Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

34 000 VIII

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap (VIII) voor het jaar 2015

Nr. 89

BRIEF VAN DE MINISTER EN STAATSSECRETARIS VAN
ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 15 april 2015
Mede namens de Staatssecretaris van Economische Zaken, bieden wij u
het Onderwijsverslag 2013–2014 van de Inspectie van het Onderwijs aan1.
Daarbij sturen we u onze beleidsreactie.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
M. Bussemaker
De Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
S. Dekker

1

kst-34000-VIII-89
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2015

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 000 VIII, nr. 89

1

Beleidsreactie op het Onderwijsverslag 2013–2014
Beleidsreactie van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
(OCW), de Staatssecretaris van OCW en de Staatssecretaris van Economische Zaken op het Onderwijsverslag 2013–2014 van de Inspectie van
het Onderwijs.
Inleiding
Samen met leraren, schoolleiders en bestuurders werken wij aan
onderwijs waarin een cultuur heerst van permanente verbetering, zodat
leerlingen en studenten zo goed mogelijk worden uitgedaagd zich
optimaal te ontwikkelen. Daarin speelt ook de Inspectie van het Onderwijs
(hierna: inspectie) een belangrijke rol. Met het Onderwijsverslag
2013–2014 biedt de inspectie inzicht in de staat van het Nederlandse
onderwijs en voedt de inspectie de continue dialoog over de verbetering
van ons onderwijs.
Het onderwijsverslag laat opnieuw zien dat het Nederlandse onderwijsstelstel het goed doet. De leerprestaties van leerlingen en studenten zijn
goed en weinig leerlingen presteren onder hun niveau. Een verdienste
van tal van leraren, schoolleiders en bestuurders die daar elke dag hard
voor knokken. Drie zaken vallen ons in het bijzonder op.
1. De focus op kwaliteit begint zijn vruchten af te werpen.
De inspectie constateert een opvallend sterkere sturing op kwaliteit
door leraren, schoolleiders en bestuurders. De focus op een cultuur
van permanente verbetering wordt ook steeds meer zichtbaar in de
klas. Leerlingen met achterstanden en in kwetsbare situaties blijven
hun achterstanden inhalen en het onderwijsaanbod voor excellente
leerlingen neemt toe. Blijvende aandacht, tijd en doorzettingsvermogen zijn nodig bij het streven van alle scholen naar goed of zelfs
excellent onderwijs.
2. De inspectie constateert grote verschillen tussen scholen.
De verschillen tussen scholen en opleidingen zijn groot op verschillende terreinen. De ruimte die ons stelsel aan scholen biedt voor het
ontwikkelen van een eigen onderwijsvisie en variëteit in aanpak,
aanbod en doorstroming is één van de krachten van het stelsel. De
verschillen laten zien dat het er toe doet welke keuzes je maakt als
leraar, schoolleider en bestuurder. We slagen er steeds beter in om
recht te doen aan verschillen tussen leerlingen. Meer leerlingen en
studenten worden geplaatst op een plek die bij ze past. Dat is de goede
kant van selectie, maar als verschillen leiden tot kansenongelijkheid
roept het de vraag op wat we daar samen aan kunnen en moeten
doen. De verschillen laten ook zien dat er naast de groep scholen die
echt de slag weet te maken naar beter onderwijs, er ook een groep
scholen is die daar (nog) onvoldoende in slaagt. Scholen die in
kwaliteit achterblijven kunnen en moeten de verbeterslag maken.
3. Er is volop ruimte voor innovatie en het werken aan goed onderwijs.
De aandacht voor onderwijsexperimenten groeit en vaak blijken
regelgeving en toezicht meer ruimte te bieden dan vooraf gedacht. Zo
valt het de inspectie op dat op goede scholen leraren niet alleen
nadenken over wat ze willen doceren, maar ook durven te experimenteren met alternatieven in het curriculum, de organisatie, de roosters
en de toetsen. Die ruimte wordt niet door iedereen ervaren of gezien.
Daar willen we samen met scholen en de inspectie aan werken. Waar
kwaliteit wordt geleverd willen we die ruimte vergroten. We gaan
daarnaast in gesprek met leraren en schoolbesturen om gezamenlijk
duidelijk te krijgen welke knelpunten er zijn en hoe deze worden
ervaren. Waar lopen leraren in hun dagelijkse praktijk tegenaan? Op
basis daarvan maken we inzichtelijk waar de ruimte voor leraren en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 000 VIII, nr. 89

