Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

31 935

Beleidsdoorlichting Financiën

Nr. 51

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 20 november 2018
De vaste commissie voor Financiën heeft een aantal vragen voorgelegd
aan de Minister van Financiën over de brief van 15 december 2017 inzake
beleidsdoorlichting financiële markten (Kamerstuk 31 935, nr. 45).
De Minister heeft deze vragen beantwoord bij brief van 26 juni 2018.
Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.
De voorzitter van de commissie,
Anne Mulder
Adjunct-griffier van de commissie,
Freriks

kst-31935-51
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 31 935, nr. 51

1

Voor de leesbaarheid en om dubbelingen te voorkomen worden sommige
vragen samen beantwoord.
1. Wat vindt u van een classificatiesysteem om de (financiële) markten
duidelijk te maken wat «duurzaam» is?
2. Wat vindt u van de suggestie om een duidelijkere verplichting voor
investeerders in te stellen bij het creëren van een duurzamer financieel
stelsel?
3. Wat vindt u van een Europees label voor groene investeringsfondsen?
4. Hoe beoordeelt u de informatieverschaffing door financiële instellingen
en ondernemingen over de wijze waarop zij rekening houden met
duurzaamheid?
5. Wat vindt u van een Europese norm voor groene obligaties op de
financiële markten?
6. Hoe beoordeelt u het voorstel om duurzaamheid te integreren in het
mandaat van de Europese toezichthoudende autoriteiten?
Bovengenoemde onderwerpen komen aan de orde in het actieplan
duurzame financiering, dat de Europese Commissie op 8 maart 2018 heeft
gepubliceerd.
Het kabinet heeft op 24 april 2018 de beoordeling van het actieplan aan
uw Kamer gestuurd (Kamerstuk 21 501–07, nr. 1509) Deze beoordeling is
op hoofdlijnen positief. Het kabinet verwacht dat de in het actieplan
gedane voorstellen meer aandacht voor duurzaamheid in de financiële
markten teweeg zullen brengen. De door de Europese Commissie
beoogde standaardisatie en vergroting van transparantie kunnen
consumenten en financiële instellingen helpen bij het anticiperen op de
energietransitie en het maken van duurzame keuzes. Het kabinet wacht
nadere voorstellen van de Europese Commissie af en zal deze beoordelen
op proportionaliteit, de verhouding tussen de te verwachten effecten, en
de administratieve lasten en kosten.
7. Welke inhoudelijke kennisgebreken zijn er gebleken bij het toezicht op
de financiële markten?
Toezicht op de financiële markten is breed en complex. Het toezicht op de
financiële markten wordt uitgevoerd door De Nederlandsche Bank (DNB)
en de Autoriteit Financiële Markten (AFM). Zij zijn onafhankelijke
toezichthouders. DNB houdt prudentieel toezicht en integriteitstoezicht op
financiële ondernemingen, beslist over de toelating van die ondernemingen tot de financiële markten en over de eventuele afwikkeling van
bepaalde ondernemingen. De AFM houdt toezicht op kapitaalmarkten,
consumentenmarkten en accountantstoezicht.
Beide toezichthouders voeren risicogebaseerd toezicht. Dit betekent dat
de intensiteit van het toezicht, waaronder de investering in expertise,
wordt gebaseerd op de risico-inschatting van de betreffende instelling en
op de mogelijke impact op het financieel systeem. Signalen over
inhoudelijke kennisgebreken bij het toezicht op de financiële markten zijn
mij niet bekend.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 31 935, nr. 51

2

8. Is er goed zicht op de inhoud en risico’s van nieuwe financiële
producten?
De afgelopen jaren heeft de AFM veel nadruk gelegd op het productontwikkelingsproces bij financiële ondernemingen. Financiële ondernemingen kijken daardoor zelf veel kritischer naar de producten die ze
ontwikkelen en aan consumenten willen aanbieden. De AFM houdt
toezicht op de invulling van het productontwikkelingsproces bij financiële
ondernemingen. Sinds begin dit jaar heeft de AFM door MiFID II1 de
bevoegdheid om direct in te grijpen als er toch schadelijke financiële
instrumenten worden aangeboden.
De AFM heeft verschillende kanalen om zicht te houden op de markt en op
eventuele risico’s van nieuwe producten: klachten van consumenten,
contact met onder toezicht staande instellingen en adviseurs/
bemiddelaars, een Europees netwerk waaruit signalen komen en bovenal
eigen onderzoek en risicoanalyse.
9. Hoe vaak is er een bankvergunning ingetrokken?
In het verslag inzake het functioneren van DNB als ZBO is een overzicht
opgenomen van het aantal vergunningen dat in de periode 2010 tot en
met 2015 per type instelling door DNB is ingetrokken en is verleend.2
Daaruit blijkt dat in 2015 twee bankvergunningen zijn ingetrokken. In 2016
en 2017 zijn geen bankvergunningen ingetrokken als maatregel van DNB.3
10. Hoe vaak is er een financieel product van de markt gehaald?
De AFM beschikt pas vanaf begin van dit jaar over een productinterventiebevoegdheid op basis waarvan zij bepaalde producten
(financiële instrumenten, gestructureerde deposito’s en verzekeringen met
een beleggingscomponent) van de markt kan halen. De AFM heeft nog
geen gebruik gemaakt van die bevoegdheid. In de afgelopen jaren heeft
de AFM bij aanbieders van bijvoorbeeld hefboomproducten en contingent
convertible (coco’s) erop aangedrongen om productvoorwaarden aan te
passen of de doelgroep waaraan het product wordt aangeboden te
beperken.4
De Europese toezichthouder ESMA heeft onlangs op basis van haar
product-interventiebevoegdheid tijdelijke maatregelen aangekondigd die
het verstrekken van bepaalde risicovolle financiële instrumenten (binaire
opties en contracts for difference) aan particuliere beleggers verbiedt of
beperkt. De verschillende maatregelen treden de komende maanden in
werking.

1

Richtlijn nr. 2014/65/EU van het Europees parlement en de Raad van 15 mei 2014 betreffende
markten voor financiële instrumenten en tot wijziging van richtlijn 2002/92/EG en richtlijn
2011/61/EU (herschikking) (PbEU 2014, L 173).
2
Ministerie van Financiën, Vijfjaarlijks verslag van de Minister van Financiën inzake de beoordeling van de doelmatigheid en doeltreffendheid van het functioneren van De Nederlandsche
Bank als zelfstandig bestuursorgaan, 28 maart 2017, bijlage bij de brief van de Minister van
Financiën van 31 maart 2017, Kamerstuk 25 268, nr. 143.
3
ZBO-verantwoording 2016 DNB, tabel 17, p. 43; ZBO-verantwoording 2017 DNB, tabel 21, p. 56.
4
https://www.afm.nl/nl-nl/professionals/nieuws/2015/mrt/cocos-particuliere-beleggers
https://www.afm.nl/nl-nl/nieuws/2016/jan/aanvullende-maatregel-hefboomproducten en
jaarverslag 2016.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 31 935, nr. 51

3

11. Kunt u samen met de sector een plan maken voor de grote piek in het
aantal aflossingsvrije hypotheken in 2034 dat aan het einde van de
looptijd zit en vooral gepensioneerden in grote problemen kan brengen?
DNB signaleert in haar rapport Overzicht Financiële Stabiliteit (OFS) van
het najaar 2017 dat een groot gedeelte van de aflossingsvrije hypotheken
tussen 2035 en 2038 zal aflopen. Uw Kamer heeft om een kabinetsreactie
gevraagd over dit rapport. In deze kabinetsreactie zal worden ingegaan op
de mogelijke problemen rond aflossingsvrije hypotheken en de stappen
die gezet worden door de verschillende partijen om deze risico’s het hoofd
te bieden. De kabinetsreactie zal rond de zomer naar de Kamer worden
gestuurd.
12. Wat was de reden de overheidsbijdrage voor het financieel toezicht
per 1 januari 2015 af te schaffen?
13. Wat zijn de gevolgen van het afschaffen van de overheidsbijdrage voor
het financieel toezicht?
14. Wie betaalt voor het financieel toezicht nu de overheidsbijdrage is
afgeschaft?
De afschaffing van de overheidsbijdrage voor het financieel toezicht was
een van de maatregelen uit het regeerakkoord van het kabinet Rutte II
(Kamerstuk 33 410, nr. 15). De doorberekening aan de sector van de
toezichtkosten is gebaseerd op het beleid uit «Maat Houden», het rapport
van de interdepartementale werkgroep Herziening Maat houden.5 Dit
rapport biedt een Rijksbreed kader voor het wetgevingsbeleid ten aanzien
van de vragen of, en zo ja, onder welke voorwaarden, doorberekening van
handhaving- en toezichtkosten mogelijk is.
Doorberekening van kosten aan marktpartijen is mogelijk op grond van
het beginsel van systeemprofijt, of op grond van het «de veroorzaker
betaalt»-beginsel. Onder dit laatste wordt verstaan dat indien laakbaar
gedrag van een bepaald bedrijf verhoogde handhavingskosten veroorzaakt, het redelijk is om deze kosten aan dit bedrijf door te berekenen. Van
systeemprofijt is volgens het rapport sprake als toezicht en handhaving
noodzakelijk zijn voor de marktordening of voor het vertrouwen in de
kwaliteit van producten of diensten in een specifieke sector. Voorwaarde is
tevens dat de groep die het systeem omvat op basis van objectieve
criteria is af te bakenen. Het financieel toezicht voldoet aan deze
voorwaarden.
De afschaffing van de overheidsbijdrage heeft gezorgd voor een wijziging
in het systeem van financiering van het toezicht, maar heeft voor de wijze
van toezichthouden zelf geen consequenties gehad. Het financieel toezicht
in Nederland wordt geheel gefinancierd vanuit de heffingen die onder
toezicht staande instellingen krijgen opgelegd van de AFM en/of DNB.6
15. Is het toezicht verbeterd dan wel verslechterd sinds het afschaffen van
de overheidsbijdrage?
De beoordeling door de ministers van Financiën en Sociale Zaken en
Werkgelegenheid van de begroting en verantwoording op zowel inhoud
5

