7
Geheimhouding stukken Bijlmerramp

Adviescollege Openbaarheid en Informatiehuishouding om
advies kunnen vragen over de uitvoering van de regels over
de openbaarmaking van publieke informatie;

Geheimhouding stukken Bijlmerramp

besluit het Adviescollege Openbaarheid en Informatiehuishouding om een advies te vragen over de openbaarheidsregimes bij en de toegang tot de stukken over de Bijlmerramp die zich in het Nationaal Archief bevinden (inventaris
2.16.107 en de inventarisnummers 2032 t/m 2112, en 29442953);

Aan de orde is het tweeminutendebat Geheimhouding
stukken Bijlmerramp 1992 (22861, nr. 39).
De voorzitter:
Ik heropen de vergadering voor het tweeminutendebat
Geheimhouding stukken Bijlmerramp, met de heer Omtzigt
en mevrouw Leijten als sprekers en de heer Simons met
nul minuten spreektijd. De heer Krul heeft gevraagd of hij
met nul minuten spreektijd bij het debat mag zitten.
Mevrouw Leijten wil het absoluut niet hebben, maar het
mag van mij toch wel. Ik geef als eerste het woord aan de
heer Omtzigt, die spreekt namens de Fractie-Omtzigt.

verzoekt de minister van IenW om zijn toestemming te
verlenen aan de medewerkers van het adviescollege om
deze stukken in het Nationaal Archief in te mogen zien, en
roept de staatssecretaris Cultuur en Media op, als verantwoordelijke voor het Nationaal Archief, hieraan medewerking te verlenen,
en gaat over tot de orde van de dag.

De heer Omtzigt (Lid Omtzigt):
Voorzitter. 30 jaar na de Bijlmerramp liggen er meer dan
100 archiefmappen in het Nationaal Archief. Van de meeste
van die mappen is het onbegrijpelijk dat ze geheim verklaard zijn voor 75 jaar. Het gaat om de onderzoeksrapporten. Het gaat om de vrachtlijsten. Het gaat zelfs om de
manual van de Boeing 747 die gebruikt is. Het is onzin om
die 75 jaar geheim te verklaren. Het is sowieso onzin om
ze geheim te verklaren. Ik had eigenlijk verwacht dat de
minister de stukken die gewoon openbaar hadden kunnen
zijn, openbaar had gemaakt. Aangezien dat niet is gebeurd
en het niet helemaal aan de Kamer is om te zeggen welk
stuk wanneer en hoe openbaar gemaakt moet worden, wil
ik voorstellen dat de Kamer een verzoek doet aan het
adviescollege.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de regering zich beroept op Annex 13
van het ICAO-verdrag;
constaterende dat artikel 5.12 van Annex 13 slechts een
zestal types documenten noemt die vertrouwelijk blijven
en dat de regering voor bijna 100 series documenten een
geheimhouding van 75 jaar heeft opgelegd, waarbij ogenschijnlijk de meerderheid van de documenten op geen
enkele wijze lijkt te vallen onder die zes types van artikel
5.12 en sommige stukken zelfs gewoon openbare documenten lijken te zijn of waren;
constaterende dat artikel 5.12 in samenhang met Appendix
2 bij Annex 13 ook de mogelijkheid bevat om daarvan af te
wijken en dat ook de rechter van die mogelijkheid gebruik
heeft gemaakt, zoals in zaken rond de Faro-ramp of op die
mogelijkheid heeft gewezen zoals in een recente zaak bij
de Raad van State over een ongeval met een DC-8 nabij
Lissabon;
constaterende dat artikel 7.2 lid 1 van de Wet open overheid
bepaalt dat de beide Kamers der Staten-Generaal het

