In hoeverre draagt de Wet Arbeid Schijnconstructies bij aan het bestrijden van
schijnconstructies op de arbeidsmarkt?
Prof. mr. M.S. Houwerzijl, paper in opdracht van het ministerie van SZW
1. Vraagstelling en insteek van de paper
Aan mij is gevraagd een paper van beperkte omvang te schrijven over de vraag in
hoeverre de Wet arbeid schijnconstructies (hierna: Was) heeft bijgedragen aan het
terugdringen van schijnconstructies op de arbeidsmarkt. Deze vraag is tevens de
hoofdvraag van de evaluatie van de Was door het ministerie van SZW.
Bij het schrijven van deze paper heb ik met behulp van met name de drie monitors van
prakijkervaringen met de Was en de twee externe onderzoeken naar respectievelijk de
effecten van ketenaansprakelijkheid en openbaarmaking van inspectiegegevens, een
goed beeld gekregen van de ontvangst en de impact van de maatregelen uit de Was in de
praktijk. Dit beschikbare materiaal laat zien dat het ministerie in de afgelopen jaren
reeds het nodige heeft gedaan aan de monitoring van kwantitatieve en kwalitatieve
effecten van de Was. Door zo regelmatig de (meningen over de) opbrengsten en
maatschappelijke meerwaarde van de maatregelen uit de Was te volgen en te peilen bij
de belangrijkste stakeholders, legt het ministerie op welhaast voorbeeldige1 wijze
verantwoording af over de lasten en opbrengsten van de Was.
Aan genoemde informatie biedt deze paper slechts een bescheiden toevoeging. Zo gaat
het de omvang van deze paper te boven om in te gaan op alle aanpassingen die in het
kader van de Was in verschillende wetten zijn aangebracht. Om te voorkomen dat de
paper een allegaartje wordt, spits ik de beantwoording van de gestelde vraag naar de
bijdrage van de Was aan het bestrijden van schijnconstructies op de arbeidsmarkt
voornamelijk toe op de maatregel die naar mijn indruk als de (potentieel) meest
ingrijpende maatregel wordt ervaren: ketenaansprakelijkheid. Een aantal andere
maatregelen en/of problemen en suggesties voor oplossingen die genoemd zijn in het al
beschikbare evaluatiemateriaal komen ‘in the slipstream’ aan de orde of soms ook in de
noten. Ik begin echter met een korte blik in de achteruitkijkspiegel.
2. Aanloop naar en achtergrond van de Was
De Was kwam niet uit het niets. In Nederland zijn vanaf 2006 maatregelen genomen die
als voorlopers kunnen worden beschouwd van de negen jaar later aangenomen Was. In
de context van een Europeaniserende arbeidsmarkt zette het ministerie bijvoorbeeld in
op het bieden van voorlichting (in eigen taal) aan toen nieuwe groepen buitenlandse
werknemers over hun rechten en plichten op de Nederlandse arbeidsmarkt. Ook kreeg
de soms abominabele huisvesting de aandacht. Verder werd een specifiek programma
opgezet om uitzendbureaus aan te pakken die proberen de wet te ontlopen, genaamd
‘Aanpak Malafide Uitzendbureaus’ (AMU). Daarbij speelde mee dat er inmiddels een
heuse (sub)sector van intra-Europese arbeidsbemiddeling was ontstaan. Buitenlandse
werknemers worden bijvoorbeeld gerekruteerd in een Oost-Europese lidstaat (vaak
Polen) maar via een Nederlandse intermediair tewerkgesteld, of juist gedetacheerd via
(uitzend)bedrijfjes die soms alleen op papier in het buitenland zijn gevestigd
1 De wijze van monitoring en evaluatie lijkt in lijn met de door de WRR in 2013 (WRR, Toezien op

publieke belangen. Naar een verruimd perspectief op rijkstoezicht, 2013) bepleite bredere benadering
van handhaving en rijkstoezicht.

