Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

36 045

Situatie in de Oekraïne

Nr. 89

BRIEF VAN DE MINISTERS VAN BUITENLANDSE ZAKEN EN VOOR
BUITENLANDSE HANDEL EN ONTWIKKELINGSSAMENWERKING
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 2 juni 2022
Tijdens het Vragenuur van 10 mei is aan uw Kamer toegezegd dat wij
verder onderzoeken wat Nederland kan doen voor Oekraïense vrouwen
die slachtoffer zijn van verkrachting door Russische soldaten, specifiek als
het gaat om toegang tot veilige abortuszorg (Handelingen II 2021/22,
nr. 77, mondelinge vragen van lid Sjoerdsma over onbeantwoorde
schriftelijke vragen inzake het bericht dat een Poolse mensenrechtenactiviste een celstraf boven het hoofd hangt). Daarnaast is uw Kamer tijdens
het Commissiedebat Raad Buitenlandse Zaken op 12 mei een brief
toegezegd over de brede steun aan en opvang van (vrouwelijke) slachtoffers van oorlogsmisdaden in Oekraïne, inclusief de mogelijkheden in
VN-verband (Kamerstuk 21 501-02, nr. 2494).
In deze brief gaan wij in op wat wij weten over de situatie, wat Nederland
extra gaat doen gezien de grote noden en lichten wij toe wat er met
internationale partners reeds gebeurt.
Tevens gaat de brief in op de toezegging gedaan tijdens het Commissiedebat Noodhulp d.d. 14 april jl.1 om nader te verkennen hoe Nederland
nog meer kan bijdragen aan betere bescherming en het bereiken van de
meest kwetsbare groepen, inclusief de LHBTIQ+ gemeenschap, in
Oekraïne.
De situatie in Oekraïne
Er zijn steeds meer aanwijzingen dat Russische troepen, als onderdeel van
breder geweld tegen de Oekraïense bevolking, op grote schaal seksueel
geweld hebben gebruikt en gebruiken als oorlogswapen. Overlevers
vertellen over groepsverkrachtingen, verkrachting onder schot en in het
bijzijn van kinderen. De mate waarin dit plaatsvond en -vindt is uiteraard
nog niet bekend en moet onderzocht worden. De Oekraïense ombudsman
1

kst-36045-89
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Kamerstuk 34 952, nr. 158

