Interfaces tussen de politie en haar gezag
Over sturing en allocatieve ruimte in politie-eenheden

Tilburg University
Tilburgse School voor Politiek en Bestuur

In opdracht van:
Interdepartementaal Beleidsonderzoek voor de politie

Stavros Zouridis
Niels Karsten
Simone Hopstaken

m.m.v. Vera Crompvoets

2

Inhoudsopgave
Samenvatting ............................................................................................................................................... 5

1

2

3

4

Achtergrond en probleemstelling ................................................................................................... 8
1.1

Achtergrond ................................................................................................................................. 8

1.2

Doel- en vraagstelling ................................................................................................................. 8

1.3

Opzet en leeswijzer...................................................................................................................... 9

Onderzoeksaanpak .......................................................................................................................... 10
2.1

Dataverzameling........................................................................................................................ 12

2.2

Verificatie .................................................................................................................................... 13

Allocatieve ruimte en sturing: begripsbepaling en analysekader .......................................... 14
3.1

Allocatieve ruimte ..................................................................................................................... 14

3.2

Sturing, sturingsinstrumenten en sturingsvormen ............................................................... 14

De coördinatie- en overlegstructuur in beeld ............................................................................. 19
4.1

Wettelijke coördinatie- en overlegstructuren ........................................................................ 19

4.2

Het inrichtingsplan.................................................................................................................... 20

4.3

Structuren in drie grote steden ................................................................................................ 21

4.4

De overige eenheden ................................................................................................................. 22

4.5

Analyse en conclusies ten aanzien van de overleg- en coördinatiestructuur ................... 22

5
Invulling van de allocatieve ruimte: patronen van beleids- en besluitvorming in de
eenheid Zeeland-West-Brabant .............................................................................................................. 23
5.1

Structuren voor overleg en coördinatie in de eenheid ZWB ............................................... 23

5.1.1

Bovenregionaal niveau ..................................................................................................... 23

5.1.2

Eenheidsniveau.................................................................................................................. 24

5.1.3

Districtsniveau ................................................................................................................... 27

5.1.4

Lokaal niveau ..................................................................................................................... 29

5.2

De ‘sturingsstructuur’ in de eenheid ZWB ............................................................................ 30

5.2.1

Het districtsoverleg als knooppunt ................................................................................ 30

5.2.2

Het basisteam als zelfsturende eenheid ......................................................................... 30

5.2.3

De eenheid als schakel tussen district en korps ............................................................ 33

5.2.4

Coördinerende hulpstructuren........................................................................................ 35

3

5.3

6

7

Tussenconclusies ten aanzien van ZWB ................................................................................. 36

Patronen van sturing........................................................................................................................ 38
6.1

Duiding aan de hand van het analysekader .......................................................................... 38

6.2

Duiding sturingsvormen .......................................................................................................... 42

6.2.1

Beleidsinhoudelijke sturing via de driehoeken ............................................................. 42

6.2.2

Casusgerichte sturing via de stuurploegen ................................................................... 43

6.2.3

Verbinding tussen de kolommen? .................................................................................. 44

6.2.4

Rolverdeling tussen gezag, politie en ketenpartners ................................................... 45

Conclusies .......................................................................................................................................... 48

Referenties .................................................................................................................................................. 52

Bijlage 1. Overleg- en coördinatiestructuren met sturende betekenis voor de politie in de
regionale eenheden buiten de drie grote steden .................................................................................... 54
Bijlage 2. Interviewprotocol ...................................................................................................................... 62
Bijlage 3. Observatieprotocol .................................................................................................................... 66

4

Samenvatting
In opdracht van de werkgroep die verantwoordelijk is voor het Interdepartementaal
Beleidsonderzoek politie is een verkennend onderzoek uitgevoerd naar de invulling van de
‘allocatieve ruimte’ in regionale politie-eenheden. Achtergrond voor het onderzoek is de vraag
naar de wijze waarop keuzes worden gemaakt ten aanzien van de inzet van politiemiddelen in de
regionale eenheden. Meer specifiek is in de IBO-werkgroep de vraag gesteld hoe de overleg- en
coördinatiestructuren waarin besloten wordt over de invulling van de ruimte zijn ingericht en wat
daarin de rol is van het gezag. Deze beschrijvende vraag staat in dit onderzoek centraal.
Het verkennend onderzoek is langs twee lijnen aangepakt. Ten eerste is voor de verschillende
politie-eenheden in kaart gebracht in welke verbanden/structuren ‘sturing’ van de politie door het
gezag plaatsvindt. Sturing is daartoe gedefinieerd als ‘invloed uitoefenen op de inzet van
politiemiddelen’. Sturing kan op verschillende niveaus plaatsvinden (strategisch, tactisch en
operationeel), met de inzet van verschillende instrumenten (beleid, programma’s, operationele
instructies, organisatie-inrichting, frontlijnposities) en op verschillende wijzen (‘managerial’ of in
een netwerkverband). Niet alleen zijn de sturingsstructuren in alle tien de regionale eenheden die
ons land kent ‘uitwendig’ in kaart gebracht, ook de feitelijke werking van de sturingsstructuur
nader ‘inwendig’ onderzocht in één regionale eenheid, die als een meer typische eenheid kan
worden aangemerkt (Zeeland-West-Brabant, in het bijzonder het district De Markiezaten en het
team Bergen op Zoom). Daartoe is geanalyseerd hoe de beleids- en besluitvorming in de
verschillende structuren plaatsvindt en welke sturende werking daarvan uitgaat voor wat betreft
de allocatieve ruimte binnen de eenheid. Dit is gebeurd middels documentanalyse, interviews en
observatie.
Het ‘uitwendig’ deelonderzoek laat zien dat in de regionale eenheden niet alleen de wettelijk
voorgeschreven structuren en de structuren uit het inrichtingsplan voor de nationale politie
bestaan, maar dat daarnaast nog een aantal andere structuren is ingericht waarvan (potentieel)
sturende werking uitgaat. Deze structuren verbinden de eenheden op verschillende niveaus met
hun omgeving. Tussen de eenheden zijn verschillen geconstateerd, maar er zijn ook grote
parallellen in de basisinrichting van de sturingsstructuur. Verder laat dit deelonderzoek zien dat
de ‘sturingsstructuur’ in beweging is. Uit het uitwendig deelonderzoek blijkt overigens niet wat er
feitelijk in de structuren gebeurt.
Het ‘inwendig’ onderzoek naar een regionale eenheid bevestigt dat de sturingsstructuur nog niet
is uitgekristalliseerd. Wellicht de belangrijkste conclusie van dit onderzoek is dat sturing van de
politieorganisatie, althans voor zover het sturing door het gezag betreft, primair een kwestie is van
netwerksturing. De aangetroffen structuren zijn hoofdzakelijk wederkerig van aard in de zin dat
afspraken worden gemaakt over wederzijdse inzet tussen de betrokkenen bij concrete problemen,
dat de capaciteit van verschillende organisaties op dezelfde problemen wordt gericht en dat
taken/verantwoordelijkheden worden verdeeld. De vraag hoe netwerksturing in de eenheden zich
verhoudt tot ‘nationale sturing’ (via beleid of beheer) is in het onderzoek niet geadresseerd. In de
5

interviews is wel gewezen op ‘detailsturing’ vanuit het nationaal niveau. Ook is gewezen op de
verbinding tussen het nationaal niveau en de netwerken in de regio in de figuur van de
regioburgemeester. De vraag of netwerksturing in de eenheden bij uitstek een gerichte, effectieve
invulling mogelijk maakt van de beschikbare middelen binnen nationale kaders dan wel de
politieorganisatie tegelijkertijd in verschillende richtingen trekt waardoor effectiviteit wordt
bemoeilijkt, is in het kader van dit onderzoek niet gesteld. Nader onderzoek naar de precieze
verbinding tussen netwerksturing in de eenheden en nationale sturing door korpsleiding en
korpsbeheerder zou hierop antwoord moeten geven.
Van directe invulling van de allocatieve ruimte binnen politie-eenheden door het gezag is in de
beschreven structuren deels sprake, zo luidt een tweede conclusie. In plaats daarvan staat
beleidsmatige afstemming in de coördinatie- en overlegstructuur centraal, afgezien van
besluitvorming over de verdeling van capaciteit binnen de regio (het model dat daaronder ligt) en
de inrichting van de organisatie (en daarmee hoeveel capaciteit er naar de verschillende
werksoorten gaat).
Een derde conclusie uit het ‘inwendig’ onderzoek is dat de rolverdeling tussen de verschillende
overleg- en coördinatiestructuren door betrokkenen niet altijd als helder wordt ervaren. Dat betreft
niet alleen de ‘formele’ status van de structuren, maar ook de feitelijke invulling van hun functies
en hun onderlinge verhoudingen. Sommige betrokkenen zijn regelmatig het overzicht in de
overleg- en coördinatiestructuur kwijt en proberen daar grip op te krijgen door onderling overleg
en het op papier zetten van de taak- en rolverdeling. De personele samenstelling van de
verschillende structuren overlapt. Enerzijds bevordert dit de afstemming tussen de verschillende
overleggen en bestuursniveau (denk aan de positie van ‘linkingpins’). Anderzijds roept dit voor
betrokkenen ook vragen op over de functiedeling tussen de overleggen. Tegelijk ontstaan er meer
organisch wel een zekere functiedeling tussen de verschillende overleg- en coördinatiestructuren.
Ten vierde blijken de in de Politiewet 2012 en het inrichtingsplan genoemde structuren deels de
kanalen voor besluitvorming over de allocatieve ruimte. Invulling van allocatieve ruimte vindt in
de structuren plaats door (periodieke) besluitvorming over de sterkteverdeling binnen de eenheid
en de inrichting van de organisatie (inclusief de verdeling van capaciteit over de werksoorten)
alsmede de in het verband van de integrale stuurploeg genomen besluiten over
opsporingsonderzoeken. Daarbuiten zijn geen brede, integrale afwegingen over invulling van
allocatieve ruimte door het gezag aangetroffen. Het is evenwel te vroeg om hierover definitieve
uitspraken te doen omdat de overleg- en coördinatiestructuren nog volop in beweging zijn. Als het
gaat om de allocatieve ruimte valt vooral op dat die feitelijk voor een deel via andere kanalen wordt
ingevuld dan de in het inrichtingsplan genoemde structuren. Het bilateraal overleg tussen
teamchef en burgemeester en het informeel overleg tussen burgemeester en regioburgemeester zijn
hiervan voorbeelden. De besluitvorming over de opsporingsinzet wordt in de onderzochte eenheid
overigens meer gestuurd in de ‘formele’ structuren, althans als het gaat om de wat grotere
opsporingsonderzoeken. Dat gebeurt vooral in de stuurploegen op regionaal en districtelijk
niveau. Veel van het dagelijks opsporingswerk (de alledaagse zaken) blijft overigens buiten het
blikveld van de integrale stuurploeg.
6

Omdat het gaat om een beschrijvend onderzoek, is hier niet onderzocht wat de verklaringen zijn
voor de vastgestelde patronen van besluitvorming. Mogelijke verklaringen voor het diffuus proces
waarlangs de allocatieve ruimte wordt ingevuld door het gezag zijn bestuurlijke preoccupatie
(gerichtheid van burgemeesters/gemeenten op het realiseren van de ‘eigen’ beleidsdoelstellingen
en minder op de afwegingen ten aanzien van de politie in bredere zin), beperkte
informatievoorziening vanuit de politie (waardoor afwegingen niet op de tafels komen van de
genoemde structuren), rolonduidelijkheid (al dan niet als gevolg van nationalisering van de
politie), diffuus eigenaarschap voor de politieorganisatie voortkomend uit het nieuwe politiebestel
(wie is, afgezien van de korpsbeheerder en de politie zelf, nu écht verantwoordelijk voor de
effectiviteit van de politieorganisatie), enzovoort. Deze verklaringen zijn niet getoetst in dit
onderzoek; nader onderzoek zou hierop antwoord kunnen geven.
Directe conclusies over de effectiviteit van de politie of de effectiviteit van de sturingsstructuur zijn
op basis van dit onderzoek niet te trekken. De sterke mate van beleidssturing roept wel de vraag
op of het gezag afdoende zicht heeft en stuurt op de effectiviteit van de politieorganisatie. Er
worden beleidsdoelen geformuleerd en er wordt gemonitord of deze beleidsdoelen worden
gerealiseerd, maar de vragen of en in welke mate de politie daar nu precies aan heeft bijgedragen,
met welke inzet en op basis van welke afwegingen, en of dit effectiever kan of had gekund, hebben
tot op dit moment geen structurele plaats verworven in de overleg- en coördinatiestructuur,
althans niet als sturingsinstrumenten. De kennelijke veronderstelling is dat de politie zelf voor
maximale effectiviteit of (operationele) excellentie zorgt. Ook zou de geconstateerde nadruk op
netwerksturing en op de bredere vraag van integrale afstemming de aandacht voor de smallere
vraag naar een zo effectief mogelijk functionerende politieorganisatie kunnen verdringen.
Tegelijkertijd draagt de vastgestelde sturingsoriëntatie (netwerksturing) logisch gezien wel bij aan
effectiviteit van het veiligheidsbeleid in bredere zin.

7

1 Achtergrond en probleemstelling
1.1 Achtergrond
Op 9 mei 2014 heeft de ministerraad besloten een interdepartementaal beleidsonderzoek (IBO) in
te stellen naar de effectiviteit van de politie. Doel van het IBO is het vinden van mogelijkheden om
de effectiviteit en de efficiëntie van de politie te versterken. Deze brede vraag is in de eerste
vergadering van de werkgroep nader toegespitst op een aantal thema’s. Eén van die thema’s betreft
de wijze waarop de allocatieve ruimte in de politieorganisatie op subnationaal niveau wordt
ingevuld, met bijzondere aandacht voor de wijze waarop het gezag (burgemeester en officier van
justitie) daarop invloed uitoefent. In het bijzonder kwam daarbij de vraag aan de orde hoe en door
wie besloten wordt over de invulling van de ruimte die beschikbaar is. Hiermee wordt gedoeld op
de lokale en regionale mogelijkheden om (1) de middelen (personeel, materieel, budgettair) af te
stemmen op de activiteiten van de politie (efficiëntie) en (2) de activiteiten van de politie af te
stemmen op het gewenste resultaat (effectiviteit). In bredere zin betreft dit de vraag hoe de inzet
en middelen van de politie worden ‘gestuurd’, in het bijzonder door het gezag. Daarvoor, zo blijkt
onder andere uit de Politiewet 2012 en het inrichtingsplan voor de nationale politie, zijn
verschillende structuren gecreëerd. In de IBO-werkgroep is de behoefte ontstaan meer inzicht te
krijgen in de organisatie en het functioneren van de lokale en regionale sturings- en
coördinatiestructuren.

1.2 Doel- en vraagstelling
Het doel van dit onderzoek is vooral beschrijvend. De volgende vragen worden in dit
onderzoeksverslag beantwoord:


In welke overleg- en coördinatiestructuren op regionaal en lokaal niveau vindt invulling
van de allocatieve ruimte door het gezag, en daarmee sturing van de politieorganisatie,
plaats?



Wat beogen deze structuren te sturen, wat is de formele positie ervan en in welke mate
hebben ze invloed op de allocatieve ruimte? In hoeverre is sprake van overlappende
functies en betekenissen van deze structuren?



Hoe vindt beleids- en besluitvorming plaats in deze structuren, zowel inhoudelijk (de
inhoud van de feitelijk genomen besluiten), als procesmatig (wat is de dynamiek in deze
structuren?) en procedureel (welke formele weg doorlopen besluiten?)?



Zijn er aanwijzingen voor een relatie tussen de vormgeving en invulling van overleg- en
coördinatiestructuren op subnationaal niveau en de effectiviteit van de politie en zo ja,
welke aanwijzingen zijn dat?

8

1.3 Opzet en leeswijzer
In deze beknopte rapportage wordt verslag gedaan van de bevindingen van dit onderzoek. Het
onderzoek is, zoals aangegeven, primair beschrijvend. Op basis van de beschrijving zijn
observaties geformuleerd en wordt gereflecteerd op de bestaande situatie. Een beperkt en
overwegend beschrijvend onderzoek biedt een beperkte basis voor conclusies; daarom is volstaan
met enkele bescheiden conclusies en vragen bij de bestaande situatie. In hoofdstuk 2 is de
onderzoeksaanpak verantwoord. Hoofdstuk 3 bevat de bevindingen op basis van het ‘uitwendig’
onderzoek naar de bestaande structuren in de verschillende eenheden. In hoofdstuk 4 zijn de
inzichten uit het ‘inwendig’ onderzoek naar de daarvoor geselecteerde eenheid beschreven. De
hoofdstukken 5 en 6 vatten de observaties, de vragen en enkele conclusies samen.

9

2 Onderzoeksaanpak
Zoals blijkt uit de probleemstelling en de onderzoeksvragen, is het onderzoek primair
beschrijvend. Het onderzoek beoogt de bestaande structuren in kaart te brengen en de betekenis
ervan voor sturing van de politieorganisatie en invulling van de allocatieve ruimte op subnationaal
niveau te duiden. De onderzoeksvragen laten zien dat het onderzoek bestaat uit een ‘uitwendig’
en een ‘inwendig’ deelonderzoek. In het ‘uitwendig’ onderzoek gaat het om het in kaart brengen
van de sturingsstructuren, de samenstelling en doelstellingen ervan en de onderlinge verhouding.
Met deze ‘anatomische’ benadering kan wel de opbouw van de sturingsstructuur worden
geschetst, maar dat zegt nog weinig over de ‘fysiologie’ ervan. Daarvoor is ‘inwendig’ onderzoek
nodig naar de patronen van beleids- en besluitvorming in de structuren en de wisselwerking
ertussen.
De ‘uitwendige’ en ‘inwendige’ deelonderzoeken zijn als volgt aangepakt. Gestart is met het in
kaart brengen van de structuren voor sturing, coördinatie en overleg in de verschillende eenheden.
Deze zoektocht naar de verschillende overleggen en structuren die eventueel van invloed zouden
kunnen zijn op sturing van de politie is gestart vanuit het wettelijk kader, het inrichtingsplan
Nationale Politie en het rapport ‘Sturing op de Politie’ van Bureau Regioburgemeesters. Op basis
daarvan is in de beschikbare beleidsplannen, jaarverslagen e.d. van de tien regionale eenheden
verder gezocht naar de actuele situatie ten aanzien van structuren die zich (mogelijk) met de
invulling van allocatieve ruimte bezighouden. In aanvulling daarop is wetenschappelijke en
anderszins relevante ‘grijze’ literatuur geanalyseerd. Daarbij gaat het onder andere om bestaande
onderzoeksrapporten en evaluaties. Ook is gebruik gemaakt van openbare bronnen die zijn te
raadplegen via diverse zoekmachines op het internet, waaronder mediadatabase LexisNexis.
Hierbij is gebruik gemaakt van termen als ‘sturing’, ‘driehoek’, ‘veiligheidshuis’, ‘artikel 41
overleg’, ‘veiligheidsoverleg’, etc. in combinatie met ‘politie’. Vervolgens is een inventarisatie
gemaakt van de relevante kenmerken van de aangetroffen overleggen en structuren, waaronder
het bestuursniveau, de eventuele formele bevoegdheden, de samenstelling en het doel. Op basis
van deze inventarisatie zijn voor elk van de regionale eenheden grafische schema’s opgesteld die
de overleg- en coördinatiestructuur weergeven.
Het

hiervoor

beschreven

‘uitwendig’

onderzoek

naar

de

bestaande

sturings-

en

coördinatiestructuren in de eenheden biedt wel overzicht, maar de samenstelling en zelfs de
doelstelling van de structuur geven niet per se ook een beeld van hoe de beleids- en besluitvorming
plaatsvindt, nog afgezien van de vraag of het ‘formeel bestaan’ van een structuur iets zegt over het
feitelijk bestaan ervan. Zo kan bijvoorbeeld de vaststelling dat er een lokale driehoek is welke
bestaat uit burgemeester, officier van justitie en teamchef zowel verwijzen naar een intensief,
probleemgericht, frequent overleg over een gezamenlijke aanpak tegen criminaliteit (bijvoorbeeld
de Rotterdamse driehoek, zoals blijkt uit het onderzoek van Van der Torre et al., 2015), als naar een
incidenteel, bij specifieke gebeurtenissen bijeen komend overleg over een casus. Het is daarom ook
van belang om ook inzicht te krijgen in de ‘inwendige’ werking van de verschillende structuren.

