Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

31 700 XVI

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport (XVI) voor het jaar 2009

Nr. 143

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN VOLKSGEZONDHEID,
WELZIJN EN SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 4 mei 2009
In uw brief, kenmerk 2009Z04410/2009D11776, heeft u mij verzocht om
een reactie te geven op de ontwikkelingen die zich sinds het aantreden
van de huidige president van de Verenigde Staten (VS), Barack Obama,
aldaar voordoen op het gebied van stamcelonderzoek.
Graag voldoe ik aan dat verzoek. In het onderstaande geef ik aan in
hoeverre er in de VS sprake is van essentiële wijzigingen in het federale
beleid en op het juridische vlak. Ook ga ik in op de vraag of er in de VS
meer of minder vormen van onderzoek mogelijk zijn dan in Nederland.
De federale beleidsvisie

1

De beperking van federale steun tot
onderzoek waarbij te gebruiken embryonale
stamcellijnen vóór 9 augustus 2001 tot stand
dienden te zijn gekomen, was het gevolg van
een besluit van president Bush aan het begin
van zijn eerste regeringstermijn. Zowel in 2006
als in 2007 nam het Amerikaanse congres een
wetsvoorstel aan tot wijziging van dit besluit,
maar in beide gevallen stuitte bekrachtiging
op een veto van president Bush. De afgelopen
jaren bleek al dat een meerderheid van de
Amerikaanse bevolking voorstander is van
financiële steun van de federale overheid voor
embryonaal stamcelonderzoek. Tijdens de
verkiezingscampagne had presidentskandidaat Obama aangegeven dat hij dit mogelijk
zou maken, een belofte die overigens ook
werd gedaan door zijn concurrent McCain.

KST130751
0809tkkst31700-XVI-143
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

In zijn «Besluit inzake de opheffing van barrières voor verantwoord onderzoek met humane stamcellen» van 9 maart 2009 stelde president Obama
dat naar de opvatting van de huidige regering van de VS onderzoek met
embryonale stamcellen dan wel met niet-embryonale stamcellen, kan
bijdragen aan een beter inzicht ín en behandeling ván veel ziekten en
aandoeningen. De vorderingen op dit terrein hebben geresulteerd in een
breed wetenschappelijk draagvlak voor federale steun voor dergelijk
onderzoek. Het besluit heeft ten doel de sinds 2001 ten aanzien van federale financiering van onderzoek met embryonale stamcellijnen geldende
beperking tot onderzoek waarbij te gebruiken embryonale stamcellijnen
vóór 9 augustus 2001 tot stand dienden te zijn gekomen op te heffen1, en
zo een grotere inbreng van onderzoekers uit de VS bij de vooruitgang op
het medische vlak te bewerkstelligen.
In de mondelinge toelichting op het besluit merkte president Obama nog
op dat de perspectieven van stamcelonderzoek op dit moment nog niet
volledig duidelijk zijn, en dat de verwachtingen ook niet al te zeer mogen
worden overdreven. President Obama deed daarbij overigens ook
(nogmaals) de uitspraak dat reproductief kloneren in de VS nooit zal
worden toegestaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XVI, nr. 143

1

Samengevat houdt de recente wijziging van de federale beleidsvisie niet
meer en niet minder in dan dat onderzoek met embryonale stamcellijnen
nu ongeacht de datum van totstandkoming van de desbetreffende
embryonale stamcellijnen in aanmerking zal kunnen komen voor geldelijke steun vanuit de federale overheid.
Het juridische vlak
Het «Besluit inzake de opheffing van barrières voor verantwoord onderzoek met humane stamcellen» betreft een zogeheten «executive order».
Een president van de VS kan zo besluiten uitvaardigen zónder voorafgaande goedkeuring van het congres. Hoewel een ruime meerderheid van
het congres voorstander lijkt te zijn van federale financiering voor meer
stamcelonderzoek1, is de besluitvorming over het laten vervallen van het
datumcriterium van 9 augustus 2001 ten aanzien van federale steun op
deze wijze wél versneld.
Een ander onderdeel van het besluit bepaalt dat de minister van Volksgezondheid binnen de kaders van geldende regelgeving al het verantwoorde
en wetenschappelijk zinvolle stamcelonderzoek, met inbegrip van dat met
embryonale stamcellen, kan ondersteunen of (doen) uitvoeren. Ook is er
een onderdeel dat bepaalt dat de minister van Volksgezondheid het nu
geldende richtsnoer van het National Institutes of Health (NIH) en andere
breed gedragen richtlijnen (zoals ten aanzien van veiligheidseisen) evalueert en binnen 120 dagen na de ondertekening een herzien NIH-richtsnoer
voor stamcelonderzoek vaststelt, en vervolgens die periodiek evalueert en
zonodig aanpast. Met name vanwege de herziening van het richtsnoer,
waarvan het ontwerp overigens al wel «voor commentaar» is gepubliceerd, zal het hoe dan ook nog enkele maanden duren voordat er daadwerkelijk met federale financiële steun ook onderzoek met embryonale
stamcellijnen die na 9 augustus 2001 tot stand zijn gekomen van start kan
gaan.
Het besluit van president Obama ziet niet op het ten principale bepalen of
en onder welke voorwaarden het uitvoeren van welke vormen van onderzoek op het gebied van humane stamcellen is toegestaan. Op grond van
het zogeheten Dickey-Wicker amendement komen ook na het besluit
bepaalde vormen van onderzoek niet voor federale financiering in
aanmerking, zoals onderzoek waarbij embryo’s gecreëerd worden voor
onderzoeksdoeleinden. (Ook) president Obama is niet bevoegd om zelfstandig dit amendement buiten werking te stellen, die bevoegdheid is
voorbehouden aan het Congres.
Overigens geldt dat de afzonderlijke staten in de VS bevoegd zijn tot het
maken van regelgeving terzake, hetgeen in de praktijk betekent dat er in
de ene staat meer toegestaan is dan in de andere.