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 045, nr. 89

1

voor mensenrechten, Lyudmyla Denisova, gaf aan dat zij alleen al in de
eerste twee weken van april 400 meldingen van verkrachting door
Russische soldaten ontving. Verschillende hulporganisaties waarschuwen
voor verhoogde risico’s op seksuele uitbuiting, misbruik en mensenhandel
van ontheemden binnen en vluchtelingen buiten Oekraïne. Veruit de
meeste slachtoffers/overlevers zijn vrouwen en meisjes, maar de ervaring
leert dat iedereen in een oorlog slachtoffer kan worden van seksueel
geweld. Seksueel geweld tijdens conflict staat al lang op de internationale
agenda, maar is helaas nog altijd wijdverbreid en de internationale
aanpak ervan blijft wereldwijd achter bij de noden.
De Hoge Commissaris voor de Mensenrechten, Michelle Bachelet, heeft
tijdens een speciale zitting van de VN Mensenrechtenraad aandacht
gevraagd voor het conflict-gerelateerde seksuele geweld in Oekraïne.
Humanitaire organisaties en de Speciaal Vertegenwoordiger van de
Secretaris-Generaal van de VN voor Seksueel Geweld in Conflict, Pramila
Patten, geven aan dat er een grote behoefte is aan opvang en steun voor
overlevers, inclusief geestelijke gezondheidszorg en psychologische
steun; toegang tot recht en vervolging van daders; het verbeteren van het
functioneren van de veiligheidssector in de omgang met seksueel geweld;
een betere aanpak van mensenhandel; en bepleiten dat een staakt-hetvuren of vredesakkoord ingaat op de vervolging van seksueel geweld. Er
is behoefte aan extra capaciteit voor de Oekraïense overheid en
maatschappelijke organisaties en goede coördinatie tussen lokale,
nationale en internationale actoren. Dit geldt ook voor de buurlanden.
Patten’s kantoor heeft samenwerkingsafspraken gemaakt met de
Oekraïense overheid om deze misdaden te onderzoeken en de daders te
straffen. Tevens werken Patten en de Oekraïense overheid samen aan de
ondersteuning van overlevers van seksueel – en gendergerelateerd
geweld, o.a. op het gebied van seksuele en reproductieve gezondheidszorg, geestelijke gezondheidszorg, juridische ondersteuning en steun
in het levensonderhoud van overlevers.
Voor slachtoffers/overlevers van verkrachting die zwanger zijn, is toegang
tot veilige abortus in Oekraïne wettelijk geregeld en zijn er abortusklinieken. Toegang tot seksuele en reproductieve gezondheidszorg is
uiteraard ingewikkeld vanwege de oorlogssituatie. Honderden medische
faciliteiten zijn door Russische aanvallen vernietigd.
De situatie in buurlanden en Nederland
Er zijn ook zorgen over de toegang tot veilige abortus voor vluchtelingen
uit Oekraïne die verblijven in (buur)landen waar de abortuswetgeving
restrictief is, zoals Polen, maar ook Slowakije en Hongarije. In Polen is
abortus alleen toegestaan wanneer het leven of de gezondheid van de
zwangere vrouw gevaar loopt; of wanneer de zwangerschap volgt uit een
strafbaar feit, zoals verkrachting (dan slechts tot 12 weken). Het strafbare
feit moet echter bewezen worden, wat meestal onmogelijk is – vooral in
zo’n kort tijdsbestek. De facto is veilige abortuszorg in Polen daarmee zeer
lastig, dan wel onmogelijk, te verkrijgen. Zoals eerder met u gedeeld2
maakt het kabinet zich zorgen over de toenemende restrictieve druk op
vrouwenrechten, ook binnen de EU. Een voorbeeld is de in 2020 verder
aangescherpte abortuswetgeving in Polen. Nederland bepleit daarom het
belang van vrouwenrechten, gendergelijkheid en SRGR, inclusief toegang
tot veilige en legale abortus, in Europees en bilateraal verband in landen
waar veilige abortus onder druk staat.

2

Aanhangsel Handelingen II 2021/22, nr. 1612 en op de motie van Sjoerdsma inzake inzet
Mensenrechtenfonds in de periode 2022–2027 (Kamerstuk 35 925 V, nr. 27).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 045, nr. 89

