Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

34 972

Algemene regels inzake het elektronisch verkeer
in het publieke domein en inzake de generieke
digitale infrastructuur (Wet digitale overheid)

Nr. 53

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN BINNENLANDSE ZAKEN
EN KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 14 juli 2021
Tijdens de plenaire behandeling van de Wet Digitale Overheid (hierna:
WDO) op 5 februari 20201 is een aantal moties ingediend over de
ontwikkeling richting een publiek-privaat stelsel voor digitale toegang
zoals beschreven in deze wet.2 In mijn brief van 12 oktober 2020
(Kamerstuk 34 972, nr. 51) heb ik u geïnformeerd over de stand van zaken
met betrekking tot mijn reactie daarop, en toegezegd u in december nader
te informeren over het onderzoek dat ik heb laten uitvoeren in het kader
van de motie van het lid Van der Molen van uw Kamer.3, 4 In december
heb ik u daarop laten weten dat het betreffende onderzoek weinig
handelingsperspectief bood voor de korte termijn, en daarmee aanleiding
gaf om buiten de scope van het onderzoek te bekijken wat nog mogelijk is
(Kamerstuk 34 972, nr. 52). Met deze brief wil ik u over de uitkomsten
informeren. Dat doe ik mede namens de Staatssecretaris van Fiscaliteit en
Belastingdienst.
Korte samenvatting politieke discussie
Een van de doelstellingen van de WDO is een duurzaam en integraal
stelsel van toegang voor burgers en bedrijven. In dit wetsvoorstel hebben
we gekozen voor een gefaseerde aanpak, om beheerst naar dat doel toe te
kunnen groeien. Dit betekent dat in de eerste tranche van de WDO
(verwachte inwerkingtreding voorzien in 2022) private marktpartijen
voorzien in de behoefte aan inlogmiddelen voor digitale toegang tot
(overheids)dienstverlening in het bedrijvendomein, en dat de rol van de
overheid daar beperkt blijft. Dit is vergelijkbaar met de huidige situatie,
waarin ondernemers betalen voor toegang tot overheidsdienstverlening.
1

Handelingen II 2019/20, nr. 50, item 3
Kamerstuk 34 972, nrs. 28–33
Kamerstuk 34 972, nr. 32
4
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
2
3

kst-34972-53
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 972, nr. 53

1

Dit uitgangspunt is de afgelopen jaren in diverse debatten met uw Kamer
bediscussieerd. Daarbij kwamen steeds twee principiële vragen aan de
orde:
• Zou toegang tot dienstverlening met de overheid niet ook altijd via de
overheid zelf mogelijk moeten zijn, en de overheid dus ook in het
bedrijvendomein voor een publiek middel moeten zorgen, dat kan
worden aangeboden naast de private inlogmiddelen?
• Zou toegang tot de overheid niet altijd kosteloos moeten zijn, vanuit de
gedachte dat eenieder onbelemmerd moet kunnen deelnemen aan de
digitale samenleving en economie, dus ook bedrijven?
Voor wat betreft een deel van het tweede vraagstuk, de kosten voor
toegang tot de overheid, heeft de Kamer een principe-uitspraak gedaan in
onder andere de motie Middendorp c.s.: het is principieel onjuist om te
betalen voor het doen van belastingaangifte.5 Dit heeft geresulteerd in
een tijdelijke compensatieregeling. Hierbij heb ik uw Kamer telkens
duidelijk geïnformeerd over mijn eigen standpunt in deze discussie: gratis
bestaat niet, het gebruik van een inlogmiddel voor toegang tot de
overheid kost geld, en deze kosten moeten betaald worden. In het geval
van de gratis aangifte bij de Belastingdienst komen de kosten via de
compensatieregeling terecht bij de Belastingdienst en het Ministerie van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties – via de rijksbegroting.
Motie Van der Molen
Tegen deze achtergrond heeft het Kamerlid Van der Molen een motie
ingediend om te onderzoeken op welke wijze een publiek middel kan
worden verschaft als bedrijfs- en organisatiemiddel, maar ook hoe de
elD-ontwikkeling aangegrepen kan worden om een geïntegreerd burgeren bedrijfs- en organisatiemiddel tot stand te brengen. Hierbij schets ik u
de mogelijkheden daartoe voor de lange en korte termijn, vanuit de
bredere visie op het stelsel van toegang, zoals we dat ontwikkelen onder
de WDO. De motie wil ik kort samengevat uitvoeren met de ontwikkeling
van een publiek middel. Dat middel kan op korte termijn gebruikt worden
om de compensatieregeling te vervangen en de uitvoeringsproblemen bij
de Belastingdienst op te lossen. Op de lange termijn kan het worden
opgeschaald naar het geïntegreerd middel waarom de motie verzoekt.
Visie op het stelsel digitale toegang onder de Wet Digitale
Overheid
De overheid voert beleid op het terrein van digitale toegang, vanwege het
groot en algemeen maatschappelijk belang dat iedereen in Nederland
onbelemmerd moet kunnen deelnemen aan de digitale samenleving en
economie. De overheid draagt vanuit dit principe de verantwoordelijkheid
en de zorg voor een infrastructuur waarin overheidsdienstverlening altijd
toegankelijk is voor iedereen, in een stelsel waarin dit algemeen
maatschappelijk belang leidend is. De keuze voor een publiek middel in
het stelsel, naast private middelen, is hierop gebaseerd. Dit geldt voor
ondernemers net zozeer als voor burgers: zij zouden zich onder gelijke
beginselen toegang moeten kunnen verschaffen tot overheidsdienstverlening.
Met de Wet Digitale Overheid komt er een einde aan het huidige onderscheid tussen het burger- en bedrijvendomein. Het maakt plaats voor een
5