2

scholen zit. Om dit voor alle betrokkenen goed zichtbaar en vindbaar te
maken, besteden we hieraan aandacht op een prominente plaats op de
website delerarenagenda.nl en richten we specifieke online ruimte in
om de dialoog hierover te faciliteren en waar nodig te initiëren. Ook
via social media stimuleren we deze dialoog en informatieuitwisseling.
In het vervolg van onze reactie gaan we verder in op deze opvallende
punten en besteden we apart aandacht aan het groen onderwijs. Ook
zullen we ingaan op de uitdagingen die we zien naar aanleiding van de
belangrijkste bevindingen van de inspectie. Want we willen de zichtbare
beweging doorzetten. Samen met de leraren, schoolleiders, besturen,
toezichthouders en andere overheden werken we dan ook consequent
verder aan de kwaliteit van het onderwijs.
1. De focus op kwaliteit begint zijn vruchten af te werpen
De afgelopen jaren is door alle betrokkenen hard gewerkt aan een
permanente verbetercultuur in het onderwijs, waarin leerlingen,
studenten en leraren worden uitgedaagd zich optimaal te ontwikkelen.
Deze beweging lijkt voorzichtig zijn eerste vruchten af te werpen. De
inspectie noemt de sterkere sturing op kwaliteit door leraren, schoolleiders en bestuurders opvallend. In elke sector verbetert de kwaliteitsborging. Naast de positieve constateringen, brengt de inspectie in het
onderwijsverslag ook scherp de punten in beeld waar verbetering
wenselijk is. Hieronder volgt een overzicht van de belangrijkste successen
en verbeterpunten per sector.
Funderend onderwijs
De afgelopen jaren is het percentage zwakke en zeer zwakke scholen en
opleidingen sterk gedaald. Het afgelopen jaar valt de sterke daling in het
(voortgezet) speciaal onderwijs op, waar het aantal zwakke scholen is
gehalveerd. In het speciaal basisonderwijs zijn er zelfs geen zeer zwakke
scholen meer. Ook is er voor het eerst een verbetering in het opbrengstgericht werken. Zo blijkt dat de doelstelling in het bestuursakkoord
2012–2015 met de VO-raad, dat 50 procent van de scholen opbrengstgericht werkt op schoolniveau, ruimschoots is gehaald. Dat is belangrijk,
want scholen die opbrengstgericht werken, werken systematisch aan
beter onderwijs. Ook heeft de inspectie indicaties dat de lessen beter
worden. Uit de jaarlijkse peiling van het Cito naar de taal en rekenprestaties in het po blijkt dat de doelmatigheid van het onderwijs sinds 2008 is
toegenomen. Het prestatieniveau is gestegen, terwijl het aantal zittenblijvers in dezelfde periode is gedaald.
De G37 hebben dankzij de bestuursafspraken VVE grote stappen gezet in
de kwaliteitsverbetering voor- en vroegschoolse educatie. Er is in relatief
korte tijd veel bereikt, dankzij extra investeringen in mensen en geld en
door de inzet van de G37-gemeenten, voorschoolse instellingen en
scholen. Vooruitgang is duidelijk zichtbaar op de volgende onderdelen:
inzet van meer hbo’ers, meer vve-plaatsen en betere toeleiding, verhogen
taalniveau pedagogisch medewerkers, hanteren kindvolgsysteem en
doorgaande lijn, uitbreiding schakelklassen en zomerscholen. Stuk voor
stuk veelbelovende constateringen die erop duiden dat het consequent
werken aan de kwaliteit van het onderwijs tot resultaten begint te leiden.
Terecht vraagt de inspectie net als vorig jaar aandacht voor motivatie en
differentiatie. Scholen waar leerlingen goed gemotiveerd zijn, hebben
meestal een sterke verbetercultuur waarin schoolleiders en leraren zelf de
ruimte nemen, zowel in curricula als in de organisatie, met aandacht voor
excellentie. In de klas, met name in het vo, is het belangrijk dat leraren het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 000 VIII, nr. 89

3

onderwijs beter aanpassen aan de leerbehoeften van leerlingen.
Leerlingen leren meer als de lessen aansluiten bij de ontwikkeling van
leerlingen.2 Leraren kunnen daarvoor beter gebruik maken van
beschikbare gegevens, zoals eerdere toetsresultaten. Binnen de pilot van
de diagnostische tussentijdse toets, waarover we u afgelopen zomer
hebben geïnformeerd, wordt hieraan gewerkt.
Eerder hebben wij u met het Plan van aanpak toptalenten 2014–2018
geïnformeerd over onze maatregelen om praktisch, ondernemend en
cognitief toptalent meer uit te dagen en op 9 maart jl. met de voortgangsrapportage hierover. De inspectie ziet het onderwijsaanbod voor excellente leerlingen en studenten toenemen. Dat beeld hebben wij ook.
Initiatieven van scholen om toptalenten uit te dagen, onderstrepen vaak
tegelijkertijd de eigenheid van de verschillende opleidingen. De skillsmasters voor de beroepsopleidingen in het (v)mbo is daar een mooi
voorbeeld van. Waar het volgens de inspectie nog teveel aan ontbreekt, is
een structurele inbedding van het aanbod voor toptalenten in de lessen
zelf. Met ingang van 2015 hebben we extra financiële middelen vrijgemaakt voor toptalenten. We roepen scholen op aan de slag te gaan met
een duurzame en structurele inbedding van onderwijs aan toptalenten om
zo leerlingen en studenten de kans te bieden hun talent te ontwikkelen.
Dat zal ook de motivatie van leerlingen en studenten ten goede komen.
Ook voor jongeren in een kwetsbare positie hebben wij extra maatregelen
genomen. Hierover is uw Kamer geïnformeerd met de brief «Extra kansen
voor jongeren in een kwetsbare positie»3.
De inspectie stelt vast dat de lessen van ervaren leraren beter zijn dan de
lessen van beginnende leraren. Vooral de mate waarin beginnende
leraren kunnen differentiëren in hun lessen, blijft volgens de inspectie
achter. Maar ook de ervaren leraren blijven achter als het gaat om
differentiatievaardigheden. De inspectie constateert dat vooral veel
leraren in het vo en (v)so moeite hebben met het motiveren en geven van
feedback aan leerlingen. Leraren ontwikkelen pas de differentiatievaardigheden als ze de algemeen didactische vaardigheden beheersen. Van
beginnende leraren verwachten we niet dat zij alle vaardigheden al
volledig beheersen bij de start van hun loopbaan. Het is wel zaak dat
beginnende leraren de differentiatievaardigheden snel onder de knie
krijgen. Om die reden is in de Lerarenagenda prioriteit gegeven aan
begeleiding van beginnende leraren. Zo is in het vo het project
«Begeleiding Startende Leraren» gestart in samenwerking met de
universitaire lerarenopleidingen en er is sterk geïnvesteerd in samenwerking tussen scholen en pabo’s en de 1e en 2e graads opleidingen.
Niet alleen de startende leraren, ook de ervaren leraren vragen om extra
aandacht. We kunnen het ons niet veroorloven dat leraren onvoldoende
kunnen differentiëren. Dat betekent immers dat een groot aantal
leerlingen niet het onderwijs krijgt dat aansluit op hun niveau en
mogelijkheden. Het is onze ambitie dat de resultaten van alle leerlingen
omhoog gaan, zowel de toptalenten als de leerlingen die extra zorg
vragen. Deze ambitie vraagt om leraren die de differentiatievaardigheden
goed beheersen, en dus om een trendbreuk in de mate waarin leraren die
momenteel beheersen. Dit is geen eenvoudige opgave, want «omgaan
met verschillen» is een bijzonder complexe aangelegenheid. Om die

