijnen, maar
vermindert ook de kwetsbaarheden van de veelal complexe en
mondiale productieketens door betere lokale/regionale spreiding
van productiecapaciteit. Tijdens het eerstvolgende World Local
Production Forum, dat Nederland in samenwerking met de WHO
organiseert, zal het verder stimuleren van uitwisseling van kennis
en technologie tussen farmaceuten en lokale producenten aan de
orde komen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

63

148
Bedoelt u met solidaire toegang ook eerlijke en gelijke (equitable)
toegang?
Antwoord
Ja, hiermee wordt eerlijke en gelijke toegang bedoeld.
149
Hoe ziet de u de samenwerking tussen bedrijven, maatschappelijke
organisaties en kennisinstellingen? Op welke wijze wordt deze samenwerking vanuit het ministerie gestimuleerd, naast de zes genoemde
werkwijzen?
Antwoord
Nederlandse bedrijven, kennisinstellingen en maatschappelijke
organisaties hebben de kennis en kunde in huis om een bijdrage
te leveren aan de mondiale transities op het gebied van
duurzaamheid en digitalisering. Slimme samenwerkingsverbanden tussen publieke en private spelers kunnen (innovatieve)
oplossingen voor deze transities versnellen en versterken. De
zogeheten «Dutch Diamond» aanpak, waarbij de lokale kennis
van maatschappelijke organisaties gekoppeld wordt aan de
kunde van Nederlandse private sector, expertise van onze
kennisinstellingen en makelaarsrol van de Nederlandse overheid,
kan hier een belangrijke rol in spelen.
Om de kruisbestuiving tussen handel, investeringen en ontwikkelingssamenwerking mogelijk te maken gaat het kabinet in de 14
combinatielanden met extra budget en mensen Nederlandse
kennis en kunde koppelen aan lokale uitdagingen. Het postennetwerk en de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO)
verbinden lokale belanghebbenden en het Nederlandse bedrijfsleven, maatschappelijke organisaties en kennisinstellingen om
kansen binnen de twee eerder genoemde transities te ontwikkelen. Op bestaande succesvolle initiatieven wordt voortgebouwd.
Binnen het IMVO-beleid wordt samenwerking tussen bedrijven en
maatschappelijke organisaties bevorderd via de lopende
IMVO-convenanten. Nieuwe samenwerkingsverbanden en
samenwerkingsverbanden ter opvolging van de
IMVO-convenanten kunnen vanaf dit najaar gebruik maken het
instrument sectorale samenwerking waarbij samenwerking
tussen bedrijven en maatschappelijke organisaties een belangrijk
onderdeel blijft.
150
Hoe zal u de eerdere geleerde lessen over Economische Partnerschapsakkoorden (EPA’s) meenemen voor de toekomstige EPA’s en hoe wordt de
kritiek hierop van veel ACS-landen hierin meegenomen?
Antwoord
Het kabinet vindt dat het potentieel van Economische Partnerschapsakkoorden (EPA’s) om duurzame ontwikkeling te bevor-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