(postbusondernemingen). Ook worden ze bemiddeld als (schijn-)zelfstandige. (Oude)
Verdienmodellen onder nieuwe namen zoals ‘contracting’2 raakten in zwang, mede door
de sterkere focus op kostenbesparingen vanaf het begin van de economische crisis rond
2009.3
In 2007 was al gestart met bestuursrechtelijke handhaving van de WML. De controle op
betaling van het minimumloon is per 1 januari 2013 verder uitgebreid op grond van de
Wet aanscherping handhaving en sanctiebeleid SZW-wetgeving. Er kwamen meer
controleurs en hogere boetes, met daarnaast mogelijkheden zoals het innemen van
administratie en het preventief stilleggen van werkzaamheden bij herhaalde
overtredingen van de WML. Mede met het oog op buitenlandse uitzendbureaus is ook de
inlenersaansprakelijkheid voor het wettelijke minimumloon ingevoerd (art. 7:692 BW).
Bovendien mocht het minimumloon sinds 2011 niet meer verrekend worden met
kosten, de kosten van huisvesting4 en van de premie ziektekostenverzekering
daargelaten. Pas in het kader van de Was (en na een verloren rechtszaak5) zou dit beleid
per 1 januari 2017 een wettelijke grondslag krijgen.
Genoemde ‘reparatiemaatregel’ is meteen een voorbeeld van de weerbarstigheid van de
problematiek. Ondanks de extra inzet op handhaving, bleek het wet- en regelgevend
kader steeds opnieuw allerlei mazen te bevatten die de handhaafbaarheid bemoeilijkten.
Het aantal (gemelde) misstanden nam toe, vooral onder invloed van de almaar
toenemende ‘search of cheap labour’, in arbeidsintensieve sectoren als de bouw,
wegtransport, vleesverwerkende industrie en land- en tuinbouw.6
In het sociaal akkoord van april 2013 is vervolgens afgesproken de aanpak van
schijnconstructies te intensiveren. Dit resulteerde in 2015 in de Was, die zoals bekend
op gefaseerde wijze acht maatregelen7 heeft ingevoerd ter bestrijding van
schijnconstructies. Met de term schijnconstructies wordt in dit kader bedoeld dat een
situatie wordt voorgespiegeld die niet overeenkomt met de feitelijke situatie.8 Dat zijn al
dan niet grensoverschrijdende constructies waarmee bepaalde werkgevers de randen
van de wet opzoeken en daar soms ook overheen gaan. De feitelijke situatie wijkt bij die
schijnconstructies af van de papieren situatie.9 Doel voor de werkgevers die het betreft
is om via schijnconstructies de kosten van arbeid te verlagen of met een valse
voorstelling van zaken hun winst te maximaliseren.
3. Invoering van ketenaansprakelijkheid
2 L. Bijpost, Contracting: een nieuw fenomeen in het stelsel van arbeidsrelaties? TRA 2015, 4. Anno

2019 is er (terecht) veel aandacht voor misstanden met ‘contracting’ en (internationale) ‘payrollconstructies’. Zie met name publicaties van F. Laagland en zie Brief regering; Contracting en
voortgang verkenning naleving Wet allocatie arbeidskrachten door intermediairs (Waadi), Tweede
Kamer, 2018-2019, 29544, nr. 914.
3 M.S. Houwerzijl, ‘Naar een fair and genuine European labour market?', TRA 2013, 90.
4 FNV merkt terecht op dat daarbij een relatie moet worden gelegd tussen de kwaliteit en het
huurbedrag. Ook moet het SNF keurmerk op dit punt worden aangevuld.
5 Rb. ’s-Gravenhage, 11 december 2013, X Uitzendbureau B.V. / minister van SZW, met noot J.H.
Even, ‘Transnationale arbeid in de EU: race to the top or to the bottom?, AR Updates 18 februari
2014.
6
J. Cremers, In search of cheap labour in Europe, Brussels: CLR studies 6 2011.
7 Voor een overzicht zie de bijlagen bij de Monitor Was.
8 Eerste Kamer, 2018–2019, 35 074, O 7.
9 Tweede Kamer, 2017–2018, 25 883, nr. 333, p. 26.

