Gebruik en risico’s van energiedranken
bij kinderen en jongeren in Nederland

RIVM Rapport 2018-0071

RIVM Rapport 2018-0071

Colofon

© RIVM 2018
Delen uit deze publicatie mogen worden overgenomen op voorwaarde
van bronvermelding: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
(RIVM), de titel van de publicatie en het jaar van uitgave.

W. Bemelmans, RIVM
N. de Vos, GGD Regio Utrecht
C. van Rossum, RIVM
V. van de Weijgert, RIVM
L. de Wit, RIVM
A. Wijga, RIVM

Contact:
Wanda Bemelmans
VPZ
wanda.bemelmans@rivm.nl
Dit onderzoek werd verricht in opdracht van ministerie VWS, in het
kader van de beleidsadvisering voor kruidenpreparaten voor de
risicoberekening (5.1.13) en vanuit de beleidsondersteuning voor
voeding en gezondheid (5.4.4) voor de overige onderdelen

Dit is een uitgave van:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven
Nederland
www.rivm.nl
[Type text]

RIVM Rapport 2018-0071

Publiekssamenvatting

In 2015 dronk rond de 80 procent van de Nederlandse jongeren van 1318 jaar nooit of minder dan een keer per week energiedranken. Bij de
meeste jongeren die energiedrank drinken is er geen reden tot zorg. Dit
product past echter niet in een gezond voedingspatroon, alleen al
vanwege het hoge gehalte aan suiker. Daarnaast bevatten vrijwel alle
merken van deze dranken cafeïne en twee andere stoffen (taurine en Dglucuronolacton). Als je te veel van deze stoffen binnenkrijgt, kan dat
klachten veroorzaken als hartkloppingen en duizeligheid. Wanneer dat
is, verschilt per persoon en hangt onder andere af van het gewicht.
Een kleine groep jongeren (1 tot 2 procent) drinkt regelmatig drie of
meer blikjes per dag, dus dagelijks minstens 750 ml. Hierdoor lopen zij
het risico gezondheidsklachten te krijgen. Deze jongeren vertonen ook
vaker ander risicogedrag, zoals roken en meer alcohol drinken ten
opzichte van jongeren die geen energiedrank drinken.
Om de hoge consumptie bij deze groep jongeren tegen te gaan, zouden
de Jeugdgezondheidszorg en (kinder)artsen het gebruik (nog) beter
kunnen signaleren. Dat gebeurt bijvoorbeeld door dit onderwerp aan te
kaarten bij het ‘contactmoment’ met middelbare scholieren van de
Jeugdgezondheidszorg. Zij en (kinder)artsen kunnen voorlichting geven
en alert zijn op energiedrankgebruik bij klachten. Specifieke aandacht
voor de risicogroep is daarbij van belang. Het RIVM-onderzoek bevestigt
het huidige advies van het Voedingscentrum over energiedrank voor 13tot 18-jarigen: drink het liever niet, en anders maximaal 1 blikje per
dag.
Het onderzoek is uitgevoerd in opdracht van het ministerie van VWS in
samenwerking met onder andere zes GGD-en. Ruim 60.000 jongeren
zijn (deels anoniem) bevraagd naar de mate waarin zij energiedrank
drinken. Ook zijn risico’s van de desbetreffende stoffen bekeken.
Daarnaast is geïnventariseerd welke klachten kunnen optreden als
jongeren veel energiedrank drinken, bijvoorbeeld meer dan een liter.
Kernwoorden: energiedrank, cafeïne, taurine, D-glucuronolacton,
kinderen, jongeren

Pagina 3 van 46

RIVM Rapport 2018-0071

Synopsis

In 2015, 80% of the Dutch adolescents aged 13-18 years did not
consume energy drinks at all or less than once a week. For most of the
young consumers, drinking energy drinks is no reason for concern.
However, energy drinks do not fit into a healthy diet because they
contain high amounts of added sugar. Energy drinks also contain
caffeine and two other substances (taurine and D-glucurono-γ-lactone).
If you drink too many energy drinks, they may cause complaints such as
palpitations or dizziness. The occurrence of these complaints depends on
a person’s characteristics, such as body weight.
A small group of Dutch adolescents (1-2%) regularly consumes at least
3 cans of energy drinks a day, amounting to a daily intake of at least
750 ml. This group may be at risk of developing health complaints.
Besides their high consumption of energy drinks, they also display other
unhealthy behaviour, such as excessive use of alcohol and smoking.
Measures can be taken to reduce a high consumption of energy drinks.
Youth Health Care (YHC) and (pediatric) physicians could identify
excessive intake. For example this issue could be addressed during
regular controls by YHC in secondary schools. YHC and (pediatric)
physicians could provide education and would also be aware of possible
excessive intake in case of complaints. These measures should
specifically target the high consumers of energy drinks. Our research
supports the recommendations of the Netherlands Nutrition Centre for
adolescents (13-18 yrs): preferably do not drink energy drinks at all, or
no more than one can a day.
This research was commissioned by the Dutch Ministry of Health. RIVM
collaborated with six municipal public health services and other parties.
More than 60,000 adolescents completed (partly anonymously)
questionnaires about their consumption. Furthermore, we summarized
the health risks of the specific substances. We also identified the type of
health complaints resulting from the excessive consumption of energy
drinks, for example more than one litre.
Key words: energy drink, caffeine, taurine, D-glucurono-γ-lactone,
children, adolescents

[Type text]

RIVM Rapport 2018-0071

Inhoudsopgave

Inhoudsopgave—5
Samenvatting—6
1
1.1
1.2
1.3
1.4

Inleiding—8
Aanleiding tot onderzoek—8
Wat zijn energiedranken—8
Huidige advies van het Voedingscentrum—9
Opbouw rapportage—9

2
2.1
2.2
2.3
2.4

De consumptie van energiedranken onder kinderen en
jongeren—10
Gebruik van energiedranken en trend—10
Frequente consumptie van energiedranken—13
Voldoen aan het advies van Voedingscentrum—13
Uitschieters in de consumptie—14

3
3.1
3.2
3.3

Stoffen in energiedranken en hun invloed op de gezondheid—15
Stoffen in energiedranken en toxicologie—15
Combinatie met alcohol—17
Beoordeling andere landen—18

4

Klachten of gezondheidsproblemen na consumptie van
energiedranken—19
Meldingen bij het Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum—19
Casuïstiek en expert opinies uit de klinische praktijk—22
Epidemiologische samenhang gezondheidsklachten—23

4.1
4.2
4.3
5

Blootstelling aan cafeïne, taurine en D-glucuronolacton op
populatieniveau—29

6
6.1
6.2
6.3

Risicobeoordeling energiedranken: is er een probleem?—32
Risicobeoordeling cafeïne, taurine en D-glucuronolacton op
populatieniveau—32
Maximale hoeveelheid blikjes energiedrank—34
Bij welke kinderen en jongeren is er mogelijk een probleem?—35

7
7.1
7.2
7.3

Mogelijke maatregelen—37
Interventie ladder—37
Beleidsmaatregelen om consumptie te verminderen—37
Mogelijke maatregelen voor de komende jaren—40

Bijlage 1 - Samenwerkende partijen—44
Bijlage 2 - Bronnen voor cijfers—45

Pagina 5 van 46

RIVM Rapport 2018-0071

Samenvatting

Aanleiding tot onderzoek
Vanwege verontrustende signalen vanuit de klinische praktijk wees de
Nederlandse Vereniging voor Kindergeneeskunde (NVK) begin 2018 op
de mogelijk negatieve gevolgen voor de gezondheid wanneer kinderen
en jongeren energiedrank drinken. Op verzoek van het ministerie van
VWS verrichtte het RIVM daarom onderzoek.
Het onderzoek vond plaats op basis van (consumptie)gegevens van ruim
60.000 jongeren (d.m.v. samenwerking met 6 GGD’en), op basis van de
Voedselconsumptiepeiling, het PIAMA cohort, het Peilstationsonderzoek
en een onderzoek in opdracht van EFSA. Daarnaast op basis van data
rond gezondheidsklachten vanuit het NVIC en de klinische praktijk. De
toxicologie is beschreven op basis van EFSA opinies en beknopt
aanvullend literatuuronderzoek. De doelgroep van het onderzoek zijn
kinderen en jongeren in Nederland (0-18 jaar).
Consumptie van energiedranken
In 2015 drinkt ongeveer 80% van de kinderen in groep 8 op de
basisschool (vrijwel) nooit energiedrank. 2% van de kinderen drinkt
meer dan 2 blikjes per week, en 0,2% drinkt meer dan 2 blikjes/dag.
Op het Voortgezet Onderwijs drinkt 62% van de jongeren (vrijwel) nooit
energiedrank en rond de 80% drinkt het nooit of minder dan wekelijks.
Zo’n 2 tot 3% van de jongeren drinkt meer dan de bovengrens van het
advies van het Voedingscentrum: gemiddeld meer dan 1 blikje/dag.
De consumptie ligt aanzienlijk hoger onder leerlingen in het VMBO-KB
onderwijs, dan op HAVO/VWO-niveau. Het VMBO-TL niveau zit er tussen
in. In Nederland nam het gebruik van energiedrank af sinds 2011.
1 tot 2% van de jongeren drinkt regelmatig drie of meer blikjes per dag,
dus 750 mL per dag of meer. Ruim de helft van deze groep doet dit
vrijwel dagelijks.
Stoffen in energiedranken
De verschillende merken van energiedranken bevatten allemaal de actief
geachte stoffen cafeïne, taurine en D-glucuronolacton.
Voor cafeïne concludeert EFSA dat er te weinig informatie over de relatie
tussen cafeïne inname en gezondheidseffecten in kinderen/jongeren is
om een veilige dosis af te leiden. Ze gaan, op basis van de gegevens
voor volwassenen, uit van een veilige dosis van 3 mg/kg
lichaamsgewicht per dag voor zowel acute als chronische blootstelling.
Taurine en D-glucuronolacton komen van nature in het lichaam voor en
voor beide stoffen heeft EFSA een no observed adverse effect level
(NOAEL) van 1000 mg/kg lichaamsgewicht per dag afgeleid. Dit is de
dosis waarbij in dierstudies geen ongunstige effecten optraden.
[Type text]

RIVM Rapport 2018-0071

Gezondheidsklachten bij consumptie
Bij overmatige consumptie (b.v. meer dan een liter) kunnen
gezondheidsklachten optreden. Bij het Nationaal Vergiftigingen
Informatie Centrum (NVIC) en vanuit de klinische praktijk werden o.a.
hartproblemen, angst, duizeligheid, ontsteking van de lever en
braken/misselijkheid gemeld.
In vragenlijst-onderzoek vonden we geen eenduidige relatie tussen
meer gangbare consumptie van energiedrank (gemiddeld maximaal 2
blikjes per dag) en maagpijn, misselijkheid en/of hoofdpijn.
Wel was er een duidelijk verband met slechtere slaapkwaliteit, al vanaf
0,5 blikje per dag gemiddeld. We kunnen echter niet concluderen dat dit
een gevolg is van de energiedranken. Het kan ook dat de dranken,
vanwege de promotie van hun oppeppende effecten, vooral worden
gedronken door jongeren die zich overdag moe voelen.
De jongeren die drie of meer blikjes per dag drinken vormen geen
doorsnee groep. Er is sprake van multi problematiek. Ze hebben b.v.
vaker te maken met echtscheiding van de ouders of mishandeling, roken
meer en gebruiken vaker alcohol of harddrugs.
Risicobeoordeling: is er een probleem?
Geregelde consumptie van energiedranken vormt voor (ten minste)
95% van de energiedrank drinkers geen reden tot zorg. Mits ze geen
hoge inname hebben van andere cafeïne bevattende voedingsmiddelen.
Gezondheidsklachten kunnen niet uitgesloten worden voor de
hoeveelheden die jongeren in een eenmalige sessie consumeren.
Als teruggerekend wordt hoeveel energiedrank geconsumeerd kan
worden om onder de veilige geachte blootstellingen te blijven, dan is dit
voor de 13-18 jarigen maximaal één blikje van 250 mL per dag. Dit sluit
aan bij het huidige advies van het Voedingscentrum. Het blijft hierbij de
voorkeur hebben om energiedrank helemaal niet te drinken, alleen al
vanwege het hoge gehalte aan suiker.
Er is mogelijk een probleem bij de 1 tot 2% van de jongeren die
regelmatig drie blikjes per dag drinken of meer. In deze groep bestaat
risico op gezondheidsklachten vanwege overmatige consumptie. We
betitelen deze groep daarom als “risicogroep”. Naar schatting betreft het
6.000 tot 35.000 jongeren in Nederland.
Maatregelen
Mogelijke maatregelen kunnen zich richten op het tegengaan van
overmatige consumptie, met specifiek aandacht voor de risicogroep. Een
groot deel daarvan kampt daarnaast met multiproblematiek. Via de
jeugdgezondheidszorg (JGZ) kunnen deze jongeren in beeld gebracht
worden, waarna passende zorg en voorlichting kan worden gegeven.
Bij (kinder)artsen kan meer bewustwording bijdragen aan adequate
signalering van overmatige consumptie als jongeren binnenkomen met
b.v. hartproblemen, angst, duizeligheid en/of ontsteking van de lever.
Tot slot kan een restrictief verkoopbeleid meehelpen om overconsumptie
tegen te gaan. Op veel scholen is energiedrank niet meer verkrijgbaar.
Pagina 7 van 46

RIVM Rapport 2018-0071

1

Inleiding

1.1

Aanleiding tot onderzoek
In 2014 trokken kinderartsen en GGD’en aan de bel vanwege de
mogelijke negatieve gevolgen van consumptie van energiedranken voor
de gezondheid van kinderen en jongeren 1. Datzelfde jaar verscheen een
publicatie van de WHO rondom de gezondheidsrisico’s van
energiedranken en enkele aanbevelingen voor beleidsmaatregelen
(Breda et al. 2014). Begin 2018 vroeg de Nederlandse Vereniging voor
Kindergeneeskunde (NVK) opnieuw aandacht hiervoor 2 3.
Op verzoek van het ministerie van VWS verrichtte het RIVM daarom
onderzoek. De doelgroep van het onderzoek zijn kinderen en jongeren in
Nederland (0-18 jaar).