2

Oekraïense vrouwen die naar Nederland gevlucht zijn, kunnen hier terecht
bij abortusklinieken. Het Ministerie van Justitie en Veiligheid en het
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport werken samen om een
regeling te treffen voor toegang tot medische zorg voor deze groep, zoals
dit ook georganiseerd is voor asielzoekers3. Abortuszorg wordt meegenomen in dit traject.
Extra Nederlandse inzet
Verderop lichten wij graag toe wat er met Nederlandse steun al wordt
gedaan voor overlevers van seksueel geweld en onderzoek en vervolging
van deze misdaden. Allereerst willen wij graag toelichten wat wij extra
gaan doen, gezien de enorme noden. Hierbij sluiten wij aan bij bestaande
initiatieven, zoals door Speciaal Vertegenwoordiger Patten en andere
experts wordt geadviseerd.
Nederland kiest ervoor EUR 2 miljoen bij te dragen aan UNFPA voor hun
respons in Oekraïne en de buurlanden, gericht op het verlenen van steun
aan overlevers van seksueel en gender-gerelateerd geweld. Hulp bestaat
onder meer uit levensreddende medische en seksuele en reproductieve
gezondheidszorg, geestelijke gezondheidszorg en het bieden van
opvanglocaties. UNFPA biedt bijvoorbeeld toegang tot testen en behandeling van SOA’s, de morning-after-pil en veilige abortus, waar wettelijk
toegestaan, alsook psychosociale steun.
Op het gebied van accountability versterken wij de inzet waar het gaat om
seksueel geweld tegen vrouwen. Nederland zal een extra bijdrage doen
aan de inzet van de Oekraïense justitieketen om, in samenwerking met het
kantoor van Speciaal Vertegenwoordiger Patten, seksueel geweld tegen
vrouwen te onderzoeken en de daders te vervolgen. We zijn in overleg
met de EU hoe we hier het effectiefst aan kunnen bijdragen. Wij zullen de
Kamer informeren zodra wij meer kunnen delen over deze extra bijdrage.
Daarnaast zal er ook speciaal aandacht worden besteed aan seksueel
geweld tegen vrouwen tijdens de internationale accountability conferentie
die Nederland samen met het Internationaal Strafhof zal organiseren.
Deze conferentie zal zich richten op de inzet van de internationale
gemeenschap om aansprakelijkheid voor grove mensenrechtenschendingen en schendingen van het humanitair oorlogsrecht begaan in
Oekraïne sinds het begin van de Russische invasie te bewerkstelligen.
Internationale en Nederlandse inzet: humanitaire hulp, SRGR en
MHPSS
Humanitaire hulp
Humanitaire hulp wordt verleend op basis van noden en is gericht op de
meest kwetsbaren in een crisis. Hulporganisaties bepalen samen met
getroffen gemeenschappen welke groepen op welke wijze geholpen
worden.
Nederland heeft in totaal bijna EUR 40 miljoen beschikbaar gesteld voor
de humanitaire respons in de Oekraïne-crisis, waarmee partners zoals
VN-organisaties en de Dutch Relief Alliance (DRA) in staat worden gesteld
hulp te verlenen. EUR 20 miljoen daarvan is beschikbaar gesteld aan het
door OCHA beheerde Ukraine Humanitarian Fund. Dit fonds heeft de inzet
ten behoeve van voornamelijk ontheemde vrouwen en meisjes die
geraakt worden door vijandelijkheden sinds de aanvang van het conflict in
3

