Staat van Gezond werk Het voorkómen van de
ongezonde kanten van arbeid Staat van Gezond
werk Het voorkómen van de ongezonde kanten
van arbeid Staat van Gezond werk Het
voorkómen van de ongezonde kanten van
arbeid Staat van Gezond werk Het voorkómen
van de ongezonde kanten van arbeid Staat van
Gezond werk Het voorkómen van de ongezonde
kanten van arbeid Staat van Gezond werk Het
voorkómen van de ongezonde kanten van
van
arbeid Staat van Gezond werk Staat
Het voorkómen
Gezond
van de ongezonde kanten van arbeid
Staatwerk
van
Gezond werk Het voorkómen van
de ongezonde
Het voorkómen van de
ongezonde
kantenHet
van arbeid
kanten van arbeid Staat van Gezond
werk
voorkómen van de ongezonde kanten van
arbeid Staat van Gezond werk Het voorkómen
van de ongezonde kanten van arbeid Staat van
Gezond werk Het voorkómen van de ongezonde
kanten van arbeid Staat van Gezond werk Het
voorkómen van de ongezonde kanten van arbeid
Staat van Gezond werk Het voorkómen van de
ongezonde kanten van arbeid Staat van Gezond
werk Het voorkómen van de ongezonde kanten
van arbeid Staat van Gezond werk Het v

Inhoudsopgave
Samenvatting3
1

Inleiding

7

1.1
1.2
1.3

Werken en gezondheid
Gezond werken – wat houdt het in?
Toezicht door de Nederlandse Arbeidsinspectie 

7
8
8

2

De gevolgen van ongezond werk

9

2.1
2.2
2.3
2.4
2.5

Inleiding
Sterfte door het werk
Verloren gezonde levensjaren
Ziekteverzuim en arbeidsongeschiktheid
Onevenredige verdeling ongezond werk
2.5.1 Risicogroepen 
2.5.2 Sectoren 
2.6 Maatschappelijke en individuele kosten van ongezond werk 
2.7 Onzichtbare en onderschatte kosten en opbrengsten

9
9
10
10
11
11
14
14
15

3

Een stelsel gericht op preventie?

17

3.1
3.2
3.2
3.3

Inleiding
Stelsel en wettelijk kader in het kort
De contracten met arbodiensten
Bedrijfsgezondheidszorg en preventie op sectorniveau

17
17
18
20

4

De Arbeidsinspectiepraktijk

23

4.1
4.2
4.3
4.4
4.5

Inleiding
Relatief weinig meldingen over ongezond werk
Naleving arbozorgverplichtingen
Kennis over en toezicht op blootstelling aan gevaarlijke stoffen
Kennis over en toezicht op psychosociale arbeidsbelasting 
4.5.1 Werkdruk en ongewenst gedrag op de werkvloer
4.5.2 Discriminatie bij werving en selectie
4.6 Kennis over en toezicht op fysieke belasting 
4.7 Veiligheids- en gezondheidscultuur

23
23
24
27
28
28
29
30
32

Bijlage 1

Verantwoording & methodiek

34

Bijlage 2

Ongezond werk: de drie grootste boosdoeners

37

Bijlage 3	Achtergrondinformatie maatschappelijke en individuele schade van
ongezond werk 

49

2

Samenvatting
Werken is gezond. Werkenden hebben, blijkens onderzoek, over het algemeen een betere gezondheid dan
niet-werkenden.1 Toch is niet ieder werk even gezond. Dit blijkt uit wetenschappelijk onderzoek én
gegevens van de Nederlandse Arbeidsinspectie.
Gezond werk is werk waarbij je geen gezondheidsschade oploopt, nu niet en later niet. Gezondheidsschade
door werk treft niet alle werkenden op dezelfde manier en in dezelfde mate, en kan vergaande consequenties
hebben.
Op de eerste plaats treft het de werkende zelf. Denk hierbij aan verminderd functioneren, ziekte, verzuim,
arbeidsongeschiktheid, een lagere kwaliteit van leven of zelfs voortijdig overlijden. Daarnaast treft het ook
naasten of nabestaanden. Tot slot raakt het bedrijven, door verminderd functioneren van werknemers of
verzuimkosten, en voor de maatschappij in de vorm van financiële schade door zorgkosten en
arbeidsongeschiktheid.
Menselijk leed en maatschappelijke schade…
Jaarlijks overlijden ongeveer 4.000 (ex-)werknemers voortijdig als gevolg van ongezonde arbeidsomstandigheden. Dat zijn 11 mensen per dag. Jaarlijks gaan naar schatting zo’n 200.000 gezonde levensjaren verloren
door ongezond werk. Daarmee is ongezond werk, na roken en overgewicht, de belangrijkste oorzaak van
verloren gezonde levensjaren. In totaal is zo’n 5% van de totale ziektelast in Nederland toe te schrijven aan
ongunstige arbeidsomstandigheden.
Bijna de helft van het totale aantal ziekteverzuimdagen is werkgerelateerd. Verder wordt geschat dat jaarlijks
ongeveer 13.000 werknemers arbeidsongeschikt worden als gevolg van ongezond werk. De financiële schade
van ongezond werk is niet precies te becijferen. Met een hoge mate van zekerheid is het minimaal 10 miljard.
Maar het kan ook 20 miljard of meer zijn.
…door drie boosdoeners
Er zijn veel werkzaamheden die tot gezondheidsschade kunnen leiden. De meeste gezondheidsschade komt
door drie grote boosdoeners: psychosociale arbeidsbelasting, fysieke belasting en blootstelling aan
gevaarlijke stoffen. Niet toevallig besteedt de Arbeidsinspectie hier aandacht aan met specifieke
programma’s in haar meerjarenplan.
Onderschat want onzichtbaar
Onveilig werk leidt regelmatig tot arbeidsongevallen. De gevolgen van onveilig werk zijn vaak direct zichtbaar.
Een werknemer valt, iets zwaars valt op de werknemer, heftrucks rijden over voeten, werknemers verliezen
ledematen in onveilige machines, dodelijke ongevallen, etc. Ongezond werk heeft net zulke vergaande
consequenties, maar die zijn vaak moeilijker waarneembaar en minder direct van aard. Een gevolg hiervan is
dat zowel de gezondheidsschade als de maatschappelijke kosten van ongezond werk worden onderschat,
zowel door de samenleving als geheel als door individuele werkgevers.
De samenleving en individuele werkgevers onderschatten bijvoorbeeld de kosten doordat er vaak een lange
periode zit tussen de blootstelling aan een risico en de gevolgen zoals ziekte en uitval. Ziekte en uitval
worden hierdoor niet gerelateerd aan de eerdere blootstelling aan een risico. Bovendien boeken individuele
werkgevers de kosten voor investeringen in gezond werk direct in, maar die vertalen zich niet altijd in
eventuele opbrengsten in de vorm van lager verzuim. Een belangrijk deel van de ziektelast treedt immers
pas jaren later op - bij blootstelling aan gevaarlijke stoffen veelal zelfs na het pensioen.
Verder kunnen werkgevers bijvoorbeeld de loonschade verzekerd hebben, waardoor zij de kosten van verzuim
minder merken. Daarnaast worden niet alle kosten meegewogen. De kosten van productiviteitsverlies worden
door werkgevers vaak onderschat, omdat ze minder tastbaar en zichtbaar zijn. De zorgkosten voelen
1

Hulshof (2012). Blijven zagen. Oratie Universiteit van Amsterdam; CBS (2020), Mensen zonder werk voelen zich
minder gezond dan werkenden; Burdorf et al., (2016). Kennissynthese Werk(en) is Gezond. ZonMW.
3

individuele werkgevers niet of nauwelijks, want die zijn grotendeels voor rekening van het collectief en de
individuele werknemers.
De immateriële kosten, zoals door verloren gezonde levensjaren, worden evenmin meegewogen en zijn
bovendien voor rekening van de werknemer en zijn of haar naasten. Dit geldt ook voor de inkomensachteruitgang van werknemers. Hierdoor is het waarschijnlijk dat per saldo een ongelijke verdeling ontstaat
tussen wat de werkgever draagt en wat de werknemer draagt. Er is dus sprake van onderschatting van kosten
en er vindt een afwenteling plaats op de werknemer en het collectief.
Verzuimbegeleiding gebeurt wel, preventie in mindere mate
Werkgevers investeren onvoldoende in preventie. De helft van alle bedrijven heeft geen risico-inventarisatie
en -evaluatie (RI&E) uitgevoerd. Dit betreft in het bijzonder kleinere bedrijven. Deze werkgevers zien wel het
nut in van de RI&E, maar ervaren inventariseren van risico’s en het opstellen van een plan met maatregelen
nog steeds als complex en niet praktisch. Daarnaast zijn de contracten met arbodiensten primair gericht op
verzuimbegeleiding in plaats van preventie. Preventiegerichte deskundigheid, waaronder advisering door
de bedrijfsarts of andere deskundigen, en het aanbieden van een periodiek arbeidsgezondheidskundig
onderzoek (PAGO), worden slechts door een minderheid van de bedrijven afgenomen. Voor de bedrijven die
wel maatregelen nemen om ongezond werk aan te pakken, geldt dat de kwaliteit daarvan lager is wanneer
ze niet zijn ingebed in een voldragen arbozorgsysteem.
Aanpak ongezond werk: relatief hoge kosten voor individuele werkgever
In Nederland zijn de regie én de financiering van gezond werken grotendeels in handen gelegd van de
werkgever. Op zich is dat begrijpelijk, aangezien ook de zorgplicht bij de werkgever ligt. Voor individuele
bedrijven kan het nemen van preventieve maatregelen echter relatief hoge kosten met zich meebrengen.
Het lijkt aannemelijk dat waar sprake is van meer gezamenlijke regie en aanpak, bijvoorbeeld door
betrokkenheid van sociale partners bij de uitvoering van de sociale zekerheid zoals in het buitenland2, er
meer geïnvesteerd wordt in preventie én meer geleerd wordt van eventuele geconstateerde beroepsziekten.
De mogelijkheden voor toepassing van deze benadering verdienen een nadere verkenning door betrokken
partijen.
Onveilig werk vaker gemeld dan ongezond werk
Er worden, gezien de omvang van het probleem, relatief weinig klachten en signalen gemeld van situaties
waarin werkenden ongezond werk verrichten. De Arbeidsinspectie krijgt aanmerkelijk meer meldingen over
onveilige situaties. Die zijn immers vaak wel direct zichtbaar voor melders. Ook lijkt de mogelijkheid om
situaties van ongezond werk wel bij de Arbeidsinspectie te melden relatief onbekend.
Om dit te verhelpen, wil de Arbeidsinspectie de mogelijkheid om ongezond werk te melden meer onder de
aandacht brengen en het melden makkelijker maken. De Inspectie werkt hierbij samen met bedrijfsartsen
en arbodeskundigen.3
Risicogericht toezicht
Naast het oppakken van meldingen en verzoeken houdt de Arbeidsinspectie risicogericht toezicht door
actieve inspectieprojecten. Welke risico’s zij aanpakt, baseert de Inspectie op haar informatiepositie en
risicoanalyses. De Arbeidsinspectie investeert verder in die informatiepositie via de doorontwikkeling van
hoogwaardige data-analyse en kwalitatieve verbetering van de vastlegging en het gebruik van data. De keuze
van interventies en de intensiteit van de inzet zijn gericht op maatschappelijk effect. Belangrijke interventies
zijn bijvoorbeeld (handhavende) inspecties en herinspecties, communicatie over de gewenste norm, druk
zetten op en samenwerking met brancheorganisaties. Ook bij deze interventies ondersteunt het informatiegestuurd werken de inspecteurs en rechercheurs, zodat zij tijdens hun werk efficiënt gebruik kunnen maken
van actuele en relevante informatie.4

2
3
4

Zie paragraaf 3.3.
Nederlandse Arbeidsinspectie, Meerjarenplan 2023-2026, p.14.
Nederlandse Arbeidsinspectie, Meerjarenplan 2023-2026, p. 6, 7, 23, 26.
4

Specifiek ten aanzien van arbozorg en gezond werk doet de Inspectie het volgende:
• Toezien op arbozorg: digitaal opvragen en beoordelen van RI&E’s, gecombineerd met voorlichting en
bezoeken bij werkgevers die ondermaatse RI&E’s aanleveren. De Arbeidsinspectie heeft de afgelopen
jaren ervaring opgedaan met deze aanpak in samenspraak met de sector of branche. De Arbeidsinspectie
gaat door met deze aanpak. Tegelijk geldt dat zo’n aanpak niet hoeft af te hangen van het initiatief van
de Arbeidsinspectie, maar ook door de sector kan worden gestart, al dan niet samen met de
Arbeidsinspectie.
• Specifieke interventieprogramma’s gericht op blootstelling aan gevaarlijke stoffen, psychosociale
arbeidsbelasting en fysieke belasting. Voor dat laatste is de Arbeidsinspectie bezig haar aanpak verder te
ontwikkelen en te verdiepen.
• Signaleren aan sectoren, branches en professionals: met de informatie die de Arbeidsinspectie vergaart
en analyseert, kan en zal zij sectoren nadrukkelijker aangeven waar de risico’s zitten.
• Bijdragen aan bewustzijn bij werkgevers, werknemers, sectoren, branches en professionals over gezond
en veilig werken door informatie over de stand van wetenschap en techniek te ontsluiten.5 Aanreiken
van instrumenten, zoals zelfinspectietools, aan werkgevers zodat zij zelf in kaart kunnen brengen waar
hun risico’s zitten.6
Verbeter de preventie
Om gezondheidsschade bij werknemers te voorkomen, is gezamenlijke actie vereist. De verantwoordelijkheid
voor een gezonde werkomgeving ligt primair bij werkgevers, maar ook andere actoren hebben hierin een rol.
Denk aan individuele werknemers, de OR, de preventiemedewerker, gecertificeerde kerndeskundigen,
bedrijfsartsen, arbodiensten, brancheorganisaties, verzekeraars, beleidsmakers en de Arbeidsinspectie zelf.
Hieronder zijn per partij verbetermogelijkheden benoemd die de Arbeidsinspectie actief onder de aandacht
wil brengen bij de betrokken partijen.

Werkgevers:
• Ken uw werkprocessen en de handelingen die in die processen worden gedaan. Niet globaal maar
stap voor stap. Kennen betekent in dit verband: kijk naar de handelingen, of laat dit doen, vanuit
arbeidshygiënisch oogpunt. Meet belasting, meet blootstelling. Doe dit per werkproces en waar
nodig tot op het niveau van individuele handelingen. Een risico-inventarisatie is méér dan een
papieren exercitie en kan ook benut worden om werkprocessen te optimaliseren.
• Pas werkprocessen en handelingen aan waar ze teveel belasting, blootstelling of gevaar opleveren.
• Beleid, procedures in de vorm van gedragscodes of een RI&E of PvA zijn alleen effectief als ze goed
geïmplementeerd en ingebed zijn in de organisatie. Met andere woorden: als ze ‘leven’ en richting
geven aan de dagelijkse praktijk van het werk. Investeren in een verantwoorde veiligheids- en
gezondheidscultuur is dan ook een belangrijk onderdeel van gezond werk.7
• Sluit een dekkend basiscontract af.8 Beperk de inbreng van bedrijfsartsen niet tot ziekteverzuim
dat al is opgetreden. Verruim de inbreng van bedrijfsartsen naar de preventie van ziekteverzuim.
Benut hierbij ook de expertise van de andere kerndeskundigen. En laat een periodiek arbeids­
gezondheidskundig onderzoek (PAGO) uitvoeren; tref maatregelen als het PAGO laat zien dat er
vroege signalen van gezondheidsklachten zijn.
• Stimuleer een open dialoog over gezond werk. Ga regelmatig in gesprek met de preventiemedewerker, de bedrijfsarts en andere kerndeskundigen over gezonde werkomstandigheden.9
• Zorg dat gezond werk en arbobeleid integraal onderdeel zijn van de bedrijfsvoering; duurzame
inzetbaarheid van personeel van belang voor continuïteit in het bedrijf.

5

6
7
8
9

Denk hier aan zelfinspectietools, factsheets, aan onderzoek naar risicofactoren en maatregelen, bijvoorbeeld t.a.v.
intern ongewenst gedrag. Zie voor dat laatste de Delphi-studie naar risicofactoren en maatregelen intern
ongewenst gedrag (2022).
Zie hieronder, bijlage 2.
Inspectie SZW (2018), Staat van Arbeidsveiligheid. Iedereen een veilige én gezonde werkplek. Den Haag.
Waar moet het basiscontract aan voldoen? | Basiscontract | Arboportaal
Zie bijvoorbeeld handreiking de ondernemingsraad en gevaarlijke stoffen (2020).
5

• Kijk daarbij naar de professionaliteit en impliciete en expliciete (machts)verhoudingen van
(interne/externe) kerndeskundigen in relatie tot andere disciplines in het bedrijf (zoals verkoop,
marketing, productie, financieel etc.).
Werknemers(vertegenwoordigers):
• Ga regelmatig in gesprek met de preventiemedewerker, de bedrijfsarts en andere kerndeskundigen
over gezonde werkomstandigheden.10
• Achterhaal relevante informatie zoals verzuimgegevens, eerste signalen van gezondheidsklachten
(PAGO) en personeelsverloop, en bespreek met de werkgever preventieve maatregelen en houd in
de gaten dat die ook doorgevoerd worden.
Branches, sectoren:
• Beschouw gezond werk als een strategisch vraagstuk: hoe behouden we werknemers, gezond en
wel, voor onze sector?
• Investeer in kennis over gevaren en risico’s van werkprocessen in de branche.
• Investeer in gezamenlijk onderzoek naar of kennisdeling over effectieve beheersmaatregelen.
Nu valt op het niveau van een individueel bedrijf niet altijd een sluitende business case voor
preventie te maken, omdat het ontwikkelen van maatregelen te kostbaar is. Start dan een
branche-aanpak om kosteneffectief aan maatwerkoplossingen te werken. Wellicht dat binnen een
bedrijfstak, met alle schaalvoordelen van dien, het écht financieel loont om beroepsziekten te
voorkomen – ten nutte van de hele bedrijfstak en de gezondheid van allen die hierin werken.
Arbodeskundigen:
• Promoot het belang van veilig en gezond werk, en het periodiek arbeidsgezondheidskundig
onderzoek (PAGO).
• Versterk de onderlinge samenwerking, zowel tussen de verenigingen als tussen de individuele
kerndeskundigen.
• Meld misstanden bij de Arbeidsinspectie.
Wetgever:
• Overweeg toetredingsvereisten om werkgever te zijn. Het stimuleren van ondernemerschap heeft
ertoe geleid dat er geen toetredingsvereisten zijn om als ‘goed werkgever’ te fungeren. De
Arbeidsinspectie constateert dat startende werkgevers zelden weten wat de werkgeversverantwoordelijkheden zijn.11 De zelfinspectietools12 en startersprojecten13 van de Arbeidsinspectie
helpen dat deels te repareren. Verder ondersteunt de Arbeidsinspectie initiatieven zoals het
Meerjarenprogramma RI&E. Desalniettemin blijft het dilemma of kennis over gezond, veilig en
eerlijk werk niet reeds bij de start van het bedrijf aanwezig moet zijn, en meer specifiek kennis
welke factoren een risico kunnen zijn voor de gezondheid van werkenden. Die kennis bij bedrijven
is nodig om ziekte en verzuim door werk te voorkómen.

10

11

12

13

Zie bijvoorbeeld handreiking de ondernemingsraad en gevaarlijke stoffen (2020) en ook het belang van een
Arbocatalogus (2022): Gewasbeschermingsmiddelen in de agrarische sector.
Uit verkennende inspecties die ingezet zijn bij nieuwe bedrijfsvormen zoals distributielocaties van flitsbezorgers,
bleek bijvoorbeeld dat de arbozorg niet tot matig is ingevuld, dat leidinggevenden niet weten dat zij voorlichting
moeten geven, en dat leidinggevenden niet weten dat zij toezicht moeten houden. Evenmin is er kennis op welke
maatregelen gericht op veilig, eerlijk en gezond werk ze toezicht moeten houden. Zie Themarapportage maaltijden flitsbezorging (2022) en Programmarapportage Uitzendbureaus 2016-2019 | Rapport | Nederlandse
Arbeidsinspectie (nlarbeidsinspectie.nl).
Zelfinspectie uw arbobeleid op orde; Zelfinspectie werken met gevaarlijke stoffen; Zelfinspectie werkdruk en
ongewenst gedrag.
De verstrekking van specifieke informatie voor starters (Meerjarenplan 2023-2026).
6

1 Inleiding
Dit rapport geeft een beeld van de gevolgen van ongezonde arbeid. Werken draagt in het algemeen juist bij
aan de gezondheid. Echter, als werk ‘van onvoldoende kwaliteit is, niet aansluit bij de capaciteiten van
mensen of in gevaarlijke of slechte omstandigheden wordt uitgevoerd dan kan het ook leiden tot
ongevallen, beroepsziekten of werkgerelateerde klachten en aandoeningen’.14
De maatschappelijke schade van ongezond werk is aanzienlijk en onttrekt zich voor een belangrijk deel aan
het zicht. De Arbeidsinspectie signaleert, agendeert, deelt haar kennis en geeft actief feedback met deze
Staat van Gezond werk. Daarmee geeft de Arbeidsinspectie invulling aan de reflectieve functie van haar
toezicht.15 In bijlage 1 wordt toegelicht hoe dit rapport tot stand is gekomen.
In dit rapport wordt ingegaan op de gevolgen van ongezond werk (hoofdstuk 2). Vervolgens gaat het over
het achterblijven van preventie (hoofdstuk 3). Daarnaast schetst de Inspectie in dit rapport een beeld van de
naleving van de regels rond gezond werk (hoofdstuk 4). De Arbeidsinspectie werkt vanuit het perspectief dat
de meeste werkgevers zich aan de wet willen en kunnen houden. Desondanks ziet zij veel verbeterpunten.
De Inspectie agendeert in dit rapport een aantal onderwerpen die de komende jaren aandacht verdienen.
In de bijlages is meer specifieke achtergrondinformatie opgenomen.

1.1 Werken en gezondheid

Hoewel werken in het algemeen juist bijdraagt aan de gezondheid, zijn er ook risico’s. Het al of niet hebben
van betaald werk hangt samen met veranderingen in de ervaren gezondheid.16 Er is een wisselwerking
tussen gezondheid en arbeidsparticipatie. Hierbij spelen twee mechanismen een rol: selectie en causatie.
Selectie
Personen met gezondheidsproblemen hebben een kleinere kans toe te treden tot de arbeidsmarkt of aan
het werk te blijven (selectie). Ongunstige arbeidsomstandigheden hebben hier invloed op. Bijvoorbeeld als
personen met gezondheidsklachten niet aan het werk kunnen blijven door een gebrek aan regelmogelijkheden in het werk.
Causatie
Het verliezen van betaald werk heeft (in)directe negatieve consequenties voor de gezondheid (causatie).
Bijvoorbeeld een toename van depressieve klachten onder werklozen. Daarnaast kan belastend werk een
directe oorzaak zijn van gezondheidsproblemen en dus bijdragen aan het causatiemechanisme.17

Weinig aandacht voor belastende factoren in het werk
“Werken heeft inderdaad een positieve invloed op gezondheid. Het is vooruitgang dat dit steeds
beter wordt herkend door zorgverleners. Maar dat betekent niet automatisch de erkenning dat
bepaalde belastende factoren in het werk ook wel degelijk een risico kunnen zijn voor de
gezondheid. In het arbeidsgeneeskundige onderzoek maar ook in onze dagelijkse praktijk gaat veel
aandacht naar het versterken van onze belastbaarheid, zoals terugkeer naar werk interventies of het
aanleren van betere coping. De meeste bedrijfsartsen zijn pas in beeld als er al sprake is van verzuim.

14
15

16
17

Hulshof (2021), Blijven zagen. Oratie Universiteit van Amsterdam. p. 10.
Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (2013), Toezien op publieke belangen. Naar een verruimd perspectief op
rijkstoezicht. Den Haag: Amsterdam University Press.
CBS (2020). Arbeid, flexwerk en gezondheid.
Burdorf et al., (2016). Kennissynthese Werk(en) is Gezond. ZonMW. p. 13&14.
7

Er gaat relatief weinig aandacht uit naar de risicofactoren in het werk, de werkbelasting en het
voorkómen van ziekte en verzuim”.18

1.2 Gezond werken – wat houdt het in?

Bij gezonde arbeidsomstandigheden zorgen werkgevers ervoor dat zij risico’s zoals fysieke en psychosociale
arbeidsbelasting en de blootstelling aan gevaarlijke stoffen op de werkplek zoveel mogelijk voorkomen en
beperken. De focus ligt daarbij op de inhoud van het werk en de omstandigheden waaronder dat werk
wordt verricht. Het doel is preventie van gezondheidsschade bij werkenden in de arbeidssituatie.
De werkgever heeft een zorgplicht en is de eerstverantwoordelijke als het gaat om de preventie van
gezondheidsschade. Dit hangt samen met diens instructiebevoegdheid. De werkgever bepaalt hoe de
werkzaamheden in een bedrijf of instelling worden georganiseerd. De uitvoering van die werkzaamheden
dient veilig en gezond te gebeuren. Artikel 3 van de Arbeidsomstandighedenwet (hierna: Arbowet) verplicht
de werkgever daarom een arbeidsomstandighedenbeleid te voeren. Centraal bij de vormgeving van dat
beleid staat een inventarisatie van de mogelijke risico’s voor de veiligheid en gezondheid van werknemers
(RI&E, art. 5 Arbowet). Om eventuele risico’s te beperken, dient de werkgever een plan van aanpak (PvA) op
te stellen. Voor een aantal specifieke taken moet de werkgever zich laten bijstaan door deskundigen zoals de
preventiemedewerker (art. 13 Arbowet), de bedrijfsarts en, de arbeidshygiënist of de arbeids- en organisatiedeskundige (art. 14/14a Arbowet). De wijze waarop de begeleiding door de deskundigen is georganiseerd,
moet worden vastgelegd in een contract met een arbodienst of andere arbodeskundigen. Dit ‘basiscontract’
is verplicht sinds 2017 (zie paragraaf 3.2).

1.3 Toezicht door de Nederlandse Arbeidsinspectie

De Arbeidsinspectie houdt toezicht op de arbeidsomstandigheden met als doel het voorkomen van
gezondheidsschade bij werkenden in de arbeidssituatie. Daarbij richt de Arbeidsinspectie zich op de
arbeidsomstandigheden op de werkplek. De Arbeidsinspectie zet verschillende interventies in, zoals
communicatiecampagnes, branchebeïnvloeding, zelfinspectietools, bestuursrechtelijke handhaving en
samenwerking (zie hoofdstuk 4). De Arbeidsinspectie verwijst slachtoffers van ongezond werk door naar
instanties die hen verder kunnen helpen.19
De Arbeidsinspectie heeft in principe geen rol op het gebied van individuele gevalsbehandeling. Zij verwijst
slachtoffers van ongezond werk wel naar personen of instanties die hen verder kunnen helpen, zoals de
bedrijfsarts, antidiscriminatiebureaus of letselschadebureaus

18

19

Schaafsma (2021), Gezond werken is een hoofdzaak. Preventie en vroegsignalering bij werkgerelateerde aandoeningen.
Rede uitgesproken bij de aanvaarding van het ambt van bijzonder hoogleraar Arbeids- en Bedrijfsgeneeskunde,
vanwege de Nederlandse Vereniging Arbeids- en Bedrijfsgeneeskunde (NVAB), bij de Faculteit der Geneeskunde /
Universiteit van Amsterdam / Amsterdam UMC.
Als er incidenten rond bijvoorbeeld discriminatie of seksuele intimidatie worden gemeld bij de Arbeidsinspectie,
vindt een intake met de melder of klager plaats. De melder wordt dan vaak doorverwezen naar antidiscriminatiebureaus, maar ook naar slachtofferhulp als sprake is van seksuele intimidatie. Het betreft lokaal georganiseerde
instanties die, net zoals het College voor de Rechten van de mens, aan individuele gevalsbehandeling doen.
8

2 De gevolgen van ongezond werk
2.1 Inleiding

Om de gevolgen van ongezond werk zichtbaar te maken, gaan we in op sterfte, verloren gezonde
levensjaren, ziekteverzuim, arbeidsongeschiktheid en, ten slotte, de maatschappelijke kosten van
ongezond werk. De gevolgen van ongezond werk zijn niet gelijk verdeeld, want sommige werkenden lopen
meer risico om slachtoffer te worden dan anderen. Bij dit hoofdstuk horen twee bijlages met achtergrondinformatie: ‘Boosdoeners ongezond werk’ en ‘Schade ongezond werk’.