1.2

Wat zijn energiedranken
Energiedranken zijn koolzuurhoudende dranken zonder alcohol, met een
hoger gehalte aan cafeïne dan andere frisdranken. In de meest
geconsumeerde energiedranken zit 30-32 mg cafeïne per 100 mL
(RIVM, 2012). Energiedranken zijn voornamelijk te koop als blikjes. Een
blikje van 250 mL bevat ongeveer 80 mg cafeïne. Dat is evenveel als
een kopje filterkoffie en ongeveer 4 keer zoveel als in 200 mL cola.
Naast cafeïne zitten er ook nog andere stoffen in energiedranken, die
niet gebruikelijk in frisdranken zitten, zoals taurine, guarana en Dglucuronolacton.
Consumptie van energiedrank kan positieve effecten op cognitieve
prestaties hebben, zoals het beter volhouden van de aandacht (Eynde
van den, 2008). Een interventiestudie bij Nederlandse jongeren
bevestigde dit echter niet (Wilhelm, 2013).
Een speciaal soort energiedranken zijn de energieshots. Deze vallen niet
onder de voedingsmiddelen maar zijn als supplement op de markt in
kleine flesjes (25 tot 75 milliliter) met een relatief hoog gehalte aan
cafeïne en taurine. Deze zijn in dit onderzoek niet meegenomen.
Energiedranken zijn niet hetzelfde als sportdranken. Sportdranken
(zoals bijvoorbeeld AA drink of Aquarius) bevatten geen cafeïne maar
suikers en zouten om de glycogeenreserve aan te vullen en de
elektrolytenbalans in het lichaam te handhaven. Deze vallen dus buiten
het kader van deze opdracht.
1
2
3

https://www.rtlnieuws.nl/nieuws/binnenland/kinderartsen-luiden-noodklok-energiedrankjes-ziekmakend
https://www.nvk.nl/Portals/0/Kwaliteit/Factsheet%20energiedranken.pdf
https://www.ad.nl/binnenland/kinderartsen-verbied-verkoop-pepdrankjes-aan-kinderen~aee273d7/

[Type text]

RIVM Rapport 2018-0071

1.3

Huidige advies van het Voedingscentrum
Energiedranken zijn geen gezonde keus en vallen buiten de richtlijnen
Goede Voeding. Het is beter om ze niet of alleen bij uitzondering te
drinken. Het Voedingscentrum stelde hiervoor het volgende advies op:
--------------------------------------------------------------------------------Advies Voedingscentrum energiedranken – website dd. 13-4-2018 4
Vanwege de cafeïne: maximaal 1 blikje per dag voor kinderen >13 jaar,
en zwangere vrouwen en vrouwen die borstvoeding geven. Kinderen
onder de 13 jaar wordt afgeraden dit te drinken.
Verder:
• Niet combineren met alcohol.
• Niet combineren met andere cafeïne houdende producten.
• Niet voor of tijdens sporten drinken: ze zijn geen dorstlesser. Drink
daarom ook altijd voldoende water.
---------------------------------------------------------------------------------

1.4

Opbouw rapportage
Veel partijen werkten mee aan dit onderzoek (zie bijlage 1). Het
onderzoek wordt toegelicht en de resultaten gepresenteerd in de
volgende hoofdstukken:
Hoofdstuk 2 presenteert gegevens over de consumptie van
energiedranken onder kinderen en jongeren in Nederland.
Hoofdstuk 3 geeft een beknopt overzicht van de toxicologie van enkele
stoffen in energiedranken: cafeïne, taurine en D-glucuronolacton.
Hoofdstuk 4 gaat in op de gezondheidsklachten en – problemen die
gemeld werden in samenhang met consumptie van energiedrank.
Hoofdstuk 5 presenteert de blootstelling aan stoffen op populatieniveau.
In Hoofdstuk 6 volgt een risicobeoordeling. We stellen hierin vast of er
sprake is van een probleem.
Hoofdstuk 7 verstrekt een overzicht van maatregelen in de EU en in
recente jaren in Nederland. Daarnaast biedt dit hoofdstuk,
voortbouwend op hoofdstuk 6, een overzicht van optioneel te nemen
maatregelen in de komende jaren.

4

https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/energiedrankjes.aspx

Pagina 9 van 46

RIVM Rapport 2018-0071

2

De consumptie van energiedranken onder kinderen en
jongeren

In het algemeen drinken jongens meer energiedranken dan meisjes. De
consumptie is lager in het basisonderwijs vergeleken met het Voortgezet
Onderwijs (VO). Het gebruik is relatief stabiel tussen 13 en 18 jaar. In
het VO is de consumptie lager naarmate het opleidingsniveau toeneemt.
De consumptie is het hoogst bij leerlingen in het VMBO-KB onderwijs en
het laagst bij leerlingen op het VWO (Dorsellaer van, 2015).
De cijfers zijn gebaseerd op grootschalige monitors/onderzoeken, met in
totaal meer dan 60.000 jongeren, in zes GGD regio’s (regio Utrecht,
Brabant Zuid Oost, regio Groningen, Flevoland, Gelderland-Zuid, Zuid
Limburg), twee landelijke onderzoeken (de VoedselConsumptiePeiling
(VCP), het Peilstationsonderzoek), het PIAMA cohort en een onderzoek
in opdracht van EFSA. In bijlage 2 staat meer informatie over deze
onderzoeken. De onderzoeken zijn gemarkeerd met een letter (A t/m E)
en met deze letter wordt in de tekst naar de betreffende bron verwezen.
2.1

Gebruik van energiedranken en trend
Voor jonge kinderen tot groep 7 zijn er zeer weinig gegevens. Volgens
de VCP consumeert deze groep niet of nauwelijks energiedrankA. Een
onderzoek uit 2012 vond, op basis van een klein aantal kinderen, dat
80% van de 6-10 jarigen niet of nauwelijks energiedrank drinktE.
Van de kinderen uit groep 7 en 8 van het basisonderwijs rapporteert
14% in de maand voorafgaand aan het onderzoek wel eens
energiedranken te hebben gedronken. Ongeveer 80% drinkt het dus
vrijwel nooit.D
Cohort onderzoek laat zien dat 34% van de kinderen die op 11-jarige
leeftijd energiedrank drinken, dit ook doen op hun 17e. De rest stopt er
dus weer mee.C
Een grote groep jongeren op het voortgezet onderwijs drinkt vrijwel
nooit energiedrank. Dit loopt op van 45% op VMBO-KB niveau, 57% op
VMBO-GT niveau, 66% op HAVO niveau tot 79% op het VWO.
Gemiddeld, drinkt 62% van de jongeren het (vrijwel) nooit.D
Een nog grotere groep jongeren drinkt het nooit of minder dan
wekelijks. Overall ligt dit percentage rond de 80%. Figuur 2.1 toont dit
voor verschillende regio’s, naar opleidingsniveau.

[Type text]

RIVM Rapport 2018-0071

100
90
80
70

Gelderland Zuid

60

Utrecht

50

Zuid Limburg

40

Flevoland

30

Groningen

20
10
0

VMBO-KB VMBO-GT

HAVO

VWO

Figuur 2.1: Percentage jongeren per opleidingsniveau dat nooit of NIET wekelijks
energiedrank drinkt (B1, B3, B4, B5, B6; n totaal > 50.000; vnl. klas 2 en 4)

De verschillen tussen regio’s kunnen daadwerkelijke verschillen zijn,
maar kunnen ook voortkomen uit verschillen tussen de opzet van de
onderzoeken/monitors. Er is verschil in het gebruik van anonieme of niet
anonieme lijsten, klassen waarin de lijst wordt afgenomen en in
vraagstelling (zie bijlage 2). Verder waren er geen data beschikbaar
vanuit de vier grote steden. Mogelijk gebruiken jongeren uit de grote
steden meer energiedrank (Moorman, unpublished results). 5
Om een indruk te geven van het verschil tussen jongens en meisjes,
toont tabel 2.1 voor de regio Utrecht het percentage jongeren in klas 2
en 4 dat wekelijks energiedrank drinkt, naar geslacht en
opleidingsniveau.
Tabel 2.1: Percentage jongens en meisjes dat wekelijks energiedrank
drinkt, naar opleidingsniveau1

VMBO-KB
VMBO-GT
HAVO
VWO
1

Jongens
Klas 2
35
25
17
11

Klas 4
45
30
22
13

Meisjes
Klas 2
32
15
8
3

Gegevens Jouw GGD Check GGD regio Utrecht, 2016/2017 B1; n>18.000

Klas 4
37
18
9
3

Van de jongeren die energiedranken drinken, drinkt 79% 1 blikje of
minder, 18% drinkt 2 blikjes en 3% drinkt drie blikjes of meer per dag.
Deze percentages zijn vergelijkbaar voor jongens en meisjes.B1
5

Deze rapportage spitst toe op de kinderen en jongeren in Nederland, maar ook in andere leeftijdsgroepen
worden energiedranken geconsumeerd. Volgens de Voedselconsumptiepeiling 2012-2014 consumeren 19-30
jarigen meer energiedrank dan de 13-18 jarigen A

Pagina 11 van 46

RIVM Rapport 2018-0071

Trend in gebruik van energiedrank sinds 2011
Tussen 2011 en 2015 laten verschillende onderzoeken een scherp
dalende trend zien in de consumptie van energiedranken (GGD
Groningen, 2016; Dorsellaer van, 2015).
In deze periode nam onder de 12-16 jarigen het gebruik van
energiedrank (wel eens in de afgelopen 4 weken) af van 61% tot 38%.D
Voor recentere jaren zijn alleen cijfers beschikbaar uit de regio Utrecht.
Figuur 2.2 toont het percentage jongeren dat wekelijks energiedrank
drinkt naar opleidingsniveau.

50
45
40
35
30
25
20
15
10
5
0

2014/15
2015/16
2016/17

VMBO-KB

VMBO-GT

HAVO

VWO

Figuur 2.2: Percentage jongeren per opleidingsniveau dat wekelijks
energiedrank gebruikt vanaf het schooljaar 2014/2015 (B1, n>18.000)

Er lijkt een licht dalende trend te zijn vanaf het schooljaar 2014/2015
tot het schooljaar 2016/2017, maar deze gegevensverzameling is niet
anoniem. De data worden verzameld door de Jeugdgezondheidszorg
(JGZ) en kunnen ter sprake komen in een eventueel gesprek met de
jeugdarts of –verpleegkundige. Mogelijk is hierdoor in de latere jaren
een (lichte) onderrapportage ontstaan.
Gebruik van energiedrank samen met alcohol
In 2015 dronk een tiende van de 12-16 jarigen in de maand
voorafgaand aan het onderzoek energiedrank in combinatie met alcohol.
Dat was 4% onder 12-jarigen en 16% onder 16-jarigen. Dit percentage
nam af tussen 2011 (17%) en 2015 (10%) (Dorsellaer van, 2015)
In 2015 dronk in de regio Zuidoost-Brabant 3% van de 12-18-jarigen
wekelijks alcohol in combinatie met energiedrank.B2

[Type text]

RIVM Rapport 2018-0071

2.2

Frequente consumptie van energiedranken
We definiëren frequente consumptie van energiedranken als een
regelmatige consumptie ervan op minstens 4 dagen in de week.
Ook hier is er veel verschil tussen de opleidingsniveaus. Het percentage
jongeren dat minstens 4 dagen per week energiedrank drinkt loopt in de
verschillende regio’s op van rond de 1% in het VWO tot rond de 11% in
het VMBO-KB onderwijs (figuur 2.3).

18
16
14

Gelderland Zuid

12
10

Utrecht

8

Flevoland

6

Zuid Limburg

4

Groningen

2
0

VMBO-KB VMBO-GT

HAVO

VWO

Figuur 2.3: Percentage jongeren per opleidingsniveau dat op minstens vier
dagen per week energiedrank drinkt in verschillende regio’s (B1, B3-6)

De (vrijwel) dagelijkse consumptie van energiedranken (op 6 of 7 dagen
per week) ligt in deze regio’s rond de 4% in VMBO-KB (met uitzondering
van Zuid-Limburg), rond de 2 tot 3% in VMBO-GT, rond de 1% op de
HAVO, en rond een 0,5% op het VWO.
In Zuid-Limburg lijkt de consumptie hoger te liggen. Hier rapporteert
10% van de VMBO-KB leerlingen een (vrijwel) dagelijkse consumptie.
Naast Zuid-Limburg lijkt de consumptie ook wat hoger te liggen in
Gelderland-Zuid.
Overall ligt het percentage jongeren met een (vrijwel) dagelijkse
consumptie van energiedrank rond de 2 tot 3%.B1,B3-6
2.3

Voldoen aan het advies van Voedingscentrum
Figuur 2.4 toont voor regio Utrecht en Gelderland-Zuid het percentage
jongeren dat niet voldoet aan het advies van het Voedingscentrum, naar
opleidingsniveau.

Pagina 13 van 46

RIVM Rapport 2018-0071

8
6
4

Gelderland Zuid
Utrecht

2
0

VMBO-KB VMBO-GT

HAVO

VWO

Figuur 2.4: Percentage jongeren per opleidingsniveau dat NIET voldoet aan het
huidige advies van het Voedingscentrum (B1, B6; n totaal bijna 30.000).

