R AA D
1 Ii

fl

i 1 1 1 •

LJ L 1 LJ LJ IX

P luis W iiie in Alexa ode ihof 20
Den 1 laag

2595 13F

Postbus 6124:3
2506 AF Den Haag

t 070 3106686
iiilo(i)eUIL1Itii.iiI

www.cuittitii.nI

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Mevrouw A. van Miltenbu rg
Postbus 20018
2500 EA Den Haag

29juni 2015
Kenmerk: rc-2015.07100/2

Betreft: Advies afstoting monumenten door Rijk en overdracht aan NMo

Geachte mevrouw Van Miltenburg,
Het Rijk is voornemens 31 monumenten met een erfgoedfunctie over te
dragen aan de Vereniging Nationale Monumentenorganisatie. Namens de
Tweede Kamer heeft u de Raad voor Cultuur op 30 april ji. gevraagd te
adviseren over deze nieuwe constructie en organisatie. U verwijst daarbij naar
de toetsing van de raad op professionele organisaties voor
rnonurnentenbehoud.
Daarnaast vraagt u wat de eventuele consequenties zijn, zowel nu als in de
toekomst, voor ons nationaal erfgoed in relatie tot de Nationale
Monumentenorganisatie) U geeft daarbij aan dat er duurzaam met nationaal
erfgoed omgegaan moet worden.
De raad heeft uit uw adviesverzoek (zie bijlage 2) de volgende vragen
gedestilleerd:
1. Hoe kijkt de raad aan tegen het vervreemden van rijksmonumenten die
eigendom zijn van het Rijk?
2. In hoeverre voldoet de Nationale Monumentenorganisatie aan de
beoordelingscriteria voor professionele organisaties voor
monumentenbehoud?
3. Is de instandhouding van de 31 monumenten bij de Nationale
Monumentenorganisatie duurzaam geborgd?
De raad gaat hieronder, na een verantwoording van zijn werkwijze, in op uw
vragen.

t Conform be1uit in OCW-procedurevergadering van 19maart 2015

RAA.

j?fl fl:

CULTUUR
Verantwoording werkwijze van de raad
De raad heeft zijn commissie Professionele Organisaties voor
Monumentenbehoud (hierna: POM) gevraagd dit advies voor te bereiden. De
samenstelling van de commissie is opgenomen in bijlage 1. De
verantwoordelijkheid voor de inhoud van het advies ligt bij de raad zelf.

De totstandkoming van dit advies heeft plaatsgevonden in een zeer korte
periode en tegen de achtergrond van het voornemen van de minister voor
Wonen en Rijksdienst om op 1juli 2015 de 31 monumenten over te dragen
aan de Nationale Monumentenorganisatie (hierna: NMo).

Omdat u een advies v66r de aangekondigde overdrachtsdatum het meest
zinvol vond, heeft de raad gekozen voor een werkwijze die in deze krappe
tij dspanne haalbaar was. De raad heeft zich daarom beperkt tot de
beschikbare openbare informatie en Kamerstukken. Voor de beantwoording
van de vragen 2 en 3 heeft de raad, om zich een beter beeld van de NMo te
kunnen vormen, bij deze Organisatie aanvullende documenten opgevraagd
ten behoeve van uw adviesaanvraag.
De raad wil benadrukken dat dit advies niet gebaseerd is op een
allesomvattend onderzoek. Zo heeft hij vanwege de beperkte adviestermijn
geen toelichtende gesprekken met betrokken partijen kunnen voeren.
2 De
raad vindt dat jammer. Ondanks de betrachte zorgvuldigheid bij de
totstandkoming van dit advies, zijn bepaalde onderwerpen daardoor wellicht
buiten beeld gebleven.
Als gevolg hiervan wijst de raad u op de beperkte reikwijdte van dit advies. De
raad is uiteraard bereid om met een aanvullend advies een verdiepingssiag in
zijn onderzoek aan te brengen.3

Hoe kijkt de raad aan tegen het vervreemden van
rijksmonumenten die eigendom zijn van het Rijk?
Eerder dit jaar heeft Ecoiys op verzoek van de minister voor Wonen en
Rijksdienst onderzoek gedaan naar de voorgenomen verkoop van 31
rijksmonumenten van het Rijksvastgoedbedrjf aan de NMo. Ecorys heeft
daarbij het proces, de methodiek en de uitkomst onderzocht.4 De raad heeft
1.

2 Betrokken partijen zijn naast het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, het
ministerie van Onderwijs, Cultuur en wetenschap, het Rijksvastgoedbedrijf, de Rijksdienst voor het
Cultureel Erfgoed, de Rijksbouwmeester en de NMo zelf.

:i De NM0 heeft op verzoek van de raad op 11 mei 2015 ten behoeve van de adviesvraag aangeleverd:
visiedocunlent, Beleggingsstatuut, Implernentatieplan SMb, Begeleidende brief, Statuten NMo en SMb,
Lijst met objecten.
4 Ecolys, Second Opinion overdracht Monumenten. Rapport Toetsing van cle Overdracht van :I
monumenten aan de NMo, Rotterdam, 17 april 2015.