2.2 Sterfte door het werk

Jaarlijks overlijden naar schatting ongeveer 4.000 (ex-)werknemers voortijdig als gevolg van aandoeningen
die zij tijdens het werk hebben opgelopen.20 Op individueel niveau is de causaliteit tussen blootstelling op het
werk en sterfte of ziekte zelden met grote zekerheid vast te stellen. Dat komt omdat die relatie vaak
meerdere oorzaken heeft of omdat er onvoldoende gegevens bekend zijn over de blootstelling. Dat neemt
niet weg dat de samenhang tussen ongezond werk en sterfte of ziekte op groepsniveau in de wetenschap wel
degelijk is aangetoond (zie bijlage ‘Boosdoeners ongezond werk’).
De schatting van 4.000 voortijdige sterfgevallen lijkt aan de voorzichtige kant. Zo wijst het RIVM zelf op de
studie Global Burden of Disease, die voor Nederland een aantal van 6.200 werkgebonden sterfgevallen
hanteert.21 Een publicatie van de World Health Organization noemt voor Nederland een aantal van rond de
5.600 per jaar.22

In het bijzonder blootstelling aan kankerverwekkende stoffen en stoffen die leiden tot COPD of astma zijn
belangrijke oorzaken van voortijdig overlijden.23 Daarnaast kan blootstelling aan ioniserende straling of
overmatige blootstelling aan zonlicht kanker veroorzaken. Nachtarbeid draagt bij aan diabetes mellitus
(type 2), hart- en vaatziekten en slaapproblemen.24 Verder kunnen werkstress of extreme werktijden leiden
tot een verhoogde kans op (sterfte door) hart- en vaatziekten.25

20

21
22

23

24

25

De sterftecijfers worden regelmatig gepubliceerd door het RIVM: Beroepsziekten | Sterfte | Volksgezondheid en
Zorg (vzinfo.nl). De meest recente schatting (over 2021, gepubliceerd in januari 2023), spreekt over ruim 3.700
voortijdige sterfgevallen. Het RIVM zelf noemt dit “mogelijk onderschat”. In eerdere jaren lag het aantal ook iets
hoger. Dat werknemers voortijdig overlijden als gevolg van ongezond werk is overigens al langere tijd bekend.
Popma (2005), Werkgerelateerde sterfte in Nederland. Een verkenning. Rapport in ket kader van Workers Memorial
Day, 28 april 2005. HSI; Van der Laan et al. (2010), Sterfte door werk in Nederland: Verkennend onderzoek in het kader van
Workers Memorial Day. Themapublicatie Nederlands Centrum voor Beroepsziekten. NCvB.
Global Burden of Disease Study 2019 (GBD 2019) Data Resources | GHDx (healthdata.org)
WHO/ILO (2021), WHO/ILO joint estimates of the work-related burden of disease and injury, 2000-2016: global
monitoring report, p. 63
Jongeneelen (2016), Hoe gevaarlijk zijn stoffen op het werk? Quintesse, 5(3); RIVM (2013). Beroepsziekten |
Volksgezondheid en Zorg (vzinfo.nl).
Gezondheidsrisico’s door nachtwerk | Advies | Gezondheidsraad; IARC (2020), Night Shift Work. IARC monographs on
the identification of carcinogenic hazards to humans. Vol. 124.
Voor de relatie tussen arbeidstijden en hart-/vaatziekten, waaronder beroertes en hartinfarcten, zie WHO/ILO (2021),
WHO/ILO joint estimates of the work-related burden of disease and injury, 2000-2016: global monitoring report
Voor een wat oudere meta-analyse zie Kavimäki., et al. (2015), Long working hours and risk of coronary heart disease
and stroke: a systematic review and meta-analyses of published and unpublished data for 603,838 individuals. Lancet.
2015 Oct 31;386(10005)
Ook de Europese Commissie vraagt in haar strategisch kader voor gezondheid en veiligheid op het werk 2021-2027
om meer aandacht voor het onderwerp cardiovasculaire aandoeningen, wat blijkens gegevens van de Commissie
na gevaarlijke stoffen de belangrijkste oorzaak is van werkgerelateerde sterfte.
9

2.3 Verloren gezonde levensjaren

Hoewel voortijdige sterfte het ultieme gevolg is van ongezond werk, is sterfte als zodanig niet de enige
maat. Aan ernstige rugklachten zal men bijvoorbeeld niet overlijden. Maar jarenlang pijn lijden als gevolg
van fysieke overbelasting op het werk is zwaar. Om dergelijke gevolgen te wegen, wordt in internationaal
verband een maatstaf gehanteerd die ook rekening houdt met het verlies aan kwaliteit van leven: de
zogeheten DALY.26 Dit is een maat voor het aantal verloren gezonde levensjaren.

De gegevens van het RIVM over werkgerelateerde DALY’s tonen een aanzienlijke ziektelast als gevolg van
psychosociale arbeidsbelasting, fysieke belasting en blootstelling aan stoffen op het werk.27 Gedurende het
werkzame leven zijn deze drie risico’s samen verantwoordelijk voor ruim 90% van alle verloren gezonde
levensjaren door slechte arbeidsomstandigheden.28
Jaarlijks gaan naar schatting ruim 200.000 gezonde levensjaren verloren door slechte arbeidsomstandig­
heden.29 Daarmee is ongezond werk, na roken en overgewicht, de belangrijkste oorzaak van verloren
gezonde levensjaren. In totaal is volgens het RIVM 4,6% van de totale ziektelast in Nederland toe te
schrijven aan slechte arbeidsomstandigheden.
Psychosociale arbeidsbelasting, fysieke (over/onder)belasting en blootstelling aan gevaarlijke stoffen
worden ook door bedrijven en branches zelf het meest genoemd als voorbeelden van ongezond werk waar
zij mee te maken hebben.30

Een deelnemer aan de online consultatie over (on)gezond werk aan het woord:
“In ons bedrijf vinden allerlei werkzaamheden plaats. Fysieke overbelasting door tillen, duwen en
trekken en werkhoudingen, trillingen komen voor. Ook mentale overbelasting komt voor. Er zijn
chemische processen waarbij blootstelling aan gevaarlijke stoffen is. Tevens zijn er situaties met
schadelijk en hinderlijk geluid, stoffige werkzaamheden. Het tempo gaat steeds hoger. Er moet
efficiënter gewerkt worden, met minder mensen en de opdracht om meer winst te maken. Ook zie ik
situaties dat mensen onheus bejegend worden en zich niet veilig voelen. Er zijn daarom mensen die
klachten hebben, kort of lang verzuimen en tot slot ook wel kunnen uitvallen. Ook worden er
beroepsziekten gemeld.”31

2.4 Ziekteverzuim en arbeidsongeschiktheid

Bijna de helft van alle ziekteverzuimdagen is werkgerelateerd (47%).32 Met name psychosociale arbeidsbelasting
is een belangrijke oorzaak van ziekteverzuim. Het aantal verzuimde dagen bij burn-outklachten, PTSS of
werkgerelateerde depressie is gemiddeld genomen hoog.

26

27

28

29
30

31

32

DALY = Disability Adjusted Life Years. Bij het berekenen van DALY’s wordt rekening gehouden met het aantal
levensjaren dat iemand verliest vanwege vroegtijdige sterfte en met de ernst van de ziekte tijdens het leven.
Hiermee zijn ziektes onderling beter vergelijkbaar.
Hierbij dient niet alleen gedacht te worden aan fysieke overbelasting (zwaar werk, trillingen), maar ook aan
onderbelasting, in de vorm van zittend werk.
De meest recente schatting spreekt over 238.000 DALY’s. Beroepsziekten | Ziektelast | Volksgezondheid en Zorg
(vzinfo.nl), geraadpleegd 23 februari 2023.
Beroepsziekten | Ziektelast | Volksgezondheid en Zorg (vzinfo.nl), geraadpleegd 23 februari 2023.
Online consultatie via Xleap dd. apr-mei 2021. Er is 253 maal ingelogd op Xleap en er zijn in totaal 379 berichten
achterlaten.
Online consultatie via Xleap dd. apr-mei 2021. Er is 253 maal ingelogd op Xleap en er zijn in totaal 379 berichten
achterlaten.
TNO (2020), Arbobalans 2020. Kwaliteit van de arbeid, effecten en maatregelen in Nederland. Leiden: TNO, p. 111.
Dit is overigens wel op basis van zelfrapportage (werknemers die zélf aangeven dat hun ziekte aan het werk te
wijten is).
10

In welke mate de instroom in de arbeidsongeschiktheidsregelingen door het werk wordt veroorzaakt, is
lastig te bepalen. TNO schatte in 2014 dat bijna een kwart van de instroom in de WIA (en voorheen WAO)
werkgerelateerd is.33 Als deze schatting wordt toegepast op de huidige instroom in de WIA, betreft dit
ongeveer 13.000 nieuwe arbeidsongeschikten als gevolg van ongezond werk per jaar.34 Het totaal aantal
personen dat door ongezond werk in de WIA of WAO zit, kan dan worden geschat op 140.000, op een totaal
van ruwweg 580.000 uitkeringsgerechtigden.35

2.5 Onevenredige verdeling ongezond werk

Hoewel de arbeidsomstandighedenwetgeving beoogt alle werknemers te beschermen, richt het toezicht
van de Arbeidsinspectie zich, omdat het risicogericht is, in de praktijk vooral op de bescherming van
kwetsbare groepen werkenden.36 Bij kwetsbaarheid gaat het om groepen werknemers die in een lastige
positie verkeren: werkenden met een laag loon en een flexibel arbeidscontract en zzp’ers met een slechte
financiële positie.37 Niet alleen staan die groepen relatief vaak bloot aan arbeidsrisico’s, ook vinden
werknemers in deze groepen moeilijk een andere baan die minder ongezond is.
In de arbowetgeving zijn twee groepen werkenden als ‘bijzondere categorie’ aangewezen: jeugdigen en
zwangere werkneemsters of werkneemsters die borstvoeding geven. Hieronder wordt in kaart gebracht
welke groepen werkenden extra risico lopen en of die risico’s sectorspecifiek zijn.

2.5.1

Risicogroepen
Uit meerdere onderzoeken blijkt dat met name werkenden aan de onderkant van de arbeidsmarkt vaker
risico’s lopen – grofweg werknemers met een kortere of praktische opleiding, laag loon en een flexibel
contract of zzp-status. Dat geldt op het gebied van Eerlijk Werk,38 maar de risico’s op het gebied van
veiligheid en gezondheid zijn evenmin gelijk verdeeld.39

Flexwerkers
In diverse publicaties wordt naast het opleidingsniveau en inkomen ook gewezen op het hebben van een
flexibel contract: uitzendkrachten, oproepkrachten, werknemers op een tijdelijk contract, zzp’ers en
platformwerkers.40, 41 Een flexibel contract versterkt de risico’s op het gebied van veilig en gezond werk,
omdat het met een flexcontract lastiger is op te komen voor de eigen rechten.42 Ook beperkt de opleiding
van veel flexwerkers de mogelijkheden om elders werk te vinden. Daarnaast blijkt uit UWV-data over de

33

34

35
36
37

38
39

40

41

42

In dit onderzoek kijkt men naar aantal arbeidsongeschikten in 1 jaar. Dat legt men naast de NEA zelfrapportage van
werknemers die meer dan 6 maanden verzuimen. Van der Ploeg et al (2014), Maatschappelijke kosten van
werkgerelateerde gezondheidsproblemen: Kosten van arbeidsongeschiktheid en zorg, Leiden: TNO. Zie ook
Arbobalans 2018, p. 60.
Kanttekening hierbij is dat de populatie uit het TNO-onderzoek niet precies hetzelfde is als die 2 jaar of meer
verzuimen (WIA) of bij toetreding 1 jaar verzuim (WAO). In de periode 2020-2022 zijn gemiddeld ruim 60.000
personen ingestroomd in één van de arbeidsongeschiktheidswetten. Minus de Wajong betreft het 55.000
uitkeringsgerechtigden. Cijfers en trends UWV augustus 2022.
Cijfers en trends UWV oktober 2022. Dit is los van het aantal zelfstandigen dat arbeidsongeschikt is geraakt.
Nederlandse Arbeidsinspectie (2020), Jaarplan 2020, p. 18.
Ongeveer 10% van alle werkenden valt onder de noemer ‘kwetsbaar’ (in totaal 870.000, waaronder 200.000
zelfstandigen). Nederlandse Arbeidsinspectie (2019), Staat van Eerlijk Werk 2019, p. 13.
Kamerstukken II, 2019-2020, 29 544, nr. 950; brief aanbieding Staat van eerlijk werk 2019, 7 oktober 2019.
Pal et al (2009), Beroepsziekten aan de onderkant van de arbeidsmarkt: een verkenning naar verbetering van de
monitoring, signalering en preventie. (Themarapport NCvB). Amsterdam: Nederlands Centrum voor
Beroepsziekten; Inspectie SZW (2019), Staat van Eerlijk Werk 2019; SER-verkenning, ‘Diversiteit Arbeidsrelaties en
Arbeidsomstandigheden’, 2019.
In Nederland heeft 40% van de beroepsbevolking op het laagste opleidingsniveau een flexibel contract of is
werkzaam als zzp’er. In totaal gaat het om 650.000 werkenden. Bron: Cbs Statline, Arbeidsdeelname; onderwijsniveau, geraadpleegd 1 februari 2021. Dit is dus minder dan het eerder genoemde aantal van 870.000 (dat is bepaald
aan de hand van laag inkomen en ‘flexibele’ arbeidsrelatie).
Houtman (2020), Beroepsziekten – deelproject ‘databronnen en cijfers’ met speciale aandacht voor kwetsbare
groepen werknemers en voor risicovolle sectoren, Leiden: TNO, p. 13.
Friemand (2014), Workers without employers: Shadow corporations and the rise of the gig economy, Review of
Keynesian Economics 2(2):171-188.
11

uitstroom van (jonge) werknemers met een flexibel contract dat de ‘vangnetpopulatie’ voor de Ziektewet en
de WIA (overwegend werknemers met een flexibel contract) een verhoogd risico heeft om in de WIA te
komen met psychische klachten.43
Als de verschillende groepen flexwerkers onder de loep worden genomen, dan blijkt dat met name
uitzendkrachten en oproep- en invalkrachten relatief vaak zijn blootgesteld aan werkgerelateerde risico’s
zoals fysieke belasting, in- en extern geweld op het werk, en omgevingsfactoren zoals lawaai of gevaarlijke
stoffen. Ook werken uitzendkrachten en oproep- en invalkrachten aanzienlijk vaker in ploegendiensten, in
de nacht en op andere afwijkende werktijden, en hebben zij minder autonomie. Deze verschillen met vaste
werknemers worden ook steeds groter.44 Uitzendkrachten zijn ook duidelijk minder tevreden met hun werk
dan werknemers in vaste dienst.45
Een kanttekening is dat werknemers in vaste dienst vaker te maken hebben met werkdruk en emotioneel
veeleisend werk. De kernvraag in de genoemde onderzoeken van TNO, of flexkrachten een verhoogd risico
lopen op beroepsziekten, is dan ook niet eenduidig te beantwoorden. Niet alle type flexwerkers lopen
evenveel risico. Zo hebben sommige groepen flexwerkers wel degelijk keuzevrijheid, bijvoorbeeld wanneer
zij redelijk hoog opgeleid zijn of zelfstandigen met een schaarse expertise.

Opleiding
Er bestaat een duidelijke relatie tussen opleiding en de kans op een beroepsziekte.46,47 Kort of praktisch
opgeleiden rapporteren relatief veel beroepsziekten, en theoretisch opgeleiden juist minder. Dit betreft
vooral aandoeningen aan het bewegingsapparaat, die onder praktisch opgeleide werknemers veel vaker
voorkomen. Het aantal slachtoffers van stofgerelateerde beroepsziekten en overige beroepsziekten is onder
praktisch opgeleiden duidelijk hoger dan onder theoretisch opgeleiden. Omgekeerd hebben theoretisch
opgeleiden vaker te kampen met psychische beroepsziekten.
De verklaring voor deze verschillen is te vinden in het soort werkzaamheden die praktisch opgeleide
werknemers verrichten. Aandoeningen aan het bewegingsapparaat openbaren zich vooral in sectoren met
een hoge mate van fysiek belastend werk, en dat werk wordt vooral gedaan door praktisch opgeleide
werknemers.

Migratieachtergrond
Een andere risicogroep zijn werknemers met een migratieachtergrond. Een niet-westerse migratieachtergrond geeft van alle kenmerken waarop werknemers met elkaar vergeleken kunnen worden het hoogste
risico op één of meerdere beroepsziekten (zie tabel 2.5.1a). Vooral de kans op beroepsziekten vanwege
bewegingsapparaatsklachten als door stoffen (en ‘overige’ beroepsziekten) correleert met een niet-westerse

43

44

45

46

47

Idem, p. 45. Dit gegeven is overigens lastig te duiden, omdat het UWV niet registreert of dit ook met de blootstelling aan risico’s op het werk te maken heeft (idem, p. 54). Desondanks concludeert TNO dat de kans dat de
verhoogde instroom met werk samenhangt groot is (idem, p. 57). Deze conclusie is met name gebaseerd op het
gegeven dat ook het verzuim als gevolg van psychische aandoeningen voor een belangrijk deel kan worden
toegeschreven door psychische overbelasting op het werk. Zie Arbobalans 2020, p. 133ff.
Kraan & Verbiest (2019), Trends in kwaliteit van de arbeid van flexibele en vaste werknemers en multi-jobbers,
Leiden: TNO; Houtman (2020), Beroepsziekten – deelproject ‘databronnen en cijfers’ met speciale aandacht voor
kwetsbare groepen werknemers en voor risicovolle sectoren, Leiden: TNO, p. 23, 54.
Kraan & Verbiest (2019), Trends in kwaliteit van de arbeid van flexibele en vaste werknemers en multi-jobbers,
Leiden: TNO, p. 33.
Houtman (2020), Beroepsziekten – deelproject ‘databronnen en cijfers’ met speciale aandacht voor kwetsbare
groepen werknemers en voor risicovolle sectoren, Leiden: TNO, p. 21.
Werknemers met een praktische opleiding hebben een aanzienlijk lagere levensverwachting dan theoretisch
opgeleiden. Deels komt dit door verschillen in leefstijl, maar ook hebben laag-opgeleiden vaker te maken met
slechts arbeidsomstandigheden. Van Guldener et al., (2018), Als de batterij leegloopt. Over de gezondheid van lager
opgeleiden en hun blootstelling aan gevaarlijke stoffen. In: Houtman et al. (red), Experts over preventie van
beroepsziekten door stoffen. Leiden: TNO, p. 77-98, p. 93.
12

achtergrond.48 Ook Poolse werknemers staan bloot aan risico’s voor hun gezondheid.49 Een verklaring is dat
werknemers met een migratieachtergrond vaker zijn blootgesteld aan fysieke en veiligheidsrisico’s en ook
aan psychosociale risico’s zoals gebrek aan autonomie, discriminatie en werkonzekerheid.50 Werknemers
met een migratieachtergrond rapporteren aanmerkelijk vaker burn-outklachten dan werknemers met een
Nederlandse achtergrond.
Tabel 2.5.1a Werknemers met niet-westerse migratieachtergrond rapporteren vaker beroepsziekten
Achtergrond

Samenstelling
beroepsbevolking

Percentage werknemers met
een beroepsziekte

Nederlandse achtergrond

79,2%

3,3%

Westerse migratieachtergrond

9,8%

4,7%

Niet-westerse
migratieachtergrond

11,0%

5,6%

Totaal / gemiddeld

100%

3,8%

Bron: Houtman 2020.

Vergelijkbaar met flexwerkers geldt voor arbeidsmigranten, en in het bijzonder voor illegale werknemers,
dat zij niet makkelijk ander werk kunnen vinden of melding zullen doen van slechte arbeidsomstandigheden. Zij zijn mogelijk bang om te worden ontslagen en mogelijk Nederland te moeten verlaten.51

Sekse
Vrouwen hebben een grotere kans op een beroepsziekte dan mannen (4.6% tegen 3.0%), in het bijzonder
psychische beroepsziekten en aandoeningen van het bewegingsapparaat.52 In de periode 2020-2022 was dit
gerelateerd aan covid-infecties van de luchtwegen. De grotere kans op beroepsziekten bij vrouwen wordt,
net als bij de eerder besproken groepen werknemers, voor een belangrijk deel bepaald door de sector
waarin zij werken.53 Daarnaast hebben vrouwen vaker een ‘dubbele belasting’ (werk en privé), met een
verhoogd risico op (werkgerelateerde) gezondheidsproblemen als gevolg.54
Al met al rapporteren vrouwelijke werknemers ook bovengemiddeld vaak beroepsziekten (tabel 2.5.1b).
Hetzelfde geldt voor werknemers met een niet-westerse migratieachtergrond. Opvallend genoeg blijken
uitzendkrachten in de Nederlandse enquête arbeidsomstandigheden (NEA) minder vaak een beroepsziekte
te rapporteren dan andere risicogroepen, terwijl ze juist bovengemiddeld vaak blootgesteld zijn aan
risico’s.55 Een mogelijke verklaring is dat flexwerkers die vanwege ziekte uitgestroomd zijn, niet zijn
opgenomen in de NEA.56 Uit WIA-instroomgegevens blijkt dat de vangnetpopulatie (voor een groot deel
48

49

50

51
52

53

54
55

56

Houtman (2020), Beroepsziekten – deelproject ‘databronnen en cijfers’ met speciale aandacht voor kwetsbare
groepen werknemers en voor risicovolle sectoren, Leiden: TNO, p. 22.
In der Maur, Van der Zwaan & Hooftman (2020), Arbeidsomstandigheden van migranten in Nederland, Leiden: TNO, p. 22.
Bijvoorbeeld het percentage burn-outklachten ligt bij de vrouwelijke werknemers met een Poolse migratie­
achtergrond het hoogst van alle groepen, met 30,3%. Idem, p. 77.
Houtman (2020), Beroepsziekten – deelproject ‘databronnen en cijfers’ met speciale aandacht voor kwetsbare
groepen werknemers en voor risicovolle sectoren, Leiden: TNO, p. 14.
Nederlandse Arbeidsinspectie (2019), Staat van Eerlijk Werk 2019, p. 22.
Houtman (2020), Beroepsziekten – deelproject ‘databronnen en cijfers’ met speciale aandacht voor kwetsbare
groepen werknemers en voor risicovolle sectoren, Leiden: TNO, p. 56.
Idem, p. 11. Bijvoorbeeld irritatief contacteczeem komt vaker voor bij vrouwen en is gerelateerd aan het feit dat zij
vaker ‘nat’ werk verrichten. Dit geldt met name voor de beroepen in de gezondheidszorg.
Idem, p. 12.
Een mogelijke verklaring hiervoor is dat zieke uitzendkrachten vanwege eventuele gezondheidsklachten veelal
uitstromen uit de populatie werknemers, en dus ook ondervertegenwoordigd zijn in de NEA. Dit geldt overigens
ook voor ‘gewone’ werknemers die langdurig verzuimen. Deze kunnen ook uitgestroomd zijn uit het bestand met
werkenden, en maken dan geen deel meer uit van de steekproef van de NEA.
Een andere verklaring is dat zij vaker van baan wisselen, en dus minder te maken hebben met langdurige
blootstelling aan één risico.
13

werkloze uitzendkrachten en zwangere vrouwen) wel degelijk oververtegenwoordigd is – met name in de
categorie psychische klachten.57
Tabel 2.5.1b overzicht van prevalentie beroepsziekten naar risicogroep (Bron: NEA)
Algemeen

Psychisch

Bewegingsapparaat

Stoffen

Overige

Tijdelijk contract

--

-

-

Praktisch opgeleid

+

-

++

+

+

Niet-westerse
migratie achtergrond

++

+

++

++

++

Vrouwen

+++

++

++

+

+

+

-

Kwetsbare groepen
Uitzendkracht

Jongeren (25-34)

2.5.2

+

Sectoren
Voor een belangrijk deel zijn eventuele beroepsziekten te verklaren vanuit de omstandigheden waaronder
‘kwetsbare’ groepen werken.58 Een belangrijke achterliggende verklaring voor de verhoogde kans op
beroepsziekten is waarschijnlijk het soort werk dat zij verrichten. Grootste gemene deler is dat de genoemde
groepen (flexwerkers, praktisch opgeleiden en werknemers met een niet-westerse migratieachtergrond)
duidelijk vaker werkzaam zijn in sectoren met relatief veel blootstelling aan fysieke risicofactoren.
Veel vrouwen werken in de zorg en het onderwijs: sectoren waar relatief vaak mentaal zwaar werk wordt
gedaan. Dit is een belangrijke verklaring voor het feit dat relatief veel vrouwen psychische beroepsziekten
hebben.59 Het gegeven dat bepaalde sectoren relatief veel risico’s met zich meebrengen, is belangrijke
informatie voor de Arbeidsinspectie om prioriteiten te stellen in haar toezicht. In het algemeen hebben met
name de gezondheidszorg en de industrie een verhoogde prevalentie van beroepsziekten door de
genoemde boosdoeners.60

2.6 Maatschappelijke en individuele kosten van ongezond werk

Naast de gezondheidsschade voor werknemers en het leed voor eventuele nabestaanden leiden ongezonde
arbeidsomstandigheden ook tot veel financiële schade. Over de omvang van deze schade bestaan verschillende schattingen. Het Europees Agentschap voor Veilig en Gezond Werk raamt de werkgerelateerde kosten
van ongezond werk binnen de EU op 3,3% van het bruto binnenlands product.61 Dit zou voor Nederland
uitkomen op 25 miljard euro per jaar. TNO schatte voor Nederland deze kosten in 2018 op bijna 9 miljard
Euro per jaar. TNO noemt daarnaast verschillende kostenposten die, wegens onzekerheden in de data, niet

57
58

59

60

61

Idem, p. 54.
Indien bijvoorbeeld rekening wordt gehouden met kenmerken van werk en persoon blijken het ‘vrouw-zijn’, ‘jong-zijn’
of ‘praktisch opgeleid zijn’ geen unieke, op zichzelf staande oorzaken van het krijgen van burn-outklachten. Houtman
et al. (2020), Burnout: Oorzaken, gevolgen en risicogroepen, Leiden: TNO, p. 107
Houtman (2020), Beroepsziekten – deelproject ‘databronnen en cijfers’ met speciale aandacht voor kwetsbare groepen
werknemers en voor risicovolle sectoren, Leiden: TNO, p. 5
Houtman (2020), Beroepsziekten – deelproject ‘databronnen en cijfers’ met speciale aandacht voor kwetsbare groepen
werknemers en voor risicovolle sectoren, Leiden: TNO, p. 33. Bij gevaarlijke stoffen lijkt, in de hier aangehaalde studie,
overigens sprake van een oververtegenwoordiging van acute klachten. Gegevens uit de NEA betreffen immers
werknemers die nog werkzaam zijn, terwijl de grootste ziektelast door stoffen vooral na het werk optreedt.
EU-OSHA (2018), An international comparison of the cost of work-related accidents and illnesses.
Tompa concludeert tot een percentage van 3,6% van het BBP voor Nederland. Tompa et al. (2021), Economic
burden of work injuries and diseases: a framework and application in five European Union countries, BMC Public
Health, 21/49.
14

in geld zijn uitgedrukt.62 Dat geldt bijvoorbeeld voor lagere productiviteit door presenteïsme.63 In de bijlage
over de maatschappelijke kosten is een actualisatie opgenomen. Waar mogelijk zijn de nieuwere bedragen
van TNO (2020) overgenomen en daarnaast zijn zelf toegevoegd: schattingen voor presenteïsme, voor
salarisverlies, en voor schadefondsen en letselschadeclaims.
De bijlage toont de aanzienlijke kosten en de onzekerheidsmarges afhankelijk van de gehanteerde
aannames.