64

deren beter benut moet worden. Bij toekomstige EPA’s wil het
kabinet dat ook afspraken over duurzame ontwikkeling worden
gemaakt, inclusief geschillenbeslechting. Verder zullen Domestic
Advisory Groups een belangrijkere rol krijgen in het monitoren
van de implementatie van de EPA’s. Het kabinet zet er daarbij op
in dat het Parijsakkoord een essentieel onderdeel uitmaakt van
de EPA’s.
151
Op welke manier wordt de ondersteuning van bedrijven in niet-prioritaire
markten aangepast door de focus op 25 prioritaire landen?
Antwoord
De ondersteuning van bedrijven in niet-prioritaire landen
verandert niet. Bedrijven worden ook in die landen geholpen door
de posten en alle handelsbevorderende instrumenten als ook
financierings- en verzekeringsinstrumenten staan open voor
bedrijven actief in de hele wereld. De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) is actief voor Nederlandse ondernemers
wereldwijd en bedrijven kunnen daar dus terecht met hun vragen
over niet-prioritaire landen.
152
Wordt de verhoging van het ODA budget gelijkmatig verdeeld over asiel,
klimaat, opvang in de regio en COVID-19 bestrijding/versterking
gezondheidszorg?
Antwoord
Op pagina 54 van de BHOS-nota wordt in een tabel weergegeven
hoe deze middelen zijn verdeeld. Dit betreft zowel de verdeling
van de middelen uit het Coalitieakkoord als de herverdeling van
de middelen uit het verdeelartikel 5.4 van de BHOS-begroting.
Bij de eerste suppletoire begroting 2022 is de verdeling van de
coalitieakkoordmiddelen over de drie thema’s (klimaat, opvang in
de regio, COVID-19 bestrijding en het versterken van wereldwijde
gezondheidssystemen) in de verschillende beleidsartikelen
toegelicht.
De overige budgetten worden in de BHOS Ontwerpbegroting
2023, die op Prinsjesdag wordt gepresenteerd, herschikt in lijn
met de inzet van deze beleidsnota «Doen waar Nederland goed in
is».
De cijfers in de begroting 2023 zullen zijn gebaseerd op de Macro
Economische Verkenning van het CPB, die kort voor Prinsjesdag
verschijnt. De tabel op pagina 54 van de BHOS-nota is daarom
onder voorbehoud van wijzigingen. De definitieve standen
worden gepubliceerd in de begroting 2023.
153
Kunt u toelichten aan welke programma’s de door u voorgenomen
intensivering van het ODA-budget op artikelonderdeel 1.3 zullen worden
uitgegeven?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

65

Antwoord
Zie antwoord op vraag 13.
154
In hoeverre worden de door u voorgenomen intensiveringen van het
ODA-budget op artikelonderdeel 1.3 ingezet als donorgeld met als
voorwaarde aan ontvangende landen dat het verplicht moet worden
besteed aan goederen of diensten uit Nederland? Kan deze intensivering
derhalve worden aangemerkt als gebonden hulp?
Antwoord
Zie antwoord op vraag 3.
155
In hoeverre worden de door u voorgenomen intensiveringen van het
ODA-budget op artikelonderdeel 1.3 ingezet middels bilaterale
programma’s, gericht op het belang van Nederlandse bedrijven in plaats
van het ontwikkelingsbelang, zodat deze intensivering formeel niet kan
worden aangemerkt als gebonden hulp, maar hier wel het negatieve
karakter van draagt?
Antwoord
Zie antwoord op vraag 3.
156
Kunt u uiteenzetten waarom u voornemens bent te investeren met
ODA-budget in programma’s zoals vermeldt op artikelonderdeel 1.3, die
worden uitgevoerd in 14 «combinatielanden», terwijl uit de beleidsdoorlichting van het IOB blijkt dat de additionaliteit van deze inzet onder druk
staat en leidt tot verdringing van marktpartijen lokaal? Acht u dergelijke
investeringen in lijn met uw verplichting op grond van artikel 1.3 van de
Comptabiliteitswet, waaruit blijkt dat investeringen doeltreffend en
doelmatig moeten zijn?
Antwoord
Zie antwoord op vraag 3.
157
Kunt u uiteenzetten waarom u voornemens bent te investeren met
ODA-budget in programma’s gericht op de versterking van het ondernemersklimaat in ontwikkelingslanden zoals vermeld op artikelonderdeel
1.3, terwijl uit de beleidsdoorlichting van het IOB blijkt dat onduidelijk is of
met dergelijke investeringen op de lange termijn ontwikkelingsdoelen
worden behaald? Acht u dergelijke investeringen in lijn met uw
verplichting op grond van artikel 1.3 van de Comptabiliteitswet, waaruit
blijkt dat investeringen doeltreffend en doelmatig moeten zijn?
Antwoord
Zie antwoord op vraag 3.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