Overall, ligt het percentage jongeren dat meer drinkt dan het
aanbevolen maximum, dus gemiddeld meer dan 1 blikje per dag, rond
de 2 à 3%, gebaseerd op de situatie in regio Utrecht, Gelderland-Zuid
en Groningen. B1,B4,B6
2.4

Uitschieters in de consumptie
Van de leerlingen in groep 8 van de basisschool rapporteert rond de 2%
dat ze meer drinken dan twee blikjes per week,B2,D en 0,2% geeft aan
meer dan 2 blikjes per dag te drinken.D
Jongeren op het VO drinken vaker en meer energiedrank dan kinderen
op de basisschool. Van alle jongeren drinkt rond de 0,5 tot 1%
regelmatig meer dan drie blikjes energiedrank per dag, dus meer dan
750 mL, gebaseerd op de situatie in Utrecht, Gelderland-Zuid en
Groningen.B1,B4,B6
In deze regio’s dronk in 2015 rond de 1 tot 2% van de jongeren
regelmatig 3 blikjes of meer op een dag, dus 750 mL of meer.
Wanneer we uitgaan van de uitersten, namelijk 0,5% in Utrecht en
2,8% in Gelderland-Zuid dan ligt een schatting van het totaal aantal 1318-jarigen in Nederland dat (minstens wekelijks) 3 blikjes of meer op
een dag drinkt tussen de 6.000 en 35.000. Meer dan de helft van deze
groep doet dit (vrijwel) dagelijks, op 6 of 7 dagen in de week.
Dit is dus de groep die dit wekelijks doet. Daarnaast kan het incidenteel
voorkomen dat jongeren dit een keer uitproberen. In 2012 rapporteerde
15% van de 10-18 jarigen dat ze in het afgelopen jaar ten minste 1 keer
een keer minstens drie blikjes energiedrank hadden gedronken, in een
kortere tijdsperiode.E

[Type text]

RIVM Rapport 2018-0071

3

Stoffen in energiedranken en hun invloed op de gezondheid

3.1

Stoffen in energiedranken en toxicologie
Er zijn veel verschillende merken energiedranken op de markt die qua
samenstelling kunnen verschillen. De VCP laat zien dat er bij jongeren
geen specifieke merken uitspringenA. Er worden 14 merken genoemd,
waaronder ook veelal huismerken van supermarkten (zie Tabel 3.1) 6.
Tabel 3.1: Merken en aantal keer genoemd in VCP2012-2014A

Merknaam
Aldi eigen merk
Blue bastard
Burg
Energy drink
Golden power
Megaforce
Monster energy

Aantal
3
2
1
1
3
3
1

Merknaam
Plus eigen merk
Power drink
Redbull
Slammers
Mixxed up
Lidl eigen merk
Onbekend

Aantal
2
2
4
1
3
9
2

De gemene delers in de energiedranksamenstelling en tevens actief
geachte stoffen zijn cafeïne (meestal 80 mg per blikje), taurine
(hoeveelheid niet altijd weergegeven, default 1000 mg per blikje) en Dglucuronolacton (hoeveelheid niet altijd weergegeven, default 600 mg
per blikje) 7.
In dit rapport wordt gekeken naar cafeïne, taurine en D-glucuronolacton
als de drie hoofdbestanddelen van energiedrank. De beschrijving van de
toxicologie doen we op basis van EFSA opinies (EFSA, 2009; 2015) en
een beknopt literatuuronderzoek voor taurine en D-glucuronolacton.
Cafeïne
Cafeïne is een alkaloïde dat in verscheidene voedingsmiddelen
voorkomt, zoals in koffie, chocolade, en cola. EFSA heeft in 2015 een
opinie gepubliceerd over de veiligheid van cafeïne. Zij keken hierbij naar
de mogelijke gezondheidseffecten na acute inname 8, na herhaalde
inname gedurende een korte periode 9 en na chronische inname 10 op
basis van observationeel onderzoek en interventiestudies in mensen.
Hierbij is voor volwassenen gekeken naar de effecten van cafeïne op het
hart- en vaatstelsel, vochtbalans en het centraal zenuwstelsel en voor
kinderen naar effecten op slaap, angst en gedragsveranderingen. Voor
volwassenen leidde EFSA een veilige inname af van 200 mg cafeïne
6

Tov de VCP 2007-2010 lijkt er een verschuiving in keuze voor merken (RIVM, 2012). Destijds was Red Bull
het vaakst gekozen merk.
7
Dit was de situatie in 2015; inmiddels is D-glucuronolacton uit bv. Red Bull gehaald.
8

“Single session”, cafeïne inname gedurende een korte periode van ongeveer 2 uur
Herhaalde cafeïne inname gedurende de dag voor een langere periode maar korter dan 1 maand
10
“Habitual consumption”
9

Pagina 15 van 46

RIVM Rapport 2018-0071

(ongeveer 3 mg/kg lichaamsgewicht (lg) voor een volwassene van 70
kg) tijdens een acute inname. Daarbij wordt opgemerkt dat een inname
van 100 mg cafeïne (ongeveer 1,4 mg/kg lg voor een volwassene van
70 kg), zeker wanneer deze vlak voor het slapengaan ingenomen wordt,
bij sommige mensen ervoor kan zorgen dat men moeilijker in slaap valt
en dus korter slaapt. Voor een chronische inname is een veilige inname
van 400 mg cafeïne (ongeveer 5,7 mg/kg lg voor een volwassene van
70 kg) per dag afgeleid. Bij deze dosering zijn er geen zorgen voor
acute toxiciteit, effecten op botgezondheid, cardiovasculaire gezondheid,
kankerrisico of mannelijke fertiliteit.
Voor kinderen en jongeren (1-<18 jaar) concludeert EFSA dat er te
weinig informatie over de relatie tussen cafeïne inname en
gezondheidseffecten in kinderen is om een veilige dosis voor deze groep
af te leiden. Voor een acute inname geeft EFSA echter aan dat de veilige
dosis die is afgeleid voor volwassenen van 3 mg/kg lg per dag ook voor
kinderen zou kunnen gelden, omdat de cafeïne klaring in kinderen
minstens hetzelfde is als in volwassenen en de beschikbare studies die
gekeken hebben naar acute effecten op gedrag en bezorgdheid geen
effecten lieten zien tot deze blootstelling. Omdat het onduidelijk is of
kinderen een hogere gevoeligheid hebben voor de effecten van cafeïne
en er slechts zeer beperkt informatie is over de mogelijk
langetermijneffecten van gebruikelijke cafeïne inname, stelt EFSA voor
chronische blootstelling een veilige dosis voor kinderen voor van 3
mg/kg lg per dag. Deze ligt lager dan die voor volwassenen is afgeleid.
Taurine
Taurine is een aminozuur dat van nature voorkomt in het lichaam.
Taurine heeft diverse metabole en fysiologische functies. Het zit onder
andere in de hersenen, het zenuwstelsel en de skeletspieren. Zo bindt
het in het centraal zenuwstelsel aan verschillende receptoren en kan het
hierdoor invloed hebben op de zenuwfuncties (bijv. vermindering
neuromodulatie). Andere voorbeelden zijn dat taurine betrokken is bij de
calciumhomeostase, het een werking als antioxidant heeft en invloed op
de hartfunctie en op het energiemetabolisme in de mens (Schaffer &
Kim, 2018; El Idrissi & Trenkner, 2003; Seifert et al., 2013).
Taurine is in 2009 beoordeeld door EFSA. EFSA heeft een NOAEL 11 van
1000 mg/kg lg per dag afgeleid, gebaseerd op een 13-weken durende
orale studie naar gedragsveranderingen in ratten en op een 13-weken
durende studie naar histopathologische veranderingen waarin geen
effecten werden waargenomen (EFSA, 2009). Een beknopt onderzoek
van literatuur gepubliceerd na de EFSA opinie geeft geen andere
inzichten ten aanzien van de effecten van taurine.

11

No observed adverse effect level – dosis in dierstudie waarbij geen ongunstige effecten werden
gerapporteerd
[Type text]

RIVM Rapport 2018-0071

D-glucuronolacton
Ook D-glucuronolacton komt van nature voor in het menselijk lichaam,
voornamelijk in het bindweefsel, en komt vrij bij de afbraak van glucose.
D-glucuronolacton is door EFSA beoordeeld in 2009. Op basis van een
13 weken durende orale studie in ratten, waarin geen stofgerelateerde
toxiciteit gezien werd, stelde EFSA een NOAEL voor D-glucuronolacton
vast van 1000 mg/kg lg per dag (EFSA, 2009). Een beknopt onderzoek
van literatuur gepubliceerd na de EFSA opinie geeft geen andere
inzichten in de effecten van glucuronolacton.
Andere stoffen in energiedranken
Vanwege het hoge gehalte aan suiker, zo’n 6-7 suikerklontjes per blikje
van 250 mL, dragen energiedranken ook bij aan de suikerconsumptie,
net als andere frisdranken, en zodoende mogelijk aan de ontwikkeling
van overgewicht. Dat geldt niet voor de drankjes die gezoet zijn met
zoetstoffen, maar jongeren lijken vooral voor de niet light versies te
kiezen bijlage 2: bron A E.
Daarnaast worden er wisselende stoffen en plantenextracten toegevoegd
aan energiedranken, die mogelijk effecten kunnen hebben. Een
voorbeeld hiervan is guarana, een plant uit Zuid-Amerika waarvan de
zaadjes 2-4,5% cafeïne bevatten en in sommige merken voorkomt. Het
is nog onduidelijk of guarana een additief of synergistisch effect heeft
als het gecombineerd wordt met cafeïne. Wel moet er rekening
gehouden worden met het feit dat de hoeveelheid cafeïne dus hoger kan
zijn dan er op de ingrediëntenlijst staat als er ook guarana in de
energiedrank zit (Wassef et al., 2017). De gegevens hierover zijn echter
te beperkt om guarana mee te nemen in de beoordeling.
Interacties tussen cafeïne, taurine en D-glucuronolacton
EFSA concludeerde dat er bij doseringen tot de veilig geachte dosis
cafeïne geen schadelijke interactie van cafeïne met taurine en Dglucuronolacton te verwachten is met betrekking tot mogelijke effecten
van cafeïne (EFSA, 2015). In recente literatuur is er echter nog steeds
onduidelijkheid over de mogelijke interacties tussen de bestanddelen
van de energiedranken, en of deze elkaar tegenwerken of versterken
(oa. Schaffer et al., 2014; Grasser, 2016).
3.2

Combinatie met alcohol
Ten aanzien van gelijktijdige consumptie van cafeïne met alcohol
concludeert EFSA dat een matige gebruikelijke inname van alcohol niet
de veiligheid van de cafeïne inname negatief beïnvloedt (EFSA, 2015).
Verder gaven zij aan dat een alcohol consumptie in hoeveelheden tot
0,65 g/kg lichaamsgewicht, dat leidt tot een alcoholconcentratie in het
bloed van ongeveer 0,08%, geen invloed heeft op de veiligheid van
eenmalige dosis cafeïne van 200 mg. Bij deze innamehoeveelheden kan
cafeïne de effecten van alcohol niet maskeren (EFSA, 2015). Bij grotere
Pagina 17 van 46

RIVM Rapport 2018-0071

hoeveelheden zijn deze interacties echter niet uit te sluiten. Dit is ook
eerder genoemd in een beoordeling van de NVWA (NVWA-BuRo, 2009).
Daarnaast zijn er aanwijzingen dat gelijktijdige consumptie van alcohol
en energiedrankjes de risico’s die geassocieerd zijn met alcoholgebruik
vergroot kunnen worden, zoals bijvoorbeeld uitdroging en overmatig
alcoholgebruik (oa. Marczinski & Fillmore, 2014; NVWA-BuRo, 2009;
ANSES, 2017; Lalanne et al., 2017; McKetin et al., 2015;VogelGramsbergen et al., 2014). Recent Nederlands onderzoek liet wel zien
dat bij jongeren met een alcoholintoxicatie de alcoholniveaus niet
verschilden tussen jongeren die wel of niet gelijktijdig energiedrank
hadden gedronken (Nienhuis, 2018).
3.3

Beoordeling andere landen
In Frankrijk wordt gevoelige groepen, waaronder kinderen, aangeraden
om op te passen met de inname van cafeïne en ook voor de algemene
bevolking wordt gesteld matig te zijn in het gebruik van cafeïne.
Daarnaast wordt aanbevolen energiedranken niet te combineren met
alcohol (ANSES, 2017).
In Duitsland is de Bundesinstitut für Risikobewertung (BfR) van mening
dat gezondheidseffecten kunnen optreden als energiedranken in grote
hoeveelheden geconsumeerd worden, zeker wanneer dit gecombineerd
wordt met alcohol. Zij adviseren daarom specifieke groepen, waaronder
kinderen, zwangere en borstvoedinggevende vrouwen en personen die
gevoelig zijn voor cafeïne, geen energiedranken te consumeren (BfR,
2016). Zij wijzen er met name op dat niet uit te sluiten valt dat een
langdurige hoge blootstelling aan cafeïne het ontstaan van hart- en
vaatziekten bevordert (BfR, 2017).
In Canada wordt afgeraden om energiedranken te mixen met alcohol en
mag het ook niet meer als ingrediënt van voorgemengde alcoholische
dranken zitten. Energiedranken op zich zelf worden afgeraden om
geconsumeerd te worden door gevoelige groepen, waaronder kinderen,
zwangere vrouwen en vrouwen die borstvoeding geven en personen die
gevoelig zijn voor cafeïne (Health Canada, 2015). Ook hanteren zij voor
kinderen een veilige inname van cafeïne van 2,5 mg/kg lg per dag
(Nawrot et al., 2003; Rotstein et al., 2013).