Zie Kamerstukken 19 637 en 36 045, nr. 2857

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 045, nr. 89

3

februari 2022 geïntensiveerd. Deze inzet richt zich op bestrijding van
gendergerelateerd geweld en toegang tot seksuele en reproductieve
gezondheidszorg. Via deze programmering beoogt OCHA bijna 200.000
vrouwen en meisjes in 24 regio’s in Oekraïne te bereiken.
Ook de ongeoormerkte humanitaire steun van Nederland aan VN
organisaties zoals UNHCR en UNICEF en humanitaire VN-fondsen komt
ten goede aan kwetsbare vrouwen en meisjes in het conflict in Oekraïne.
Zo heeft het Central Emergency Response Fund (CERF), waar Nederland
consistent tot de groep van vijf grootste donoren behoort, sinds de
aanvang van het conflict ruim USD 60 miljoen beschikbaar gesteld voor
de humanitaire respons in Oekraïne. Daarvan is in maart bijna
USD 3 miljoen aan UNFPA verstrekt om acute noden op het terrein van
seksuele en reproductieve gezondheid en rechten, gender-gerelateerd
geweld en MHPSS te lenigen, in Oekraïne en buurlanden. Met deze
bijdrage beoogt UNFPA ruim 500.000 mensen in Oekraïne te bereiken,
onder wie vrouwen, meisjes en mensen met een beperking.
UNHCR en UNICEF hebben in de buurlanden van Oekraïne onder meer 27
kinder- en gezinsbeschermingscentra opgezet. Deze centra bieden
kinderen, gezinnen en mensen met speciale behoeften een veilige haven
waar zij toegang hebben tot essentiële diensten, zoals juridisch advies en
psychologische eerste hulp. Ze verwijzen mensen die te maken hebben
met gendergerelateerd geweld waar nodig door. UNHCR heeft ook een
«Blijf veilig»-campagne gelanceerd, gericht op mensen die Oekraïne
ontvluchten. De campagne vestigt de aandacht op de risico’s van
gendergerelateerd geweld en mensenhandel en heeft naar schatting
ongeveer 1,4 miljoen mensen bereikt.
In de gehele humanitaire respons is aandacht voor de geestelijke
gezondheid en psychosociale steun voor vluchtelingen en getroffen
gemeenschappen. Omdat Mental Health and Psychosocial Support
(MHPSS) in verschillende onderdelen van de respons moet worden
geïntegreerd, is coördinatie van groot belang. Nederland zette daarom in
2019 het Dutch Surge Support for MHPSS op, waarmee MHPSS experts
voor drie tot zes maanden naar crisisgebieden kunnen worden gestuurd
om de integratie van MHPSS in verschillende onderdelen van noodhulprespons te ondersteunen en te coördineren. Voor de crisis in Oekraïne
zijn dankzij dit programma reeds drie MHPSS experts uitgestuurd naar
Hongarije, Litouwen en Polen.
Conform de toezegging tijdens het Commissiedebat Noodhulp op 14 april
jl. is nader verkend hoe Nederland nog meer kan bijdragen aan betere
bescherming en het bereiken van de meest kwetsbare groepen in
Oekraïne en buurlanden. Het betreft vrouwen en meisjes, maar ook
bijvoorbeeld de LHBTIQ+ gemeenschap en mensen met een beperking.
Allereerst richt de humanitaire respons zich op onder meer deze
kwetsbare groepen. De humanitaire organisaties die zich onder leiding
van de Hoge Commissaris voor de Vluchtelingen van de Verenigde Naties
(UNHCR) bezighouden met bescherming van de meest kwetsbaren tijdens
humanitaire crises hebben een centrale rol in de humanitaire respons in
Oekraïne, evenals in de vluchtelingenrespons in buurlanden. Deze
organisaties kennen de risico’s voor gemarginaliseerde groepen en
gebruiken programma’s op maat om toegang tot noodhulp te vergroten.
Daarbij worden aanwezigheid en noden van kwetsbare groepen in kaart
gebracht. Ook wordt contact gezocht met lokale organisaties die toegang
hebben tot gemarginaliseerde groepen die zich niet altijd openlijk kenbaar
willen en kunnen maken, zoals bijvoorbeeld de LHBTIQ+ gemeenschap.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 045, nr. 89