RAAD
1

CULTUUR
in zij ii advies bij alle aspecten vooral gekeken of de cultuurwaarden goed zijn

geborgd.
De Staat der Nederlanden heeft ongeveer i8oo rijksmonumenten in
eigendom.5 De meeste daarvan worden ingezet voor het primaire proces
(denk aan sluizen, kantoren, gevangenissen, bruggen et cetera). De
Rijksgebouwendienst, sinds 2014 ondergebracht in het Rijksvastgoedbedrijf,
beheerde daarvan circa 350 rijksmonumenten, verdeeld over 165
6 Complexen die niet worden gebruikt door het Rijk worden
complexen.
‘monumenten met een erfgoedfunctie’ genoemd, om hen te onderscheiden
van monumenten met een huisvestingsfunctie.7 Van monumenten met een
erfgoedfunctie zijn er circa 70.8 Het rijksbeleid was dat de
Rijksgebouwendienst deze monumenten beschermde door ze in bezit te
hebben en te onderhouden.
Van de 350 objecten en complexen van de Rijksgebouwendienst werden er
88 aangemerkt als ‘categorie T’: monumenten van buitengewoon
(inter)nationaal cultuurhistorisch belang, die bovendien onvervreemdbaar
waren, zoals het Binnenhof, Paleis op de Dam, Ridderzaal of Huis ten
Bosch.’° Met andere woorden, het nationaal belang van deze monumenten
was z6 groot dat zij niet mochten worden verkocht of gesloopt. Het Rijk was
er z6 zuinig op dat de bescherming van de Monumentenwet niet voldoende
werd geacht en het rijksbezit als extra bescherming gold.h1
Daarnaast zorgde het Rijk in het verleden, en nu nog steeds, met de inzet van
interne en externe restauratiespecifieke expertise voor een
instandhoudingspraktijk (onderzoek, onderhoud en restauraties) op het
hoogste niveau, passend bij deze bijzondere categorie monumenten.
De monumenten op de lijst met 31 te vervreemden monumenten behoren
alle (uitgezonderd de Naald in Apeldoorn) tot categorie J•12
Het monumentenbeleid van de Rijksgebouwendienst kent een lange
geschiedenis. Tot eind 2011 vormde dit beleid de grondslag voor de wijze
5 Tweede Kamer, ergadeijaar 2012—201:3, 31 490, nr. 103
6 liet Rijk.svastgoedbedrijf is 1juli 2014 ontslaan uit de fusie van de Dienst Vastgoed Definsie, het
Rijksvastgoed- en ontwikkelingsbedrijf, de directie Rijksvastgoed en de Rijlcsgeiauwendienst.
7 Sinds 1991 door de Rgd zo aangeduid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012—2013, 31 490. 1W. 103
9 Tweede Kamer, vergiderjaar 2001—2002,

,

27432, nr. 39. Beleid vastgesteld in 1992, en herhevestigd in

2001.
°

Tweede Kamer, vergaderjaar 2001—2002. 274:32, nr. 3q

Dit was met name bedoeld op het punt van gebruik. ‘Fegen het zogenoemd wezensvreemd gebruik en
de daaruit voortkomende bouwkundige aanpassingen biedt de Monumentenwet geen beschenni lig. De
Rgd zag het rijk.sbezit als extra waarborg luertegen.
1

2

Tweede Kamer, veiaderjiar 2001-2002. 27432, nr. :39

3

RAA

CULTUUR
waarop het Rijk met deze monumenten omging. Met de brief van 11
november 2011 van toenmalig minister Donner van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties veranderde het beleid voor monumenten in rijksbezit.13
Donner schreef dat het streven naar een compacte rijksdienst en de focus op
de kerntaken tot een andere visie op het rijkseigendom van monumenten
vanaf nu aangeduid als ‘monumentaal vastgoed’ had geleid. De beleidslijn
van de Rijksgebouwendienst, waarin cultureel erfgoed niet alleen door de
Monumentenwet, maar ook door rjksbezit werd beschermd, werd
losgelaten. Het beleid voor rijksmonumentaal vastgoed werd
geharmoniseerd, wat de mogelijkheid bood de monumenten die binnen het
primaire proces van het Rijk geen functie vervulden te kunnen vervreemden.
De harmonisatie had voor de monumenten in categorie T tot gevolg dat de
speciale bescherming die voor hen gold, namelijk dat zij in bezit van het Rijk
bleven, werd afgeschaft. Zij waren niet langer onvervreemdbaar en konden
dus worden verkocht. Deze harmonisatie heeft derhalve geleid tot een lichter
(beschermings)regime voor deze monumenten, terwijl hun belang, waarde
en betekenis niet zijn veranderd.
De raad heeft bij deze beleidswijziging naast efficiency-overwegingen geen
inhoudelijke of ideële drijfveer kunnen vaststellen om de extra beschermde
categorie 1-monumenten onder hetzelfde vervreemdingsbeleid te laten vallen
als andere monumenten die eigendom zijn van het Rijk.
-