2.7 Onzichtbare en onderschatte kosten en opbrengsten

Ongezond werk heeft vergaande consequenties, maar die zijn vaak niet direct zichtbaar. Een gevolg hiervan
is dat de maatschappelijke kosten van ongezond werk worden onderschat. Zowel door de samenleving als
geheel als door werkgevers. Dat komt onder andere omdat niet alle kosten worden meegewogen. De kosten
van productiviteitsverlies voelen werkgevers vaak niet, omdat ze minder tastbaar en zichtbaar zijn.

Een deelnemer aan de online consultatie over (on)gezond werk: “De vraag is wat zijn de
voordelen? Minder uitval, minder kosten voor de samenleving in zijn algemeenheid. Echter de
individuele opdrachtgever die merkt daar niets van en de toewijsbaarheid van overbelasting moet
daarom anders worden geregeld.”64

Ook de mogelijke opbrengsten worden niet allemaal meegewogen. Denk aan lager verzuim, betere
inzetbaarheid, minder verloop en hogere productiviteit. In de online consultatie worden door de
deelnemers meer dan dertig voordelen van gezond werk genoemd.65 Naast bovengenoemde punten gaat het
dan ook vaak om meer werkplezier, gemotiveerde, betrokken en loyale werknemers, hoge medewerkers­
tevredenheid en het zijn van een aantrekkelijke werkgever.

Een deelnemer aan de online consultatie over (on)gezond werk: “Er is een gemiddeld laag
ziekteverzuim. In productieomgeving is dat echter hoger dan bij de ontwikkel- en supportafdelingen.
Er zijn veel medewerkers die werkplezier hebben en ook bevlogen en gedreven zijn. En zo stimuleren
tot nog betere producten of omstandigheden. Ze zetten een tandje bij als dat nodig is. Medewerkers
signaleren ook steeds meer zelf als er iets in hun werk niet goed gaat en dienen verbetervoorstellen
in. Een open cultuur waarbij medewerkers de directie onbevangen aanspreekt als die een rondje
loopt in de fabrieken.”66

Er valt veel (maatschappelijke) winst te boeken door investeringen in betere arbeidsomstandigheden.
Dit wordt echter door een aantal mechanismen tegengewerkt. Ten eerste worden, zeker door werkgevers, de
kosten van ongezond werk onderschat, onder meer door de vaak lange periode tussen blootstelling aan een
risico en de gevolgen in de zin van ziekte en uitval. Ziekte en uitval worden hierdoor niet gerelateerd aan de
eerdere blootstelling aan een risico. Ten tweede boeken individuele werkgevers de kosten voor investeringen in gezond werk direct in, maar komen de eventuele opbrengsten in de vorm van bijvoorbeeld lager
verzuim lang niet altijd direct ten goede aan de werkgever. Investeringen in bijvoorbeeld tilhulpmiddelen

62

63

64

65

66

In de Arbobalans 2018, p17: “(…). Deze kosten belopen samen 8,7 miljard euro. Daarnaast veroorzaken werkgerelateerde
gezondheidsproblemen ook andere kosten. (…). De geschatte bedragen zijn dan ook een onderschatting van de werkelijke kosten.”
Dit houdt in dat werknemers ondanks hun ziekte toch doorwerken, maar aanmerkelijk minder productief zijn. Zie bijv.
Four-year review of presenteeism data among employees of a large United States health care system: a retrospective
prevalence study - PubMed (nih.gov); Employee health and presenteeism: a systematic review - PubMed (nih.gov).
Online consultatie via Xleap dd. apr-mei 2021. Er is 253 maal ingelogd op Xleap en er zijn in totaal 379 berichten
achterlaten.
Online consultatie via Xleap dd. apr-mei 2021. Er is 253 maal ingelogd op Xleap en er zijn in totaal 379 berichten
achterlaten.
Idem.
15

kunnen vaak wel op korte termijn tot lager verzuim leiden. Maar een belangrijk deel van de ziektelast treedt
pas jaren later op, zoals bij blootstelling aan gevaarlijke stoffen veelal pas na het pensioen. Ten derde voelen
individuele werkgevers sommige kosten beperkt, want die zijn slechts ten dele voor hun rekening. De kosten
van arbeidsongeschiktheid worden in de eerste jaren vooral gedragen door werkgevers. Bij langdurige
arbeidsongeschiktheid verschuiven ze echter naar de individuele werknemers en de maatschappij.67
De kosten voor loondoorbetaling bij ziekte zijn vaak verzekerd68 en de kosten voor verzuim van flexwerkers
worden deels gedragen door het collectief. Het is ook denkbaar dat de gezondheidsschade bijvoorbeeld pas
optreedt nadat de flexwerker alweer uit dienst is, waardoor preventie niet loont. Het is mogelijk dat
investeren in preventie dan juist ten goede komt aan de concurrent waar de uitzendkracht een paar jaar
later werkt. Ook hier wordt de prikkel om te investeren dus gedempt doordat de baten niet geïnternaliseerd
worden. Ten slotte worden immateriële kosten, zoals door verloren gezonde levensjaren, evenmin
meegewogen in de kostenanalyses, en zijn ze bovendien voor rekening van de werknemer en diens naasten/
nabestaanden.
De voordelen of de baten van ongezond werk voor werkgevers of werknemers zijn vaak ook niet gemonetariseerd. Die baten zijn er natuurlijk op korte termijn wel. Denk aan werkplekken waar op vrijdag de
transportband sneller wordt gezet om het weekend eerder te kunnen starten. Een ander voorbeeld,
nachtarbeid levert vaak een salarisverhoging op of maakt het mogelijk om werk en privé, zoals zorgtaken, te
combineren.

Een deelnemer aan de online consultatie over (on)gezond werk: “Bij het inzetten van tilhulp­
middelen zijn er een aantal redenen die worden genoemd om het niet te doen: de werknemers
vinden het niet stoer en denken dat het tijd kost. De managers staan onder druk om op korte termijn
de prestaties te leveren en vinden hulpmiddelgebruik maar onhandig in dit kader. De directie kijkt
slechts naar het rendement op korte termijn en beslist dan vaak tot het outsourcen van het zware
sjouwwerk via uitzendbureaus of ingehuurde zzp’ers. Het zware werk is dan niet weg, maar de
verantwoordelijkheid wel denken ze. Als het morgen kon, zou ik de werknemers bij fysiek zwaar
werk verplicht allemaal met tilhulpmiddelen laten werken en dan de eerste tijd niet naar rendement
op korte termijn kijken. Het gemor van de stoere jongens zou ik voor lief nemen en negeren, en de
directie tijdelijk naar huis sturen tot het rendement op lange termijn te zien is.”69

67

68

69

Voor het merendeel van de werkgevers is wel sprake van premiedifferentiatie per sector voor de arbeidsongeschiktheidsregelingen, maar hier levert een investering in preventie voor een individuele werkgever betrekkelijk
weinig op in uitgespaarde premie voor het individuele bedrijf. En zulke investeringen leveren in ieder geval niet
meer op dan voor een concurrent die níet in preventie heeft geïnvesteerd.
Zo komen verzuimkosten weliswaar in principe voor rekening van de werkgever, maar ruim drie kwart van de
werkgevers is verzekerd tegen de kosten van loondoorbetaling bij ziekte en heeft, los van eventuele premiedifferentiatie, weinig baat bij het investeren in betere arbeidsomstandigheden. Kamerstukken II, 2020-2021,
Aanhangsel van de Handelingen 1869.
Online consultatie via Xleap dd. apr-mei 2021. Er is 253 maal ingelogd op Xleap en er zijn in totaal 379 berichten
achterlaten.
16

3 Een stelsel gericht op preventie?
3.1 Inleiding

In een ideale wereld heeft iedere werkgever goed zicht op maatregelen om gezonde arbeidsomstandigheden te bevorderen en worden deze maatregelen ook genomen. Als Arbeidsinspectie zien we dag in dag
uit hoe anders de realiteit kan zijn.

Hoe komt dat? Er zijn verschillende belemmeringen binnen het stelsel ter bevordering van gezonde
arbeidsomstandigheden die een effectieve preventie van werkgerelateerde gezondheidsschade in de weg
zitten. In dit hoofdstuk gaan we daar verder op in. Het stelsel met de verantwoordelijkheden daarbinnen is
eerder uitgebreid beschreven in het rapport Beroepsziekten in beeld.70 Ondanks dit stelsel met de bijbehorende
verantwoordelijkheden komt preventie van werkgerelateerde gezondheidsschade nu onvoldoende van de
grond. Er zijn verschillende manieren om daarmee om te gaan. Die worden ook in dit hoofdstuk
beschreven.

3.2 Stelsel en wettelijk kader in het kort

Centraal in het Nederlandse stelsel van arbeidsomstandigheden staat de verantwoordelijkheid van de
werkgever voor de veiligheid en gezondheid van de werknemers. Die volgt uit de Europese Kaderrichtlijn
voor veiligheid en gezondheid op het werk.71

Kaderrichtlijn voor veiligheid en gezondheid op het werk
In deze Kaderrichtlijn zijn voor heel Europa de minimumvoorschriften voor veiligheid en gezondheid
bepaald, al staat het de lidstaten vrij om strengere maatregelen in te stellen. De Kaderrichtlijn bevat
een aantal algemene verplichtingen, zoals de verplichting een risico-inventarisatie en -evaluatie uit
te voeren, overleg te voeren met werknemers(vertegenwoordigers), en deskundige ondersteuning te
organiseren.

De Kaderrichtlijn is in Nederland verwerkt in de Arbeidsomstandighedenwet. Die wet regelt dat de
werkgever moet beschikken over een risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E), een plan van aanpak met de
te nemen maatregelen en het basiscontract met een arbodienst of bedrijfsarts. Zo kan een werkgever
gezond en veilig werk bevorderen en (verzuim door) arbeidsongevallen én beroepsziekten voorkomen.
De werkgever moet zich ook laten ondersteunen door een arbodienstverlener of bedrijfsarts. Dit betreft niet
alleen ziekteverzuimbegeleiding, maar bijvoorbeeld ook het periodiek arbeidsgezondheidskundig
onderzoek (PAGO) en toegang tot een bedrijfsarts. De Kaderrichtlijn richt zich overigens vooral op preventie.
De taken op het gebied van verzuimbegeleiding komen voort uit Nederlandse regels.
In de figuur hieronder zijn de partijen in het stelsel ter bevordering van gezonde en veilige arbeidsomstandigheden in beeld gebracht.

70
71

Inspectie SZW (2020), Beroepsziekten in beeld, deel I en II.
De kaderrichtlijn veiligheid en gezondheid op het werk | Safety and health at work EU-OSHA (europa.eu).
17

Figuur 3.1 Stelsel ter bevordering van gezonde en veilige arbeidsomstandigheden
Europese Richtlijnen

Gezondheidsraad

Beleid: Ministerie SZW

SER
Branche-organisaties
cao’s/arbocatalogi

VNO-NCW/MKB-NL
Werkgeversorganisaties

Werkgever

Werknemer

Preventiemedewerker

Curatieve
zorg

Vakbonden

Flex/zzp

OR/pvt

Belangengroepen
Juridische partijen
Letselschadeexperts
Advocaten

Arbodienst (extern/intern)
Bedrijfsarts
Kerndeskundigen

Arbeidsinspectie
Beroepsverenigingen
Kennisinstituten
(TNO, RIVM, Coronel, etc.)

Nederlands Centrum
voor Beroepsziekten

Verzekeraars
Loonkosten/verzuim (wg)
Zorgkosten (wn)
Letselschade (wg)

3.2 De contracten met arbodiensten

Op grond van de Nederlandse Arbowet dient de werkgever zich voor een aantal specifieke taken te laten
bijstaan door deskundigen, zoals een bedrijfsarts, een arbeidshygiënist, een arbeids- en organisatiedeskundige
en/of een veiligheidskundige (art. 14/14a Arbowet). Sinds 2017 moet de werkgever afspraken over de
begeleiding door deze deskundigen vastleggen in een basiscontract met een arbodienst of andere arbo­
deskundigen. Over dit basiscontract dient de werkgever overleg te voeren met de ondernemingsraad of
personeelsvertegenwoordiging.

De inhoud van het basiscontract
Alle werkgevers in Nederland dienen een contract af te sluiten met één of meer arbodeskundigen – in
de praktijk veelal met een gecertificeerde arbodienst. De Arbowet schrijft niet dwingend voor hoe dat
contract er inhoudelijk uit moet zien. Wel worden in de wet elf onderwerpen genoemd waar aandacht
aan moet worden besteed: 1) ziekteverzuimbegeleiding; 2) toetsen van en adviseren over de risico-­
inventarisatie en –evaluatie (RI&E); 3) periodiek arbeidsgezondheidskundig onderzoek (PAGO); 4)
aanstellingskeuring; 5) toegang tot de bedrijfsarts; 6) overleg met OR en preventiemedewerker; 7)
bezoek aan de werkplek; 8) second opinion; 9) klachtenprocedure; 10) melden beroepsziekten; 11)
advisering over preventie.

De meeste bedrijven hebben een contract met een arbodienst of andere arbodeskundige.72 In die contracten
worden tot op heden echter betrekkelijk weinig afspraken gemaakt over de preventieve taken. Het accent in

72

Inspectie SZW (2016), Arbo in Bedrijf 2016. Een onderzoek naar de naleving van arboverplichtingen, blootstelling
aan arbeidsrisico’s en genomen maatregelen in 2016. Den Haag, p. 145 e.v.
18

de contracten ligt op ziekteverzuimbegeleiding. Van de bedrijven mét een contract bevat 94% van de
contracten afspraken over verzuimbegeleiding. Er is echter meer nodig dan dat.
De Arbowet schrijft voor dat in het basiscontract aandacht moet worden besteed aan de elf verplichte
onderdelen (zie kader hierboven), maar het is niet dwingend voorgeschreven hoe aan die onderdelen
invulling moet worden gegeven. Dit is in lijn met het uitgangspunt bij deze wet dat er een grote verantwoordelijkheid voor de uitvoering van de regels ligt bij de werkgevers in overleg met de
werknemers(vertegenwoordigers).
Tabel 3.2 Beperkte aandacht voor preventie in contracten met de arbodienst
Onderwerp in contract als Onderwerp in contract als
% van alle bedrijven, dus % van alle bedrijven, dus
ook die zonder contract
ook die zonder contract
AIB 2019-2021
AIB 2018
Ziekteverzuimbegeleiding

50

Daadwerkelijk
afgenomen (AiB 2018)

75

35

Toegang tot (spreekuur van) de bedrijfsarts

38

39

7

Advisering/ondersteuning bij RI&E

25

21

2

Toetsing RI&E door gecertificeerde
deskundige

24

19

3

Advisering over preventie door de bedrijfsarts

22

16

2

Toegang van bedrijfsarts tot de werkplek

30

25

2

PAGO/PMO

30

27

4

Tijd voor onderzoeken en melden
beroepsziekten

24

19

1

Overleg tussen bedrijfsarts en
preventiemedewerker

28

26

5

Overleg met OR/pvt

22

16

2

Advies over aanstellingskeuringen

18

11

1

Bron: Nederlandse Arbeidsinspectie (2023), Arbo in Bedrijf 2019-2021, respectievelijk Arbo in Bedrijf 2018, Tabellenboek, p. 20-21.

Preventiegerichte deskundigheid, waaronder het aanbieden van een periodiek arbeidsgezondheidskundig
onderzoek (PAGO), wordt slechts in een minderheid van de bedrijven gecontracteerd. Een PAGO kan juist
antwoord geven op de vraag wat een bepaalde belasting of blootstelling aan een bepaald risico in het werk
betekent voor de werkende, en zo belangrijke bouwstenen voor preventieve interventies aandragen.
Een PAGO is immers een screenend onderzoek waarbij de bedrijfsarts en kerndeskundigen gericht zoeken
naar blootstelling aan risicofactoren en naar vroege signalen van mogelijke gezondheidseffecten bij
werknemers. Een dergelijk onderzoek kan diverse vormen hebben. Het kan bijvoorbeeld bestaan uit
biomonitoring van stoffen in bloed of urine, functieonderzoek van de longen, een functiegericht
onderzoek, maar ook uit vragenlijstonderzoek naar de ervaren werkdruk of de effecten van nachtwerk.
Werkgevers zijn verplicht een PAGO aan te bieden. Werknemers zijn echter, enige uitzonderingen voor
specifieke beroepsgroepen daargelaten, niet verplicht aan een PAGO mee te werken.

Een inspecteur aan het woord: Is het basiscontract een lege huls?
De Arbeidsinspectie ziet toe op de naleving van de werkgeversverplichting om te beschikken over
een basiscontract met een arbodienst of -deskundige. Inspecteurs controleren standaard op het
basiscontract tijdens arbo-inspecties en in ongevalsonderzoek. Daarbij controleren zij altijd op
aanwezigheid van het document, en afhankelijk van het project vindt inhoudelijke controle plaats op
de elementen uit het contract.

19

In de praktijk stuiten inspecteurs op werkgevers die basiscontracten afsluiten zonder te weten welke
diensten ze afnemen en waar ze voor betalen. Sommige werkgevers lijken basiscontracten alleen af
te sluiten om te voldoen aan de wettelijke verplichting. Het belangrijkste knelpunt is dat contracten
op ‘verrichtingenbasis’ worden afgesloten. Werkgevers hoeven dan pas voor diensten (elementen)
te betalen nadat ze zijn afgenomen. Op basis van de huidige wetgeving mag dit. Dat die dienst dan
in de praktijk helemaal niet wordt afgenomen, is formeel niet in strijd met de wet, maar het draagt
niets bij aan het dóel van de wetgeving op dit punt: preventie. Inspecteurs hebben daarom soms
vraagtekens bij de doelmatigheid en de beoogde preventieve werking van het basiscontract.
Of, zoals een inspecteur het verwoordde: “Wij zien in de praktijk veel ‘lege hulzen’ waarin het
basiscontract weliswaar bestaat, maar de preventieve diensten niet worden afgenomen”.
Daarnaast constateren inspecteurs dat lang niet alle werkenden onder een basiscontract vallen.
Zo wordt voor uitzendkrachten de verzuimbegeleiding geregeld door het uitzendbureau, maar de
verantwoordelijkheid voor de preventieve taken ligt bij de inhurende werkgever. In de contracten die
de Arbeidsinspectie heeft ingezien, is dit echter vrijwel niet geregeld.

Al met al mag worden geconcludeerd dat er nog belangrijke kansen voor verbetering door middel van
preventie liggen. Mogelijke verklaringen voor het achterblijven van investeringen in preventie zijn dat (a)
werkgevers zich nog onvoldoende bewust zijn van de (financiële) schade van ongezond werk (hoofdstuk 2)
en/of hun wettelijke (arbozorg)verplichtingen (hoofdstuk 4) of (b) de financieringssystematiek van de
bedrijfsgezondheidszorg en de rol van sectoren/branches.73 Over dat laatste gaat de volgende paragraaf.

3.3 Bedrijfsgezondheidszorg en preventie op sectorniveau

De genoemde Europese kaderrichtlijn laat ruimte aan de Lidstaten voor de invulling van de algemene
verplichtingen. Op één punt neemt Nederland een vrij unieke positie in: de financiering en organisatie van
de bedrijfsgezondheidszorg. De kaderrichtlijn verplicht alle lidstaten tot het organiseren van een stelsel van
zogeheten preventiediensten.74 Nederland heeft er, anders dan de meeste andere Europese landen, voor
gekozen de financiering van de bedrijfsgezondheidszorg (arbodiensten) vrijwel geheel te beleggen bij de
individuele bedrijven en instellingen.
In verschillende andere Europese lidstaten is sprake van meer gezamenlijke regie op het voorkomen van
werkgerelateerde gezondheidsschade, waarbij een hechte koppeling aan beroepsspecifieke risico’s
waardevol lijkt. Zo is in verschillende landen de bedrijfsgezondheidszorg niet georganiseerd op bedrijfs­
niveau, maar op sectorniveau. In meerdere landen zijn werkgevers verplicht een verzekering af te sluiten
voor de financiële schade van beroepsziekten. De uitvoerders van die compensatieregelingen hebben in die
landen meestal ook een taak op het gebied van preventie. In een aantal Europese landen is dit zelfs expliciet
in de wetgeving opgenomen.
Duitsland is een voorbeeld van een land waar de kosten van preventie en kennisopbouw gedragen worden
door de sector als geheel. Investeringen in preventie vanuit de sector vertalen zich in lagere (sectorale)
premies voor de verzekering. De financiële prikkels én de infrastructuur voor bedrijfsgezondheidskundige
kennis zijn in het Duitse systeem dus met elkaar verbonden.

Duitsland
In Duitsland zijn de investeringen in preventie-activiteiten geborgd door afspraken tussen de sociale
partners in de zogeheten Berufsgenossenschaften. Dit zijn sectorale organisaties, die worden
bestuurd door de werkgeversorganisaties en vakbonden in de sector. De Berufsgenossenschaften
zijn niet alleen verantwoordelijk voor de uitvoering van de verzekeringen75, maar hebben ook als
73
74
75

Inspectie SZW (2020), Beroepsziekten in beeld, deel I en II.
Kaderrichtlijn, artikel 7.
Boek VII, § 8 en 9 Sozialgesetzbuch.
20

wettelijke taak bij te dragen aan preventie76. Verder wijst het Sozialgesetzbuch de verzekeringnemer
(bedrijven) op de mogelijkheid om ‘überbetriebliche’ bedrijfsgezondheidsdiensten in het leven te
roepen. Dat wil zeggen boven het niveau van het individuele bedrijf, veelal op brancheniveau.
Deze branchebenadering leidt tot een opbouw van branchespecifieke kennis, die bijdraagt aan
gerichte preventie. Ook zijn de uitvoeringsorganisaties alert op het herkennen van vroege signalen
van (branchespecifieke) beroepsziekten, waarna de signalen worden opgepakt als aanleiding voor
preventieve maatregelen. Daarnaast hebben de Berufsgenossenschaften een toezichthoudende taak
op de werkplek. In het bijzonder het uitvoeren van onderzoek op de werkplek én, door middel van
interviews, onder de uitgevallen werknemers (en bij hun werkgevers). Bij die interviews wordt ook
gevraagd naar de oorzaak van het uitvallen van het werk. Dit leidt tot sectorspecifieke kennis bij de
toezichthouder.

In Frankrijk is de bedrijfsgezondheidszorg ook op een overkoepelend niveau georganiseerd en specifiek
gericht op preventie. De aanpak in Frankrijk zorgt onder meer voor een kortere lijn richting het toezicht.

Frankrijk
In Frankrijk is de bedrijfsgezondheidszorg voor bedrijven met minder dan 500 werknemers ook op
een overkoepelend niveau georganiseerd: in de vorm van regionale bedrijfsgezondheidsdiensten.
De missie van die bedrijfsgezondheidsdiensten is in de wet vastgelegd: preventie, en dus niet
verzuimbegeleiding. Verzuimbegeleiding zoals in Nederland belegd bij de bedrijfsarts, is in Frankrijk
voorbehouden aan de huisarts of de specialist. Verzuimbeoordeling door de bedrijfsarts heeft een
‘uitsluitend preventieve functie’ (art. R-4623-1 Code du Travail). Bedrijven zijn verplicht aangesloten
bij de regionale bedrijfsgezondheidsdienst, en het takenpakket ligt wettelijk vast en is niet onderhandelbaar. Signalen van ongezonde arbeidsomstandigheden worden door de bedrijfsarts
doorgegeven aan de Arbeidsinspectie. Daarnaast geeft de bedrijfsarts (ongevraagd) advies aan de
werkgever én voert zij of hij overleg met de werknemersvertegenwoordigers in het comité voor
veiligheid en gezondheid op het werk. De onafhankelijkheid van de bedrijfsarts is bij wet
gewaarborgd, onder meer door de verplichting om wijzigingen in de taken van of beëindiging van
een dienstverband met de bedrijfsarts voor te leggen aan de Arbeidsinspectie.

Ook België heeft een stelsel dat de individuele werkgever overstijgt met een uitvoerende instantie die ook
preventieve adviezen kan geven.

België
Werkgevers zijn verplicht verzekerd tegen de schade als gevolg van beroepsziekten. De werknemer is
de begunstigde. Bij een claim door de werknemer voert de uitvoerder van de regeling (Fedris) veelal
onderzoek uit naar de oorzaken op het werk. Bovendien kan Fedris adviseren over preventieve
maatregelen om herhaling te voorkomen. Daarnaast heeft Fedris in het algemeen een adviserende
taak richting de werkgever. Dat advies wordt gemaakt op eigen verzoek van de werkgever óf op
verzoek van de arbeidsgeneesheer77 dan wel het comité ter bevordering van preventie en
bescherming op de werkplek. Het advies is kosteloos.

Het rapport Beroepsziekten in beeld (2020) stelt ook dat preventie van beroepsziekten zou kunnen verlopen
langs de lijnen van branches. Brancheorganisaties kunnen een stimulerende en faciliterende rol spelen bij
de preventie van beroepsziekten. Branches vullen dit nu vooral in via voorlichting, de ontwikkeling van
branchespecifieke RI&E’s en de totstandkoming van arbocatalogi (zie kader). Echter, een collectieve
76
77

Boek VII § 14 ff Sozialgesetzbuch.
De arbeidsgeneesheer houdt primair medisch toezicht op de werkenden. In de wetgeving staat gedetailleerd
beschreven wat dit toezicht inhoudt.
21

investering in kennisontwikkeling door branches bestaat nu nog niet of nauwelijks, op een aantal positieve
voorbeelden na.78 Wellicht zijn in de toekomst sectorale fondsen een optie. Dan ontstaat er een verband
tussen branchegerichte financiering van de bedrijfsgezondheidszorg en een branchespecifieke organisatie
van preventie. Het zorgt mogelijk voor schaalvoordelen, lagere transactiekosten, en vooral meer branchespecifieke kennis.

Het belang van een branchebenadering
Uit de online consultatie79 blijkt dat brancheverenigingen zich veelal richten op voorlichting, de
ontwikkeling van branche-specifieke RI&E’s en de totstandkoming van arbocatalogi. Ook dragen
branchestructuren ertoe bij dat het onderwerp gezond werken op de agenda blijft. Voorlichting en
kennisdelen binnen de branche gebeurt door het ontsluiten van informatie via websites voor
werknemers of andere (digitale) tools zoals toolboxen, e-learningmodules, informatiebladen en
trainingen. Ook organiseren sommige branches bijeenkomsten of webinars over verschillende
gezond-werkenthema’s. Wat betreft de RI&E gaat het zowel om het ontwikkelen als up-to-date
houden van de branche-RI&E. Dit geldt ook voor de arbocatalogi. Verschillende branches gaan ook
het gesprek aan met individuele bedrijven of vragen aandacht voor gezond werk tijdens leden­
bijeenkomsten. Enkele andere voorbeelden van initiatieven en acties vanuit de branches zijn: het
promoten van het open spreekuur, het aanbieden van een sectoraal vertrouwenspersoon, het
aanbieden van stimuleringsregelingen, het stellen van branche-eisen aan materiaal, en het in de
gaten houden van technische ontwikkelingen en innovaties.