Een van de meest verstrekkende maatregelen in het kader van de Was betreft de
ingevoerde ketenaansprakelijkheid, die tevens een implementatie vormt van artikel 12
Richtlijn 2014/67.10 De richtlijn is medio 2016 in de WagwEU omgezet.11 Met de Was is
Nederland hierop vooruitgelopen. De Was heeft de inlenersaansprakelijkheid die tot dan
toe gold vervangen door een per 1 juli 2015 ingevoerde ketenaansprakelijkheid die op
drie punten een uitbreiding behelsde. Allereerst ging de ketenaansprakelijk gelden voor
alle sectoren,12 in plaats van alleen voor de uitzendsector. Ten tweede, waar de
inlenersaansprakelijkheid alleen gold voor het wettelijke minimumloon, strekt de
ingevoerde ketenaansprakelijkheid zich ook uit tot het loon dat tussen partijen is
afgesproken. Ten derde kan een werknemer, nadat hij eerst zijn werkgever en/of diens
directe wederpartij (ex art. 7:616a BW) tevergeefs heeft aangesproken op betaling van
het verschuldigde loon,13 de eerstvolgende schakel in de keten en vervolgens steeds een
schakel hoger in de keten aanspreken (ex art. 7:616b BW). Op deze wijze is een
volgtijdelijk systeem gecreëerd. Wanneer de loonvordering bij genoemde partijen niet
kan worden geëffectueerd, kan de werknemer achtereenvolgens naar alle volgende
schakels in een opdrachtketen gaan. Uiteindelijk kan hij de hoofdopdrachtgever
aansprakelijk stellen voor de voldoening van het achterstallige loon.
4. Vergelijking met buitenlandse ketenaansprakelijkheidsregelingen
Blijkens de toelichting op het wetsvoorstel Was, verwachtte de regering van de
ingevoerde ketenaansprakelijkheid een sterk preventieve werking.14 Op basis van
succesvolle ervaringen in Duitsland, waar al sinds 1996 een volledige
ketenaansprakelijkheid geldt (in eerste instantie beperkt tot de bouwsector), lijkt dit
gerechtvaardigd. Daarbij moet echter worden aangetekend dat in Duitsland alle schakels
in de keten gelijktijdig aansprakelijk zijn. De werknemer hoeft niet eerst de werkgever
of diens directe wederpartij aan te spreken maar kan zich meteen tot de meest solvente
partij richten. Ook is er geen vrijwaring van ketenaansprakelijkheid mogelijk. Nederland
heeft op deze punten Duitsland niet gevolgd.
Met de noodzaak eerst de werkgever en/of de directe wederpartij aan te spreken en de
mogelijkheid van een niet-verwijtbaarheidsverweer, lijkt een variant op het
10 M. Govaert en A.J.P. van Beers, ‘Handhaving detacheringsrichtlijn: hoe te ontkomen aan

ketenaansprakelijkheid?’, TRA 2013/8-9.
11 Zie over het verband tussen Was en WagwEU en de achterliggende Europese regelgeving: J.H.
Even en A. Zwanenburg, Schijnconstructies, constructies en de WagwEU, TAO 2017/4; Mijke
Houwerzijl, ‘Aanpak van schijnconstructies op de Europeaniserende Nederlandse arbeidsmarkt’, in:
Saskia Bonjour, Laura Coello Eertink, Jaco Dagevos, Chris Huinder, Arend Odé en Karin de Vries
(red.), Open grenzen, nieuwe uitdagingen. Arbeidsmigratie uit Midden- en Oost-Europa, AUP 2015, p.
79 – 103.
12 Met betrekking tot vervoersovereenkomsten voor beroepsgoederenvervoer over de weg echter pas
vanaf 1 januari 2017. FNV vraagt m.i. terecht om uitbreiding naar alle vervoersovereenkomsten. Er is,
gelet op het doel van de Was, geen goede reden om bepaalde sectoren uit te zonderen, zeker geen
sectoren waar regelmatig onderbetaling plaatsvindt, zoals de taxibranche.
13 De FNV bepleit m.i. terecht dat in art. 7: 616a BW het ‘verschuldigde loon’ de
kernarbeidsvoorwaarden van artikel 2 lid 6 Wet AVV moet omvatten. Ook is van belang dat art. 7:
616c BW en overigens ook de WML worden aangepast op de situatie in het transnationale
wegvervoer, waarbij veelal niet (alleen) ‘in’ Nederland maar ‘vanuit’ Nederland wordt gewerkt. Dit kan
mogelijk meegenomen in de Verkenning effectievere handhaving Wml in wegtransport, Tweede
Kamer 2018-2019, 25883 nr. 348.
14 Zie Kamerstukken 34108, nr. 3 en nr. 6. Zie tevens E.J.A. Franssen, ‘De Wet Aanpak
Schijnconstructies: de ketenaansprakelijkheid’, AR 2015/40 en H. de Kort & A. van Rijs,
‘Ketenaansprakelijkheid inzake loonbetaling, een verdere stap, een verbetering?’, TvAO 2015/04.