66

158
In hoeverre worden de door u voorgenomen intensiveringen van het
ODA-budget op artikelonderdeel 1.3 ingezet op het ondersteunen van
bedrijvigheid van de groeiende middenklasse? In hoeverre gaat u ervan
uit dat dit een versnelling van de economische groei oplevert die middels
trickle down effect bij de armste bevolkingsgroepen terecht komt,
ondanks dat uit talloze onderzoeken blijkt dat een economische trickle
down strategie niet werkt?
Antwoord
Onderzoeken van onder meer de OESO en de Wereldbank wijzen
uit dat we de SDG’s en de klimaatdoelen alleen kunnen bereiken
samen met een sterke private sector, in het bijzonder het Middenen Kleinbedrijf (MKB). Het MKB is wereldwijd de motor voor
economische ontwikkeling en zorgt immers voor structurele
banen en inkomsten, ook voor de armsten. Met hun markt-, en
innovatiekracht is het MKB een belangrijke partner voor het
realiseren van economische groei. Met belastingafdrachten van
het MKB worden publieke goederen gefinancierd. Intensiveringen
op artikelonderdeel 1.3 zullen gericht worden op regio’s, markten
en sectoren waarin veel armen leven en actief zijn, zodat het
MKB hiermee direct en indirect bijdraagt aan het verminderen
van armoede en ongelijkheid (pro-poor growth).
159
In hoeverre geeft u met de beoogde investeringen met ODA-budget in
programma’s zoals vermeld op artikelonderdeel 1.3 uitvoering aan de
aanbeveling van het IOB uit de beleidsdoorlichting om stelselmatig vooraf
te toetsen of activiteiten voorzien in behoeften van de meest kwetsbaren
omdat effecten niet automatisch naar hen doorsijpelen?
Antwoord
Zie antwoord op vraag 158.
160
In hoeverre worden de door u voorgenomen intensiveringen van het
ODA-budget op artikelonderdeel 1.3 ingezet om de allerarmste bevolkingsgroepen in de wereld te helpen?
Antwoord
Zie antwoord op vraag 158.
161
Hoeveel van het ODA-budget zal worden ingezet voor handelsbevordering?
Antwoord
Zie antwoord op vraag 5.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

67

162
In welke sectoren zal het ODA-budget uit artikel 1.3 worden uitgegeven?
Kunt u uitsplitsen hoeveel budget er voor elke sector beschikbaar wordt
gesteld en via welke kanalen dit zal worden uitgegeven?
Antwoord
Het ODA-budget uit artikel 1.3 wordt niet aan specifiek economische sectoren uitgegeven, maar aan versterking van de private
sector in ontwikkelingslanden in algemene zin, zoals verbetering
van wet- en regelgeving voor het mkb, nieuwe bruggen, wegen of
digitale infrastructuur zodat bedrijven hun markt beter kunnen
bereiken, betere toegang tot krediet of verzekeringen, ondersteuning van lokale bedrijven en sectoren om meer jongeren in
dienst te nemen, betere opleidingen voor jongeren en betere
handelsafspraken, zowel internationaal als binnen ketens,
waardoor er meer en beter werk ontstaat en arbeidsomstandigheden verbeteren.
Deze inzet is onderverdeeld in sub-thema’s zoals infrastructuur of
jeugdwerkgelegenheid. Het beschikbare budget per sub-thema
voor de komende jaren wordt opgenomen in de memorie van
toelichting bij de Begroting 2023 die op Prinsjesdag aan u wordt
aangeboden.
BZ kiest de partner waarmee het desbetreffende beleidsdoel naar
verwachting het beste kan worden bereikt. Achteraf is duidelijk
via welk kanaal is gefinancierd.
163
Hoe staat de keuze om Libië van de lijst met OS-focuslanden af te halen in
verhouding met de wens voor meer opvang in de regio en de bekende
situatie waarin migranten verblijven in Libische detentiecentra?
Antwoord
Het «opvang in de regio» beleid richt zich op een beperkt aantal
landen met zeer grote aantallen vluchtelingen waar Nederland in
samenwerking met lokale overheden werkt aan perspectief voor
vluchtelingen en gastgemeenschappen. Libië behoort daar niet
toe. Zoals beschreven in de BHOS-nota is het belangrijk om focus
aan te brengen om écht verschil te kunnen maken.
Wat betreft migratie wordt er breder gekeken dan deze focuslanden. Nederland blijft via multilaterale organisaties actief in
landen die niet op deze lijst staan, maar waar wel behoefte is aan
en kansen liggen voor investering in migratiesamenwerking,
inclusief Libië. De steun aan IOM en UNHCR loopt dan ook door,
waarmee er hulp wordt geboden aan kwetsbare migranten in
Libië, inclusief voedsel, gezondheidszorg, onderdak, vaststelling
van vluchtelingenstatus en hervestiging. Daarnaast blijft
Nederland zich diplomatiek inzetten om de situatie van
migranten in detentiecentra te verbeteren. Daaronder valt
bijvoorbeeld de inspanningen om veilige toegang tot de detentiecentra voor humanitaire organisaties te verzekeren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