Maat Houden, Rapport van de interdepartementale werkgroep Herziening Maat Houden, bijlage
bij de brief van de ministers van Veiligheid en Justitie en van Economische Zaken van 7 mei
2014 aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal (Kamerstuk 24 036, nr. 407).
6
Met uitzondering van het toezicht op de BES-eilanden. Zie verder Wet bekostiging financieel
toezicht (Wbft), Kamerstuk 33 957, nrs. 2 en 3.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 31 935, nr. 51

4

als effectiviteit is niet gewijzigd. Het is de verantwoordelijkheid van de
Minister van Financiën om erop toe te zien dat de toezichthouder zich niet
alleen houdt aan de wettelijk opgedragen taak, maar dat de toezichthouder deze taak ook op een zo efficiënt mogelijke manier invult.7 Beide
aspecten worden betrokken bij de beoordeling van de begrotingen die
DNB en de AFM jaarlijks ter goedkeuring aan mij voorleggen.
Daarnaast zijn de toezichthouders bij het opstellen van de begroting
gehouden aan de hoogte van het plafond dat volgt uit het kostenkader. Uit
het oogpunt van bestuurlijke rust wordt een kostenkader voor vier jaar
vastgesteld.8 Het basisbedrag in het kostenkader 2017–2020 is de
ZBO-begroting 2016. Aan het begin van ieder jaar stuur ik uw Kamer de
voor dat jaar opgestelde kostenkaders toe. In de huidige kostenkaders
hebben de toezichthouders een (efficiency)taakstelling opgelegd
gekregen. Deze taakstelling prikkelt de toezichthouders naar mijn mening
voldoende om de bedrijfsvoering efficiënter in te richten, zonder dat aan
de kwaliteit en effectiviteit van het toezicht afbreuk wordt gedaan.
In de verslagen inzake de beoordeling van het functioneren van DNB en
de AFM als zelfstandige bestuursorganen (ZBO-verslagen) die in 2017 zijn
gepubliceerd, is geconcludeerd dat de toezichthouders in de periode
2010–2015 doelmatig en doeltreffend hebben gefunctioneerd.9 De
afschaffing van de overheidsbijdrage heeft niet geleid tot een verandering
in de kwaliteit van het toezicht.
16. Kunt u een voorbeeld geven van een geslaagde sectorbrede cultuurverandering in een competitieve markt? Kunt u dit voorbeeld toelichten
als zijnde voornamelijk een interne ontwikkeling of door de politiek
opgelegde regelgeving?
De vragen 37, 38, 39, 40, 41, en 59 worden tevens hier beantwoord.
In de beleidsdoorlichting wordt opgemerkt dat er veranderingen in gedrag
en cultuur hebben plaatsgevonden. Er is bewustwording, transparantie en
verantwoordelijkheid bij beleidsbepalers van financiële instellingen
waargenomen. Een voorbeeld van veranderingen bij financiële instellingen is de bewustwording over c.q. meer bewustzijn van het klantbelang
en het belang van cultuurveranderingen onder andere door invoering van
de algemene zorgplicht.
Een voorbeeld van cultuurverandering in de financiële sector is de
introductie van de bankierseed of -belofte die wordt afgelegd door alle
medewerkers die werken bij een bank. Hiermee willen banken – individueel en collectief – de samenleving laten zien waar zij voor staan en waar
zij op aangesproken kunnen worden. De bankierseed beoogt zo bij te
dragen aan een cultuurverandering in de sector doordat er veel aandacht
wordt besteed aan bewustwording, zowel op het moment van het
afleggen van de eed als tijdens het dienstverband. Zo organiseren banken
onder meer presentaties en worden hierover workshops, dilemmatrainingen en e-learning programma’s gegeven. De correlatie tussen de
7

Kamerstuk 33 975, nr. 6.
Kamerstuk 33 957, nr. 24.
9
Ministerie van Financiën, Vijfjaarlijks verslag van de Minister van Financiën inzake de beoordeling van de doelmatigheid en doeltreffendheid van het functioneren van De Nederlandsche
Bank als zelfstandig bestuursorgaan, 28 maart 2017, bijlage bij de brief van de Minister van
Financiën van 31 maart 2017, Kamerstuk 25 268, nr. 143;
Ministerie van Financiën, Vijfjaarlijks verslag van de Minister van Financiën inzake de beoordeling van de doelmatigheid en doeltreffendheid van het functioneren van het zelfstandig
bestuursorgaan Stichting Autoriteit Financiële Markten , 28 maart 2017, bijlage bij de
brief van de Minister van Financiën van 31 maart 2017, Kamerstuk 25 268, nr. 143.
8

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 31 935, nr. 51

5

bankierseed en de cultuurverandering is niet vastgesteld, maar het is de
verwachting dat deze positief is. De bankierseed komt voort uit zelfregulering en is inmiddels in wetgeving verankerd.
Een andere sector waar een cultuurverandering is ingezet, is de accountancysector. De sector zit middenin een ingrijpend verandertraject. Een
pakket van maatregelen, bestaande uit implementatie van Europese
regels, het wetsvoorstel aanvullende maatregelen accountantsorganisaties10, de implementatie en borging van de maatregelen in het
NBA-rapport «In het Publiek belang»11 en de vervolgstappen die de sector
dient te zetten naar aanleiding van het eerste verslag van de Monitoring
Commissie Accountancy12, en de AFM-rapporten van 25 september 2014
en van 28 juni 201713, moeten leiden tot een duurzame gedrags- en
cultuurverandering en daarmee tot een verhoging van de controlekwaliteit. Deze cultuurverandering zal echter wel tijd kosten. De effecten van
het pakket van maatregelen op de beoogde cultuuromslag en de kwaliteit
van de wettelijke controles moeten de komende jaren zichtbaar worden,
onder meer in rapportages van de AFM.
Een voorbeeld waarbij regelgeving heeft bijgedragen aan een gewenste
cultuurverandering is de introductie van het provisieverbod voor
financiëledienstverleners en beleggingsondernemingen. De evaluatie van
het provisieverbod bij financiëledienstverleners heeft laten zien dat
hierdoor de verkeerde prikkels (bijvoorbeeld provisies waardoor
producten van een bepaalde aanbieder worden geadviseerd) grotendeels
uit de markt zijn verdwenen. Ook is vastgesteld dat de kwaliteit van advies
aan consumenten over complexe producten zoals hypotheken en
arbeidsongeschiktheidsverzekeringen is verbeterd.
Meten van vertrouwen is complex. Een absolute indicatie van vertrouwen
bestaat niet. Vertrouwen kan op verschillende manieren worden gedefinieerd, waarbij ook verschillende wetenschappelijke perspectieven
gehanteerd kunnen worden (zoals sociaal-psychologisch of economisch).
Daarom is ook het meten van vertrouwen ingewikkeld en het vaststellen
van een trend geen sinecure.
Vanaf 2015 is de Nederlandse Vereniging van Banken (NVB) begonnen
met het meten van vertrouwen en het rapporteren hierover (zie voor meer
details de Vertrouwensmonitor 2015, 2016 en 2017). De Vertrouwensmonitor richt zich op verschillende aspecten. Daarbij geeft vooral de
klantbeleving (gemeten door GfK) een indicatie van vertrouwen voor de
sector als geheel en per bank. De cijfers laten een lichte stijging zien in het
consumentenvertrouwen sinds 2015. Deze stijging geldt voor zowel de
eigen bank als de sector in het algemeen. De Vertrouwensmonitor laat
zien dat in de regel consumenten meer vertrouwen hebben in de eigen
bank dan in de sector in den brede. Opvallend is ook dat klanten van
kleinere banken in de Vertrouwensmonitor van 2017 een hogere score
geven voor het vertrouwen hebben in hun bank, dan klanten van grote
10