Zie onder andere:
Motie van het lid Middendorp cs, Kamerstuk 34 972, nr. 27;
Aanhangsel Handelingen II 2020/21, nr. 126; en
Kamerstuk 34 972 nr. 47

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 972, nr. 53

2

integraal stelsel van toegang voor burgers en bedrijven. Een eerste stap in
de richting van dit streefbeeld wordt al gezet met de eerste tranche van de
WDO. Deze tranche regelt dat in het burgerdomein naast het huidige
publieke middel (DigiD) ook private inlogmiddelen toegelaten kunnen
worden. In het bedrijvendomein gaat de deur open voor andere private
aanbieders, naast het huidige eHerkenning. Dit betekent dat de publiekprivate samenwerking zoals we die nu kennen in het bedrijvendomein, zal
ophouden te bestaan. De aanbieders van eHerkenning kunnen vanaf dat
moment hun dienstverlening aanbieden binnen het stelsel van toegang
onder de WDO. Ook in het burgerdomein zal het nodige veranderen;
burgers hoeven niet langer gebruik te maken van het publieke DigiD. Zij
kunnen dan ook kiezen voor inlogmiddelen van private aanbieders die de
erkenningsprocedure succesvol hebben doorlopen en voldoen aan de
relevante eisen aan onder andere veiligheid, betrouwbaarheid en
bescherming van de privacy.
De tweede tranche regelt verdere integratie: er ontstaat een integraal
domein voor burgers en bedrijven. De weg is dan vrij voor het geïntegreerde burger-, bedrijfs- en organisatiemiddel conform de motie Van der
Molen verzoekt. Daarbij zal er in ieder geval een geïntegreerd publiek
middel beschikbaar zijn voor toegang tot overheidsdienstverlening.
Daarnaast streven we naar een aanbod van private geïntegreerde burger-,
bedrijfs- en organisatiemiddelen, en zullen we daarop sturen. Vanuit het
oogpunt van inclusie is het uitgangspunt daarbij: generiek waar het kan,
specifiek waar het moet. Voor de lange termijn ligt de uitvoering van de
motie Van der Molen kortom in lijn met staand beleid: deze was reeds
voorzien bij regulering van de tweede tranche van de WDO. Inwerkingtreding hiervan zal op zijn vroegst in 2024 zijn.
Oplossing voor de korte termijn
Vanuit bovenstaand plan heb ik vervolgens met mijn collega van
Financiën bekeken wat er dan mogelijk is om de betreffende motie nu al
uit te voeren. Daarbij is het belangrijk dat we beheerst, maar wel
voortvarend naar de structurele situatie kunnen toegroeien. Met name de
Belastingdienst heeft baat bij snelle stappen. Dit heeft te maken met de
uitvoeringsproblematiek waarmee de dienst geconfronteerd wordt met
het huidige middel in het bedrijvendomein, en met het aflopen van de
compensatieregeling. Vanuit doelmatigheidsperspectief dient een
oplossing voor de korte termijn voor te sorteren op de structurele situatie.
Voor deze oplossing onderzoeken wij de ontwikkeling van een publiek
middel voor bedrijven op basis van een juridische grondslag in de
aanstaande uitvoeringsregelgeving behorend bij de WDO. Dit middel zal
dan in eerste instantie alleen ingezet worden voor dienstverlening van de
Belastingdienst, tot de tweede tranche van de WDO van kracht wordt en
het middel breder ingezet zal worden. Het kan dan dienen als het integrale
publieke burger-, bedrijven-, en organisatiemiddel waartoe de motie
verzoekt. Voordeel van deze aanpak is dat we alle betrokken partijen in het
stelsel op een beheerste manier laten toegroeien naar de situatie zoals we
die voor ogen hebben onder de tweede tranche, en dat we op beperkte
schaal ervaring kunnen opdoen met een publiek middel voor bedrijven.
De invoering van het publieke middel voor het inloggen bij de Belastingdienst vindt plaats na het van kracht worden van de WDO.6
Ook dit geïntegreerde publieke middel is, net als de compensatieregeling,
niet gratis. In de aanloopfase naar de tweede tranche zal het middel
6