10

Gezien de beperkte schaal van dit onderzoek is een ‘inwendig’ onderzoek naar alle eenheden
onmogelijk. Daarom is er voor gekozen een regio nader te belichten. Het doel van dit
deelonderzoek is om een beter beeld te krijgen van (1) wat nu de precieze rol, positie, status, focus
en doel zijn van de geïnventariseerde structuren in de betreffende eenheid, (2) de wijze waarop
beleids- en besluitvorming in deze structuren plaatsvindt, en (3) of en in welke mate sprake is van
invloed dan wel sturing op de inzet van de politiemiddelen. Ten aanzien van de invulling van deze
case is gekozen voor een eenheid die voor wat betreft aantallen districten en/of teams lijkt op de
meeste andere eenheden en daarnaast over de meest voorkomende sturingsstructuren beschikt.
Doel van dit onderzoek is immers niet om de werking van alle mogelijke structuren te
onderzoeken, maar de bij de meeste regionale eenheden voorkomende structuren.
Met deze selectiecriteria als uitgangspunt lijkt bijlage 1 (de schematische weergave van de
structuren in de verschillende eenheden) te wijzen in de richting van de regionale eenheden
Noord-Holland, Limburg en Zeeland-West-Brabant, in het bijzonder de laatste. Het aantal
districten in deze regio is kenmerkend voor veel andere eenheden, er is zowel op het districtelijk,
basisteam-

als

gemeentelijk

niveau

sprake

van

aanwezigheid

van

sturings-

en

coördinatiestructuren, en in de eenheid komen alle in wet en inrichtingsplan genoemde structuren
voor alsmede enkele niet in het inrichtingsplan genoemde structuren. Het feit dat in Zeeland-WestBrabant sprake is van een bovenregionaal sturingsmechanisme (de Taskforce Brabant Zeeland)
voegt nog informatie toe aan het functioneren van de sturingsstructuur. Zie voor een verdere
toelichting op deze keuze hoofdstuk 4.
Binnen de genoemde regionale eenheid (Zeeland-West-Brabant) is een nadere selectie van te
bestuderen overleggen gemaakt omdat inzicht in alle structuren in alle districten en gemeenten
niet alleen onhaalbaar is in het kader van dit bescheiden onderzoek maar vooral omdat niet alle
verschillen relevant zijn. Zo zal de beleids- en besluitvorming in iedere lokale driehoek net iets
anders verlopen, maar is er grosso modo wel een vergelijkbare werkwijze. Om aan de
doelstellingen van dit (deel van het) onderzoek te voldoen is de volgende toespitsing aangebracht.
Voor

de

gehele

eenheid

Zeeland-West-Brabant

zijn

de

belangrijkste

sturings-

en

coördinatiestructuren in kaart gebracht. Daarbinnen is voor het district De Markiezaten de
werking in termen van sturing geanalyseerd. Binnen het district De Markiezaten is het basisteam
Bergen op Zoom geselecteerd en ook daar is de werking van de sturings- en coördinatiestructuren
geanalyseerd.

11

2.1 Dataverzameling
Voor het antwoord op de genoemde vragen in de eenheid Zeeland-West-Brabant is op
verschillende manieren data verzameld:
a) Documentenanalyse
Na selectie van de eenheid zijn documenten verzameld die inzicht geven in de bestaande sturingsen coördinatiestructuren, de rol, positie, status, focus en doel van deze structuren, de wijze waarop
beleids- en besluitvorming plaatsvindt, de wijze/waarop invloed wordt uitgeoefend op de
besteding van politiecapaciteit, de ruimte/de kaders waarin deze structuur zich begeeft en
eventuele invloed op de effectiviteit. Deze zijn gebruikt om het schema van de overleg- en
coördinatiestructuur voor deze regio verder te verfijnen en om de werking van de overleggen te
duiden. De documentanalyse vormde daarnaast input voor de interviews.
b) Interviews
Binnen de eenheid zijn dertien betrokkenen zijn geïnterviewd over de werking van de
verschillende overleg- en coördinatiestructuren, in gesprekken die gemiddeld ongeveer een uur
duurden. Voor de interviews is gebruik gemaakt van een interviewprotocol (bijlage 2) gebaseerd
op de vraagstelling en het analysekader. Met volgende dertien personen is gesproken:
-

Nancy Baecke (senior beleidsmedewerker, Openbaar Ministerie, parket Zeeland-WestBrabant)

-

Marc van Bragt (basisteamchef Bergen op Zoom)

-

Jeannette Glasmacher (hoofd Beleid en Strategie, Openbaar Ministerie, parket ZeelandWest-Brabant)

-

Jaco van Hoorn (plv. eenheidschef regionale eenheid Zeeland-West-Brabant)

-

Wim Jochems (districtschef De Markiezaten)

-

Kees de Jonge (basisteamchef Bergen op Zoom)

-

Leon Langenberg (interim-directeur Zorg- en Veiligheidshuis De Markiezaten)

-

Ilanit Martens (beleidsadviseur, Openbaar Ministerie, parket Zeeland-West-Brabant)

-

Jacques Niederer (burgemeester Roosendaal)

-

Peter Noordanus (burgemeester Tilburg, regioburgemeester)

-

Frank Petter (burgemeester Bergen op Zoom)

-

Jochem van Spoorendonk (adviseur Veiligheid, Taskforce Brabant Zeeland)

-

Kim Tax (gebiedsofficier voor de Markiezaten/Bergen op Zoom, Openbaar Ministerie,
parket Zeeland-West-Brabant)

c) Observatie
In overleg met de eenheidsleiding is bezien of observatie van één of meerdere overleggen op de
verschillende bestuursniveaus gedurende de onderzoeksperiode mogelijk was. Uiteindelijk zijn
twee bijeenkomsten geobserveerd door telkens twee onderzoekers. Daarbij is gebruik gemaakt van
12

een observatieprotocol gebaseerd op de vraagstelling en het analysekader (zie bijlage 3). De
volgende bijeenkomsten zijn geobserveerd:
-

Basisteamdriehoek Bergen op Zoom (08-06-2015; Stadskantoor Bergen op Zoom)

-

Districtsoverleg De Markiezaten (24-06-2015; Stadskantoor Bergen op Zoom)

Naast bovengenoemde personen hebben de volgende personen ons op enigerlei wijze bijgedragen
aan de dataverzameling:
-

Hadeline Vorselaars (tot 2015 werkzaam in de staf van de eenheidsleiding in ZeelandWest-Brabant);

-

Bregje Trimbos (senior beleidsadviseur openbare orde en veiligheid, gemeente Bergen op
Zoom);

-

Rob Spijkers (senior beleidsmedewerker openbare orde en veiligheid, gemeente
Halderberge).

2.2 Verificatie
Ter controle op de feitelijke juistheid is dit rapport in concept ter verificatie voorgelegd aan de
eenheidsleiding van de eenheid Zeeland-West-Brabant en het gezag (regioburgemeester en
hoofdofficier van justitie).

13

3 Allocatieve ruimte en sturing: begripsbepaling
en analysekader
De aanleiding voor het voorliggende onderzoek, zo is in hoofdstuk 1 geschetst, was de behoefte
aan inzicht in de wijze waarop de allocatieve ruimte van de politie op subnationaal niveau wordt
ingevuld. Alvorens de overleg- en coördinatiestructuren voor invulling van de allocatieve ruimte
te beschrijven en de werking ervan te analyseren, is het van belang de kernbegrippen uit de
probleemstelling nader te verkennen. De verrichte verkenning vormt de basis voor het
analysekader aan de hand waarvan de waarnemingen zijn geduid en geordend.

3.1 Allocatieve ruimte
Voor de uitvoering van haar wettelijke taken beschikt de politie over bevoegdheden, maar ook
over de door de begrotingswetgever toegekende middelen. Deze middelen kunnen niet ‘vrij’
worden besteed. De besteding is begrensd door wet- en regelgeving. Zo moeten bijvoorbeeld taken
worden uitgevoerd in het kader van de Wet politiegegevens, de Wet wapens en munitie,
enzovoort. De ruimte om de beschikbare middelen te verdelen is verder beperkt door bindende
beleidskeuzes, bijvoorbeeld ten aanzien van aanrijdtijden, minimale percentages voor bijvoorbeeld
opsporing, aandacht voor stations, enzovoort. Naast wetgeving en beleid zijn er op landelijk
niveau bovendien keuzes gemaakt ten aanzien van de inrichting van de politieorganisatie
(landelijke eenheid, politiedienstencentrum, opleidingsniveaus, verdeling van aantallen over
functies, enzovoort) en de verdeling van sterkte over de eenheden. Conform artikel 36 van de
Politiewet 2012 verdeelt de minister van Veiligheid en Justitie de sterkte en de middelen over de
onderdelen van de politie.
Landelijke keuzes ten aanzien van de inrichting van de organisatie alsmede wet- en regelgeving
vormen voor een regionale eenheid de kaders waarbinnen de middelen kunnen worden ingezet;
ook landelijke prioriteiten maken deel uit van deze kaders. Dit is de door de wet en de minister
beschikbaar gestelde allocatieve ruimte binnen de eenheid. De vraag die met dit onderzoek wordt
beantwoord is hoe op binnen politie-eenheden over deze allocatieve ruimte wordt besloten en wat
hierbij de rol van het gezag (burgemeester en officier van justitie) is. Het onderzoek richt zich dus
primair op de externe sturing, dat wil zeggen de sturing van de politie door, en met, andere partijen
(zie ook Landman, 2011:13).

3.2 Sturing, sturingsinstrumenten en sturingsvormen
In de bestuurskundige zin is de besluitvorming over de inzet van de politie (en mutatis mutandis
de invulling van de allocatieve ruimte) te karakteriseren als sturing. Zoals reeds door anderen is
gesteld, is ‘sturing’ binnen de politie een populair en veel gebezigd containerbegrip waarmee
uiteenlopende verschijnselen worden bedoeld. Zo stellen Braun (1999) en Terpstra (2002)
bijvoorbeeld dat beleid, coördinatie, planning en control, management en verantwoording onder
14

het sturingsbegrip vallen. Sturing heeft dus in ieder geval iets te maken met bewuste of gerichte
beïnvloeding van ‘iets’ door iemand (Huberts et al., 2004). In dit onderzoek verwijst sturing naar
keuzes/besluiten ten aanzien van de inzet van politiemiddelen (personeel, materieel, financieel,
enz.).
Keuzes en besluiten ten aanzien van de inzet van politiemiddelen op subnationaal niveau kunnen
op tal van aspecten en ten aanzien van tal van middelen (personeel en materieel) worden gemaakt.
Denk, bij wijze van voorbeeld, aan:
-

besluiten over verdeling van capaciteit;

-

besluiten over de prioritering van zaken;

-

besluiten over de precieze inzet van capaciteit voor problemen, probleemgroepen of
probleemgebieden;

-

operationele aansturing van acties, waarbij wordt aangegeven hoe en waarvoor capaciteit
van de politie precies wordt ingezet;

-

inrichten van de formatie, bijvoorbeeld verdeling van middelen over werksoorten;

-

afstemming

met

andere

organisaties

over

‘productie’,

kwaliteit

of

andere

interdependenties;
-

overleg over prioriteiten en mogelijkheden om synergie te organiseren;

-

coördinatie van acties, gericht op georkestreerde actie.

In alle betekenissen gaat het om besluiten over de vraag waarvoor welke en hoeveel
politiemiddelen worden ingezet. Deze besluiten kunnen worden geordend aan het hand van
verschillende sturingsniveaus en verschillende sturingsinstrumenten die worden gebruikt.
In organisaties kunnen in algemene zin het strategisch niveau, het tactisch niveau en het
operationeel niveau onderscheiden (Mintzberg, Ahlstrand en Lampel, 1998; Landman, 2011). Op
het strategisch niveau gaat het om besluiten over de portfolio van de organisatie (welke
‘producten’ levert de organisatie, of voor welke taken of doelen wordt de organisatie ingezet), de
hoofdinrichting van de organisatie en de langetermijndoelstellingen. Op dit niveau staan (de
hoofdlijnen van) beleid en organisatie als belangrijkste sturingsdomeinen centraal. Afgezien van
de omschrijving van de politietaken in de Politiewet 2012, vindt sturing op het strategisch niveau
overwegend plaats door de inzet van twee instrumenten.
1. Sturing door middel van beleid(snota’s, -plannen of -cycli) en programma’s
Ten eerste is er de in de Politiewet 2012 vastgelegde sturing door middel van beleid.
Sturing van de politie vindt bijvoorbeeld plaats in regionale beleidsplannen, die periodiek
worden vastgesteld en waarvan de uitvoering wordt verantwoord in een jaarlijks verslag.
Sturing met beleid, vastgelegd in nota’s of plannen en omgeven door een vaste cyclus van
beleidsvorming, -uitvoering en -evaluatie, is in de Politiewet 2012 ook voorgeschreven
voor het gemeentelijk veiligheidsbeleid. Met ‘beleidssturing’ kunnen prioriteiten worden
bepaald, maar beleid is vooral geschikt voor het vastleggen van een bestendige gedragslijn
15

en het (systematisch) verdelen van middelen. Een zekere afstand tussen het beleid en de
dagelijkse werkelijkheid in (uitvoerings)organisaties is inherent aan de abstractie in het
beleid en de langere beleidscycli (zie ook Hartman en Tops, 2005).
Een variant op sturing met beleid is programmasturing. Een programma is een
samenhangende reeks projecten, instrumenten of acties die in een bepaald tijdsverloop
worden ingezet/uitgevoerd. Deze omschrijving lijkt sterk op die van beleid. Een verschil
met beleid zou kunnen zijn dat in een programma acties van meerdere organisaties zijn
opgenomen, maar dit hoeft niet. De afstand tussen het programma en de dagelijkse
werkelijkheid in organisaties is in theorie kleiner dan die met het beleid. Wel heeft het
programma als sturingsinstrument een ander bereik, omdat een programma doelgerichter
is, bestaat uit acties/projecten met een tijdelijk karakter en daarmee per definitie een
aflopend karakter heeft.
2. Sturing met organisatie-inrichting
In plaats van sturing door middel van beleid, dat primair gericht is op beleidsinhoudelijke
keuzes, kan de invulling van allocatieve ruimte ook plaatsvinden door de organisatieinrichting als instrument te gebruiken. Denk bijvoorbeeld aan het definiëren en afbakenen
van taken en het al dan niet in dezelfde afdeling of organisatie-eenheid onderbrengen van
deze taken, aan de toedeling van management- en staftaken en aan het omschrijven en
groeperen van taken in functies. Een voorbeeld uit de politiepraktijk is de wettelijke eis van
1 wijkagent per 5.000 inwoners (artikel 38a Politiewet 2012).
De sturende betekenis van organisatie-inrichting kan groot zijn, deels vanwege het effect
van ‘parochialism’ waardoor medewerkers vanuit de taak of afdeling problemen
definiëren en oplossingen kiezen (bijvoorbeeld: recherche ten opzichte van andere
werksoorten). In theorie blijft de flexibiliteit ten aanzien van inzet van politiemiddelen
bestaan; medewerkers kunnen als de nood aan de man komt immers altijd ook anders
worden ingezet.
Organisatie-inrichting is, net als beleid, een sturingsinstrument dat meer geschikt is voor
de langere dan de kortere termijn. Organisaties worden van tijd tot tijd opnieuw ingericht,
maar zoals de huidige politiereorganisatie laat zien, is de doorlooptijd eerder een kwestie
van jaren dan van uren.
Inrichting van de organisatie omvat ook de verdeling van formatie over taken en
werksoorten, lagen en eenheden en lijn en staf. De formatie laat zich makkelijker
veranderen of flexibel inzetten dan de organisatie-inrichting, dus dit instrument voor
invulling van de allocatieve ruimte heeft een wat kortere doorlooptijd dan organisatieinrichting. De interne sterkteverdeling binnen een eenheid kan bijvoorbeeld worden
doorkruist bij concrete problemen in een kleine gemeente of een groot evenement, maar

16

ook door veranderingen in de paramaters van een verdeelsysteem voor de verdeling van
sterkte in de eenheid.
Naast het strategisch niveau in organisaties wordt, in de tweede plaats, het tactisch niveau
onderscheiden. Op het tactisch sturingsniveau gaat het om de verdeling van middelen over
organisatie-eenheden en de inrichting van werkprocessen. Hierbij kan bijvoorbeeld gedacht
worden aan de doorvertaling van beleid ten aanzien van de dagelijkse werkzaamheden van
agenten om beter aan te sluiten op de veranderende eisen van de samenleving en de omgeving.
Op het tactisch niveau kunnen zowel dezelfde sturingsinstrumenten uit het strategisch niveau
worden ingezet (denk aan beleid en programma, maar ook aan organisatie-inrichting en
capaciteitsverdeling) als uit het operationeel niveau (denk aan frontlijnsturing). Op het tactisch
niveau ligt programmasturing meer voor de hand dan op het strategisch niveau, vanwege de
verbinding tussen concrete acties en meer abstracte beleidsdoelstellingen in het programma. De
inhoud van het beleid verschilt op tactisch niveau van het beleid op strategisch en operationeel
niveau. Beleid heeft op tactisch niveau vooral betrekking op de actielijnen waarlangs beleidsdoelen
zouden moeten worden gerealiseerd en de verdeling/inzet van capaciteit en middelen in deze
actielijnen.
Het laatste sturingsniveau is het operationeel sturingsniveau. Op het operationeel niveau vindt
sturing plaats door keuzes te maken ten aanzien van individuele zaken of concrete situaties. Op
dit niveau staat niet het gevormde beleid maar juist het daadwerkelijke operationele politiewerk
centraal. Het gaat op dit niveau bijvoorbeeld om de manier waarop agenten invulling geven aan
hun dagelijkse werkzaamheden. Ook op dit niveau zijn in de bestuurskunde verschillende
sturingsinstrumenten bekend die invloed hebben op de invulling van allocatieve ruimte.
1. Sturing met operationele instructies
Voor de dagelijkse en operationele aansturing van de politie wordt bijvoorbeeld de briefing
gebruikt, maar gerichte operationele instructies bij concrete evenementen, incidenten of
opsporingsonderzoeken kunnen ook door het gezag worden ingezet (zie ook Landman,
2011). Briefings en andere operationele instructies zijn bij uitstek geschikt voor sturing van
concrete activiteiten op de korte termijn.
2. Sturing met ‘frontlijnposities’
Door Hartman en Tops (2005) is de zogeheten ‘frontlijnsturing’ als instrument
geïntroduceerd. Zij gebruiken dit concept om aan te geven dat de samenhang tussen
activiteiten, acties, projecten of taken niet, zoals bij beleid over het algemeen wel gebeurt,
vanuit de top van de organisatie tot stand komt, maar vanuit de buiten de organisatie
gelegen concrete maatschappelijke kwesties. De ‘frontlijn’ verwijst naar de ‘plaats’ van
waaruit de samenhang tussen de activiteiten in en tussen organisaties wordt gedefinieerd.
In het veiligheidsdomein is een bekend voorbeeld de zogeheten stadsmarinier, die als
opdracht heeft de inzet van capaciteit van verschillende organisaties ‘om te buigen’ naar
17

de lokale samenhang van het probleem. Met de inzet van het instrument van de
frontlijnposities wordt de besluitvorming over de invulling van allocatieve ruimte verlegd
van de hiërarchie naar de ‘frontlijnpositie’.
Naast het sturingsniveau en het in te zetten sturingsinstrument is uit de bestuurskunde nog een
derde dimensie bekend waarmee sturing kan worden geduid en geordend. Zo worden meer
wederkerige vormen van sturing (gericht op overleg, ketenafstemming of georkestreerde actie)
onderscheiden van meer managerial vormen van sturing. Dit onderscheid wordt ook wel geduid
aan de hand van het onderscheid tussen ‘government’ en ‘governance’ (Rhodes, 1997). Beide
vormen van sturing staan voor verschillende manieren om de allocatieve ruimte van de politie in
te vullen. Bij de eerste vorm van sturing domineert een managerial oriëntatie, in het tweede geval
vindt sturing plaats vanuit een netwerkoriëntatie. Bij de managerial oriëntatie vindt de
besluitvorming over de verschillende aspecten van de allocatie van middelen primair plaats vanuit
één actor, die beslist voor de andere actoren. Dat kan een hiërarchisch hoger geplaatste actor zijn,
in welk geval we spreken van top-down sturing, maar dat is niet noodzakelijk het geval. Het gaat
er bij deze sturingsoriëntatie om dat de feitelijk beslissingsmacht ligt bij één actor, die bepalend is
voor hoe middelen worden verdeeld. Dat kan ook meer bottom-up gebeuren, zeker wanneer een
actor een grote autonomie of discretionaire ruimte heeft. Bij vormen van netwerksturing vindt de
besluitvorming meer plaats in gezamenlijkheid tussen actoren. Deze vorm van sturing wordt
gekenmerkt door overleg, afstemming en gelijkwaardigheid.
In de onderstaande tabel zijn de dimensies samengebracht tot één analysekader, dat is gebruikt
voor de duiding van de werking van de verschillende onderdelen van de overleg- en
coördinatiestructuur in termen van sturing:
Sturingsniveau

Sturingsinstrument

Sturingsoriëntatie
Managerial sturing

Strategisch

Netwerksturing

Beleid
Programma
Organisatie-inrichting

Tactisch

Beleid
Programma
Organisatie-inrichting
Frontlijnposities

Operationeel

Operationele instructies
Frontlijnposities

Aan de hand van dit analysekader kunnen de structuren voor sturing van de politie door het gezag,
en daarmee invulling van de allocatieve ruimte, worden geduid. Ook kan het kader worden
gebruikt om patronen in kaart te brengen, zoals ‘open plekken’, overlappende structuren en
sturingsinstrumenten die elkaar tegenwerken of juist versterken.