Tweede Kamer

Geheimhouding stukken Bijlmerramp

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Omtzigt, Ceder,
Sylvana Simons, Krul, Stoffer, Den Haan, Bushoff, Van
Baarle, Van Esch, Eerdmans, Martin Bosma, Bromet, Gündoğan, Boutkan, Van Haga, Van der Plas, Leijten, DekkerAbdulaziz en Baudet.
Zij krijgt nr. 40 (22861).
De heer Omtzigt (Lid Omtzigt):
Het ongeval met een DC-8 nabij Lissabon betreft wel een
beetje een oude zaak, uit 1960. De genoemde inventarisnummers betreffen zowel de audio-opnames en videoopnames als de stukken op papier.
De voorzitter:
Meneer Omtzigt, u heeft een interruptie van de heer Krul.
De heer Krul (CDA):
Ik heb een korte vraag aan de heer Omtzigt, met gelijk een
vervolgvraag daarin verpakt. Allereerst: er wordt gezegd
"ogenschijnlijk vallen deze documenten niet onder de
categorieën". Zou de heer Omtzigt iets nader kunnen specificeren wat in zijn optiek dan die geheime documenten zijn?
En de vervolgvraag, die ik eigenlijk nog veel belangrijker
vind, is: wat zou daar dan uiteindelijk mee moeten gebeuren?
De heer Omtzigt (Lid Omtzigt):
Dit is een beetje de cultuur geworden in Nederland. Je zet
overal het stempeltje "staatsgeheim" of "75 jaar geheim"
op als je niet nadenkt. Wat er op de langere termijn moet
gebeuren, is dat op het moment dat het gearchiveerd wordt
er een fatsoenlijk besluit wordt genomen over de archivering. Dan zal de discussie misschien nog gaan over de
opnames van de voicerecorder van de cockpit. Maar zoals
ik zei, hebben we de archieflijsten opgevraagd. Nou, dank
dat we dan 1.000 pagina's krijgen waarin je ze moet zoeken,
want er zijn maar 3 pagina's relevant. Als je die drie pagina's
doorleest, staat er per stuk wat erin staat. Dan staat er bijvoorbeeld in: manual van de Boeing 747. Dat is echt geen
geheim stuk in deze wereld. En daar staat het onderzoeksrapport bij van wat nu de OVV heet, van de organisatie die

13 april 2023
TK 74

74-7-1

toen de luchtvaartonderzoeken deed. Dat was een openbaar
rapport. De verslagen van de openbare hoorzittingen die
er zijn geweest, worden 75 jaar geheim verklaard. Ik kan
nog wel even doorgaan met wat er op dat lijstje staat. Dat
slaat werkelijk waar helemaal nergens op. Maar juist over
die vrachtlijsten is een hele discussie geweest. Er is
geconcludeerd dat er niet veel mis mee was. Prima, maak
ze dan openbaar.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Omtzigt. Een duidelijke oproep. Het
woord is aan mevrouw Leijten, die spreekt namens de
Socialistische Partij.

Mevrouw Leijten (SP):
Voorzitter. In 1944 — niemand hier in de Kamer was daarbij
— is er in Chicago een verdrag gesloten over de burgerluchtvaart. Het is goed dat dit verdrag er is, want op die manier
zijn over de burgerluchtvaart, die veelal internationaal is,
allerlei afspraken gemaakt, onder andere over wanneer je
onderzoek doet als er een ongeluk is geweest. In bijlage 13
is uiteindelijk geformuleerd dat er een waarborg moet zijn
dat het onderzoek naar een crash onafhankelijk wordt
gedaan. Zo kunnen mensen meedoen zonder dat zij meteen
worden opgepakt door justitie, of zonder dat het voor hen
zwaarwegende gevolgen heeft als ze meedoen. Je moet
kunnen meedoen aan een onderzoek zonder dat je jezelf
daarmee veroordeelt. Die principes zijn in onze rechtsstaat
eigenlijk vrij gebruikelijk, maar dat is natuurlijk niet overal
zo. Met een internationaal verdrag heb je dit soort waarborgen. Dat ziet dus toe op het onafhankelijk kunnen doen van
een onderzoek, om te leren van ongelukken en dus de veiligheid te bevorderen.
De Bijlmerramp — daar was ik wel bij; die kan ik me goed
herinneren — heeft in onze samenleving een diepe wond
geslagen. We hebben er hier in de Tweede Kamer niet meer
dagelijks mee te maken, maar er zijn mensen die er nog
dagelijks mee te maken hebben. Nergens in het verdrag
staat — ook niet in de bijlage, en het is ook niet in de geest
van die bijlage — dat je stukken dan maar 75 jaar in een
kluis moet leggen. Zoals dat gaat met de heer Omtzigt, heeft
hij een uitstekende motie ingediend, die vraagt om een
vervolgonderzoek. Zo gaat dat vaak in de politiek, want daar
is een meerderheid voor. De motie is door velen ondertekend, dus die gaat het glansrijk halen; die kan zonder
stemming worden uitgevoerd. Maar principieel gaat hier
iets heel erg mis. Daarom voelt de SP toch de noodzaak om
de volgende motie in te dienen.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
verzoekt de regering de termijn voor geheimhouding van
de stukken met betrekking tot de Bijlmerramp te vernietigen,