-

De beleidswijziging van toenmalig minister Donner werd in 2012 door
minister Blok voor Wonen en Rijksdienst aangegrepen om het proces van het
vervreemden van monumenten met een erfgoedfunctie daadwerkelijk in
gang te zetten.’
4 De aankondiging van deze vervreemding heeft in het
monumentenveld veel emoties losgemaakt en werd niet door iedereen
begrepen of gewaardeerd. Het Rijk, als eigenaar en hoeder van
internationale topmonumenten straalde tot dan toe de boodschap uit dat hij
de zorg hiervoor niet alleen uit praktisch, maar ook uit historisch, cultureel
en nationaal perspectief van belang vond.
Echter, de redenering dat de monumentenzorg in Nederland de afgelopen 50
jaar sterk ontwikkeld en geprofessionaliseerd is, dat veruit de meeste
rijksmonumenten in bezit zijn van particulieren of particuliere organisaties
en dat de staat waarin het monumentenbestand verkeert voor 85% redelijk
tot goed te noemen is, duidt erop dat ook buiten het Rijk goed voor
monumenten gezorgd kan worden. Vele monumentenorganisaties, waarvan
een aantal is aangewezen als professionele Organisatie voor
monumentenbehoud, doen dit ook volgens de raad op een betrokken en
stabiele wijze. Ook de minister van OCW geeft in haar beantwoording van
-

-

‘3 ‘[‘wecd Kamer, vergaderjaar 2011—2012. 31 490, nr. 77
14

Tweede Kamer, vergadeijaar 2012-2013. :31 490, nr. 121

4

RAAR
CULTUUR
Kamervragen op 5 februari 2013 aan dat zij van mening is dat private
partijen hebben aangetoond dat ze net zo goed als een overheid
monumenten kunnen beheren, behouden en gebruiken •15
In 2010 hebben de diensten die aangesloten zijn bij de Raad voor Vastgoed
Rijksoverheid in het Protocol Cultureel Erfgoed Rijksoverheid vastgelegd hoe
6 Het protocol bevat twaalf
zij zullen omgaan met hun cultureel erfgoed.1
punten; het laatste punt luidt: ‘Er wordt een verantwoorde instandhouding
gewaarborgd bij afstoting van monumenten waarvoor geen passende functie
binnen het Rijk te vinden is.’ Tevens is in het protocol bepaald dat in het
afstotingsproces extra eisen kunnen worden gesteld aan de nieuwe eigenaren
en aan het toekomstig gebruik en de wijze waarop de instandhouding van het
cultureel erfgoed wordt geborgd. De formulering van eisen vindt plaats in
nauw overleg met de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en het Atelier
Rijksbouwmeester.
De Tweede Kamer heeft twee maanden voor de geplande overdracht van de 31
monumenten advies gevraagd aan de Raad voor Cultuur. Over deze
overdracht wordt verschillend gedacht. Gezien het voorgaande acht de raad
het mogelijk dat het Rijk de keuze voor deze overdracht maakt, wanneer de
inhoudelijke verantwoording daarvan duidelijk is.
De minister voor Wonen en Rijksdienst legt in zijn brief van 21 februari 2013
het beleidskader achter de voorgenomen verkoop van monumenten met een
erfgoedfunctie uit.’7 De raad constateert dat de enige overeenkomst tussen de
(toen nog 34) monumenten is dat het rijksmonumenten niet een
erfgoedfunctie betreft die het Rijk niet meer nodig heeft voor het primaire
proces. Dat het ook categorie T-monumenten zijn waar eerder een
buitengewoon (inter)nationaal cultuurhistorisch belang aan toegekend werd,
daar wordt niet verder naar verwezen.
De raad mist aanvullende eisen en voorwaarden aan het toekomstig gebruik
van te vervreemden monumenten, of zoals genoemd in bovengenoemd
protocol aan de nieuwe eigenaar, die er toe moeten leiden dat deze
monumenten op zorgvuldige wijze beheerd en in stand gehouden worden. Bij
een dergelijke bijzondere categorie monumenten verwacht de raad
voorwaarden die een instandhoudingspraktijk moeten garanderen die
8
gelijkwaardig is aan die van het Rijk tot nu toe.1
-

-

15

Beantwoording Kamen’ragen van het lid Bergkamp (1)66), 5 februari 2013

In de Riid voor vastgo’d Rijksoverheid werken samen: Rijkswaterstaat, Dienst Landelijk Gebied,
Rijksvastgoedbedrijf, Nationale politie, ProRlil. Staatsbosheheer en het Centraal Orgaan opvang
asielzoekers.
‘tweede Kamer, vergaderjaar 2012-2013, 31 490 Cfl 32 156 nr. io
De Monumentenwet, en vanaf 2016 de lirfgoedwet, stelt weliswaar eisen aan de bescherming, maar
niet aan de instandhouding die de waarden van het monument moet borgen.
1