2

Uit het themaonderzoek van de inspectie onder 125 VO-afdelingen «Opbrengstgericht werken
aan taal en rekenen in het voortgezet onderwijs» (2015), opgesteld ter voorbereiding op het
onderwijsverslag, blijkt dat opbrengstgericht werken ook ten goede komt aan taal- en
rekenresultaten.
3
Kamerstuk 31 497 nr. 53

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 000 VIII, nr. 89

4

vaardigheden goed te beheersen, zijn «vlieguren» nodig en gerichte
coaching, bij voorkeur op basis van lesobservaties.
De afgelopen jaren is veel geïnvesteerd in verdere professionalisering van
leraren, maar de professionalisering heeft zich nauwelijks gericht op het
verbeteren van de differentiatievaardigheden bij leraren. Hierdoor
beheerst een deel van de leraren deze vaardigheden nog onvoldoende. Dit
roept de vraag op of scholen hun extra middelen voor professionalisering
voldoende gericht inzetten. Terwijl we hierin wel een trendbreuk willen
realiseren. Het vraagt van besturen en schoolleiders nadrukkelijk een
professioneel personeelsbeleid waarmee leraren de mogelijkheden
geboden wordt om zich te ontwikkelen. Om een meer effectieve inzet van
deze middelen te stimuleren hebben we vorig jaar met sectorraden
specifieke afspraken gemaakt over de differentiatievaardigheden van
leraren. Om de gewenste trendbreuk te bewerkstelligen, worden leraren
direct ondersteund door middel van peer review, lesbezoeken en het
gebruik van observatie-instrumenten. Ook de lerarenopleidingen spelen
hierin een belangrijke rol. We stimuleren het gebruik van deze zaken,
omdat ze zowel voor startende leraren als voor ervaren leraren bijzonder
effectief zijn. Ook wordt een praktische toolbox ontwikkeld waarmee
leraren hun lessen meer of beter kunnen afstemmen op toptalenten.
Middelbaar Beroepsonderwijs
Ook in het mbo hebben de instellingen hard gewerkt om de kwaliteit
verder omhoog te brengen. Dat is na een voorzichtige indicatie vorig jaar,
nu duidelijk terug te zien in de beoordeling van de inspectie op vrijwel alle
onderdelen. In 2014 hebben zelfs twee keer zoveel instellingen en
opleidingen de kwaliteitsborging op orde als in eerdere jaren. Dat is
belangrijk, want op scholen en opleidingen waar de kwaliteitsborging op
orde is, is de kwaliteit van het onderwijs over het algemeen beter. Het
onderwijsverslag laat dit jaar voor het eerst zien dat het 23+ onderwijs
voor volwassenen bij de niet-bekostigde instellingen (veelal
bbl-opleidingen) op een aantal onderdelen niet voldoet. Vaak ontbreekt de
studieloopbaanbegeleiding en de meerderheid van de studenten verlaat
de opleiding zonder diploma. Wij gaan met de NRTO en de inspectie in
gesprek om op basis van een nadere analyse de oorzaken te achterhalen
en te werken aan oplossingen.
Hoger onderwijs
In het ho is de positie van de examencommissie en de kwaliteitsborging
verbeterd. Het aantal hersteltrajecten stijgt, wat laat zien dat het accreditatiestelsel goed functioneert en verbetering stimuleert. De kwaliteitscultuur
in het ho willen we verder versterken. Voor de zomer zullen de
voornemens over de nieuwe contouren van de doorontwikkeling van het
accreditatiestelsel naar uw Kamer gestuurd worden. Daarin staan het
waarborgen van de kwaliteit, verminderen van regeldruk, de ervaren
lasten en het meer belonen van verdiend vertrouwen centraal. De kwaliteit
in het ho maken we samen. Daarom zijn we de afgelopen maanden met
studenten, docenten, bestuurders en andere betrokkenen in het ho in de
ho-tour in gesprek gegaan over de vraag hoe het ho er in de toekomst uit
moet zien. De opbrengsten van deze dialoog leveren een bijdrage aan de
Strategische Agenda hoger onderwijs die in de zomer van 2015 verschijnt.
2. Grote verschillen tussen scholen
In het onderwijsverslag wijst de inspectie op de verschillen tussen scholen
en opleidingen op diverse terreinen: in motivatie en tevredenheid van
leerlingen, kwaliteit van lessen, plaatsing van leerlingen en studenten,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 000 VIII, nr. 89