18

4 De coördinatie- en overlegstructuur in beeld
In dit hoofdstuk worden de bevindingen uit het ‘uitwendig’ deelonderzoek uitgeschreven. Gestart
wordt met de wettelijke sturingsstructuren en de structuren die in het inrichtingsplan voor de
nationale politie genoemd zijn. Vervolgens wordt een beeld geschetst van de structuren op
subnationaal niveau in de diverse eenheden. Naast eigen dataverzameling is daarvoor gebruik
gemaakt van de rapporten van het Bureau Regioburgemeesters uit maart 2014 en van Van der
Torre et al. uit 2015. Uit de vergelijking tussen beide rapporten en een vergelijking tussen onze
bevindingen en deze rapporten, blijkt dat de overleg- en coördinatiestructuren in beweging zijn;
we zien namelijk aanzienlijke verschillen. Deels zijn die terug te voeren op verschillen in
naamgeving van de verschillende overleggen, die niet direct van betekenis zijn voor de werking
van de overleg- en coördinatiestructuren. Tegelijk stellen we ook in ons eigen onderzoek vast, dat
er met grote regelmaat wijzigingen worden doorgevoerd in de overleg- en coördinatiestructuren,
als het gaat om bijvoorbeeld de precieze taak of samenstelling van een overleg. In dit rapport
beschrijven we de stand van zaken op het moment van het onderzoek, dat wil zegen: april – juli
2015.

4.1 Wettelijke coördinatie- en overlegstructuren
In de Politiewet 2012 is een wettelijk raamwerk neergelegd voor sturing van het nationaal
politiekorps, uiteengelegd in beheer en gezag. Vertrekpunt daarbij is dat inzet van de politie
plaatsvindt

onder

het

gezag

van

de

burgemeester

(vanuit

diens

openbare

orde

verantwoordelijkheid), de officier van justitie (die verantwoordelijk is voor de opsporing van
misdrijven) en andere gezagsdragers (zoals de bewindspersoon voor vreemdelingenzaken voor de
vreemdelingentaak van de politie). Voor het beheer van het korps, inclusief de verdeling van
sterkte over de eenheden van de politie, is de minister van Veiligheid en Justitie verantwoordelijk
(artikel 36 Politiewet 2012). Sturing van de politie door het gezag vindt dus primair plaats vanuit
de afzonderlijke verantwoordelijkheden van de gezagsdragers.
Bij een organisatie die door verschillende gezagsdragers wordt gestuurd, is het vanuit het oogpunt
van invulling van de allocatieve ruimte vervolgens van belang te kijken naar de onderlinge
coördinatie tussen de gezagsdragers, omdat in deze coördinatie eveneens invulling van allocatieve
ruimte plaatsvindt, en daarmee sturing van de politie. De Politiewet 2012 kent een aantal
structuren voor coördinatie tussen gezagsdragers. De wet kent om te beginnen enkele
consultatieplichten. Denk bijvoorbeeld aan de plicht om bij het vaststellen van de landelijke
beleidsdoelstellingen de regioburgemeesters te horen ex artikel 18 Politiewet 2012. In geval van
bijstand door eenheden aan andere eenheden is in de wet ook een structuur gecreëerd waarin
zowel de burgemeester als de officier van justitie een verzoek kunnen richten aan de korpschef.
Behoudens spoedeisende gevallen vraagt de korpschef de regioburgemeester om zijn zienswijze.
Bij afwijzing van het verzoek kan alsnog een beroep op de minister kan worden gedaan.

19

Naast de consultatieplichten worden in de wet de volgende structuren met een min of meer vast
karakter genoemd:
a) Het driehoeksoverleg ex artikel 13 Politiewet 2012. De wettelijk voorgeschreven deelnemers
aan het driehoeksoverleg zijn de burgemeester, de gebiedsofficier en het hoofd van het
territoriaal onderdeel van de politie. Voor wat betreft de frequentie spreekt de wet over
‘regelmatig’ en voor wat betreft de onderwerpen gaat het om afspraken over de inzet van de
politie en over lokale prioriteiten en criminaliteitsbestrijding.
b) Het overleg met de regioburgemeesters ex artikel 19 Politiewet 2012. De wet schrijft voor dat
de minister van Veiligheid en Justitie, de regioburgemeesters, de korpschef en de voorzitter
van het college van procureurs-generaal deelnemen. Aan het overleg nemen ook twee nietregioburgemeesters deel. Dit overleg vindt wettelijk voorgeschreven ten minste vier maal per
jaar plaats en er wordt gesproken over de taakuitvoering door en beheer over de politie.
Volgens de wet wordt in dit overleg in ieder geval gesproken over:


de inrichting van de politie;



de landelijke beleidsdoelstellingen;



de verdeling van sterkte;



het ontwerp van de begroting en het ontwerp van de meerjarenraming voor de
nationale politie, het ontwerp van de jaarrekening en het ontwerp van het beheersplan
en het jaarverslag;



de benoeming van de leden van de leiding van de politie;



voorstellen van wet, ontwerpen van algemene maatregel van bestuur en ontwerpen
van ministeriële regeling die geheel of voor een belangrijk deel betrekking hebben op
de taakuitvoering door en het beheer ten aanzien van de politie

c) Artikel 39 van de Politiewet 2012 schrijft overleg voor tussen de burgemeesters in het gebied
van een regionale eenheid en de hoofdofficier van justitie. Één maal per vier jaar stelt dit
overleg een regionaal beleidsplan vast en jaarlijks wordt door dit overleg het jaarverslag
vastgesteld. Voorgeschreven is dat in dit overleg in ieder geval de verdeling van sterkte binnen
de eenheid wordt besproken.
d) Ook de regioburgemeester en de hoofdofficier van justitie moeten regelmatig met de
eenheidschef overleggen, aldus artikel 41 van de Politiewet 2012.
e) Artikel 41s schrijft overleg voor van de burgemeesters in het gebied van de eenheid met de
hoofdofficier van justitie over de taakuitvoering door de politie.

4.2 Het inrichtingsplan
In het inrichtingsplan wordt een onderscheid gemaakt tussen ‘sturing op de taakuitoefening’ en
‘sturing op het beheer’. Voor de sturing op de taakuitoefening zijn de gezagsdragers (burgemeester
en officier van justitie) verantwoordelijk; voor de sturing op het beheer zijn de korpschef en de
minister van Veiligheid en Justitie, als korpsbeheerder, verantwoordelijk.

20

Naast de in de wet genoemde structuren kent het inrichtingsplan de volgende structuren:
-

Het inrichtingsplan introduceert stuurploegen en ‘integrale stuurploegen’, welke worden
ingericht “om keuzes te maken binnen het opsporingsproces” (Nationale Politie, 2012b). In
deze stuurploegen wordt “overzicht gehouden op de werkvoorraad binnen politie en het
OM, er wordt gestuurd op de inzet van de opsporingscapaciteit, op realisatie van
doelstellingen en de voortgang van strafrechtelijke onderzoeken”. Deelnemers zijn het
openbaar ministerie, het lokaal bestuur en de politie. Het inrichtingsplan stelt: “de
driehoeken bepalen welk soort zaken binnen de (integrale) stuurploegen worden
behandeld en welke in de klassieke stuurploegen van het OM en politie”; de precieze
inrichting, organisatie en werking moeten in de praktijk vorm krijgen.

-

Het inrichtingsplan stelt verder dat ook in de veiligheidshuizen en de RIEC’s afspraken
worden gemaakt over “welke veiligheidsproblemen, fenomenen en zaken worden
aangepakt en op welk niveau” (nationaal, eenheidsniveau of lokaal niveau).

Ook vult het inrichtingsplan het driehoeksoverleg uit de Politiewet 2012 nader in. In de lokale
driehoek worden, op basis van het integraal veiligheidsplan van de gemeente (‘de basis voor lokale
aansturing van de politie’) en de OM-doelstellingen, afspraken gemaakt over de inzet van de
politie en het lokaal beleid ten aanzien van taakuitvoering door de politie (de afspraken kunnen
bijvoorbeeld gaan over “de prioriteiten voor de inzet van de politie, het dienstverleningsniveau
van politie aan burgers, zoals aangiftemogelijkheden, (tijden van) bereikbaarheid en
beschikbaarheid, samenwerking met toezichts- en handhavingsdiensten en private partijen en
informatie-uitwisseling”. Afspraken zouden in de lokale driehoek vooral gemaakt moeten worden
over de prestaties die van de politie worden verwacht. In de praktijk, zo stelt het inrichtingsplan,
kan het driehoeksoverleg ook een operationeel karakter krijgen, bijvoorbeeld wanneer vanuit het
RIEC informatie wordt aangeleverd.

4.3 Structuren in drie grote steden
Bij de inventarisatie van de overleg- en coördinatiestructuren viel de afwijkende structuur van de
drie grootste steden ten opzichte van de andere eenheden direct op. Zo heeft de eenheid
Amsterdam een bijzonder karakter vanwege het geringe aantal gemeenten dat binnen deze
eenheid valt. Dit zijn er namelijk maar zes. Dit is aanzienlijk minder dan in de andere eenheden,
waar dit er op zijn minst 32 zijn. Daarnaast is er in de eenheid Amsterdam op eenheidsniveau geen
‘regionale’ driehoek, terwijl dit overleg bij de andere eenheden juist structureel voorkomt.
Ook de eenheid Rotterdam wijkt qua structuur af van de andere eenheden. De eenheid Rotterdam
telt 17 robuuste basisteams. Het aantal basisteams heeft ook gevolgen voor het aantal en de functie
van sturings- en coördinatiestructuren op lokaal en eenheidsniveau, zo bleek in onze
inventarisatie. Daarnaast wordt in de eenheid Rotterdam op districtsniveau met de
zeehavenpolitie samen gewerkt. Een dergelijk verschijnsel zien we in de andere eenheden niet op
dezelfde manier terugkomen.
21

In de eenheid Den Haag valt, in vergelijking met de andere eenheden, zowel het relatief grote
aantal districten (7) op, als het relatief groot aantal basisteams (29).

4.4 De overige eenheden
Uit het overzicht van de resterende regionale eenheden (zie bijlage 1) blijkt, om te beginnen, dat
alle eenheden beschikken over het palet aan structuren dat ook in de wet en het inrichtingsplan
wordt genoemd. In het bijgevoegde schematische overzicht van de aangetroffen overleg- en
coördinatiestructuren (bijlage 1) is te zien dat er naast de in het inrichtingsplan genoemde
structuren tal van andere gremia voorkomen, alsmede varianten op de in het inrichtingsplan
genoemde structuren. We zien:
1. eenheids- en lokale structuren die in het inrichtingsplan en/of de Politiewet 2012 worden
genoemd (driehoek lokaal/districtelijk/eenheid, stuurploegen/integrale stuurploegen,
veiligheidshuizen en RIEC’s), alsmede varianten daarop (bijvoorbeeld 112-driehoek);
2. structuren buiten het inrichtingsplan en de Politiewet 2012, zoals bilateraal overleg politieburgemeester en politie-OM, de Taskforce Brabant Zeeland, veiligheidsoverleg van
directeuren veiligheid met politie, het platform integrale veiligheid en probleemspecifieke
structuren, zoals een platform woninginbraken.
Wat de status, en daarmee de betekenis voor sturing van de politie, is van de overlegstructuren
buiten de in het inrichtingsplan genoemde structuren, wordt voor één van de eenheden besproken
in het volgende hoofdstuk.

4.5 Analyse en conclusies ten aanzien van de overleg- en
coördinatiestructuur
Een triviale, maar daarom nog niet minder valide eerste observatie is dat de sturings- en
coördinatiestructuren op een aantal punten verschillen tussen de eenheden. De wettelijk
voorgeschreven structuren zijn in alle eenheden aangetroffen, al verschillen de aantallen
basisteams en districten aanzienlijk van eenheid tot eenheid. Het inrichtingsplan bevat hiervoor
bandbreedtes, dus de verschillen zijn niet verrassend. Achter de oppervlakkige ‘nominale’
verschillen zouden overigens ook verschillen in de invulling van deze structuren op het basisteamdistricts- en eenheidsniveau schuil kunnen gaan, maar dat is hier niet onderzocht.
Verder valt op, dat naast de wettelijk voorgeschreven structuren en de in het inrichtingsplan
genoemde structuren ook andere structuren zijn opgetuigd met ogenschijnlijk sturende functies in
de verschillende betekenissen zoals deze in het vorige hoofdstuk zijn geschetst. Deze structuren
verbinden de eenheden op verschillende niveaus met hun omgeving, waarbij vooral het
probleemgerichte karakter ervan opvalt (taskforces, platforms, en dergelijke voor concrete
problemen).
22

5 Invulling van de allocatieve ruimte: patronen
van beleids- en besluitvorming in de eenheid
Zeeland-West-Brabant
De regionale eenheid Zeeland-West-Brabant (ZWB) is onderverdeeld in vier districten, die
vervolgens weer zijn onderverdeeld in meerdere robuuste basisteams. De districten overbruggen
de afstand tussen het regionale niveau van de eenheid en het lokale niveau van de robuuste
basisteams. De robuuste basisteams werken in een gemeente, een deel van een (grote) gemeente of
meerdere kleinere gemeenten. De robuuste basisteams voeren de kerntaken van de
basispolitiezorg uit: handhaving, hulpverlening en toezicht.

5.1 Structuren voor overleg en coördinatie in de eenheid ZWB
In deze paragraaf bespreken we per bestuursniveau de belangrijkste overleggen die binnen de
eenheid ZWB zijn ingericht en waar sturende werking vanuit gaat ten aanzien van de politie. We
beperken ons daarbij zoveel mogelijk tot taak en samenstelling. De verhoudingen tussen de
verschillende niveaus en overleggen en hun feitelijke werking komen in de volgende paragraaf
aan de orde.
5.1.1

Bovenregionaal niveau

Taskforce Brabant Zeeland
In de beide (voormalige) Brabantse politieregio's is eind 2010 de Taskforce B5 van start gegaan; een
samenwerkingsverband tussen partners in de vijf grote Brabantse steden - politie, OM,
Belastingdienst, Kmar en Nationale Recherche - om de ondermijnende criminaliteit in Brabant
terug te dringen. Per 1 januari 2014 is het samenwerkingsverband verbreed van de vijf grote steden
naar alle gemeenten in Brabant en Zeeland, geënt op de voor Brabant en Zeeland dominante
verschijningsvormen van de ondermijnende criminaliteit. Het programma gaat daarom verder
onder de naam Taskforce Brabant Zeeland (TFBZ) en richt zich op het duurzaam verstoren van de
ondermijnende criminaliteit middels een programmatische aanpak van met name hennep,
synthetische drugs en OMG's. De politie, het OM, de gemeenten, de Belastingdienst, het RIEC en
de TFBZ zullen de georganiseerde criminaliteit in samenhang bestrijden door het afgestemd
toepassen van strafrechtelijke, bestuurlijke en fiscale interventies, zo luidt de ambitie.
De verbrede driehoek in Zeeland-West-Brabant en de Bestuurlijke Regiegroep in Oost-Brabant
stellen samen met de Integrale Stuurploegen de overkoepelende strategie voor de aanpak van
ondermijnende criminaliteit vast in actieprogramma’s. Deze actieprogramma’s worden uitgevoerd
door de TFBZ en vormen de kaders voor de integrale stuurploegen, waarbinnen de
programmatische aanpak van ondermijning inhoud krijgt (Taskforce BrabantZeeland, 2014).

23

Voor de programmatische aanpak van ondermijning is er per district een projectleider
ondermijning aangesteld vanuit de districtsoverleggen. De programmaleiders krijgen binnen de
kaders van de actieprogramma’s mandaat van de regionale stuurploeg om beoogde acties en
interventies uit te zetten in samenwerking met de betrokken partners. Vervolgens wordt er vanuit
het district een bijdrage geleverd aan en afstemming gezocht met de eenheid via/met de Taskforce.
De programmaleiders stemmen de integrale aanpak af met de districtsoverleggen (Zeeland-WestBrabant) en de driehoeken op basisteamniveau (Oost-Brabant) en werken nauw samen met
lokale/districtelijke en tactische leidinggevenden van politie, belastingdienst, gemeenten en andere
relevante partijen die interventiecapaciteit inzetten. Per interventie wordt een uitvoeringstafel
samengesteld. De informatie die gegenereerd wordt in de uitvoering van interventies, wordt
teruggekoppeld aan het Integraal InterventiePlein Ondermijning (IPO). Het IPO focust
voornamelijk op 3 thema’s: hennep, synthetische drugs en OMG’s. Het IPO is een werkwijze
waarin partners, expertise en diensten concrete casus aanpakken. De casusaanpak richt zich, zowel
bij het IPO als in breder verband, op het aanpakken van vermogen (geld, (on-)roerende goederen,
subsidies en uitkeringen), het aanpakken van faciliteerders en gelegenheidsstructuren en criminele
kopstukken. De focus kan per casus verschillen.