68

164
Wat is de onderliggende beleidstheorie die uitlegt hoe en onder welke
omstandigheden hulp en handel elkaar kunnen versterken? En hoe komt
deze combinatie ten goede aan de meest kwetsbaren? Op grond van
welke feitelijke informatie gaat de Minister ervan uit dat buitenlandse
handel en ontwikkelingssamenwerking een groot potentieel hebben om
elkaar te versterken?
Antwoord
Zie antwoord op vraag 3.
165
Kunt u succesvolle voorbeelden noemen van gevallen waarin hulp en
handel elkaar versterken? Kent u ook voorbeelden van gevallen waarin
handel nadelige gevolgen had voor lokale markten?
Antwoord
Succesvolle voorbeelden van gevallen waarin hulp en handel
elkaar versterken vindt men onder andere terug bij het Innovatiefonds. Nederlandse en lokale bedrijven werken hierbij in partnerschap aan oplossingen voor maatschappelijke uitdagingen in
ontwikkelingslanden, zoals het bevorderen van voedselzekerheid,
het uitrollen van circulaire oplossingen in Afrikaanse steden of
het ontwikkelen van innovatieve oplossingen om COVID-19 in
Afrika te bestrijden. Binnen de BHOS-portefeuille zijn mij geen
bewezen gevallen bekend waarin internationale handel door
Nederlandse bedrijven structureel nadelige gevolgen had voor
buitenlandse markten. Overigens kunnen handelspartners van
Nederland, die menen dat sprake is van marktverstoring door
Nederlandse of andere buitenlandse producten of diensten op
hun markt, daar in WTO-verband stappen tegen ondernemen.
166
Welke lessen zijn getrokken uit de evaluatie van het Dutch Good Growth
Fund?
Antwoord
Voor de geleerde lessen uit de evaluatie van het Dutch Good
Growth Fund verwijs ik u naar de kabinetsreactie die op
9 december jl. met het evaluatierapport aan uw Kamer is aangeboden52. Tevens verwijs ik naar de antwoorden op door uw
Kamer gestelde feitelijke vragen53. De opvolging van deze lessen
in de uitvoering heeft plaatsgevonden. Daarnaast worden er
lessen geleerd op basis van de uitvoeringspraktijk zelf, zoals
casuïstiek op het terrein van know your customer. En ook daar
wordt opvolging aan gegeven, bijvoorbeeld als het gaat om
continue verbetering en internationale harmonisatie van due
diligence. Later dit jaar ontvangt u een volledig overzicht van
doelstellingen, prestatienormen en de verbeterstappen die zijn
gezet naar aanleiding van de evaluatie.