5

RAAD
CIJitUUR
De raad heeft de indruk dat een wezenlijke discussie over de vervreemding
van rijksmonumenten heeft ontbroken. Het had naar de mening van de raad
meer voor de hand gelegen dat het Rijk eerst had bepaald hoe hij zou willen
omgaan met monumenten in rijksbezit, welke consequenties dat zou hebben
voor het beheer en welke monumenten aan een aparte organisatie zouden
kunnen worden overgedragen en waarom. Deze manier van werken had tot
andere uitkomsten kunnen leiden. Geïnspireerd door de verzelfstandiging van
rij ksmusea en Stichting Nationaal Restauratiefonds roept de huidige
werkwijze bij de raad de vraag op of het Rijk heeft overwogen de 31
rijksmonumenten niet te verkopen, maar deze te verzelfstandigen en onder te
brengen in een door het Rijk opgerichte stichting, met toezichthouding van
het Rijk en met een structurele financiering. Bij een dergelijke constructie zou
het Rijk zich verantwoordelijk blijven voelen voor de zorg van de 31
monumenten. Een vergelijkbare constructie zou ook in de toekomst een
veilige haven voor meer af te stoten rijksmonumenten van het Rijk kunnen
betekenen. De raad denkt daarbij niet alleen aan de rijksmonumenten met
een erfgoedfunctie, maar ook aan monumentale complexen op het terrein van
zorg, defensie en justitie, zoals bijvoorbeeld de Blokhuispoort in Leeuwarden,
die onlangs naar een andere partij is gegaan.
-

—

-

De raad acht het mogelijk dat het Rijk de keuze voor de overdracht van
deze 31 monumenten maakt wanneer de inhoudelijke verantwoording
daarvan duidelijk is.
Voor de toekomst is een andere werkwijze denkbaar. De raad adviseert
een inhoudelijke en integrale visie op te stellen en beleid te ontwikkelen
over de vervreemding van monumenten in rijksbezit op de lange termijn.
Daarbij geeft het Rijk aan welke monumenten hij in bezit wil houden, op
welke hij toezicht wil blijven houden, bij welke hij betrokken wil blijven
en welke hij wil afstoten.’9
De raad adviseert daarbij te overwegen bepaalde partijen een preferente
positie te geven, om zo de instandhouding van de monumenten te
borgen. De NMo zou zo’n partij kunnen zijn. De reeds aangewezen
professionele organisaties voor monumentenbehoud zouden ook een rol
kunnen spelen.

‘
De raad maakt hier geen onderscheid tussen monumenten met een erfgoedfunctie en andere
rijksmonumenten in bezit hij het Rijk.

6

RAAD
CUIiUUR
In hoeverre voldoet de Nationale Monurnentenorganisatie aan
de beoordelingscriteria voor professionele organisaties voor
monurnentenjiehoud?
Op i8 december 2014 is tussen de Staat der Nederlanden en de Vereniging
Nationale Monumentenorganisatie de ‘Overeenkomst op hoofdlijnen
rij ksmonumentenportefeuille’ gesloten 20 Hierin wordt verwezen naar POM,
in de zin dat de leden van de NMo POM-waardig dienen te zijn. De raad is van
mening dat niet alleen de leden van de NMo POM-waardig moeten zijn, maar
dat de NMo dat als Organisatie ook dient te zijn. Het Rijk zou dit als
voorwaarde moeten stellen bij de overdracht van dergelijke belangrijke
monumenten.
2.

Om de tweede vraag te kunnen beantwoorden, heeft de raad zoals uzelf heeft
gesuggereerd de POM-beoordeling als richtlijn gebruikt. Aan de hand van
deze criteria, opgesteld door het Rijk en geoperationaliseerd door de Raad
voor Cultuur, kan worden bepaald in welke mate een Organisatie voor
monumentenbehoud professioneel werkt. De raad heeft ervaring met deze
manier van toetsen waarbij op verzoek van de minister van OCW organisaties
die aangewezen willen worden als POM op een aantal criteria worden
beoordeeld. De raad heeft er rekening mee gehouden dat de NMo niet zelf een
aanvraag heeft ingediend; hij heeft getoetst in de geest van de criteria in de
Subsidieregeling instandhouding monumenten.
-

-

De minister van OCW toetst een aanvraag voor aanwijzing als POM op
formele criteria. De raad toetst op onderstaande vijf inhoudelijke criteria:
de statutaire doelstelling van een organisatie;
2. de borging van de kwaliteit van de uitvoering van werkzaamheden aan
beschermde monumenten;
3. een structurele en consistente professionele omgang met beschermde
monumenten;
4. de financiële stabiliteit en continuïteit, financieel beheer en governance;
5. de staat van de rijksmonumenten in bezit van aanvrager.
1.