5.1.2

Eenheidsniveau

Op het eenheidsniveau komen de belangrijkste rode draden bij elkaar die in de districtsoverleggen
zijn geïdentificeerd. Het benoemen van gemeenschappelijke veiligheidsthema's in het regionaal
beleidsplan begint dus niet, of in ieder geval niet uitsluitend, op eenheidsniveau, maar is een
resultante van een bottom-up proces en gebeurt voornamelijk op districtsniveau en
basisteamniveau. Het regionaal beleidsplan is daarmee een van onderop tot stand gekomen
samenwerkingsplan tussen gemeenten, het openbaar ministerie, de politie en andere partners in
de keten (Regionale eenheid ZWB, 2014:5).
Verbrede driehoek
Op eenheidsniveau kent de regio Zeeland-West-Brabant een verbrede driehoek. De regionale
driehoek in Zeeland-West-Brabant is verbreed door bestuurlijke vertegenwoordiging op te nemen
vanuit de vier districten (Zeeland, De Markiezaten, De Baronie en Hart van Brabant). Daarmee is
de regionale driehoek de facto getransformeerd tot het dagelijks bestuur van het Veiligheidscollege
(het artikel 41 overleg1 loopt ook via dit dagelijks bestuur). Deze verbreding is in lijn met het beleid
binnen de eenheid Zeeland-West-Brabant om de districten sterk te maken (Regionale eenheid
ZWB, 2014:6).
De verbrede regionale driehoek heeft een adviesrol en is het schakelpunt tussen district, eenheid
en land, evenals tussen beleid en uitvoering. Het overleg bewaakt en monitort de totstandkoming
en uitvoering van het Regionaal Beleidsplan en de capaciteitsverdeling over de regio. Het overleg
beziet de trends in veiligheid en zorgt eventueel voor bijstelling van de prioriteiten en de politieDe regioburgemeester spreekt periodiek met de hoofdofficier van justitie en de politiechef in een regionale
driehoek van de politie eenheid (het zgn. artikel 41 overleg) (Regionaal Beleidsplan, 2014:6).
1

24

inzet op basis van specifieke veiligheidsproblemen in de regio die met voorrang opgepakt moeten
worden (Regionale eenheid ZWB, 2014). De regioburgemeester beslist bij geschillen over de
capaciteitsverdeling (Regionale eenheid ZWB, 2014:6).
Veiligheidscollege
Op eenheidsniveau bestaat er tevens een veiligheidscollege, dat wordt voorgezeten door de
regioburgemeester en verder bestaat uit alle burgemeesters van de gemeenten binnen het
werkgebied van de politie-eenheid en de hoofdofficier van justitie. De eenheidschef is tijdens de
vergaderingen de aanspreekbare functionaris voor het bevoegd gezag. Het veiligheidscollege
komt vier keer per jaar bijeen en stelt onder andere het regionale beleidsplan vast.
Het veiligheidscollege beschikt over een dagelijks bestuur (DB), dat tot taak heeft om de
vergaderingen van het veiligheidscollege voor te bereiden. Zoals hierboven reeds is aangegeven,
is de regionale driehoek binnen de regionale eenheid ZWB verbreed tot het DB van het
Veiligheidscollege.
Regionale stuurploeg
De regionale stuurploeg ontleent zijn bestaansrecht aan het feit dat voorkomen moet worden dat
het lokale en districtelijke niveau onvoldoende verbonden is met het regionale niveau (Regionale
eenheid ZWB, 2014:22). Om dit te borgen is de regionale stuurploeg uitgebreid via het
linkingpinprincipe. Volgens het beleidsplan van de eenheid neemt de vertegenwoordiger van het
bestuur in de districtelijke stuurploeg ook deel aan de regionale stuurploeg en is deze vervolgens
verantwoordelijk voor de afstemming met de gemeenten in het district (Regionale eenheid ZWB,
2014:22). De regionale stuurploeg bestaat daarmee uit een voorzitter, per district een ambtelijk
vertegenwoordiger vanuit het bestuur, een vertegenwoordiger vanuit het openbaar ministerie en
vanuit de politie, het RIEC, de Belastingdienst en indien noodzakelijk aanvullende partners
(Regionale eenheid ZWB, 2014:22).
Bestuurlijke werkgroepen
Binnen het beleidsplan van de regionale eenheid Zeeland-West-Brabant is een vijftal
veiligheidsthema’s geformuleerd (Regionale eenheid ZWB, 2014). Voor alle vijf thema’s bestaan
bestuurlijke werkgroepen:
-

Bestuurlijke werkgroep Woninginbraken, overvallen en straatroof (WOS)

-

Bestuurlijke werkgroep Geweld

-

Bestuurlijke werkgroep Verbinding van veiligheid en zorg voor jeugd

-

Bestuurlijke werkgroep Georganiseerde criminaliteit

-

Bestuurlijke werkgroep Veiligheidsbeleving, betrokkenheid en vertrouwen van burgers

In elke bestuurlijke werkgroep participeert een burgemeester per district. Daarnaast zijn ook de
politieportefeuillehouder en de officier van justitie partij bij deze overleggen. De werkgroepen
‘sturen’ formeel niet, maar bereiden de besluitvorming voor, bijvoorbeeld voor het
veiligheidscollege of de verbrede driehoek. De bestuurlijke werkgroepen brengen vanuit de
25

districten via de projectgroep Integrale Veiligheid innovaties en best practices in de verbrede
regionale driehoek en het Veiligheidscollege in en deze worden meegenomen in de opdracht aan
het regionale samenwerkingsverband (Regionale eenheid ZWB, 2014:7).
Regionale ambtelijke projectgroep Integrale Veiligheid
De verbrede regionale driehoek wordt in ZWB ambtelijk ondersteund door de projectgroep
Integrale Veiligheid, die onder leiding staat van de directeur Veiligheid en Wijken van de gemeente
Tilburg. Deze projectgroep kent ambtelijk eenzelfde vertegenwoordiging als de verbrede regionale
driehoek. Met twee ambtenaren per district zijn ook de districten in de regionale projectgroep
vertegenwoordigd. Ook het OM is in de projectgroep vertegenwoordigd. In opdracht van de
regioburgemeester zorgt de projectgroep Integrale Veiligheid voor (Regionale eenheid ZWB,
2014:6):
-

voorbereiding van de agenda’s van de verbrede regionale driehoek en het
Veiligheidscollege;

-

adviseren/signaleren aan de verbrede regionale driehoek en het Veiligheidscollege naar
aanleiding van het ambtelijk vooroverleg in het district;

-

opstellen van het regionaal beleidsplan en de jaarschijf en evaluatie van de jaarschijf;

-

coördineren/signaleren m.b.t. de realisatie van de afgesproken resultaten uit het regionaal
beleidsplan;

-

coördineren van bestuurlijke werkgroepen die ondersteunen bij de realisatie van de
prioriteiten uit het beleidsplan door o.a. het verzamelen van best practices, ontdekken van
innovatieve ideeën binnen en buiten de eenheid en inbrengen van voorstellen in de
verbrede regionale driehoek en het Veiligheidscollege (Regionale eenheid ZWB, 2014:6).

Arrondissementaal Justitieel Beraad (AJB)
Het AJB is voornamelijk een netwerkoverleg. Tijdens het overleg bespreken de deelnemende
organisaties ontwikkelingen die zich in de organisaties voordoen en de vraagstukken waarvoor ze
zich gesteld zien. Af en toe wordt er een thema besproken in een brainstormachtige setting. De
waarde van dit overleg ligt vooral in het inzicht dat de betrokken partijen krijgen in de werking
van de andere organisaties. Het netwerkkarakter, waarin elkaar kennen en elkaar snel kunnen
vinden indien nodig, staat voorop. Bij het AJB zijn in beginsel de aan het Ministerie van Veiligheid
en Justitie gelieerde partijen betrokken, zoals de politie, de rechtbank, de Raad voor de
Kinderbescherming, 3RO en de Dienst Justitiële Inrichtingen. In de eenheid Zeeland-West-Brabant
zijn daar ook andere (zorg)partners bij betrokken, zoals de GGZ, burgemeesters, Slachtofferhulp
Nederland, etc.
Bilateraal Overleg HoVJ / EC
In het bilateraal overleg tussen de hoofdofficier en de eenheidsleiding gaat het vooral om concrete
zaken. Het overleg is vooral een kwestie van de onderlinge checks and balances in het
opsporingsonderzoek en kwesties die zich hierin voordoen bij concrete opsporingsonderzoeken.

26

Stuurgroep RIEC
Het RIEC is een regionaal samenwerkingsverband dat ondermijningsbeelden maakt en
fenomeenanalyses vervaardigt en daarnaast de gemeenten onder andere ondersteunt bij Bibobaanvragen. De Stuurgroep RIEC besluit niet over zaaksinhoudelijke kwesties. De stuurgroep houdt
zich niet bezig met sturing van de politie, maar vooral met sturing van het RIEC. Het RIEC levert
wel een bijdrage in/aan de integrale stuurploegen en heeft daarmee indirect ‘sturende’ betekenis.
Het Integraal interventiePlein Ondermijning (IPO) is een voorziening, fysiek ingericht bij het RIEC,
waar betrokken overheidsdiensten samenwerken om te komen tot inzicht in de ‘criminele
industrie’ en concrete interventies om deze te verstoren. Het IPO, onderdeel van het RIEC, wordt
bemenst door vertegenwoordigers van de politie, belastingdienst, het bestuur en OM. Het doel van
het IPO is de koppeling maken tussen informatie en operationele interventiemogelijkheden.

5.1.3

Districtsniveau

Districtsoverleg De Markiezaten
Om de bestuurlijke aansturing op het districtsniveau gestalte te geven, is een districtelijk
afstemmingsoverleg gevormd, dat kortweg ‘districtsoverleg’ wordt genoemd. De voortgang op en
invulling van de veiligheidsthema's vanuit het regionaal beleidsplan zijn in iedere vergadering van
het districtelijk afstemmingsoverleg onderwerp van gesprek. Veiligheidsvraagstukken die in het
bijzonder voor het district spelen en niet, of in mindere mate, vanuit het regionaal beleidsplan
geadresseerd worden, zijn in het overleg onderwerp van prioritering, planvorming en integrale
aanpak. Het overleg zorgt voor samenhang tussen de lokale integrale veiligheidsplannen
(Regionale eenheid ZWB, 2012:20).
De burgemeester van Roosendaal is voorzitter van dit overleg. De voorzitter van het
districtsoverleg is tevens lid van de verbrede regionale driehoek c.q. het dagelijks bestuur van het
regionale Veiligheidscollege (Regionale eenheid ZWB, 2014:5). Dit is een voorbeeld van de eerder
genoemde linkingpinposities binnen de regionale eenheid. Naast de voorzitter, bestaat het
districtelijk overleg uit alle burgemeesters van het district, de gebiedsofficier van justitie, de
districtschef van de politie en de brandweercommandant.
AOV-overleg
Het AOV-overleg op districtelijk niveau is een ambtelijk voorbereidingsoverleg op het
districtsoverleg. Hierbij schuiven alle ambtenaren Openbare Orde en Veiligheid van de gemeenten
binnen het district aan, evenals vertegenwoordigers van de politie en het OM op beleidsniveau.
Districtelijke stuurploeg
In ieder district is een districtelijke integrale stuurploeg aanwezig, onder voorzitterschap van een
burgemeester uit het district. In de stuurploeg zitten in ieder geval de gebiedsofficier van justitie,
een vertegenwoordiger van het bestuur op ambtelijk niveau en de politie op het niveau van de
districtsleiding, alsmede administratieve ondersteuning (Regionale eenheid ZWB, 2014:22). In het
27

onderzochte district zitten er in de districtelijke stuurploeg twee burgemeesters, vanuit elk
basisteam één. Zij zijn respectievelijk voorzitter en vicevoorzitter van de stuurploeg.
Om het keuze- en sturingsproces te kunnen ondersteunen moet er op districtsniveau voorzien
worden in informatie. Deze taak wordt uitgevoerd door het Districtelijk Informatieplein (DIP).
Beoogd wordt de districtelijke stuurploegen te laten werken op basis van het ondermijningsbeeld
en, daaraan gekoppelde, programmasturing, en het actuele veiligheidsbeeld ten aanzien van de
andere beleidsthema’s uit het regionale beleidsplan: WOS, geweld, jeugd, en veiligheidsbeleving.
Raad van Bestuur Veiligheidshuis
De bestuursstructuur van het Zorg- en Veiligheidshuis bestaat onder meer uit de raad van bestuur.
Belangrijkste taken daarvan zijn het vaststellen van en toezicht houden op de doelen en exploitatie
van het Zorg- en Veiligheidshuis. In de raad van bestuur wordt elke gemeente binnen het district
vertegenwoordigd, hetzij door de burgemeester, hetzij door een wethouder - vanuit diens
verantwoordelijkheid voor de (jeugd)zorg. Daarnaast neemt het afdelingshoofd Beleid en Strategie
van het openbaar ministerie, de districtschef van de politie, de regiodirecteur van de Raad voor de
Kinderbescherming, de manager van het Veiligheidshuis zelf en de afdelingsmanager
Maatschappelijke Ontwikkeling van de gemeente Bergen op Zoom plaats in de Raad van Bestuur
van het Zorg- en Veiligheidshuis De Markiezaten. De Raad van Bestuur wordt ambtelijk
ondersteund door een Raad van Advies.
De sturende betekenis van het Zorg- en Veiligheidshuis voor de politie zit vooral in de
casusgerichte overlegstructuren. Denk hierbij aan de volgende casusoverleggen: Inrichting
Stelselmatige Daders Overleg, Bestuurlijke Informatie Justitiabelen Overleg, Persoonsgebonden
Aanpak Justitiabelen Overleg, Straf Overleg Jeugd, etc. Deze casusgerichte structuren kunnen
‘indirect’ de allocatieve ruimte invullen.
WOS-overleg
De inzet op woninginbraken, overvallen en straatroof (WOS) heeft in de loop der jaren op landelijk
niveau en ook binnen de regionale eenheid Zeeland-West-Brabant steeds meer prioriteit gekregen.
De regionale eenheid is op districtelijk niveau, waar het gaat om de aanpak van WOS-feiten,
nadrukkelijker gaan samenwerken met de gemeenten en het openbaar ministerie in het
zogenoemd WOS-overleg. In dit ambtelijke overleg worden best practices en informatie gedeeld en
wordt gekeken naar de actuele situatie, waarbij acties worden uitgezet. In de Zeeuwse gemeenten
vindt de borging van de integrale aanpak alsmede de regie op de aanpak plaats in de 3 WOSactieteams, in elke basisteam één (Regionale eenheid ZWB, 2015:6).
Afstemmingsoverleg OM en politie
In het kader van de opsporing vinden er binnen de onderzochte eenheid op districtsniveau
bilaterale afstemmingsoverleggen plaats tussen de gebiedsofficier en de politie. De meer dagelijkse
aangiftes worden daarin besproken, zonder verdere bestuurlijke betrokkenheid. Deze
afstemmingsoverleggen zijn via de gebiedsofficier verbonden met de districtelijke stuurploegen,

28

voor het geval er zich zaken voordoen die niet meer als ‘eenvoudig’ worden bestempeld, of die
gerekend worden tot de high impact crimes, of tot het werkveld van de regionale stuurploegen.
5.1.4

Lokaal niveau

Centraal uitgangspunt bij de samenwerking in de regionale eenheid Zeeland-West-Brabant is het
functioneren van het lokaal gezag. De samenwerking in ZWB komt dan ook veelal tot stand op
basis van opbouw van onderaf, dus vanuit de lokale integrale veiligheidsplannen en vanuit de
gezagsrol van de burgemeester en de positie van de gemeenteraad (Regionale eenheid ZWB,
Regionaal Beleidsplan, 2014:4).
Zoals eerder aangegeven, heeft de burgemeester het gezag over de openbare orde, veiligheid en
de hulpverlening, terwijl de officier van justitie leiding geeft aan het opsporingsonderzoek.
Formeel bepalen de burgemeester en de gebiedsofficier van justitie in de basisteamdriehoek de
inzet en het beleid ten aanzien van de taakuitvoering van de politie (Regionale eenheid ZWB,
2014:4).
Basisteamdriehoek
Op het niveau van het basisteam is er een periodiek overleg gepland tussen de burgemeesters
binnen het basisteam, de gebiedsofficier van justitie en de basisteamchef(s). In deze
basisteamdriehoeken

worden

de

keuzes

primair

gemaakt

op

basis

van

de

lokale

veiligheidsproblematiek. Daarnaast zorgen bestuur, openbaar ministerie en politie voor de
realisatie van de regionale veiligheidsthema's en de landelijke prioriteiten van politie en justitie,
als die zich in het bewakingsgebied voordoen. Ook niet benoemde prioriteiten kunnen gewicht
krijgen als de lokale context daar aanleiding toe geeft, zodat er op de actualiteit kan worden
gereageerd. De samenwerking in ZWB komt door middel van een opbouw van onderaf tot stand,
dus vanuit de lokale integrale veiligheidsproblematiek en -plannen en vanuit de gezagsrol van de
burgemeester en de positie van de gemeenteraad (Regionale eenheid ZWB, 2014:5).
Lokale driehoek
In de afzonderlijke gemeenten is afgesproken dat de lokale driehoek alleen bijeengeroepen wordt
op het moment dat één van de leden dit vanuit zijn verantwoordelijkheid nodig acht - dit wordt
het right to call genoemd (Regionale eenheid ZWB, Regionaal Beleidsplan, 2014:4). In de grotere
gemeenten waarin sprake is van meerdere robuuste basisteams (Tilburg en Breda), is er een vast
lokaal driehoeksoverleg op het niveau van de gemeente tussen de burgemeester, de gebiedsofficier
van justitie en de basisteamchef (Regionale eenheid ZWB,2014:4).
Bilateraal Overleg BM / BTC (op niveau van de gemeente)
Bij het bilateraal overleg tussen de burgemeester en de basisteamchef op lokaal niveau worden
vooral concrete problemen besproken die zich in de gemeente voordoen. Bijvoorbeeld
verschillende wijken, zaken, klachten, problemen, etc. In het bilateraal overleg worden problemen
die zich in de gemeente voordoen geagendeerd en geadresseerd. Dat kan een groep overlast
gevende jongeren zijn, maar ook een plotselinge stijging van het aantal woninginbraken of een
29

prioriteit als ondermijnende criminaliteit. Niet alleen worden in het bilateraal overleg de
problemen besproken, er wordt ook gesproken over wat de politie daaraan (extra) gaat doen en
wat eventueel van de gemeente wordt verwacht.