5

succes in het vervolgonderwijs op de arbeidsmarkt en werkplezier van
leraren. Waar de verbetercultuur bij veel scholen en opleidingen zichtbaar
is geworden tot in de klas is dit bij anderen nog niet het geval. Dat is
jammer, want dat zijn gemiste kansen op goed of zelfs excellent onderwijs
en een optimale schoolloopbaan.
Het Nederlandse stelsel kenmerkt zich door vrijheid van schoolkeuze, en
veel autonomie voor de instellingen. Uit internationaal onderzoek weten
we dat die autonomie en de ruimte voor eigen keuzes van instellingen een
belangrijke voorwaarde is voor goed presterende onderwijsstelsels. De
verschillen laten ook zien dat de keuzes die leraren, schoolleiders en
bestuurders maken er echt toe doen. Een steeds grotere groep scholen en
instellingen weet de slag te maken naar een echte verbetercultuur. En
daar waar de inspectie kritisch is over de verschillen tussen scholen en
opleidingen geeft zij ook steeds aan dat er goede scholen en opleidingen
zijn die het wel voor elkaar krijgen. Op deze scholen en opleidingen is
vaak sprake van een combinatie van een hecht team en een goede
schoolleider en/of bestuurder. Deze schoolleiders hebben een duidelijke
en coherente visie op leraar- en onderwijskwaliteit en vertalen deze in het
personeelsbeleid. Ze vinden begeleiding en professionalisering van
leraren belangrijk en steunen leraren gericht in hun ontwikkeling en
scheppen condities om beter les te kunnen geven. Deze bestuurders
weten binnen de financiële kaders de maatschappelijke opdracht van hun
school of instelling succesvol vorm te geven. Er heerst kortom een
duidelijke verbetercultuur bij deze scholen.
Scholen en opleidingen die in kwaliteit nog achterblijven kunnen én
moeten echt nog stappen zetten. Daarbij hoeven zij niet zelf het wiel uit te
vinden, maar kunnen zij van collega’s en goede voorbeelden leren om
inspiratie op te doen om die verbeterslag te maken. We roepen hen op om
die stap te zetten, juist ook in dialoog met elkaar. En wij ondersteunen dat
ook met (gerichte) investeringen in de kwaliteit van onderwijs, de
afspraken in de sectorakkoorden en de voorgenomen invoering van
gedifferentieerd toezicht dat zich momenteel in de pilotfase bevindt. De
inspectie is proefondervindelijk bezig om aan de hand van een breed
kwaliteitsprofiel scholen inzicht te geven in hun verbeterpotentieel. Over
de uitkomsten van het eerste jaar van de tweejarige pilotfase zal uw
Kamer worden geïnformeerd.
Verschillen tussen lerarenopleidingen
Goed onderwijs begint bij goede leraren. En goede leraren leggen hun
basis bij goede lerarenopleidingen. Een goede lerarenopleiding is dan ook
van onschatbare waarde. En het is van groot belang dat de lerarenopleidingen de juiste studenten aantrekken. Want niet iedereen is geschikt om
in het onderwijs te werken. Er zijn de laatste jaren veel maatregelen
genomen om de kwaliteit en aantrekkelijkheid van de opleidingen te
vergroten. Zo zijn hogescholen en lerarenopleidingen in 2013 gestart met
de implementatie van maatregelen om de kwaliteit van de opleiding van
leraren voor het (v)mbo te verbeteren en aankomende leraren beter voor
te bereiden op het lesgeven in het beroepsonderwijs.
Uit het onderzoek van de inspectie, waarbij beginnende leraren terugkijken op hun opleiding, blijkt dat de lerarenopleidingen bezig zijn met een
verbeterslag, maar dat er nog grote onderlinge kwaliteitsverschillen naar
voren komen, bijvoorbeeld in de mate waarin ze studenten aanleren om te
differentiëren, feedback te geven en te motiveren. In werkbeleving,
ziekteverzuim en verloop ziet de inspectie ook grote verschillen. Het
studiesucces en de oordelen van studenten zijn minder positief dan in
andere sectoren in het ho.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 000 VIII, nr. 89