[Type text]

RIVM Rapport 2018-0071

4

Klachten of gezondheidsproblemen na consumptie van
energiedranken

Op basis van de volgende vier bronnen bekeken we de
gezondheidsklachten die samen (lijken) te hangen met consumptie van
energiedranken.
1) Meldingen Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum (NVIC)
2) Casuïstiek en expert opinies uit de klinische praktijk
3) Epidemiologische samenhang met gezondheidsklachten
a. GGD onderzoek regio Utrecht
b. PIAMA cohort
4.1

Meldingen bij het Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum
Tabel 4.1 toont het totaal aantal meldingen rondom energiedranken van
2013 tot 2017 bij het NVIC. Bij een aantal incidenten betrof het een
verzoek om informatie, en werden op het moment van bellen geen
gezondheidsklachten gerapporteerd. De meldingen komen voornamelijk
van medisch personeel (huisarts(assistente), ambulancepersoneel, arts
Spoed Eisende Hulp). Het NVIC fungeert hierbij als vraagbaak en geeft
informatie.
Tabel 4.1: Totaal aantal meldingen dat binnenkwam bij het NVIC

MONO
Leeftijdsklasse
0 t/m 4 jaar
5 t/m 12 jaar
13 t/m 17 jaar
18 t/m 65 jaar
Totaal

Aantal blootstellingen
2013
2014
2015
2
5
6
3
2
1
1
3
5
11
3
2
17
13
14

2016
6
2
1
2
11

2017
5
3
5
13

MULTI
Leeftijdsklasse
0 t/m 4 jaar
5 t/m 12 jaar
13 t/m 17 jaar
18 t/m 65 jaar
Totaal

Aantal blootstellingen
2013
2014
2015
5
3
2
6
7
7
11
10
9

2016
7
9
16

2017
1
1
1
4
7

Bij de mono intoxicaties (MONO) werd als enige stof energiedrank
geconsumeerd. Bij de multi intoxicaties (MULTI) werd naast de
energiedrank ook een andere stof ingenomen, bijvoorbeeld medicijnen,
drugs of alcohol.
Pagina 19 van 46

RIVM Rapport 2018-0071

Kinderen van 0 tot 4 jaar
In deze leeftijdsgroep betrof het in totaal 24 incidenten met een mono
intoxicatie en 1 incident met een multi intoxicatie (samen met 400 mg
ibuprofen). Het gaat dus gemiddeld om 5 incidenten of
informatieaanvragen per jaar.
Bij 19 incidenten werden geen klachten of symptomen gemeld. De
inname bij deze kinderen varieerde van een paar slokjes tot 250 mL per
dag. Bij 1 kind was dat zelfs 500 mL.
Bij drie kinderen werd opwinding en onrust gerapporteerd. Twee van
deze kinderen dronken 125 mL en 1 kind dronk een paar slokjes.
Bij 1 kind, dat enkele slokjes dronk, werd melding gemaakt van braken
en buikpijn.
Tot slot werd bij 1 kind bradycardie, braken, koude huid en bleekheid
gemeld. Het is onbekend hoeveel energiedrank dit kind had gedronken.
Kinderen op de basisschool
In deze leeftijdsgroep betrof het 11 incidenten met mono intoxicatie en
1 met multi intoxicatie (nl. samen met het inademen van helium gas).
Het gaat dus gemiddeld om 2 tot 3 incidenten of informatieaanvragen
per jaar.
We rapporteren voor de mono intoxicaties de gezondheidsklachten en de
hoeveelheid ingenomen energiedrank (tabel 4.2).
Tabel 4.2: Gemelde gezondheidsklachten per consumptie hoeveelheid
energiedrank bij 5 tot en met 12-jarigen

Braken, buikpijn, hoofdpijn,
misselijk, opwinding en/of
duizelig
Verwardheid, opwinding, onrust
Hartkloppingen, buikpijn,
tremoren
Onbekend
Geen symptomen

≤ 250 mL
1

500 mL
1

1

2

≥ 750 mL
2
1

2
1

Alle kinderen die meer dan 750 mL dronken en klachten rapporteerden,
dronken een liter of meer. Eén kind dronk 1,5 liter.
Jongeren op het voortgezet onderwijs
In de leeftijdsgroep 13-17 jarigen betrof het in totaal 15 incidenten met
een mono intoxicatie en 18 incidenten met een multi intoxicatie.
[Type text]

RIVM Rapport 2018-0071

Gemiddeld gaat het dus om 6 a 7 incidenten per jaar, voornamelijk
multi intoxicaties.
Tabel 4.3 toont de klachten naar consumptie hoeveelheid voor de 14
mono intoxicaties. Van 1 persoon waren te weinig gegevens bekend.
Tabel 4.3: Gemelde gezondheidsklachten per consumptie hoeveelheid
energiedrank bij 13 tot en met 17-jarigen

Braken, misselijk
Verwardheid, opwinding, en/of
onrust
Hartkloppingen, bleekheid,
tremoren
Tachycardie, duizelig
Mydriasis
Transpireren, angst, duizelig
en/of onrust

≤ 250 mL
1

500 mL

≥ 750 mL
1
1
3

1

Geen symptomen

3
1
2
1

In vrijwel alle gevallen betrof het klachten na een grote consumptie van
energiedrank, namelijk meer dan 1 liter. Drie maal werd een consumptie
van 2 liter of meer gerapporteerd.
Naast de mono intoxicaties werd ook 18 keer een incident gemeld
waarbij energiedrank samen met een andere stof werd ingenomen,
namelijk met medicijnen (8 keer), met drugs (3 keer), een combinatie
van drugs en medicijnen (1 keer), met cafeïne (1 keer) en met een
glowstick (1 keer).
Er waren vier meldingen van gezondheidsklachten na gelijktijdige
consumptie van energiedrank met alcohol.
Overige raadplegingen en beschouwing
Naast de telefonische raadplegingen aan het NVIC werd in deze 5 jaar
81 keer (gemiddeld 16 keer per jaar) informatie over energiedranken
opgezocht via de internetsite van het NVIC. Het is niet bekend hoe vaak
dit ging om daadwerkelijke blootstelling.
Het NVIC fungeert als vraagbaak en expertisecentrum. De
informatiebehoefte van artsen over cafeïne is echter niet zo groot, zeker
niet bij milde klachten. Het aantal meldingen is dan ook geen
nauwkeurige indicatie voor het totaal aantal jongeren die
gezondheidsklachten ervaren na consumptie van energiedrank. Wel
geven ze goed inzicht in het type klachten dat kan optreden na hoge
(acute) consumpties. Het NVIC wordt voornamelijk geconsulteerd over
acute intoxicaties.

Pagina 21 van 46

RIVM Rapport 2018-0071

4.2

Casuïstiek en expert opinies uit de klinische praktijk
De gezondheidsklachten bij 13-17 jarigen, die bij het NVIC werden
gerapporteerd, traden overwegend op bij acute consumpties van meer
dan 1 liter. Dit betrof dan bijvoorbeeld een “ wedstrijdje veeldrinken”.
Hoofdstuk 2 laat zien dat rond de 0,5 tot 1% van de jongeren
rapporteert (ten minste wekelijks) meer dan drie blikjes per dag te
drinken, dus meer dan 750 mL/dag. Dit aantal van omstreeks 10.000
jongeren staat in schril contrast tot de 3 incidenten die gemiddeld per
jaar worden gemeld bij het NVIC.
We gaven al aan dat dit komt doordat niet elk geval gemeld wordt bij
het NVIC. Waarschijnlijk is dit de belangrijkste verklaring. Daarnaast
kunnen de volgende factoren een rol spelen:
•

Alleen bij hoge consumptie binnen een kortere tijd dan een dag
treden (ernstige) gezondheidsklachten op.

•

Niet iedereen die grote hoeveelheden drinkt krijgt klachten.

•

Niet iedereen die klachten krijgt, zoekt daarvoor hulp.

•

Niet bij alle klachten wordt herkend dat het kan liggen aan
consumptie van energiedrank.

Aanvullend op de NVIC meldingen vermelden we daarom ook een aantal
casussen vanuit de klinische praktijk, die zijn aangedragen door de NVK:
“ Een tiener van 16 kwam met geelzucht en moeheid bij een kinderarts.
De patiënt kreeg allerlei onderzoeken, tot aan een leverbiopt, waarbij
met een speciale naald weefsel uit de lever wordt gehaald. Toen de arts
ontdekte dat de tiener veel energiedrankjes dronk en adviseerde te
stoppen, verdwenen de klachten vanzelf.”
“ Een schoolarts uit Groningen meldt bijvoorbeeld: "Een jongen van 14
jaar klaagt over slecht slapen en vermoeidheid. Hij heeft ook een
verhoogde hartslag in rust. Bij navraag blijkt hij drie tot vier blikjes
energiedrank per dag te drinken. Na het advies te stoppen met het
drinken van energiedrank blijken de klachten te verdwijnen."
“ Bij het LUMC komt een 16 jarig meisje binnen op de spoedeisende hulp
met klachten van braken en buikpijn. Aanvullend onderzoek toont een
hepatitis, waarvoor geen oorzaak wordt gevonden. Alcohol en drugs
speelden geen rol. De psycholoog, betrokken vanwege sociale
problematiek, ontdekt dat het meisje dagelijks 5 energiedrankjes drinkt
en een fles cola. Na het stoppen hiermee herstellen de labwaarden
snel.” 12
12

In de literatuur is een casus beschreven van acute hepatitis bij een 22-jarige vrouw die in de twee
voorafgaande weken elke dag 10 blikjes energiedrank dronk (J Med Case Reports 2011;5:227)
[Type text]

RIVM Rapport 2018-0071

Tot slot volgt aanvullend op deze casussen een expertopinie van enkele
artsen vanuit het slaap- en hoofdpijncentrum van het LUMC:
“ we adviseren bij slapeloosheid het cafeïne gebruik voornamelijk in de
avond te staken.”
Wat betreft de hoofdpijn: “.. we zien in de praktijk jongeren, die
energiedranken gebruiken, met hoofdpijn die valt onder de noemer
‘cafeïne-afhankelijke hoofdpijn’. Die verdwijnt dan soms volledig bij het
staken van de consumptie van cafeïne. Het duurt ten minste 3 maanden
voordat er verbetering optreedt. Als grens voor overgebruik houden we
5 eenheden koffie (=5 blikjes energiedrank) per dag aan.”
4.3

Epidemiologische samenhang gezondheidsklachten
Regio Utrecht
De voorgaande paragrafen maken duidelijk dat hoge (acute) consumptie
van energiedrank gezondheidsklachten kan geven. Bij ruim 18.000
jongeren uit de regio Utrecht is onderzocht in hoeverre meer gangbare
consumptie van energiedrank samenhangt met de volgende
gezondheidsklachten:
•
•
•

Hoofdpijn, misselijk of maagpijn
Slaapproblemen
Ervaren gezondheid

Ook onderzochten we de samenhang tussen consumptie van
energiedrank en de sociale-emotionele gemoedstoestand van de
jongeren, gemeten met de zgn. Strengths and Difficulties Questionnaire
(SDQ).
Tabel 4.3.1 toont het percentage jongeren met gezondheidsklachten
naar vijf verschillende consumptieniveaus van energiedrank, oplopend
van vrijwel nooit (de referentiecategorie) tot gemiddeld meer dan 2
blikjes per dag.
Tabel 4.3.1: Percentage jongeren dat gezondheidsklachten rapporteert
naar vijf verschillende consumptieniveaus van energiedrank

Gemiddelde
consumptie
energiedrank
↓

(heel) vaak
hoofdpijn,
misselijk,
maagpijn

(heel)
vaak
slecht
geslapen

(vrijwel) nooit
<0,5 bl/d
0,5-1,0 bl/d
1-2 bl/d
>2 bl/d

12%
15%
20%
17%
37%

17%
22%
33%
35%
49%

Niet zo
best of
slechte
ervaren
gez.heid
2%
3%
5%
7%
10%

Grensgebied
of zorgelijke
score SDQ
8%
12%
18%
24%
31%

Pagina 23 van 46

RIVM Rapport 2018-0071

In het algemeen loopt het percentage met gezondheidsproblemen op
met een hogere consumptie van energiedrank, ook voor de SDQ score.
De tabellen tonen de ongecorrigeerde ruwe percentages. Om beter zicht
te krijgen op mogelijke achterliggende oorzaken zijn de analyses
gecorrigeerd voor diverse factoren. Tabel 4.3.2 toont de Odds Ratio’s
(OR’s) voor het wel of niet hebben van gezondheidsklachten en slechter
slapen. Een significante OR duidt op een waarschijnlijk verband tussen
het optreden van de gezondheidsklacht en energiedrank consumptie.
Tabel 4.3.2: Odds Ratio’s (OR) (95% betrouwbaarheidsinterval) voor
gezondheidsklachten en slechter slapen, naar verschillende consumptie
niveaus, met en zonder correctie voor diverse factoren

Gemiddelde
consumptie
↓
Nooit 1
<0,5 bl/d

0,5-1,0 bl/d
1-2 bl/d
>2 bl/d

Nooit
<0,5 bl/d
0,5-1,0 bl/d
1-2 bl/d
>2 bl/d

(heel) vaak hoofdpijn, misselijk, maagpijn
A
1,0
1,3
(1,2-1,5)
1,9
(1,5-2,4)
1,6
(1,1-2,2)
4,6
(2,6-8,1)

B
1,0
1,4
(1,3-1,7)
2,0
(1,6-2,5)
1,6
(1,1-2,4)
4,7
(2,6-8,5)

C
1,0
1,2
(1,0-1,4)
1,5
(1,2-1,9)
1,1
(0,7-1,7)
1,9
(1,0-3,9)

D
1,0
1,1
(1,0-1,3)
1,3
(1,0-1,7)
1,0
(0,6-1,4)
1,8
(0,9-3,7)

(heel) vaak slecht geslapen
1,0
1,0
1,4
1,6
(1,3-1,6)
(1,4-1,8)
2,4
2,6
(2,0-2,9)
(2,2-3,2)
2,7
2,9
(2,0-3,6)
(2,2-3,9)
4,8
5,1
(2,8-8,4)
(2,9-8,9)

1,0
1,3
(1,2-1,5)
2,0
(1,6-2,5)
2,1
(1,5-2,8)
2,1
(1,1-3,9)

1,0
1,3
(1,1-1,4)
1,9
(1,5-2,3)
1,8
(1,3-2,5)
1,9
(1,0-3,7)