Kamerstuk 34 677.
Het rapport «In het publiek belang. Maatregelen ter verbetering van de kwaliteit en onafhankelijkheid van de accountantscontrole», Werkgroep toekomst accountantsberoep, 25 september
2014, p. 39. Te raadplegen via https://toekomst.nba.nl.
12
Verslag «Veranderen in het publiek belang», Monitoring Commissie Accountancy, 20 oktober
2016, te raadplegen via www.monitoringaccountancy.nl.
13
Het rapport van de AFM, getiteld «Uitkomsten onderzoek kwaliteit wettelijke controles Big
4-accountantsorganisaties» van 25 september 2014; en het rapport van de AFM getiteld
«Kwaliteit OOB-accountantsorganisaties onderzocht -uitkomsten van onderzoeken naar de
implementatie en borging van verandertrajecten bij de OOB-accountantsorganisaties en de
kwaliteit van wettelijke controles bij de Big 4-accountantsorganisaties» van 28 juni 2017, beide
te raadplegen via: https://www.afm.nl/nl-nl/professionals/doelgroepen/
accountantsorganisaties.
11

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 31 935, nr. 51

6

banken. In de Vertrouwensmonitor wordt verder onderscheid tussen
consumenten gemaakt naar geslacht, leeftijd en opleiding. Daaruit blijkt
bijvoorbeeld dat jongvolwassenen relatief het meest vertrouwen hebben
in de bankensector.
Het jaarlijks publiceren van de Vertrouwensmonitor is overigens ook een
voorbeeld van cultuurverandering. In deze publicatie worden onder meer
de individuele bankscores vermeld die voorheen in het klantbelang
centraal dashboard van de AFM op geaggregeerd niveau werden
gepubliceerd. Verzekeraars laten de naleving van diverse eisen die in dat
kader gelden ook door de onafhankelijke Stichting toetsing verzekeraars
gekoppeld aan het Keurmerk Klantgericht Verzekeren toetsen. Hier is meer
sprake van zelfregulering.
Vertrouwen in de sector is essentieel. Er zijn verschillende positieve
signalen, zowel vanuit de sector als door regelgeving. Tegelijkertijd is er
nog een lange weg te gaan. De sector heeft weliswaar serieuze stappen
gezet in het kader van cultuurverandering en herwinnen van vertrouwen,
onder meer met de introductie van de bankierseed of -belofte, maar het is
evident dat er nog veel moet gebeuren. Het is primair de verantwoordelijkheid van de sector zelf om hiermee aan de slag te gaan. De gewenste
cultuur en vertrouwen kunnen niet met regelgeving alleen bevorderd
worden. Integendeel, een gezonde cultuur moet juist komen vanuit de
sector zelf.
17. Kunt u uiteenzetten op welke punten deze beleidsdoorlichting
grotendeels afhankelijk is van het beleid ten aanzien van de financiële
markten door de Europese Commissie?
De Europese Commissie heeft ter bevordering van de interne markt,
waarbinnen de instellingen op het terrein van de financiële markten actief
zijn en in het kader van de kapitaalmarktunie, in de loop der jaren een fors
aantal beleidsvoorstellen gedaan. Met name op de punten «versterken
weerstandsvermogen sector», «de verbreding van het toezicht» (toezicht
op centrale tegenpartijen, toezicht op kredietbeoordelaars en toezicht op
(alternatieve) beleggingsinstellingen) en «versterken Europees toezicht» is
het beleid ingegeven door voorstellen geïnitieerd vanuit de Europese
Commissie.
18. Is de suggestie, de evalueerbaarheid van het beleid te verbeteren door
van te voren meetbare doelen te definiëren nieuw?
19. Bestond het inzicht, de evalueerbaarheid van het beleid te verbeteren
door van te voren meetbare doelen te definiëren tien jaar geleden nog
niet?
Het inzicht dat de evalueerbaarheid van beleid verbeterd kan worden door
van tevoren meetbare doelen te definiëren bestaat al langer. Zo zijn de
laatste jaren verschillende onderzoeksrapporten opgeleverd, die gelet op
hun inhoud en karakter een beleidsdoorlichting betreffen, of erop zijn
gericht de effectiviteit van beleid (al dan niet aan de hand van meetbare
doelen) te monitoren.14 Deze versterkte aandacht voor doelmatigheid en
doeltreffendheid van beleid is waardevol. Zoals ik eerder heb aangegeven
ben ik het met uw Kamer eens dat een goed inzicht, juist ook op
14

Een voorbeeld is de beleidsmonitor witwassen, die de effectiviteit van het Nederlandse beleid
op het terrein van witwassen meet. Decide (RuG), De bestrijding van witwassen, beschrijving
en effectiviteit 2010–2013. Startversie monitor antiwitwasbeleid, rapport in opdracht van het
WODC, oktober 2015, aangeboden aan de Tweede Kamer bij brief van de Minister van
Veiligheid en Justitie van 18 februari 2016, Kamerstuk 31 477, nr. 11.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 31 935, nr. 51

7

voorhand, in doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid, bijdraagt aan
de kwaliteit en aan de evalueerbaarheid van beleid.15 Ik wijs in dit verband
ook op artikel 3.1 van de Comptabiliteitswet, zoals op 1 januari jl. in
werking getreden. Hierin is bepaald dat bij elk beleidsvoorstel in een
toelichting wordt ingegaan op de doelstellingen, doeltreffendheid en
doelmatigheid die met het voorstel worden nagestreefd. Dit is een
belangrijke stap in het kader van het verbeteren van de kwaliteit en
evalueerbaarheid van beleid.
20. Wat zijn de positieve of negatieve gevolgen als de kosten van de
tuchtrechtspraak voor accountants geheel of deels voor rekening van de
accountantssector zullen komen?
21. Kunt u de Kamer op de hoogte stellen van het resultaat de kosten van
de tuchtrechtspraak voor accountants geheel voor rekening van de
accountantssector te laten komen?
22. Neemt het rapport over de kostenreductie van de tuchtrechtspraak
voor accountants ook de mogelijkheid mee dat deze kosten worden
afgewenteld op de toezichthouders wanneer de tuchtrechter de
accountant in het gelijk stelt?
Op dit moment vindt een evaluatie plaats van de financiering van de
Accountantskamer. De kosten daarvan worden momenteel door het
Ministerie van Financiën gedragen. Tijdens de evaluatie zal er worden
bekeken of financiering door het Ministerie van Financiën nog in de rede
ligt of dat er moet worden overgegaan tot gedeeltelijke of gehele
overheveling van de kosten naar de sector. Of de sector de kosten zal
gaan dragen, is derhalve nu nog niet bekend. De vragen van uw Kamer
zullen worden meegenomen in deze evaluatie. Uw Kamer wordt geïnformeerd over de uitkomsten van de evaluatie.
23. Bent u de mening toegedaan dat financiële markten genoeg
gescheiden zijn van de instrumenten van regulatie («ontvlechting»)? Hoe
is het beleid daarop gericht?
Ik interpreteer deze vraag zo dat naar de invloed van de markt wordt
gevraagd bij de voorbereiding van wet- en regelgeving. De overheid is
verantwoordelijk voor wet- en regelgeving. Zij doet dit onafhankelijk en
zonder vooringenomenheid. Dit is voor de financiële markten niet anders.
Bij financiële markten is het vast beleid om alle regelgeving, van
wetsvoorstellen tot ministeriële regelingen, te consulteren op de website
www.internetconsultatie.nl. Over de omgang met de reacties wordt in de
toelichting bij de regelgeving verantwoording afgelegd.
24. Deelt u de mening dat er in Nederland, zoals Duitsland ook van plan is,
een politieke toets (bijvoorbeeld op nationale veiligheid en publiek
belang) moet komen voor buitenlandse staatsfondsen of staatsbedrijven
die een groot belang willen nemen in een strategische onderneming?
Voor vitale sectoren moeten er voldoende waarborgen zijn ten behoeve
van de nationale veiligheid. Hiervan wordt gesproken indien verstoring,
aantasting of uitval van vitale processen leidt tot ernstige economische,
fysieke of sociaal-maatschappelijke gevolgen. Tijdens de herijking vitale
infrastructuur in 2015 zijn het betalings- en effectenverkeer als vitaal
gekwalificeerd. In lijn met het Regeerakkoord (bijlage bij Kamerstuk
34 700, nr. 34) voert het kabinet op dit moment analyses uit naar verschillende vitale sectoren, eventuele risico’s binnen die sectoren voor de
15

Kamerstuk 31 865, nr. 104.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 31 935, nr. 51