6

Dit jaar worden de pabo’s en ulo’s geaccrediteerd en maakt de NVAO een
systeembrede analyse op basis van de visitatierapporten. Ook zullen er
nieuwe gegevens beschikbaar komen die we in het kader van de
Lerarenagenda monitoren, zoals tevredenheid van studenten, uitval en
switch.
Daarnaast organiseert de Minister een rondgang langs de lerarenopleidingen om in gesprek te gaan over de kernopdracht van de lerarenopleidingen voor het po, vo en mbo, over de fundamentele vragen voor de
toekomst en de vraag hoe de Lerarenagenda verder kan bijdragen aan de
kwaliteit en responsiviteit van de lerarenopleidingen. Op basis van al deze
informatie en de opbrengst van dialoog met de lerarenopleidingen,
opleiders en studenten, zullen wij in de voortgangsrapportage van de
Lerarenagenda in het najaar de balans opmaken of aanvullende maatregelen gewenst zijn.
Verschillen in de kwaliteit van besturen
De besturing van onderwijsinstellingen functioneert over het algemeen
naar behoren, zo constateert de inspectie. Het bewustzijn bij onderwijsinstellingen dat professionalisering van bestuur en intern toezicht nodig is
om goed onderwijs te realiseren en te behouden is goed op gang
gekomen, mede dankzij de afgesproken sectorale gedragscodes over
goed onderwijsbestuur en andere gemaakte afspraken.
Geconstateerd is echter ook dat de voortgang en ontwikkeling per
onderwijssector en per onderwijsinstelling verschilt. Dat betekent dat wij
er nog niet zijn en dat er nog een flink aantal stappen gezet moet worden
om de professionalisering van bestuur en intern toezicht verder te
verbeteren. Besturen kunnen van elkaar leren. In het bestuursakkoord
voor het po heeft de versterking van de kwaliteitszorg een belangrijke plek
gekregen. In samenwerking met de PO-raad is een programma opgezet
waarmee besturen gestimuleerd worden om te professionaliseren en van
elkaar te leren door «lerende netwerken» te vormen. In het mbo werkt een
aantal instellingen samen in Stichting Kwaliteitsnetwerk mbo, om met
elkaar de kwaliteitscultuur- en borging te verbeteren. Waar nodig en
wenselijk zullen wij deze lerende cultuur ondersteunen. Bijvoorbeeld door
het organiseren van de jaarlijkse Dag van het Onderwijsbestuur op 8 juni
a.s., een onderwijscongres waar bestuurders, intern toezichthouders en
medezeggenschapsleden uit alle onderwijssectoren met elkaar in gesprek
kunnen gaan over de stand van het onderwijsbestuur, om van elkaar te
leren en nieuwe inzichten op te doen. Een belangrijk thema voor die dag
is de professionele ruimte en het morele kompas die onderwijsbestuurders nodig hebben om de maatschappelijke opdracht van onderwijs
in hun specifieke context vorm te geven.
Overgangen en schoolloopbanen
Verschillen tussen scholen en opleidingen bieden ook ruimte voor eigen
keuze van leerlingen en studenten. De afgelopen decennia was er een
sterk opwaartse trend in het aantal leerlingen dat naar het vwo ging. De
inspectie wijst er in dit onderwijsverslag op dat het percentage leerlingen
dat naar het vwo gaat de afgelopen twee jaar daalt en de instroom in het
ho afneemt. Verder constateert de inspectie dat er meer sprake is van
directe doorstroom: meer leerlingen gaan vanuit het vmbo naar het mbo
en vanuit de havo naar het hbo. De diplomastapeling neemt volgens de
inspectie af en instellingen hanteren vaker toelatingscriteria. De inspectie
constateert dat aan het eind van de basisschool leerlingen vaker adviezen
meekrijgen voor een enkele schoolsoort in plaats van een gemengd
advies voor meerdere schoolsoorten. Leerlingen komen vaker in
homogene brugklassen en scholen zijn vaker categoraal georganiseerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 000 VIII, nr. 89