De NMo is in juli 2014 opgericht in de vorm van een vereniging (meest
recente statuten: 25 november 2014). Om mogelijke conflicten met de
statutaire doelstellingen van de individuele leden te vermijden is op 26 juni
2014 de Stichting Monumenten Bezit (hierna: SMB) opgericht. Na verwerving
van de 31 monumenten door de NMo zullen deze worden overgedragen aan
de SMB. De SMB wordt derhalve formeel eigenaar van de monumenten.

‘I’vcde Kamer 2014—2015, 31490, mr 170 en nr 171

7

RAAQ

CULTUUR
De NMo, of SMB, heeft op dit moment nog geen monumenten in bezit; de
werkwijze en werkprocessen zijn plannen. De directeuren van NMo en SMB
ZIJH 01) 1 mei 2015 aangetreden.
Om te kunnen beoordelen of het monumentenbelang van de 31 monumenten
goed is geborgd, heeft de raad zich geconcentreerd op drie aandachtsvelden:
de financiering, de governance en de vervreemdingsmogelijldeid bij de NMo
en SMB. Deze punten zijn naar de mening van de raad doorslaggevend bij de
borging van de kwaliteit van de instandhouding.
2.1 Financiering

Toenmalig minister Donner heeft indertijd in zijn brief aangegeven dat het
niet langer noodzakelijk was monumenten in rijksbezit te behouden, onder
meer onidat private monumentenorganisaties toegang tot financiële middelen
hebben die niet toegankelijk zijn voor het Rijk.21
De minister voor Wonen en Rijksdienst heeft ervoor gekozen de 31
monumenten als één pakket aan te bieden omdat een groot deel ervan niet of
zeer beperkt exploitabel is.22 Het merendeel van de 31 monumenten kent zelfs
een negatieve exploitatie; de onderhoudskosten zijn hoger dan de inkomsten.
Op basis van de geschatte negatieve exploitatie waarvoor de NMo verwacht de
monumenten te kunnen beheren, is een eenmalige instandhoudingsbijdrage
bepaald van 6i miljoen euro. Het jaarlijks rendement van deze bijdrage moet
de NMo voor onbeperkte tijd in het tekort op de onderhoudskosten voorzien.
Wegens achterstallig onderhoud aan enkele monumenten zal het Rijk de NMo
daarnaast een bedrag van 2,1 miljoen euro betalen.23
De NMo geeft in haar documenten aan dat zij verwacht goedkoper te kunnen
werken dan het Rijk en daarnaast de inkomsten te kunnen optimaliseren. Zij
wil veel in eigen beheer gaan doen, efficiënter werken dan het Rijk, fondsen
werven en een beroep doen op haar leden. De instandhoudingsbijdrag van 6i
miljoen euro is gebaseerd op een inschatting. Om de redelijkheid van deze
inschatting te kunnen beoordelen en te kunnen bezien of de
instandhoudingsbehoefte en de financiële middelen in balans zijn, zouden
volgens de raad de uitgaven per complex van de afgelopen vijfjaar en een
beredeneerde schatting van de komende vijf jaar beschikbaar moeten zijn.
Ook de investeringen en reserveringen voor de uitvoering van opgestelde
meerjaren onderhoudsprogramrna’s voor de monumenten dienen daarin
meegenomen te zijn, zodat een opbouw en verdeling van de eenmalige
iiistandhoudingsbijdrage te herleiden is.

21

‘l’weed(’ Kinwr, ver?,aderjaar 2011—2012,31 490, nr. 77
Tweede Kmner, vergadeijaar 2014-2015, 31490 Cfl 32 156, nr. 54

23 Ecorys, Seconci Opinion overdracht Monumenten. Rapport Toetsing van de Overdracht van :
monumenten aan de NMo, Rotterdam, 17april 2015.

8

RAAD

CULTUUR
Ook de Tweede Kamer heeft de minister voor Wonen en Rijksdienst naar deze
cijfers en het business model gevraagd. De minister heeft u een raming in
globale zin gegeven, niet uitgesplitst per monument.
24 Hij stelt dat de NMo er
grote moeite mee heeft om per monument aan te geven hoeveel euro er
beschikbaar is voor de lokale aannemer, of om per monument een
huurbedrag op te nemen. De NMo zou daarmee haar onderhandelingspositie
tegenover lokale aannemers of geïnteresseerde huurders kunnen verliezen.