78
79

Inspectie SZW (2020), Beroepsziekten in beeld, deel II, p. 120ff.
Online consultatie via Xleap dd. apr-mei 2021. Er is 253 maal ingelogd op Xleap en er zijn in totaal 379 berichten
achterlaten.
22

4 De Arbeidsinspectiepraktijk
4.1 Inleiding

De verantwoordelijkheid voor gezond werk ligt in Nederland primair bij de werkgever, maar ook andere
partijen spelen hierin een rol. Eén van die partijen is de Arbeidsinspectie. In dit hoofdstuk wordt nader
ingegaan op de volgende vier punten: het aantal klachten en meldingen die de Arbeidsinspectie krijgt over
ongezond werk, de naleving van de arbozorgverplichtingen, kennis over en toezicht op blootstelling aan
gevaarlijke stoffen, psychosociale arbeidsbelasting en fysieke belasting en tot slot het belang van een
veiligheids- en gezondheidscultuur.

4.2 Relatief weinig meldingen over ongezond werk

De Arbeidsinspectie ontvangt meldingen over vastgestelde beroepsziekten indirect. Bedrijfsartsen die een
beroepsziekte vaststellen, dienen dit te melden aan het Nederlands Centrum voor Beroepsziekten. Deze
meldingen op grond van artikel 9, derde lid van de Arbowet gebeuren anoniem, en leiden tot statistische
informatie ten behoeve van beleidsmakers of de Arbeidsinspectie. Deze meldingen dragen dan ook niet
direct bij aan interventies op de werkvloer, nu onbekend is om welk bedrijf het gaat.

Wel krijgt de Arbeidsinspectie jaarlijks meldingen en verzoeken binnen van (ex-) werknemers, burgers,
personeelsvertegenwoordigingen, vakbonden etc.80 Voor dit rapport zijn de meldingen van 2019 geanalyseerd.81 De meeste meldingen waarbij sprake is van ongezonde arbeidsomstandigheden hebben te maken met
de drie genoemde boosdoeners: blootstelling gevaarlijke stoffen, psychosociale arbeidsbelasting en fysieke
belasting.
Bij meldingen over blootstelling aan gevaarlijke stoffen wordt over asbest het meest gemeld. Ook ontvangt
de Arbeidsinspectie klachten over andere kankerverwekkende stoffen. De meldingen psychosociale
arbeidsbelasting hebben onder andere betrekking op het niet kunnen opnemen van pauzes door te hoge
werkdruk, overwerk of dubbele diensten draaien als gevolg van onderbezetting, stress door onderbezetting82
en agressie. De meldingen over agressie komen bijvoorbeeld vanuit de zorg, justitiële inrichtingen,
daklozen- en thuislozenopvang en pakketbezorging.83 De meldingen over fysieke belasting hebben vooral
betrekking op zwaar werk en in mindere mate op repeterende belasting of onderbelasting.
Daarnaast blijkt uit de inventarisatie van meldingen dat er vaak samenloop is van ongezonde situaties die
wellicht versterkend en verergerend zijn. Bijvoorbeeld een melding over arbeidsmigranten waarbij sprake is
van onderbetaling, maar waaruit ook blijkt dat zij geen pauzes mogen nemen (Arbeidstijdenwet) en te
maken hebben met een hoge werkdruk (PSA).
Verder is regelmatig sprake van een samenloop van ongezonde situaties met ongevallen.84 Werknemers die
worden ingepland zonder genoeg rusttijden kunnen oververmoeid raken en in slaap vallen, met ongevallen
tot gevolg. De Arbeidsinspectie ontvangt regelmatig meldingen over ongevallen en nachtarbeid, maar

80

81

82
83
84

Naast het reageren op ongevalsmeldingen, klachten en signalen heeft de Arbeidsinspectie ook een ‘actieve’
programmering gebaseerd op risico-analyses. Een voorbeeld van een actief programma is het Programma
Bedrijven met gevaarlijke stoffen en daarbinnen het project ‘Blootstelling CMR-stoffen’. Zie paragraaf 4.4.
In het vervolg van deze paragraaf worden klachten, meldingen en andere signalen aangeduid met meldingen.
De relevante meldingen zijn geselecteerd op zoektermen met betrekking tot gezond werk. Omdat de analyse is
gedaan middels zoektermen is gekozen om te kijken naar 2019 en niet naar 2020, omdat dit een vertekend beeld
zou geven door corona (meldingen niet naleven RIVM-richtlijnen e.d.).
Met te weinig personeel veel te moeten produceren in hoog tempo.
Bij toegebracht letsel door agressie doet de Arbeidsinspectie ongevalsonderzoek.
Inspectie SZW (2017), ‘Staat van ernstige arbeidsongevallen ‘Weer veilig thuis uit je werk’, 2017.
23

zelden meldingen over gezondheidsklachten door nachtwerk of burn-out door stress. Dit illustreert goed
het verschil tussen onveilig en ongezond in zichtbaarheid of herkenbaarheid.
Wanneer leden van een medezeggenschapsorgaan klachten indienen of andere meldingen doen bij de
Arbeidsinspectie worden die altijd onderzocht. Sinds 201885 zijn bedrijfsartsen en kerndeskundigen die
melden over gevaarlijke stoffen in het meldingenproces van de Arbeidsinspectie gelijk gesteld aan de
vakbonden en de OR. Echter, voor bedrijfsartsen en andere kerndeskundigen is het melden van misstanden
bij de Arbeidsinspectie niet standaard.86 Verschillende bedrijfsartsen geven aan dat het melden van een
misstand bij de Arbeidsinspectie een laatste redmiddel is. De eerste stap is altijd een gesprek met de
werkgever zelf aangaan. Zolang de werkgever open staat voor preventie en het opheffen van misstanden
hoeft er geen aanleiding meer te zijn om een melding te doen bij de Arbeidsinspectie.
Slechts 9% van de bevraagde bedrijfsartsen heeft wel eens een melding gedaan bij de Arbeidsinspectie.
Twee derde (64%) van de bedrijfsartsen die gemeld hebben bij de Arbeidsinspectie zijn positief over deze
ervaring.87 Bijna alle bedrijfsartsen die ervaring hebben met het melden bij de Arbeidsinspectie zouden, los
van een goede of slechte ervaring uit het verleden, weer melden bij de Arbeidsinspectie bij een misstand.
Uit de enquête blijkt echter dat een aanzienlijke groep (40%) niet bekend is met de mogelijkheid om als
bedrijfsarts misstanden te melden bij de Arbeidsinspectie.
Naast het melden van misstanden geven verschillende bedrijfsartsen aan behoefte te hebben aan (eerdere)
ondersteuning vanuit de Arbeidsinspectie en/of informeel overleg, bijvoorbeeld als een werkgever weigert
een instantie als het Nederlands Kenniscentrum Arbeid en Longaandoeningen (NKAL) in te zetten of de
bedrijfsarts geen inzage krijgt in de RI&E.88 Ongeveer 25% van de bevraagde bedrijfsartsen geeft aan dat ze
geen inzage kregen in de RI&E van de werkgever.

4.3 Naleving arbozorgverplichtingen

De Arbeidsinspectie besteedt op meerdere manieren aandacht aan de naleving van de arbozorgverplichtingen.
De Arbeidsinspectie kent een standaard aanpak; zie het kader hieronder.

Toezicht op arbozorgverplichtingen
De Inspectie vraagt voor het toezicht op de arbozorg van bedrijven relevante documenten op, zoals
de RI&E, plan van aanpak en het basiscontract. Daarnaast voeren inspecteurs gesprekken binnen het
bedrijf, onder andere met het management, hr-adviseur, preventiemedewerker, werknemers, OR.
De opgevraagde documenten worden beoordeeld en kunnen dienen als input of leidraad voor de te
voeren gesprekken. In de gesprekken wordt bekeken hoe papier en praktijk zich tot elkaar
verhouden.

85

86

87

88

Zie Kamerbrief Informatie over Kamerstuk 25883, nr. 294 | Overheid.nl > Officiële bekendmakingen (officielebekendmakingen.nl). Dit is vastgelegd in artikel 24, lid 7, Arbowet.
Dit blijkt uit een vragenlijst uitgezet onder bedrijfsartsen door de Nederlandse Vereniging voor Arbeids- en
Bedrijfsgeneeskunde (NVAB) en de Arbeidsinspectie over samenwerking bij de preventie van beroepsziekten door
gevaarlijke stoffen. De vragenlijst is beantwoord door 212 bedrijfsartsen. De enquête heeft van 12 juli tot 1
september 2021 open gestaan.
Bij degenen die niet positief zijn (een derde van de ondervraagden) komt dat door het uitblijven van actie van de
Arbeidsinspectie. Deze teleurstelling vanuit de bedrijfsartsen is verklaarbaar. Uit de enquête blijkt immers dat
bedrijfsartsen niet zo maar tot melden bij de Arbeidsinspectie overgaan.
23% van de ondervraagde bedrijfsartsen kreeg weleens geen inzage in of afschrift van een RI&E van een werkgever
ondanks dat de werkgever deze RI&E wel heeft en de bedrijfsarts erom vroeg. Blijkt uit een vragenlijst uitgezet
onder bedrijfsartsen door de NVAB en de Arbeidsinspectie over samenwerking bij de preventie van beroepsziekten
door gevaarlijke stoffen. De vragenlijst is beantwoord door 212 bedrijfsartsen. De enquête heeft van 12 juli tot 1
september 2021 open gestaan.
24

Naast de standaardaanpak heeft de Arbeidsinspectie specifieke projecten gericht op sectoren waar naleving
laag is en arbeidsrisico’s groot zijn.89 Ook zet de Arbeidsinspectie projectmatig digitale handhaving
(administratieve controles van de RI&E en handhaving naar aanleiding daarvan) in.
Uit onderzoek van de Arbeidsinspectie blijkt dat naleving van de kernverplichtingen leidt tot betere
beheersing van de eventuele arbeidsrisico’s.90 Met name de aanwezigheid van RI&E en frequent overleg met
de medezeggenschap in het bedrijf zijn voorspellers van adequate risicobeheersing. Medezeggenschap
draagt vooral bij aan het beheersen van ‘onzichtbare’ risico’s zoals psychosociale arbeidsbelasting.91
Uit de jaarlijkse monitor Arbo in Bedrijf van de Arbeidsinspectie blijkt helaas dat de naleving van de
wettelijke bepalingen op het gebied van arbozorg bij veel werkgevers niet op orde is. Ruwweg de helft van
de Nederlandse bedrijven beschikt niet over een RI&E. Dit betreft in het bijzonder kleinere bedrijven.
Bij verschillende inspectieprojecten viel op dat meer dan de helft van de werkgevers hun RI&E pas opstelde
na de datum waarop ze door de Arbeidsinspectie zijn aangeschreven.92 Bedrijven met meer dan 100
werknemers hebben veelal wel een RI&E uitgevoerd. Hierdoor werkt een meerderheid van de werknemers
(86%) in een bedrijf waar de risico’s in kaart zijn gebracht.93
Onze inspecteurs constateren regelmatig dat vooral kleine bedrijven erg opkijken tegen het opstellen van
een RI&E. Het zijn vaak bedrijven waarbij de zelfstandige eigenaar als meewerkend voorman/voorvrouw
werkt naarmate het bedrijf groeit. Met het aannemen van personeel komen verplichtingen, zoals het
opstellen van een RI&E, waaraan de eigenaars geen prioriteit geven. Doorgaans is er eerder sprake van
tijdsgebrek, geen besef en niet weten waar welke informatie te vinden is, dan van onwil. Dit soort bedrijven
heeft behoefte aan concrete zaken zoals het gebruik van branche-RI&E’s, Arbocatalogi en checklists.
Om bedrijven te ondersteunen bij het vormgeven van hun Arbozorg, ontwikkelt de Arbeidsinspectie diverse
tools, zoals Zelfinspectietools.94 Daarnaast werkt de Arbeidsinspectie samen met het meerjarig beleids­
programma Impuls RI&E van SZW. Een recent voorbeeld is rie.nl, dat kleine werkgevers moet helpen bij het
opstellen van een RI&E.

Ervaren kleine bedrijven RI&E als nuttig?
In 2020 heeft de Arbeidsinspectie gecontroleerd of garagebedrijven voldoen aan de
Arbozorgverplichtingen (Factsheet Sectoraanpak Arbozorg bij garagebedrijven in 2020 | Publicatie |
Nederlandse Arbeidsinspectie (nlarbeidsinspectie.nl)). Uit de controles bij garagebedrijven en
gesprekken na afloop met 16 garagehouders blijkt dat veel garagehouders pas door de dreiging van
een boete hun risico’s inventariseren en ontbrekende maatregelen treffen. De gesprekken met
garagehouders maken duidelijk dat ze van mening zijn dat ze op de belangrijke punten reeds veilig
en gezond (genoeg) werken. Het nut van een RI&E is volgens hen dat het ervoor zorgt dat ze de
puntjes op de i zetten en scherp blijven. Ze besteden bijvoorbeeld soms weer aandacht aan risico’s
die zijn verwaarloosd in de drukte van alledag. Tegelijkertijd zijn ze ook van mening dat de (actualisatie van de) RI&E niet écht heeft geleid tot meer veiligheid of gezondheid op de werkvloer. Het
heeft volgens deze garagehouders vooral kleinere tekortkomingen aan het licht gebracht zonder
grote gezond- of veiligheidsrisico’s. De RI&E ervaren ze dan ook als een enigszins ambtelijk

89

90

91

92

93
94

Inspectieresultaten Arbozorg in de Houtverwerkende Industrie 2021; Inspectieresultaten Arbozorg in de papier- en
kartonindustrie 2021; Inspectieresultaten Arbozorg in de computerindustrie; Inspectieresultaten Arbozorg in de
bouwmaterialenindustrie; Inspectieresultaten Arbozorg in de hoveniersbranche.
Inspectie SZW (2016), Arbo in Bedrijf 2016. Een onderzoek naar de naleving van arboverplichtingen, blootstelling
aan arbeidsrisico’s en genomen maatregelen in 2016. Den Haag, p. 145 e.v.
Popma (2009), Does worker participation improve health and safety? Findings from the Netherlands, in: Policy and
Practice in Health and Safety, vol. 07 (1), 2009, p.85-103.
Inspectieresultaten Arbozorg in de Houtverwerkende Industrie 2021; Inspectieresultaten Arbozorg in de papier- en
kartonindustrie 2021; Inspectieresultaten Arbozorg in de computerindustrie; Inspectieresultaten Arbozorg in de
bouwmaterialenindustrie; Inspectieresultaten Arbozorg in de hoveniersbranche.
Nederlandse Arbeidsinspectie (2023), Arbo in Bedrijf 2019-2021, p. 7.
Zelfinspectie.nl: Eerlijk, gezond en veilig werk | Zelfinspectie door de Nederlandse Arbeidsinspectie.
25

geformuleerd, theoretisch instrument dat zich op alles (en dus ook de kleine dingen) richt.
De garagehouders waarmee de Arbeidsinspectie heeft gesproken, vinden de RI&E erg uitgebreid en
niet altijd even duidelijk of passend voor de situatie op hun werkvloer. Het op orde brengen van hun
RI&E ervaren zij derhalve als een (te) tijdrovende klus. Dit alles maakt dat ze een RI&E niet per se
nodig vinden. Veiligheid en gezondheid op de werkplek vinden ze belangrijk, maar daar is niet
noodzakelijkerwijs een RI&E voor nodig aldus de garagehouders. Ze zijn van mening dat een
gezondheids- en veiligheidscultuur hetgeen is dat er in de praktijk werkelijk toe doet.

Veel grote bedrijven hebben weliswaar een RI&E, maar dat betekent helaas niet altijd dat deze ook goed
doorwerkt op de werkvloer. Soms is de RI&E onvolledig of niet actueel.
Verder is in vier op de vijf bedrijven met een basiscontract niets geregeld voor de bijstand door een
arbeidshygiënist of arbeids- en organisatiekundige.95 Een goede risico-inschatting en maatregelen om
beroepsziekten te voorkomen ontbreken.

Een inspecteur aan het woord: De RI&E een levend document?
De wijze waarop werkgevers omgaan met de RI&E lijkt niet altijd adequaat. Niet zelden is de RI&E
verouderd. Al is het soms lastig te beoordelen. Inspecteur: “alle documenten lijken vorige week in
elkaar gezet te zijn. Er is geen plan van aanpak en de RI&E is op één punt na volledig blanco”.
Toen de inspecteur de werkgever hiermee confronteerde, liet deze weten: “In 2018 hadden we al een
RI&E. Ik heb deze voor u geüpdatet, dat leek me wel zo netjes”.

De Arbeidsinspectie heeft verkennend aan een groep werkgevers gevraagd hoe zij omgaan met beroeps­
ziekten.96 Veel van deze bevraagde werkgevers blijken wel maatregelen te treffen als zij van de bedrijfsarts
horen dat mogelijk sprake is van een beroepsziekte. Deze maatregelen hebben echter vooral betrekking op
verzuimbegeleiding en re-integratie, en veel minder op het in preventieve zin aanpassen van de arbeids­
omstandigheden om nieuwe gevallen van beroepsziekten te voorkomen. Eén op de vijf bevraagde
werkgevers neemt maatregelen over de volle breedte – van primaire preventie (verbetering van de arbeidsomstandigheden) naar secundaire en tertiaire preventie (verzuimbegeleiding en re-integratie).

Daad bij het woord voegen
De targets van de afdeling verkoop zijn omlaag gebracht, omdat de werkvoorbereiders het werk niet
meer aan bleken te kunnen. Via de Arboarts kwamen deze klachten aan het licht toen een van de
werkvoorbereiders burn-outklachten kreeg. Het bedrijf heeft meteen maatregelen genomen. De
betreffende medewerker is na een rustperiode weer op dezelfde functie teruggekeerd. De werkdruk
op de afdeling ligt nu lager.

De kennis van werkgevers over beroepsziekten is nog voor verbetering vatbaar. Een meerderheid van de
bevraagde werkgevers weet niet dat in het basiscontract moet zijn opgenomen dat de bedrijfsarts tijd krijgt
om meldingen van beroepsziekten te doen. In de praktijk gebeurt dit ook zelden.97 Bij een verkenning bleek
dat een op de zes bevraagde werkgevers niet goed weet wat er onder beroepsziekten wordt verstaan.

95

96

97

Inspectie SZW (2019), Arbo in bedrijf 2018 | Rapport | Nederlandse Arbeidsinspectie (nlarbeidsinspectie.nl). Den
Haag, p. 21. (Voor overige resultaten van het monitoronderzoek zie verder: Inspectie SZW (2019), Arbo in Bedrijf 2018.
Een onderzoek naar de naleving van arboverplichtingen, blootstelling aan risico’s en genomen maartregelen in 2018.
Deze verdiepende/kwalitatieve verkenningen zijn qua aantallen niet omvangrijk genoeg om de uitkomsten te
generaliseren.
Uit monitoronderzoek van de Nederlandse Arbeidsinspectie blijkt dat in 80% van de basiscontracten geen
afspraken zijn gemaakt over tijd voor onderzoeken en rapporteren van beroepsziekten, zie p. 20 en 21 van het
tabellenboek van de Inspectie SZW (2019): Tabellenboek Arbo in bedrijf 2018. Voor overige resultaten van het
monitoronderzoek zie: Inspectie SZW (2019), Arbo in Bedrijf 2018. Een onderzoek naar de naleving van arboverplichtingen,
blootstelling aan risico’s en genomen maartregelen in 2018.
26

Kortom, veel bedrijven geven beperkt invulling aan een aantal kernverplichtingen uit de Arbowet. De
Arbeidsinspectie blijft dit de komende jaren volgen via de monitor Arbo in Bedrijf. Zo kan worden
vastgesteld of er verbetering optreedt.98

4.4 Kennis over en toezicht op blootstelling aan gevaarlijke stoffen

In 2018 intensiveerde de Arbeidsinspectie in het programma ‘Bedrijven met gevaarlijke stoffen’ de aanpak
van ongewenste blootstelling aan gevaarlijke stoffen.99 Toezicht blijkt een belangrijke beweegreden voor
bedrijven om blijvend aandacht te besteden aan veilig werken met gevaarlijke stoffen. Dit blijkt bijvoorbeeld uit het project ‘Blootstelling CMR-stoffen’ van de Arbeidsinspectie.100 Het project bevatte zowel een
nulmeting, om een eerste indruk te krijgen van de stand van zaken bij complexe bedrijven101, als een aantal
herinspecties. De resultaten waren zowel zorgwekkend als hoopgevend. Zorgwekkend was dat uit de
nulmeting bleek dat veel complexe bedrijven de zorg voor gezond werken met kankerverwekkende stoffen
niet op orde hebben.102 Zo had één derde van deze bedrijven geen inventarisatie van de gevaarlijke stoffen
in het bedrijf. De helft van de bedrijven had een adequate blootstellingsbeoordeling uitgevoerd, en voor de
gevaarlijkste stoffen (CMR) was dit 40%. In een kwart van de bedrijven was sprake van blootstelling boven
de grenswaarde en 40% van de bedrijven beschikte niet over alle relevante veiligheidsinformatiebladen. Bij
drie op de vier bezochte bedrijven is handhavend opgetreden, terwijl een hoog niveau van risicomanagement wel verwacht mag worden van bedrijven met veel gevaarlijke stoffen.103 Hoopgevend is dat bij
herinspectie de situatie aanmerkelijk verbeterd was. Dit is een indicatie dat inspecties in ieder geval op
korte termijn effectief zijn. Ook bij het toezicht op composietbedrijven blijkt dat handhaving effectief is: bij
eerste inspectie werd in 76% van de bedrijven handhavend opgetreden, bij tweede inspectie was het
handhavingspercentage gedaald naar 42%.104
Dat bedrijven vaak onvoldoende maatregelen nemen om de risico’s van gevaarlijke stoffen te beheersen,
komt onder andere door ontbrekende kennis. Bedrijven hebben onvoldoende kennis over bijvoorbeeld de
aanwezigheid van gevaarlijke stoffen in hun bedrijf en bedrijfsprocessen; de risico’s van acute of langdurige
blootstelling en de mate waarin werknemers worden blootgesteld. Wanneer bedrijven wél maatregelen
treffen, dan wordt het risico vaak niet volgens de arbeidshygiënische strategie bij de bron aangepakt. Te vaak
wordt voor persoonlijke beschermingsmiddelen gekozen, in plaats van het vervangen van de gevaarlijke
stoffen door veiligere alternatieven of het aanpassen van productieprocessen. Wanneer vaststaat dat het
technisch uitvoerbaar is om een gezonder alternatief toe te passen dan handhaaft de Arbeidsinspectie
daarop. Voorwaarde is natuurlijk dat het alternatief operationeel verkrijgbaar is en in de gegeven bedrijfs­
situatie toepasbaar.
Ook ondernemingsraden en personeelsvertegenwoordigingen kunnen een belangrijke rol vervullen.
De Arbeidsinspectie pakt hun klachten en meldingen altijd op. Daartoe heeft de Arbeidsinspectie een
handreiking ‘de ondernemingsraad en gevaarlijke stoffen’ gepubliceerd in 2020. En in samenwerking met
de FNV is de app Stoffencheck ontwikkeld.105

De evaluatie van de wijzigingen in de Arbowet per 2017 laat zien dat op een aantal punten sprake is van een lichte
verbetering. Zie Hoorweg, Kool & Schoenmakers (2020), Evaluatie wijzigingen Arbowet. Eindrapport. Capgemini.
99
Toezicht op het werken met gevaarlijke stoffen 2016-2020 | Rapport | Inspectie SZW, 2021.
100
Effectonderzoek blootstelling CMR-stoffen - nulmeting bij 80 complexe bedrijven en effectmeting bij 29 complexe
bedrijven | Rapport | Inspectie SZW, 2021.
101
Complexe bedrijven zijn relatief grote bedrijven, met name in de chemische en petrochemische industrie, waar met
veel verschillende stoffen wordt gewerkt.
102
Dit was opmerkelijk omdat de steekproef overwegend grote bedrijven betrof, waarvan bekend is dat die over het
algemeen een beter arbobeleid voeren dan kleinere bedrijven.
103
Uit eerdere onderzoeken van de Arbeidsinspectie bleek bij herhaling dat een zeer kleine minderheid (minder dan
10%) van de ‘gewone’ bedrijven waar met gevaarlijke stoffen wordt gewerkt de risico’s op de juiste wijze
beoordeelt. Zie Inspectie SZW (2020), Beroepsziekten in beeld, p. 43
104
Blootstelling gevaarlijke stoffen bij composietbedrijven | Rapport | Nederlandse Arbeidsinspectie (nlarbeidsinspectie.nl), 2021.
105
Zie ook Nederlandse Arbeidsinpectie (2022), Gewasbeschermingsmiddelen in de agrarische sector.
98

27

4.5 Kennis over en toezicht op psychosociale arbeidsbelasting

De Inspectie heeft sinds 2018 een programma gericht op psychosociale arbeidsbelasting (PSA) en arbeids(markt)discriminatie. Onder psychosociale arbeidsbelasting vallen werkdruk en ongewenst gedrag zoals
discriminatie, seksueel overschrijdend gedrag, pesten en agressie.

4.5.1

Werkdruk en ongewenst gedrag op de werkvloer
In de periode 2019-2022 heeft de Arbeidsinspectie onder andere inspecties106 en onderzoeken107 uitgevoerd.
Inspecteurs zien dat werkgevers doorgaans welwillend zijn, maar zich vaak niet bewust zijn van PSA-risico’s
in hun bedrijf en niet goed weten wat ze precies kunnen doen. Met de Zelfinspectietool Werkdruk en
Ongewenst Gedrag108 geeft de Arbeidsinspectie een handelingsperspectief voor de werkgevers. Hiermee
wordt voor de werkgever inzichtelijk gemaakt hoe beleid op het terrein van werkdruk en ongewenst gedrag
uitgewerkt kan worden. Ook zijn met een Delphi-studie over intern ongewenst gedrag risicofactoren en
maatregelen die werkgevers kunnen nemen onderzocht.109

Maatregelen werkdruk en intern ongewenst gedrag nog veelal ‘curatief’
De maatregelen die werkgevers nemen tegen bijvoorbeeld werkdruk zijn voornamelijk curatief en
gericht op het individu. Voorbeelden daarvan zijn het aanbieden van trainingen over timemanagement en mindfulness. Preventieve maatregelen, waar de arbeidshygiënische strategie om vraagt,
zien we veel minder. Er zijn wel goede voorbeelden in diverse sectoren, zoals systematieken voor
zelfroosteren. Dit geeft de medewerkers meer autonomie bij de invulling van hun werk en een
betere werk-privébalans.
Ook de maatregelen die werkgevers nemen tegen intern ongewenst gedrag zijn veelal reactief van
aard. Denk aan een klachtenprocedure of vertrouwenspersonen. Dan heeft het ongewenst gedrag
dus al plaatsgevonden. Werkgevers weten vaak niet goed wat te doen aan preventie.110

Branche- en beroepsorganisaties kunnen veel betekenen in het verhogen van bewustwording en het bieden
van handelingsperspectief bij werkgevers. Bijvoorbeeld: bij de doe-het-zelfzaken leidde het inspectieproject
tot aanpassing van de arbocatalogus op het onderdeel intern ongewenst gedrag en de totstandkoming van
een branche-RI&E. De inspecteurs merken het aan bewustwording en handelingsperspectief bij werkgevers
of een branche-/beroepsorganisatie actief is op het terrein van PSA.
De Arbeidsinspectie heeft de afgelopen programmaperiode ook energie gestoken in het verhogen van het
kennisniveau bij arbodiensten en kerndeskundigen op het terrein van PSA.