5.2 De ‘sturingsstructuur’ in de eenheid ZWB
5.2.1

Het districtsoverleg als knooppunt

Binnen de eenheid ZWB is ervoor gekozen het zwaartepunt in de bestuurlijke overleg- en
coördinatiestructuur te beleggen op het districtelijk niveau, in ieder geval in beleidsmatige zin. “In
de districten, daar gebeurt het”, zo verwoordde één van onze respondenten het. Op het
districtelijke niveau worden de belangrijkste beleidsmatige en casusgerichte afwegingen gemaakt.
In het districtelijk driehoeksoverleg komen de veiligheids- en criminaliteitsbeelden uit de
verschillende basisteams samen en vindt de belangrijkste afstemming plaats. Het districtsoverleg
wordt beschouwd als hét districtelijke veiligheidsoverleg. Gepoogd wordt om de betrokkenheid
van het lokaal gezag bij de aansturing op districtsniveau te organiseren en op die manier ook te
versterken. Het idee hierbij is dat op eenheidsniveau wordt gestuurd met beleid en met het in te
zetten instrumentarium (wie doet wat?). Op het districtsniveau wordt het beleid vertaald naar de
‘politiepraktijk’ en worden mogelijkheden voor synergie tussen politie en bijvoorbeeld lokaal
bestuur verkend. Op lokaal niveau wordt vervolgens de operatie aangestuurd. Verondersteld
wordt, dat hiermee recht wordt gedaan aan de eigen dynamiek van sturing met beleid tegenover
de sturing van de operatie.
Het belang dat aan de districten wordt gehecht, komt onder andere tot uiting in de deelname van
de bestuurlijk voorzitters van de districten aan de regionale verbrede driehoek (Regionale eenheid
ZWB, 2014). Zo worden de regionale veiligheids- en criminaliteitsbeelden gevoed vanuit het
district en wordt er vanuit de districten gereflecteerd op de vraag of de regionale
beleidsprioriteiten nog actueel zijn. Het districtsoverleg wordt dan weer gevoed door de lokale
veiligheidsbeelden zoals die op basisteamniveau in de driehoek en in bilateraal overleg zijn
besproken.
5.2.2

Het basisteam als zelfsturende eenheid

Het basisteam opereert relatief zelfstandig op basis van een subsidiariteitsbeginsel: wat lokaal kan
worden afgehandeld, wordt lokaal afgehandeld. Dat gebeurt met grote regelmaat in bilaterale
overleg tussen individuele burgemeesters en de teamchef. Steeds vaker sluit daarbij ook de
gebiedsofficier aan. In het bilateraal overleg tussen burgemeester en teamchef en in de
basisteamdriehoek, komen de concrete, lokale actuele ontwikkelingen aan de orde die zich op het
gebied van openbare orde en veiligheid voordoen in de betrokken gemeenten en wordt de
operationele inzet van politiemensen in het ‘dagdagelijkse’ besproken. De beleidsinhoudelijke
agenda van driehoeksoverleggen op basisteamniveau wordt onder andere gevormd door de
30

beleidsinhoudelijke prioriteiten zoals die op regionaal niveau in het beleidsplan geformuleerd zijn,
het actuele veiligheidsbeeld en de evenementenkalender.
Als de geconstateerde veiligheidsproblemen of de ervaren operationele problemen het teamniveau
overstijgen, dan wordt dit op de agenda van het district gezet, althans in het formele plaatje.
Feitelijk wordt er vooral informeel contact opgenomen met de districtchefs of de eenheidschef.
Waar nodig geacht, wordt door individuele burgemeesters contact opgenomen de voorzitter van
het districtsoverleg of met de regioburgemeester. Deze informele lijnen worden door onze
respondenten als belangrijk aangemerkt als ze in de operationele zin iets voor elkaar willen krijgen
als het gaat om de politie-inzet in hun gemeente.

Onderzoeker:

Stel, dat u te maken hebt met een probleem waar acute aandacht
voor nodig is of capaciteitsproblemen constateert op een bepaald
gebied, wat zijn dan de lijnen die u bewandelt?

Respondent:

Dan pak ik de telefoon en dan begin ik bij de districtschef. Lukt dat
niet, dan ga ik naar de eenheidschef. Dan moet je doorgaans wel een
goed verhaal hebben. Dan krijg ik voor het grootste gedeelte mijn
zin. (…) Je komt er altijd wel uit in onderling overleg, als je
wederzijds argumenten wisselt. Via die informele gezagslijn kun je
ontzettend veel voor elkaar krijgen. Ik heb het nog niet meegemaakt
dat er dan een hard ‘nee’ komt waardoor er een patstelling ontstaat.

Burgemeesters ervaren, voor zover wij in dit onderzoek hebben kunnen vaststellen, dat er in zo’n
geval regelmatig door de politie intern ‘wel wat moet worden geschoven’. Aan hun verzoeken
wordt desalniettemin in het algemeen voldaan. De grootte van de basisteams en de flexibiliteit die
deze bieden is daarvoor afdoende, zo is de ervaring.
De relatieve zelfstandigheid van het basisteam verklaart waarom teams die weinig operationele
problemen ervaren, of althans goed in staat zijn die lokaal op te vangen, een beperkte meerwaarde
ervaren van het districtelijk niveau. “Alle afspraken worden gemaakt in de basisteamdriehoek en
je zou jezelf kunnen afvragen wat de meerwaarde is van een districtelijke driehoek”, zo stelde één
van onze respondenten. Er wordt op basisteamniveau namelijk geen voortdurende aansturing
vanuit het district ervaren. Voor wat betreft operationale zaken staan de districten in die zin dus
niet noodzakelijkerwijs voorop. Het districtelijk overleg fungeert ook niet als een
aansturingsoverleg tussen de basisteams. Er wordt eerder bottom-up gewerkt: operationele
problemen in het niveau van het basisteam overstijgen worden door burgemeesters en/of de politie
bij het district belegd, maar die doen zich volgens respondenten maar beperkt voor. Er wordt door
respondenten voldoende flexibiliteit in de politieorganisatie ervaren, die maakt dat de basisteams
relatief zelfstandig kunnen blijven opereren. “Nee wordt er door de politie niet verkocht”, stellen
verschillende respondenten, behalve daar waar het gaat om de opsporingscapaciteit.

31

In de praktijk slaagt de politie hier in de eenheid erin om ook de burgemeesters die dingen te
willen op een adequate manier te bedienen. Het helpt in ieder geval dat nu voor zo’n groot
gebied toch hulp en bijstand binnen de eenheid georganiseerd kan worden, zonder dat het
zichtbaar ten koste gaat van wat je in je eigen stad of dorp zou willen. Het enige waar we
fors aan de bel hebben getrokken is de aanpak van georganiseerde criminaliteit, waar we het
echt niet konden bijbenen met onze recherchecapaciteit.

Wel geven verschillende burgemeesters aan gaten die lokaal ontstaan in de lokale
handhavingscapaciteit, daar waar het kleinere veelvoorkomende ergernissen betreft, op te vullen
door middel van boa’s en toezichthouders, die ze betitelen als “een soort quasi-gemeentelijk
politiekorps”. Ook geven burgemeesters aan begrip te hebben voor capaciteitsproblemen binnen
de politieorganisatie, mede gelet op de reorganisatie die binnen de nationale politie gaande is, en
tot op zekere hoogte genoegen te nemen met de beschikbare capaciteit (althans, in zover zij de
capaciteitsverdeling als rechtvaardig ervaren). In eerder onderzoek naar de rol van burgemeesters
als gezagsdrager onder het regime van de nationale politie wordt op dit punt gesproken van een
“neiging tot enig fatalisme” (Terpstra, Foekens en Van Stokkom, 2015:27). In ons onderzoek geven
burgemeesters aan in de formele gremia hoofdzakelijk pas aan de bel trekken als de basisgaranties
voor een minimum inzet voor openbare orde en veiligheid en opsporing in het geding zijn.
Informeel wordt echter ook de bestuurlijke lijn via de districtschef, de eenheidschef en uiteindelijk
de regioburgemeester bewandeld als er behoefte is aan meer capaciteit of een meer gerichte inzet.
Tegelijk speelt voor wat betreft de inzet van gemeentelijke toezichthouders ook de zeggenschap
een rol: de gemeentelijke aansturing van dit ‘alternatieve lokale korps’ is directer, wat door
burgemeesters als een voordeel wordt beschouwd in de aansturing van de handhavingscapaciteit.
Het gevolg van de relatieve zelfstandigheid van de basisteams is dat het basisteam en het district
zich met wezenlijk “verschillende onderwerpen” bezighouden, zo geven onze respondenten aan.
Terwijl het basisteam zich vooral bezighoudt met de operationele zaken, komen in het
districtsoverleg meer tactische en strategische vragen aan de orde. Illustratief hiervoor is dat de
beleidsmatige inbreng van het basisteam op districtelijk niveau in de ogen van onze respondenten
beperkt is en vice versa. Tot op zekere hoogte is er sprake van ‘gescheiden werelden’ die elkaar
niet dagelijks ontmoeten. In de praktijk blijkt de scheiding overigens niet zo strikt, omdat ook in
het districtsoverleg operationele zaken aan de orde komen die in de basisteams al aan de orde zijn
geweest en het niveau van het basisteam niet per se overstijgen; het gaat dan echter eerder om
beleidsmatige dan operationele afstemming.
Verschillende respondenten ervaren een zekere overlap tussen wat er in de basisteamdriehoeken
en in de districtsdriehoeken wordt besproken en spreken een behoefte uit aan ‘scherpere
agendering’ en een nog sterkere functiedeling tussen het basisteam en het district.

Er is winst te halen in een veel scherpere agendering. Wat bespreken we in het basisteam?
Dat moeten dan per definitie andere onderwerpen zijn dan in het district. Het is nu nog
steeds een beetje meer van hetzelfde. Dan doe je dingen dubbelop, en dat is niet efficiënt.
32

Maar ik snap het wel dat burgemeesters dingen ook willen agenderen in het basisteam, met
name de burgemeesters uit de wat kleinere gemeenten. Dat district is ver weg, en het
veiligheidscollege is helemaal een wereldreis. Ze organiseren dingen het liefst dicht bij
zichzelf. Ik snap de neiging wel. Als je met z’n vieren aan tafel zit in een basisteam praat dat
wel een stuk makkelijker. In een district zit je al met 12 en in het veiligheidscollege met 45.
Je ziet momenteel dat het binnen ons district onvoldoende duidelijk is wat er precies in een
teamdriehoek op tafel moet komen, wat er op districtelijk niveau op tafel moet komen, wat de
burgemeester of het gezag in bilateraaltjes doet etc. (…) Het is dus heel erg zoeken waar je
nou wat moet bespreken. Ondermijning, terreur, zorgdecentralisaties komen op tafel op
districtelijk niveau. Maar wat doe je dan nog tijdens de teamdriehoek? Welke thema’s worden
daar dan besproken?

Ook de samenstelling van de verschillende overleggen duidt op een zekere overlap. Zo waren alle
burgemeesters die aanwezig waren bij de geobserveerde basisteamdriehoek ook aanwezig bij het
geobserveerde districtsoverleg, aangevuld met de burgemeesters uit een ander basisteam. Tegelijk
onderschrijven alle betrokkenen het belang van een zekere overlap in de zin dat het belangrijk
wordt gevonden dat de bestuurlijke inbreng in de basisteams, indien gewenst, haar weg vindt naar
het district en dat de districtelijke inbreng op eenheidsniveau gewaarborgd blijft. Ook dient de
terugkoppeling naar de lagere bestuursniveaus gewaarborgd te blijven, zo menen zij.
Dit bewust ingerichte ‘bottom-up proces’ van lokale voeding vanuit het basisteam wordt
ondersteund door een ‘linkingpinprincipe’, waarbij de bestuurlijk voorzitter van de
basisteamdriehoek het basisteam vertegenwoordigt in het district. De bestuurlijk voorzitter van
het district is vervolgens vertegenwoordigd in de regionale verbrede driehoek. Wel geldt, dat dit
principe wordt gehanteerd bij de bestuurlijke inbreng, dus voor wat betreft de burgemeesters, en
deels ook voor wat betreft het OM (de gebiedsofficier is zowel aanwezig op basisteamniveau als
het districtsniveau, maar niet op eenheidsniveau). Binnen de politie vindt de afstemming tussen
niveaus plaats via briefings (teambriefing, districtsbriefing, eenheidsbriefing) en wordt het
linkingpinprincipe niet op dezelfde manier gehanteerd. Teamchefs zijn namelijk niet
vertegenwoordigd in de districtsoverleggen en disctrictschefs niet op eenheidsniveau. Binnen de
politieorganisatie is meer sprake van interne afstemming. Hierdoor vindt in de ervaring van onze
respondenten wel een zeker afstemmingsverlies binnen de politieorganisatie plaats voor wat
betreft de doorvertaling van de bestuurlijke inbreng.
5.2.3

De eenheid als schakel tussen district en korps

De functie van het eenheidsniveau is primair het vaststellen van de regionale strategische
beleidsprioriteiten in het regionaal beleidsplan (RBP), zoals die bottom-up tot stand zijn gekomen,
en het bewaken van de uitvoering van het regionale prioriteiten. Formeel speelt het
veiligheidscollege, waarin de 39 burgemeesters uit de regio vertegenwoordigd zijn, een belangrijke
rol. In de praktijk wordt aan het veiligheidscollege weinig meerwaarde toegekend. Het wordt niet
beschouwd als een sturingsmoment voor burgemeesters. De overleggen van het veiligheidscollege
zijn eerder netwerkmomenten.

33

De politie-eenheden die in de nieuwe Politiewet staan, zijn gewoon qua schaal veel te groot
om betekenisvol te kunnen zijn voor het gezag van burgemeesters. Dus het overleg op het
niveau van de eenheid, het veiligheidscollege, is meer een moment van
deskundigheidsuitwisseling en een inspiratiemoment: wat is er aan de hand en wat kunnen
we doen? Maar het is absoluut niet een gremium waarin veel kan gebeuren.

In plaats daarvan wordt, als het gaat om sturing, vooral gewezen naar de verbrede regionale
driehoek, of wel het DB van het veiligheidscollege, als belangrijkste besluitvormende orgaan, en
dan in het bijzonder naar de figuur van de regioburgemeester, ook als capaciteitsvragen aan de
orde zijn. Verder vindt er in de verbrede driehoek, en in het verlengende daarvan in het
veiligheidscollege zelf, beleidsmatige afstemming plaats over kwesties die vanuit de districten
worden ingebracht. Gewezen wordt op de vijf bestuurlijke werkgroepen die ieder een eigen
regionale beleidsprioriteit bewaken, en de programmasturing die daarvan uitgaat. Ook aan de
regionale stuurploeg wordt sturende betekenis toegekend, en dan met name in de zin van
casusgerichte sturing in opsporingsonderzoek.
Het regionaal beleidsplan is van sturende betekenis in de zin dat daar onder andere de inrichting
van de regionale bestuurlijke werkgroepen uit is afgeleid en het plan vorm geeft aan de
beleidsinhoudelijke agenda van driehoeksoverleggen op basisteamniveau en op districtelijk
niveau. Ook is met burgemeesters op districtelijk niveau een bestuurlijke portefeuilleverdeling
overeengekomen aan de hand van de prioriteiten die in het regionaal beleidsplan zijn vastgelegd.
Tegelijk is de sturende werking van het plan in de zin van invulling van allocatieve ruimte beperkt,
mede vanwege het feit dat het plan bottom-up gevoed wordt en er geen acute
capaciteitsproblemen in de overleggen aan de oppervlakte komen. Dat wil overigens niet zeggen
dat er geen capaciteitsproblemen zijn; de vraag is wel wie en op welke manier bij capaciteitskeuzes
de afweging maakt. De beleidsprioriteiten vormen de handvatten voor het bespreken van de
actuele ontwikkelingen op districts- en basisteamniveau, maar dienen daar niet als keuzeinstrumenten voor het bestuur voor wat betreft de inzet van politie, te meer omdat dergelijke
keuzes in de betreffende overleggen niet worden gemaakt.
Voor zover wij hebben kunnen vaststellen, worden er in de basisteamoverleggen en in de
districtsoverleggen voor wat betreft de inzet van politiecapaciteit geen expliciete keuzes
voorgelegd aan het gezag of besproken. Dit uitgezonderd de opsporingscapaciteit, waarover op
districtelijk niveau in de districtelijke stuurploeg wel meer expliciete keuzes worden gemaakt. Er
worden wel beleidsmatige afwegingen gemaakt in de driehoeken, maar de beantwoording van
achterliggende, of daaruit volgende, capaciteitsvragen, ligt primair bij de politieorganisatie. De
betrokkenheid daarbij vanuit het bestuur is beperkt. Alleen als het echt gaat ‘knellen’, worden
allocatievragen met de eenheidsleiding besproken in de verbrede driehoek. Op de bestuursniveaus
daaronder is deze vorm van sturing veel minder gangbaar, zo niet afwezig.

34

Een tweede functie van de verschillende overleggen op eenheidsniveau, en dan in bijzonder het
DB van het veiligheidscollege en meer nog de figuur van de regioburgemeester, is de
signaalwerking die zij hebben in de richting van de landelijke leiding. Signalen die vanuit de
districten komen worden in de verbrede driehoek gebundeld en, indien nodig, door de
regioburgemeester ingebracht in het Artikel 19-overleg. Vervolgens wordt van daaruit
teruggekoppeld naar de verbrede driehoek.
5.2.4

Coördinerende hulpstructuren

Naast de basisstructuur van gezagsdriehoeken op de drie bestuursniveaus en de stuurploegen op
eenheidsniveau en op het districtelijke niveau zijn er binnen de eenheid verschillende
‘hulpstructuren’ ingericht. Deze bevinden zich op elk van de drie bestuursniveaus en hebben
verschillende rollen en functies. Een deel daarvan heeft een bestuurlijk karakter. In beleidsmatige
zin behoren daar bijvoorbeeld de vijf bestuurlijke werkgroepen toe, die elk één van de prioriteiten
uit het regionale beleidsplan bewaken. Ook kent de eenheid ZWB een (informele) havendriehoek.
In meer programmatische zin is de TFBZ één van de voornaamste voorbeelden die ook een
coördinerende rol wordt toegedicht. Andere ‘hulpstructuren’ hebben een ambtelijk karakter. Zo
kent het eenheidsniveau een projectgroep Integrale Veiligheid, die de verbrede driehoek
ondersteunt. Districten kennen onder andere een structureel overleg van de AOV’ers, het
Districtelijk Informatieplein (DIP) en een groot aantal dagelijkse overleggen dat plaatsheeft als
onderdeel van de veiligheidshuizen.
Veel van deze ‘hulpstructuren’ hebben een vaste plaats verworven. Tegelijk worden er door onze
respondenten ook zorgen geuit over de borging van de rol van deze overleggen in het geval ze in
principe voor bepaalde tijd zijn ingericht, zoals bijvoorbeeld de TFBZ. Ook wordt door een aantal
respondenten gesteld dat hulpstructuren als deze weliswaar een belangrijke coördinerende functie
hebben, maar dat ze als het ware de basisstructuur vervangen; ze nemen in zekere zin de sturende
werking van de basisstructuur over, terwijl de status van de verschillende overleggen niet altijd
helder is.
Hoe zorg je er nou voor dat de politie, maar ook de bevoegd gezagslijn, de werking van de
Taskforce oppakken en integreren in hun eigen organisatie? Zolang je de Taskforce hebt, gaat
dat niet gebeuren. Ik ben daar heel stellig in. Iedere hulpstructuur die je in het leven roept,
werkt het in de hand dat de structuur die het eigenlijk zou moeten doen, het niet doet. (…)
Je moet je organisatie zo prepareren dat je het kan overpakken. Dat gebeurt nu onvoldoende.

Ook ontstaan als gevolg van de additionele overleggen nieuwe afstemmingsproblemen, met name
in de afstemming tussen de verschillende hulpstructuren en de basisstructuur, bijvoorbeeld tussen
de havendriehoek en de verbrede driehoek. Die laatste vraag was bijvoorbeeld expliciet aan de
orde in het geobserveerde districtsoverleg en werd bestuurlijk opgeschaald naar de verbrede
driehoek. Problemen als deze worden deels ondervangen door de grote personele overlap in de
samenstelling van de verschillende organen, maar maken de sturingsstructuur er niet eenduidiger
op.
35

Het functioneren van een aantal van de ingerichte overleggen is blijvend onderwerp van gesprek.
Dat geldt bijvoorbeeld voor het WOS-overleg op districtelijk niveau. Onze gesprekspartners geven
aan, dat dat overleg op dit moment niet de gewenste werking heeft en dat het moeilijk is de
betrokkenen structureel om tafel te krijgen, terwijl er bestuurlijk en binnen de politieorganisatie
wel prioriteit wordt gegeven aan WOS-feiten.
Uiteindelijk zag je de WOS-feiten heel hard dalen. Je hebt dan met de partners heel veel
dynamiek en energie. Maar uiteindelijk kom je op zo’n kritisch minimum en dan wordt dit
natuurlijk minder. Dat is logisch, want je resultaat is gewoon hartstikke goed. Je ziet dan bij
het districtelijk WOS-overleg de vraag ontstaan ‘Wat gaan we nu doen?’ (…) Daarom is er
iedere keer discussie.