7

De daling van de instroom in het vwo is recent. In het licht van de forse
stijging de afgelopen jaren lag deze stabilisatie voor de hand. Het is ook
nog onduidelijk of de afname van de diplomastapeling een tijdelijke
ontwikkeling is en of die ontwikkeling zich door zal zetten. Wij zien net als
de inspectie dat leerlingen vaker adviezen krijgen voor een enkele
schoolsoort. Daarom heeft de Staatssecretaris er onlangs in een brief aan
alle PO en VO-scholen expliciet op gewezen dat basisscholen altijd in het
belang van individuele leerlingen gecombineerde adviezen kunnen geven.
Een brede brugklas kan de scherpe scheiding tussen verschillende
schoolsoorten verzachten en leerlingen meer tijd bieden om naar een
passende schoolsoort door te stromen. Middelbare scholen zijn zelf
verantwoordelijk voor de inrichting van verschillende onderbouwklassen
en hebben de mogelijkheden om dit te doen. Wij roepen scholen op in het
belang van leerlingen voldoende brede brugklassen aan te blijven bieden.
Tegelijkertijd vragen we juist van scholen om binnen het onderwijsprogramma ruimte voor maatwerk en (top)talent te bieden. Scholen zijn hier
onder andere in het kader van het sectorakkoord ook volop mee bezig.
Hoe beter we er in slagen leerlingen een flexibele leerroute door het
onderwijs aan te bieden, hoe minder er uiteindelijk gestapeld zal (hoeven)
worden.
We slagen er steeds beter in om recht te doen aan verschillen tussen
leerlingen. In het vo en mbo zien we dat leerlingen en studenten eerder op
het voor hun verwachte niveau worden geplaatst. Dit is een positieve
ontwikkeling en de goede kant van selectie. We willen dat leerlingen en
studenten onderwijs volgen op het niveau en in de schoolsoort waarvoor
ze interesse en aanleg hebben, of dat nu praktisch, creatief of cognitief is.
De schoolsoort waar ze optimaal uitgedaagd worden om hun talenten te
ontdekken, zich verder kunnen ontwikkelen en hun ambities in hun vak of
beroep kunnen waarmaken. Goede plaatsing en een goede aansluiting
tussen verschillende onderwijssectoren draagt daaraan bij. Daarnaast
constateert de inspectie dat mbo-ingestroomde studenten in het hbo
betere resultaten behalen wanneer deze kiezen voor een vervolgopleiding
die aansluit bij hun vooropleiding.
Om de aansluiting tussen onderwijssectoren te verbeteren hebben we een
aantal maatregelen genomen. Voor een betere overgang tussen het po en
het vo is het advies van de basisschool nu leidend voor de toelating. Het
resultaat van de momentopname van een eindtoets wordt minder
dominant. Wel blijft dit resultaat in aanvulling op het afgegeven schooladvies als «second opinion» dienen. Dit past bij het bieden van kansen.
Het geeft scholen namelijk de extra mogelijkheid om op basis van het
resultaat, een schooladvies bij te stellen in het voordeel van de leerling. In
het vo hebben we het niveau bewust hoger gelegd met de invoering van
de kernvakregel en de eis dat gemiddeld een 5,5 voor het centraal examen
moet worden behaald. In het mbo worden keuzedelen opgenomen in de
nieuwe kwalificatiestructuur die gericht zijn op bevordering van de
doorstroom van mbo naar hbo. Met de Wet Kwaliteit in verscheidenheid
hoger onderwijs stimuleren we dat studenten een juiste studiekeuze
maken en al bij aanvang van de studie op de juiste plek terechtkomen.
We willen voorkomen dat leerlingen en studenten kansen worden
onthouden. Daarom houden we hier goed de vinger aan de pols. Wij
onderschrijven de oproep van de inspectie aan instellingen en scholen om
daarin hun eigen rol onder de loep te nemen en tegelijkertijd over de
grenzen tussen onderwijssectoren heen te kijken. Scholen hebben de
mogelijkheden om kansen aan leerlingen te bieden. Leerlingen kunnen
bijvoorbeeld in vakken waar ze goed in zijn op een hoger niveau examens
doen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 000 VIII, nr. 89

8

In vergelijking met andere landen is het percentage leerlingen dat in
Nederland blijft zitten nog steeds hoog. De inspectie geeft aan dat er een
daling is van het aantal zittenblijvers. De daling is echter nog zeer recent
en relatief gering. In de Sectorakkoorden PO en VO zijn afspraken gemaakt
om dit verder terug te brengen. Dit jaar is ook een Interdepartementaal
Beleidsonderzoek (IBO) gestart naar effectieve leerroutes in het funderend
onderwijs. Het IBO wordt naar verwachting in juni 2015 afgerond waarna
een kabinetsreactie volgt.
Scholen voor (v)so zijn steeds beter in staat om na te gaan of de
leerlingen zich in het vervolgonderwijs of op de arbeidsmarkt met succes
weten te handhaven. De inspectie rapporteert dat de uit- en doorstroom
van leerlingen uit het vso naar vervolgopleiding of arbeidsmarkt is
gestabiliseerd.4 Om te zorgen voor aantrekkelijk en eigentijds beroepsonderwijs dat ruimte biedt aan regionale verschillen en responsief is richting
de veranderde arbeidsmarkt is het voor de onderwijsinstellingen (mbo en
hbo) belangrijk om nauw samen te werken met het beroepenveld, met
zowel de publieke als de private instellingen. Met de Centra voor
Innovatief Vakmanschap in het mbo en de Centres of Expertise in het hbo
wordt door instellingen en het beroepenveld (bedrijfsleven, zorginstellingen, ziekenhuizen, etc.) gewerkt aan de verbetering van de aansluiting
van het onderwijs op de arbeidsmarkt. Daar waar onderwijs, bedrijfsleven
en kennisinfrastructuur elkaar goed kunnen vinden, zijn zij beter in staat
om snel en creatief in te spelen op kansen en problemen.
3. De ruimte in onderwijsstelsel voor onderwijsinnovatie en
kwaliteitsverbetering optimaal benutten
We zien dus veel verschillen tussen scholen. Een veelbelovende groep
weet de omslag te maken naar een verbetercultuur waar systematisch
wordt gewerkt aan de kwaliteit van het onderwijs. Daarbij groeit de
aandacht voor onderwijsexperimenten. Vaak blijken regelgeving en
toezicht daarvoor meer ruimte te bieden dan vooraf gedacht. De inspectie
stelt ook dat scholen en opleidingen waar leerlingen goed gemotiveerd
zijn, zich kenmerken door goede schoolleiders en leraren(teams), vaak in
combinatie met een sterke verbetercultuur en het nemen van ruimte in
curricula en de organisatie van het onderwijs. En die ruimte om te
experimenteren met alternatieven in het curriculum, de organisatie, de
roosters en de toetsen is er, zo laten veel goede voorbeelden zien. Tegelijk
moeten we constateren dat er ook een groep scholen is die nog onvoldoende een verbetercultuur weet te realiseren en die de ruimte die er is
om te werken aan beter onderwijs niet ervaart of ziet. Daar willen we
samen met scholen, instellingen en de inspectie aan werken. Want wij
vinden het belangrijk dat scholen, instellingen en vooral leraren zoveel
mogelijk tijd, geld en energie kunnen steken in het geven van goed
onderwijs.
Gestructureerde dialoog
Wij willen werk maken van een gestructureerde dialoog tussen leraren,
schoolleiders, bestuurders, inspectie en beleidsmakers over het toezicht,
over de (kwaliteit van) regelgeving en de ruimte die er binnen de
regelgeving is of waar die regelgeving juist als knellend wordt ervaren.
Zodat we samen kunnen werken aan die permanente verbetercultuur in
het onderwijs. Daar hebben we op verschillende manieren al een begin
mee gemaakt. Met de MBO-tour en de HO-tour is het veld betrokken bij
4