1
: (vrijwel) nooit: n=15.226; <0,5 bl/d: n=2.201; 0,5-1,0 bl/d: n=538; 1-2 bl/d: n=215;
>2 bl/d: n=51;
A= Ongecorrigeerd
B= Correctie voor opleidingsniveau, etniciteit, geslacht en klas
C= Additionele correctie voor alcohol (afgelopen 4 weken), roken, hasj (afgelopen 4
weken), harddrugs (ooit), social media gebruik (meer of minder dan 5 uur per dag), ooit
geestelijk/lichamelijk mishandeld, ingrijpende gebeurtenis meegemaakt en nu nog last
van, ziekte kind of gezinsleden, psychische ziekte gezinslid, echtscheiding, overlijden van
een dierbare, geweld of verslaving ouders.
D= Additioneel op C: correctie voor SDQ

Bij ‘analyse D’ waren de OR’s voor de hoogste consumptieniveaus niet
meer significant voor de relatie met hoofdpijn, misselijkheid en
maagpijn klachten. Ook nemen de OR’s niet consistent toe met
toenemende consumptie, maar is de OR wel het hoogst bij het hoogste
consumptieniveau. De resultaten laten zien dat consumptie van
energiedrank op zich (dus los van factoren die met consumptie
[Type text]

RIVM Rapport 2018-0071

samenhangen), in ieder geval tot 2 blikjes/dag, niet samenhangt met
het optreden van hoofdpijn, misselijkheid en maagpijn.
Voor slaapklachten waren alle OR’s significant (p<0,001), behalve voor
de OR bij minstens 2 bl/d (p=0,05). Dit wordt verklaard door het
kleinere aantal jongeren in deze categorie waardoor er een grotere
onzekerheidsmarge is rond de geschatte OR.
Na correctie voor de factoren was er geen verband meer met ervaren
gezondheid.
PIAMA cohort
Bij ruim 2.000 14-jarige deelnemers aan het PIAMA cohort zijn de
verbanden onderzocht tussen consumptie van energiedrank en
gezondheidsklachten.
Tabel 4.3.3 toont de percentages voor drie verschillende groepen
energiedrank gebruikers:
• Nooit of minder dan 1 blikje per week
• 1-6 blikjes per week
• 7 of meer blikjes per week
De aantallen in het PIAMA cohort waren niet groot genoeg om de groep
die meer dan twee blikjes per dag drinkt apart te onderzoeken.
Tabel 4.3.3: Ervaren gezondheid en gezondheidsklachten voor drie
niveaus van consumptie van energiedrank bij 14-jarigen in het PIAMA
cohort

(Zeer) goede ervaren gezondheid
ADHD of hyperactiviteit
Migraine of regelmatig erge
hoofdpijn
Langdurige moeheid/zwakte
Probleem dat je dag en nacht
bezig houdt

Geen of
<1
n=1908*
96%
6%
10%

Aantal blikjes per week
1-6 7 of meer

10%
11%

n=520*
96%
6%
11%

n=70*
96%
7%
17%

11%
13%

17%
19%

* Kleine verschillen in aantallen voor de verschillende indicatoren

Ook hier zien we toenemende percentages bij toenemend gebruik van
energiedrank (in lijn met tabel 4.3.1) maar we benadrukken dat het
ongecorrigeerde analyses betreft.
Tabel 4.3.4. toont de samenhang met diverse indicatoren voor
slaapkwaliteit en –patroon.

Pagina 25 van 46

RIVM Rapport 2018-0071

Tabel 4.3.4: Indicatoren rond slaapkwaliteit en – patroon voor drie
niveaus van consumptie van energiedrank bij 14-jarigen in het PIAMA
cohort

Gaat ≥1 avond per week uit
Later dan 22.30 uur naar bed als
de volgende dag een schooldag is
Later dan 23.00 uur naar bed als
volgende dag geen schooldag is
Duurt meestal lang voordat ik in
slaap val
Meestal uitgerust als je opstaat
om naar school te gaan? % Nee
Overdag moe of slaperig: 3 of
meer keer per week
Valt op school wel eens in slaap
Beschrijft zichzelf als
uitgesproken avondmens

Geen of
<1
n=1908*
3%
5%

Aantal blikjes per week
1-6 7 of meer
n=520*
8%
10%

n=70*
17%
16%

28%

48%

69%

14%

16%

20%

41%

47%

57%

16%

23%

30%

3%
24%

8%
29%

14%
46%

* Kleine verschillen in aantallen voor de verschillende indicatoren

De tabel laat zien dat de percentages in het algemeen toenemen
naarmate de consumptie van energiedrank stijgt.
Hoge consumptie energiedrank: geen doorsnee groep jongeren
Een aanzienlijk deel van de samenhang met klachten wordt verklaard
door achterliggende oorzaken. Blijkbaar is het geen doorsnee groep
jongeren die veel energiedrank drinkt, maar komen in deze groep vaker
(risico)gedrag en problemen voor die de gezondheidsklachten (mede)
kunnen verklaren. Zo toont tabel 4.3.4 dat ze ook vaker uitgaan. Ook
tabel 4.3.5 laat treffend zien dat diverse problemen en risicogedrag
vaker voorkomen in de groep die veel energiedrank drinkt.

[Type text]

RIVM Rapport 2018-0071

Tabel 4.3.5: Risicogedrag en diverse problemen voor de jongeren die
nooit of niet wekelijks energiedrank drinken versus de jongeren die
gemiddeld meer dan 2 blikjes per dag drinken1

Roken
Alcohol afgelopen 4
weken
Hasj of wiet afgelopen 4
weken
Ooit harddrugs gebruikt
>5 uur per dag social
media
Ooit geestelijk
mishandeld
Ooit lichamelijk
mishandeld
Problemen i.v.m .
.. Overlijden dierbare
.. Echtscheiding ouders
.. Geweld tussen ouders
.. Verslaving ouders
1

Nooit of niet
wekelijks
energiedrank
2%
14 %

Gemiddeld meer dan 2
blikjes per dag

1%

28 %

0,3 %
13 %

18 %
73 %

11 %

16 %

3%

12 %

9%
5%
0,3 %
1%

26 %
18 %
8%
10 %

Gegevens Jouw GGD Check GGD regio Utrecht, 2016/2017.

49 %
69 %

Daarnaast zijn er ook verschillen in het koopgedrag van 14-jarigen die
in week voorafgaand aan het onderzoek energiedrank kochten versus
14-jarigen die dat niet deden (tabel 4.3.6).
Tabel 4.3.6: producten die gekocht worden door 14-jarigen die geen
energiedrank kopen versus degenen die dat wel deden1

Product gekocht in
afgelopen week
↓

Snoep
Koeken
Broodje/krentenbol
Hartig tussendoortje
Snacks (zoals kroket)
Fruit
Frisdrank
Sportdrank
Alcohol (zoals bier, breezer)
Sigaretten of shag
1

Gegevens PIAMA cohort, 14-jarigen.

“Ik koop geen
energiedrank”
(n=1525)
13 %
4%
10 %
7%
5%
2%
7%
2%
<1 %
1%

Energiedrank
gekocht in de
afgelopen week
(n=339)
45 %
21 %
22 %
32 %
22 %
5%
44 %
33 %
6%
12 %

14-jarigen die in de afgelopen week energiedrank kochten, kochten ook
veel vaker ander eten, drinken en sigaretten. De verschillen zijn het
Pagina 27 van 46

RIVM Rapport 2018-0071

grootst voor de ongezonde producten. Dit lijkt te wijzen richting een
ongezonder voedingspatroon in het algemeen.
We concluderen dat de jongeren die veel drinken, bv. gemiddeld meer
dan 2 blikjes per dag, geen doorsnee groep vormen. Andersoortige
problematiek zoals verslaving of echtscheiding van de ouders en ander
ongezond gedrag, bv. roken, komt vaker in deze groep voor, en kan
(mede) sommige gezondheidsklachten verklaren. Ook uit de literatuur is
bekend dat consumptie van energiedrank samenhangt met andere
risicogedragingen, zoals roken en alcohol, en met bijvoorbeeld de
karaktertrek “sensation seeking” (Dawodu, 2017).
Om deze reden, en sowieso bij epidemiologisch onderzoek, is
voorzichtigheid geboden bij het interpreteren van deze verbanden als
het gaat om de causaliteit.
Samenhang met slechtere slaapkwaliteit: kip of ei?
Zelfs als gecorrigeerd wordt voor diverse factoren blijft er een sterke
relatie over tussen de consumptie van energiedrank en een slechtere
slaapkwaliteit. We vinden dit verband al bij een consumptie van
gemiddeld minder dan een half blikje per dag, maar het verband wordt
sterker bij een (gemiddelde) consumptie vanaf 0,5-1,0 blikje per dag.
Bij hoge innames van cafeïne is een negatief effect daarvan op
slaapkwaliteit aangetoond (EFSA, 2015). Zeker als dat in de avond
gebeurt. VCP analyses laten echter zien dat op minder dan de helft van
de dagen (ong. 40%) de consumptie bij 13-18 jarigen plaatsvindt na het
avondeten.bijlage 2: bron A
De resultaten uit het het PIAMA cohort (tabel 4.3.4) tonen dat
consumptie van energiedrank samengaat met o.a. laat naar bed gaan en
een avondmens zijn. Dit kan dan weer moeheid overdag veroorzaken en
niet helemaal uitgerust zijn.
Voor het verband tussen de lagere consumptieniveaus met slechte
slaapkwaliteit is dan ook een plausibel alternatief mechanisme
denkbaar. Namelijk dat jongeren die slecht slapen (vanwege diverse
oorzaken, los van de energiedrank) zich overdag minder energiek
voelen, en daardoor gevoeliger zijn voor de marketing rondom
energiedrank: je zou er immers fitter van worden.
Het is hier dus onbekend wat de “kip” is en wat het “ ei”.
Ander onderzoek dat vraagtekens rechtvaardigt rond de causaliteit (bij
de lagere niveaus van consumptie) is dat er geen longitudinaal effect
werd gevonden bij verhoging van de cafeïne consumptie op
slaapkwaliteit (Patte, 2018) en een interventie-studie waarbij wel de
consumptie van energiedrank werd verlaagd, maar geen positief effect
op slaap werd gevonden (Wing, 2015).

[Type text]

RIVM Rapport 2018-0071

5

Blootstelling aan cafeïne, taurine en D-glucuronolacton op
populatieniveau

Blootstelling door consumptie energiedranken
In 2012 voerden Zucconi et al. in opdracht van EFSA een onderzoek uit.
Op basis van vragenlijsten en gegevens over merkartikelen en de
ingrediëntensamenstelling daarvan 13 hebben zij voor kinderen (3-10
jaar) en jongeren (10-18 jaar) in onder andere Nederland de acute en
chronische blootstelling aan cafeïne, taurine en D-glucuronolacton
geschat door consumptie van energiedranken (incl. energyshots)
(Zucconi et al., 2013 bijlage 2: bron E). Acute blootstelling werd gedefinieerd
als de blootstelling aan cafeïne, taurine en D-glucuronolacton door
consumptie van energiedrank binnen een aantal uren. Chronische
blootstelling gaat over de blootstelling aan deze stoffen door een
geregelde consumptie van energiedrank, zoals elke week één blikje of
meer. Omdat VCP 2012-2014 een beperkt aantal kinderen (n=38) bevat
die energiedrank dronken, kiezen we voor de schattingen uit het
onderzoek van Zucconi et al. om iets te zeggen over de blootstelling aan
de stoffen in energiedranken. We nemen hierbij alleen de leeftijdsgroep
10-18 jaar mee, gezien het kleine aantal kinderen in de survey onder de
10 jaar.
Tabellen 5.1 en 5.2 geven een overzicht van de gemiddelde en hoge
(95ste percentiel, P95) acute en chronische blootstelling aan cafeïne,
taurine en D-glucuronolacton voor jongeren die minstens één keer in het
voorgaande jaar energiedrank gedronken hebben.
Blootstelling door consumptie andere voedingsmiddelen
Naast energiedrank dragen ook andere voedingsmiddelen bij aan de
gemiddelde dagelijkse blootstelling aan cafeïne, taurine en Dglucuronolacton. Dit moet meegenomen worden om te bepalen of de
blootstelling aan deze stoffen door de consumptie van energiedranken
een probleem is. Voor cafeïne zijn het voornamelijk koffie, thee, cola en
chocolade die bijdragen aan de blootstelling. Op basis van
consumptiegegevens uit de eerste twee jaar van de VCP2012-2016A en
cafeïnegehalten die door EFSA (2015) 14 zijn gebruikt in hun beoordeling
van cafeïne is een grove schatting gemaakt van de dagelijkse
blootstelling aan cafeïne uit andere voedingsmiddelen dan
energiedranken met behulp van het Monte Carlo Risk Assessment
(MCRA) model 15. Dit is weergegeven in Tabel 5.3. Te zien is dat
13

Indien dit niet beschikbaar was, werden default waarden voor de hoeveelheid cafeïne, taurine en Dglucuronolacton in een blikje gebruikt: 30 mg/L cafeïne , 4000 mg/L taurine en 2400 mg/L D-glucuronolacton.
Voor zogeheten energyshots werd uitgegaan van 1345 mg/L cafeïne. De absolute hoeveelheid cafeïne per
eenheid is hiermee vergelijkbaar tussen energiedrank en een energyshot. Voor kinderen tussen 10 en 18 jaar
gaf 12,3% aan energyshots (van 50 mL) te drinken op de vraag over de grootte van het blikje.
14
Alleen voor zwarte thee is het cafeïnegehalte aangepast omdat in Nederland over het algemeen slappere
thee wordt gedronken dan sterk getrokken thee.
15
Observed Individual Means model

Pagina 29 van 46

RIVM Rapport 2018-0071

liefhebbers van cafeïne bevattende voedingsmiddelen (P95), met name
thee, koffie en cola, reeds een hogere blootstelling aan cafeïne hebben
dan de veilig geachte blootstelling van 3 mg/kg lg per dag. De mediane
blootstelling (50ste percentiel) bedraagt tussen de 10 en 30% van de
veilig geachte blootstelling.
Tabel 5.3: Geschatte blootstelling (in mg/kg lg per dag) aan cafeïne uit
andere voedingsmiddelen dan energiedranken per leeftijdscategorie
berekend op basis van consumptiegegevens uit de eerste twee jaar van
de VCP2012-2016 en cafeïnegehalten uit EFSA (2015).
Leeftijdscategorie
P50
P95
1-4 jaar (n=424)
0,31
5,4
5-12 jaar (n=442)
0,68
4,7
13-18 jaar (n=323)
0,94
5,7

In elke leeftijdscategorie overschrijdt zo’n 11% tot 15% de hoeveelheid
van 3 mg/kg lichaamsgewicht vanwege de consumptie van andere
voedingsmiddelen met cafeïne.
Vanwege het ontbreken van gegevens over gehaltes in
voedingsmiddelen voor taurine en D-glucuronolacton is het niet mogelijk
de dagelijkse blootstelling aan deze twee stoffen uit andere
voedingsmiddelen dan energiedranken te schatten voor kinderen.
Ter vergelijking, voor volwassenen wordt een achtergrondblootstelling
van 58 mg per dag aan taurine en 1,5 mg per dag aan Dglucuronolacton geschat voor consumptie van voedingsmiddelen anders
dan energiedranken (EFSA, 2009). Dit komt overeen met 0,83 mg/kg lg
per dag taurine en 0,02 mg/kg lg per dag D-glucuronolacton voor een
volwassene van 70 kg. Dus bij volwassenen draagt energiedrank veel bij
aan de totale blootstelling aan deze stoffen.