Oostenrijkse model gevolgd te zijn. Uit vergelijkend onderzoek volgt echter dat een
dergelijke afgezwakte vorm van ketenaansprakelijkheid meer administratieve lasten
voor ondernemers oplevert terwijl het minder effectief is dan volledige
ketenaansprakelijkheid, zoals geldt in Duitsland.15 Gelet op de opmerkingen van
werkgeverskant in de monitors over de administratieve lasten van de ingevoerde
regeling en de opmerkingen van werknemerskant over de wenselijkheid om meteen ook
de hoofdopdrachtgever (en andere partijen hoger in de keten) te kunnen aanspreken,
zou het invoeren van een volledige gelijktijdige ketenaansprakelijkheid zoals in
Duitsland, in feite twee vliegen in een klap slaan.16
5. Preventieve werking van de ketenaansprakelijkheidsregeling
In hoeverre gaat er - ondanks de mindere doelmatigheid dan de Duitse regeling - van de
Nederlandse volgtijdelijke ketenaansprakelijkheidsregeling daadwerkelijk een
preventieve werking uit? Leidt de huidige regeling tot een ontmoediging (en dus een
bestrijding) van schijnconstructies? Of hebben de werkgevers gelijk en is het vooral een
administratieve last?
Uit de bestudeerde stukken blijkt dat grote publieke en private opdrachtgevers in een
aantal sectoren waar veel in ketens wordt gewerkt, zich er goed van bewust zijn dat zij
sinds de invoering van de ketenaansprakelijkheid meer risico’s lopen. Zij kunnen
immers aangesproken worden als de werkgever die voor hen werkt zijn verplichtingen
jegens de werknemer niet nakomt. Opdrachtgevers proberen dit risico te verminderen
door garanties te vragen van contractspartijen.17 Dat is ook precies de bedoeling. Het
onderzoek van Bureau Bartels en ook de opmerkingen van een aantal organisaties van
werkgeverskant in de monitors bevestigen dit gedragseffect, dat op zichzelf bijdraagt
aan de preventieve werking en daarmee aan de effectiviteit van de
ketenaansprakelijkheid. Wel lijkt de insteek vooral defensief te zijn; met contractuele
maatregelen juridisch indekken, terwijl nauwelijks actief wordt gecheckt op de juiste
loonbetaling om zo misstanden actief uit te bannen.18
Als de preventieve werking niet zichtbaar is omdat er geen procedures worden gevoerd,
kan de effectiviteit van ketenaansprakelijkheid voor partijen die puur uit instrumentele
(defensieve) overwegingen risicobeperkende maatregelen nemen, wellicht verzwakken.
Mede daarom is het belangrijk dat ketenaansprakelijkheid aan werkgeverszijde ook op
inhoudelijke gronden wordt geaccepteerd en rechtvaardig wordt gevonden. Bureau
Bartels constateert dat veel geraadpleegde organisaties zich inderdaad kunnen vinden
in de gedachte achter ketenaansprakelijkheid. Ze waarderen het feit dat de overheid –
via een gedeelde verantwoordelijkheid voor ketenpartners – wil bijdragen aan het
terugdringen van oneerlijke concurrentie op arbeidsvoorwaarden door het bevorderen
15 Houwerzijl & Peters, 2008; Jorens, Peters & Houwerzijl, 2012; Houwerzijl & Wilkinson, 2013.
16 Een tussenoplossing kan zijn om volledige ketenaansprakelijkheid alleen in te voeren in de sectoren

die het meest met (deels transnationale) lange ketens werken, zoals de bouwsector. Daar levert
immers de volgtijdelijkheid de meeste vertraging op, hetgeen ontmoedigend werkt op het instellen van
vorderingen.
17 De overheid is de sector waar relatief gezien de meeste organisaties contractuele maatregelen
treffen (67%).
18 Bureau Bartels rapporteert dat veel organisaties het uitvoeren van controles niet nodig vinden. Ze
schatten de kans op onderbetaling in hun keten laag in (overheid, metaal en techniek), of werken altijd
met dezelfde bekende en vertrouwde partijen (landbouw en bouw) of gecertificeerde bedrijven
(transport) en/of hebben nog nooit klachten over onderbetaling gehad (alle sectoren).