De raad kan zich de terughoudendheid rondom de cijfers voorstellen, maar
meent dat het zonder een specificatie niet mogelijk is de redelijkheid van het
bedrag te kunnen beoordelen. Te meer omdat beleggingsrendementen op
korte termijn discutabel zijn en niet perse een positief beeld laten zien.
Overigens, het essentiële beleggingsstatuut is nog niet door de leden
vastgesteld 25
De structurele inkomsten lijken bovendien laag en de huren zijn vooralsnog
uit eigen beweging bevroren, dus het ligt niet voor de hand dat eventuele
tekorten daarmee aangevuld gaan worden. De beoogde inkomsten uit fondsen
lijken daarnaast aan de optimistische kant, het beschikbare bedrag bij de
fondsen wordt immers niet groter. De financiële verplichting van de leden
betreft de betaling van een contributie van 2.500 euro per jaar. Het is voor de
raad een vraag wat er bijvoorbeeld met het onderhoud, of de kwaliteit van de
uitvoering van de werkzaamheden gebeurt als het beoogde rendement niet
wordt behaald. Ook is niet duidelijk waar bijvoorbeeld de directeuren van
betaald worden en welke consequenties er in geval van faillissement aan de
6
monumenten en de instandhoudingsbijdrage verbonden zij n.2
-

-

De raad stelt dat het financieringsmodel te ondoorzichtig is en de prognoses
van het beleggingsrendement van de 61 miljoen euro te onzeker. De
eeuwigdurende instandhouding van de 31 monumenten wordt in financiële
zin niet aantoonbaar geborgd.
-

De raad adviseert meer openheid te verzoeken over de financiële opzet en
het business model van de NMo en de wijze waarop de
instandhoudingsbijdrage van 6i miljoen euro is vastgesteld.

24 ‘fwt.ede Kanwr O14-2O15, 31490, nr.

17()

De raad heeft vernomen dat het bestuur van de NMo voornemens is up 10 juli 2015 het
beleggingssta tuut vast te stellen.
;

()

RAAD

CULTUUR
2.2 Governance

De minister voor Wonen en Rijksdienst geeft in zijn brief van i8 december
2014 aan dat de leden van de NMo POM-waardig dienen te zij n.
27 Een aantal
3 in haar
van de huidige zes leden van de NMo is aangewezen als POM.2
statuten meldt de NMo dat leden slechts rechtspersonen kunnen zijn waarbij
op beleidsniveau de professionaliteit met betrekking tot de instandhouding
van de monumenten aanwezig is of voldoende is geborgd. De raad vraagt zich
af of hiermee POMs worden bedoeld, of dat de NMo zelf gaat beoordelen wie
wel of niet aan die criteria voldoen. Overigens constateert de raad een
wisselend lidmaatschap van de NMo. Leden die er vanaf de oprichting bij
waren zijn afgehaakt en er zijn nieuwe bijgekomen. De huidige constructie
voorziet niet in een permanentie van de leden, hetgeen bij de raad de vraag
oproept hoe stabiel de NMo is.

De NMo streeft ernaar de komende jaren meer leden aan zich te binden,
waarbij zij een ledental tussen de 20 tot 50 organisaties noemt.
2 De raad
vraagt zich af hoe deze leden zich verhouden tot de statuten van de NMo en
tot de POMs die geen lid zijn van de NMo. Ook zou de NMo bij

fondsenwerving een concurrent kunnen worden van haar eigen leden.
Overigens is het voor de raad niet vanzelfsprekend dat wanneer er leden POM
zijn, dit betekent dat de NMo ook POM-waardig is.
-

De raad adviseert te overwegen de voorwaarde in te voeren dat leden van
de NMo aangewezen moeten zijn als POM. Dit mede om te voorkomen
dat er twee circuits ontstaan voor de beoordeling van professionaliteit in
de sector.

Wat de organisatie binnen de NMo betreft, is voor de raad de bestuurlijke
verhouding tussen NMo, SMB en leden niet transparant genoeg. De leden zijn
organisaties, vertegenwoordigd door hun directeuren in het bestuur van de
NMo. De directeur van de NMo is daarnaast de Raad van Toezicht van de
SMB. Belangenverstrengeling, of tenminste de schijn daarvan, is in deze opzet
onontkoombaar. Ook de deskundigheid van de toezichthouder is in de ogen
van de raad niet aangetoond. Wie verantwoordelijk is voor welke processen
en besluitvorming en wie de controle heeft op wat er gebeurt, zijn naar de
mening van de raad essentiële zaken die hij nog niet aangetoond heeft gezien.

27

‘I’weede Kamer, vergadeijaar 2014—2015, 32 156 en 31 41)0, 1W. 54

De huidige leden zijn Geldersch Landschap & Kasteelen (POM), Utrechtse Maatschappij tot
Stadsherstel NV (geen l’OM), NV Monumentenfonds Brabant (geen POM), Vereniging hendrick de
Keyser (POM), BOEi (POM) en Natuurmonumenten (POM).

29

De Nationale Monunientenorganisatie. Visie, strategie en organisatie. Bijlage bij brief 10 mei 201,5 aan
de Raad voor Cultuur.
29

10

RAAD

CULTUUR
De raad geeft in overweging mee dat het Rijk als toezichthouder in het
bestuur vertegenwoordigd kan zijn. Hiermee geeft liet Rijk liet belang aan van
een goede governance-structuur en zijn betrokkenheid bij de zorg voor de 31
monumenten.
—

De raad adviseert een juridische toets op governance uit te laten voeren
en de rol van liet Rijk hierin te betrekken.