52
53

Kamerstuk 34 952, nr. 120
Kamerstuk 34 952, nr. 127

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

69

167
Gelet op het feit dat meer dan 30 procent van de fondsen voor bedrijven
blijven liggen, onder andere doordat bedrijven het risico niet durven te
nemen om te investeren in relatief fragiele regio’s, hoe gaat u waarborgen
dat er vanuit Nederlandse bedrijven voldoende animo is om bij te dragen
aan de combinatie van hulp en handel wereldwijd? En als die animo
uitblijft, hoe wordt het resterende geld zodanig gealloceerd dat het ten
goede komt aan de meest kwetsbaren wereldwijd?
Antwoord
De constatering dat meer dan 30 procent van alle fondsen voor
bedrijven blijft liggen herken ik niet. Ik heb vertrouwen in de
gecombineerde aanpak van hulp, handel en investeringen, zeker
in de 14 combinatielanden. Voor die landen is gekozen mede op
basis van de bevindingen van de IOB. Zij constateerde in haar
beleidsdoorlichting van artikel 1 van de BHOS-begroting dat er
met name mogelijkheden liggen voor de combinatie hulp, handel
en investeringen in (lage) middeninkomenslanden, omdat het
ondernemingsklimaat daar al enigszins ontwikkeld is, terwijl er
nog tal van ontwikkelingsvraagstukken liggen waar bedrijven
(inclusief Nederlandse) een oplossing voor kunnen bieden. In lijn
met de opvattingen van de IOB, gaat het kabinet in die landen
bovendien meer sturing geven aan de gecombineerde inzet van
hulp, handel en investeringen. Dit doen we met behulp van
ambassades en RVO, die de ruimte, middelen en capaciteit
krijgen om hun lange-termijn impact te vergroten en het Nederlandse bedrijfsleven te verleiden tot meer en grotere investeringen. Ook het financieringsinstrumentarium van Invest International zal actief worden ingezet. Zoals aangegeven heb ik alle
vertrouwen in deze aanpak. Mocht het desondanks onverhoopt
anders lopen, zal ik op dat moment en op basis van actuele
ontwikkelingen en informatie over de effectiviteit van
programma’s, alternatieve voorstellen via het reguliere begrotingsproces aan uw Kamer voorleggen.
168
Hoe gaat de inzet op de lange termijn zoals besproken op pagina 41 van
de nota samen met de grote focus op het betrekken van Nederlands
bedrijven, die rendement willen halen en vaak korte termijn denken
hanteren? Hoe borgt u de lange termijn belangen van de lokale gemeenschappen in het Zuiden?
Antwoord
Ondernemers die zich succesvol inzetten als partner in ontwikkeling hanteren geen korte termijn denken. Bedrijven die
investeren in ontwikkelingslanden moeten over lange adem
beschikken. Er zijn in die landen veel meer obstakels te
overwinnen en het vraagt doorzettingsvermogen om de investering tot een succes te maken; dat wil zeggen dat het blijvende
werkgelegenheid oplevert in het belang van de lokale gemeenschappen. Door het rendement te herinvesteren in de groei van
het bedrijf neemt die werkgelegenheid vervolgens nog verder toe.
Andere bedrijven worden gecontracteerd als uitvoerder van de
aanleg van infrastructurele werken. Ook dat vergt een lange
adem. Betrouwbare infrastructuur is een randvoorwaarde voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