[Type text]

RIVM Rapport 2018-0071

Tabel 5.1: Acute blootstelling (mg/kg lg per dag) aan cafeïne, taurine en D-glucuronolacton door consumptie van
energiedranken, opvulling (%) van de veilige dosis voor cafeïne van 3 mg/kg lg per dag, en veiligheidsmarges voor taurine en Dglucuronolacton voor jongeren die energiedranken consumeren (n=685) 16
Leeftijdsgroep
Stof
Blootstelling
Opvulling veilige dosis
Margin of Safety
(mg/kg lg per dag)
(%)
gemiddelde
P95
gemiddelde
P95
gemiddelde
P95
10-18 jaar
Cafeïne
3,0
7,2
99
241
Taurine
36,5
90,3
27
11
D-glucuronolacton
15,9
44,7
63
22
NB. O.b.v. een gemiddeld lichaamsgewicht van 55 kg

Tabel 5.2: Chronische blootstelling (mg/kg lg per dag) aan cafeïne, taurine en D-glucuronolacton door consumptie van
energiedranken, opvulling (%) van de veilige dosis voor cafeïne van 3 mg/kg lg per dag, en veiligheidsmarges voor taurine en Dglucuronolacton voor jongeren die energiedranken consumeren (n=685)16
Leeftijdsgroep
Stof
Blootstelling
Opvulling veilige dosis
Margin of Safety
(mg/kg lg per dag)
(%)
gemiddelde
P95
gemiddelde
P95
gemiddelde
P95
10-18 jaar
Cafeïne
0,4
1,4
12
48
Taurine
4,4
18,4
227
51
D-glucuronolacton
1,9
7,7
532
130
NB. O.b.v. een gemiddeld lichaamsgewicht van 55 kg

16

Van de jongeren die energiedrank drinken (een keer in afgelopen jaar) geeft 4% aan in een gemiddelde maand elke dag energiedrank te drinken, 23% doet dit 4-5 dagen per week, 19% doet dit 23 dagen in de week en 24% eens per week. Qua hoeveelheden geeft 31% aan 1 blikje of minder per maand te drinken, 34% 2 tot 4 blikjes en 35% 5 of meer. De consumptieindicatoren lijken niet
geheel consistent met elkaar. Als gekeken wordt naar hoeveelheden in een korte tijd (een paar uur) dan drinkt 52% 1 blikje, 25% 2 blikjes en 22% 3 blikjes of meer (zie ook hoofdstuk 2; p.14)

RIVM Rapport 2018-0071

6

Risicobeoordeling energiedranken: is er een probleem?

De risicobeoordeling bestaat uit meerdere elementen. Op
populatieniveau is een risicobeoordeling uitgevoerd op basis van de
blootstellingsschatting van Zucconi et al. (hoofdstuk 5). Daarnaast is
berekend hoeveel blikjes maximaal per dag geconsumeerd kunnen
worden, waarmee de veilig geachte blootstelling dan niet wordt
overschreden. Tot slot duiden we de gezondheidsklachten (hoofdstuk 4)
en stellen we op basis van het totaalbeeld vast bij welke
kinderen/jongeren er sprake kan zijn van een probleem.
6.1

Risicobeoordeling cafeïne, taurine en D-glucuronolacton op
populatieniveau
Voor de risicobeoordeling van de stoffen in energiedranken is gebruik
gemaakt van de EFSA referentiewaarden (zie Tabel 6.1).
Tabel 6.1: Gebruikte referentiewaarde voor de huidige risicobeoordeling
van cafeïne, taurine en D-glucuronolacton voor acute en chronische
blootstelling
Stof
Referentiewaarde
Referentie
Cafeïne
Veilige dosis acute blootstelling: 3
EFSA, 2015
mg/kg lg per dag
Veilige dosis chronische
blootstelling: 3 mg/kg lg per dag
Taurine
NOAEL = 1000 mg/kg lg per daga
EFSA, 2009
D-glucuronolacton
NOAEL = 1000 mg/kg lg per daga
EFSA, 2009
a

Omdat een adequate grenswaarde voor acute blootstelling voor taurine en dglucuronolacton ontbreekt gebruiken we als worst case de No Observed Adverse Effect
Level uit de meest kritische dierstudie (NOAEL) voor chronische blootstelling.

Voor cafeïne is de risicobeoordeling uitgevoerd door te kijken in hoe
verre de blootstelling door consumptie van energiedranken de veilig
geachte blootstelling van 3 mg/kg lichaamsgewicht per dag opvult. Deze
veilig geachte blootstelling geldt voor de blootstelling aan cafeïne vanuit
de gehele voeding. Zo doende kan dus een inschatting worden gemaakt
in welke mate energiedranken hieraan bijdragen. Voor taurine en Dglucuronolacton is de ‘margin of safety’-benadering toegepast door de
veiligheidsmarge ten opzichte van de referentiewaarde te berekenen.
Tabellen 5.1 en 5.2 geven hiervan de uitkomsten weer.
Cafeïne
Chronische blootstelling
Voor jongeren vult de langdurige blootstelling aan cafeïne door
consumptie van energiedranken tot maximaal ongeveer de helft van de
[Type text]

RIVM Rapport 2018-0071

veilig geachte blootstelling op. Bij tegelijkertijd een mediane
blootstelling aan cafeïne uit andere voedingsmiddelen zal de veilig
geachte blootstelling niet overschreden worden. Dit geldt mogelijk wel
voor de blootstelling waarbij effecten op slaap gezien kunnen worden,
aangezien deze vanaf 1,4 mg/kg lg per dag kunnen optreden afhankelijk
van de individuele gevoeligheid. Voor de jongeren met een hogere
blootstelling aan cafeïne uit andere voedingsmiddelen, dan veilig geacht,
zal de consumptie van energiedrank deze overschrijding vergroten.
Acute blootstelling
In het geval van deze groep jongeren wordt de 3 mg/kg lg per dag met
een factor 2,4 overschreden door degenen met een hoge consumptie
(95ste percentiel). Gemiddeld genomen wordt de 3 mg/kg lg per dag
nagenoeg geheel opgevuld door de consumptie van energiedranken. Dit
is nog zonder de blootstelling uit andere voedingsmiddelen. In dit geval
kunnen, op basis van deze studie, gezondheidseffecten daarom niet
worden uitgesloten. Te meer omdat het een groep (nl. kinderen) betreft
die zich in een gevoelige ontwikkelingsfase bevindt en specifiek gevoelig
zijn voor effecten op het zenuwstelsel (NVWA-BuRo, 2008).
Taurine
Chronische blootstelling
De gemiddelde langdurige blootstelling geeft voor jongeren een
veiligheidsmarge van meer dan 100 en geeft daarom geen reden tot
zorg. Voor liefhebbers van energiedranken (95ste percentiel) ligt de
veiligheidsmarge rond de 50. Gezien het feit dat taurine van nature
voorkomt in het menselijk lichaam zal naar verwachting ook deze
veiligheidsmarge geen reden tot zorg geven.
Acute blootstelling
De veiligheidsmarges liggen in het geval van een acute
blootstellingssituatie echter een stuk lager, rond de 30 voor een jongere
met gemiddelde blootstelling en rond de 10 voor een liefhebber (95ste
percentiel). In dit geval kunnen gezondheidseffecten daarom niet
worden uitgesloten, zeker niet omdat het een gevoelige groep betreft
(zie opmerking bij cafeïne).
D-glucuronolacton
Chronische blootstelling
Ook voor D-glucuronolacton geeft de langdurige blootstelling van
jongeren binnen deze studie veiligheidsmarges groter dan 100 en is er
geen reden tot zorg.
Acute blootstelling
De gemiddelde acute blootstelling aan D-glucuronolacton van jongeren
levert een veiligheidsmarge op van ongeveer 60, maar aangezien Dglucuronolacton tevens van nature voorkomt in het menselijk lichaam
wordt verwacht dat deze veiligheidsmarge voldoende is. Voor de acute
blootstelling van liefhebbers (95ste percentiel) echter is de
veiligheidsmarge rond de 20 à 25. Gezien het feit dat het om een
Pagina 33 van 46

RIVM Rapport 2018-0071

gevoelige groep gaat (zie opmerking bij cafeïne), kunnen in dit geval
gezondheidseffecten niet worden uitgesloten.
Conclusie risicobeoordeling cafeïne, taurine en Dglucuronolacton op populatieniveau
Samenvattend kan gezegd worden dat op populatieniveau voor (ten
minste) 95% van de jongeren die energiedranken drinken 17, geregelde
consumptie van energiedranken geen reden tot zorg geven voor wat
betreft gezondheidseffecten op basis van de blootstelling aan de
afzonderlijke stoffen. Let wel dit geldt mits er daarnaast geen hoge
inname van andere cafeïne bevattende voedingsmiddelen bestaat.
Voor de blootstelling die door consumptie van energiedranken in een
eenmalige sessie (binnen een aantal uur) wordt bereikt, bijvoorbeeld
tijdens een evenement, kunnen gezondheidseffecten niet worden
uitgesloten. Dit onderzoek laat zien dat de veilig geachte blootstelling
voor cafeïne dan wordt overschreden en dat tevens de
veiligheidsmarges voor taurine en/of D-glucuronolacton niet voldoende
groot zijn voor deze gevoelige leeftijdsgroep.
6.2

Maximale hoeveelheid blikjes energiedrank
We berekenden hoeveel blikjes per kilogram lichaamsgewicht gedronken
mogen worden voordat de veilig geachte dosis cafeïne overschreden
wordt. Hierbij is geen rekening gehouden met eventuele blootstelling
aan cafeïne uit andere bronnen, zoals koffie, thee, chocola en cola.
Uitgaande van een veilig geachte blootstelling van 3 mg/kg lg per dag
en een cafeïnegehalte van 30 mg per 100 mL energiedrank kan een
kind/jongere maximaal 10 mL per kg lichaamsgewicht energiedrank
consumeren. Dit komt neer op 0,04 blikje per kg lichaamsgewicht bij
een blikje van 250 mL.
Voor de leeftijdsgroep 13-18 jaar met een gemiddeld lichaamsgewicht
van 64 kg komt dit neer op ca. 2,5 blikje. Het afkappunt ligt daarom
voor cafeïne bij 2 blikjes voor kinderen vanaf 13 jaar. We merken wel op
dat effecten op slaap al kunnen optreden vanaf de helft van dit aantal
berekende blikjes. Dit hangt ook af van de individuele gevoeligheid voor
de effecten van cafeïne, en tijdstip van consumptie.
We keken vervolgens of 2 blikjes per dag in lijn is met een veilige
blootstelling aan taurine en D-glucuronolacton. Uitgaande van de default
waarden (zie ook voetnoot 9) voor taurine en D-glucuronolacton van
respectievelijk 4000 mg/L en 2400 mg/L energiedrank, bedraagt de
blootstelling aan deze stoffen respectievelijk 31 mg/kg lg per dag en 19
mg/kg lg per dag voor een jongere van 64 kg. Voor taurine ligt de
17

Dit is afgeleid vanuit bron E – bijlage 2. Het matcht met de recente consumptiecijfers uit hoofdstuk 2: 1 tot
2% drinkt regelmatig drie of meer blikjes per dag (mogelijk reden tot zorg) en 38% gebruikt de afgelopen
maand energiedrank (gebruikers). 2% van de 38% is maximaal 5%.
[Type text]

RIVM Rapport 2018-0071

blootstelling daarmee een factor 32 onder de NOAEL van 1000 mg/kg lg
per dag, en voor D-glucuronolacton een factor 53. Hoewel het om
stoffen gaat die ook in het menselijk lichaam van nature voorkomen,
gaat het ook om een gevoelige groep waarbij effecten op het (centraal)
zenuwstelsel dat nog in ontwikkeling is niet wenselijk zijn. Ook zijn er
nog steeds onzekerheden over de interactie tussen de drie stoffen, en
de effecten van deze stoffen op de langere termijn. Zeker bij langdurige
blootstelling aan deze hoeveelheid kunnen daarom gezondheidseffecten
niet geheel worden uitgesloten.
Dit betekent dat, als naar al deze drie stoffen gekeken wordt en in
gedachten gehouden wordt dat er andere bronnen van cafeïne zijn, er
maximaal één blikje van 250 mL per dag gedronken kan worden voor
jongeren ouder dan 13 jaar. Deze hoeveelheid sluit aan bij het advies
dat reeds door het Voedingscentrum wordt gegeven, namelijk geen
energiedrank voor kinderen onder de 13 jaar en maximaal één blikje per
dag voor kinderen tussen de 13 en 18 jaar mits men daarnaast geen
andere cafeïnerijke drank consumeert.
6.3