We zien hier ook een vorm van goal displacement bij overleggen die als het ware zijn uitgewerkt:
bestaande overleggen gaan op zoek naar nieuwe functies, waarbij de verhouding tot andere
overleggen en de taakverdeling tussen overleggen lang niet altijd helder is.
Overigens geldt breder dat de coördinatie- en overlegstructuur binnen het bestudeerde district
blijvend onderwerp is van gesprek. Het gaat dan onder andere om de verhouding tussen het
districtsoverleg, de districtelijke stuurploeg, het WOS-overleg en het DIP. De coördinatie- en
overlegstructuur moet volgens onze respondenten nog groeien en zich nog zetten. De taak- en
rolverdeling tussen deze overleggen is op dit moment niet voldoende uitgekristalliseerd om deze
eenduidig te kunnen beschrijven. Wel worden er in het onderzochte district pogingen ondernomen
om tot een meer eenduidige beschrijving te komen, die meer duidelijkheid moet bieden aan de
betrokken partijen. Duidelijk is wel dat de structuur op dit moment nog niet naar volle
tevredenheid van de bestuurlijk en ambtelijk betrokkenen werkt. Op regionaal niveau doet zich
een vergelijkbaar verschijnsel voor, met name daar waar het de betrokkenheid van de vele
ketenpartners en het ‘rituele’ karakter van het veiligheidscollege betreft.

5.3 Tussenconclusies ten aanzien van ZWB
In dit hoofdstuk is de eenheid Zeeland-West-Brabant nader bekeken met als doel patronen van
beleids- en besluitvorming over de inzet van politiemiddelen te reconstrueren. In de eenheid
bestaan de in de Politiewet en het inrichtingsplan onderscheiden structuren voor coördinatie,
overleg en sturing. Daarnaast zijn verschillende ‘hulp-’ en aanvullende coördinatiestructuren
aangetroffen, waaronder een bovenregionale (de taskforce gericht op ondermijnende criminaliteit).
Als het gaat om sturing in de meest brede zin van het begrip zoals onderscheiden in hoofdstuk 3,
zijn verschillende patronen aangetroffen:
-

In deze eenheid is beoogd het districtsniveau sterk te maken. Op dit niveau moeten via
beleidsprioriteiten en programma’s de lokale veiligheidsproblemen en politie-inzet bij
elkaar worden gebracht. Tegelijkertijd is er zowel een beweging naar de verbrede driehoek

36

(op eenheidsniveau) als naar het basisteam (in relatie tot de burgemeester en dus het
gemeentelijk niveau) aangetroffen.
-

Capaciteitskeuzes lijken, voor zover het bestuur daarbij berokken is, vooral gemaakt te
worden op het eenheidsniveau. Op team- en districtsniveau wordt over de concrete inzet
van politiemiddelen niet zozeer in de driehoek gesproken. De betrokkenheid van het gezag
bij concrete capaciteitsafwegingen is beperkt. Voor zover capaciteitsvragen expliciet
onderwerp zijn van gesprek, zijn ze eerder aan de orde in bilateraal overleg tussen
burgemeester en politiechef dan in de formele gremia. Over concrete casus in de opsporing
wordt in de stuurploegen wel gesproken. Daar zijn meer expliciete keuzes aan de orde ten
aanzien van de inzet van de politie.

-

De invulling van allocatieve ruimte vindt plaats in de in de wet en het inrichtingsplan
genoemde structuren (bijvoorbeeld het regionaal beleidsplan in het veiligheidscollege, de
verdeling van de sterkte over de eenheid in de verbrede driehoek en het
veiligheidscollege), maar ook in andere verbanden. Bilaterale overleggen tussen
burgemeesters

en

teamchefs,

informeel

overleg

tussen

burgemeesters

en

regioburgemeester en ambtelijke ‘voorportalen’ zijn eveneens belangrijk.

37

6 Patronen van sturing
6.1 Duiding aan de hand van het analysekader
In dit hoofdstuk worden de verzamelde data over de werking van de overleg- en
coördinatiestructuren geduid aan de hand van het begrips- en analysekader. De data die vanuit
het ‘uitwendig’ perspectief zijn verzameld, kunnen slechts beperkt worden geduid, omdat wel
bekend is welke structuren voor sturing van de politie er bestaan maar de er achter liggende
werkelijkheid niet is onderzocht. Deze is wel onderzocht in de eenheid Zeeland-West-Brabant.
In het begrippenkader is sturing van de politie, in relatie tot invulling van de allocatieve ruimte, in
verschillende betekenissen onderscheiden. Bij invulling van de allocatieve ruimte gaat het om
keuzes ten aanzien van de inzet van (politie)middelen. Dergelijke keuzes zijn aangeduid als sturing
van de politieorganisatie. In allerlei vormen en op allerlei niveaus is in dit onderzoek sturing van
de politieorganisatie aangetroffen, waaronder dus begrepen is de invulling van de allocatieve
ruimte.
Uit het inwendig onderzoek naar de overleg en coördinatiestructuren in ZWB blijkt dat, van directe
betrokkenheid van het lokaal gezag bij de invulling van de allocatieve ruimte maar ten dele sprake
is. Bij vormen van sturing die uitgaan van overleggen waarbij het lokaal gezag betrokken, worden
veelal geen expliciete keuzes gemaakt ten aanzien van de invulling van de allocatieve ruimte. Het
gaat daar eerder om het definiëren van prioriteiten voor beleid of het formuleren van
actielijnen/acties in het kader van een programma. Van expliciete afwegingen ten aanzien van de
politiecapaciteit is maar zeer beperkt sprake en de betrokkenheid daarbij van het lokaal gezag is
beperkt. Dit beeld bevestigt eerder onderzoek van Van der Torre et al. (2015). Impliciet en indirect
vindt in de verschillende overleggen wel invulling van de allocatieve ruimte plaats, omdat er
beleidskeuzes worden gemaakt die richting geven aan de inzet van politiemiddelen, maar zonder
dat er expliciete capaciteitskeuzes worden gemaakt. Ook zien we buiten de formele overleggen om
meer directe vormen van informele sturing op de allocatieve ruimte.
In de verschillende overleggen wordt veelal in gezamenlijkheid besloten en bij de besluitvorming
zijn verschillende actoren betrokken. Tegelijk ligt het zwaartepunt, zeker in de stuurploegen waar
het gaat om de opsporing, bij politie en justitie en besluiten burgemeesters en bijvoorbeeld de
belastingdienst vooral ‘mee’. In de onderzochte eenheid is het beeld naar voren gekomen, dat in
de verbanden voor netwerksturing vooral de politie leidend is, als informatieleverancier maar ook
als het gaat om de te maken keuzes. De meeste overleggen hebben desalniettemin een zeker
wederkerig karakter. De betrokken partijen of actoren leveren ieder een bijdrage aan de aanpak
van het probleem, of er ontstaat hierover in ieder geval gesprek. Dit patroon hebben we
aangetroffen in de driehoeken, maar ook in de in de stuurploegen en in de bilaterale overleggen.
We zien daarbij een nadruk op integrale afstemming tussen verschillende vormen van
handhaving. “Noem het dan ook geen stuurploeg maar een afstemmingsoverleg”, zo stelde één

38

van de respondenten voor. Uitzonderingen op de dominantie van netwerksturing zijn de
inrichting van de organisatie en de formatieve verdeling van sterkte binnen de eenheid.
De dominantie van netwerksturing faciliteert in de ervaring van respondenten in het algemeen de
integrale afstemming tussen de bestuurlijke en de strafrechtelijke handhaving en tussen de lokale,
regionale en landelijke beleidsprioriteiten van de gemeenten, het openbaar ministerie en minister.
Tegelijk leidt deze vorm van sturing soms ook tot een zekere stroperigheid.
Wat ik ingewikkeld vind, is: sommige problemen zijn van iedereen en daarmee zijn ze van
niemand. Soms zou het makkelijker zijn als er eentje boven de troepen zou staan die zou
kunnen zeggen: “Dit gaan we doen, en zo gaan we het doen.” En die knopen kan doorhakken.
Nu is het natuurlijk consensusoverleg, want we zijn allemaal gelijk, en er is niemand die
kan zeggen: “Zo gaan we het doen.”

Regioburgemeester Noordanus (2012, p. 6-7) stelde daarover al eens: “Als het over aansturing gaat:
netwerksturing wordt in ons land vaak opgevat als overleg met partners. Het ontbreekt, om het
eens in bestuurskundige termen te zeggen, aan knooppunten in de netwerken waar met gezag
koers kan worden bepaald en knopen kunnen worden doorgehakt. Mijn pleidooi is die
knooppunten systematisch tot stand te brengen en kracht te geven.” Zijn pleidooi richtte zich
daarbij vooral op het beter in stelling brengen van de gezagsdriehoeken op districts- en
eenheidsniveau, die in de praktijk belangrijke gremia vormen waarin burgemeesters invulling
kunnen geven aan hun gezagsrol.
Ook wordt de lokale integrale beleidsafweging met enige regelmaat doorkruist door actuele
landelijke prioriteiten van beleidsmatige aard, of bij grote opsporingsonderzoeken.

En tussendoor wil de minister ook nog wel wat roepen. Dat is meestal de incidentenpolitiek.
Als er ineens een hoos aan koperdiefstallen is, dan krijgen we bericht uit Den Haag dat er
prioriteit aan koperdiefstal moet worden gegeven. Of jihadisme. Toch vinden we dan met z’n
allen dat het voorrang moet hebben. (…) Of er poppen weer van die dingen
[opsporingsonderzoeken elders] op. En die pakken voor een deel wel opsporingscapaciteit.
Dan doen ze een onderzoek en dan gaan ze naar een actiedag toe, maar dan willen ze toch
wel graag bijstand van de lokale opsporing. Dan komen ze heel veel bijstand uitvragen, want
dan is er ineens weer ondercapaciteit in weet ik veel waar en dan wil het functioneel parket
ineens wat mensen bij een onderzoek hebben als er een fabriek de lucht in gaat. Dus iedere
keer valt er weer een stok uit de lucht. (…) En ze hebben natuurlijk vaak ook lokale kennis
nodig en lokale personen. Ook bijvoorbeeld als je een heel groot moordonderzoek ergens in de
stad hebt. Nou, dan wordt dat door de regionale recherche gedaan. Alleen, ja, ze hebben wel
de capaciteit nodig lokaal, want anders weten ze niet wie wie is en waar wat is. En ze moeten
ook wel een beetje meer kennis van de lokale situatie hebben. Dus hebben ze ook wijkagenten
nodig.

Tegelijk vinden dergelijke thema’s vervolgens wel hun weg naar de regionale beleidsafweging.

39

Jihadisme is inderdaad iets waarbij het van nationaal belang is dat je daar je inzet op pleegt.
En het is ook wel een duidelijk onderwerp dat we in het veiligheidscollege aan de orde hebben
gehad. Zowel voor de burgemeesters, als voor het OM, als voor de politie, dat daar alertheid
op moet zijn en dat je daar dus veel je netwerkfunctie in moet gaan pakken om daar je
signalen uit de samenleving in naar boven te krijgen.

Dit patroon van doorwerking van nationale prioriteiten wordt bevestigd in interviews en in
de observaties. Tot op het teamniveau blijkt er aandacht voor actuele landelijke prioriteiten.
Daarbij geldt overigens, dat niet altijd sprake is van een direct beslag op de politie- of
opsporingscapaciteit. Wijzigingen in landelijke en/of regionale prioriteiten betekenen niet
per se, dat er ook een nieuwe afweging moet worden gemaakt in termen van politie-inzet,
althans niet in de ervaring van de respondenten. “Het is niet zo van: we gaan dit nu
oppakken en iets anders een tijdje minder. Dat is gewoon echt niet zo.”, stelt één van de
respondenten. Vergelijkbare constateringen deden ook anderen, zowel aan de kant van de
politie als aan de kant van het openbaar ministerie. Dat gegeven illustreert dat de invulling
van de allocatieve ruimte niet noodzakelijkerwijs direct gekoppeld is aan het beleid en dat
de twee in dat opzicht los van elkaar kunnen staan.
Evenzeer gebeurt het dat actuele lokale prioriteiten worden benoemd, bijvoorbeeld door de
politie, maar dat die niet hun weg vinden naar een gremium waarin in gezamenlijkheid
wordt besloten of de betreffende thema’s ook extra aandacht en capaciteit verdienen. Dit
illustreert opnieuw dat keuzes ten aanzien van de inzet van de politie niet altijd in
gezamenlijkheid en met betrokkenheid van het bestuur worden gemaakt, maar veel eerder
politie-intern.

We hebben geen scooterdiefstallen of airbagdiefstallen geprioriteerd, maar als je daar nou
toch [ergens] een flinke hausse aan hebt, moet je dat wel voorleggen vanuit de politie. Dan
moet je aan de driehoek vragen: “Willen we daar op inzetten? Gaan we het integraal doen of
niet? Is het ook waar we voor kiezen met elkaar?”. Die vorm van sturing zou voor mij nog
wel meer kunnen.

In de nader onderzochte eenheid is, zoals besproken, voorts voor de sturing van de politie de
zogeheten ‘linkinpinstructuur’ van belang. Deze structuur is bedoeld voor afstemming tussen
structuren op verschillende niveaus, in het bijzonder voor de verbinding tussen eenheid, district
en basisteam. Via de ‘linkingpin’, bijvoorbeeld de voorzitter van het districtsoverleg, worden het
eenheidsniveau (waarin deze deel uitmaakt van het ‘dagelijks bestuur’) en de niveaus van het
basisteam en de gemeente met elkaar verbonden. Ook hiervoor geldt, dat niet expliciet sprake is
van structuren die de allocatieve ruimte invullen, maar wel impliciet en indirect daarvoor gevolgen
kunnen hebben.
In de onderzochte eenheid zijn structuren aangetroffen die zich in theorie wel zouden lenen voor
invulling van de allocatieve ruimte/sturing van de politie, maar waarin ze niet plaatsvindt. Een
40

voorbeeld hiervan is het Arrondissementaal Justitieel Beraad, een beraad dat zich niet bezighoudt
met beleidsmatige afstemming.
Als we het schema uit hoofdstuk 3 met de aangetroffen structuren ‘vullen’, ontstaat het volgende
beeld:
Sturingsniveau

Sturingsins
trument

Sturingsoriëntatie
Managerial

Netwerksturing

sturing
Strategisch

 Veiligheidscollege, voor beleidsplan, maar

Beleid

belangrijke rol voor verbreed DB en
bestuurlijke en ambtelijke werkgroepen
Organisatie-

Inrichtingsplan

 Veiligheidscollege/verbrede driehoek

inrichting
Tactisch

Beleid en



Verbrede driehoek

programmas



Districtsoverleg,

turing



Basisteamdriehoek



Stuurgroep RIEC



Taskforce Brabant Zeeland

Organisatie-



Verbrede driehoek

inrichting



Districtsoverleg

Frontlijnposi

 Regionale stuurploeg

ties
Operationeel

Operationele
instructies

Teambriefing



Lokale driehoek



Bilateraal overleg
burgemeester/basisteamchef

Frontlijnposi



Regionale stuurploeg

ties



Districtelijke stuurploeg



DIP



Casusoverleggen in het kader van het
veiligheidshuis



Afstemmingsoverleg OM met de politie

41

6.2 Duiding sturingsvormen
Ondanks de complexiteit van de overleg- en coördinatiestructuur, tekenen zich voor wat betreft
de vormen van sturing op hoofdlijnen twee ‘kolommen’ af. We bespreken die hieronder.
6.2.1

Beleidsinhoudelijke sturing via de driehoeken

De eerste kolom is die van de gezagsdriehoeken op de drie bestuursniveaus. Dat wil zeggen: de
basisteamdriehoek, het districtsoverleg en de verbrede regionale driehoek. In deze kolom vinden
we primair sturing met beleid terug, met een overwegend tactisch karakter. Op eenheidsniveau
worden, aan de hand van de lokale voeding vanuit de districten, de strategische beleidsprioriteiten
bepaald. Deze worden doorvertaald naar de districtsagenda, waar, mede aan de hand van tactische
analyses op het niveau van de betrokken gemeenten, wordt gereflecteerd op de actualiteit van deze
prioriteiten. In de lokale driehoek gaat het om het lokaal veiligheidsplan en (vooral) de concrete
prioriteiten/problemen in de betreffende gemeente. De sturing heeft hier primair een tactisch en
soms een operationeel karakter.
Deze structuur wordt op regionaal niveau, en in mindere mate op districtelijk niveau, aangevuld
met vormen van programmasturing in de vorm van gerichte actieprogramma’s of meer
geformaliseerde programmagerichte organisatievormen. De verschillende taskforces zijn daar bij
uitstek voorbeelden van, maar ook op districtelijk niveau zien we gerichte actieprogramma’s
terugkomen, bijvoorbeeld in het kader van de WOS, evenals op lokaal niveau.
Formatie- en capaciteitssturing vindt plaats via de inrichting van de organisatie in werksoorten en
het verdeelmechanisme van de sterkte over de eenheid. De coördinatie tussen de verschillende
beleidsprioriteiten en wensen van de verschillende gezagsdragers lijkt primair beschouwd te
worden als een aspect van bedrijfsvoering van de politieorganisatie. Sturing op capaciteit en inzet
vindt vooral plaats binnen de politieorganisatie zelf en daarbij spelen de besproken overleg- en
coördinatiestructuren een beperkte rol. In enkele gevallen waren gedurende de observaties vragen
aan de orde die te beschouwen zijn als capaciteitsvragen. In die gevallen lag de feitelijke
beslissingsmacht primair bij de politie en werd bestuurders geen expliciete vraag voorgelegd.
Noch bij de respondenten die het gezag vertegenwoordigen noch bij de politie is gedurende het
onderzoek overigens een sterke behoefte gesignaleerd om de invulling van de allocatieve ruimte
zo expliciet voorwerp van gesprek te maken. “Burgemeesters willen alleen maar meer, meer, meer,
en, en, en. De politiechef moet keuzes maken, prioriteren.”, zo stelde één van respondenten in een
interview. Burgemeesters lijken wat huiverig voor discussies over de capaciteitsverdeling tussen
gemeenten onderling, omdat dat “uitermate lastige discussies” zouden zijn, die de verhoudingen
ongewenst op scherp zouden kunnen zetten. In die zin wordt de capaciteitsafweging voor een deel
ook bewust bij de politie gelaten. De grofmazige verdeling over de verschillende werksoorten en
de verdeling van de capaciteit binnen de eenheid zijn wel voorwerp van periodieke besluitvorming
in de context van het regionaal beleidsplan. Concrete capaciteitsvragen worden evenwel, zeker op

42

districts- en basisteamniveau, beantwoord door de politie. Wel worden door respondenten
informele, bilaterale lijnen tussen het lokale gezag en politie gesuggereerd, welke voor wat betreft
capaciteitsinzet een meer sturende rol wordt toegeschreven dan de formele overleggen.
In de kolom van de driehoeken is eveneens sprake van frontlijnsturing in de zin van dagelijkse
sturing op individuele casus of gebeurtenissen, zoals evenementen. Deze keuzes worden vooral
op basisteamniveau in driehoeksoverleg en in bilateraal overleg tussen burgemeesters en de
teamchef besproken. De gebiedsofficier sluit met enig regelmaat aan bij deze bilaterale overleggen.
Overigens bestaan er op dit punt verschillen tussen gemeenten: waar sommige burgemeesters
nauwelijks gebruik maken van hun right to call, spreken andere burgemeesters van een structurele
lokale, gemeentelijke structuur in aanvulling op de basisteamdriehoek. Tegelijk geldt ook hier, dat
er geen sprake is van veelvuldige directe sturing door burgemeesters op de inzet van de politie:
het is in de eerste plaats de teamchef die de afweging maakt en de burgemeester kan zo nodig
‘bijsturen’. De sturing vindt hier deels met beleid plaats en is deels frontlijngericht/casusgericht.
Burgemeesters sturen in deze kolom dus primair via de beleidsinhoudelijke- of programmalijn.
Pas als er zich acute problemen voordoen die raken aan kritische ondergrenzen ten aanzien van
openbare orde en veiligheid, sturen zij bij in de zin van formatie en capaciteit. En waar ze dat doen,
gebeurt dat voor deels langs informele lijnen. Het openbaar ministerie stuurt in deze lijn vooral
beleidsinhoudelijk

en

programmatisch

mee

met

burgemeesters

in

de

verschillende

driehoeksoverleggen.
6.2.2

Casusgerichte sturing via de stuurploegen

De tweede kolom waarlangs sturing plaatsvindt, is die van de regionale en de districtelijke
stuurploegen inclusief de bijbehorende taskforces en andere hulpstructuren. Deze kolom richt zich
met name op de opsporing. De dominante sturingsvorm die we hier aantreffen is die van
frontlijnsturing, in de zin dat er afspraken worden gemaakt over de inzet op afzonderlijke
problemen (ondermijnende criminaliteit bijvoorbeeld) en zaken en dat er een prioriteitenafweging
wordt gemaakt aan de hand waarvan wordt besloten over de capaciteitsverdeling. Tegelijk wordt
getracht de rol van programmasturing in deze kolom te versterken.
Naast de regionale integrale stuurploegen is in deze kolom een aantal overleggen op verschillende
niveaus ingericht, waaraan ook de verschillende ketenpartners in verschillende samenstellingen
deelnemen. Van deze overleggen gaat vooral een coördinerende werking uit, in de zin dat de
bestuurlijke, stafrechtelijke en soms ook de fiscale handhaving en de opsporing op elkaar worden
afgestemd. Afhankelijk van het type casus dat wordt besproken, wordt ook de zorgkant in deze
overleggen betrokken.
In de ervaring van respondenten gaat de belangrijkste sturende werking in deze kolom uit van de
regionale en districtelijke stuurploegen. Daarin worden, in samenspraak tussen politie, openbaar
ministerie, burgemeesters en andere ketenpartners, de belangrijkste afwegingen gemaakt als het
gaat om inzet van de politie.
43

Een van de ingewikkeldheden voor betrokkenen is in deze kolom dat niet altjid duidelijk is welke
zaken of casus thuishoren in welk gremium en wanneer een casus van het ene gremium overgaat
naar het andere. “Iedere keer als ik denk dat ik het snap, dan ben ik het weer kwijt”, stelde één van
de respondenten. Dat geldt bijvoorbeeld voor de rolverdeling tussen de districtelijke stuurploeg
en de regionale stuurploeg, zeker daar waar het niet-geprioriteerde zaken betreft. Onduidelijk is
bijvoorbeeld waar casus behoren te worden besproken die buiten het negenluik vallen, zoals dat
in de regionale stuurploeg wordt gehanteerd.