van een correcte loonbetaling. Echter, onduidelijkheid of, waar en hoe vaak zich
misstanden rond loonbetaling in de keten voordoen, leidt tot het als belastend ervaren
dat de regelgeving geldt voor alle (bonafide) partijen in alle sectoren.
Vakbonden rapporteren dat dreigen met ketenaansprakelijkheid veelal genoeg is om
werkgevers tot correcte betaling van het loon te doen overgaan. Bovendien is inmiddels
de eerste procedure gevoerd die (mede) stoelde op art. 7:616a BW. Hierin is
opdrachtgever PostNL met succes op een schijnconstructie aangesproken.19 Deze
uitspraak van 7 mei 2019 kon in de onderzoeken en de monitors nog niet worden
meegenomen. Aannemelijk lijkt echter dat de preventieve werking hiervan een ‘boost’
krijgt.20
6. Collectieve loonvordering
De procedure tegen PostNL was aangespannen ex art. 3:305a BW. Deze rechtsingang
heeft meerwaarde ten opzichte van het cao-rechtelijk instrumentarium, maar kent ook
beperkingen. Een daarvan is dat de uitspraak alleen gezag van gewijsde heeft voor de
formele procespartijen. Dit gaat in de toekomst veranderen. Op een nader te bepalen
moment wordt gebondenheid aan de uitspraak van alle belanghebbenden de norm met
een opt-out mogelijkheid.21 FNV bepleit een uitdrukkelijk op te nemen zelfstandige
bevoegdheid van werknemersorganisaties (en paritaire cao-nalevingsorganisaties?) om
het verschuldigde cao-loon collectief te kunnen vorderen. Dit verdient nader onderzoek.
Volgens Messoussi zou een met waarborgen omklede wettelijke constructie die aan
vakbonden de mogelijkheid biedt anoniem een geaggregeerde collectieve loonvordering
in te stellen, meerwaarde hebben.22 Werknemers willen immers meestal niet met naam
en toenaam onderbetaling aan de kaak stellen, onder andere uit angst om hun baan te
verliezen.23
7. Melding vermoeden niet-naleving cao door Inspectie SZW
Een grote rol bij succesvolle claims van de vakbonden, zowel buiten als in rechte, speelt
een andere maatregel die in het kader van de Was is genomen. Het doorgeven van
vermoedens van ontduiking van de cao aan sociale partners ex art. 18p lid 7 WML, in
combinatie met de mogelijkheid van het aanvragen van onderzoeken ex art. 10 Wet Avv

19 Ktr. Enschede, 7 mei 2019, ECLI:NL:RBOVE:2019:1538. De kantonrechter in Enschede oordeelt

dat PostNL hoofdelijk aansprakelijk is voor achterstallig loon aan pakketsorteerders die het bedrijf
inleende via een met
uitzendbureau In Person opgezette ‘contracting'- constructie. Het pakketbedrijf handelde onrechtmatig
en profiteerde bewust van de onderbetaling van arbeidskrachten en de contracting-constructie die het
met In Person had opgezet.
20 Zie ook FD 16 augustus 2019, ‘Flexwerkers kunnen onbetaalde facturen mogelijk verhalen op ING’,
waarbij gespeculeerd wordt op aansprakelijkheid krachtens de Was mits het de als zzp-ers
aangenomen medewerkers van het in problemen geraakt payrollbedrijf TCP lukt om aan te tonen ‘dat
hun relatie met TCP eígenlijk een arbeidsovereenkomst betreft, dan kan ING wel degelijk
aansprakelijk worden gesteld.’
21 Tweede kamer, 2016-2017, 34 608 , nr. 3.
22 I. Messoussi, Publiek-private samenwerking en gegevensuitwisseling in het kader van de Wet
aanpak schijnconstructies, TRA 2018, 85.
23 Messoussi wijst er in dit verband terecht op dat de toegang tot de rechter de afgelopen jaren niet
gemakkelijker is geworden, zie o.a. Verslag EK 2017/2018, nr. 19, item 10. Zo zijn de griffierechten de
afgelopen jaren verhoogd, rechtsbijstandssubsidies verlaagd en zijn rechtbanken gesloten. Vele
werknemers zullen een (individuele) civiele procedure om die reden mijden.