Zie Programmarapportage Psychosociale Arbeidsbelasting 2019-2022.
Bijvoorbeeld Een slimme werkgever kent zijn jonge professionals - Onderzoek naar psychosociale arbeidsbelasting
bij jonge professionals | Publicatie | Nederlandse Arbeidsinspectie (nlarbeidsinspectie.nl)
108
Werkdruk en ongewenst gedrag | Zelfinspectie door Inspectie SZW.
109
Nederlandse Arbeidsinspectie (2022), Delphi-studie naar risicofactoren en maatregelen intern ongewenst gedrag.
110
Zie ook: Ongewenst gedrag: zoek eerst de risicofactoren, neem dan de juiste maatregelen (arbo-online.nl).
106
107

28

Ervaringen met de rol van arbodiensten en kerndeskundigen
Gecertificeerde kerndeskundigen111 hebben een belangrijke normstellende en adviserende rol bij de
totstandkoming van het PSA-beleid. Naast advies stellen deze professionals ook RI&E’s op en toetsen
deze. In de praktijk is gebleken dat vaak onvolledige RI&E’s worden aangetroffen, met name op de
risico’s ongewenst gedrag en discriminatie. Alhoewel de werkgever verantwoordelijk blijft, geven zij
vaak aan volledig te vertrouwen op de deskundigheid van de gecertificeerde kerndeskundigen.
De Arbeidsinspectie is daarom met de brancheverenigingen van de vier groepen kerndeskundigen
gaan onderzoeken waarom de risico’s op ongewenst gedrag en discriminatie onvoldoende geïnventariseerd worden. Hiervoor zijn twee belangrijke oorzaken: het kennisniveau op het gebied van
ongewenst gedrag en discriminatie blijkt niet altijd te voldoen aan de laatste stand van de
wetenschap, en het gebeurt dat gecertificeerde kerndeskundigen het PSA-deel toetsen terwijl dat niet
hun expertise is.112 De Arbeidsinspectie bezocht alle 160 arbodiensten om dit te verbeteren door
informatie te verschaffen en samenwerking tussen de verschillende kerndeskundigen te stimuleren.
Omdat de vier brancheverenigingen onderling weinig contact met elkaar onderhouden, heeft de
Inspectie een gezamenlijke themabijeenkomst georganiseerd om kennis uit te wisselen en de
onderlinge samen­werking te bevorderen.

Werkgevers voldoen voor dit thema steeds meer aan de basisvereisten uit de Arbowet, namelijk (1) een RI&E
met onderdeel PSA/ongewenst gedrag uitgewerkt en (2) een plan van aanpak met maatregelen om de
geïnventariseerde risico’s te beheersen. De Arbeidsinspectie constateert echter dat werkgevers niet
onderzoeken of hun maatregelen effectief zijn geweest. Hierdoor is er een gerede kans dat problemen met
PSA aanhouden. Het evalueren of maatregelen effectief zijn, krijgt dan ook extra aandacht in het nieuwe
programmaplan.
4.5.2

Discriminatie bij werving en selectie
Uit verkennende inspecties in de periode 2019-2022 en onderzoeken113 blijkt dat werkgevers over het
algemeen geen op schrift gestelde werkwijze hebben om discriminatie bij werving en selectie114 tegen te
gaan. Ook gaan veel werkgevers uit van een ‘klik’ met de sollicitant en zijn zij zich niet bewust dat dit
discriminatie met zich mee kan brengen. Met de Checklist Arbeidsmarktdiscriminatie115 geeft de
Arbeidsinspectie enig handelingsperspectief voor de werkgevers. Het wordt voor de werkgever zichtbaar op
welke onderdelen het beleid bij werving en selectie beter moet.

Ervaringen met mystery-onderzoeken
Uit twee mystery-onderzoeken, uitgevoerd in opdracht van de Arbeidsinspectie, blijkt dat uitzendbureaus 40% van de discriminerende verzoeken van werkgevers op basis van etniciteit honoreerden,
en dat in 85% van de gevallen het mogelijk was om vacatures met discriminerende inhoud op de
online platforms te plaatsen.116

Arbeids- en organisatiedeskundigen, arbeidshygiënisten, veiligheidskundigen, bedrijfsartsen.
De regels zijn per 1 juli 2022 aangescherpt: Toetsing RI&E door arbokerndeskundigen volgens nieuw certificatieschema | SER.
113
Zie ook: Kamerbrief aanbieding onderzoeken arbeidsmarktdiscriminatie | Kamerstuk | Rijksoverheid.nl
114
De bewindspersonen van SZW hebben aan de Tweede Kamer toegezegd dat de Arbeidsinspectie actief zal worden
op het terrein van discriminatie bij werving en selectie, vooruitlopend op de inwerkingstreding van het voorstel van
de Wet Toezicht gelijke kansen bij werving en selectie.
115
Checklist arbeidsmarktdiscriminatie | Inspectie Checklist door de Nederlandse Arbeidsinspectie (inspectie-checklist.nl)
116
Rapport Mystery-callingonderzoek arbeidsmarktdiscriminatie | Rapport | Nederlandse Arbeidsinspectie (nlarbeidsinspectie.nl); Discriminatie via online vacatureplatforms | Nieuwsbericht | Nederlandse Arbeidsinspectie (nlarbeidsinspectie.nl)
111

112

29

Online vacaturescanner
De Arbeidsinspectie gaat bij inwerkingtreding van het wetvoorstel117 toezicht houden op de naleving
van deze wet bij alle werkgevers in Nederland. De Arbeidsinspectie zal risicogericht werken en
sectoren en bedrijven onder meer selecteren met een vacaturescanner. De vacaturescanner
verzamelt vacatureteksten van vier grote vacaturewebsites. Vacatures met vermoedelijk onderscheid
op leeftijd, geslacht of herkomst worden als risico-indicator gebruikt voor afwezigheid van de op
grond van de wet verplichte werkwijze bij de werkgever. De sectoren detailhandel en arbeidsbemiddeling springen eruit met de meeste vacatures met vermoedelijk onderscheid. De komende periode
zal de Arbeidsinspectie zich in eerste instantie op deze twee sectoren richten.

4.6 Kennis over en toezicht op fysieke belasting

De Inspectie hield de afgelopen jaren toezicht op fysieke belasting via haar sectorgerichte programma’s.
Toezicht op dit risico kent een langere geschiedenis dan bij de overige twee boosdoeners van ongezond
werk. Gebleken is dat fysieke belasting bij uiteenlopende beroepen en sectoren een niet goed onderkend
risico is en dat maatregelen achterblijven. Hieronder enkele voorbeelden.

Fysieke belasting van sjorders
Uit dit inspectieproject (2011) bleek dat het sjorren gepaard gaat met normoverschrijdende fysieke
belasting, die maakt dat het werk een verhoogd risico vormt op het ontstaan van met name rug- en
schouder/arm-klachten. Er is al sprake van een te hoge fysieke belasting bij circa 1 uur sjorren.
Dit betekent dat de oplossing voor deze fysieke-belastingproblematiek niet ligt in taakroulatie
(reductie blootstellingduur). Een oplossing om de zwaarte iets te reduceren is het sjorren in tweetallen,
een sjortechniek die inmiddels is doorgevoerd. De meest effectieve oplossing is verbetering van
sjormaterialen en herontwerp van de wijze van vastzetten, wat door het internationale karakter van
deze werkzaamheid lastig is.118

Pakketbezorgers en distributiecentra
Uit een inspectieproject (2012) blijkt onder meer dat pakketbezorgers aan een te hoge fysieke
belasting worden blootgesteld. Pakketgewichten van meer dan 40 kilo die handmatig worden
bezorgd, komen regelmatig voor. De helft van de geïnterviewde bezorgers gaf aan lichamelijke
klachten door het werk te ervaren. Elk pakket wordt minimaal drie keer opgetild en ergens
neergelegd en niet altijd op een prettige tilhoogte of in een goede houding.119
Als een bezorger onderweg is, is het aantal hulpmiddelen dat hij/zij kan inzetten beperkt. Ook staan
de bezorgers bij het afleveren geen hulpmiddelen ter beschikking om pakketten mechanisch te
verplaatsen of in ieder geval zo veel mogelijk op dezelfde hoogte te kunnen houden en weg te
kunnen leggen. Een realistisch streven voor deze sector is om het aantal handmatige tilmomenten te
reduceren naar één (bij de klant), en voor dit tilmoment innovatieve hulpmiddelen te (laten)
ontwikkelen.120
In de pakketsector wordt er echter veel gewerkt met onderaannemers. De afgelopen jaren is de
Arbeidsinspectie middels een ketenaanpak blijven interveniëren121 bij de vier grootste pakketdienstverleners. Zij hebben maatregelen getroffen zodat er binnen de pakketsector eerlijker wordt
gewerkt. De Inspectie stelt wel dat het risico aanwezig is dat de genomen maatregelen

Het voorstel van de Wet toezicht gelijke kansen bij werving en selectie.
Inspectie SZW (2020), Beroepsziekten beter in beeld.
119
Voorbeeld: een doos hondenvoer van 31 kilo wordt van de band gehaald en op de vloer gelegd, vervolgens in de auto
gelegd en er bij de klant weer uit gehaald. Een bezorger bleek gemiddeld tussen de 70 en 150 stops per dag te maken.
120
Inspectie SZW (2020), Beroepsziekten beter in beeld.
121
Denk aan veelvuldige inspecties van de Arbeidsinspectie, gesprekken op concern- en directieniveau, inzet van
handhavingsinstrumenten en publicitaire aandacht.
117

118

30

‘wegzakken’.122 Daarom blijft de Inspectie ook de komende tijd controles in deze sector houden
zowel op eerlijk als gezond werk.
In de distributiecentra zijn oplossingen mogelijk om het aantal handmatig uitgevoerde tilmomenten
te verminderen.123 Bij een inspectieproject in 2021/2022 bleek echter dat het risico van fysieke
belasting onbekend en onderschat is bij de distributiecentra.124 Het aantal geïnspecteerde distributie­
centra met één of meer overtredingen bleek hoog, 163 van de 200 (82%). In totaal werden 547
overtredingen vastgesteld, waarvan 28 zeer ernstige.

Fysieke belasting in de zorg
Samen met werkdruk zorgt fysieke overbelasting voor veel ziekteverzuim in de zorg.
De Arbeidsinspectie tilt daarom zwaar aan gezonde fysieke belasting. De Inspectie heeft in 2018
ongeveer 40 verpleeghuizen en instellingen voor gehandicaptenzorg geïnspecteerd op de beheersing
van fysieke overbelasting. De instellingen hadden het, met voldoende tilhulpmiddelen, over het
algemeen goed geregeld op de werkvloer. Echter, bij twee derde van de instellingen was het beleid
over fysieke belasting niet op orde: risico niet opgenomen in de RI&E, geen of onvoldoende beleid
en onvoldoende training. Om ook niet geïnspecteerde instellingen op weg te helpen, is een communicatiecampagne opgezet waarin de Inspectie, ter inspiratie, vier verhalen van zorginstellingen
opgetekend heeft.125

Er zijn veel instrumenten voor het tegengaan van te zware fysieke belasting. Zo is er een Wegwijzer fysieke
belasting. Verder is er de Checklist Fysieke Belasting (CFB) en de vervolginstrumenten: de Hand-armrisicobeoordelingsmethode (HARM), het Werkhoudingeninstrument (WHI), de Duw en Trek Check (DUTCH)
en de checklist Beter achter je schermen (BAS). Ook is er een BewustBelast app (voor werknemers) en zijn er
beoordelingsinstrumenten vanuit vakbonden en branches, zoals de Tiltest en de Tilthermometer.126
Zowel door vakbonden, branches, beleid127 als in het toezicht is er dus al langere tijd aandacht voor fysieke
belasting. Toch blijkt uit het belevingsonderzoek door TNO in opdracht van SZW dat risico’s met betrekking
tot fysiek belastend werk door zowel werkgever als werknemers nog steeds worden gezien als onvermijdelijk. Deze risico’s zijn in hun ogen onlosmakelijk verbonden aan het werk.128 Bovendien is de indruk dat de
beschikbare actuele kennis nog onvoldoende bij werkgevers en werknemers terechtkomt. Dit betreft de
kennis over zowel de fysiek belastende factoren in het werk, als over het optreden van ziekten aan het
houding- en bewegingsapparaat.129 Ook het idee dat door toenemende mechanisering en automatisering
het zware handmatige werk zal verdwijnen, blijkt tot nu toe onjuist. Veel fysiek zwaar werk is nog steeds
niet geautomatiseerd, maar wordt uitbesteed aan uitzendkrachten. Als wel sprake is van automatisering zijn
de taken die overblijven juist belastend.130
Daarom is de Inspectie voor fysieke belasting bezig met een ontwikkelopdracht om haar aanpak te
verdiepen. Die opdracht richt zich op de vraag hoe het komt dat de problematiek van fysieke belasting
hardnekkig is, welke interventies de Inspectie op dit risico heeft toegepast en met welk resultaat. Vervolgens
is ook aandacht voor wat op basis van die verkregen inzichten de meest effectieve aanpak en interventiemix
Maatregelen pakketdienstverleners om eerlijker te werken | Nieuwsbericht | Nederlandse Arbeidsinspectie
(nlarbeidsinspectie.nl).
123
Idem.
124
Nederlandse Arbeidsinspectie (2022), Projectrapportage Distributiecentra.
125
Lichamelijke belasting | Nederlandse Arbeidsinspectie (nlarbeidsinspectie.nl).
126
Andere voorbeelden zijn: de MMH calculator app voor maximaal tilgewicht, de trillingscalculator voor maximale
blootstelling aan lichaamstrillingen, de RAPP tool voor duwen en trekken, de quickscan vaak herhaalde bewegingen,
de quickscan werkhoudingen, de quickscan beeldschermwerk, de Werkwijzer Pluimvee, de Werkwijzer
Vlees(waren) en de Werkwijzer Zoetwaren.
127
Zoals de TOP-strategie.
128
Ministerie van SZW (2020), Belevingsonderzoek fysieke (onder)belasting in het werk.
129
Inspectie SZW (2020), Beroepsziekten beter in beeld.
130
Inspectie SZW (2020), Beroepsziekten beter in beeld.
122

31

kunnen zijn.131 Intussen continueert de Inspectie toezichtsprojecten voor dit thema en kijkt daarbij ook naar
de excessen.

Lossen en palletiseren van cacaozakken
Veel wereldwijde handel van cacaobonen gaat via Nederland. Een groot deel van deze cacaobonen
komt in jutezakken, die in zeecontainers zijn gestapeld, ons land binnen. Gemiddeld bevat een
container 246 zakken en weegt een cacaozak 65 kilo. Bij binnenkomst van containers met
cacaozakken worden deze zakken gepalletiseerd om verder verhandeld te worden. Het palletiseren
kan mechanisch gebeuren, maar helaas heeft de Inspectie geconstateerd dat dit nog veelvuldig
handmatig gebeurt. Dit inspectieproject gaat een vervolg krijgen.

4.7 Veiligheids- en gezondheidscultuur

Zaken als beleid en procedures in de vorm van gedragscodes, een RI&E of plan van aanpak zijn alleen
effectief als ze goed geïmplementeerd en ingebed zijn in de organisatie. Met andere woorden: als ze ‘leven’
en richting geven aan de dagelijkse praktijk van het werk.132

Hierbij gaat het om gedeelde opvattingen over hoe belangrijk gezondheid en veiligheid worden gevonden
in het bedrijf, en hoe er moet worden gehandeld. Het gaat ook over het geheel van houdingen, waarden,
aannames, percepties en gewoonten van een bedrijf met betrekking tot gezondheids- en veiligheidsrisico’s.
Dit sluit ook aan bij ontwikkelingen op het gebied van maatschappelijk verantwoord ondernemen. Door de
samenleving wordt steeds vaker gesteld dat het streven naar winst ingebed moet zijn in het kader van
verantwoord handelen. Bedrijven zouden niet alleen de regels moeten naleven, maar ook handelen in de
geest van de wet.133
Investeren in een verantwoorde veiligheids- en gezondheidscultuur wordt door de Nederlandse
Arbeidsinspectie dan ook gezien als een belangrijke volgende stap in het terugdringen van het aantal
beroepsziekten.134 De Arbeidsinspectie kan werkgevers en werknemers op houding en gedrag aanspreken
onder andere op basis van art. 8 Arbowet: voorlichting, onderricht en toezicht.135
De eerste reflex bij werkgevers en werknemers is vaak dat de cultuur binnen organisaties een belangrijke
factor is, maar tegelijk zo abstract en ongrijpbaar is.136 Dat cultuur als geheel lastig meetbaar is klopt, maar
kernelementen zoals een open omgang met fouten en voorbeeldgedrag van het (top)management zijn wel
degelijk meetbaar (zie kader). Een duidelijk kader helpt inspecteurs, werkgevers en werknemers om het
gesprek aan te gaan over cultuur en toewijding. Dat kader is door de Arbeidsinspectie onderzocht en
opgesteld in samenwerking met TNO.

Nederlandse Arbeidsinspectie, Meerjarenplan 2023-2026, p.13.
Van Steenbergen (2021), Psychologie van toezicht: hoe mensen in organisaties gestimuleerd worden ‘het goede’ te
doen, in: De Psycholoog, Mei 2021.
133
Idem.
134
Inspectie SZW (2018), Staat van Arbeidsveiligheid. Iedereen een veilige én gezonde werkplek. Den Haag.
135
Voorlichting, onderricht zijn ook opgenomen in diverse nadere voorschriften in het Arbobesluit (zoals o.a. art 2.15
lid 2, 4.102, 5.5 etc.).
136
Aspecten van een preventiecultuur zijn beschreven in de literatuur. Te denken valt aan elementen als ‘just culture’,
waarbij werknemers niet direct worden afgerekend op eventuele fouten, ‘reporting culture’, waarin werknemers
niet bang (hoeven te) zijn om signalen van ongezonde situaties te melden en ‘learning culture’, waarin dergelijke
signalen worden gezien als aanleiding om te leren en te verbeteren. Reason (1997), Managing the Risks of
Organizational Accidents, Aldershot: Ashgate.
131

132

32

Meten van cultuur: een instrument voor inspecteurs
De Arbeidsinspectie werkt samen met TNO aan de ontwikkeling van een instrument dat inzicht geeft
in veiligheidscultuur. Het is opgebouwd uit vier onderwerpen: (1) prioriteit voor veiligheid, (2)
participatie en consultatie, (3) leiderschap en (4) leerfocus. Ten eerste worden de relevante beleidsstukken bij de werkgever opgevraagd. Vervolgens wordt gekeken naar zichtbare uitingen van
veiligheid en gedrag op de werkvloer die tijdens inspecties (observaties) direct waarneembaar zijn.
Tot slot worden korte interviews gehouden met werknemers, direct leidinggevenden en de directie,
waaruit minder zichtbare opvattingen over cultuur te achterhalen zijn.

Overigens zijn de concepten ‘cultuur’, ‘leiderschap’ en ‘communicatie’ ook uitgewerkt in een aantal
internationale standaarden voor arbozorg, in het bijzonder ISO norm 45001 en ISO norm 45003.137 Ook bevat
ISO 45001 normen met betrekking tot raadpleging en participatie van werknemers. Een dergelijke norm is te
hanteren als stand van de wetenschap.

ISO 45001 & ISO 45003
ISO 45001 is een internationale standaard voor arbomanagement. Eén van de centrale aspecten van
de 45001 norm is de nadruk op leiderschap en de rol van de directie. De directie moet, blijkens deze
ISO norm:
• verantwoordelijkheid nemen voor preventie van werkgerelateerde ongevallen en ziekte
• zorgen dat er processen zijn voor consultatie en participatie van personeel
• zorgen dat personeel dat melding doet van incidenten, gevaren en risico’s wordt beschermd
• zorgen voor een cultuur die ondersteunend is aan de beoogde resultaten van het
Arbomanagementsysteem
De recente ISO norm 45003 (Psychological Health and Safety at Work) geeft duidelijk aan dat
aspecten zoals commitment van de hoogste leiding en rol van de leidinggevenden van belang zijn.
De norm sluit ook vrijwel naadloos aan op wat de Arbeidsinspectie ziet als de stand der wetenschap
en professionele dienstverlening. De norm is volgens de Arbeidsinspectie ook in lijn met artikel 2.15
van het Arbobesluit. Met andere woorden, dat als aan de ISO-norm 45003 wordt voldaan, ook wordt
voldaan aan artikel 2.15 van het Arbobesluit.

Ten slotte spelen ook opdrachtgevers een belangrijke rol bij het bevorderen van gezond en veilig werk. De rol
van opdrachtgevers is bijvoorbeeld wettelijk verankerd bij grote bouwprojecten en de Arbeidsinspectie
spreekt hen daarom actief aan. Ook op andere terreinen is de Arbeidsinspectie bezig opdrachtgevers te
doordringen van hun verantwoordelijkheid. In 2020 heeft de Arbeidsinspectie gemeenten benaderd met
informatie over de wijze waarop zij bij hun opdrachtverlening aan thuiszorgorganisaties aandacht kunnen
geven aan goed en verantwoord werkgeverschap. Gemeenten blijken zich bij het aangaan van contracten met
thuiszorgorganisaties niet altijd bewust van hun rol en mogelijkheden bij het waarborgen van gezond en
veilig werk voor werknemers in de thuiszorg.138
Naast opdrachtgevers zijn er ook andere actoren buiten het bedrijf met invloed op het bedrijf. Dit zijn
bijvoorbeeld ontwerpers van apparatuur of scholen in het beroepsonderwijs. Door het inschakelen van
dergelijke partijen beoogt de Arbeidsinspectie een hefboomeffect te bewerkstelligen.

In sommige gevallen kan de Nederlandse Arbeidsinspectie besluiten om privaatrechtelijke normen (zoals ISO- of
NEN-normen) over te nemen als stand van de wetenschap. Voorheen was dit vastgelegd in specifieke arbobeleidsregels. Sinds 2007 is het instrument van de beleidsregel (op een paar uitzonderingen na) verdwenen uit de
Arbowetgeving. Wel wordt in het Arbobesluit en de Arboregeling nog verwezen naar een beperkt aantal NEN- en
ISO-normen (bijvoorbeeld NEN-EN 481:1994 ‘Werkplekatmosfeer’ en NEN-EN-ISO/IEC 17024:2012 ‘persoonscertifcering’). Meer in het algemeen wordt in de Arboregeling verwezen naar normen als ‘hulpmiddelen’ (naast
bijvoorbeeld arbocatalogi) bij de vormgeving van het arbobeleid. Ook kan de Arbeidsinspectie NEN- en ISOnormen opnemen in haar Inspectiemodules.
138
Nederlandse Arbeidsinspectie, Rapportage Programma Zorg, 2022.
137

33

Bijlage 1 Verantwoording &
methodiek
In de Staat van Arbeidsveiligheid (2018) schreef de Arbeidsinspectie ‘Beroepsziekte is een blinde vlek; de
aandacht ervoor moet omhoog’. Daarom volgde in 2020 het rapport Beroepsziekten in Beeld. De huidige
Staat van Gezond werk is het vervolg op deze publicaties. De Arbeidsinspectie schrijft deze rapporten in het
kader van haar reflectieve functie. In deze bijlage wordt uitgelegd wat dit behelst en wordt kort benoemd
hoe deze Staat van Gezond werk tot stand is gekomen.
Reflectief toezicht: wat is dat?
Met het maken van een ‘Staat van’ geeft de Arbeidsinspectie invulling aan de reflectieve functie van het
toezicht. ‘Reflectief toezicht signaleert, agendeert, deelt zijn unieke kennis en geeft actief feedback.’139 Reflectief toezicht
houdt in dat de Arbeidsinspectie de eigen kennis en informatie met wetenschappelijke informatie uit de
omgeving verbindt om een beeld te geven van de stand van zaken van een publieke waarde, zoals gezond
werk. In Nederland willen we dat werk bijdraagt aan bestaanszekerheid en welzijn; niet dat werkenden ziek
worden of doodgaan door hun werk.
Bij het schetsen van dit integrale beeld gaat het om wat de Arbeidsinspectie doet en ziet op het domein van
gezond werk, de belangrijkste veroorzakers van gezondheidsschade door werk, de consequenties van deze
gezondheidsschade en de preventie ervan. Verder gaat het onder andere om het monitoren van ontwikkelingen; het benoemen van eventuele knelpunten en reflecteren op het stelsel.
Eerder publiceerde de Arbeidsinspectie tweemaal een Staat van Eerlijk werk,140 de Staat van Ernstige
arbeidsongevallen141 en de Staat van Arbeidsveiligheid.142
De boodschap is niet nieuw: meer verdieping
Deze Staat van Gezond werk is een vervolg op de conclusies van de eerder verschenen rapporten Staat van
Arbeidsveiligheid (2018) en Beroepsziekten in beeld (2020).
In het rapport Beroepsziekten in beeld (2020) staat dat voor werkgevers en werknemers de zichtbaarheid
van beroepsziekten vaak beperkt is. Bovendien is er in dit rapport beschreven dat de geringe aandacht voor
preventie van beroepsziekten wellicht veroorzaakt wordt doordat werkgevers en andere partijen
onvoldoende worden geconfronteerd met de kosten van beroepsziekten, alsook dat meer onderzoek naar
de (afwenteling van) financiële schade nodig is.

“Ontoereikende arbeidsomstandigheden leiden tot veel gezondheidsschade (beroepsziekten) en
hoge maatschappelijke kosten. Steeds meer begint het inzicht door te dringen dat beroepsziekten
niet alleen veel individueel leed veroorzaken, maar ook maatschappelijk gezien veel schade en
kosten met zich meebrengen. […] De financiële schade loopt in de miljarden euro’s per jaar – zeker
als ook de immateriële schade wordt meegenomen. Werknemers en de maatschappij betalen de tol.
De gevolgen van slechte arbeidsomstandigheden blijken ongelijk verdeeld. Het zijn vooral de
werknemers die de lasten dragen. Niet alleen de last van de ziekte zelf, maar ook het grootste deel
van de financiële schade. Ook hier is uitgebreider onderzoek nodig, maar duidelijk is wel dat
werknemers, die langere tijd ziek zijn of zelfs blijvend arbeidsongeschikt raken, te maken krijgen met
een terugval in hun inkomen.” Uit Beroepsziekten in Beeld (2020), deel 1 p. 14.

Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (2013), Toezien op publieke belangen.
De ‘Staat van eerlijk werk. Loon naar werken?’ 20 juni 2017 en de ‘Staat van eerlijk werk. Risico’s aan de onderkant
van de arbeidsmarkt’ 7 oktober 2019.
141
Inspectie SZW (2017), Staat van ernstige arbeidsongevallen. Weer veilig thuis uit je werk.
142
Inspectie SZW (2018), Staat van arbeidsveiligheid. Iedereen een veilige én gezonde werkplek’.
139

140

34

In de Staat van Arbeidsveiligheid (2018) schrijft de Arbeidsinspectie dat het systeem van arbozorg, zoals de
Arbowet dat voorschrijft, niet tot volle wasdom is gekomen. Die taxatie was ook nog actueel in
Beroepsziekten in beeld (2020). De naleving van de arbozorgverplichtingen verbetert nauwelijks tot niet.
In de Staat van Arbeidsveiligheid is benoemd dat bedrijven doorlopend moeten investeren in hun
gezondheids- en veiligheidscultuur om het aantal arbeidsongevallen en beroepsziekten omlaag te krijgen.
Sinds 2018 komt er steeds meer bewijs dat cultuur en leiderschap van belang zijn bijvoorbeeld voor het
voorkomen van psychosociale arbeidsbelasting. Dit komt ook tot uitdrukking in de ISO Norm 45001 en
45003 (zie paragraaf 4.5).
De Arbeidsinspectie oppert in het rapport Beroepsziekten in beeld (2020) dat preventie van beroepsziekten
goed zou kunnen verlopen langs de lijnen van branche-structuren. Brancheorganisaties kunnen een
stimulerende en faciliterende rol spelen bij de preventie van beroepsziekten. En doen dat – blijkt uit de
internet consultatie – nu met name via voorlichting, de ontwikkeling van branche-specifieke RI&E’s en de
totstandkoming van arbocatalogi (zie paragraaf 3.3).
Ook blijkt uit het rapport Beroepsziekten in beeld (2020) dat verschillende deskundigen aandringen op een
andere, hybride financiering van de bedrijfsgezondheidszorg. Een optie is de financiering vanuit sectorale
fondsen, waardoor ook een band ontstaat tussen branchegerichte financiering van de bedrijfsgezondheidszorg en een branche-specifieke organisatie van preventie. In deze Staat van Gezond werk staat ter inspiratie
kort benoemd hoe landen als Duitsland en Frankrijk kozen voor preventiediensten op een sector- of
regionaal niveau.