Met deze rapportage in het Onderwijsverslag is tevens uitvoering gegeven aan de aangenomen
motie met Kamerstuk 32 812, nr. 17, ingediend bij de behandeling van de Wet kwaliteit (v)so, en
de gedane toezegging op hetzelfde punt tijdens het debat.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 000 VIII, nr. 89

9

het ontwikkelen van nieuw beleid. We borduren voort met een gespreksreeks met lerarenopleidingen. Met de Regeldrukagenda Onderwijs
2014–2017 is vanuit een gezamenlijke analyse een agenda opgesteld ter
vermindering van de regeldruk. Deze maakt deel uit van onze brede
aanpak om concrete knelpunten op te lossen en zo verschil te maken in de
dagelijkse praktijk. Ook de inspectie laat zien waar de ruimte ligt. Door het
benoemen van goede voorbeelden in het onderwijsverslag, maar ook
door meer uitleg en duiding te geven op lerarenopleidingen en leraren
actiever te benaderen rondom fabels en feiten, zodat zij beter op de
hoogte zijn van wat moet en waar ruimte zit.
Nog te vaak horen we dat iets niet mag en dat scholen en instellingen zich
soms bekneld voelen. Volgens ons is er meer ruimte dan momenteel
gepakt wordt. Daarom willen we een dialoog op gang brengen over de
ruimte die scholen hebben om goed onderwijs te geven. We gaan in
gesprek met leraren en schoolleiders om gezamenlijk duidelijk te krijgen
welke knelpunten er zijn. Om dit goed zichtbaar te maken voor alle
betrokkenen besteden we hieraan aandacht op een prominente plaats op
de website delerarenagenda.nl. Om de dialoog te faciliteren richten we
online specifieke ruimte in. De onderlinge communicatie stimuleren we
verder via social media. Denk hierbij aan een webpagina met een rubriek
«Fact-check» op www.delerarenagenda.nl, die is gericht op vragen die
leraren hebben over regels en toezicht. Verder zullen we gerichte
aandacht besteden op www.delerarenagenda.nl met de boodschap: «Er
kan meer dan je denkt, er is meer ruimte om te innoveren in de klas dan je
denkt.» Hierbij willen we ook een vaste plek op de website inrichten voor
bijvoorbeeld een tweewekelijkse «best practice» en een vraag/
antwoordrubriek tussen leraar en inspectie. Op www.delerarenagenda.nl
richten we ook een forum in, waar leraren kennis en ervaringen kunnen
delen en waar OCW op kan inspelen. Daarbij lichten we deze onderwerpen uit op OCW-Facebook, Twitter en Linkedin. Op Facebook komen
we met een campagne, waarin concreet via een stelling of vraag om input
wordt gevraagd. Hiermee peilen we wat er leeft en waar de onduidelijkheden liggen. Samen met de inspectie verhelderen we de indeling van
informatie over dit onderwerp op onze websites en zorgen voor goede
afstemming waar welke informatie voor welke doelgroep is te vinden. Dat
gaan we niet alleen in het funderend onderwijs doen, maar ook in het
mbo en ho. Ook in de sectorale nieuwsbrieven en de Lerarenagenda
lichten we dit onderwerp geregeld uit. We gaan daarnaast de lerarenkamer van de Onderwijscoöperatie vragen om samen met ons zorgen en
onduidelijkheden uit de praktijk op te halen, het gesprek hierover te
stimuleren en goede voorbeelden breed te delen. Dit biedt OCW en de
inspectie tegelijk de mogelijkheid om duidelijkheid en transparantie over
regelgeving en toezicht te bieden als daar vragen over zijn.
De stimulerende rol van het toezicht bij de verbetercultuur op scholen
willen wij met de invoering van het gedifferentieerd toezicht verder
versterken. Hierin zal de inspectie een professionele dialoog aangaan met
leraren en schoolleiders om gezamenlijk te kijken wat nog beter kan en
wat daaraan kan bijdragen. Over de ervaringen en uitkomsten van het
eerste jaar van de pilotfase gedifferentieerd toezicht zullen wij met uw
Kamer in debat gaan.
Kwaliteit wordt gewaardeerd
Daar waar we kwaliteit zien in het onderwijs willen we dat ook waarderen.
Daarom kregen dit jaar 106 scholen in het po en vo het predicaat
«Excellente school». Scholen die kwaliteit leveren, verdienen vertrouwen.
Scholen in het funderend onderwijs met aantoonbaar goede onderwijskwaliteit, komen in aanmerking om mee te doen aan de pilot regelluwe