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Leijten.
Zij krijgt nr. 41 (22861).
Mevrouw Leijten (SP):
Je moet een internationaal verdrag niet misbruiken om
dingen onnodig lang in een doofpot te stoppen.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Leijten. Ik schors de vergadering voor
... O, er hoeft niet geschorst te worden, want de minister
kan meteen antwoorden. Aan u het woord, meneer Harbers.

Minister Harbers:
Voorzitter. Het besluit over de motie van de heer Omtzigt
op stuk nr. 40 is aan de Kamer. Ik zal reageren op het verzoek dat in de motie staat. Ik kan de motie oordeel Kamer
geven en zou het verzoek ook kunnen overnemen, want het
gaat hier om een besluit van de Kamer. Ik geef wel het
volgende in overweging. Ik zal natuurlijk medewerking
verlenen aan het verzoek om inzage te verlenen aan de
medewerkers van het Adviescollege Openbaarheid en
Informatiehuishouding voor het uitbrengen van het
bedoelde advies over de openbaarheidsregimes bij de
toegang tot de archiefstukken over de Bijlmerramp. Ik zal
dat ook aan de staatssecretaris Cultuur en Media meegeven.
Wel zal ik bij toestemming voor een dergelijk onderzoek
nog steeds de randvoorwaarden moeten waarborgen die
het Verdrag van Chicago en de Nederlandse wetgeving
stellen aan het delen van informatie over een luchtvaartongeval. Dat betekent dat er afstemming nodig is over de
wijze waarop het ACOI zijn onderzoek kan doen. Op basis
van het verdrag zal bij dat verzoek tot inzage de balancing
test moeten worden uitgevoerd voor de medewerkers die
dan inzage krijgen. Ik hecht eraan de Kamer even mee te
geven wat er wel en niet mogelijk is binnen de kaders van
nationale en internationale wetgeving. Nadere afstemming
kan nog tot verdere details leiden. Als de motie wordt aangenomen, zal ik uw Kamer in een brief rapporteren over de
mogelijkheden waarbinnen we het ACOI kunnen faciliteren,
zoals voorgesteld in de motie. Ik verwacht die brief na het
meireces aan de Kamer te kunnen sturen. Dat over de motie.
De motie op stuk nr. 41 van mevrouw Leijten zal ik in deze
vorm moeten ontraden. Ik denk dat dit haar niet zal verbazen. Het veiligheidsbelang, het openbaarheidsbelang, dient
ook andere belangen. Dat vraagt echt om zorgvuldige
afweging. Die is indertijd gemaakt. Het Verdrag van Chicago
zegt daarbij "onbeperkte geheimhouding". De Nederlandse
regering heeft daarbij toen al allerlei afwegingen gemaakt
om het uiteindelijk op 75 jaar vast te stellen, zoals ik ook in
de brief aan de Kamer uiteengezet heb.
De voorzitter:
U heeft in ieder geval een interruptie van mevrouw Leijten,
waarschijnlijk op het eerste punt.

en gaat over tot de orde van de dag.