70

economische ontwikkeling en groei van bedrijvigheid en fatsoenlijke banen dienen ook het belang van lokale gemeenschappen.
Belangen van en gevolgen voor mens en milieu worden beoordeeld en meegenomen bij de investeringsbeslissingen en bij het
ontwerp en aanleg van infrastructuur.
169
Wat betreft het aanbrengen van focus: hoe gaat het kabinet erop toezien
dat andere (internationale) partners aanvullen waar Nederland goed in is?
Hoe gaat die samenwerking vormkrijgen, en welke rol speelt het
maatschappelijk middenveld (Ngo’s, vertegenwoordigers van verschillende doelgroepen etc.) daarin?
Antwoord
(Inter)nationale partners waarmee Nederland samenwerkt,
waaronder maatschappelijke organisaties, zijn autonome actoren.
Hun belangen en inzet zullen daarmee niet altijd samenvallen met
prioriteiten van dit kabinet. Complementariteit van de inzet
wordt vooral bereikt door coördinatie en afstemming op landenniveau en internationaal. Indien de Nederlandse ontwikkelingsinzet wordt verminderd of beëindigd zal voldoende tijd worden
genomen voor overdracht. Aan wie wordt overgedragen
(doelgroep, lokale overheden, maatschappelijke partijen of
andere donoren) hangt af van de specifieke context. Daarbij zet
Nederland in op een aanvullende inzet van partners. Ambassades
maar ook maatschappelijke organisaties spelen hierbij een
belangrijke rol als bruggenbouwers en kenners van de lokale
verhoudingen.
170
Bent u van plan in lijn met de The Grand Bargain commitment, minstens
25 procent van de financiële middelen via het lokale maatschappelijk
middenveld uit te geven in plaats van via multilaterale organisaties?
Antwoord
Ja. Nederland is een van de ondertekenaars van de Grand
Bargain. De Grand Bargain stelt dat 25% van de financiële
middelen zo direct als mogelijk naar lokale en nationale humanitaire organisaties moet gaan. Dit kan ook betekenen via multilaterale organisaties en kanalen, zoals de Country-based pooled
funds van de VN, die specifiek worden genoemd in de Grand
Bargain committering en waar Nederland donor van is.
Ook de Dutch Relief Alliance (DRA) zet zich in voor het lokaliseren van humanitaire hulp. 26% van hun budget werd eind 2021
uitgegeven via lokale organisaties. DRA definieert lokalisering
nadrukkelijk niet alleen als financieel, ook het geven van een
grotere rol en meer leiderschap aan lokale partners in het
ontwerp en uitvoering van humanitaire hulp hoort hierbij.
Lokalisering verbetert de doeltreffendheid van de hulp door
gebruik te maken van lokale kennis, context en banden met de
gemeenschappen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

71

171
Wat is het totale bedrag aan ODA-uitgaven precies? Hoeveel ODA-geld
wordt er zowel in absolute bedragen als in percentages uitgedrukt,
uitgegeven aan eerstejaars opvang van asielzoekers, inclusief de opvang
van Oekraïners?
Antwoord
In 2022 is het totale ODA-budget EUR 5.899 miljoen, dat is
inclusief een eenmalige bijdrage van EUR 150 miljoen voor de
opvang van Oekraïners. De bijdrage voor de eerstejaarsopvang
van asielzoekers is EUR 588 miljoen (excl. EUR 150 miljoen voor
de opvang van Oekraïners). Het totaal van de bijdrage voor de
eerstejaarsopvang van asielzoekers en de eenmalige bijdrage
voor de opvang van Oekraïners is EUR 738 miljoen, dat is 13%
van het totale ODA budget. Naast de uitgaven vanwege eerstejaarsopvang maken bijvoorbeeld ook de EU-toerekening (EUR 863
miljoen) en uitgaven op de begroting van Financiën (EUR 262
miljoen) onderdeel uit van het ODA-budget.
172
Wordt het uitfaseren van exportkredieten voor fossiele industrie afhankelijk gemaakt van de acties van andere landen op dit punt? Betekent dit
dat Nederland er pas mee stopt als iedereen ermee stopt? Hoe lang denkt
u dat dit zal vergen?
Antwoord
Zie antwoord op vraag 55.
173
Hoe wordt nagegaan of deelnemers aan handelsmissies voldoen aan
IMVO-standaarden?
Antwoord
Nederlandse bedrijven die gebruik maken van ondersteuning van
het handelsinstrumentarium van het Ministerie van Buitenlandse
Zaken moeten de OESO-richtlijnen voor multinationale ondernemingen onderschrijven. Ook worden bedrijven die steun krijgen
(in de vorm van financiering/subsidies, exportkredietverzekering
of deelname aan handelsmissies) getoetst aan de hand van een
set van IMVO-criteria, gebaseerd op de OESO-richtlijnen. Indien er
bij de IMVO-toetsing risico’s worden geconstateerd volgt een
gesprek over mogelijke mitigerende maatregelen en wordt zo
nodig een verbetertraject gestart waarbij het bedrijf gedurende
de uitvoering dient toe te werken naar conformiteit met de
OESO-richtlijnen. Het uitgangspunt van het IMVO-kader is dat het
gericht is op verbetering en dat voorwaarden proportioneel
worden toegepast. Als er geen zicht is op verbetering kan een
bedrijf worden uitgesloten.
174
Waarom wilt u 70% van de opdrachten onder de DRIVE- en
D2B-programma’s als gebonden hulp uit laten voeren door Nederlandse
bedrijven? Zou het niet beter zijn te streven naar maximaal betrekken van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