8

nationale veiligheid in geval van buitenlandse overnames of investeringen, en de vraag of het bestaande instrumentarium dan voldoende
bescherming biedt.16 Het is de ambitie van het kabinet om deze analyses
voor de zomer af te ronden en uw Kamer daarover te informeren.
25. Is het beleidsstreven naar een «open en diverse sector» met meer
marktwerking een andere lijn dan in de jaren 2009–2011, toen werd
aangestuurd op het samenvoegen van kleinere banken?
Het beleidsstreven naar een meer «open en diverse bankensector» is met
name de laatste jaren een belangrijke pijler onder het beleid voor de
financiële markten. Door het vergroten van de potentiële toetreding en
diversiteit kan de afhankelijkheid van de in Nederland sterk geconcentreerde bankensector worden verminderd, met positieve gevolgen voor de
financiële stabiliteit.
Ook in de jaren 2009–2011 was al sprake van een sterk geconcentreerde
markt. In die periode was consolidatie in de bankensector niet aan de orde
maar was er juist een tendens waarneembaar van buitenlandse
aanbieders die zich terugtrokken op hun thuismarkten en waren
bestaande instellingen de gevolgen van de financiële crisis nog aan het
verwerken. Meer openheid en diversiteit waren ook toen belangrijke
uitgangspunten, maar hadden gezien de situatie in de bankensector geen
prioriteit. Dit laat onverlet dat ook nu, het samengaan van kleinere banken
in sommige gevallen tot een efficiëntieslag kan leiden.
28. Kunt u een overzicht geven van de maatregelen die genomen zijn om
toetreding van nieuwe spelers te bevorderen?
Het kabinet heeft in de periode na de financiële crisis diverse onderzoeken
laten uitvoeren naar de vraag of en zo ja, welke regels toetredingsbarrières opleveren. Het betreft onder meer onderzoeken van de Autoriteit
Consument en Markt (ACM) en het Adviescollege Toetsing Regeldruk
(Actal). De aanbevelingen uit deze onderzoeken hebben geleid tot de inzet
van verschillende maatregelen om toetredingsbarrières te verminderen.
Zo heb ik op diverse momenten op Europees niveau gepleit voor
proportionaliteit van nieuwe en bestaande regelgeving voor kleine,
innovatieve partijen. Dit heeft onder meer geleid tot een proportionele
benadering voor kleine banken, inclusief uitzondering voor kredietunies,
bij de herziening van het Europese kapitaaleisenraamwerk CRR/CRD-IV en
een beoordeling van het Europese raamwerk voor vergunningverlening
op proportionaliteit en flexibiliteit in het recent gepubliceerde Actieplan
FinTech van de Europese Commissie. Op nationaal niveau hebben
toezichthouders AFM en DNB het proces van vergunningverlening
efficiënter ingericht, de typen te verstrekken vergunningen geëvalueerd,
en meer toegesneden informatie beschikbaar gemaakt. Tot slot hebben de
toezichthouders een gezamenlijke (informatie)portal (InnovationHub)
gelanceerd, waar nieuwe marktpartijen terecht kunnen met vragen over
regelgeving en beleid over innovaties in de financiële sector. Ook hebben
zij het programma Maatwerk voor Innovatie opgericht, waar toezichthouders bij het beoordelen van innovatieve concepten de wettelijke
ruimte gebruiken om maatwerk te bieden.

16

Kamerstuk 30 821, nr. 22; Kamerstuk 30 821, nr. 27.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 31 935, nr. 51

9

26. Welke opties zijn voorhanden voor meer marktwerking in de bancaire
sector met de huidige constatering dat er weinig nieuwe toetreders zijn, of
niet worden toegelaten, zoals een Depositobank?
27. Wat zijn voor u de geleerde lessen ten aanzien van het bevorderen van
een gezonde marktwerking in de bancaire sector, nu uit de beleidsdoorlichting blijkt dat er, behalve een toename van hypotheekfinanciering door
niet-banken, weinig nieuwe toetreders zijn?
29. Welke maatregelen bent u voornemens te nemen om concurrentie in
de sector door de toetreding van nieuwe spelers te bevorderen?
30. Wanneer worden maatregelen teneinde concurrentie in de sector door
de toetreding van nieuwe spelers te bevorderen naar de Kamer gestuurd?
De groei van crowdfunding als alternatief voor bancaire financiering
neemt toe. Verder is een innovatieve FinTech onderneming toegetreden
tot het bancaire landschap. Niettemin blijkt dat het gezamenlijke marktaandeel van de vier grootste banken ten opzichte van alle banken sinds de
start van de crisis min of meer constant is gebleven en dat buitenlandse
banken nog een beperkte rol innemen. Dit neemt niet weg dat het
bancaire landschap voor consumenten is veranderd door o.a. de intrede
van een nieuwe bank onder een bestaande vergunning en de intrede van
nieuwe innovatieve FinTech banken of betaaldienstverleners die vanuit
het buitenland hun diensten aanbieden. Het kabinet is voorstander van
een gezonde marktwerking in de bancaire sector en zet om deze reden
samen met toezichthouders AFM, DNB en ACM in op toetreding van
innovatieve bedrijven. Een aantal maatregelen is reeds genomen, zoals de
lancering van een InnovationHub door de toezichthouders, de verbetering
van het vergunningverleningsproces en de oprichting van het programma
Maatwerk voor Innovatie. Binnen de InnovationHub kunnen marktpartijen
vragen stellen over toezicht en bijbehorende regelgeving rond innovatieve
financiële producten en diensten voorafgaand aan het officiële traject van
de vergunningsaanvraag. Bij het programma Maatwerk voor Innovatie
(een vorm van een Regulatory Sandbox) kijkt de toezichthouder bij het
beoordelen van innovatieve concepten naar het achterliggende doel van
wetgeving, en benut de wettelijke ruimte zo nodig om maatwerk te
bieden. Hierbij worden de bestaande normen ten aanzien van de soliditeit
van een onderneming en de bescherming van de belangen van consumenten en beleggers gehandhaafd, maar met een invulling die innovatie
accommodeert. Daarnaast wordt met de aanstaande inwerkingtreding van
de wetgeving ter implementatie van de herziene richtlijn betaaldiensten
(de revised Payment Services Directive, PSD2) ruimte gecreëerd voor
nieuwe innovatieve betaaldiensten en daarmee nieuwe innovatieve
toetreders. Tot slot wordt de toetreding van (innovatieve) Fintechbedrijven verder vereenvoudigd door invoering van een bank- en overige
vergunning in lichtere vorm. Het kabinet beoordeelt momenteel deze
mogelijkheid in het licht van de geldende Europese regels – en met
inachtneming van voldoende bescherming van klanten – en zal uw Kamer
hierover na de zomer informeren.
31. Wat zijn de risico’s van de toename van hypotheekfinanciering door
schaduwbanken?
Schaduwbanken zijn niet-bancaire entiteiten die bankachtige risico’s
aangaan. Indien echter bij die entiteiten sprake is van een vergelijkbaar
financieel toezicht dan zijn dit geen schaduwbanken volgens de definitie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 31 935, nr. 51

10

van een schaduwbank.17 Zo kwalificeren niet bancaire partijen zoals
verzekeraars of pensioenfondsen die hypotheken financieren niet als
schaduwbanken. Het toezicht op verzekeraars en pensioenfondsen is
namelijk van vergelijkbare kwaliteit als het toezicht op banken. Dit laat
onverlet dat de ontwikkelingen en risico’s die zich buiten het reguliere
bancaire systeem ontplooien worden gemonitord.18
Vanwege de sterke concentratie van bankfinanciering zijn dergelijke
alternatieve bronnen van financiering vanuit verzekeraars en pensioenfondsen in veel gevallen een welkome bron van alternatieve financiering.
Overigens gelden de regels voor het verstrekken van leningen, bijvoorbeeld rondom leennormen, ongeacht wie deze verstrekt. Uit cijfers blijkt
dat de marktaandelen van hypotheekfinanciering al twee jaar nagenoeg
gelijk blijft. De grotere rol van niet-bancaire investeerders op de
hypotheekmarkt is historisch gezien niet uitzonderlijk en was in het
verleden zelfs groter. Uit analyse van de AFM lijken de mogelijke risico’s
van hypotheekfinanciering door de kapitaalmarkt herfinancieringsrisico en
naleving van de zorgplicht te zijn.19
32. Zijn de gepresenteerde conclusies over crowdfunding ook van
toepassing op initial coin offerings (ICO’s)?
Net als bij crowdfunding wordt een initial coin offering (ICO) gebruikt om
financiering op te halen bij investeerders. Bij een ICO worden nieuwe
cryptovaluta of tokens verkocht en daarmee in omloop gebracht. Hiermee
kunnen ook ICO’s gebruikt worden voor het financieren van (nieuwe)
diensten of producten, maar deze kunnen in het licht van de grote vlucht
die cryptovaluta hebben genomen ook louter speculatief van aard zijn.
Om net zoals bij crowdfunding de belangen van geldgevers en
geldvragers duurzaam te borgen wordt voor ICO’s tevens in nauwe
samenwerking met de toezichthouders bezien welke mate van regulering
noodzakelijk is.
33. Kunt u financiële speculatie terugdringen door het registeren van
toetreding tot financiële Europese markten van hedgefondsen of andere
grote financiële instellingen?
Beheerders van beleggingsinstellingen, waaronder beheerders van
hedgefondsen, moeten op grond van de Wft bij de AFM een vergunning
aanvragen of, indien het om een kleiner fonds gaat, zich bij de AFM
registreren, voordat zij beleggingsinstellingen mogen beheren en of
verhandelen in Nederland. Indien beheerders uit een andere lidstaat in
Nederland actief willen zijn, dient dit eveneens bij de AFM te worden
gemeld. Dergelijke instellingen zijn dus geregistreerd bij de AFM. Ook
worden beheerders ingeschreven in het openbare register van de AFM.
Voor andere financiële ondernemingen gelden vergelijkbare regels,
waarbij eveneens vermelding in de registers van de AFM of DNB
plaatsvindt.