Daar zit ook wel een probleem: de verbinding tussen de regionale stuurploeg en de
districtelijke stuurploeg is dramatisch. Ik weet niet wat er in de regionale stuurploeg
besproken wordt of afgesproken wordt. Dan lopen er ook nog lijnen via een havendriehoek,
waar allerlei analyses worden gemaakt. We zijn het met z’n allen bij elkaar zo ingewikkeld
aan het maken…. Dat komt vooral door zo’n havendriehoek en een Taskforce die er even
doorheen fietsen.

Tegelijk is in deze kolom op meer organische wijze een soort werkverdeling gegroeid naar de
logica van de verschillende zaakstromen in de strafrechtketen, waarbij op regionaal niveau de
ondermijnende criminaliteit en onder andere levensdelicten centraal staan, op districtelijk niveau
de focus ligt bij high impact crime, en lokaal de meer eenvoudige zaken worden afgehandeld,
waaronder mishandeling, openlijk geweldpleging en huiselijk geweld.
6.2.3

Verbinding tussen de kolommen?

De twee kolommen zoals die hierboven zijn besproken opereren deels los van elkaar. Er is
geen “functionele link” tussen het districtsoverleg en de districtelijke stuurploeg, zo stelde één
van onze respondenten vast. Er is in de huidige structuur wel een link tussen het DIP en de
districtelijke stuurploeg, maar er is geen functionele link tussen het DIP en het districtsoverleg.
De koppeling tussen deze gremia zoals die in het regionaal beleidsplan wordt benoemt, krijgt
in de praktijk dus maar beperkt invulling. In personele zin is er wel een directe link in de
persoon van enkele burgemeesters, die zowel deelnemen aan de districtsoverleggen als de
districtelijke stuurploegen. Ook de gebiedsofficier neemt aan beide overleggen deel. Tegelijk
vindt er tussen deze twee gremia vindt geen directe, expliciete afstemming plaats.

De constatering is terecht dat [die verbinding] zwaar voor verbetering vatbaar is. De stuuren weegploeg heeft zich al wel ontwikkeld van een platform waarin de burgemeester vooral
‘meekijkt’ namens de gezamenlijkheid met hoe de opsporingskant in elkaar zit, naar een
platform waarin een integrale aanpak wordt ontwikkeld. Maar ook de verbinding met de
Taskforce is best een worsteling. Hoe je dat goed verbindt met de stuur- en weegploeg, dat
hebben we nog niet goed genoeg voor elkaar.

44

De rol- en taakverdeling tussen districtsoverleg en districtelijke stuurploeg is zeker ook nog niet
uitgekristalliseerd en er bestaan verschillende opvattingen over. Illustratief voor deze situatie is
dat de rol- en taakverdeling tussen het districtsoverleg, de districtelijke stuurploeg en andere
(dsitrictelijke) overleggen onderwerp was van gesprek in het geobserveerde districtsoverleg, en
dat er op dit moment binnen het onderzochte district wordt gewerkt aan een notitie die daarin
meer duidelijkheid moet scheppen.

Onderzoeker:

U sprak eerder over de verbinding tussen het districtsoverleg en de
districtelijke stuurploeg. Hoe moet ik de verbinding tussen die twee
gremia zien?

Respondent:

Er wordt as we speak een notitie geschreven, waarvan we nu op het
concept zitten te wachten, om dat ook eens even goed op papier te
hebben. Één van de burgemeesters uit de districtelijke driehoek, zo
noem ik het toch maar even, heeft ook zitting in de districtelijke
stuurploeg. Het is wel de bedoeling dat andere burgemeesters ook
kunnen aangeven in de richting van die ene burgemeester van:
"Oh, dit probleem speelt bij mij, houd daar aandacht voor in de
stuurploeg." Wat er tegenwoordig gebeurt, is dat er een bypass via
het districtelijk infoplein wordt gemaakt. Dus, een signaal wordt
nu eerst via het districtelijk infoplein opgeplust. Daar wordt
gekeken: "Kunnen we daar interventieadviezen op maken?" En
dan komt er een advies aan het districtelijke stuurploeg van: "We
stellen voor om deze interventie erop los te laten, de belastingdienst
zou dát kunnen doen, de gemeente kan iets doen, we kunnen er een
stukje opsporing op los laten, de sociale recherche.” Uiteindelijk
wordt in de notitie verwoord hoe de verbanden zijn tussen het DIP,
de stuurploeg en de driehoeken.

Een andere respondent zegt over de verhouding tussen het districtsoverleg en de districtelijke
stuurploeg:

Dat is een zoektocht waar we nu in zitten, ook met betrekking tot het WOS-overleg. Daar is
die notitie 2 ook voor bedoeld. Die gaat over de hoe vraag: hoe verhoudt de districtelijke
stuurploeg, die gaat over de hoe-vraag, zich nu tot de driehoeken, die gaan over de watvraag? Dat is het plaatje zoals het eruit zou moeten zien. Maar je ziet dat de ‘kleine’
burgemeesters de hoe-vraag ook meteen in een teamdriehoek willen brengen.

6.2.4

Rolverdeling tussen gezag, politie en ketenpartners

In beide kolommen is de politie voor wat betreft de feitelijke invulling van de allocatieve ruimte
dominant. “De echte keuzes worden gemaakt door de politie”, zo stelde één van onze
respondenten. Een ander stelt: “De feitelijke keuzes worden gewoon door de politie gemaakt.
2

De notitie waarover in het vorige citaat is gesproken.
45

Wanneer het gaat om keuzes tussen verschillende projecten en waar het gaat over capaciteit, zal
het bevoegd gezag de knopen doorhakken, maar de politie bepaalt wel welke knopen er worden
voorgelegd.” Dat betekent, dat ook een deel van de afweging tussen verschillende
beleidsprioriteiten feitelijk door de politie wordt gemaakt. Die mening vindt breed weerklank
onder de in dit onderzoek betrokken burgemeesters en politiemensen. De politie legt maar zeer
beperkt expliciete sturingsvragen aan het gezag voor, zeker voor wat betreft de capaciteit, en doet
een belangrijk deel van het voorbereidende werk. “Wij zitten te wachten tot de politie ons erbij
betrekt”, zo stelde een burgemeester in een overleg. Die uitspraak lijkt typerend voor de
verhouding tussen burgemeesters en de politie voor wat betreft allocatievragen. De
regioburgemeester wordt wel een meer sturende rol toegedicht. In ieder geval voor een deel betreft
het hier dus niet zo zeer een gezagskwestie, als wel de vraag hoe de betrokkenheid van het gezag
bij allocatie- en capaciteitsvragen effectief kan worden georganiseerd. Daarin hebben zowel de
politie als het gezag zelf een rol.
In de kolom van de gezagsdriehoeken geven burgemeesters vooral inhoudelijk richting aan de
politieorganisatie via de beleidslijn, en daarmee vullen ze indirect allocatieve ruimte in. In de
opsporings- en handhavingskolom sturen burgemeesters meer expliciet ‘mee’ en ‘bij’, maar ook
daar is de politie als het gaat om de invulling van de allocatieve ruimte, in de ogen van
respondenten dominant, zij het dat ook het openbaar ministerie hier een stevige rol speelt in de
toedeling en de aansturing van de opsporingscapaciteit. Het bestuur wordt in de verschillende
overleggen, zeker op basisteamniveau, vooral 'meegenomen' in de door de politie gemaakt
afwegingen ten aanzien van de verdeling van de inzet over verschillende werksoorten en
prioriteiten. Op districtsniveau sturen burgemeesters als het gaat om opsporing en handhaving
wel meer 'mee' op capaciteit, maar zijn ze zeker niet de leidende actor. Tegelijk is de allocatieve
ruimte op zowel districts- als eenheidsniveau beperkt van omvang als gevolg van landelijke
sturing, zo is de ervaring van onze respondenten. Dat zou er vooral mee te maken hebben dat het
beheer sterk doorwerkt in de lokale allocatieve ruimte voor het gezag. Hoewel de gezagsvraag
buiten kijf staat, ervaren burgemeesters dat hun wensen soms onvoldoende kunnen worden
geaccommodeerd, bijvoorbeeld omdat vacatures voor wijkagenten niet kunnen worden ingevuld
of omdat er in hun ervaring onvoldoende materieel beschikbaar is. Van ervaren
capaciteitsproblemen is, buiten de opsporing om, in de ervaring van onze respondenten evenwel
geen sprake, zo stelden we eerder al vast.
In beide kolommen van de overleg- en coördinatiestructuur is voor wat betreft de beleids- en
programmasturing overwegend sprake van netwerksturing in de zin dat het gezag en de politie in
gezamenlijk overleg vorm geven aan het beleid en de actieprogramma’s en daar met grote
regelmaat ketenpartners bij betrekken, bijvoorbeeld uit de zorg. In het proces van wederzijdse
afstemming tussen de bestuurlijke handhaving, de strafrechtelijke handhaving en de fiscale
handhaving, wat veelal in overleg met de ketenpartners gebeurt, zijn vergaande vormen van
ketensamenwerking ontstaan. Daarbij geldt dat de regie over het proces niet blijvend bij één partij
ligt, maar in handen is van de partij die in onderling overleg het voortouw neemt bij de aanpak
van een specifieke zaak of casus. Ook is er in de betreffende overleggen, volgens onze
respondenten, eerder sprake van het uitwisselen van informatie en het afstemmen van de inzet
46

van elk van de partijen, dan dat er sturing uitgaat van de één of meer partijen op de inzet van
andere partijen. Er wordt door respondenten nadrukkelijk gewezen op het principe van
wederkerigheid dat hierbij wordt gehanteerd: partijen verwachten van elkaar dat ze informatie
uitwisselen en bereid zijn de redelijkerwijs gevraagde inzet te leveren. Wel geldt dat, met name in
de integrale stuurploegen, het zwaartepunt voor wat betreft de frontlijnsturing bij de politie en het
openbaar ministerie ligt. De ketenpartners sturen daarin mee en bij, maar zijn zeker niet dominant.
Sturing van de precieze inzet van politiecapaciteit lijkt daarmee hoofdzakelijk een interne
politiekwestie, met uitzondering van de hoofdinrichting van de organisatie en de afweging van
opsporingsonderzoeken. Het lokaal gezag wordt in de keuzes meegenomen en geeft daar in
beleidsmatige zin richting aan, maar is bij de feitelijke afweging en aansturing hoofdzakelijk
indirect betrokken via het beleid. Als het gaat om het beheer, is dus sprake van een sterke
managerial oriëntatie in de sturing, waarbij beperkt directe aansluiting wordt gezocht bij het lokaal
gezag of andere ketenpartners. Via de beleids- en programmalijn is er wel indirect sprake van
invulling van de allocatieve ruimte door het gezag. Zoals eerder besproken, sluit deze situatie
goeddeels aan bij de wederzijdse verwachtingen van de betrokken partijen.

Wat ik ook andersom lastig vind, is: hoe ver wil je gaan in je sturing en in hoeverre laat je
de politie ook gewoon eigen initiatieven ontplooien. Moet je nou van elk probleempje weten
en er een beslissing over nemen en weten dat de politie er iets mee gaat doen? Of zeg je: “Nou
ja, als jullie denken dat jullie een goed project los kunnen laten op die airbagdiefstallen, be
my guest.” Zijn dat dan dingetjes die je op basisteamdriehoek moet bespreken? Vind je dan
met z’n allen dat wij iets moeten vinden van waar die wijkagent zich mee bezighoudt? Waar
ligt die grens?

Tegelijk geven zowel burgemeesters als politiefunctionarissen en vertegenwoordigers van het
openbaar ministerie over de gehele breedte in interviews aan, dat zij graag zouden zien dat er in
de verschillende driehoeksoverleggen gezamenlijk meer expliciete keuzes gemaakt zouden
worden ten aanzien van de inzet van de politie. Daarbij zou niet alleen moeten worden bepaald
waar de prioriteit ligt, maar ook waar die niet ligt en wat dat betekent voor de operationele inzet
van politiemensen. Van dergelijke afwegingen is in die gremia nu veelal geen sprake, zo geven
respondenten aan. De observaties wijzen in dezelfde richting. De vraag is onbeantwoord wie het
initiatief tot dergelijke keuzes zou moeten nemen en wie verantwoordelijk is voor de voorbereiding
van de te maken keuzes. Zowel politiemensen als burgemeesters pleiten in interviews
desalniettemin voor een nauwere betrokkenheid van het bestuur bij de afwegingen die de politie
maakt in termen van capaciteit. Op dit moment werkt de overleg- en coördinatiestructuur echter
niet op die manier, in ieder geval niet met betrekking tot handhaving van de openbare orde en de
hulpverlening. Bij opsporing is dat wel meer het geval. Tegelijk zien we dat er via directe, informele
lijnen wel degelijk breder directe invloed wordt uitgeoefend door het bestuur op de inzet van de
politie, maar dan zonder dat daar een gedeelde sturingsfilosofie achter zit.

47

7 Conclusies
In dit onderzoek staat de sturing van de politieorganisatie en de invulling van de allocatieve ruimte
binnen regionale eenheden centraal. Het onderzoek is vooral beschrijvend, gericht op het in kaart
brengen en duiden van de bestaande structuren waarin het gezag (mede) besluit over de inzet van
politiemiddelen. De probleemstelling is uiteen gelegd in vier deelvragen:
1

In welke overleg- en coördinatiestructuren op regionaal en lokaal niveau vindt sturing van
de politieorganisatie en invulling van de allocatieve ruimte door het gezag plaats?

2

Wat beogen deze structuren precies te sturen, wat is de formele positie ervan en in welke
mate hebben ze invloed op de allocatieve ruimte? In hoeverre is sprake van overlappende
functies en betekenissen van deze structuren?

3

Hoe vindt beleids- en besluitvorming plaats in deze structuren, zowel inhoudelijk als
procesmatig en procedureel?

4

Zijn er aanwijzingen voor een relatie tussen vormgeving en invulling van de overleg- en
coördinatiestructuren en de effectieve inzet van de politie (inclusief sterkteverdeling)?

Gestart is met het nader afbakenen en conceptueel scherpstellen van de begrippen ‘sturing’ en
‘allocatieve ruimte’. Vervolgens is het onderzoek langs twee lijnen aangepakt. Ten eerste is, op
basis van openbare bronnen, een uitwendig overzicht vervaardigd van bestaande structuren in de
verschillende eenheden. Dit uitwendig overzicht geeft aan welke structuren er in de verschillende
eenheden bestaan. Om meer inzicht te krijgen in het patroon van beleids- en besluitvorming in en
tussen deze structuren is de werking ervan in één regionale eenheid (Zeeland-West-Brabant) nader
onderzocht. Daarvoor zijn documenten geanalyseerd, interviews afgenomen en overleggen
geobserveerd.
Op basis van het onderzoek kunnen we ten aanzien van de onderzoeksvragen de volgende
conclusies trekken:
A.

Sturing van de politieorganisatie, althans sturing door het gezag, is primair een kwestie
van netwerksturing. De coördinatie- en overlegstructuren zijn wederkerig in de zin dat
afspraken worden gemaakt over wederzijdse inzet tussen de betrokkenen bij concrete
problemen, dat de capaciteit van verschillende organisaties op dezelfde problemen wordt
gericht en dat taken/verantwoordelijkheden worden afgesproken. Van ‘invulling van de
allocatieve ruimte’ van de politie door het gezag is in de beschreven structuren deels
sprake. Beleidsmatige afstemming staat in de coördinatie- en overlegstructuur centraal. Dit
gebeurt veelal in een wederkerig proces en daarmee hebben de structuren het karakter van
netwerksturing. Sommige structuren, zoals het Veiligheidscollege, krijgen in weerwil van
de wettelijke status in toenemende mate zelfs primair een netwerkfunctie. De vraag hoe
netwerksturing in de eenheden zich verhoudt tot ‘nationale sturing’ (via beleid of beheer)
is in het onderzoek niet geadresseerd. In de interviews is wel gewezen op ‘detailsturing’
vanuit het nationaal niveau, vooral wat betreft het beheer. Ook is gewezen op de
48

verbinding tussen het nationaal niveau en de netwerken in de regio in de figuur van de
regioburgemeester. De vraag of netwerksturing in de eenheden bij uitstek een gerichte,
effectieve invulling mogelijk maakt van de beschikbare middelen binnen nationale kaders
dan wel de politieorganisatie tegelijkertijd in verschillende richtingen trekt waardoor
effectiviteit wordt bemoeilijkt, is in het kader van dit onderzoek niet gesteld. Nader
onderzoek naar de precieze verbinding tussen netwerksturing in de eenheden en nationale
sturing door korpsleiding en korpsbeheerder zou hierop antwoord moeten geven.
B.