Onderzoeksmethodiek
Zoals beschreven verbindt een ‘Staat van’ de kennis en informatie van de Arbeidsinspectie met externe
informatie. De volgende informatiebronnen zijn gebruikt:
• Literatuuranalyse voor traject Beroepsziekten Beter in Beeld
• Data van RIVM en TNO uit bijv. de Arbobalans
• Kennisnetwerkbijeenkomsten (najaar 2018 - voorjaar van 2020) van Beroepsziekten Beter in Beeld
• Programmarapportages van Programma’s van de Arbeidsinspectie, zoals Toezicht op het werken met
gevaarlijke stoffen 2016-2020 | Rapport | Inspectie SZW.
• Effectonderzoeken, zoals Effectonderzoek blootstelling CMR-stoffen - nulmeting bij 80 complexe bedrijven
en effectmeting bij 29 complexe bedrijven | Rapport | Inspectie SZW en zoals Factsheet Sectoraanpak
Arbozorg bij garagebedrijven in 2020 | Publicatie | Nederlandse Arbeidsinspectie (nlarbeidsinspectie.nl))
• Binnen de Arbeidsinspectie zijn 27 interviews met in totaal 30 interne deskundigen afgenomen.
• Meldingenbestand van de Arbeidsinspectie: Voor dit rapport zijn de meldingen die de Arbeidsinspectie
in 2019 ontving geanalyseerd. De relevante meldingen zijn geselecteerd op zoektermen met betrekking
tot gezond werk. Omdat de analyse is gedaan middels zoektermen is gekozen om te kijken naar 2019,
omdat voor 2020/2021/2022 een vertekend beeld zou ontstaan door corona (meldingen niet naleven
RIVM-richtlijnen e.d.).
• Internet consultatie via Xleap in de periode apr-mei 2021.
Via mailings en nieuwsbrieven is verzocht deel te nemen aan de online consultatie van de Arbeidsinspectie
over (on)gezond werk. Deze online consultatie vond plaats in de periode april-mei 2021 via Xleap.
Deelname aan de online consultatie was anoniem. Deelnemers konden wél aangeven waar zij werken en
hadden keuzen uit: (1) particuliere bedrijven, (2) brancheorganisatie of -vereniging, (3) overheid gerelateerde instantie, (4) onderzoek-/kennisinstelling, (5) anders. Er is 253 maal ingelogd. Er zijn in totaal 379
comments achterlaten. Er zijn in de internet consultatie 8 vragen gesteld. Deelnemers konden zelf
beslissen of ze wel of niet wilden reageren op een vraag. Deelnemers konden een eigen antwoorden
invullen of reageren/ aanvullen op een antwoord van een andere deelnemer. De 8 vragen waren:
1. Waar denkt u zelf aan bij de woorden <gezond werken>?
2. Heeft u ervaring met ongezond werk en de gevolgen hiervan in uw bedrijf, branche of sector?
3. Wat doet u al en wat heeft u al gedaan om ervoor te zorgen dat werkenden in uw bedrijf, branche of
sector gezond kunnen werken?
4. Wat zijn de voordelen/positieve effecten van gezond werken bij uw bedrijf, branche of sector?

35

5. Welke belemmeringen ervaart u in uw streven om werkenden gezond te laten werken in uw bedrijf,
branche of sector?
6.	Wat zou u als voorstander van gezond werken morgen anders doen om ziekte en uitval te voorkomen
als deze belemmeringen zijn weggenomen?
7. Wat kan de Arbeidsinspectie doen om u te ondersteunen om ziekte en uitval te voorkomen binnen
uw bedrijf, branche of sector?
8. Wat zou u verder nog kwijt willen over het thema (on)gezond werken?
• Externe consultatie (juni 2022- november 2022) over white paper ongezond werk: 12 open interviews met 1
of meer vertegenwoordigers van onderstaande organisaties
1. Nederlands Centrum voor Beroepsziekten (NCvB)
2. Lexces, expertisecentrum preventie en beoordeling beroepsziekten door blootstelling aan gevaarlijke
stoffen
3. Nederlandse Vereniging voor Arbeids- en Bedrijfsgeneeskunde (NVAB)
4. Nederlandse Vereniging van Arbeidshygiëne (NVvA)
5. Nederlandse Vereniging voor Veiligheidskunde (NVVK)
6. Kwaliteit op Maat, brancheorganisatie
7. Oval, branchevereniging
8. Polikliniek Mens en Arbeid (PMA)
9. IKA NED, gespecialiseerd instituut op het gebied van arbeid en gezondheid
10. Nederlands Centrum voor Klinische Arbeidsgeneeskunde (NCKA)
11. VNO NCW
12. FNV
• Literatuuronderzoek; bronvermeldingen zijn in voetnoten opgenomen.

36

Bijlage 2 Ongezond werk: de drie
grootste boosdoeners
Inleiding
Sterfte door ongezond werk
In Nederland overlijden per jaar ongeveer 4.000 werkenden voortijdig als gevolg van aandoeningen die zij
tijdens het werk hebben opgelopen.143 De belangrijkste oorzaak van werkgerelateerde sterfte is kanker door
blootstelling aan gevaarlijke stoffen.
Figuur 1a Werkgerelateerde sterfte in Nederland
5000
4000
3000

940

900

880

870

840

800

740

740

3070

3250

3260

3220

3250

3200

3090

3030

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2000
1000
0

Gepensioneerd

Werkzaam

Figuur 1b Werkgerelateerde sterfte in Nederland (2021)
Kanker
Hart- en vaatziekten
Aandoeningen van de ademhalingswegen
Aandoeningen van het bewegingsapparaat
Arbeidsongevallen*
Psychische aandoeningen
0

500

1000

1500

Werkzaam

2000

2500

Gepensioneerd

Bron: RIVM, Beroepsziekten | Sterfte | Volksgezondheid en Zorg (vzinfo.nl) geraadpleegd 9 maart 2023

143

RIVM. Beroepsziekten | Volksgezondheid en Zorg (vzinfo.nl);
Van der Laan, et al. (2010), Sterfte door werk in Nederland: Verkennend onderzoek in het kader van Workers Memorial Day.
Themapublicatie Nederlands Centrum voor Beroepsziekten. NCvB; Popma (2005), Werkgerelateerde sterfte in
Nederland. Een verkenning. Rapport in ket kader van Workers Memorial Day, 28 april 2005. HSI.
Overigens wordt in internationale vergelijkingen voor Nederland een hoger aantal sterfgevallen genoemd.
De zogeheten Global Burden of Disease studie uit 2019 schat het aantal sterfgevallen op 6.200 (Global Burden of
Disease Study 2019 (GBD 2019) Data Resources | GHDx (healthdata.org)).
37

Verloren gezonde levensjaren door ongezond werk
Sterfte is echter een nogal grove maat om de omvang van de problematiek van ongezond werk te beoordelen.
Werknemers met ernstige rugklachten zullen er wellicht niet aan overlijden, maar dertig jaar pijn lijden is
misschien wel erger dan zonder langdurig lijden een paar maanden eerder overlijden dan gemiddeld.
Het is daarom wenselijk om de gevolgen van ongezond werk te beoordelen met een maat die de gevolgen
van ongezond werk beter vergelijkbaar maakt: verloren gezonde levensjaren. Dit kan worden berekend aan
de hand van zogeheten DALY’s (Disability Adjusted Life Years).144 Uit gegevens van het RIVM blijkt dat
ongezond werk, na roken en ongezond eten, de belangrijkste oorzaak is van verlies aan gezonde levensjaren
– meer nog dan alcoholgebruik, gebrek aan beweging of luchtvervuiling.145 Jaarlijks gaan ruim 200.000
gezonde levensjaren verloren door ongezond werk.
Arbeidsongeschiktheid door ongezond werk
Een derde maat om de effecten van ongezond werk in kaart te brengen, is het aantal werkenden dat
arbeidsongeschikt is geraakt als gevolg van ongezonde arbeidsomstandigheden. In welke mate instroom in
de arbeidsongeschiktheidsregelingen door het werk wordt veroorzaakt, is lastig te bepalen. TNO schatte in
2014 dat bijna een kwart van de instroom in de WIA (en voor­heen WAO) werkgerelateerd is.146 Als deze
schatting wordt toegepast op de huidige instroom in de WIA, betreft dit ruim 13.000 nieuwe arbeids­
ongeschikten als gevolg van ongezond werk per jaar.147

Drie grote boosdoeners
In deze bijlage volgt een overzicht van de gevolgen van ongezonde arbeidsomstandigheden in Nederland.
Daarbij wordt gekeken naar wat kan worden betiteld als de drie grootste boosdoeners: psychosociale arbeidsbelasting, fysieke belasting en blootstelling aan gevaarlijke stoffen. Uit data van het RIVM blijkt namelijk dat
deze drie risicofactoren samen goed zijn voor 90% van de totale ziektelast door ongezond werk (zie figuur 2a en
2b).148 Niet toevallig heeft de Arbeidsinspectie aparte themaprogramma’s voor deze onderwerpen.
Figuur 2a Door werk veroorzaakte ziektelast in DALY’s (totale bevolking)
3%
9%
21%

Aandoeningen van
de ademhalingswegen

Aandoeningen van
het bewegingsapparaat

Kanker

Gehoorstoornissen

Ziekten van de huid

Arbeidsongevallen

19%
17%

Hart- en vaatziekten

18%

12%

2%

Psychische aandoeningen

Disability-adjusted life years (levensjaren gecorrigeerd voor beperkingen, of DALY’s) zijn een maat voor de totale
last die ontstaat door ziektes. De maat is ontwikkeld door de Wereldgezondheidsorganisatie. De DALY meet niet
alleen het aantal mensen dat vroegtijdig sterft door ziekte, maar meet ook het aantal jaren dat mensen leven met
beperkingen door ziekte.
145
Ziektelast in daly’s | Bijdrage risicofactoren | Volksgezondheid en Zorg (vzinfo.nl).
146
In dit onderzoek kijkt men naar aantal arbeidsongeschikten in 1 jaar. Dat legt men naast de NEA zelfrapportage van
werknemers die meer dan 6 maanden verzuimen. Van der Ploeg et al. (2014), Maatschappelijke kosten van
werkgerelateerde gezondheidsproblemen: Kosten van arbeidsongeschiktheid en zorg, Leiden: TNO. Zie ook
Arbobalans 2018, p. 60.
147
In 2021 zijn volgens het UWV 55.000 verzekerden ingestroomd in de WIA. Berendsen et al. (2022),
Volumeontwikkelingen voorjaar 2022, UWV Kennisverslag 2022-2, p. 5.
Kanttekening hierbij is dat de populatie uit het TNO-onderzoek niet precies hetzelfde is als die 2 jaar of meer
verzuimen (WIA) of bij toetreding 1 jaar verzuim (WAO).
148
Dit doet niet af aan de ernst van bijvoorbeeld gehoorproblemen, maar voor de prioritering door de
Arbeidsinspectie is het van belang te focussen op de grootste risico’s.
144

38

Figuur 2b Door werk veroorzaakte ziektelast in DALY’s (beroepsbevolking 15-64 jaar)
3400

6800
22000

Aandoeningen van
de ademhalingswegen

Aandoeningen van
het bewegingsapparaat

Kanker

Gehoorstoornissen

Ziekten van de huid

Arbeidsongevallen

15400

42400

4700
13100
42100

Hart- en vaatziekten
Psychische aandoeningen

Bron: RIVM 2022, Beroepsziekten | Ziektelast | Volksgezondheid en Zorg (vzinfo.nl) geraadpleegd 9 maart 2023

Boosdoener 1: Psychosociale arbeidsbelasting
Bij het ontstaan van psychische klachten door werk gaat het bijvoorbeeld om werkdruk, traumatische
ervaringen op het werk (agressie en geweld, pesten, seksuele intimidatie) en discriminatie.149 Mede door het
toegenomen inzicht dat deze risico’s serieuze gevolgen hebben voor werknemers, heeft het onderwerp
psychosociale arbeidsbelasting een steeds prominentere plek gekregen in de programmering van de
Nederlandse Arbeidsinspectie.

Een deelnemer aan de online consultatie over (on)gezond werk aan het woord: “Een goede balans
tussen werk en privé waarbij werkgever en werknemer(s) samen afspraken maken over een zinvolle
invulling van tijd, locatie en bereikbaarheid. Daarnaast is het zaak dat in de steeds complexer
wordende productieomgevingen de nadruk veel meer komt te liggen op de mentale belasting van de
productiemedewerkers die de functie-eisen alsmaar zien toenemen”.

Sterfte
De omvang van sterfte en ziektelast door psychosociale arbeidsbelasting is met onzekerheden omgeven.
Zo lopen bijvoorbeeld de schattingen sterk uiteen over zelfdoding als gevolg van werkgerelateerde
psychische klachten.150

Zelfdoding door werkdruk?
Hoewel het lastig is om met zekerheid vast te stellen hoe vaak hoge werkdruk werknemers drijft tot
zelfdoding, is in ieder geval in een aantal specifieke gevallen wel duidelijk dat de werkgever verantwoordelijk kan worden gehouden voor die zelfdodingen. In Frankrijk werden, in 2019, de voormalig
CEO en twee andere topmannen van France Telecom veroordeeld tot een jaar gevangenis wegens
schuld aan een golf van zelfdodingen in het bedrijf als gevolg van de keiharde reorganisaties in het

Artikel 1 lid 3 sub f Arbowet definieert psychosociale arbeidsbelasting als: de factoren direct of indirect onderscheid
met inbegrip van seksuele intimidatie, agressie en geweld, pesten en werkdruk, in de arbeidssituatie die stress
teweeg brengen.
Werkdruk wordt in de regel gedefinieerd als een combinatie van hoge taakeisen en weinig autonomie (ook wel
regelmogelijkheden genoemd) in het werk. Zie TNO (2021). Arbobalans 2020, p. 60.
150
Popma (2005) schat het aantal zelfdodingen, bij gebrek aan betrouwbare data, binnen een zeer brede marge
(20-200), waarbij hij 100 gevallen per jaar niet onaannemelijk noemt. Van der Laan et al (2010) wagen zich, juist ook
vanwege de onzekerheden, niet aan een schatting. Milner (2017) stelt dat stress op het werk leidt tot een 16 tot
23% hogere kans op zelfdoding, waarbij met name gebrek aan sociale steun en gebrek aan autonomie belangrijke
factoren zijn.
149

39

bedrijf tien jaar eerder. Volgens ex-medewerkers van het bedrijf zou de CEO hebben gezegd “Ik krijg
ze er hoe dan ook wel uit, of het nou uit het raam of door de deur is”.151 Vier anderen kregen voorwaardelijke
straffen opgelegd wegens medeplichtigheid.
In België is in maart 2021 een werkgever in persoon veroordeeld tot een hoge boete nadat één van
de medewerkers in 2018 een einde maakte aan haar leven. De rechter oordeelde niet rechtstreeks op
grond van de zelfdoding, maar stelde wel dat de werkgever had nagelaten maatregelen te treffen
tegen de werkdruk.152

Het percentage dodelijke hart- en vaatziekten dat aan werk is toe te schrijven, is eveneens ingewikkeld te
bepalen.153 Op basis van epidemiologische studies is er wel voldoende bewijs dat werkweken van meer dan
55 uur tot een verhoogde kans op sterfte door hartaandoeningen of beroerte leiden.154 Verder zijn er
indicaties dat psychische overbelasting een belangrijke factor is in het ontstaan van ernstige ongevallen: in
één op de vijf gevallen.155 Indien ook dodelijke ongevallen voor 20% zijn toe te schrijven aan psychosociale
arbeidsbelasting (werktempo, oververmoeidheid), dan zou het jaarlijks circa 10 dodelijke arbeidsongevallen
betekenen.156
Het aantal wetenschappelijke studies naar het effect van psychosociale factoren op het optreden van
arbeidsongevallen neemt toe. De meest onderzochte factoren zijn slechte werkrelaties en werkdruk, en ook
autonomie en emotionele druk. De literatuur lijkt te bevestigen dat deze factoren een rol spelen bij het
optreden van arbeidsongevallen.157
Verloren levensjaren en ziektelast
Uit meerdere studies kan worden opgemaakt dat ruim één derde van het ziekteverzuim en arbeidsongeschiktheid wordt veroorzaakt door psychosociale arbeidsbelasting.158 De ziektelast door psychosociale
arbeidsbelasting is naar schatting ruim 42.000 DALY’s per jaar, waarbij het merendeel van die ziektelast
tijdens de werkzame periode optreedt (figuur 3).159 De belangrijkste psychische aandoening is depressie.
Voor deze diagnose is in een aantal studies een link met psychosociale arbeidsbelasting aangetoond dan wel

Celstraf voormalig topmannen France Télécom na zelfmoordgolf medewerkers | RTL Nieuws.
Overdreven werkdruk niet aangepakt? Voor het eerst werkgever veroordeeld. - Cautius.
153
Volgens 22% van de werknemers met hart- en vaatziekten is hun aandoening geheel of gedeeltelijk veroorzaakt
door het werk (Arbobalans 2020, p. 91).
154
Kivimäki et al (2015), Long working hours and risk of coronary heart disease and stroke: a systematic review and
meta-analysis of published and unpublished data for 603 838 individuals, The Lancet, Vol. 386, October 2015, p.
1739-1746; Pega et al (2021), Global, regional, and national burdens of ischemic heart disease and stroke attributable to exposure to long working hours for 194 countries, 2000–2016: A systematic analysis from the WHO/ILO Joint
Estimates of the Work-related Burden of Disease and Injury, Environment International 154 (2021) 106595.
155
TNO (2021), Arbobalans 2020, p. 176. Ook blijken arbeidsongevallen vaker te gebeuren in functies die slecht scoren
op afzonderlijke kenmerken van psychosociale arbeidsbelasting, zoals hoge werkdruk en gebrek aan autonomie.
TNO (2021), Arbobalans 2020, p. 165. Blatter (2005) signaleert dat bij één op de vijf ongevallen werkdruk een rol
speelt. Ook andere bronnen wijzen in deze richting: Van der Klauw et al. (2014), Occupational accidents in the
Netherlands: incidence, mental harm, and their relationship with psychosocial factors at work, International Journal
for Injury Control and Safety Promotion, Vol 23(1).
156
Dit lijkt ook overeen te komen met eerdere bevindingen van de Inspectie SZW. Inspectie SZW (2017), Staat van
ernstige arbeidsongevallen, p. 14.
157
Colin et al (2022), Facteurs psychosociaux et accidents du travail, que dit la littérature?. Archives des Maladies
Professionnelles et de l’Environnement, Volume 83, Issue 6, December 2022, Pages 587-605
158
NEA 2020, p. 32; Van der Ploeg et al (2015) schatten het percentage psychische arbeidsongeschiktheid dat (deels)
‘werkgerelateerd’ is rond de 37%. Een meer recente studie van TNO komt op 42% verzuim door psychische
klachten ‘hoofdzakelijk als gevolg van werk’ (Houtman 2020, p. 43).
159
Beroepsziekten | Ziektelast | Volksgezondheid en Zorg (vzinfo.nl). Deze 42.000 DALY’s is niet één derde van de
totale werkgerelateerde ziektelast. Hierbij is namelijk geen rekening gehouden met hart- en vaatziekten die
mogelijkerwijs zijn veroorzaakt door psychosociale arbeidsbelasting.
Sommige hart- en vaatziekten kunnen namelijk ook veroorzaakt worden door blootstelling aan gevaarlijke stoffen.
Zie Houtman et al (2018). Het RIVM maakt echter geen onderscheid naar oorzaak van hart- en vaatziekten.
Voorzichtigheidshalve zijn de DALY’s door hart- en vaatziekten hier niet meegenomen.
151

152

40

aannemelijk.160 Ongeveer één op de zes werknemers geeft aan klachten te hebben die passen bij het beeld
van een burn-out, en dat percentage is sinds 2012 toegenomen, met een lichte daling na 2018 (figuur 4).161
Daarnaast is er een verband tussen werkstress en overmatige arbeidstijden enerzijds en een verhoogde kans
op hart- en vaatziekten anderzijds.162
Figuur 3 Ziektelast door psychosociale arbeidsbelasting

8.200
Depressie
Burn-out

21.300
12.600

PTSS

Bron: RIVM Beroepsziekten | Cijfers & Context | Ziektelast | olksgezondheidenzorg.info. Geraadpleegd 25 november 2022.

Figuur 4 Burn-out in Nederland
20%
18%
16%
14%
12%
10%
8%
6%
4%
2%
0%

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

Burn-out (> 3,2 op schaal 1-7)

Bron: TNO (2012-2021), Nederlandse Enquête Arbeidsomstandigheden

Oorzaken van psychosociale klachten
De belangrijkste oorzaken van de genoemde werkgerelateerde ziektelast zijn wetenschappelijk evident, en
ook benoemd in de Arbowet.163 De belangrijkste oorzaak van ziektelast door PSA is werkdruk. Dit is al
langere tijd bekend. Desondanks neemt de werkdruk blijkens de Nederlandse Enquête

NCvB (2011), Registratierichtlijn beroepsgebonden depressie, Amsterdam: Nederlands Centrum voor Beroepsziekten.
TNO: Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden (NEA) 2012-2020.
162
Kivimäki & Steptoe (2017), Contribution of stress to the aetiology and prognosis of cardiovascular disease;
Virtanen & Kivimäki (2018), Long Working Hours and Risk of Cardiovascular Disease. Curr Cardiol Rep. 2018;20(11):123.
163
In de wet staat seksuele intimidatie, agressie en geweld, pesten en werkdruk. Daarnaast wordt in de wetenschappelijke literatuur ook gewezen op onder meer conflicten op het werk, procedurele en relationele onrechtvaardigheid, en emotioneel belastend werk als oorzaken van werkgerelateerde stress. Ook gebrek aan ‘job control’ en
werkonzekerheid worden in de literatuur genoemd als oorzaken van werkgerelateerde stress.
160
161

41

Arbeidsomstandigheden (NEA) niet af.164 Ook de aantallen werknemers die aangeven dat zij te maken
hebben met ongewenst gedrag op het werk nemen al jaren toe.165

Een deelnemer aan de online consultatie (on)gezond werk over de vraag: “Om welke reden
ervaart iemand stress en heeft dit gezondheidsklachten tot gevolg?” Kan het ook zo zijn dat we met
elkaar een beeld gecreëerd hebben waar niet iedereen aan kan voldoen? Het niet kunnen voldoen
betekent niet dat gezond werken niet mogelijk is”.166

Figuur 5 Ziektelast in DALY’s door PSA naar oorzaak
12000
10000
8000
6000
4000
2000
0

Hoge werkdruk

Lage autonomie

Hoge emotionele
belasting
Mannen

Gepest worden

Trauma

Vrouwen

Bron: RIVM Arbeidsomstandigheden | Oorzaken en gevolgen | Volksgezondheid en Zorg (vzinfo.nl), geraadpleegd 25 november 2022

Een deelnemer aan de online consultatie (on)gezond werk over de vraag: “Heeft u ervaring met
ongezond werk en de gevolgen hiervan in uw bedrijf, branche of sector?”
“Ja, veel klachten zijn gerelateerd aan werkdruk, maar ook aan verstoring van het bioritme i.v.m.
24/7. De trein rijdt letterlijk dag en nacht. Hier komt uiteraard bij dat we als maatschappij de
intrinsieke waarde van de mens ingewisseld hebben voor financiële waarden. Dat draagt niet bij aan
de gezondheid van onze maatschappij. Het groeien van het geheel (maatschappij/bedrijf/branche)
gaat altijd ten koste van het individu omdat hij/zij de groei moet waarmaken”.167

Deze gegevens uit de NEA zijn weliswaar gebaseerd op zelfrapportage, maar dat binnen dezelfde methodiek sprake
is van een stijgende lijn is wel een indicatie dat de (ervaren) werkdruk toeneemt. Dit kan mede blijken uit de
stijgende lijn in het aantal arbeidsongeschikten met een uitkering op grond van psychische klachten. TNO, Nationale
Enquête Arbeidsomstandigheden (NEA) 2012-2019.
De NEA 2020 is hier niet in meegenomen, omdat de gevolgen van de covid-epidemie op de werkplek een goede
vergelijking niet mogelijk maken.
165
TNO, Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden (NEA) 2012-2019.
In 2020 is aanmerkelijk minder vaak melding gemaakt van deze vormen van ongewenst gedrag, maar dit wordt door
TNO toegeschreven aan de forse toename van thuiswerk door de coronapandemie. Overigens kan worden gesuggereerd dat het stijgende aantal meldingen van ongewenst gedrag deels te maken heeft met de toegenomen aandacht in
de media. Dat zou dan echter ook opgevat kunnen worden als een indicatie dat vóór die media-aandacht sprake was
van onderrapportage.
166
Citaat van deelnemer aan online consultatie door de Inspectie over (on)gezond werk - (#91 | Ik werk bij een
particulier bedrijf).
167
Citaat van deelnemer aan online consultatie door de Inspectie over (on)gezond werk - (#129 | Ik werk bij een
particulier bedrijf)”.
164

42

Maatregelen schieten tekort
De Arbeidsinspectie constateert regelmatig dat werkgevers te weinig maatregelen treffen tegen diverse
vormen van psychosociale arbeidsbelasting. Dit blijkt zowel uit onderzoeken en inspecties binnen het
themaprogramma PSA als uit monitoronderzoek (Arbo in Bedrijf ). Ongeveer de helft van de bedrijven
neemt geen of inadequate maatregelen tegen werkdruk.168 Dit blijkt ook uit de gegevens van de NEA tussen
2015-2021. Indien gekeken wordt naar bedrijven waar psychosociale arbeidsbelasting een risico vormt,
geven veel werknemers aan dat hun werkgever geen of onvoldoende maatregelen treft – met name op het
gebied van werkdruk. In de meest recente editie van de NEA meldt 38% van de respondenten dat er genoeg
maatregelen zijn getroffen, maar 42% speekt over ‘onvoldoende’ of helemaal géén maatregelen (32% resp.
10%).169 Dit is weliswaar een inschatting door werknemers zelf, maar de cijfers komen overeen met de
gegevens uit het monitoronderzoek van de Inspectie zelf.170 Uit de monitor Arbo in Bedrijf blijkt dat
werkgevers weliswaar maatregelen treffen op het gebied van ongewenste omgangsvormen, maar dat het
erop lijkt dat dit vaak pas het geval is naar aanleiding van een eerder incident.171 Ook de NEA laat zien dat
niet alle werkgevers maatregelen treffen om de risico’s te beperken.172

Boosdoener 2: Fysieke belasting
Fysieke belasting kent verschillende gevolgen.173 Zwaar werk (tillen, duwen, trekken) kan leiden tot klachten
aan de rug of gewrichten. Trillingen van handgereedschap kunnen tot zenuwbeknelling of schade aan de
bloedvaten leiden. Werkzaamheden in trillende arbeidsmiddelen, zoals vrachtwagens of heftrucks, leiden tot
klachten bij de werknemer zelf, en hebben ook een negatieve invloed op de zwangerschap.174 Ook fysieke
onderbelasting (langdurig zitten) kan tot klachten leiden.175 Zo leiden relatief lichte vormen van fysieke
belasting, zoals beeldschermwerk of andere repeterende handelingen, tot klachten aan armen, nek en
schouders, ook wel RSI (Repetitive Strain Injuries) genoemd.176
De mate waarin fysieke belasting tot gezondheidsschade leidt, hangt samen met de aard, duur en frequentie
van de belasting enerzijds, en de herstelmogelijkheden anderzijds.