Mocht eerdere toepassing noodzakelijk blijken, dan kan een juridische grondslag voor het
middel orden geboden in de Wet EBV.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 972, nr. 53

3

desalniettemin voor toegang tot de Belastingdienst kosteloos worden
aangeboden. Wanneer het publieke middel onder de tweede tranche
breder wordt ingezet, voor dienstverlening door andere overheidsorganisaties zoals het UWV en DUO, zullen gebruikers hier een redelijke
vergoeding voor dienen te betalen, conform de uitgangspunten in de
WDO. De vraag rijst dan wel in hoeverre dit zich verhoudt tot het principe
dat deze vergoeding voor het inloggen bij de Belastingdienst niet hoeft te
worden betaald. Met het oog op de ruime mogelijkheden die inlogmiddelen straks bieden, en de brede inzetbaarheid ervan, vind ik het redelijk
om hiervoor ook een vergoeding te vragen. Dit betreft echter een
vraagstuk dat door een volgend kabinet zal moeten worden geadresseerd.
We onderzoeken of we het publieke middel vanaf de tweede helft van
2022 voor het inloggen bij de Belastingdienst beschikbaar kunnen stellen
en vanaf dan de compensatieregeling kunnen vervangen. Ik zal u
tussentijds informeren over de voortgang in de voortgangsrapportages
Toegang, alsmede over de gevolgen voor het huidige stelsel in het
bedrijvendomein en de compensatieregeling. Aanpalend aan de ontwikkeling van dit publieke middel zal ook een bron worden ontwikkeld voor
registratie van bedrijven en organisaties die niet in het Handelsregister
staan en daarin ook niet kunnen worden opgenomen, zodat ook deze
organisaties over dit middel kunnen beschikken en de huidige problematiek als gevolg van het op onderdelen ontbreken van betrouwbare
brongegevens in het bedrijvendomein integraal wordt aangepakt. Dit
betreft een generieke voorziening die in eerste instantie door de Belastingdienst zal moeten worden gerealiseerd en na eventuele overdracht aan de
Kamer van Koophandel als gezaghebbende bron in het stelsel beschikbaar
komt; dit betekent dat ook private aanbieders hiervan gebruik kunnen
maken. De ontwikkeling hiervan pak ik op in samenwerking met de
Belastingdienst en de Kamer van Koophandel, en zal bezien worden in het
kader van de datavisie zoals deze nu door het Ministerie van Economische
Zaken en de Kamer van Koophandel uitgewerkt wordt. Over de vervolgstappen, waaronder de resultaten van de toetsing op haalbaarheid, zal ik u
informeren in de voortgangsrapportages Toegang.
Transitie
Met de inwerkingtreding van de WDO ontstaat een publiekrechtelijk
stelsel voor erkenning van private inlogmiddelen. Tegelijkertijd beëindigt
de WDO de twee stelsels van toegang zoals we deze nu kennen in het
burger- en bedrijvendomein. Maar het is niet zo dat deze overgang van de
een op andere dag geregeld is; dit is een proces dat tijd kost en
zorgvuldige onderlinge afstemming vraagt van alle betrokken partijen. De
transitie van publiek-private samenwerking naar een publiekrechtelijk
stelsel vraagt feitelijk om mijn bijdrage vanuit twee verschillende rollen:
voor de inwerkingtreding van de WDO draag ik nog verantwoordelijkheid
als deelnemer aan eHerkenning; daarna kan dat niet meer. Dat betekent
dat ik tot de inwerkingtreding van de WDO nog kan en wil meewerken aan
de transitie naar het nieuwe stelsel op een wijze die rechtdoet aan de
inspanningen die de deelnemers de afgelopen jaren aan eHerkenning
hebben geleverd, en moeten gaan leveren na de overgang naar de WDO.
De afgelopen jaren hebben we samen succesvol geïnvesteerd in de uitrol
van eHerkenning-diensten voor bedrijven, waarvan zij gebruik kunnen
maken in de zekerheid dat de digitale gegevensuitwisseling veilig en
betrouwbaar verloopt, met bescherming van de privacy van de
gebruikers. Er zijn inmiddels 650.000 middelen uitgegeven, waarmee
eHerkenning een belangrijke speler is en blijft in het stelsel van toegang,
voor en na de WDO. Daarom blijf ik mij de komende tijd samen met de
leveranciers inzetten voor de verdere uitrol van dit middel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 972, nr. 53