4

Naast de humanitaire respons bestaat er aandacht voor kwetsbare
groepen, zoals de LHBTIQ+ gemeenschap maar ook mensenrechtenverdedigers en journalisten, vanuit het perspectief van het mensenrechtenbeleid. Oekraïne heeft een sterk maatschappelijk middenveld dat onder
meer via het Matra-fonds en gedelegeerde middelen van het Mensenrechtenfonds via de ambassade steun krijgt van Nederland. Deze projecten
worden waar mogelijk, eventueel in gewijzigde vorm, voortgezet.
Veel van de internationale humanitaire organisaties beschikten al over een
uitgebreid lokaal netwerk voor aanvang van het conflict in februari jl. en
hebben dat sindsdien verder uit kunnen breiden. Het contact tussen lokale
organisaties in Oekraïne en de humanitaire partners van het ministerie is
geïntensiveerd. Ook deelde de Nederlandse ambassade in Kyiv hun
contacten uit het eigen lokale netwerk met de Dutch Relief Alliance (DRA)
en de Samenwerkende Hulporganisaties (SHO). Het ministerie blijft zoals
te doen gebruikelijk in contact met humanitaire organisaties, zowel in Den
Haag als in Oekraïne en zal onder meer de samenwerking met lokale
organisaties en het bereiken van de meest kwetsbare groepen onder de
aandacht blijven brengen.
Specifiek aanpak geweld tegen vrouwen
Nederland draagt per jaar EUR 4 miljoen ongeoormerkt bij aan UN
Women. In Oekraïne draagt UN Women bij aan de coördinatie van de
humanitaire inzet van de VN, waarbij het zich in het bijzonder richt op de
noden van vrouwen en meisjes. UN Women richt zich hierbij op de
aanpak van gendergerelateerd geweld, inclusief conflict-gerelateerd
seksueel geweld.
Nederland draagt ook ongeoormerkt EUR 2 miljoen bij aan het UN Trust
Fund to End Violence Against Women. Dit fonds ondersteunt ook
activiteiten in Oekraïne, zoals bij voorbeeld de activiteiten van de ngo Club
Eney, die de toegang tot essentiële diensten voor overlevers van seksueel
geweld uit risicogroepen (bv. vrouwen met HIV, sekswerkers, vrouwen die
drugs gebruiken, ontheemde vrouwen) versterkt.
Inzet op vrouwenrechten
De financiële steun aan lokale organisaties uit Matra en de gedelegeerde
middelen van het Mensenrechtenfonds worden voortgezet en waar
mogelijk aangepast aan de gewijzigde omstandigheden in Oekraïne. Het
gaat onder meer om projecten met vrouwen- en LHBTIQ+ organisaties,
die gericht zijn op antidiscriminatie en versterking van rechtsbescherming,
o.a. tegen gendergerelateerd geweld. De Nederlandse ambassade in Kyiv
onderzoekt op dit moment of er bij bestaande projecten extra ingezet kan
worden op vrouwenrechten. Daarnaast wordt bekeken of er nieuwe
projecten opgestart kunnen worden die aansluiten op actuele behoeften,
waaronder op het gebied van MHPSS.
Inzet op accountability
Uiteraard moeten deze misdaden onderzocht worden en de daders
gestraft. Nederland zet uitgebreid in op accountability voor de oorlogsmisdaden in Oekraïne. Nederland spreekt zich hier in EU- en VN-verband
consequent over uit, en heeft daarbij specifiek aandacht voor seksueel en
gendergerelateerd geweld. In het mandaat van de door VN Mensenrechtenraad opgerichte International Commission of Inquiry staat expliciet de
«genderdimensie» benoemd waar het gaat om de bewijsgaring van
schendingen. Nederland bepleit eveneens consequent, onder meer met

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 045, nr. 89

5

Duitsland en België, dat seksueel geweld onderdeel uitmaakt van het
onderzoek van de aanklager het Internationaal Strafhof.
Vrouwen, vrede en veiligheid
Tot slot is het van belang dat wij niet alleen hulp bieden aan overlevers
van seksueel geweld en andere oorlogsmisdaden, maar ook Oekraïense
vrouwenorganisaties ondersteunen om de stem van Oekraïense vrouwen
te vertegenwoordigen. Dit doet Nederland naast de projecten uit het
Mensenrechtenfonds en Matra ook via steun uit het Stabiliteitsfonds met
een project op het gebied van vrouwen, vrede en veiligheid van het
Ukrainian Women’s Fund (UWF), een koepelorganisatie voor vrouwenorganisaties. Het project van UWF richt zich op trainingen voor lokale
organisaties, financiële steun voor hun activiteiten en ondersteuning bij
het maken van regionale actieplannen op vrouwen, vrede en veiligheid.
Het UWF werkt hierin samen met de Nederlandse partner WO=MEN.
De Minister van Buitenlandse Zaken,
W.B. Hoekstra
De Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking,
E.N.A.J. Schreinemacher

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 045, nr. 89

6