72

lokale bedrijven en pas als dat niet lukt, Nederlandse bedrijven in te
schakelen? Waarom neemt u een vast percentage op? Met welke partijen
heeft u over deze plannen gesproken?
Antwoord
Ook voor DRIVE en D2B blijven de internationale afspraken over
ongebonden hulp het uitgangspunt. Beide programma’s blijven
gebruikmaken van internationale aanbestedingen, waar ook
lokale en andere niet-Nederlandse partijen op kunnen inschrijven.
Alleen waar dat is toegestaan volgens de wetgeving van het
ontvangende land én het van meerwaarde is voor de ontwikkelingsimpact van het project kan er gebruik worden gemaakt van
directe gunning aan een Nederlands consortium. Denk daarbij
aan innovatieve of groene projecten, zoals kustbescherming
middels het laten groeien van mangroves. Deze plannen zijn
besproken met Invest International, deskundigen van de Rebel
Group en vertegenwoordigers van een aantal bedrijven.
Het kabinet is van mening dat Nederlandse partijen veel te bieden
hebben op het vlak van internationale ontwikkelingsuitdagingen.
Vanwege haar aanbod van innovatieve oplossingen zien we
hierbij een groeiende rol voor het MKB. Het kabinet wil die kennis
actief gebruiken bij de uitvoering van deze programma’s. Tijdens
mijn bezoek aan Kenia en Oeganda heb ik gezien hoe Nederlandse MKB-expertise tot succesvolle lokale economische
ontwikkeling komt, onder meer via Terrasol (bloementeelt),
Insectipro (diervoederproductie) en Healthy Entrepreneurs
(gezondheidszorg). Andere voorbeelden zijn de versterking van
digitale infrastructuur in Kenia (met betrokkenheid van Paix Data
Centres) en de verduurzaming van voedseltransport door middel
van koeling (betrokkenheid SokoFresh). Daarom zetten we in op
sectoren en projecten waar Nederlandse partijen goed in zijn,
waarbij ontwikkelingsimpact centraal blijft staan. De genoemde
70% betrokkenheid van Nederlandse partijen is daarbij een
streefwaarde.
Daarnaast blijft het kabinet actief inzetten op betrokkenheid van
lokale partijen. Voor de meeste projecten geldt dat de internationale of Nederlandse uitvoerende aannemer nauw samenwerkt
met lokale uitvoerders, toeleveranciers, etc. Voor sommige
projecten treden bovendien lokale partijen op als hoofdaannemer.
Op die manier wordt bijgedragen aan lokale capaciteitsopbouw
en werkgelegenheid.
175
Is de VN wel altijd het meest effectieve kanaal voor de besteding van
hulpgeld? Zou het niet beter zijn meer geld te besteden via maatschappelijke organisaties met sterke lokale netwerken?
Antwoord
BZ kiest de partner waarmee het desbetreffende beleidsdoel naar
verwachting het beste kan worden bereikt. Achteraf is duidelijk
via welk kanaal is gefinancierd.
In algemene zin vervullen multilaterale organisaties een fundamentele rol in het geïntegreerde buitenlands beleid van het
kabinet. Nederland is gebaat bij handhaving van het multilaterale