Bij welke kinderen en jongeren is er mogelijk een probleem?
Uit paragraaf 6.1 volgt dat we voor ruim 95% van de jongeren die
energiedrank drinken concluderen dat er geen probleem is rond de
geregelde consumptie van energiedrank, mits ze daarnaast geen hoge
inname van andere cafeïne bevattende voedingsmiddelen hebben.
Daarnaast laat het zien dat gezondheidsklachten niet uitgesloten kunnen
worden voor de hoeveelheden die jongeren in een eenmalige sessie
consumeren tijdens bijvoorbeeld een evenement.
In paragraaf 6.2 is berekend dat de maximale consumptie de
hoeveelheid van één blikje van 250 mL per dag niet zou moeten
overschrijden. Gelukkig zit slechts 2 tot 3% van alle Nederlandse
jongeren gemiddeld boven deze grens (zie hoofdstuk 2). We benoemen
wel opnieuw dat het de voorkeur heeft om energiedrank helemaal niet
te drinken vanwege het hoge gehalte aan suiker dat er in zit.
Het is duidelijk dat een hoge consumptie van energiedrank, met name
binnen een korte tijd, gepaard kan gaan met gezondheidsklachten, zoals
cardiale problemen (ritmestoornissen) en effecten op het centraal
zenuwstelsel (paragraaf 4.1) en uit de klinische praktijk zijn voorbeelden
van o.a. leverproblemen bekend (paragraaf 4.2). Kozik et al. (2016)
bevestigde negatieve fysiologische effecten bij 14 gezonde volwassenen
wanneer ze bijna een liter energiedrank drinken binnen een uur.
We beschouwen daarom een dagelijkse consumptie van 750 mL of meer
als een risico. Van de jongeren in Nederland consumeert 1 tot 2% deze
hoeveelheid (zie hoofdstuk 2). Zij drinken regelmatig drie blikjes (750
mL) of meer per dag. Deze groep betitelen we daarom als “risicogroep”.
Het gaat naar schatting om 6.000 tot 35.000 jongeren.
We benadrukken dat er naast een hoge energiedrank consumptie bij
deze jongeren ook grote kans is op ander risicogedrag en andersoortige
Pagina 35 van 46

RIVM Rapport 2018-0071

problematiek (zie paragraaf 4.3). Hier moet rekening mee gehouden
worden als het gaat om te nemen maatregelen.
Een andere risicogroep zijn kwetsbare kinderen/jongeren met
gezondheidsproblemen. Bij deze groep is waarschijnlijk eerder alertheid
nodig (Seifert et al. 2011).
Tot slot ligt de consumptie in het basisonderwijs lager dan op het VO,
wat in lijn is met het advies van het Voedingscentrum. Een kleine groep
kinderen (0,2%) in groep 8 drinkt echter duidelijk meer dan aanbevolen,
namelijk meer dan 2 blikjes per dag. Voor kinderen tot groep 7 waren te
weinig gegevens beschikbaar om een conclusie op te baseren.

[Type text]

RIVM Rapport 2018-0071

7

Mogelijke maatregelen

In dit hoofdstuk wordt eerst kort uitgelegd wat de interventieladder
(Britse Nuffield Council on Bioethics, 2007 18) is. Daarna worden
verschillende beleidsmaatregelen beschreven die kunnen worden ingezet
om de consumptie van energiedrank te verminderen.

7.1

Interventie ladder
De verschillende maatregelen en de mate waarin de overheid kan
ingrijpen, kunnen worden weergegeven met een zogenaamde
interventieladder (figuur 7.1). Op de laagste treden staan die
maatregelen die de individuele vrijheid het minst beperken en de
verantwoordelijkheid aan het individu laten, een voorbeeld daarvan is
informatie aanbieden. Met de treden neemt de mate van ingrijpen van
de overheid toe tot aan de hoogste trede van regulering (Nuffield
Council on Bioethics 200717).

Figuur 7.1: Visuele weergave van de interventieladder, ontwikkeld door de
Nuffield Council on Bioethics17

7.2

Beleidsmaatregelen om consumptie te verminderen
Verschillende beleidsopties om de consumptie van energiedranken te
verminderen zijn beschreven door de WHO-euro in 2014 (Breda, 2014).
Deze worden hieronder aangevuld met enkele Europese en Nederlandse
voorbeelden of invulling van die maatregelen.

18

http://nuffieldbioethics.org/report/public-health-2/policy-process-practice

Pagina 37 van 46

RIVM Rapport 2018-0071

Aanbieden van informatie aan de consument en de professional
Professionals in de gezondheidszorg kunnen bewust gemaakt worden
van de risico’s van overmatige consumptie en daarnaast geholpen
worden in het versterken van hun vaardigheden om
met kinderen, jongeren en hun familie hierover in gesprek te gaan.
Ook is van belang om gezondheidsklachten vanwege een overdosis
correct te signaleren en preventief te screenen op overmatige
consumptie.
Beroepsgroepen die logischerwijze hierin in Nederland een rol zouden
kunnen spelen zijn:
-De Jeugdgezondheidszorg (JGZ): t.a.v. de preventie van overmatige
consumptie. De JGZ ziet potentieel alle jongeren in Nederland.
-De kinderartsen: t.a.v. alertheid bij klachten en signalering van
excessieve consumptie van energiedrank bij klachten.
-De Huisartsen/eerstelijnszorg/Spoed Eisende Hulp (SEH): alertheid bij
klachten en signalering;
De afgelopen jaren zijn al stappen gezet. Zo publiceerde de Nederlandse
Vereniging voor Kindergeneeskunde een factsheet (voetnoot 2) met als
doel om de bewustwording te vergroten. En de JGZ in de regio Zeeland
maakte een youtube filmpje gericht op ouders, waarin het advies van
het Voedingscentrum wordt overgebracht.
De JGZ richtlijn “voeding en eetgedrag” van het Nederlands Centrum
Jeugdgezondheidszorg (NCJ) bevat informatie over de maximaal
aanbevolen consumptie o.b.v. het advies van het Voedingscentrum 19.
Ten slotte wordt de consumptie van energiedrank ook meegenomen
binnen andere preventieactiviteiten, bv. om overmatige
suikerconsumptie tegen te gaan. Onder deze paragraaf beschrijft een
JGZ verpleegkundige de activiteiten op een school voor moeilijk lerende
jongeren met multi problematiek. Een dergelijke school is precies de
doelgroep voor het waarschuwen van jongeren voor overmatige
energieconsumptie.
“ Ik ben de jeugdverpleegkundige op het Elan college Huizen. Ik doe
spreekuren daar en geef de suikerklontjeslessen in de eerste twee
klassen. Dan wordt het energydrank gebruik ook besproken. Wat het
met je doet etc. Het is geen topic daar op school, daarvoor zijn andere
problemen prangender. Maar ik kan wel kijken wat we kunnen doen om
het wat meer op de agenda te zetten. Er wordt in ieder geval geen
energydrank verkocht op school en ook niet toegestaan maar de Lidl zit
er op 5 min lopen vandaan. “

19

https://www.ncj.nl/richtlijnen/alle-richtlijnen/richtlijn/voeding-en-eetgedrag

[Type text]

RIVM Rapport 2018-0071

Vrijwillige afspraken en regulering rond marketing
Toezicht en regelgeving kunnen ingesteld worden om marketing
activiteiten richting kinderen en jongeren te ontmoedigen. Ierland stelde
een set vrijwillige gedragsregels op rondom de promotie, marketing en
sponsoring van producten met een hoog gehalte aan vet, suiker en zout
aan kinderen. 20
In Nederland lijkt er wat betreft de marketing activiteiten sprake van
enige zelf regulering. Red Bull geeft aan de marketing activiteiten niet
meer op jongeren te richten en levert geen ‘traytjes’ meer aan
supermarkten.
Sturen van keuze door middel van ontmoediging
Er kunnen prijsmaatregelen worden getroffen zoals het duurder maken
van producten met een hoog suikergehalte, waaronder dus
energiedranken, via de zgn. “suikertaks”. 21
Beperken van keuze
Er kan een limiet gesteld worden aan de hoeveelheid cafeïne in een
blikje energiedrank. In Nederland zijn er, in tegenstelling tot andere
Europese landen, geen energiedranken te koop met erg hoge gehaltes
aan cafeïne. De warenwet bepaalt dat frisdrank maximaal 350 mg
cafeïne/liter mag bevatten. Sinds december 2014 geldt voor dranken
met een cafeïne gehalte boven de 150 mg/l de verplichting om het
cafeïne gehalte in mg/100 mL op de verpakking te vermelden.
Bovendien moet vermeld worden “hoog cafeïne gehalte. Niet aanbevolen
voor kinderen en zwangere vrouwen”.
In Engeland namen de supermarkten ASDA en ALDI het initiatief om
geen energiedrank meer te verkopen onder de 16 jaar. 22
Wat betreft een restrictief beleid in de verkoop in Nederland nam het
aanbod op de middelbare scholen de laatste jaren af. In 2014 gaven 140
middelbare scholen aan dat ze geen energiedrank (meer) aanbieden in
de automaten. In totaal reageerden toen 280 middelbare scholen op het
onderzoek van RTL nieuws. 23 Vanaf 2018 zijn er ook geen
energiedranken meer te koop in diverse pretparken. 24
De Nederlandse supermarkten volgden het voorbeeld van de Engelse
supermarkten nog niet. Ze verkopen energiedrank ongelimiteerd, en ook
goedkoop voor rond de 45 cent per blikje van 250 mL. 25 26
20

http://www.euro.who.int/en/health-topics/disease-prevention/nutrition/news/news/2018/4/ireland-launchesnew-codes-of-practice-to-tackle-marketing-of-unhealthy-foods-to-children
21
World Cancer Research Fund International. Use economic tools to address food affordability and purchase
incentives. 2016; Available from: http://www.wcrf.org/int/policy/nourishing-framework/use-economic-tools.
22

http://www.bbc.com/news/uk-42744873
https://www.rtlnieuws.nl/nieuws/binnenland/140-scholen-verbieden-energiedrankjes
24
AD febr 2018: Na Slagharen ook verkoop in de ban op Duinrell
25
https://www.plus.nl/product/blue-bastard-energy-drank-blik-250-ml-833338
26
https://www.vomar.nl/Energy-Drink-250Ml-Blik
23

Pagina 39 van 46

RIVM Rapport 2018-0071

7.3

Mogelijke maatregelen voor de komende jaren
In Nederland is de consumptie van energiedrank gemeten sinds 2011 en
nam deze af sinds die tijd. Alleen bij een kleine groep jongeren lijkt er
sprake van een mogelijk probleem. Dit is de risicogroep van 6.000 tot
35.000 jongeren die (ten minste) wekelijks drie blikjes of meer drinken
op een dag. Ruim de helft van deze groep doet dit (vrijwel) dagelijks. De
meeste van deze jongeren zitten op onderwijsniveau VMBO.
De Jeugdgezondheidszorg (JGZ) kan middels hun screenings
onderzoeken bij het contactmoment deze groep in beeld krijgen, en het
energiedrank gebruik met deze jongeren bespreken. Hierbij dan meteen
oog hebbend voor de multiproblematiek waarmee deze jongeren veelal
kampen. Het onderwerp is reeds opgenomen in de JGZ richtlijn “voeding
en eetgedrag”.
Indien jongeren en kinderen zich melden met klachten zoals
hartproblemen dan dienen kinder- en huisartsen alert te zijn op
excessief gebruik van energiedranken. In de consulten moet naast
tabak, alcohol en drugsgebruik dan ook gevraagd worden naar
consumptie van energiedrank. Dat geldt ook voor het zorgpersoneel op
de Spoed Eisende Hulp.
Het verdient aanbeveling om dit goed te registreren middels een
signaleringssysteem. Zodoende wordt tevens meer kennis opgebouwd
over het al dan niet optreden van gezondheidsklachten bij bepaalde
niveaus van consumptie.
In het algemeen kan voorlichting gegeven worden met als doel om het
gebruik van energiedranken onder kinderen en jongeren te
ontmoedigen. Ons onderzoek bekrachtigt het huidige advies van het
Voedingscentrum (zie inleiding).
Tot slot kan een restrictief verkoopbeleid en het verminderen van het
aantal verkooppunten meehelpen aan het tegengaan van overmatige
consumptie bij jongeren. Een idee zou wellicht kunnen zijn dat
supermarkten een restrictief verkoopbeleid instellen: niet meer dan 0,5
liter (1 of 2 blikjes) per jongere per dag verkopen. Op veel middelbare
scholen is al geen energiedrank meer verkrijgbaar.