Strak van de pijn
Dolenthousiast was ze. Haar grote kans, een plek als onderzoeker aan de universiteit. Vier jaar de tijd
om aan haar proefschrift te werken. En werken deed ze. “Ik was ontketend”, zegt Eveline Veenstra
(42). “Tien uur per dag achter de computer”. Meestal van achter haar eigen computer thuis, omdat op
de universiteit te weinig ruimte was. De werkplek thuis deugde van geen kant, weet ze nu. Ze zat
scheef voor het beeldscherm, met gedraaide nek. Haar stoel was veel te laag, zodat ze met
opgetrokken schouders zat te werken. Daar begonnen ook de klachten: eerst stijve schouders, daarna
snijdende pijn in haar nek. “En op een avond, tijdens een etentje, kon ik opeens mijn rechterpink niet
meer bewegen. Drie dagen later kon ik geen enkele vinger meer bewegen. Ook links niet. En mijn
polsen stonden in brand”. Het duurde maanden voor ze wisten wat het was. Reuma, dachten de
artsen eerst. Van RSI had toen nog niemand gehoord. “Op een gegeven moment stond ik zo strak van
de pijn, dat ik zelfs mijn knieën niet meer kon bewegen. Ik kon niet eens zelf mijn bed uit komen.”
Ze ging tijdelijk bij haar ouders wonen. “Die hebben me aangekleed, gevoerd. Alles deden ze voor me.”
Uit: FNV Bureau Beroepsziekten, Beschadigd Bestaan – een boekje open over beroepsziekten

Inspectie SZW (2016), Arbo in Bedrijf (2016), p. 111.
TNO (2022), NEA 2021 Resultaten in vogelvlucht, p. 44.
170
De meest recente Arbo in Bedrijf (2019-2021) laat overigens een duidelijke verbetering zien in de risicobeheersing.
171
Inspectie SZW (2016), Arbo in Bedrijf (2016), p. 120.
172
TNO (2022), NEA 2021 Resultaten in vogelvlucht, p. 45.
173
Er zijn maar liefst 23 verschillende richtlijnen voor de registratie van beroepsziekten m.b.t. het bewegingsapparaat.
Aandoeningen aan bewegingsapparaat | Beroepsziekten
174
Informatieblad ‘Trillingen’ | RIVM.
175
Douwes et al (2020), Preventie Beroepsziekten door Fysieke Belasting, Leiden: TNO, p. 21.
176
De ‘officiële’ benaming luidt overigens KANS: Klachten aan Arm, Nek en Schouders. De term ‘repetitive strain’ is
echter een belangrijke indicatie van de achterliggende oorzaak.
168
169

43

Dat fysieke belasting een serieus risico is, is al lang bekend, maar het blijft een hardnekkig probleem.
De indruk is dat de bestaande actuele kennis nog te weinig bij werkgevers en werknemers terechtkomt.
Dit betreft de kennis over zowel de fysiek belastende factoren in het werk, als het optreden van aandoeningen
aan het bewegingsapparaat.177 Ook blijkt uit recent belevingsonderzoek dat werkgevers het risico van uitval als
gevolg van fysieke belasting weliswaar aanwezig, maar niet heel groot achten.178 Ten onrechte, zoals hieronder
blijkt: de maatschappelijke schade als gevolg van fysieke belasting (overbelasting én onderbelasting) is groot.
Sterfte, verloren levensjaren en ziektelast
Sterfte door fysieke belasting zal zelden voorkomen – al is fysieke overbelasting in sommige gevallen een
factor die meespeelt in dodelijke arbeidsongevallen.179 Wél is evident dat de ziektelast van fysieke belasting
hoog is: ruim 7% van alle ziekteverzuim wordt veroorzaakt door fysiek zwaar werk, en bijna 4% door
langdurig dezelfde handelingen of beeldschermwerk.180 Samen is dat 11% van de ziektelast in bedrijven.
Het totaal aantal werknemers met een beroepsziekte aan het bewegingsapparaat wordt door TNO geschat
op 460.000.181 In het ergste geval raken werknemers (blijvend) arbeidsongeschikt door klachten aan het
bewegingsapparaat. Klachten aan het bewegingsapparaat zijn de op één na belangrijkste diagnose voor de
arbeidsongeschiktheidsregelingen. Naar schatting stromen jaarlijks zo’n 3.000 verzekerden in de WIA met
werkgerelateerde klachten aan het bewegingsapparaat.182 Ook gemeten naar DALY’s is fysieke belasting een
grote boosdoener, met 44.300 DALY’s.183 Het grootste deel van de ziektelast als gevolg van fysiek belastend
werk wordt gedragen tijdens het werkzame leven.
Oorzaken van fysieke klachten
Het is volgens het RIVM niet te bepalen welk deel van de ziektelast precies is toe te wijzen aan welke oorzaak
in het werk. Rugklachten kunnen door zowel overbelasting als onderbelasting worden veroorzaakt.
Desondanks is duidelijk welke factoren bijdragen aan de ziektelast. Uit de Arbobalans 2020 blijkt dat
werknemers die zelden of nooit fysiek belastend werk verrichten aanmerkelijk minder verzuimen dan
werknemers die dat regelmatig doen (figuur 6).
Figuur 6 Ziekteverzuimpercentage in relatie tot fysiek belastende arbeid
8%
7%
6%
5%
4%
3%
2%
1%
0%

Kracht zetten

Trillen, schudden
Nee

Ongemakkelijke
werkhouding

Herhalende bewegingen

Regelmatig, vaak, altijd, langdurig

Bron: TNO, Arbobalans 2020, p. 130.

Inspectie SZW (2020), Beroepsziekten in beeld.
Ministerie van SZW (2020), Belevingsonderzoek fysieke (onder)belasting in het werk.
179
‘Fysieke belasting’ is, na ‘gevaarlijk werk’, het risico dat de sterkste voorspeller is van arbeidsongevallen met
verzuim (Arbobalans 2020, p. 171).
180
TNO (2021), Arbobalans 2020, p. 134.
181
Douwes et al. (2020), Preventie Beroepsziekten door Fysieke Belasting, Leiden: TNO, p. 35.
182
Instroom WIA: 55.000. Uit Berendsen et al. (2022), Volumeontwikkelingen voorjaar 2022. UWV Kennisverslag
2022-2, p. 5. Amsterdam: UWV. Van het aantal lopende WAO/WGA-uitkeringen was 23% toe te schrijven aan
fysieke klachten (Arbeidsongeschiktheid | Cijfers & Context | Oorzaken | Volksgezondheidenzorg.info). Wel is dit
percentage bij nieuwe instroom iets lager. Ongeveer een kwart van de instroom in de arbeidsongeschiktheidsregelingen is werkgerelateerd (Van der Ploeg 2014). 55.000 * 23% * 24% ≈ 3.000.
183
Beroepsziekten | Ziektelast | Volksgezondheid en Zorg (vzinfo.nl).
177

178

44

Maatregelen schieten tekort
Hoewel de relatie tussen fysieke belasting en gezondheidsklachten/arbeidsongeschiktheid bekend is, blijft
de blootstelling aan deze factoren onverminderd hoog, en neemt zij voor beeldschermwerk nog steeds
toe.184 Een voor de hand liggende oorzaak is dat bronmaatregelen, bijvoorbeeld mechanisering van het
werk, niet altijd mogelijk zijn. Als maatregelen wél mogelijk zijn, blijkt dat een aanzienlijk deel van de
werkgevers nalaat die te nemen.185 Ook werknemers geven aan dat hun werkgever te weinig maatregelen
treft tegen fysieke belasting. 7% zegt dat hun werkgever in het geheel geen maatregelen treft, en 24% geeft
aan dat de maatregelen onvoldoende zijn.

Specialist fysieke belasting aan het woord: Pas ‘rood’ bij twee keer de wetenschappelijke norm
De norm om maatregelen te eisen bij het risico op lage rugklachten is twee keer hoger dan de
wetenschappelijke gezondheidskundige norm.186 Uit de toelichting bij het Arbobesluit artikel 5.2
wordt duidelijk dat voor de beoordeling van tillen de beoordelingsmethode NIOSH wordt toegepast.
Volgens de NIOSH is een tilhandeling gezond als deze een uitkomst heeft van Li < 1.187 Een beroepsziekte wordt echter pas gezien als de uitkomst 2x hoger is, namelijk Li > 2. Voor de Inspectie is
daarom deze waarde (Li > 2) de drempel om te eisen dat de werkplek wordt aangepast. Bij Li 1 – 2
verwacht de Inspectie van werkgevers dat zij de RIE goed op orde hebben en hun werknemers
hierover voorlichten en toezien op een juiste werkmethode.

Boosdoener 3: Gevaarlijke stoffen
De gevolgen van blootstelling aan gevaarlijke stoffen treffen veel werkenden. Doordat de schade als gevolg
van blootstelling aan gevaarlijke stoffen vaak pas op de langere termijn optreedt, zijn de gevolgen beperkt
zichtbaar. Hieronder staan daarom de gevolgen met een beknopte toelichting.
Sterfte, verloren levensjaren en ziektelast
Blootstelling aan gevaarlijke stoffen is de belangrijkste oorzaak van werkgerelateerde sterfte. Jaarlijks
overlijden ruim 3.000 werknemers voortijdig aan werkgerelateerde kanker of longziekten die door
ongezonde arbeidsomstandigheden zijn ontstaan. Dan zijn de gevallen van dodelijke hart- en vaatziekten of
hersenaandoeningen door blootstelling aan stoffen nog niet meegeteld. Ruim drieduizend sterfgevallen
per jaar betekent negen doden per dag.
Figuur 7 Werkgerelateerde sterfte door blootstelling aan stoffen
3000
2500

Kanker

2000

Aandoeningen van
de ademhalingswegen

1500
1000
500
0

Werkzaam

Gepensioneerd

Bron: RIVM Beroepsziekten | Cijfers & Context | Sterfte | Volksgezondheidenzorg.info, geraadpleegd 25 november 2022

TNO: Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden (NEA) 2012-2019. De NEA 2020 is hier niet meegenomen,
vanwege het verstorende effect van de coronacrisis. Zo blijkt uit de NEA 2020 een forse stijging van het aantal
werknemers dat meer dan zes uur per dag beeldschermwerk verricht.
185
NEA, 2015-2020; Douwes et al (2020), p. 42.
186
Voor het beoordelen van uitval op lage rug gebruikt het NCVB ook deze methode (NCvB, Registratierichtlijn D004:
Aspecifieke lage rugklachten | Beroepsziekten.nl).
187
Li staat voor lifting index.
184

45

Naast voortijdige sterfte leidt blootstelling aan gevaarlijke stoffen ook tot ziektelast. Het aantal gezonde
levensjaren dat verloren gaat is bij elkaar 95.900 DALY’s per jaar (zie figuur 8).188 Duizenden (oud-)
werknemers kampen jarenlang met ernstige longaandoeningen, waar ze welllicht niet direct aan overlijden
maar die wel de kwaliteit van leven ingrijpend verminderen.189
Figuur 8 Verloren gezonde levensjaren door blootstelling aan stoffen
45000
40000
35000
30000
25000
20000
15000
10000
5000
0

COPD

Longkanker

Astma
15-64 jaar

Mesothelioom Contacteczeem
65+ jaar

Dikkedarm
kanker

Bron: RIVM Beroepsziekten | Ziektelast | Volksgezondheid en Zorg (vzinfo.nl), geraadpleegd 25 november 2022

Duizenden stoffen, een aantal prioriteiten
Een belangrijke categorie stoffen zijn de zogeheten CMR-stoffen: carcinogeen, mutageen of reprotoxisch.
Met andere woorden: stoffen die schade aan het DNA toebrengen of op andere wijze het ontstaan van
kanker bevorderen, en/of schadelijke gevolgen hebben voor het nageslacht of de vruchtbaarheid.190
De SZW-lijst met kankerverwekkende stoffen bevat bijna 500 stoffen die bewezen kankerverwekkend of
mutageen zijn, en honderden reproductietoxische stoffen.191,192 Van deze vele stoffen zijn er een paar
verantwoordelijk voor veruit de grootste ziektelast door werk.193 In het bijzonder gaat het om asbest,
kwartsstof, dieselmotoremissie, lasrook en houtstof (zie figuur 9). Dit zijn stoffen die vrijkomen bij heel
alledaagse processen in de bouw of de industrie. Zelfs ogenschijnlijk onschuldige stoffen als houtstof of
meelstof leiden tot hoge ziektelast (neuskanker respectievelijk bakkersastma). Onderstaand schema maakt
inzichtelijk dat ‘gewone’ processen zoals lassen of werken met dieselmotoren aanzienlijk meer gezondheidsschade kunnen opleveren dan werkzaamheden met stoffen die bekend staan als gevaarlijk of
werkzaamheden in bijvoorbeeld BRZO-bedrijven.194

Zie uitgebreider TNO/RIVM (2018), Experts over preventie van beroepsziekten door stoffen.
Zie ook de publicatie ‘Ademnood: Longziekten als gevolg van werk’ van de Longalliantie Nederland.
190
Het Nederlands Centrum voor Beroepsziekten schat het aantal miskramen als gevolg van blootstelling aan
gevaarlijke stoffen op 200 per jaar. Zie G. van der Laan et al (2010), p. 24.
191
De SZW-lijst van kankerverwekkende stoffen en processen wordt elk half jaar geactualiseerd, en wordt gepubliceerd in de Staatscourant. Meest recent Staatscourant 2023, 30, 2 januari 2023. De reprotoxische stoffen zijn niet
allemaal bewezen reprotoxisch. Overigens is de SZW-lijst niet limitatief. Het betreft alleen stoffen die een zogeheten
‘geharmoniseerde’ classificatie hebben op grond van Europese regelgeving (CLP-Verordening) en stoffen die door
de Gezondheidsraad als zodanig zijn beoordeeld. Voor stoffen die géén ‘wettelijke’ classificatie hebben, moeten
producenten zélf een risico-indeling maken. Stoffen met enkel een zelfclassificatie als CMR staan niet op de
SZW-lijst, maar aan deze stoffen worden dezelfde eisen gesteld in de Arbowetgeving. (L.M. de Boer e.a. (2020),
Een veilige leef- én werkomgeving: samenwerking tussen uitvoeringsorganisaties versterken, Bilthoven: RIVM
(rapport 2020-0008)).
192
Daarnaast zijn er duizenden stoffen verdacht CMR. Dat wil zeggen dat er aanwijzingen zijn, maar nog onvoldoende
wetenschappelijk bewijs. Inventaris van indelingen en etiketteringen - ECHA (europa.eu).
193
Stoffen die overigens niet allemaal op de stoffenlijst staan, maar wel op de lijst met kankerverwekkende processen.
194
Eigen berekening t.b.v. deze rapportage door Arbeidsinspectie; op basis van DALY’s en de publicatie Houtman et al
(2018). Experts over preventie van beroepsziekten door stoffen. Leiden: TNO.
188
189

46

Figuur 9 DALY’s verdeeld naar gevaarlijke stof

11450

Asbest

Diesel

17238 + 3528

6600
6412

Lasrook

3206

Houtstof

1603

Kwarts

COPD 9464

Cr6

4732 + 924

Houtstof

2366+ 502

Isocyanaten

Lasrook
Astma 2904

Meel
stof

BRZO

Kanker

Longaandoeningen (COPD + Astma)

Bron: Eigen berekening Arbeidsinspectie op basis van DALY-gegevens RIVM en TNO (2018), Experts over preventie van beroepsziekten door
stoffen

Maatregelen schieten tekort
Het besef dat stoffen ernstige, onomkeerbare schade aan de gezondheid kunnen toebrengen, is niet nieuw.
De Nederlandse Arbeidswet 1889 bevatte al bepalingen over gevaarlijke stoffen. Ook op Europees niveau was
gevaarlijke stoffen één van de eerste onderwerpen waarover sociale wetgeving werd uitgevaardigd. De naleving
van de stoffenregelgeving is echter matig. Minder dan 5% van alle bedrijven met gevaarlijke stoffen voert een
volledige RI&E uit. Ook houden werkgevers onvoldoende bij met welke stoffen wordt gewerkt of welke
werknemers met die stoffen werken (zie tabel 1). Zeven op de tien bedrijven voeren geen enkele risicobeoordeling uit.195
Dat betekent overigens niet dat werkgevers in het geheel geen maatregelen treffen. Maar uit eerder
onderzoek van de Arbeidsinspectie blijkt wel dat bedrijven die geen RI&E uitvoeren ook minder vaak en
minder goede maatregelen nemen. Daarnaast blijkt uit de meest recente Arbo in Bedrijf dat 31% van de
bedrijven waar met kankerverwekkende stoffen wordt gewerkt de risico’s niet adequaat beheerst zijn.196
Ook overige gevaarlijke stoffen zijn onvoldoende in beeld bij werkgevers.

195
196

Inspectie SZW (2017), Arbo in Bedrijf 2016, p. 92.
Nederlandse Arbeidsinspectie (2023), Arbo in Bedrijf 2019-2021, p. 11.
47

Tabel 1 Naleving van de Arbowetgeving op het gebied van gevaarlijke stoffen
Maatregelen tegen gevaarlijke stoffen

1-9 wns

100+ wns

Volledige risicobeoordeling

5%

21%

Volledige risicobeoordeling kankerverwekkende stoffen

4%

22%

Toetsing aan wettelijke grenswaarden (alle of een groot deel van de
kankerverwekkende stoffen)

5%

20%

Registratie kankerverwekkende stoffen

12%

34%

Registratie werknemers

3%

16%

Genomen maatregelen zijn niet adequaat

39%

4%

Bron: Inspectie SZW (2017), Arbo in Bedrijf 2016.

48

Bijlage 3 Achtergrondinformatie
maatschappelijke en individuele
schade van ongezond werk
Ongezond werk leidt tot materiële en immateriële schade voor alle betrokkenen: voor werknemers, hun
naasten, voor werkgevers en voor de maatschappij als geheel. Zowel de complexiteit van het begrip
ongezond werk, de onzekere effecten in de toekomst als de brede impact in de maatschappij maken dat het
bijzonder ingewikkeld is om een precieze schatting te maken van de kosten van ongezond werk.
Dat gezegd hebbende volgt hieronder een aanzet tot een overzicht van de schade waarbij tevens de
aanzienlijke onzekerheidsmarges worden benoemd. Daarbij is gebruik gemaakt van uiteenlopende
bronnen, zoals onderzoeken naar de kosten van psychosociale arbeidsbelasting, fysieke belasting en schade
door werkgerelateerde kanker en een schatting van de totale kosten van door het werk veroorzaakte ziekte
en sterfte. Het behoeft geen betoog dat de hier geboden achtergrondinformatie tevens is te beschouwen als
een uitnodiging tot nader onderzoek.
Het Europees Agentschap voor Veilig en Gezond Werk (EU-OSHA) raamt de werkgerelateerde kosten van
ongezond werk binnen de EU op 3,3% van het bruto binnenlands product.197,198 Dit zou voor Nederland
uitkomen op 25 miljard euro per jaar.
TNO begrootte de materiële schade van ongezonde arbeidsomstandigheden in 2018 op 8,7 miljard euro per
jaar. De kostenposten zijn verdeeld naar kosten voor respectievelijk de werkgever, de werknemer en de
maatschappij als geheel. Een flink deel van de materiele kosten is voor werkgevers. Een studie van EU-OSHA
wijst er op dat de kosten van slechte arbeidsomstandigheden voor een deel worden afgewenteld op de
werknemers en de maatschappij.199 Dat geldt zeker voor de immateriële kosten.
TNO geeft aan dat sprake is van ‘een onderschatting van de werkelijke kosten’.200 Zo is geen rekening
gehouden met bijvoorbeeld werkgeverskosten als gevolg van presenteïsme (ziek doorwerken) en kosten
voor het vervangen van personeel en verzuimbegeleiding. En werknémers kunnen geconfronteerd worden
met kosten van medische behandelingen die niet vergoed worden door de zorgverzekeraar of salarisverlies
na één of twee jaar verzuim.201 Bovendien ontbreken de immateriële kosten van ongezond werk, in het
bijzonder de kosten van verloren gezonde levensjaren en gederfde levensvreugde. Onderstaand zijn deze
kosten op basis van literatuur geschat en toegevoegd.

EU-OSHA (2017), An international comparison of the cost of work-related accidents and illnesses.
Tompa et al concludeert tot een percentage van 3,6% van het BBP voor Nederland. Tompa et al. (2021), Economic
burden of work injuries and diseases: a framework and application in five European Union countries, BMC Public
Health, 21/49.
198
Tompa concludeert tot een percentage van 3,6% van het BBP voor Nederland. Tompa et al. (2021), Economic
burden of work injuries and diseases: a framework and application in five European Union countries, BMC Public
Health, 21/49.
199
Tompa et al. (2019), The value of occupational safety and health and the societal costs of work-related injuries and diseases,
Bilbao: EU-OSHA, p. 53.
200
TNO (2019), Arbobalans 2018, p. 17. Het bedrag van 8,7 miljard voor àlle werkgerelateerde gezondheidsschade is
waarschijnlijk ook al krap geschat, gezien een andere TNO-studie uit 2015 waarin alleen al de kosten van psychosociale arbeidsbelasting werden geschat op 8,6 miljard. Van der Ploeg (2015), p. 11. Het aantal werknemers dat met
psychosociale klachten is uitgevallen is na 2015 toegenomen.
201
TNO (2019), Arbobalans 2018, p. 17.
197

49

De kostenposten die hieronder worden benoemd, zijn:202
A. Kosten voor de samenleving en het collectief:
- Zorgkosten
- Kosten voor arbeidsongeschiktheid (WIA, WAO)
- Kosten WW of bijstand
- Gederfde belastinginkomsten
- Regelingen: Asbest, CSE (‘schildersziekte’ door blootstelling aan oplosmiddelen203) en
Tegemoetkoming Stoffengerelateerde Beroepsziekten (TSB)
- Verlies aan maatschappelijke inzet en onbetaalde arbeid (vrijwilligerswerk, mantelzorg)
B. Kosten voor de werkgever:
- Verzuimkosten
- Presenteïsme (verlies productiviteit als een zieke werknemer toch naar het werk gaat)
- Kosten van verzuimbegeleiding, verzuimregistratie, arbodienstverlening, re-integratie etc
- Kosten van aanpassing van het werk inclusief voorzieningen op het werk
- Kosten van vervanging of verschuiving van personeel
- Juridische en administratieve kosten
C. Kosten voor de werknemer:
- Loonschade tijdens ziekteverzuim
- Gederfde inkomsten als gevolg van (blijvende) arbeidsongeschiktheid
- Gederfde inkomsten bij een partner/mantelzorger
- Directe kosten van niet-vergoede medische behandeling
- Immateriële schade (verloren gezonde levensjaren en gederfde levensvreugde)

A. Maatschappelijke kosten
Hieronder volgt een schatting van de maatschappelijke kosten door ongezonde arbeidsomstandigheden.
Daarbij zijn de milieukosten of de schade aan de volksgezondheid door het werken met gevaarlijke stoffen
niet meegenomen.204
Zorgkosten in €
Totale zorgkosten door ongezond werk

1.8 miljard205

Kanker door blootstelling

1.0 miljard206

Aandoeningen fysieke blootstelling

0.5 miljard207

Behandeling psychische klachten

0.2 miljard208

Overig, waaronder lawaaidoofheid

0.1 miljard

De kosten van onder meer huidziekten, werkgerelateerde longaandoeningen, hormoonverstorende stoffen
en biociden zijn hierbij niet meegenomen.209

Zie ook TNO (2019), Arbobalans 2018, p. 57.
Chronic Solvent-Induced Encephalopathy Wat is de CSE-regeling | CSE regeling | SVB.
204
De Inspectie Leefomgeving en Transport schat de schade op 6,8 miljard. Daarnaast is sprake van een schade van
€ 11 miljard aan blootstelling van in ons milieu verspreide stoffen. ILT-brede risicoanalyse (IBRA) 2021 - Factsheet
Reach en biociden.
205
RIVM, Beroepsziekten | Kosten | Kosten | Volksgezondheidenzorg.info.
206
RIVM, Arbeidsomstandigheden | Kosten | Kosten | Volksgezondheidenzorg.info.
207
RIVM, Arbeidsomstandigheden | Kosten | Kosten | Volksgezondheidenzorg.info.
208
TNO (2019), Arbobalans 2018, p. 63.
209
Trasanda et al. (2016), Burden of disease and costs of exposure to endocrine disrupting chemicals in the European
Union: an updated analysis, Andrology; 4(4): 565–572.
202
203

50

Voor zover deze zorgkosten worden vergoed onder de Zorgverzekeringswet (Zvw), de Wet langdurige zorg
(Wlz), de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) of de Jeugdwet, zijn dit maatschappelijke kosten.210
De meeste kosten zullen naar verwachting worden gemaakt ten laste van de Zvw. In hoeverre het bij de
betreffende kosten gaat om vergoede zorg is niet duidelijk af te leiden uit de genoemde studies. In de
praktijk zien de medisch adviseurs van de Arbeidsinspectie wel dat bijvoorbeeld begeleiding bij of
behandeling van overspanning en burn-out lang niet altijd vergoed worden door de zorgverzekering.211
In dat geval komen de kosten ten laste van de zieke werknemer.
Arbeidsongeschiktheid
De schattingen van de kosten van arbeidsongeschiktheid voor de drie grote boosdoeners zijn deels al wat
ouder. Zo dateren de kosten van arbeidsongeschiktheid door psychosociale arbeidsbelasting uit 2015. TNO
schatte die destijds in op 1,2 miljard euro per jaar.212 Een studie uit 2013 noemt voor werkgerelateerde kanker
een bedrag van 180 miljoen euro per jaar.213 De kosten van arbeidsongeschiktheid als gevolg van werkgerelateerde klachten aan het bewegingsapparaat zijn meer recent begroot op 748 miljoen euro per jaar.214 Opgeteld
komen deze bedragen overeen met de schatting van TNO in de Arbobalans 2018: in totaal 2,1 miljard euro
per jaar.215
Aangezien een niet onaanzienlijk deel van deze kosten bij de werkgever terechtkomt (hetzij als eigenrisicodrager, hetzij via de gedifferentieerde werkgeverspremie), valt hier voor werkgevers als collectief nog winst
te boeken. Daar komt bij dat sprake is van afwenteling van de premiekosten door werkgevers die
onvoldoende investeren in gezond werk op het collectief van alle werkgevers.
Deze schatting lijkt overigens aan de lage kant: in 2022 waren de uitgaven voor de regelingen WIA/WAO/ZW
in totaal ongeveer 15 miljard euro. Ervan uitgaande dat circa 25% van de arbeidsongeschiktheid werk­
gerelateerd is,216 zou dat 3,7 miljard euro betekenen in plaats van 2,1 miljard. Dit is exclusief kosten voor
arbeidsongeschiktheid die niet separaat uit te filteren zijn uit de overige uitgaven voor de sociale zekerheid
(WW217, de Toeslagenwet, de Participatiewet en de Algemene Nabestaandenwet), en uitvoeringskosten voor
UWV. Indien ook deze kosten zouden worden meegenomen, zou het totaal aan maatschappelijke kosten in
relatie tot arbeidsongeschiktheid door ongezond werk geschat kunnen worden op 4 miljard in plaats van
2 miljard euro per jaar.218
Bijstand
In sommige gevallen moet een arbeidsongeschikte werknemer een beroep doen op de bijstand. Zo is de
bijstand een vangnet voor gedeeltelijk arbeidsongeschikten (minder dan 35%, ‘35-minners’) die geen
arbeidsongeschiktheidsuitkering krijgen en aangewezen zijn op andere bronnen van inkomsten.
De zorgkosten onder de Zvw (voor 18-plussers) komen uit de nominale premie die de burger betaalt voor zijn
zorgverzekering en de inkomensafhankelijke bijdrage. De werkgever betaalt de inkomensafhankelijke bijdrage,
afhankelijk van het inkomen van de werknemer. In hoeverre werkgevers de hoogte van de inkomensafhankelijke
bijdrage doorbelasten in het inkomen van de werknemer is niet onderzocht. De hoogte van de zorgkosten van de
werknemer heeft geen invloed op de hoogte van de inkomensafhankelijke bijdrage.
211
Vergoeding bij overspanning / burn-out (zorgkiezer.nl); Psycholoog basisverzekering + vergoeding (2022)
- Zorgwijzer.
212
Van der Ploeg et al (2015), Maatschappelijke kosten van werkgerelateerde gezondheidsproblemen: Kosten van
arbeidsongeschiktheid en zorg. Leiden: TNO, p. 4.
213
COPD in the Working Age Population: The Economic Impact on Both Patients and Government.
214
Idem, p. 45.
215
TNO (2019), Arbobalans 2018, p. 61.
216
In dit onderzoek kijkt men naar aantal arbeidsongeschikten in 1 jaar. Dat legt men naast de NEA zelfrapportage van
werknemers die meer dan 6 maanden verzuimen. Van der Ploeg et al. (2014), Maatschappelijke kosten van
werkgerelateerde gezondheidsproblemen: Kosten van arbeidsongeschiktheid en zorg, Leiden: TNO, p. 4. Zie ook
TNO (2019), Arbobalans 2018, p. 60.
217
Bij minder dan 35% arbeidsongeschiktheid is er geen recht op WIA.
218
Er zijn hierbij nog wel enige inverdieneffecten denkbaar. Zo zal een werknemer die door arbeidsongeschiktheid niet
meer kan werken wellicht wél thuis voor de kinderen kunnen zorgen. Hierdoor worden (maatschappelijke) kosten
voor kinderopvang bespaard. Of als de arbeidsongeschikte werknemer wordt vervangen door iemand in een
uitkeringssituatie (WW of bijstand), zullen die kosten deels tegen elkaar weggestreept kunnen worden. Hierover is
echter te weinig informatie beschikbaar om een goede schatting te maken.
210

51

Het gebruik van de bijstand door de niet-werkende 35-minners is echter beperkt. Slechts 11% van de
WW-gerechtigde 35-minners stroomt door naar de bijstand.219 Dit fenomeen dempt de maatschappelijke
kosten. Voor deze groep kunnen de individuele kosten echter wel aanzienlijk zijn (zie hieronder).
Overigens zou een deel van de kosten op maatschappelijk niveau kunnen worden weggestreept tegen
‘opbrengsten’, indien de positie van een uitgevallen werknemer zou worden overgenomen door een
uitkeringsgerechtigde die weer aan het werk komt door de plek van de uitgevallen werknemer in te vullen.
Er is onvoldoende data beschikbaar om hiervan een berekening te maken.
Schadefondsen
Voor een aantal beroepsziekten (mesothelioom, asbestose, cse) heeft de overheid schadefondsen ingericht.
Het aantal tegemoetkomingen dat wordt afgewikkeld door het Instituut Asbestslachtoffers ligt rond de
450-500, met een tegemoetkoming van bijna 22.000 euro; zo’n 11 miljoen euro.220 Daarnaast bemiddelt dit
instituut tussen slachtoffers en nabestaanden enerzijds en werkgevers en verzekeraars anderzijds in het
kader van de civiele aansprakelijkheid.221 Dit leidt jaarlijks tot ca 125 schadevergoedingen, à raison van
€ 67.000. In totaal krijgen slachtoffers en nabestaanden dus zo’n 19 miljoen euro per jaar, waarvan 8
miljoen voor rekening van de werkgever. De kosten van de tegemoetkomingsregeling voor slachtoffers van
blootstelling aan gevaarlijke stoffen die wordt ontwikkeld naar aanleiding van de aanbevelingen van
Commissie Heerts worden begroot op 62,5 miljoen euro per jaar.222
De geschatte maatschappelijke kosten zijn zeer waarschijnlijk hoger dan 2 miljard per jaar en zouden
circa 4 miljard euro per jaar kunnen bedragen op dit moment.