Tweede Kamer

Geheimhouding stukken Bijlmerramp

13 april 2023
TK 74

74-7-2

Mevrouw Leijten (SP):
Ik heb een punt over de motie van de Kamer, een initiatief
van de heer Omtzigt. Ik geloof dat namelijk iedere fractie
die inmiddels heeft ondertekend; laten we zeggen "bijna
iedere fractie". Mijn vraag is: gaat de minister het advies
dat daaruit voortkomt, ook gewoon uitvoeren? Ik heb nog
een tweede vraag, die eigenlijk ziet op mijn eigen motie.
Die vraag is waarom de minister de vragen die daarover
gesteld zijn, zoals op verzoek van wie die geheimhoudingsclausule ingeroepen is en hoe het kabinet tot het besluit
daartoe gekomen is, niet gewoon beantwoord zijn tijdens
het schriftelijk overleg dat we daarover gevoerd hebben in
januari.
Minister Harbers:
Wat betreft de laatste vraag: als ik me de antwoorden voor
de geest haal, zijn wij uitvoerig ingegaan op de weging van
de belangen. ICAO zegt daarover "onbeperkte geheimhouding". Wijzelf zeggen, onze eigen wetgeving kennende: op
een gegeven moment zou je dat openbaar moeten maken.
Bij mijn weten hebben we dat in dat dossier uiteengezet en
hebben we aangegeven waarom de regering indertijd, in
de jaren negentig, daarbij op 75 jaar kwam.
Ga ik het advies opvolgen? Kijk, je vraagt advies om duidelijkheid te krijgen. Maar het beantwoorden van de vragen
of ik een advies kan opvolgen en wat ik daarmee doe, doe
ik vanzelfsprekend pas op het moment dat het advies er is.
Maar ik heb ook uiteengezet en aangegeven hoe we
medewerking kunnen verlenen aan het verzoek dat in de
motie staat, namelijk om dat adviescollege onderzoek te
laten doen.
De voorzitter:
Afrondend op dit punt, mevrouw Leijten.
Mevrouw Leijten (SP):
Ik zou toch aan de minister willen vragen daar wat ruimhartiger op te reageren. Dit is namelijk niet niets. Dit dossier
is niet niets. Hij erft zelf de besluitvorming die er is geweest.
Daar wordt niet uitgebreid op ingegaan in de beantwoording. Dat hoeft ook niet per se nu. Juist door dit kabinet
wordt nu gewoon aan onafhankelijke mensen gevraagd om
de transparantie en de informatiepositie te verbeteren. Dan
zou het toch goed zijn als de minister hierover zegt: de
grondhouding is dat we het uitvoeren, maar ik kan er uiteindelijk pas op reageren als het advies er ligt. Want als de
minister dat nu al eigenlijk in limbo laat, is de vraag waar
de Kamer dan straks over stemt.

De heer Omtzigt (Lid Omtzigt):
Ik heb de positieve grondhouding gehoord, waarvoor dank.
Toch had ik ook gehoopt dat de minister zou reflecteren op
de vaststelling van de archieflijsten. Er zijn een paar stukken
waarvan ik me kan voorstellen dat daarvan onder het ICAOverdrag gezegd wordt: die moeten we vertrouwelijk houden.
Ik moet toegeven dat ik 's nachts in het ICAO-verdrag ben
gaan lezen. Het ICAO-verdrag heeft in artikel 5.12 gewoon
een hele limitatieve categorie van dingen die niet openbaar
kunnen worden. Ik noemde net al best een aantal documenten en als u dat wilt, kan ik er 30 noemen die gewoon echt
op elke manier buiten die categorieën vallen. Dus wat is
het nou precies waardoor voor alle luchtvaartongevallen
— er zijn er helaas meer geweest dan de Bijlmermeerramp
— alles maar gewoon 75 jaar het archief ingedonderd
wordt?
Minister Harbers:
Ik heb twee antwoorden daarop. Het eerste antwoord is dat
het ook documenten betreft die door de Onderzoeksraad
aan een ander bestuursorgaan zijn verstrekt. Dat zijn dus
ook documenten die in het Nationaal Archief liggen. Het
tweede is dat uit de titel op de inventarislijst niet altijd
opgemaakt kan worden wat het stuk precies behelst en
waarom het niet openbaar gemaakt zou moeten worden.
Het selecteren van de handmatig te onderzoeken dossiers
is gebeurd op basis van de titel, waarbij die titel niet direct
een verwijzing naar een ongeval of een bepaald aspect was.
Het kan bijvoorbeeld ook zijn dat er persoonlijke aantekeningen in documenten staan. Dus dat zal echt nader
onderzocht moeten worden. De titel alleen zegt niet in alle
gevallen precies waarom indertijd de beslissing is genomen
om het onder de geheimhouding te laten vallen.
De heer Omtzigt (Lid Omtzigt):
Maar alle documenten zijn onder 75 jaar geheimhouding
gebracht, alle 100 pakketten. Het is niet zo dat er ergens
nog een aantekening staat waarbij gedacht is: dat kan
wegens privéredenen niet. Het gaat dus om alles. Ik noemde
net een paar vrij belachelijke voorbeelden. Het betekent
gewoon dat er wat dat betreft sprake is van een soort cultuur, want hetzelfde is gebeurd bij alle andere luchtvaartongevallen in het verleden. Ik noem Faro maar ik heb zelf een
bijzondere belangstelling voor de vuurwerkramp in
Enschede. Alles wordt gewoon 75 jaar geheim verklaard.
We gaan het onderzoek doen. Ik heb er zelf geen motie over
ingediend maar het zou de regering sieren om er zelf alvast
eens doorheen te lopen, zo van: bij nader inzien weten we
van bijvoorbeeld deze 50 documenten dat we ze openbaar
kunnen maken. Daar gaat het over, want wat er hier gebeurt,
kan echt niet.