4

Dat neemt niet weg dat ik met de inwerkingtreding van de WDO mijn rol
in eHerkenning dien te beëindigen, zoals uit deze wet volgt.7 De Minister
van BZK heeft ten aanzien van de private middelen een toetsende en
controlerende rol, en kan daarom geen bemoeienis meer hebben met een
van deze middelen. Dit zal gevolgen hebben voor de dienstverlening en
de inlogmiddelen die nu binnen eHerkenning worden aangeboden. De
transitie zal beheerst moeten plaatsvinden, zodat de continuïteit en
veiligheid van de zakelijke dienstverlening met de overheid geborgd
blijven, en de inlogmiddelen onder het publiekrechtelijk stelsel kunnen
worden erkend. Ik zal de komende maanden de gesprekken hierover met
de eHerkenning-leveranciers voortzetten, zodat wij deze transitie in goed
onderling overleg en zorgvuldig kunnen voorbereiden.
Ten tweede is het belangrijk dat ik de komende tijd vanuit mijn rol als
verantwoordelijke voor het stelsel dat met de inwerkingtreding van de
WDO ontstaat, de nodige voorbereidingen tref om deze transitie vloeiend
te laten verlopen. Ook is het belangrijk om het nieuwe stelsel adequaat
neer te zetten. De WDO kent daarvoor een overgangstermijn van 18
maanden. Vanuit deze rol heb ik er belang bij dat er, naast een nieuw
publiek middel voor bedrijven, ook een beproefd middel voor bedrijven
voor handen is. Dit geldt overigens ook voor het burgerdomein, waar we
met DigiD nu een stevig fundament hebben gelegd voor toegang tot
publieke dienstverlening. En dat ik de lessen rond normering, erkenningen
en toezicht die we de afgelopen jaren hebben getrokken uit de ontwikkeling en uitrol van eHerkenning en DigiD, kan meenemen naar het
nieuwe stelsel en daarop kan voortbouwen. Met deze inspanningen wil ik
er uiteindelijk voor zorgen dat burgers en bedrijven zo min mogelijk
merken van de overgang naar het nieuwe stelsel, waarin zij kunnen
profiteren van een breed aanbod aan inlogmiddelen, voor veilige,
toegankelijke en betrouwbare dienstverlening van de overheid, met
bescherming van hun privacy en persoonsgegevens.
De Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
R.W. Knops

7

Kamerstuk 34 972, nr. 3, p. 10 en 11

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 972, nr. 53

5