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

73

systeem van recht, normen en organisaties. Diverse (VN-)
organisaties zijn dankzij hun neutraliteit, inhoudelijke expertise,
omvang en ervaring in moeilijke omstandigheden een effectief
politiek-, humanitair- of ontwikkelingskanaal. De VN heeft in veel
landen een overkoepelende coördinerende rol voor humanitaireen ontwikkelingsactiviteiten en is daarbij een van de belangrijkste gesprekspartners van de overheid. In de uitvoering werkt
de VN nauw samen met uiteenlopende lokale actoren en
partnerorganisaties.
176
Valt het Mercosurverdrag ook onder de definitie van de Economische
Partnerschapsakkoorden (EPA’s) waar u op in wil zetten?
Antwoord
Nee, Economische Partnerschapsakkoorden (EPA’s) geven de
ACS-landen (landen in Afrika, het Caraïbisch Gebied en de Stille
Oceaan) bij inwerkingtreding onmiddellijke toegang tot de
EU-markt voor alle producten uit die landen. Tegelijkertijd is de
mate waarin de ACS-landen zelf extra markttoegang verlenen
afhankelijk van hun capaciteit om hun markt open te stellen voor
concurrentie van buiten. De Mercosur-landen (Argentinië,
Brazilië, Uruguay, Paraguay) maken geen deel uit van de
categorie ACS-landen en het (concept) Mercosur-verdrag geeft
geen eenzijdige toegang tot de EU-markt.
177
Welke bijdrage gaat u geven aan de Dutch Relief Alliance?
Antwoord
Met de Dutch Relief Alliance (DRA) is voor de jaren 2022–2026
een nieuw, meerjarig arrangement afgesloten. De looptijd is
daarbij verlengd van 4 naar 5 jaar, omdat het kabinet in het kader
van de Grand Bargain afspraken inzet op langdurige en
betrouwbare financiering. De DRA kan rekenen op een jaarlijks
bedrag van EUR 60 miljoen. Voor 2022 is dit bedrag met EUR 10
miljoen verhoogd naar EUR 70 miljoen vanwege de wereldwijde
noden en de beschikbaarheid van budget vanwege een gunstige
ontwikkeling van het Bruto Nationaal Inkomen. Het totale bedrag
dat op dit moment voor de DRA gereserveerd staat voor
2022–2026 komt hiermee op EUR 310 miljoen. Met deze bijdrage
aan de DRA worden Nederlandse ngo’s die lid zijn van deze
alliantie in staat gesteld om hun kennis en expertise in te zetten
in landen waar de noden hoog zijn.
178
Hoe staat het met de uitvoering van het amendement tegen kinderprostitutie (Kamerstuk 35 925 XVII, nr. 14)
Antwoord
Op 15 juli jl. is het beleidskader Fonds Bestrijding Seksuele
Uitbuiting van Kinderen gepubliceerd. Dit beleidskader beoogt
een alliantie van maatschappelijke organisatie meerjarig te
steunen voor EUR 5 miljoen per jaar in hun strijd tegen seksuele

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

74

uitbuiting van kinderen. Naar aanleiding van geuite zorgen door
het maatschappelijk middenveld over de te krappe tijdslijn om
kwalitatief goede voorstellen te kunnen indienen, is besloten de
indieningsdeadline van 16 september uit te stellen tot
2 december. Het is de verwachting dat het programma dan op
1 maart 2023 in plaats van 1 januari 2023 van start kan gaan. Het
kabinet wijkt hiermee af van het amendement Ceder/Kuik, maar
acht dit noodzakelijk om de begrote middelen zo effectief
mogelijk te kunnen besteden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 180, nr. 24

75