Minister Harbers:
Ik laat het niet in limbo. Ik heb zojuist gezegd dat ik
natuurlijk mijn medewerking zal verlenen aan het verzoek
in de motie. Ik neem dat adviescollege serieus. Ik neem heel
veel adviezen die ingrijpen op mijn beleid bloedserieus. Zo
kent de Kamer mij waarschijnlijk ook. Maar als we dit gaan
doen, wacht ik af wat dat adviescollege adviseert en met
welke bevindingen het komt. Ik denk echt dat dit de normale
gang van zaken is. Dan zullen we daarover waarschijnlijk
ook terstond weer een debat hebben. Maar mijn grondhouding is altijd positief. Ik wacht alleen wel af waar het
adviescollege mee komt.

Minister Harbers:
Ik beperk me in mijn reactie tot datgene waar ik verantwoordelijk voor ben en dat is in dit geval de luchtvaartongevallen
en het Verdrag van Chicago. Eerder in het schriftelijk overleg
heb ik aangegeven hoe in de tijd de afweging is geweest.
De vraag die de heer Omtzigt nu stelt, heeft een veel breder
bereik, ook op basis van de Archiefwet en de bevoegdheden
van andere ministers. Waar het gaat om de luchtvaartongevallen hoop ik ook zelf dat het onderzoek door dat adviescollege duidelijkheid daarin schept en dat het een advies
is waarmee we vooruit kunnen.

Tweede Kamer

13 april 2023
TK 74

Geheimhouding stukken Bijlmerramp

74-7-3

De heer Omtzigt (Lid Omtzigt):
Dan een concreet verzoek in het licht van de brief die in mei
komt over welke medewerkers inzage kunnen krijgen. Ik
neem aan dat dat gewoon gaat lukken maar dat zien we
dan wel. Ik ga er in ieder geval van uit dat dit ook de
bedoeling van de minister is. Mijn oproep is de volgende.
Kijk met uw eigen ministerie voor die tijd gewoon nog een
keer naar de lijst van de Bijlmermeerramp. U heeft daarvoor
namelijk geen adviescollege nodig. U heeft de zelfstandige
bevoegdheid om opnieuw een besluit te nemen over het
openbaarheidsregime en om een aantal stukken van 75 jaar
naar 25 jaar te brengen. Dat is geen enkele moeite. Dat
ICAO-verdrag is heel nauwkeurig. Lees artikel 5.12, Ik heb
het op mijn bankje liggen en kan het zo aan u voorlezen;
daar vallen deze documenten niet allemaal onder. Dat kun
je gewoon zeker weten. Dus misschien kan u daarop
reflecteren? Ik snap dat dat nu niet binnen twee minuten
kan, maar misschien kan u daar iets over zeggen in de brief
die in mei naar de Kamer komt.
Minister Harbers:
Ik zal kijken wat ik daarover kan zeggen in de brief. Ik laat
het nu bij de basis van het geven van invulling aan het
verzoek zoals dat in de motie is verwoord. Ik denk dat we
allemaal gebaat zijn bij de duidelijkheid om daarover te
laten adviseren.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan nog even voor de administratie: de motie
op stuk nr. 40 krijgt oordeel Kamer en de motie op stuk nr.
41 wordt ontraden.
De beraadslaging wordt gesloten.
De voorzitter:
Ik schors de vergadering voor een enkel moment.
De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.

Tweede Kamer

Geheimhouding stukken Bijlmerramp

13 april 2023
TK 74

74-7-4