De raad kan de NMo en SMB in praktische zin nog niet beoordelen. Het
werkapparaat en de werkprocessen zijn nog niet beschreven. De NMo geeft in
haar statuten aan te willen fungeren als service-organisatie voor
monumentbeherende organisaties, maar hoe dit zal worden uitgewerkt is
vooralsnog onduidelijk.
2.3 Vervreemding door NM0/SMB

Hoewel de minister voor Wonen en Rijksdienst de keuze heeft gemaakt de 31
monumenten als één pakket te vervreemden, en de bijdrage van 6i miljoen
euro voor de eeuwigdurende instandhouding van deze monumenten is
bedoeld, kunnen in de huidige opzet monumenten worden overgedragen aan
leden van de NMo. Volgens artikel 3.1 van de statuten van de SMB tracht zij
haar doel te bereiken door het verwerven en zo mogelijk, al dan niet in
erfpacht, het doorleveren van monumenten. Ook in de statuten staat dat de
monumenten bij verkoop eerst aan de leden van de NMo dienen te worden
aangeboden en vervolgens, als de leden niet geïnteresseerd zijn, aan het Rijk
of een lokale overheid. Hieruit maakt de raad op dat het doel niet uitsluitend
gericht is op duurzame exploitatie van de 31 monumenten door de NMo, of
SMB. De raad vindt dit niet wenselijk; het pakket kan uiteenvallen. Als het
pakket, of onderdelen daarvan, in handen komt van een POM lijkt de
instandhouding goed geborgd, maar ook een POM kan monumenten van de
hand doen. Ook kan een topmonument in bezit komen van een lid van de
NMo dat geen POM is. Wanneer een monument door geen enkel lid of
overheid wordt geambieerd, kan een monument zelfs aan een derde partij
worden verkocht.
Om te kunnen borgen dat de monumenten in eigendom bij SMB blijven, stelt
Ecorys voor de koopovereenkomst tussen het Rijk en de NMo meer te
expliciteren. Naar de mening van de raad gaat dit niet ver genoeg. Wil
duurzaam behoud in de toekomst gegarandeerd zijn, dan dienen de statuten
van de NMo en SMB zodanig te worden aangepast dat de mogelijkheid tot
vervreemding wordt uitgesloten.
-

De raad adviseert de koopovereenkomst aan te passen en tevens aan te
dringen op aanpassing van de statuten van NMo en SMB, zodanig dat

vervreemding van de monumenten door hen niet mogelijk is.

11

RAAD

CULTUUR
3. Is dc instandhouding van de 31 monumenten bij de Nationale
Monumentenorganisatie duurzaam geborgd?
De Tweede Kamer vraagt de raad naar de eventuele consequenties voor de
betreffende 31 rijksmonumenten. Met andere woorden: is de instandhouding
van deze monumenten bij de NMo goed geborgd.
De raad concludeert dat de NMo een voorstelbare Organisatie iS om de 31
monumenten aan over te dragen. Echter, op basis van de beschikbare
informatie is de raad van mening dat de Organisatie O dit moment nog niet
zodanig is ingericht dat de kwaliteit van de instandhouding is geborgd.
De NMo en SMB zijn nog in opbouw en hebben nog geen werkapparaat,
beschreven werkprocessen of een beschrijving van de beoogde inzet van
interne en externe restauratiespecifieke expertise. De organisatie heeft naar
de mening van de raad het organisatiemodel en de borging van de
instandhouding nog niet op orde maar zou dat, voorafgaand aan een
overdracht, wel dienen te hebben. Op een aantal wezenlijke onderdelen schiet
de Organisatie HU nog tekort. Zo zijn er op het gebied van governance nog
open einden, vragen en bedenkingen en kunnen de financiële stabiliteit en
continuïteit van de Organisatie niet worden aangetoond. De NMo, of SMB,
zou op dit moment niet door een POM-toetsing komen.
Naar de mening van de raad is het op dit moment te vroeg om de
monumenten over te dragen. De raad adviseert u aanvullende voorwaarden te
stellen ten aanzien van de NMo en SMB en beide organisaties meer tijd te
geven om zaken op orde te hebben voordat de overdracht van de 31
monumenten zijn beslag krijgt en zij hun beoogde rol op zich kunnen nemen.