of art. 8 Waadi,24 heeft onmiskenbaar een positieve invloed op de aanpak van
misstanden en schijnconstructies. Het aantal verzoeken van vakbonden op basis van
deze wetsbepalingen is sterk toegenomen in de laatste jaren. Bij
aansprakelijkheidstelling met cao- of Waadi-nalevingsonderzoeken in ‘de achterzak’,
lukt het de vakbonden blijkens de tweede en derde Was monitor vaak om zonder te
procederen onderaannemers en opdrachtgevers te bewegen tot het (na)betalen van de
correcte lonen. FNV heeft in het kader van de evaluatie een aantal suggesties gedaan ter
versterking van dit instrument die mijns inziens inderdaad de werking van de melding
aan sociale partners nog verder kunnen verbeteren. Belangrijk is uiteraard ook dat de
Inspectie SZW voldoende middelen behoudt om het faciliteren van cao- en Waadinaleving op dezelfde voet voort te zetten als in de periode 2014-2018, toen hier tijdelijk
extra middelen voor waren uitgetrokken.25
8. Privacy obstakels
Een van de verbeterpunten die FNV aandraagt voor het doorgeven van vermoedens van
ontduiking van de cao, heeft betrekking op het wegens privacy niet-delen van
persoonsgegevens die wel essentieel zijn voor de effectiviteit van het instrument.26
Mogelijk kan dit knelpunt opgelost worden door de melding ex art. 18p lid 7 WML op
dezelfde manier vorm te geven als de gegevensuitwisseling tussen de Inspectie SZW en
een erkende certificerende instelling voor de uitzendbranche in het kader van de Waadi.
Hierbij is in een afweging tussen het recht op eerbiediging van de persoonlijke
levenssfeer en het verstrekken van gegevens van bedrijven die onder andere de WML
hebben overtreden, overwogen dat gegevensverstrekking aan private handhavende
instanties een duidelijke meerwaarde heeft en dat het niet mogelijk is met minder
verstrekkende maatregelen op even adequate wijze misbruik te voorkomen, aldus de
Memorie van Toelichting bij de Waadi.27
Werkgeversvertegenwoordigers geven aan dat ze een ‘botsing’ ervaren tussen de
regelgeving rond ketenaansprakelijkheid en de privacywetgeving. Wellicht kan ook hier
een redenering à la de Waadi uitkomst bieden.
9. Intransparante ketens en oneerlijke concurrentie
Dat brengt mij op het onderwerp van (te) lange, moeilijk doorgrondelijke (en deels
transnationale) ketens, waardoor de kans op onderbetaling toeneemt.
(Hoofd)opdrachtgevers hebben zicht op de eerste schakels, maar niet altijd op
onderaannemers lager in de keten, zo bleek uit de monitors. Zowel om het risico op
ketenaansprakelijkheid te verminderen wegens een intransparante keten (op welk
belang van werkgeverszijde wordt gewezen), als om de werknemer het aanspreken van
soms ‘meer dan 100 BV’s’ te besparen (op welk belang van werknemerszijde wordt
24 De procedure van FNV tegen Post-NL was gebaseerd op een art. 8 Waadi-onderzoek waarmee de

schijnconstructie kon worden aangetoond. Overigens kunnen sociale partners naar aanleiding van de
melding van I-SZW ook zelf onderzoek starten naar de cao-naleving.
25 J.H. Bennaars, ‘Artikel 10 Wet Avv: over recht hebben en recht krijgen’, TRA 2018, 38; J. Cremers
(mmv H. Bennaars), Drie jaar ervaring met intensievere cao-naleving. Een analyse van de
nalevingsdossiers n.a.v. het Sociaal Akkoord 2013, Tilburg University, 2017.
26 Tweede Kamer 2017-2018, 34108, 29, p. 2 (tweede monitor Was).
27 Tweede Kamer 2010-2011, 32872, nr. 3, p. 13-16. Art. 8 sub f Wbp (art. 6 sub f AVG) zou
voldoende grond bieden tot verstrekking van persoonsgegevens. Zie uitgebreid I. Messoussi, Publiekprivate samenwerking en gegevensuitwisseling in het kader van de Wet aanpak schijnconstructies,
TRA 2018, 85.