17

FSB, Global Shadow Banking Monitoring Report, november 2015
Kamerstuk 32 013, nr. 117
19
https://www.igh.nl/wp-content/uploads/2018/02/IGH_Hypotheekupdate_Q4_2017.pdf;
https://esb.nu/esb/20026496/verschuivingen-in-de-financiering-van-hypotheekschuld.
18

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 31 935, nr. 51

11

34. Kunt u onderzoeken wat het maatschappelijke draagvlak is voor
prestatiebeloningen van topbestuurders van grote ondernemingen in de
vorm van bonussen, aandelen en opties binnen en buiten de financiële
sector?
Op dit moment wordt gewerkt aan de evaluatie van de Wet beloningsbeleid financiële ondernemingen. De evaluatie gaat in op de doeltreffendheid van de wet, de neveneffecten en uitvoerbaarheid van de wet.
Hierin komt onder meer aan bod in hoeverre het beloningsbeleid in de
financiële sector beheerster is geworden en of de vertrouwensbreuk
tussen de financiële sector en de maatschappij is hersteld.
35. Welke feiten leiden tot de conclusie dat het systeem van tuchtrecht
positief bijdraagt aan de naleving van de eed of belofte?
Hoewel het aantal uitspraken nog beperkt lijkt (zie ook de tabel bij de
beantwoording van vraag 36), is duidelijk dat de tuchtrechter wordt
gevonden en dat handelen in strijd met de normen die in de sector
gelden, waaronder uit de bankierseed of -belofte, wordt bestraft. Hiermee
heeft het tuchtrecht een zuiverende werking en draagt het positief bij aan
de naleving van de eed of belofte.
36. Hoe vaak heeft schending van de bankierseed, of het niet naleven
daarvan, geleid tot tuchtzaken?
Hieronder is een overzicht opgenomen van onder meer het aantal
meldingen bij de Stichting Tuchtrecht Banken en het aantal uitspraken van
de Tuchtcommissie en de Commissie van Beroep. Deze gegevens zijn
ontleend aan de Stichting Tuchtrecht Banken.20

Klachten
Totaal aantal meldingen
Waarvan via consument
Waarvan via bank
Totaal aantal afgesloten
meldingen
Klachten niet naar
tuchtcommissie
Ongegronde melding
Klacht onvoldoende ernstig
Aantal herzieningsbeslissingen
Uitspraken
Tuchtcommissie uitspraken
Commissie van Beroep
uitspraken

2015

2016

2017

2018
van 1–1
t/m 27–3

Totaal

33
30
3

114
96
18

205
93
112

31
23
8

383
244
141

29

78

135

21

263

28
1

73
2

97
21

14
5

212
29

4

16

23

6

50

0

3

14

3

20

0

0

1

0

1

Op 4 mei jongstleden heeft het lid Alkaya (SP) Kamervragen gesteld over
het aantal meldingen van consumenten dat door de tuchtcommissie
wordt behandeld. In de beantwoording (Aanhangsel Handelingen II
2017/18, nr. 2286) is opgemerkt dat meldingen van consumenten die niet
voor de tuchtcommissie zijn gekomen in de regel zagen op schadevergoeding, of gingen over zaken als spaarrente of de beloning van de
20

Voor de volledigheid wordt opgemerkt dat meldingen niet altijd in het jaar worden afgerond
waarin zij zijn gedaan. Bovendien is het mogelijk dat meldingen worden ingetrokken door de
indiener.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 31 935, nr. 51

12

bestuursvoorzitter, waar het tuchtrecht voor individuele bankmedewerkers
niet voor bedoeld is. Voor dergelijke geschillen kunnen consumenten
bijvoorbeeld naar het KiFiD of naar de burgerlijke rechter. Van belang is
dat consumenten de Stichting Tuchtrecht Banken goed weten te vinden en
dat zoveel mogelijk onduidelijkheid over haar bevoegdheid en de werking
van het tuchtrecht wordt voorkomen. Hiertoe sturen het KiFiD en de
Stichting Tuchtrecht Banken zaken naar elkaar door indien daar aanleiding
toe is. Bovendien moet, voordat een melding wordt gedaan bij de
Stichting Tuchtrecht Banken, een checklist worden ingevuld waarmee
reeds vooraf duidelijkheid wordt verschaft over de geschiktheid van de
melding.
37. Heeft de Monitoring Commissie Code Banken eigen onderzoek gedaan
naar het herstel van vertrouwen bij burgers of heeft zij slechts de
Vertrouwensmonitor van de Nederlandse Vereniging van Banken (NVB)
geciteerd?
38. Wat is de trend in het vertrouwen van de consumenten in de bankensector van de afgelopen tien jaar?
39. Hoe hoog is het vertrouwen van consumenten in de verschillende
banken in Nederland?
40. Zijn er aantoonbare verschillen tussen het vertrouwen van de
verschillende consumenten in de Nederlandse banken?
41. Wat is de correlatie tussen de bankierseed en de gedrags- en
cultuurverandering in de bankensector?
De vragen 37, 38, 39, 40 en 41 zijn samen met vraag 16 beantwoord.
42. Waarom heeft de invoering van de Wet toezicht accountantsorganisaties (Wta) op korte termijn niet geleid tot een stijging van het
vertrouwen?
In de evaluatie van de Wta21 is aangegeven dat de invoering van de Wta
op korte termijn niet heeft geleid tot een stijging van het vertrouwen. Dit
blijkt uit de online-survey die onderdeel uitmaakte van de evaluatie. In de
online-survey is ook aan respondenten, voor het overgrote deel accountants, gevraagd welke aspecten van invloed zijn geweest op het
vertrouwen in de beroepsgroep van accountants. Het merendeel van de
respondenten merkt daarover op dat berichtgeving in de media een
negatieve invloed heeft op hun vertrouwen in de beroepsgroep van
accountants. Zie het volgende figuur:

21

E.V.A. Eijkelenboom en J.B.S. Hijink (kernred.), Bouwen aan vertrouwen. Evaluatie van de Wet
toezicht accountantsorganisaties («Wta), Erasmus Universiteit Rotterdam, september 2014,
aangeboden aan de Tweede Kamer bij brief van de Minister van Financiën van 25 september
2014, Kamerstuk 33 977, nr. 2.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 31 935, nr. 51

13

43. Hoe komt u in de beleidsdoorlichting tot de conclusie dat de overgrote
meerderheid van beursgenoteerde bedrijven is gewisseld van accountant,
terwijl dit als negentien van de 50 gekwantificeerd wordt? Zijn er andere
bedrijven die relevant zijn voor de meting die niet in dit cijfer zijn
opgenomen?
In de beleidsdoorlichting is aangegeven dat mede als gevolg van de
verplichte kantoorroulatie het merendeel van de beursgenoteerde
bedrijven de afgelopen jaren van accountant is gewisseld. Uit een analyse
van de jaarverslagen over 2016 van de 50 beursfondsen in de AEX- en de
AMX-index blijkt dat in 2016 19 beursfondsen van accountant wisselden.
In het betreffende onderzoek is aangegeven dat vanaf 2014 37 van de
huidige 50 AEX-en AMX-fondsen van accountant zijn gewisseld. Daarmee
heeft het overgrote meerderheid van de AEX- en AMX-bedrijven in de
afgelopen jaren een nieuwe accountant gevonden.22
44. Deelt u de mening dat de overheid de banken niet onvoorwaardelijk
moet steunen, maar dwingen in te krimpen?
Een van de lessen van de crisis is dat de rekening voor problemen bij
banken niet meer bij de overheid maar primair bij private partijen wordt
gelegd. Een duurzame bankensector vereist dat de eerste verliezen
neerslaan bij de aandeelhouders en crediteuren van banken in plaats van
bij de belastingbetaler. Om dit te realiseren is het instrument van bail-in
geïntroduceerd en zijn afspraken gemaakt voor voldoende buffers bij
banken ten behoeve van dit instrument.23
45. Deelt u de mening dat de financiële sector moet terugkeren naar haar
kerntaken en schulden moet wegwerken?
In reactie op de crisis zijn veel maatregelen genomen om het vertrouwen
terug te winnen en banken weer stabiel, robuust en weerbaar te maken.
Inmiddels staan de Nederlandse banken er beter voor dan enkele jaren
terug. Dit moet zo blijven en ik blijf me dus inzetten voor voldoende
buffers bij banken, zowel in kwantiteit als kwaliteit. Op die manier kunnen
de Nederlandse banken uitvoering geven aan hun kerntaken, zoals het
financieren van de reële economie.
22