Conclusies en aanbevelingen
-

-

—

De raad acht het mogelijk dat het Rijk de keuze voor de overdracht van deze
monumenten maakt wanneer de inhoudelijke verantwoording daarvan
duidelijk is.
Voor de toekomst is een andere werkwijze denkbaar. De raad adviseert een
inhoudelijke en integrale visie op te stellen en beleid te ontwikkelen over de
vervreemding van monumenten in rijksbezit op de lange termijn. Daarbij
geeft het Rijk aan welke monumenten hij in bezit wil houden, op welke hij
toezicht wil blijven houden, bij welke hij betrokken wil blijven en welke hij wil
afstoten.
De raad adviseert daarbij te overwegen bepaalde partijen een preferente
positie te geven, om zo de instandhouding van de monumenten te borgen. De

[2

RAAD
CULTUUR
NMo zou zo’n partij kunnen zijn. De reeds aangewezen POMs zouden ook een
rol kunnen spelen.
-

—

-

-

-

De raad adviseert meer openheid te verzoeken over de financiële opzet en het
business model van de NMo en de wijze waarop de instandhoudingsbijdrage
van 6i miljoen euro is vastgesteld.
De raad adviseert te overwegen de voorwaarde in te voeren dat leden van de
NMo aangewezen moeten zijn als POM. Dit mede om te voorkomen dat er
twee circuits ontstaan voor de beoordeling van professionaliteit in de sector.
De raad adviseert een juridische toets op governance uit te laten voeren en de
rol van het Rijk hierin te betrekken.
De raad adviseert de koopovereenkomst aan te passen en tevens aan te
dringen op aanpassing van de statuten van NMo en SMB, zodanig dat
vervreemding van de monumenten niet mogelijk is.
De raad adviseert de NMo en SMB meer tijd te geven om zaken op orde te
hebben voordat de overdracht van de 31 monumenten zijn beslag krijgt en zij
hun beoogde rol op zich kunnen nemen.

Zoals de raad aan het begin van deze brief aangeeft, heeft hij vanwege de beperkt
beschikbare tijd dit advies moeten baseren op documenten die hem door de NMo ter
beschikking zijn gesteld en op openbare stukken. Hij heeft zijn advies met uiterste
zorgvuldigheid voorbereid, maar sluit niet uit dat bij een verdiepingsslag in de vorm
van gesprekken met betrokkenen nog nieuwe informatie of aanvullende argumenten
naar voren komen. Op basis van de bovenstaande bevindingen adviseert de raad u te
vragen de voorgenomen overdracht op 1 juli 2015 uit te stellen.
De raad is vanzelfsprekend bereid een aanvullend advies uit te brengen waarin
gesprekken met betrokkenen en eventuele nu nog niet openbare informatie zijn
verwerkt. De raad ziet uw beraadslagingen en reactie op dit advies met
belangstelling tegemoet.
Met vriendelijke groet,

Joop Daalmeijer
Voorzitter

Jeroen Bartelse

Algemeen secretaris

13

RAAR
nr

CULTUUR
Bijlage 1
Samenstelling commissie Professionele Organisaties voor Monurnentenbehoud
Jaap ‘t Hart (voorzitter)
Martin van Bleek
Arie den Dikken
Lisa Johnson
Aiinet Pasveer (secretaris)

14

Voorzitter

Tweede Kamer
DER

STATEN-GENERAAL

Aan de Raad voor Cultuur
t.a.v. de voorzitter,
de heer J. Daalmeijer
Prins Willem Alexanderhof 20
2595 BE Den Haag

Raad voor Cultuur
“

Postbus 20018
Iv’

2500 EA Den Haag

“‘“

1 0703183033

—

U 1 ILI LLJIJ

Doss.
Nr.c ‘o,S

07)

,

Den Haag, 30april2015

Geachte heer Daalmeijer,
In haar vergadering van 28 april ji. heeft de Kamer op grond van artikel 30 van het
Reglement van Orde van de Tweede Kamer der Staten-Generaal besloten, de Raad voor
Cultuur advies te vragen over de Nationale Monumentenorganisatie in oprichting.
In de bijlage treft u de door de vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
uitgewerkte vraagstelling aan.
Namens de Kamer vraag ik u aan dit verzoek te voldoen.

Met vriendelijke groet,

Anouchka van Miltenburg
Voorzitter van de Tweede Kamer
der Staten-Generaal

BIJLAGE

Er is sprake van een Nationale Monumentenorganisatie (NMo) in oprichting. Deze
organisatie is straks verantwoordelijk voor de 31 monumenten met een erfgoedfunctie die
door het Rijk aan de Nationale Monumentenorganisatie worden overgedragen.
Aangezien het hier gaat om nationaal erfgoed waar duurzaam mee om moet worden
gegaan, is het voorstel van de commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap om over
deze nieuwe constructie en Organisatie als commissie een advies/toets te vragen aan de
Raad voor Cultuur.
Tevens verzoekt de commissie dit advies! deze toets, mede gezien een gelijk speelveld,
parallel te laten lopen aan de toets die door de Minister van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap zelf is gevraagd aan de Raad voor Cultuur op de Professionele Organisaties
voor Monumentenbehoud (POM).
Eerder is door de Minister voor Wonen en Rijksdienst een externe toets gedaan op de
procedure en staatsteun. Het lijkt de commissie goed als 66k wordt getoetst wat de
eventuele consequenties zijn voor ons nationaal erfgoed, zowel nu als in de toekomst in
relatie tot de Organisatie die daar straks voor verantwoordelijk is, te weten: de Nationale
Monumentenorganisatie.