1

Volledigheidshalve zij opgemerkt dat voordat president Obama zijn besluit nam individuele leden van het Huis van Afgevaardigden
respectievelijk Senaat wetsvoorstellen van
soortgelijke strekking hadden ingediend.

Na de in 2001 tot stand gekomen beperking van federale financiering van
bepaald embryonaal stamcelonderzoek hebben verschillende staten een
eigen beleid ontwikkeld en regelgeving tot stand gebracht, bijvoorbeeld
door bij wet te bevestigen dat embryonaal stamcelonderzoek legaal was
of door meer staatsgeld voor onderzoek uit te trekken. Zo voorziet de
subsidieregeling van de staat Californië uit 2004 in ondersteuning van
onderzoek met humane embryonale stamcellen, met inbegrip van onderzoek op het gebied van therapeutisch kloneren. Enige andere staten
echter, waaronder Louisiana en Oklahoma, verboden embryonaal stamcelonderzoek geheel.
In reactie op het besluit van president Obama om de beperking van federale financiering van embryonaal stamcelonderzoek op te heffen, overwegen enkele, vooral zuidelijke, staten nu om eigen, restrictieve wetgeving te creëren. In Mississippi nam het Huis van Afgevaardigden een wet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XVI, nr. 143

2

aan die de universiteit van Mississippi verbiedt om staatsgelden te
gebruiken voor onderzoek waarbij een menselijk embryo teloor gaat.
Enkele staten overwegen wetgeving in het leven te roepen die een
embryo definieert als een persoon. De Senaat van de staat Georgia heeft
wetgeving aangenomen die het zogeheten therapeutisch kloneren en het
kweken van embryo’s voor enig doel anders dan voortplanting, verbiedt.
Samengevat leiden de huidige situatie en ontwikkelingen op het juridische
vlak zoals hierboven beschreven tot de conclusie dat voor zover het niet
gaat om handelingen die tevens moeten worden gezien als reproductief
kloneren, op dit moment alle vormen van onderzoek op het gebied van
stamcellen ten minste «ergens binnen de VS» zijn toegestaan.
Vergelijking van de situatie in de VS met die in Nederland
Zoals eerder is aangegeven betekent de recente wijziging van de federale
beleidsvisie in de VS dat daar – voor zover zulk onderzoek past binnen de
overige regelgeving – in principe al het onderzoek met embryonale stamcellijnen die zijn of zullen worden verkregen uit van in-vitrofertilisatieprocedures overgebleven embryo’s in aanmerking zal kunnen komen voor
financiële steun vanuit federale overheid.
Wat dat betreft is er dan formeel geen verschil meer met de situatie in
Nederland. Ook in Nederland is sprake van enige – zij het indirecte, zoals
via de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen – (mede)financiering door de centrale overheid van onderzoek met embryonale
stamcellen verkregen uit van in-vitro-fertilisatieprocedures overgebleven
embryo’s.
Wel is het zo dat in ons land op grond van het Coalitieakkoord nu met
name het onderzoek met gebruikmaking van adulte stamcellen krachtig
wordt bevorderd; in casu gebeurt dat via het speciale programma Translationeel Adult Stamcelonderzoek zoals dat door ZonMw op mijn verzoek in
het leven is geroepen. In de VS wordt dergelijk onderzoek ook verricht, en
kan het eveneens voor federale financiering in aanmerking komen.
De Embryowet verbiedt onder meer het tot stand brengen van een
embryo voor andere doeleinden dan zwangerschap, waartoe ook therapeutisch kloneren wordt gerekend; financiering van dergelijk onderzoek
door de Nederlandse (rijks)overheid kan daarmee niet aan de orde zijn.
Maar ook al zouden daarvoor andere financiers kunnen worden gevonden, dan is het daadwerkelijk uitvoeren van dergelijke handelingen in
Nederland toch niet toegestaan.
Gelet hierop en de hierboven gegeven beschrijving van de huidige situatie
in (staten van de) VS, moet worden vastgesteld dat er qua regelgeving in
de VS in zijn totaliteit meer vormen van onderzoek mogelijk zijn dan in
Nederland, en dat óók in de VS niet alle vormen van onderzoek voor federale financiering in aanmerking komen.
Slotconclusie
Het bovenstaande leidt tot de conclusie dat het besluit van president
Obama van 9 maart jl. inhoudelijk gezien niets wijzigt ten aanzien van de
vormen van onderzoek die in de VS mogelijk zijn op het gebied van
embryonale stamcellen, waarbij het wel zo is dat in de VS meer vormen
mogelijk zijn dan in Nederland. Het enige directe effect van het besluit is
dat het federale financiële ondersteuning van onderzoek met meer en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XVI, nr. 143

3

nieuwe embryonale stamcellijnen mogelijk zal maken ongeacht de datum
van totstandkoming van de stamcellijnen, waarmee in dat opzicht de
situatie in de VS vergelijkbaar wordt met die in Nederland.
Ik vertrouw erop hiermee afdoende aan uw verzoek te hebben voldaan.
De staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
M. Bussemaker

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XVI, nr. 143

4