[Type text]

RIVM Rapport 2018-0071

Literatuurverwijzingen
ANSES (French Agency for Food, Environmental and Occupational Health
& Safety). Energy drinks. 2017. Beschikbaar via:
https://www.anses.fr/en/content/energy-drinks
BfR (Bundesinstitut für Risikobewertung). Energy drinks: When do they
pose a risk? 10.2.2016. Beschikbaar via:
http://www.bfr.bund.de/en/press_information/2016/07/energy_drinks_
_when_do_they_pose_a_risk_-196549.html
BfR (Bundesinstitut für Risikobewertung). Ergebnisse des
Expertengesprächs “Mögliche Koffeinwirkungen auf das Herzkreislaufsystem von Kindern und Jugendlichen”. 9 August 2017.
Beschikbaar via: http://www.bfr.bund.de/cm/343/ergebnisse-desexpertengespraechs-moegliche-koffeinwirkungen-auf-dasherzkreislaufsystem-von-kindern-und-jugendlichen.pdf
Breda JJ, Whiting SH, Encarnação R, Norberg S, Jones R, Reinap M,
Jewell J. Energy drink consumption in Europe: a review of the risks,
adverse health effects, and policy options to respond. Front. Public
Health, 14 October 2014.
Dawodu A, Cleaver K. Behavioural correlates of energy drink
consumption among adolescents: A review of the literature. J Child
Health Care 2017;21(4):446-462.
Dorsellaer van S, Tuithof M, Verdurmen J, Spit M, Laar van M,
Monshouwer K. Jeugd en riskant gedrag 2015. Kerngegevens uit het
Peilstationsonderzoek scholieren. Utrecht: Trimbos instituut 2015.
EFSA (European Food Safety Authority). Scientific opinion on the safety
of caffeine. 2015; EFSA Journal 13 (5); 4102, 120 pp.
EFSA (European Food Safety Authority). The use of taurine and Dglucuono-ƴ-lactone as constituents of the so-called “energy” drinks.
2009; EFSA Journal 935; 1-31.
El Idrissi A, Trenkner E. Taurine regulates mitochondrial calcium
homeostasis. Advances in Experimental Medicine and Biology 2003;
526; 527-536.
Eynde van den F, Baelen van PC, Portzky M, Audenaert K. De effecten
van energiedranken op de cognitieve prestaties. Tijdschrift voor
Psychiatrie 2008;5:273-281.
GGD Groningen (2016). Provinciaal rapport. Resultaten
Jeugdgezondheidsonderzoek 2015.
Grasser EK, Miles-Chan JL, Charrière N, Loonam CR, Dulloo AG, Montani
JP. Energy drins and their impact on the cardiovascular system:
potential mechanisms. American Society for Nutrition 2016; 7; 950-960.
Pagina 41 van 46

RIVM Rapport 2018-0071

Health Canada. Caffeinated energy drinks. 15-12-2015. Beschikbaar via:
https://www.canada.ca/en/health-canada/services/food-nutrition/foodsmarketed-natural-health-products/caffeinated-energy-drinks.html
Kozik TM, Shah S, Bhattacharyya M, Franklin TT, Connolly TF, Chien W,
Charos GS, Pelter MM. Cardiovascular responses to energy drinks in a
healthy population: The C-energy study. Am J Emergency Med
2016;34:1205-9.
Lalanne L, Lutz PE, Paille F. Acute impact of caffeinated alcoholic
beverages on cognition: A systematic review. Progress in
Neuropsychopharmacology & Biological psychiatry 2017; 76; 188-194.
Marczinski CA, Fillmore MT. Energy drinks mixed with alcohol: what are
the risks? Nutrition Reviews 2014; 72 (51); 98-107.
McKetin R, Coen A, Kaye S. A comprehensive review of the effects of
mixing caffeinated energy drinks with alcohol. Drug and Alcohol
Dependence 2015; 151; 15-30.
Moorman-Wildevuur I, Moorman PW. What motivates young adolescents
to reduce energy drink consumption? Centre for Youth Health Care, CJG
Rijnmond, Rotterdam; unpublished results.
Nawrot P, Jordan S, Eastwood J, Rotstein J, Hugenholtz A, Feeley M.
Effects of caffeine on human health. Food Additives and Contaminants
2003; 20(1); 1-30.
Nienhuis K, van Hoof JJ, van der Lely N. Direct Clinical Health Effects of
the Consumption of Alcohol Mixed With Energy Drink in Dutch
Adolescents. Journal of Child & Adolescent Substance Abuse
2018;27(2):125-132.
NVWA-BuRo. Kinderen en chemische stoffen in voeding. Paneladvies
Overschrijding van de gezondheidskundige advieswaarde voor
chemische stoffen in de voeding van kinderen. 2008.
NVWA-BuRo. Advies inzake veiligheid van alcohol in combinatie met
energiedrank. 6 mei 2009.
Patte KA, Qian W, Leatherdale ST. Modifiable predictors of insufficient
sleep durations: A longitudinal analysis of youth in the COMPASS study.
Prev Med 2018;106:164-170.
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Consumptie van
energiedranken. Resultaten van VCP 2007-2010 en gegevens van het
Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum, 2012.
Rossum van CTM, Beukers M, De Boer EJ, Brants HAM, Buurma-Rethans
EJM, Ocké MC, et al. The diet of the Dutch; Results of the first 2 year of
the Dutch National Food Consumption Survey 2012-2014. Bilthoven:
RIVM; 2016. Report No.: 2016-0082.
[Type text]

RIVM Rapport 2018-0071

Rotstein J, Barber J, Strowbridge C, Hayward S, Huang R, Godefroy SB.
Energy drinks: An assessment of the potential health risks in the
Canadian context. International Food Risk Analysis Journal 2013; 3(5);
1-29.
Schaffer SW, Shimada K, Jong CJ, Ito T, Azuma J, Takahashi K. Effects
of taurine and potential interactions with caffeine on cardiovascular
function. Amino acids 2014; 46: 1147-1157.
Schaffer S, Kim HW. Effects and mechanisms of taurine as therapeutic
agent. Biomol Ther. 2018; 26(3):225-241.
Seifert SM, Schaechter JL, Hershorin ER, Lipshultz SE. Health effects of
energy drinks on children adolescents, and young adults. Pediatrics
2011;127:511-28.
Seifert SM, Seifert SA, Schaechter JL, Bronstein AC, Benson BE,
Hershorin ER, Arheart KL, Franco Vi, Lipshultz SE. An analysis of energydrink toxicity in the National Poison Data System. Clinical Toxicology
(Philadelphia, Pa.) 2013; 51 (7) 566-574.
Vogel-Gramsbergen IMC, Pelleboer RAA, Flapper BCT, Sauer PJJ.
Energiedranken en alcohol. Een gevaar voor de jeugd. Tijdschr
Kindergeneeskunde 2014; 82(6); 198-202.
Wassef B, Kohansieh M, Makaryus AN. Effects of energy drinks on the
cardiovascular system. World Journal of Cardiology 2017; 9 (11); 796806.
Wilhelm P, Diepen van MAC, Nieuwenhuis L, Boulogne T. Geen effect
van energiedrank op de cognitieve prestaties van Jongeren. Tijdschrift
voor Psychiatrie 2013;1:57-62.
Wijga AH, Kerkhof M, Gehring U, de Jongste JC, Postma DS, Aalberse
RC, Wolse AP, Koppelman GH, van Rossem L, Oldenwening M,
Brunekreef B, Smit HA. Cohort profile: the prevention and incidence of
asthma and mite allergy (PIAMA) birth cohort. Int J Epidemiol. 2014
Apr;43(2):527-35.
Wing YK, Chan NY, Man Yu MW, Lam SP, Zhang J, Li SX, et al. A schoolbased sleep education program for adolescents: a cluster randomized
trial. Pediatrics 2015;135(3):e635-43.
Zucconi S, Volpato C, Adinolfi F, Gandini E, Gentile E, Loi A, Fioriti L.
Gathering consumption data on specific consumer groups of energy
drinks. Supporting Publications 2013:EN-394. [190 pp.]

Pagina 43 van 46

RIVM Rapport 2018-0071

Bijlage 1 - Samenwerkende partijen

We willen iedereen zeer bedanken voor de samenwerking.
GGD regio Utrecht
NVIC
Poli alcohol en jeugd
LUMC
BURO – NVWA
Trimbos
GGD GHOR
JGZ – Gooi en Vecht streek
NVK

GGD Brabant ZO
GGD Flevoland
GGD Gelderland Zuid
GGD Groningen
GGD Zuid Limburg

Betrokken RIVM-ers
Daphne van der A
Marja Beukers
Suzanne Jeurissen
Arienne de Jong
Agnes Roos
Caroline Wilson

[Type text]

Nelleke de Vos
Clothilde Bun
Antoinette van Riel
Nico Van der Lely
Rolf Fronczek
Gisela Terwindt
Jacqueline Castenmiller
Saskia van Dorsselaer
Arianne Westhuis
Marcia Rozemeijer
Károly Illy
Brita de Jong
Eva Scholte
Daniëlle Brunenberg
Suzan van Dijken
Marlene van der Star
Danielle van de Kamp
Suhreta Mujakovic

RIVM Rapport 2018-0071

Bijlage 2 - Bronnen voor cijfers

Voedselconsumptiepeiling (BRON A)
De resultaten in dit rapport komen uit de eerste twee jaren van de
voedselconsumptiepeiling van 2012 tot 2016 ( VCP 2012-2016). Van
2012 tot 2014 werden consumptiegegevens van 2.237 deelnemers van
1-79 jaar verzameld, waaronder 1190 kinderen van 1-19 jaar. De
deelnemers of hun verzorgers vulden een algemene vragenlijst in en zijn
twee keer uitgebreid geïnterviewd over wat ze de voorgaande dag
gegeten en gedronken hadden. Alle seizoenen en dagen van de week
waren gelijk vertegenwoordigd. Zie voor meer informatie van Rossum et
al. (2016).

Zes GGD onderzoeken en monitors (BRON B1 t/m B6):
Regio Utrecht (exclusief stad Utrecht) – B1
Jouw GGD Check schooljaar 2016-2017: de vragenlijst hoort bij de JGZ
contactmomenten in klas 2 en 4 van het VO. Vrijwel alle jongeren (86%)
in klas 2 VMBO-t, HAVO en VWO en in klas 4 VMBO kader/basis, VMBOt, HAVO en VWO vulden de vragenlijst in op school onder supervisie van
een docent. In totaal ruim 18.000 jongeren. De vragenlijst is niet
anoniem: jongeren kunnen op basis van hun antwoorden uitgenodigd
worden voor een gesprek met de jeugdarts/-verpleegkundige.
Zuidoost-Brabant – B2
Deze Jeugdmonitor is uitgevoerd in 2015, onder een steekproef van
18.500 12 t/m 18 jarige jongeren op het huisadres in 21 gemeenten in
de regio Zuidoost-Brabant en is anoniem ingevuld. De gemiddelde
respons was 40% (n=7387). Het was geen onderdeel van de landelijke
monitor.
Zuid-Limburg – B3
Deze jeugdmonitor is onderdeel van de landelijke Gezondheid monitor
jeugd 2015. Alle scholen voor het voortgezet onderwijs waren
uitgenodigd en alle scholen, op 1 na, werkten mee. De doelgroep zijn
jongeren in klas 2 en 4. De afname van de vragenlijst was anoniem en
heeft plaatsgevonden op scholen. Er deden 7750 respondenten mee.
Regio Groningen (exclusief stad Groningen) – B4
Najaar van 2015 vond de Gezondheidsmonitor Jeugd plaats bij alle VO
scholen (59% van de locaties deed mee). Jongeren in klas 2 en 4 vulden
klassikaal een anonieme digitale vragenlijst in. In totaal deden 8026
jongeren mee (82%). Voor het huidige rapport zijn 6659 jongeren
meegenomen die wonen in Groningen. Cijfers voor VMBO zijn
beschikbaar, maar niet uitgesplitst naar VMBO-KB en VMBO-GT niveau.
Flevoland – B5
Gegevens van het schooljaar 2016/2017 uit het onderzoek van de
afdeling jeugd bij de contactmomenten van de JGZ. De (digitale)
Pagina 45 van 46

RIVM Rapport 2018-0071

vragenlijst wordt afgenomen op het VMBO bij klas 1 en 3 en op
HAVO/VWO in klas 2 en 4. De vragenlijst is niet anoniem: op basis van
de antwoorden kunnen kinderen uitgenodigd worden voor onderzoek bij
de jeugdarts/jeugdverpleegkundige. Vrijwel alle leerlingen in de
desbetreffende klassen vullen de vragenlijst in, in totaal 7847.
Gelderland-Zuid – B6
E-MOVO 2015/2016, een anonieme, klassikale enquête. De vierjaarlijkse
jeugdmonitor die onderdeel uitmaakte van de landelijke jeugdmonitor.
De vragenlijsten zijn najaar 2015 afgenomen, met in totaal 10.392
respondenten uit klas 2 en klas 4 van het Voortgezet Onderwijs (VO)
(dus pakweg 13-16 jaar). Alle scholen van het regulier VO deden mee.
PIAMA cohort (BRON C)
Het PIAMA cohort startte met bijna 4000 zwangeren uit de algemene
bevolking. Hun kinderen zijn geboren in 1996 en 1997 en worden
sindsdien gevolgd. Informatie over hun leefstijl, leefomgeving,
gezondheid, psychosociaal welbevinden en onderwijsloopbaan is
verzameld met vragenlijsten die aanvankelijk door de ouders, en vanaf
de leeftijd van 11 jaar ook door de jongeren zelf werden ingevuld.
Daarnaast is in subgroepen ook lichamelijk onderzoek uitgevoerd op 1-,
4-, 8-, 12- en 16-jarige leeftijd, waarbij onder meer lengte, gewicht en
longfunctie zijn gemeten en bloed is afgenomen (Wijga et al, 2014).
Peilstationsonderzoek Scholieren/Leefstijlmonitor
Trimbos-instituut i.s.m. RIVM, 2015 (BRON D)
Het Peilstationsonderzoek 2015 vond plaats in representatieve
steekproeven van scholieren in groep 7 en 8 van de basisschool
(gegevens beschikbaar van 2090 leerlingen uit 93 klassen) en scholieren
uit 323 klassen van 117 scholen uit het regulier voortgezet onderwijs
(VMBO, HAVO, VWO). Voor 7178 jongeren zijn gegevens beschikbaar. In
de peiling van 2011 is voor het eerst gevraagd naar energiedrankjes.
Zie voor meer informatie Dorsellaer et al. (2015)
Onderzoek Zucconi et al. (2013) (BRON E)
In 2012 hebben Zucconi et al., in opdracht van EFSA, de consumptie
van energiedrank in Europa evenals de blootstelling aan cafeïne, taurine
en D-glucuronolacton in verschillende leeftijdsgroepen geschat,
waaronder in kinderen van 3-10 jaar (n=144) en jongeren van 10-18
jaar (n=1028) in Nederland. Voor jongeren was de verdeling man/vrouw
ongeveer gelijk, en woonden de meesten in een stedelijke omgeving
waarvan het grootste deel in een stad met tussen de 100.000 en
500.000 inwoners. 87% zat op het VO op een lager niveau.

[Type text]