gewezen), zou in cao’s of misschien zelfs wettelijk een limiet aan het aantal schakels
gesteld kunnen worden. Dit gebeurt ook in sommige (sectoren in) andere lidstaten, zoals
in Spanje. Bureau Bartels meldt dat een kleine groep (10% van de geraadpleegde
organisaties) naar aanleiding van de invoering van ketenaansprakelijkheid de noodzaak
zag het aantal opdrachtnemers/schakels binnen de keten te verminderen. Een kleiner
aantal partijen heeft in hun ogen als voordeel dat de keten overzichtelijker en beter te
controleren wordt en dat daarmee ook de (administratieve) belasting van de organisatie
wordt beperkt. Vermindering van het aantal schakels wordt gerealiseerd door
opdrachtnemers beperkingen op te leggen wat betreft het verder uitbesteden van werk
aan derden.
Bovendien kan beperking van het aantal schakels wellicht ook op andere wijze bijdragen
aan vermindering van schijnconstructies; er kan een hoger loon betaald worden als de
totale aanneemsom onder minder contractspartijen verdeeld hoeft te worden. Daarmee
zou het achterliggende probleem van schijnconstructies, namelijk oneerlijke
concurrentie, beter geadresseerd worden. Zowel vakbonden als koepelorganisaties die
ondernemers in de midden-segmenten van de keten vertegenwoordigen, signaleren in
dit verband dat de in de Was genomen maatregelen (nog) niet het gewenste effect
hebben op de hoogte van de tarieven/prijzen.28 In een aantal sectoren (o.a. post en
logistiek) is de prijsdruk nog vrij hoog, waardoor het voor opdrachtnemers lastig kan
zijn het toepasselijke cao-loon te betalen. De uitzendbranche geeft daarnaast aan dat
inleners niet altijd de juiste informatie over de inlenersbeloning verstrekken, wat het
risico van niet-correcte betaling met zich brengt.29
10. Openbaarmaking van inspectieresultaten
Een ander onderdeel van de Was, het openbaar maken van inspectiegegevens, heeft
evenmin het gewenste effect gesorteerd. Aan SEO is gevraagd te onderzoeken of de
huidige openbaarmaking van de Inspectie SZW in het kader van de Wav, de WML, de
Waadi en inspecties naar asbest de beoogde nalevingseffecten heeft. Uit het onderzoek
bleek dat de huidige praktijk van het openbaar maken van inspectieresultaten via een
centrale website wat betreft de WML en de Wav zijn doel voorbij schiet, aangezien de
website te weinig inzichtelijk is ingericht. Het is dus zaak aan de functionaliteit van de
website het een en ander te verbeteren. Mocht vervolgens blijken dat de website nog
altijd (te) weinig impact heeft, dan verdient overweging (daarnaast) een veel gerichtere
maategel te nemen, zoals onder meer in Duitsland geldt. Daar kunnen werkgevers die in
het verleden veroordeeld zijn voor overtreding van arbeidswetgeving op een ‘zwarte
lijst’ komen, waardoor zij (voor een bepaalde periode) niet meer kunnen meedingen in
aanbestedingsprocedures.
11. Aandacht voor arbeidsomstandigheden in (meertalige) ketens
Uit het SEO rapport blijkt dat de openbaarmakingsmaatregel het beste werkt inzake de
inspecties naar asbest. Mogelijk wordt de openbaarmaking in de toekomst uitgebreid
naar (alle) Arbowetgeving.30 Het lijkt mij dat hier reden toe is in het licht van ernstige
28 De opmerking van AFNL in de derde monitor (p. 6) dat ‘bouwbedrijven niet alleen moeten gaan voor

de laagste prijs’ , vertoont gelijkenis met de observatie van FNV inzake het wegvervoer dat ‘de
tarieven niet omhoog [gaan], terwijl dit voor de ondernemers noodzakelijk is om de cao te kunnen
naleven’ (p 8).
29 Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 108, nr. 30, p. 2.
30 Inclusief de Arbeidstijdenwet.