BreakThrough Solutions, «Onderzoek accountantskosten 2016», te raadplegen op http://btsolutions.nl/onderzoek-accountantskosten-2016.
23
Kamerstuk 21 501-07, nr. 1516.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 31 935, nr. 51

14

46. Kunt u de Kamer op de hoogte stellen van het resultaat van uw
onderzoek tot beëindiging van de subsidie aan het College Deskundigheid
Financiële Dienstverlening voor de centrale Wet op het Financieel Toezicht
(Wft)-examinering?
Voor de eerste PE-periode (1 april 2017 tot 1 april 2019) is het legestarief
voor initiële en PE-examens vastgesteld op € 67. Na deze eerste
PE-periode zal ik opnieuw bekijken of het tarief moet worden bijgesteld op
basis van de geprognosticeerde aantallen examens en de uitvoeringskosten. Ik zal dan ook bezien of de subsidie van € 436.000 aan het College
Deskundigheid Financiële Dienstverlening zal worden gecontinueerd of
beëindigd.
47. Wat zijn de mogelijkheden de ontwikkelingen rondom het toezicht op
het productontwikkelingsproces naar voren te halen zodat het eerder dan
in 2020 samen met de Autoriteit Financiële Markten (AFM) geëvalueerd
kan worden?
De evaluatie wordt samen met de AFM uitgevoerd. De AFM richt zich de
komende periode wat betreft het productontwikkelingsproces primair op
de implementatie van de nieuwe Europese normen met betrekking tot
productontwikkeling die begin 2018 in werking zijn getreden. Mede gelet
hierop lijkt het me niet opportuun de evaluatie naar voren te halen.
48. Is het voor de Nederlandse toezichthouder mogelijk haar taken naar
behoren uit te voeren wanneer banken nog altijd constructies buiten de
boekhouding mogen houden?
Inzicht in de off-balance posten van banken levert informatie op die
relevant is voor het toezicht. Deze niet uit de balans blijkende posten
kunnen impact hebben op de financiële positie van banken en zijn
daarmee relevant voor het toezicht van DNB. Daarom verplicht de
kapitaaleisen verordening (CRR) banken om haar off-balance posten te
rapporteren aan de toezichthouder. Daarnaast dienen banken volgens de
CRR kapitaal aan te houden voor deze posten. Zowel de risicogewogen als
de ongewogen eisen zijn hierop van toepassing. De toezichthouder heeft
deze off-balance items dus goed op de radar.
49. Op welke manier laten de toezichthouders zien dat zij een grotere
noodzaak voelen zich explicieter te verantwoorden over de wijze waarop
de toezichtkosten zich verhouden tot de geleverde inspanning en de
daaruit volgende resultaten?
Elk jaar leggen de toezichthouders verantwoording af over de uitvoering
van wettelijke taken, over strategie en governance en over de gerealiseerde financiële resultaten. In het jaarverslag geven de toezichthouders
inzicht in de toezicht-inspanningen, de bereikte effecten en de uitdagingen
waar zij mee te maken hebben. Ten behoeve van het verantwoordingsproces is niet alleen sprake van intensief contact tussen de toezichthouders en mijn ministerie, maar kunnen ook de onder toezicht staande
instellingen hun visie op de conceptstukken kenbaar maken tijdens
panelbijeenkomsten. De informatie-uitwisseling die tijdens deze
processen plaatsvindt, draagt er aan bij dat de toezichthouders scherper
kijken naar de aansluiting van toezichtkosten op de werkelijke toezichtinspanningen. In het geval van nieuwe taken, motiveren de toezichthouders
bovendien hun verwachte uitvoeringskosten met betrekking tot het
toezicht. Dit stelt de onder toezicht staande instellingen in staat om op een
gedegen manier te reageren wanneer conceptwet- en regelgeving op
internet geconsulteerd wordt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 31 935, nr. 51

15

50. Wat is het belang van een grotere naamsbekendheid van de AFM?
De AFM is een organisatie met een maatschappelijke taak en heeft als
doel met haar toezicht bij te dragen aan eerlijke en transparante financiële
markten. Het vertrouwen dat de maatschappij heeft in de uitvoering van
taken door de AFM, wordt mede bepaald door de bekendheid van het
publiek met de AFM.
51. Is er een onderzoeksmethode mogelijk waarbij er wel onderbouwde
uitspraken mogelijk zijn over de effecten van de aansprakelijkheidsbeperking?
Het doel van de aansprakelijkheidsbeperking is, om de negatieve effecten
weg te nemen die de dreiging van aansprakelijkheid heeft op het
financieel toezicht. Het effect van de dreiging van aansprakelijkheid op
overheidshandelen is onderwerp geweest van verschillende binnen- en
buitenlandse studies. Ook de invloed van aansprakelijkheid op het
handelen van toezichthouders is onderzocht, bijvoorbeeld door Van Dam
in 2006.24 In dit onderzoek heeft Van Dam literatuurstudie gecombineerd
met het afnemen van vragenlijsten en interviews bij betrokkenen. Verder
heeft bijvoorbeeld Van Tilburg25 de effecten van aansprakelijkheid op
openbare-ordebeleid onderzocht door een aantal specifieke incidenten te
onderzoeken. Onderzoek naar de effecten van de aansprakelijkheidsbeperking zou op vergelijkbare manier verricht kunnen worden als deze
onderzoeken. Gezien de nog relatief korte periode dat de aansprakelijkheidsbeperking van kracht is lijken de effecten op dit moment nog moeilijk
meetbaar.
52. Hoe beoordeelt u de uitsluiting van aansprakelijkheid in het licht van
nieuwe wettelijke taken en mogelijkheden voor AFM en De Nederlandsche
Bank (DNB)?
Bij de introductie van de aansprakelijkheidsbeperking is ervoor gekozen
dat die geldt voor alle wettelijke taken van de AFM en DNB. Dat omvatte
ook toen al een breed palet aan taken. Sindsdien zijn daar nog nieuwe
taken bij gekomen. Deze nieuwe taken verschillen niet dusdanig van wat
er al bestond, dat dit een uitzondering op de beperking rechtvaardigt. Bij
de introductie van nieuwe bevoegdheden om overtredingen te publiceren
is specifiek de vraag aan de orde geweest of een uitzondering moest
worden gemaakt. Daar is niet voor gekozen, onder meer omdat het
vergroten van transparantie een van de specifieke doelen is geweest van
de introductie van de aansprakelijkheidsbeperking.
53. Wat zijn de gevolgen van de uitbreiding en aanscherping van het
cliëntenonderzoek met betrekking tot politiek prominente personen?
In hoofdstuk 8 van de beleidsdoorlichting staat omschreven dat er in de
afgelopen jaren een aantal substantiële wijzigingen zijn doorgevoerd op
het gebied van het voorkomen van witwassen en financieren van
terrorisme. Het betreft onder meer een wijziging van de Wet ter
voorkoming van witwassen en financieren van terrorisme (Wwft) in 2013,
naar aanleiding van de evaluatie van Nederland door de Financial Action
Task Force (FATF). Eén van de wijzigingen van de Wwft in 2013 betrof een
24

Aansprakelijkheid van toezichthouders, prof. dr. Cees C. van Dam, British Institute of International Comparative Law, 2006. Uitgegeven door het WODC, Ministerie van Justitie.
25
F.A. van Tilburg, Effecten van civielrechtelijke aansprakelijkheid en openbare-ordebeleid:
Empirisch onderzoek naar de invloed van civielrechtelijke aansprakelijkheid op het beleid van
de burgemeester en politie als handhavers van de openbare orde (diss. Tilburg), Deventer:
Kluwer 2012.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 31 935, nr. 51