Voor alle eenheden zijn overleg- en coördinatiestructuren ingericht waarbinnen het gezag
de allocatieve ruimte kan invullen. Er zijn daarbij verschillen aangetroffen tussen
eenheden, zowel op de verschillende niveaus (basisteam, district en eenheid) als voor de
verschillende werksoorten en ten slotte ook in de benaming. Bovendien blijkt dat deze
structuren

nog

volop

in

ontwikkeling

zijn;

sommige

structuren

komen

in

beleidsdocumenten voor, maar blijken in de praktijk niet, niet meer of onder een andere
naam te bestaan. Ook de samenstelling van de verschillende overleggen is nog volop in
beweging. De beweging die we waarnemen, is vooral gericht op het meer stroomlijnen van
de rolverdeling; het wordt, met andere woorden, geleidelijk helderder welke structuur
waarvoor gebruikt kan worden. Een eenduidig ‘eindplaatje’ tekent zich vooralsnog niet af.
C.

De in de Politiewet 2012 en het inrichtingsplan voor de nationale politie genoemde
structuren (d.w.z. de regionale overleggen en lokale ‘driehoeken’, RIEC’s en integrale
stuur- en weegploegen) zijn op papier in alle bestudeerde eenheden aangetroffen, zij het
dat de naamgeving van de overleggen verschilt en ook de precieze samenstelling varieert.
Daarnaast zijn andere structuren aangetroffen. De rolverdeling tussen de verschillende
structuren is, in ieder geval in de nader onderzochte eenheid, voor de betrokkenen niet
altijd helder. Dat betreft niet alleen de ‘formele’ status van de structuren, maar ook de
invulling van de functie en de onderlinge verhouding. Ook direct betrokkenen zijn
regelmatig het overzicht in de overleg- en coördinatiestructuur kwijt en proberen daar grip
op te krijgen door onderling overleg en het op papier zetten van de taak- en rolverdeling.
Wat de verhouding is tussen basisteam, district en eenheid, moet bijvoorbeeld nog verder
uitkristalliseren voor de verschillende structuren/werksoorten. De werkverdeling tussen
de districtelijke en regionale stuurploegen is voor betrokken eveneens niet altijd helder.
Evenmin is de rolverdeling tussen de verschillende overleggen op elk van de
bestuursniveaus eenduidig. Zo is de verhouding tussen districtsoverleg en districtelijke
stuurploeg en verschillende andere districtelijke overleggen nog onderwerp van gesprek.

D.

De personele samenstelling van de verschillende structuren overlapt. Enerzijds bevordert
dit de afstemming tussen de verschillende overleggen en bestuursniveau (denk aan de
positie van linkingpins). Anderzijds roept dit voor betrokkenen ook vragen op over de
functiedeling tussen de overleggen. Achter de rolverdeling tussen de verschillende
overleggen op de verschillende bestuursniveaus ligt in ieder geval geen heldere
sturingsfilosofie, waardoor de precieze functie van verschillende overleggen vervaagt.

49

Tegelijk zien we wel een meer organisch gegroeide vormen van werkverdeling binnen en
tussen de overleg- en coördinatiestructuren.
E.

De in de Politiewet 2012 en het inrichtingsplan genoemde structuren blijken deels de
kanalen voor besluitvorming over de allocatieve ruimte. Het is te vroeg om hierover
definitieve uitspraken te doen omdat de overleg- en coördinatiestructuren nog volop in
beweging zijn. Als het gaat om de allocatieve ruimte valt vooral op, dat die voor een deel
via andere kanalen wordt ingevuld dan de in het inrichtingsplan genoemde structuren.
Het bilateraal overleg tussen teamchef en burgemeester en het informeel overleg tussen
burgemeester en regioburgemeester zijn hiervan voorbeelden. Deze processen van
besluitvorming zouden plaats moeten vinden binnen de op eenheidsniveau bepaalde
kaders; of dat ook gebeurt, is niet onderzocht. Het antwoord op de vraag voor welke
werksoorten en taken en in welke basisteams welke hoeveelheid politiecapaciteit wordt
ingezet, wordt op eenheidsniveau primair in de verbrede driehoek en het
veiligheidscollege bepaald. Over de opsporingsinzet wordt in de onderzochte eenheid
meer in de ‘formele’ structuren besloten, zoals in de stuurploegen op regionaal en
districtelijk niveau.

F.

De vragen hoe het beleid, de sterkteverdeling/organisatie-inrichting, de programma’s, en
de afzonderlijke casus zich verhouden tot de daadwerkelijke inzet van de politiemiddelen
en welke afwegingen daartussen plaatsvinden, lijkt in de overleg- en coördinatiestructuren
niet te worden geadresseerd. De wereld van het beleid en de wereld van de allocatieve
ruimte ontmoeten elkaar beperkt. De formatie- en capaciteitssturing lijkt, afgezien van de
besluitvorming over het verdeelsysteem en de verdeling over werksoorten, primair een
‘interne’ politie-aangelegenheid. Daarmee vindt ook een deel van de feitelijke afweging
tussen

beleidsprioriteiten

binnen

de

politieorganisatie

plaats.

Ook

de

verantwoordelijkheid voor de effectiviteit van de politieorganisatie (‘operationele
excellentie’) is daarmee primair een politie-aangelegenheid. Voor zover de wereld van het
beleid en de wereld van de allocatieve ruimte elkaar ontmoeten voor het maken een
integrale afweging ten aanzien van de inzet van de politiecapaciteit met betrokkenheid van
het lokaal gezag, gebeurt dit in de onderzochte eenheid met name in de verbrede driehoek.
G.

Directe conclusies over de effectiviteit van de politie of de effectiviteit van de
sturingsstructuur zijn op basis van dit onderzoek niet te trekken. De sterke mate van
beleidssturing roept wel de vraag op of het gezag kennis heeft van en stuurt op effectiviteit
van de politieorganisatie. Er worden wel beleidsdoelen geformuleerd (bijvoorbeeld een
percentage minder van een bepaald delict) en er wordt gemonitord of deze beleidsdoelen
worden gerealiseerd (wordt het doel bereikt van zoveel procent minder van een bepaald
delict?). De vragen of en in welke mate de politie daar nu precies aan heeft bijgedragen,
met welke inzet en op basis van welke afwegingen, en of dit effectiever kan of had gekund,
hebben tot op dit moment geen structurele plaats verworven in de overleg- en
coördinatiestructuur, althans niet als sturingsinstrumenten. De kennelijke veronderstelling

50

is dat de politie zelf voor maximale effectiviteit of (operationele) excellentie zorgt. De
betrokkenheid van het gezag bij dit soort effectiviteitsvragen is beperkt.
H.

De geconstateerde nadruk op netwerksturing en op de bredere vraag van integrale
afstemming zou de smallere vraag naar een zo effectief mogelijk functionerende
politieorganisatie kunnen verdringen, althans als vraag voor het gezag. Die laatste vraag
wordt door het lokaal gezag primair aan de politie overgelaten c.q. door de
politieorganisatie bij zichzelf gehouden. Tegelijkertijd lijkt de logische conclusie dat de
vastgestelde sturingsoriëntatie wel bijdraagt aan de effectiviteit van het veiligheidsbeleid
in bredere zin. De acties, interventies, beleid en programma’s van verschillende actoren die
in het veiligheidsdomein actief zijn kunnen hierdoor immers gemakkelijker op elkaar
worden afgestemd, waardoor synergie-effecten mogelijk zijn. In plaats van veel politieinzet kan wellicht met minder arbeidsintensieve bestuurlijke interventies hetzelfde effect
worden bereikt. Patronen van netwerksturing lokken het gesprek hierover en de afweging
hiertussen meer uit dan een patroon van managerial sturing.

51

Referenties
Braun, D. (1999). Sturingsperikelen in de politieorganisatie: een verkennende antropologische studie.
Amsterdam: Ernst & Young Consulting.
Hartman, G.J.C. & P.W. Tops (2005). Frontlijnsturing: uitvoering op de publieke werkvloer van de stad.
Den Haag: Kenniscentrum Grote Steden.
Huberts, L.W.J.C., S. Verberk, K. Lasthuizen & J.H.J. van den Heuvel (2004). Paradoxaal politiebestel;
burgemeesters, openbaar ministerie en politiechefs over de sturing van de politie. Zeist: Kerckebosch.
Kalksma, I. (2014). Sturing op de politie: de structuur op 1 januari 2014. Den Haag: Bureau
Regioburgemeesters.
Landman, W. (2011). Sturing van blauw: een onderzoek naar operationele sturing in de basispolitiezorg.
Apeldoorn: Politie & Wetenschap.
Mintzberg, H., B. Ahlstrand & J. Lampel (1998). Strategy safari: a guided tour through the wilds of
strategic management. New York: The Free Press.
Nationale Politie (2012a). Ontwerpplan Nationale Politie.
Nationale Politie (2012b). Inrichtingsplan Nationale Politie.
Noordanus, P.G.A. (2012). Gezagsverhoudingen in de nieuwe Politiewet 2012: verdere reparatie
geboden. Tijdschrift voor de politie, 74(7), 6-10.
Regionale eenheid Zeeland-West-Brabant (2011). Regionaal Beleidsplan Regionale Eenheid ZWB 20132014.
Regionale eenheid Zeeland-West-Brabant (2014). Regionaal Beleidsplan ZWB 2015-2018.
Regionale eenheid Zeeland-West-Brabant (2015). Jaarverslag Integrale Veiligheid 2014 Zeeland-WestBrabant.
Rhodes, R.A.W. (1997). Understanding governance. Buckingham: Open University Press.
Taskforce Brabant Zeeland, RIEC Zeeland West-Brabant & RIEC Oost-Brabant (2014). To the point.
Programmatische aanpak ondermijning: Randvoorwaarden actieprogramma’s vitale elementen.
Terpstra, J.B. (2002). Sturing van politie en politiewerk: een verkennend onderzoek tegen de achtergrond
van een veranderende sturingscontext en sturingsstijl. Zeist: Kerckebosch.

52

Terpstra, J.B., Foekens, P., & Stokkom, B.A.M. van (2015). Burgemeesters over hun Nationale Politie:
een onderzoek naar de opvattingen van burgemeesters over hoe zij hun rol als gezagsdrager onder het regime
van de Nationale Politie kunnen waarmaken. Den Haag: Stichting Maatschappij en Veiligheid.
Tops, P.W., M. van Duin, P. van Os, & S. Zouridis (2010). Sleuren of sturen: gemeenten en de sturing
van veiligheid en politie. Den Haag: VNG.
Torre, E.J. van der, M. Gieling, R. Holvast, G.C.K. Vlek, & R. Lanza (2015). De lokale positie van de
nationale politie: een eerste verkenning. Apeldoorn: Politieacademie.

53

Bijlage 1. Overleg- en coördinatiestructuren met
sturende betekenis voor de politie in de
regionale eenheden buiten de drie grote steden

54

55

56

57

58

59

60

61

Bijlage 2. Interviewprotocol
A. Introductie op het onderzoek
Tweeledig doel: (1) overzicht creëren van de bestaande structuren voor sturing en coördinatie
van de politieorganisatie en (2) inzicht verschaffen in de wijze waarop deze structuren
functioneren
Focus: invulling van de allocatieve ruimte op lokaal en regionaal niveau
Tot nu toe: (1) zo veel mogelijk bestaande structuren in kaart gebracht in alle politie-eenheden en
(2) een eenheid geselecteerd voor verdiepend onderzoek die een gebruikelijke bestuurlijke
inrichting heeft, namelijk ZWB (documentanalyse en telefonische consultatieronde)
Huidige fase: (1) documentenverzameling en –analyse, (2) observatie/bijwonen en (3) interviews
van een algemene en een probleemgerichte structuur op alle bestuursniveaus
Doel van dit gesprek: (1) inzicht krijgen in de werking van een of meerdere specifieke overleg- en
coördinatiestructuren en (2) identificeren van werkzame bestanddelen in termen van effectiviteit
en efficiëntie en mogelijkheden om die te vergroten
Duur van het gesprek: 1-1,5 uur
B. Vaste controlevraag
Biedt dit u voldoende zicht op het doel van het onderzoek?
C. Vaste openingsvraag
Waar wordt er, in uw ervaring, gestuurd op de inzet van de politie?
D. Interviewthema’s
1. Sturing en allocatie
Hoe is de huidige verdeling van politiecapaciteit over regio’s, districten, basisteams,
programma’s/prioriteiten tot stand gekomen?
In hoeverre wordt er binnen de regio besloten over de (nadere) toedeling van politiecapaciteit
(i.e. allocatie)?
 Op welke (bestuurs)niveaus wordt er besloten over (nadere) toedeling van
politiecapaciteit?
 Wat wordt er toebedeeld? FTE?
 Indien er wordt toebedeeld, gebeurt dit voor een afgebakende periode (dagen, weken,
maanden) of enkel op basis van een incident?
 Operationele sterkte/niet-operationele sterkte/wijkagenten/aspiranten?
Als er wordt gesproken over
‘sturing’/’aansturing’/’allocatie’/’afstemming’/’prioritering’/’planvorming’ en ‘het benoemen van
gemeenschappelijke thema’s, in hoeverre is er dan sprake van allocatie?
 Wat is de onderlinge verhouding tussen deze begrippen in de praktijk?

62

Op basis waarvan wordt politiecapaciteit toebedeeld?
 Bijvoorbeeld beleidsprioriteiten, programma’s, individuele casus/incidentgestuuurd, op
basis van dreigingsbeelden of anderszins?
 Aantal inwoners? Andere criteria?
Aan wie of wat wordt capaciteit toebedeeld?
 Doelstellingen, programma’s, teams, casus, gemeenten?
Hoe vindt besluitvorming over de inzet van de politie binnen de beschikbare capaciteit plaats?
 In welke gremia?
 Hoe komen beslissingen tot stand?
 Bottom-up of top-down (gunnen aan lagere bestuurslaag, of toezeggen aan hogere?)
2. Rolverdeling en functies
Wat is de formele functie van de verschillende overleggen voor wat betreft allocatie?
Wat is de informele functie van de verschillende overleggen voor wat betreft allocatie?
(Wat staat er zoal op de agenda van deze overlegstructuur/dit verband?; Hoe wordt er besloten
over prioriteiten of over de inzet van de politie (wie initieert, wie levert informatie aan, wie heeft
overzicht, hoe wordt besluit genomen – bij meerderheid, bij consensus?)?
In hoeverre spelen capaciteitsvragen in het (de) overleg(gen)/het verband(en) waarin u
participeert?
Hoe zou u de rolverdeling tussen burgemeester, (hoofd)officier van justitie en politie in de
allocatie van capaciteit omschrijven?
Hoe zou u de relaties tussen burgemeester, (hoofd)officier van justitie en politie in de allocatie
van capaciteit omschrijven?
 In hoeverre is er sprake van gezamenlijkheid? Is die wenselijk?
 Wat gebeurde er in heet geval van het laatste twistpunt? In hoeverre is dat representatief?
Bij wie ligt het initiatief aangaande allocatiebeslissingen en wie verricht het voorbereidende
werk?
In hoeverre treden burgemeesters op in gezamenlijkheid?
In hoeverre maken individuele personen het verschil?
3. Stabiliteit en flexibiliteit
Hoe worden beslissingen over de capaciteit bestendigd/vastgelegd?
Voor welke periode wordt politiecapaciteit toebedeeld?
Bestaat er ‘vrije ruimte’ en op welke termijn is die beschikbaar?
 Onder andere ‘flexteams’
63



In hoeverre is daar behoefte aan?

In hoeverre kan er van de afgesproken toedeling worden afgeweken?
 Zijn daar gronden voor overeengekomen?
 Hoe wordt daarover besloten?
Hoe dynamisch is de overleg- en coördinatiestructuur als zodanig?
 Hoe veranderlijk is deze?
 Wat is de invloed van de personele bezetting en wisselingen daarin?
4. Beleidsprioriteiten
Hoe komen de regionale beleidsprioriteiten tot stand?
 Wie zijn daarbij betrokken?
 Van wie gaat het initiatief uit?
 Wie beslist er over de prioriteiten? En in het geval van uitblijven van overeenstemming?
 In welke gremia gebeurt dat?
Wat is de betekenis van regionale beleidsprioriteiten voor dit district/dit basisteam/deze
gemeente?
In hoeverre hebben lokale prioriteiten een plaats gekregen in de regionale beleidsdoelstellingen?
 Welke mechanismen zijn hiervoor ingericht?
Wat gebeurde er met de laatste lokaal urgente prioriteit die niet tot de regionale
beleidsprioriteiten behoorde?
 Is die gang van zaken typisch of is deze afwijkend ten opzichte van wat er met een
normale niet benoemde prioriteit gebeurt?
Wat is de betekenis van landelijke beleidsprioriteiten voor deze eenheid/dit district/dit
basisteam/deze gemeente?
5. Efficiëntie en effectiviteit
Hoe functioneel is het huidige stelsel van overleg- en coördinatiestructuren voor wat betreft de
allocatie?
In hoeverre is de overleg- en coördinatiestructuur onderwerp van gesprek?
Waar vindt de afstemming tussen basisteam, district, eenheid en korps plaats?
In hoeverre vindt afstemming plaats tussen de allocatie van politiecapaciteit en flankerend
beleid?
 Waar gebeurt dit?
Wat is de betekenis van ‘integrale sturing’ in deze regio?
 Betere integrale afweging, of opschaling en inertie?

64

In hoeverre is er sprake van overlap tussen de functies van verschillende overleggen en
personen?
 In hoeverre is die overlap functioneel of disfunctioneel?
Wat is de rol van ketenpartners?
Hoe zouden overleg en coördinatie eventueel kunnen worden verbeterd?
 Structuur of cultuur?

65

Bijlage 3. Observatieprotocol
Gegevens overleg
Naam overleg:
District dan wel basisteam:
Datum overleg:
Formele functie/bevoegdheid van het overleg:
Observant:
Te observeren gegevens:
Aanwezigen namens politie:
Aanwezigen namens OM:
Aanwezigen namens lokaal gezag:
Overige aanwezigen:
Voorzitter:
Agenda voorbereid door:
Doel van het overleg in praktijk:
THEMA 1: Allocatie en sturing
Momenten waarop invulling allocatieve ruimte aan de orde is?
Verdelingsvraagstuk:
Object van verdeling:
Omvang van de vrije ruimte:
Grondslag voor verdeling:
Locus van de verdeling:
Besluitvorming:
Meegewogen factoren:
Referenties aan mogelijke achterban:
Eventuele twistpunten:
Spelen capaciteitsconflicten met andere prioriteiten/werksoorten?
THEMA 2: Rolverdeling en functies
Functie politie in allocatie:
Functie OM in allocatie:
Functie lokaal gezag in allocatie:
Functie overige aanwezigen in allocatie:
Initiatiefnemer in beslissing:
Typering van onderlinge verhoudingen:
THEMA 3: Stabiliteit en flexibiliteit
Is er een voor betrokken heldere agenda?
Over hoeveel capaciteit wordt er besloten?
Voor welke periode wordt er besloten?
Worden beslissingen t.a.v. allocatie helder vastgelgd?
66

Wordt er gerefereeerd aan eerdere afspraken?
Wordt er afgeweken van eerdere afspraken? Waarom?
Worden er een vervolgoverleg gepland?
Is er ruimte voor inbreng buiten de agenda om?
Wordt er gereflecteerd op de allocatie?
Welke rol spelen personele wisselingen?
THEMA 4: Beleidsprioriteiten
Welke rol spelen landelijke beleidsprioriteiten?
Welke rol spelen regionale beleidsprioriteiten?
Worden er beleidsprioriteiten bepaald? Welke?
Hoe wordt besloten over beleidsprioriteiten?
Wat is de rol van lokale inbreng in de prioriteiten?
Welke ruimte is er voor lokale prioriteiten buiten de bestaande?
THEMA 5: Efficientie en effectiviteit
Hoe wordt er gesproken over de effectiviteit van het overleg?
In hoeverre vindt afstemming plaats met basisteam, district, eenheid of korps?
In hoeverre vindt afstemming plaats met flankerend beleid?
Hoe wordt er gesproken over de relatie met andere overleggen?
Wat is de rol van ketenpartners?
Worden er suggesties gedaan voor verbetering in de aansturing? Welke?
OVERIGE BIJZONDERHEDEN:

67