arbeidsongevallen die zich voordoen bij (onder meer) het werken in ketens.
Uitzendkrachten zouden 70% meer kans hebben op een ernstig ongeval dan andere
werknemers.31 Daarbij is van belang dat veel uitzendkrachten tegenwoordig uit het
buitenland komen. Deze ‘flexmigranten’ zijn extra kwetsbaar, onder meer op het punt
van het (niet) begrijpen van instructies.32 Dit vraagt tevens om een hervatting van de
discussie die in de jaren 2014-2015 is gevoerd over de wenselijkheid van
ketenaansprakelijkheid voor gezond en veilig werken.33 Destijds is de mogelijkheid van
een bestuursrechtelijke ketenaansprakelijkheid verkend. De conclusie van toen dat
dergelijke maatregelen te ver gingen nu de omvang van de problematiek onvoldoende
scherp was, lijkt toe aan heroverweging.
Daarnaast verdienen soms regels op een heel ander rechtsgebied aandacht om te
voorkomen dat flexmigranten in een civielrechtelijke aansprakelijkheidsprocedure34
rechteloos raken: onlangs vernam ik over een casus van een Litouwse man die via een
Litouws uitzendbureau bij een Nederlandse inlener werkte. Hij raakte bij een
arbeidsongeval buiten kennis en kwam ook na diverse operaties niet meer bij. Opdat een
advocaat namens hem de Nederlandse inlener aansprakelijk kan stellen ex 7:658 lid 4
BW, heeft het ziekenhuis geprobeerd hem onder curatele te stellen. Dit ging echter niet
omdat de man niet in de Basisregistratie Personen was ingeschreven; de kantonrechter
heeft daardoor geen rechtsmacht.35
12. Conclusie
Niet veranderd ten opzichte van de in paragraaf 2 kort beschreven situatie in aanloop
tot de Was, is de weerbarstigheid van de problematiek. Ook vier jaar na de gefaseerde
invoering van maatregelen in het kader van de Was, blijkt het wet- en regelgevend kader
steeds opnieuw allerlei (vaak kleine) mazen te bevatten die de handhaafbaarheid
bemoeilijken. Wat betreft de bijdrage van de Was aan het terugdringen van
schijnconstructies op de arbeidsmarkt meen ik dan ook dat het glas zowel halfvol als
half leeg is; de Was heeft de meest voor de hand liggende tekorten in de
handhaafbaarheid en de daadwerkelijke handhaving van de geldende normen
weggenomen, waardoor duidelijk een bijdrage is geleverd aan de preventie en
bestrijding van schijnconstructies én waardoor de maatschappelijke bewustwording en
afkeuring van ontduik- en ontwijkconstructies is toegenomen. Alhoewel de Was dus zijn
nut bewijst, is de problematiek nog immer actueel. Dat mag blijken uit nieuwe
initiatieven die op stapel staan, onder meer ter bestrijding van transnationale

31 Tweede Kamer, 2017-2018, 25883, nr. 333, p. 10.
32 Art. 8 lid 1 Arbowet verplicht de werkgever om werknemers doeltreffende voorlichting te geven over

alle veiligheids- en gezondheidsaspecten van het werk. Onder meer wegens schending van deze
bepaling werden opdrachtgevers op de bouwplaats bij Hoog Catherijne onlangs strafrechtelijk
aansprakelijkheid geacht voor de dood van een Poolse bouwvakker.
https://www.rechtspraak.nl/Organisatie-en-contact/Organisatie/Rechtbanken/RechtbankAmsterdam/Nieuws/Paginas/Bouwbedrijven-verantwoordelijk-voor-fatale-val-bouwvakker-HoogCatharijne.aspx
33 Tweede kamer, 2014–2015, 25 883, nr. 254.
34 Op grond van art. 7:658 lid 4 BW.
35 Misschien kan dit worden meegenomen in het overleg tussen de ministers van SZW en BZK over
‘spookmigranten’, die wel ergens wonen en werken, maar niet staan ingeschreven in de
Basisregistratie Personen. Zie Aanhangsel Tweede Kamer 2018-19, kamervragen 2955, antwoord op
vraag 23.

schijnconstructies en misstanden.36 Voor het substantieel terug dringen van
schijnconstructies, is een lange adem nodig. In dat licht is elk maasje in het regelgevend
kader er een te veel en verdienen de Was maatregelen een blijvende plaats in het
instrumentarium dat sociale partners en inspectie ter beschikking staat.

36 Maatregelen ter versterking van grensoverschrijdende handhaving, zijn of worden nog genomen in

het kader van (implementatie van) de Handhavingsrichtlijn (2014), de herziene Detacheringsrichtlijn
(2018) en de Europese Arbeidsautoriteit (2019).