16

uitbreiding van de verplichtingen inzake het cliëntenonderzoek naar
politiek prominente personen. Als gevolg van deze wijzigingen dient een
instelling die onder de Wwft valt ook te onderzoeken of een uiteindelijk
belanghebbende van een cliënt kwalificeert als politiek prominente
persoon. Daarnaast worden sinds deze wijziging ook personen die
ingezetene van Nederland zijn maar niet de Nederlandse nationaliteit
hebben tot politiek prominent persoon gerekend, wanneer zij een
aangewezen prominente publieke functie bekleden. Naar politiek
prominente personen dient door een Wwft-instelling verscherpt cliëntenonderzoek te worden verricht, omdat aan de functies die door deze
personen worden bekleed een verhoogd risico op bijvoorbeeld corruptie
is verbonden. Om dit risico te ondervangen, dienen Wwft-instellingen
informatie te vergaren over de herkomst van het vermogen van politiek
prominente personen. Daarnaast is voor het aangaan van een zakelijke
relatie met een politiek prominente persoon toestemming nodig van
personen binnen de Wwft-instelling die daartoe zijn gemachtigd (veelal
het senior management) en dient een zakelijke relatie met een politiek
prominente persoon aan een doorlopende controle te worden onderworpen. Het betreft preventieve maatregelen, die geenszins tot gevolg
hebben dat Wwft-instellingen geen zakelijke relaties kunnen aangaan met
een politiek prominente persoon.
Het verscherpt cliëntenonderzoek naar politiek prominente personen
wordt internationaal als noodzakelijk beschouwd om de risico’s op
witwassen en financieren van terrorisme adequaat aan te pakken. Met
voornoemde wijzigingen zijn de Wwft-verplichtingen met betrekking tot
politiek prominente personen in overeenstemming gebracht met de
aanbevelingen van FATF. Op dit moment worden de verplichtingen op
grond van de Wwft inzake politiek prominente personen verder aangescherpt, in overeenstemming met de vierde EU anti-witwasrichtlijn. Als
gevolg van deze richtlijn gaan voornoemde verplichtingen met betrekking
tot politiek prominente personen ook gelden voor politiek prominente
personen die de Nederlandse nationaliteit hebben en die in Nederland
woonachtig zijn.
54. Waarom is bij de beoordeling van doelmatigheid van Wijzer in
geldzaken niet meegenomen dat diverse andere instellingen zich
bezighouden met dezelfde taken?
55. Wat is de toegevoegde waarde van Wijzer in geldzaken ten opzichte
van het al lang bestaande Nibud en commerciële initiatieven als de
Scholenstrijd en PensioenTV?
57. Waarom richt de Pensioen3daagse zich op werkende 50-plussers en
niet op andere doelgroepen?
De vragen 54, 55 en 57 worden hier tezamen beantwoord.
Er zijn veel partijen die zich richten op de financiële consument, maar
Wijzer in geldzaken (Wig) is een platform dat als doel heeft krachtenbundeling tussen instellingen (onder meer uit de financiële sector, de
wetenschap, de overheid en onderwijs-, voorlichtings- en consumentenorganisaties) te bewerkstelligen. Wig verricht geen activiteiten die andere
organisaties ook al ondernemen. De toegevoegde waarde van het
platform is dat het de gezamenlijke impact van al deze activiteiten
versterkt. De strategische uitgangspunten van het platform zijn:
1. Bevorderen van verantwoord financieel gedrag staat centraal;
2. Focus op specifieke levensgebeurtenissen en doelgroepen;
3. Meer impact door krachtenbundeling;
4. Meer impact door professionalisering;
5. Meer impact door innovatie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 31 935, nr. 51

17

Daar waar gaten zijn in het aanbod ontwikkelt Wig zelf interventies.
Twee voorbeelden van de wijze waarop deze krachtenbundeling in de
praktijk werkt zijn:
1. De Week van het geld richt zich op het vergroten van financiële
vaardigheden in het onderwijs. Aan de Week van het geld doen meer
dan honderd organisaties (zoals banken, verzekeraars en gemeenten)
mee, elk met hun eigen initiatieven en activiteiten. Uit de evaluaties
van de Week van het geld is af te leiden dat de Week van het geld een
belangrijke bijdrage levert aan het ontwikkelen van financiële
vaardigheden van kinderen en jongeren. De Week van het geld is geen
taak die andere instellingen uitvoeren, maar een activiteit die de
initiatieven van deze instellingen versterkt. Enkele resultaten van de
Week van het geld 2017 zijn:
– 49% van de leerlingen uit groep 5 tot en met 8 deed mee aan de
Week van het geld.
– De geholpen bekendheid onder docenten is – met 97% – vergelijkbaar met die van de Kinderboekenweek (98%).
– Ouders die de Week van het geld kennen praten in 59% van de
gevallen met hun kinderen over geldzaken, tegenover 37% van de
ouders die de Week van het geld niet kennen.
– Kinderen die hebben meegedaan aan de Week van het geld stellen
hun ouders veel vaker vragen over geldzaken dan kinderen die niet
hebben meegedaan (27% ten opzichte van 15%).
2. De Pensioen3daagse heeft tot doel om mensen (specifiek 55-plussers)
ertoe aan te zetten zich te verdiepen in hun pensioen en zo nodig actie
te ondernemen. Aan de Pensioen3daagse doen inmiddels honderden
organisaties mee die initiatieven ontplooien die dit doel ondersteunen.
De Pensioen3daagse versterkt deze initiatieven en vergroot hun
impact. Uit diverse onderzoeken is gebleken dat met het thema
«Pensioen» vooral 55-plussers worden bereikt. Daarom is ervoor
gekozen om de Pensioen3daagse te richten op deze doelgroep. Enkele
resultaten van de Pensioen3daagse 2017 zijn:
– 48% van de doelgroep onderneemt actie naar aanleiding van de
aandacht voor pensioen rondom te Pensioen3daagse, of is dit van
plan. Voorbeelden van acties: zich verdiepen in de persoonlijke
pensioensituatie, extra inkomensvoorzieningen treffen en advies
inwinnen bij een deskundige, zoals adviseur, werkgever, pensioenuitvoerder of SVB.
– 271.296 mensen bezochten www.mijnpensioenoverzicht.nl in de
periode rondom de Pensioen3daagse. Tijdens de 3 dagen van de
Pensioen3daagse steeg het bezoek met 50% ten opzichte van het
gebruikelijke daggemiddelde.
Om de doelgroep 55-min te bereiken volgt Wig een risicogestuurde
aanpak. Onderzoek van Knoef en Kools uit 2015 brengt in kaart welke
groepen risico lopen op een tegenvallend of te laag pensioen, te weten:
– Zelfstandigen
– Gescheiden mensen (m/v)
– Mensen onder de 50
– Tijdelijke contracten
– Arbeidsongeschikten
– Mensen met lagere inkomens
– Huishoudens met het huis onder water (aflossingsvrije hypotheken)
– Alleenstaanden
Wig is in 2017 gestart met het ontplooien van initiatieven de doelgroep
gescheiden mensen te bereiken. In samenwerking met het Ministerie van
Sociale Zaken en Werkgelegenheid en het Ministerie van Justitie en
Veiligheid lanceerde Wig een aangepaste versie van het zogenaamde

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 31 935, nr. 51

18

vereveningsformulier, waardoor het voor gescheiden mensen eenvoudiger wordt om verevening van hun pensioen te effectueren. Resultaten
van deze initiatieven zijn nog niet beschikbaar.
Specifiek ten aanzien van de in vraag 55 genoemde organisaties is het
volgende te melden:
– Nibud doet onderzoek, verzamelt cijfers over kosten van levensonderhoud, maakt huishoudboekjes en uitgebreide tools voor inkomsten/
uitgaven (geldplannen), geeft trainingen (aan vrijwilligers, consumenten, bedrijven), geeft boekjes uit over omgaan met geld (bv. voor 18
jarigen) en doet andere vormen van consumentenvoorlichting.26
Potentieel is er overlap met de activiteiten van Wijzer in geldzaken.
Nibud is een partner van Wijzer in geldzaken en is vertegenwoordigd
in de stuurgroep van het platform, onder meer om te bewaken dat er
geen overlap ontstaat tussen de activiteiten van beide organisaties.
Waar mogelijk en nuttig werken Nibud en Wijzer in geldzaken samen.
Zo was Nibud actief betrokken bij de ontwikkeling van de website
www.financieelgezondewerknemers.nl (gelanceerd in mei 2017) en
leverde Nibud input voor de ontwikkeling van een tool die ZZP-ers
ondersteunt bij het omgaan met een fluctuerend inkomen (lancering
gepland 2018).
– Scholenstrijd is een initiatief van IEX en is één van de vele initiatieven
die zich richt op het ontwikkelen van financiële vaardigheden van
jongeren. Scholenstrijd richt zich op de bovenbouw van havo/vwo met
het thema beleggen. Deze doelgroep en dit thema hebben voor Wijzer
in geldzaken geen prioriteit, waardoor er geen overlap is in activiteiten.
Over de doelmatigheid van Scholenstrijd zijn geen gegevens beschikbaar.
– Het initiatief PensioenTV is mij niet bekend.
56. Op welke doelgroep(en) is het platform Wijzer in geldzaken gericht?
Hoe garandeert dit platform dat deze doelgroep(en) ook daadwerkelijk
worden geïnformeerd?
Wig heeft diverse initiatieven, die gericht zijn op verschillende
doelgroepen. Per initiatief stelt het platform vooraf doelgroep(en) en
doelstellingen vast. Middels onafhankelijk onderzoek wordt vastgesteld of
deze doelen worden gerealiseerd. Hier volgt een selectie van initiatieven,
doelgroepen en resultaten:
– De Week van het geld richt zich op het primair onderwijs (en vanaf
2018 ook het voortgezet onderwijs). Enkele resultaten van de Week van
het geld zijn hierboven opgesomd.
– Het lesmateriaal Leren omgaan met geld richt zich eveneens op
leerlingen in het primair onderwijs. In het schooljaar 2016–2017 Uit
onderzoek naar het gebruik van de pakketten wordt duidelijk dat we
hiermee naar schatting ruim. 500.000 leerlingen bereiken. Uit
onderzoek naar de effectiviteit van het materiaal van groep 7, dat door
Universiteit Leiden werd uitgevoerd, blijkt dat dit materiaal bijdraagt
aan het vergroten van financiële vaardigheden van de leerlingen.
– De Pensioen3daagse richt zich op 55-plussers. Hierboven is een
selectie van de resultaten van de Pensioen3daagse vermeld.
– De website www.wijzeringeldzaken.nl is gericht op mensen die te
maken krijgen met een life event met een grote financiële impact, zoals
samenwonen, kinderen krijgen en uit elkaar gaan. De websites van
Wig hadden in 2017 3,9 miljoen sessies gehad in 2017. Vooral tools en
rekenhulpen worden veel gebruikt (1,7 miljoen keer in 2017), zoals de
AOW-tool, de Pensioentool, de tool Wat betekent dit voor mij, de