A. Kosten voor de werkgever
Verzuimkosten
De geschatte kosten van loondoorbetaling aan werknemers die verzuimen als gevolg van werkgerelateerde
klachten bedragen ruim 6 miljard euro.223 Deze kosten zijn relatief hoger dan voor het verzuim bij
niet-werkgerelateerde klachten, omdat werknemers gemiddeld langer verzuimen als het werkgerelateerd is.
• De jaarlijkse kosten van loondoorbetaling bij verzuim door psychosociale arbeidsbelasting bedragen 3,9
miljard euro.224
• De verzuimkosten als gevolg van fysieke belasting (zowel over- als onderbelasting) zijn door TNO
becijferd op ruwweg 1,5 miljard euro per jaar.225
• De geschatte kosten van verzuim door blootstelling aan stoffen zijn relatief laag, ruwweg 100-150
miljoen euro per jaar.226 Dit komt doordat het grootste deel van de ziektelast als gevolg van kanker
optreedt na pensionering. En werknemers met long- of huidklachten kunnen veelal nog wel werken
waardoor er geen verzuim optreedt (al is hierbij dan wel sprake van presenteïsme, zoals onder het
volgende kopje wordt behandeld).
• De schade door overige risico’s wordt in de Arbobalans 2020 geschat op 850 miljoen euro per jaar.227

“Daarnaast zijn de toelatingseisen voor de bijstand vanwege partner- en vermogenstoets dermate strikt dat slechts een minderheid van
de WW-gerechtigden na het bereiken van de maximale duur doorstroomt naar de bijstand. Volgens UWV (2019) lag dit aandeel in 2017
op niet meer dan 11%. We schatten per saldo dat voor ongeveer 20% van de nieuwe WIA-uitkeringen een andere uitkering beëindigd
wordt.” (Van Sonsbeek (2021), Doorrekening drempelverlaging WIA, voor het ministerie van SZW. Den Haag: CPB).
220
Instituut Asbestslachtoffers, Jaarverslag 2021.
221
Strikt genomen zijn de bemiddelingen geen maatschappelijke kosten maar kosten voor de werkgever. Deze zijn in
de eindtabel dan ook meegenomen onder de kosten voor de werkgever.
222
Kamerstukken II 2020-2021, 25 883, nr. 393. Zie ook Regeling TSB | Lexces.
223
TNO (2021), Arbobalans 2020, p. 140.
224
TNO (2021), Arbobalans 2020, p. 140.
225
In de Arbobalans 2020 staat op pagina 140 1.2 miljard. In een meer recent factsheet schat TNO de verzuimkosten
als gevolg van fysieke belasting op 1,5 miljard. Dit cijfer is hieronder opgenomen in de afsluitende tabel. Factsheet
fysieke arbeidsbelasting 2022 (tno.nl).
226
TNO (2021), Arbobalans 2020, p. 140.
227
TNO (2021), Arbobalans 2020, p. 140.
219

52

Presenteïsme (productiviteitsverlies)
Zoals aangegeven, houdt de Arbobalans geen rekening met de kosten van verminderde productie door
werknemers die ziek doorwerken (presenteïsme). Deze kunnen, volgens onderzoek van het Europees
Agentschap EU-OSHA, nog aanmerkelijk hoger liggen dan de directe verzuimkosten. Harde cijfers
ontbreken. Verschillende onderzoeken bevatten indicaties voor vuistregels voor de verhouding tussen
dergelijke indirecte kosten en directe kosten, maar deze zijn met veel onzekerheid omgeven. 228, 229
Ter illustratie: de verzuimkosten als gevolg van PSA worden, zie hierboven, geschat op 3,9 miljard.
Een vuistregel voor de kosten van presenteïsme is een factor 1,8.230 In dat geval zouden de kosten van
presenteïsme als gevolg van PSA 7 miljard euro per jaar zijn. Tegelijk blijven de uitkomsten van dergelijke
ramingen erg gevoelig voor de daarin gehanteerde aannames, die nodig zijn bij gebrek aan hard vast te
stellen feiten. Over bijvoorbeeld de verminderde productiviteit van werknemers die met (werkgerelateerde)
longklachten doorwerken zijn ook weinig gegevens bekend.231 Idem voor de verminderde productiviteit van
bijvoorbeeld werknemers met huidaandoeningen of werkgerelateerde gehoorschade. Deze kosten zijn dan
ook niet opgenomen in de afsluitende tabel.
Overige kosten
Naast deze twee grote kostenposten wordt de werkgever ook geconfronteerd met andere kosten. Zo slaan
ook de kosten van arbeidsongeschiktheid, via de werkgeverspremie of eigen-risicodragerschap, deels neer
bij de werkgever.232 Omdat de kosten van arbeidsongeschiktheid hierboven ook al zijn opgenomen in de
maatschappelijke kosten, worden de kosten voor de werkgever hier niet apart (dubbel) opgevoerd.
Overige directe kosten, zoals de kosten van verzuimbegeleiding, aanpassing van het werk of vervanging van
personeel zijn evenmin meegenomen.
Er is weinig inzicht in de kosten van letselschadeclaims als gevolg van slechte arbeidsomstandigheden.
Hoewel het om soms aanzienlijke bedragen kan gaan, is de ‘winstkans’ voor de werknemer – mede gezien
de bewijsproblematiek – betrekkelijk klein.233 Ook zijn de beschikbare data inmiddels 10 jaar oud. Mede om
deze reden worden deze kosten evenmin meegenomen in de afrondende tabel, met uitzondering van de
kosten voor de eerder gememoreerde tegemoetkoming voor asbestslachtoffers.
De geschatte werkgeverskosten als gevolg van ongezond werk zijn 6,4 miljard plus indirecte kosten in
de vorm van productieverlies en presenteïsme die ook in de miljarden kunnen lopen. Ongeacht de
precieze hoogte geldt dat investeren in preventie voor werkgevers lonend kan zijn. Dit geldt in ieder geval
voor de kosten door psychosociale arbeidsbelasting en fysieke belasting. De kosten van werkgerelateerde
kanker komen grotendeels terecht bij de maatschappij (zie boven) of de werknemer (zie hieronder).

Dauber & I. Isusi (2019), Work-related musculoskeletal disorders: prevalence, costs and demographics in the EU:
Germany, Bilbao: EU-OSHA.
229
Sainsbury Centre for Mental Health (2007), ‘Mental health at work: developing a business case, policy paper 8’;
Hassard et al. (2014), Calculating the costs of work-related stress and psychosocial risks – A literature review, Bilbao:
EU-OSHA; Vänniat al. (2017) An effort to assess the relation between productivity loss costs and presenteeism at
work, International Journal of Occupational Safety and Ergonomics, 23:1, 33-43, Vänniat et al. (2017) schatten de kosten van
presenteïsme op 3,7% van de totale loonkosten.
230
Idem.
231
De Longalliantie Nederland schatte in 2012 dat werknemers met longaandoeningen gemiddeld 13 dagen meer
verzuimen dan werknemers zonder longklachten – een totale schadepost van 1 miljard Euro per jaar. Zo’n 15% van
de astmapatiënten en 10-15% van de gevallen van COPD kan worden toegeschreven aan beroepsmatige blootstelling. Nederlandse Vereniging van Artsen voor Longziekten en Tuberculose (2016), Richtlijn werkgerelateerd astma
p. 8; Balmes (2005), Occupational Contribution to the Burden of Chronic Obstructive Pulmonary Disease. Journal for
Occupational and Environmental Medicine. 2005;47:154–160
232
Voor 2023 worden de kosten voor eigen-risicodragerschap in het kader van de WGA geschat op ruim 400 miljoen.
Begroting Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Memorie van toelichting (rijksfinancien.nl), p. 90.
233
Het aantal letselschadezaken dat betrekking heeft op blootstelling aan gevaarlijke stoffen is zeer beperkt (Knegt et
al. (2012), Verhaal van werkgerelateerde schade. Amsterdam: Hugo Sinzheimer Instituut, Universiteit van Amsterdam).
De ‘winstkans’ voor werknemers met werkgerelateerde klachten is bovendien klein – voor bijvoorbeeld OPS zo’n
12% (Eshuis (2010), Financiële schade door OPS? Amsterdam: Hugo Sinzheimer Instituut). Het aantal asbestzaken dat
wordt afgehandeld via het Instituut Asbestslachtoffers ligt rond de 500 per jaar.
228

53

B. Kosten voor de werknemer
De belangrijkste materiële schade voor werknemers is inkomensschade wegens ziekteverzuim of (blijvende)
arbeidsongeschiktheid. Daarnaast kunnen werknemers worden geconfronteerd met niet-verzekerde
bijdragen voor zorg of aanpassingen aan de woning.
Voorts is het in het schadevergoedingsrecht mogelijk, en in toenemende mate gebruikelijk, om ook
immateriële schade als gevolg van verloren gezonde levensjaren of gederfde levensvreugde te monetariseren.
Deze schade wordt pas daadwerkelijk een kostenpost indien zij via een letselschadeclaim tot uitkering komt.
Met die kanttekening wordt hieronder een eerste inschatting gegeven om de omvang van de problematiek
duidelijk te krijgen. Die inschatting is nog los van de eventuele immateriële schade (smartengeld) bij
nabestaanden.
Loonkosten en inkomensdaling door ziekte en arbeidsongeschiktheid
Het berekenen van de loonschade voor arbeidsongeschikte werknemers is ingewikkeld, omdat er veel
scenario’s denkbaar zijn naar gelang de specifieke situatie van de werknemer: de hoogte van het loon van de
zieke/arbeidsongeschikte werknemer, cao-afspraken over loondoorbetaling, de mate van arbeidsongeschiktheid en de leeftijd waarop de werknemer arbeidsongeschikt is geraakt.

Enkele voorbeelden van scenario’s en variabelen
• De hoogte van het salaris van de betrokken werknemer. Lager betaalde werknemers krijgen vaker
te maken met werkgerelateerd verzuim en arbeidsongeschiktheid.
• Mate van arbeidsongeschiktheid: bij gedeeltelijk arbeidsongeschiktheid ontstaat aanspraak op
een (gedeeltelijke) WGA-uitkering, met daarnaast een gedeeltelijke WW-uitkering (en kleinere
kans op werkhervatting als gevolg van de gedeeltelijke arbeidsongeschiktheid, voor het werkloosheidgedeelte kan soms instroom in bijstand volgen).
• Loongerelateerde WGA-uitkering van 70% is tijdelijk en afhankelijk van het arbeidsverleden.
Als de loongerelateerde periode is afgelopen (meestal 1 jaar, maximaal 2 jaar) wordt de uitkering
verlaagd naar het sociaal-minimumniveau (de WGA vervolguitkering). Die duurt in principe tot de
AOW-leeftijd (geen vermogenstoets en toets partnerinkomen).
• Werknemers zonder werkgevers die ziek worden komen in de ZW terecht.

Het uitgangspunt in de eerste twee jaren ziekte is dat de werknemer recht heeft op doorbetaling van
minimaal 70% van zijn loon. In vrijwel alle cao’s zijn echter afspraken gemaakt over een aanvulling op die
70%, waarmee het loon over twee jaar op gemiddeld zo’n 85% van het laatstverdiende loon uitkomt. Bij een
gemiddeld jaarsalaris van € 35.000234, levert dit voor de werknemer een bruto loonschade van € 10.000 op
over de eerste twee jaar. Netto is de loonschade voor die twee jaar zo’n € 6.000. Indien alleen wordt gekeken
naar de werknemers die instromen in de WIA als gevolg van ongezond werk (13.000235), bedragen de kosten
voor deze werknemers, voor zover die dan twee jaar ziek zijn geweest, per jaar zo’n 40 miljoen (netto).
Echter, er zijn ook werknemers die korter dan twee jaar ziek zijn en dus niet instromen in de WIA maar wel
loon derven. Een hoger bedrag dan 40 miljoen per jaar voor deze eerste twee jaar is daarom aannemelijk.236

CBS Statline, Inkomen van personen; inkomensklassen, persoonskenmerken.
Zie bijlage 2.
236
De scenario’s voor werknemers die tijdelijk ziek zijn, zijn complex. Indien uitgegaan wordt van gemiddeld 4,6%
ziekteverzuim, waarvan een kwart geheel of gedeeltelijk wordt veroorzaakt door ongezond werk (Ziekteverzuim
volgens werknemers; geslacht en leeftijd (cbs.nl)), is een kostenpost van ruim 400 miljoen euro aan gederfd loon
bij ruim 7 miljoen werknemers waarschijnlijk nog een lage schatting. Hier is niet geprobeerd een precieze
berekening te maken, aangezien de data over de gemiddelde verzuimduur niet veel zeggen over het feitelijk
gederfde loon. Dit is sterk afhankelijk van het verzuim langer dan één jaar en de verschillende cao-afspraken over
aanvulling van het ziekengeld. Het hier genoemde bedrag is indicatief.
234
235

54

Voor de periode daarna geldt het volgende. De gemiddelde jaaruitkering WGA/IVA was in 2021 ongeveer
€ 23.000.237 Het inkomensverlies bij arbeidsongeschiktheid is ruwweg 30%.238 De schade per jaar ≈ € 10.000
(30% van een gemiddeld jaarsalaris). Dit is zonder terugval naar de bijstand.239 Dus de loonschade van ±
€ 10.000 per jaar is waarschijnlijk conservatief ingeschat. Indien wordt aangenomen dat de duur van
arbeids­ongeschiktheid gemiddeld 10 jaar is,240 dan is een voorzichtige schatting van de geleden loonschade
€ 100.000 per geval. In verschillende scenario’s zal dit nog aanmerkelijk hoger zijn, mede omdat de loongerelateerde uitkering na twee jaar eindigt en niet iedere arbeidsongeschikte een volledige uitkering krijgt.
Uitgaande van een inkomensschade van 100.000 euro bij gemiddeld 10 jaar arbeidsongeschiktheid,
vermenigvuldigd met het aantal werknemers dat jaarlijks instroomt in de WIA als gevolg van ongezond werk
(13.000), zouden de kosten van gederfde inkomsten voor alle werknemers tezamen ruim 1 miljard euro zijn.
Hierbij is niet gekeken naar welke loonschade de (werkende) partner leidt als gevolg van mantelzorgtaken
die soms een volledige voortzetting van de eigen werkzaamheden beperken, evenmin als de gevolgen voor
de pensioenopbouw. Omdat deze schatting met zeer veel onzekerheden is omgeven, is deze niet
meegenomen in de afsluitende tabel.
Niet-vergoede ziektekosten
Wegens gebrek aan data, is niet in kaart gebracht wat de (directe) ziektekosten zijn voor werknemers met
een werkgerelateerde ziekte (bijvoorbeeld eigen risico). Ook zijn de kosten voor bijvoorbeeld aanpassingen
aan het huis niet meegenomen – al zullen die voor werknemers met een beroepsziekte in sommige gevallen
lager zijn dan voor een werknemer die als gevolg van een arbeidsongeval blijvend invalide is geworden.
Immateriële schade
Vanuit de gezondheidseconomie is waarde toegekend aan een mensenleven door middel van de
zogenoemde DALY: Disability Adjusted Life Years. Dit om onderbouwde keuzes te maken over de vraag hoe
de kosten van de gezondheidszorg in de hand te houden zijn. Dergelijke berekeningen spelen ook een rol
bij het vaststellen van letselschadeclaims – ook bij arbeidsongevallen en beroepsziekten. Hieronder wordt
een eenvoudige berekening gemaakt, die zeker nog aanscherping verdient. Ook hier geldt weer dat een
ruwe berekening wel inzicht geeft in de orde van grootte waaraan dient te worden gedacht.

DALY = Disability Adjusted Life Years. Bij het berekenen van DALY’s wordt rekening gehouden met
het aantal levensjaren dat iemand verliest vanwege vroegtijdige sterfte en met de ernst van de ziekte
tijdens het leven. Hiermee zijn ziektes onderling beter vergelijkbaar. Als bijvoorbeeld een ziekte een
wegingsfactor van 0,5 heeft, dan betekent dit dat een jaar leven met deze ziekte gelijk gesteld wordt
aan een half jaar dat verloren is gegaan door vroegtijdige sterfte. Bijvoorbeeld: lichte bijziendheid
heeft een wegingsfactor van 0.004 en ernstige COPD van 0.383.241

UWV, januarinota 2021, p. 12, tabel 2.2 en 2.3 (Gemiddelde jaaruitkering). Het inkomen vóór arbeidsongeschiktheid
was dus ruwweg € 33.000 (dit is een indicatie dat arbeidsongeschikte werknemers inderdaad iets beneden
gemiddeld verdienen, maar niet veel).
238
Vanaf de derde maand in de WIA is de loongerelateerde uitkering 70% van het maandloon. De uitkeringsgerechtigde
ontvangt de loongerelateerde uitkering minimaal 3 maanden en maximaal 24 maanden. Tijdens mijn WIA-uitkering
(WGA en IVA) | UWV | Particulieren.
239
Gesteld dat partner niet werkt, anders valt het vangnet van de bijstand weg.
240
Bijna de helft van alle arbeidsongeschikten in de WIA/WAO is jonger dan 55 jaar (Arbeidsongeschiktheid | Cijfers &
Context | Huidige situatie | Volksgezondheidenzorg.info).
241
Salomon et al. (2012), Common values in assessing health outcomes from disease and injury: disability weights
measurement study for the Global Burden of Disease Study 2010. Lancet. 2012 Dec 15; 380(9859):2129-43. .
237

55

DALY’s ongezond werk
Totaal verloren gezonde levensjaren

237.000242,243

Psychosociale arbeidsbelasting

42.000

Fysieke blootstelling

44.000

Blootstelling gevaarlijke stoffen

96.000

Overig ongezond werk

55.000

In de gezondheidseconomische literatuur worden de kosten van één verloren gezond levensjaar gesteld op
een bedrag tussen de € 75.000 en € 80.000.244 Bij een schatting van ruim 200.000 DALY’s als gevolg van
ongezond werk, kunnen de immateriële kosten worden geschat op ongeveer 15-16 miljard euro per jaar.245
Gedetailleerdere studies naar de kosten van werkgerelateerde kanker door blootstelling laten vergelijkbare
bedragen zien. De immateriële kosten van blootstelling aan gevaarlijke stoffen bedragen bij een conservatieve
schatting 8 miljard euro per jaar. Voor werkgerelateerde kanker binnen de EU worden de kosten geschat op 1,7
tot 4% van het BNP, waarbij de meeste van die kosten immateriële kosten betreffen.246 Ook een voorzichtige
schatting van 1% van het BNP aan immateriële schade door werkgerelateerde kanker komt voor Nederland uit
op circa 8 miljard euro per jaar.247 Dit is een onderschatting, omdat de kosten van longaandoeningen als COPD
en astma hierin niet zijn verwerkt, net zo min als de gevolgen van hormoonverstoring en huidaandoeningen.
Neurologische aandoeningen zoals CSE (chronische stofgerelateerde encefalopathie) of door stoffen
veroorzaakte hart- en vaataandoeningen zijn evenmin meegerekend.
Voor psychosociale arbeidsbelasting en fysieke belasting zijn, voor zover bekend, geen specifieke studies
uitgevoerd naar de immateriële kosten. Al met al kunnen de immateriële kosten van ongezonde arbeids­
omstandigheden door de drie boosdoeners worden geschat op ongeveer 15-16 miljard euro per jaar,
gebaseerd op ongeveer 200.000 DALY’s. Ter vergelijking: de DALY’s voor dementie waren in 2018 ongeveer
163.000.248

Eindbalans
In de twee tabellen hieronder is een overzicht gegeven van zowel de kosten waar schattingen voor zijn als de
kosten waarvoor geen schattingen beschikbaar zijn. Dit om te laten zien dat er nog verschillende soorten
kosten zijn die niet worden meegenomen in de bestaande ramingen.

Zie bijlage 2.
Beroepsziekten | Ziektelast | Volksgezondheid en Zorg (vzinfo.nl).
244
Raad voor de Volksgezondheid en Zorg (nu Raad voor Volksgezondheid en Samenleving) in het rapport Zinnige en
duurzame zorg hanteert een bedrag van € 80.000 per verloren levensjaar in goede gezondheid. Een meta-analyse
van een groot aantal studies naar de waarde van een QALY komt op een gemiddelde waarde van € 75.000 (Ryen &
Svensson, 2015). De waarde van € 75.000 per QALY is momenteel het best onderbouwd. werkwijzer-voor-kosten-batenanalyse-in-het-sociale-domein-hoofdrapport.pdf (nautus.nl).
245
De meest recente schatting van het aantal DALY’s is 238.000, wat neerkomt op een schadepost van ruim 17 miljard
Euro.
246
Vencovsky et al. (2017), The cost of occupational cancer in the EU-28, Brussels: ETUI, p. 63; Jongeneelen (2016), Hoe
gevaarlijk zijn stoffen op het werk? Quintesse, 5(3) p. 10; OECD (2012), Mortality Risk Valuation in Environment,
Health and Transport Policies.
247
Vencovsky et al. (2017), The cost of occupational cancer in the EU-28, Brussels: ETUI, p. 63; Jongeneelen (2016), Hoe
gevaarlijk zijn stoffen op het werk? Quintesse, 5(3), p. 10.
248
Thema gezondheid | Aandoeningen | Volksgezondheid Toekomst Verkenning.
242
243

56

Soorten kosten, naar boosdoeners

PSA

Fysieke
belasting

Gevaarlijke
stoffen

Overig

Totaal (afgeronde
bedragen249)

200

500

1.000

100

1.200

748

180

2.100

73

100

Maatschappelijke kosten, TNO Arbobalans 2018 /2020/RIVM
Zorgkosten
Arbeidsongeschiktheid

1.800

Maatschappelijke kosten, toegevoegde schatting
Schadefondsen en letselschadeclaims
Kosten werkgevers, TNO Arbobalans 2020
Verzuimkosten

3.900

1.500

120

850

6.400

0 tot 7.020

0 tot 2.600

onbekend

onbekend

0 tot 9.600

Kosten werkgevers, toegevoegde schatting
Presenteïsme/productiviteitsverlies
Uitgespaarde loonkosten (15% gemiddeld over
de eerste twee jaar ziekte, alleen voor
werknemers die uiteindelijk uitstromen)

- 50

Juridische kosten (tegemoetkoming
asbestslachtoffers)

10

Kosten werknemers, toegevoegde schatting
Loonschade per jaar, eerste twee ziektejaren

40

TOTAAL materieel exclusief presenteïsme

10.400

inclusief presenteïsme

10.400 - 20.000

Immateriële kosten via DALY-benadering
Aantal DALY’s (in jaren)250

PSA

FB

GS

Overig

Totaal

42.000

44.000

96.000

55.000

Totaal 237.000251

Naar beneden afgerond
Miljoen € (op basis van 75 k€ per DALY),
afgeronde bedragen

200.000
3.200

3.300

7.200

4.100

Kosten van 200.000
DALY’s: 15-16.000

Niet gemonetariseerde kosten:
Werkgevers
kosten verzuimbegeleiding, -registratie, arbodienstverlening, re-integratie etc
kosten voor aanpassing van het werk
kosten vervanging / verschuiving van personeel
juridische en administratieve kosten (claims)
Werknemers
de individuele loonschade voor werknemers die (blijvend) arbeidsongeschikt zijn geraakt
loonschade voor de (werkende) partner bijv. i.v.m. mantelzorgtaken
gevolgen voor de pensioenopbouw
niet-vergoede ziektekosten voor werknemers, eigen risico
kosten voor eventuele aanpassingen aan het huis
Maatschappelijke kosten
overige uitgaven voor de sociale zekerheid (zoals Toeslagen-wet, de Participatiewet en de Algemene Nabestaandenwet)
uitvoeringskosten voor UWV
kosten WW, bijstand / ‘inverdieneffecten’ (uitstroom WW/bijstand)
mogelijk gederfde belastinginkomsten (vallen mogelijk deels al onder presenteïsme)

Bij verschillende bedragen is de meest conservatieve waarde genoemd. Bedragen met onvoldoende onderbouwing
zijn in deze tabel niet meegenomen maar gemarkeerd als onbekend.
250
RIVM Arbeidsomstandigheden | Oorzaken en gevolgen | Volksgezondheid en Zorg (vzinfo.nl).
251
Deze ruwe berekening leidt tot een bedrag dat een precisie suggereert die hier niet op haar plaats is. Het bedrag
ligt wel in dezelfde ordegrootte als de eerdere optelling van immateriële kosten.
249

57

Dit rapport is een uitgave van:
Nederlandse Arbeidsinspectie
Postbus 90801 | 2500 LV Den Haag
t 0800 51 51
april 2023