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 000 VIII, nr. 89

10

scholen, waarin hen maximale ruimte wordt geboden door voor deze
scholen geldende wet- en regelgeving op onderdelen buiten werking te
stellen. In eerste instantie komen excellente scholen in aanmerking voor
de pilot, omdat de onderwijskwaliteit op deze scholen boven alle twijfel
verheven is. Daarnaast zal de inspectie het huidige risicogerichte toezicht
verbreden door in haar oordelen meer te differentiëren en de scholen
daarover inhoudelijke feedback te geven. Bij scholen die het oordeel goed
van de inspectie krijgen, doet de inspectie een stap terug. Bij deze scholen
is niet het toezichtkader, maar de eigen onderwijsvisie en de eigen
kwaliteitszorg leidend. Scholen waar het niet lukt worden echter harder
aangepakt. Elke leerling heeft minimaal recht op onderwijs van ten minste
voldoende kwaliteit. Op 1 augustus 2015 wordt de wet van kracht die
regelt dat zeer zwakke scholen in het po en vo na een jaar gesloten
kunnen worden. Dit is een belangrijke maatregel om scholen te dwingen
tot spoedige verbetering.
Groen onderwijs
Het groene onderwijs mag zich verheugen in een toenemende belangstelling. Daarbij neemt in het algemeen de kwaliteit toe vanaf vmbo tot
aan wo. Zo is het vmbo-gt aanzienlijk verbeterd. Het groene hoger
onderwijs, in het bijzonder het wo, doet het goed. Dat is te zien aan
studiesucces en aanzienlijk lagere switch tussen opleidingen door
studenten. Dat vertaalt zich ook in een hoge studententevredenheid.
Het overgangsproces naar Groene School als regionaal kenniscentrum
binnen de aoc’s heeft een positieve impuls gekregen via de Meerjaren
InvesteringsProgramma’s. Verder wordt meer en meer geïnvesteerd in
zwaartepuntvorming van onderwijs en onderzoek binnen de regio via de
Centra voor Innovatief Vakmanschap, Lectoraten en Centres of Expertise.
Er zijn ook zorgen. De kwaliteitszorg binnen de aoc’s is nog niet op orde.
Het gaat hierbij met name om het borgen van de cyclische kwaliteitszorg.
Het vmbo-gt is aanzienlijk verbeterd, maar er is nog ruimte voor betering,
met name op het punt van het verkleinen van het verschil tussen de
scores voor de school- en centrale examens. De aansluiting onderwijsarbeidsmarkt verdient blijvende aandacht. In het bestuurlijk overleg met
het groen onderwijs zullen deze punten worden geagendeerd.
Tot slot
Ons onderwijsstelsel is nooit «af» en nieuwe uitdagingen dienen zich
steeds weer aan. De inspectie signaleert in haar vooruitblik een aantal
belangrijke uitdagingen op het terrein van sociale veiligheid en burgerschap. Wij onderschrijven het belang van deze thema’s. Recent hebben
we met uw Kamer het debat gevoerd over de wettelijke plicht voor
scholen om pesten tegen te gaan en te zorgen voor een sociaal veilige
omgeving die gemonitord wordt. Over de voortgang op het gebied van
burgerschap en over onze visie op de maatschappelijke opdracht van
scholen wordt uw Kamer geïnformeerd. Met passend onderwijs zijn we in
een nieuwe fase beland. We verwachten dat het onderwijsveld de ruimte
gaat gebruiken die de wetgeving biedt om voor alle leerlingen een
passend onderwijsprogramma te bieden. Onderwijs dat leerlingen
uitdaagt en dat uitgaat van hun mogelijkheden.
Het afgelopen jaar was het tweede volle jaar van het kabinet, een jaar
waarin veel ambities uit het Regeerakkoord zijn omgezet in sectorakkoorden, beleidsagenda’s en wetgeving. Het is nu van belang dat al deze
zaken «landen in de klas», want dat is tenslotte waar het ons om gaat. De
goede voorbeelden die de inspectie is tegengekomen laten zien dat het
kán en dat we op de goede weg zijn. De rijkdom van het onderwijsverslag

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 000 VIII, nr. 89

11

voedt het gesprek dat wij met iedereen die werkzaam is in het onderwijs
voeren over het continue werken aan de kwaliteit van het onderwijs. En
wij zien in het onderwijsverslag dat een stijgende lijn naar goed en
excellent onderwijs zich aftekent. Die lijn willen we doorzetten. De
mogelijkheden zijn er maar het vraagt om een ambitieuze visie, lange
adem en doorzettingsvermogen van onze professionals in het onderwijs.
Zij verdienen hiervoor onze steun en waardering.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 000 VIII, nr. 89

12