26

Bron: https://www.nibud.nl/beroepsmatig/wat-doen-we-voor-u/.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 31 935, nr. 51

19

–

–

rekenhulp Kosten Koper, de rekenhulp Maandlasten Annuïteitenhypotheek en de rekenhulp WW-uitkering.
Sinds mei 2017 is er een website voor werkgevers (www.financieelgezondewerknemers.nl) om medewerkers met geldzorgen eerder te
herkennen en door te sturen naar organisaties die hulp kunnen bieden.
Deze website trekt ca. 5000 bezoekers per maand. Ook vinden
gesprekken plaats met werkgevers in diverse sectoren om met hen te
bekijken welke acties zij kunnen ondernemen. Daarnaast worden
presentaties gegeven op seminars om dit onderwerp meer bekendheid
te geven.
In de geldloketten die Wig op een aantal plaatsen bij wijze van proef
opzette, konden klanten terecht voor vragen, voorlichting, doorverwijzing en praktische assistentie rondom life events met een grote
financiële impact. Zoals in de beleidsdoorlichting is vermeld, lieten de
pilots lieten zien dat er onvoldoende behoefte was aan een dergelijk
fysiek loket. Wig heeft naar aanleiding van deze resultaten besloten om
de geldloketten niet landelijk uit te rollen en haar betrokkenheid bij de
bestaande loketten gestopt. Het geldloket Amersfoort is – in aangepaste vorm – zelfstandig doorgegaan en bestaat nog steeds.

58. Waarom was er een dreigend tekort aan specifiek 5-eurocentmunten
en niet van andere munten?
De afgelopen jaren heeft de Staat steeds nieuwe exemplaren van de
vijf-eurocentmunt moeten laten slaan. Ook van andere eurolanden is
bekend dat er een relatief grote vraag naar deze denominatie bestaat. Hier
kunnen verschillende oorzaken aan ten grondslag liggen. Zo is niet uit te
sluiten dat het afronden van contante betalingen op 5-eurocent in de
beginperiode tot een verhoogde vraag heeft geleid. De afrondingsregel is
in 2004 ingevoerd zodat het effect van die regel op de in omloop zijnde
5-eurocentmunten inmiddels miniem zou moeten zijn. In dat geval moet
de almaar terugkerende vraag naar 5-eurocentmunten een andere oorzaak
hebben. Zekerheid hieromtrent bestaat niet maar denkbaar is dat de
uitstraling van de 5-eurocent een belangrijke rol speelt. Zoals dit vroeger
ook het geval is geweest bij de 1- en 2-eurocent, kan de uitstraling er voor
hebben gezorgd dat een deel van het publiek nauwelijks waarde toekent
aan deze denominatie en men er minder zorgvuldig mee omgaat. In dat
geval worden zij niet meer als betaalmiddel aangewend en zal de Staat
jaarlijks opnieuw munten moeten laten bijslaan.
59. Waarop is de aanname gebaseerd dat de bankensector op de goede
weg is het vertrouwen van de consument te herwinnen, terwijl eerder in
het onderzoek werd gesteld (op pagina 63) dat het vertrouwen in de
bankensector niet is gegroeid?
Vraag 59 is tezamen met vraag 16 beantwoord.
60. Kunt u harde afspraken maken over bijvoorbeeld ruimere kapitaaleisen
voor banken wanneer een nieuwe crisis de huidige stresstesten
falsificeert?
Sinds het uitbreken van de financiële crisis zijn veel maatregelen
genomen en resultaten bereikt om financiële instellingen meer weerbaar
te maken. Bij banken zijn de kapitaaleisen substantieel verhoogd.
Afhankelijk van de omvang en het risicoprofiel van een bank zijn de
minimaal gestelde kernkapitaaleisen nu vele malen hoger dan voor de
crisis, en ook is de kwaliteit van het kapitaal dat moet worden aange-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 31 935, nr. 51

20

houden verbeterd.27 Zowel in Nederland als in de EU zijn de risicogewogen kernkapitaalratio’s de afgelopen jaren dan ook verder gestegen.
Er zijn naar aanleiding van de financiële crisis dus veel stappen gezet om
de bankensector meer solide te maken, die mede beogen een nieuwe
crisis te voorkomen. Ik kan niet vooruitlopen op de eventuele lessen of
aanvullende maatregelen van een onverhoopt nieuwe crisis. Wel is het zo
dat banken veel weerbaarder zijn dan enkele jaren terug. Dit wordt ook
getoetst door diverse exercities vanuit de toezichthouders, waarbij forse
schokken worden gemodelleerd. Ook bouwen banken de komende jaren
extra buffers voor de situatie dat zij onverhoopt toch in de problemen
komen. Deze schuldbuffers dienen om bail in op toe te passen als dat
nodig is.28
61. Kunt u verder onderzoeken of het verlagen van het gegarandeerd
bedrag van het depositogarantiestelsel depositohouders de prikkel geeft
kritisch naar de soliditeit van een bank te kijken?
Op 6 juni jl. heeft de Kamer een motie aangenomen (Handelingen II
2017/18, nr. 90, item 11) waarin de regering wordt gevraagd, om vooruitlopend op verdere besluitvorming omtrent het Europese depositogarantiestelsel (EDIS), in kaart te brengen wat een gepast dekkingsniveau en
een gepast eigen risico kan zijn voor deposito’s onder EDIS, welke
mogelijkheden landen moeten hebben om zelf een hoger niveau te bieden
en wat de risico’s van deze opties zijn (Kamerstuk 21 501-07, nr. 1521). Ik
zal de Kamer over de uitkomsten van dit onderzoek in het derde kwartaal
van 2018 informeren.
62. Hoe gaat u bronnen van financiering van de reële economie
verbeteren?
In Europees verband wordt hard aan dit onderwerp gewerkt. De kapitaalmarktunie vormt één van de prioriteiten van de Europese Commissie. Met
het actieplan streeft de Commissie versterking na van de Europese
economie, en wil het bijdragen aan het stimuleren van investeringen in de
reële economie. Dit alles moet zorgen voor banen en groei. Onderdeel van
de actie in de kapitaalmarktunie is dat nader gekeken worden naar
alternatieve financiering, zoals crowdfunding en kredietunies. Hiervoor
zijn aanpassingen van bestaande wet- en regelgeving gepresenteerd. Ter
versterking van het aanbod in Nederland heeft mijn voorganger in
samenspraak met de Minister van Economische Zaken het aanvullend
actieplan MKB gepresenteerd. In vervolg op dit aanvullend actieplan MKB
is de huidige Staatssecretaris van het Ministerie van Economische Zaken
en Klimaat op verzoek van uw Kamer momenteel bezig om een Plan van
Aanpak MKB op te stellen. Met het actieplan moeten nadere barrières
voor het verkrijgen van financiering door ondernemingen worden
geslecht en mogelijke problemen op de mkb-financieringsmarkt worden
opgelost. Het kabinet heeft toegezegd dit plan van aanpak voor de
voorjaarsnota aan uw Kamer toe te zenden.
63. Is de AFM voornemens de aanbeveling op te volgen onderzoek te
doen naar het productontwikkelingsproces?
Zoals in de aanbiedingsbrief bij het rapport is aangegeven, zal ik samen
met de AFM het toezicht op het productontwikkelingsproces evalueren.

27
28

Kamerstuk 32 013, nr. 119.
Kamerstuk 21 501-07, nr. 1516

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 31 935, nr. 51

21