Factsheet Stikstofbronnen,
t.b.v. 2de Kamer Commissie Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
02-10-2019
Factsheet ‘stikstofbronnen’
Opgesteld door Oene Oenema (Wageningen University & Research; Email: oene.oenema@wur.nl), met
bijdragen van: Wim de Vries, Han van Dobben, Hans Kros, Gerard Velthof, Gert Jan Reinds (WUR)
Inleiding
De Vaste Tweede Kamercommissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit heeft aangegeven
behoefte te hebben aan meer wetenschappelijke kennis over het zogenoemde ‘stikstofdossier’, onder
andere in verband met het geplande debat over het Programma Aanpak Stikstof in oktober 2019.
De Commissie heeft twee verzoeken gedaan, namelijk
1. Het opstellen van een factsheet stikstofbronnen; welke bronnen dragen in welke mate bij aan de
Nederlandse problemen? In hoeverre is dat beeld regionaal verschillend? Zijn de problemen in Nederland
groter dan elders in Europa? En zo ja, waarom? Welke maatregelen zijn (theoretisch) denkbaar om de
stikstofuitstoot te reduceren, en hoe groot is het effect daarvan? Hoe interfereren zulke mogelijke
maatregelen met maatregelen die al voorgesteld worden in het klimaatakkoord (EZK) of het Schone
Lucht Akkoord (IenW)?
2. Het opstellen van een netwerk van stikstofdeskundigen; welke deskundigen in Nederland kunnen
worden benaderd voor vragen op het terrein van de stikstofproblematiek, over bijvoorbeeld juridische
aspecten, de effecten van stikstof op de natuur, bronnen van stikstof.
Samenvatting en conclusies
x

Stikstof (N) is een natuurlijk element dat in niet-reactieve vorm (stikstofgas) en reactieve vorm
(ammoniak, stikstofoxide, nitraat, ammonium, lachgas, organisch gebonden stikstof) voorkomt en
verschillende eigenschappen heeft. Stikstof is essentieel voor alle leven op aarde en dus voor
voedselproductie. Een overmaat aan reactief stikstof is echter schadelijk voor mens en natuur.

x

Er zijn twee belangrijke problemen veroorzaakt door een overmaat aan reactief stikstof: (i) hoge
emissies van ammoniak en stikstofoxiden naar de lucht die de gezondheid van mensen schaden en
die leiden tot een te hoge stikstofdepositie waardoor natuurgebieden en biodiversiteit worden
aangetast, en (ii) een hoge stikstofbelasting van grondwater en oppervlaktewater, waardoor de
waterkwaliteit en het leven in het water worden bedreigd. Deze problemen worden deels door
dezelfde, deels door verschillende stikstofbronnen veroorzaakt. Er zijn diverse EU-regelingen om
stikstofemissies te verminderen, maar deze regelingen zijn onvoldoende op elkaar afgestemd, om
alle doelen te realiseren. Daarenboven speelt stikstof ook een rol in klimaatverandering.

x

De emissies van stikstofoxides (vooral verkeer en industrie) en ammoniak (vooral landbouw) zijn
sinds 1990 met ca 60% gedaald door emissiebeperkende maatregelen. Nederland importeert en
exporteert ook veel stikstofoxides en ammoniak via de lucht.

x

De stikstofdepositie in NL was in 2017 gemiddeld 22,5 kg per ha maar varieerde van minder dan 10
kg per ha aan de kust tot 50 kg per ha in gebieden met intensieve veehouderij. De kritische
stikstofdepositiewaarden (waaronder geen effect op de natuur te verwachten is) van Natura 2000gebieden varieert van 6 tot >34 kg per ha per jaar. Voor de meeste natuurdoeltypen liggen ze
echter tussen 10 en 20 kg. In 2017 werd op 70% van de Natura 2000-gebieden de kritische
stikstofdepositiewaarde overschreden.

x

Via diverse technische maatregelen is het mogelijk de emissies van ammoniak en stikstofoxiden
verder te verminderen. Daardoor neemt de bescherming van de Natura 2000-gebieden toe, maar het
is onduidelijk of daardoor alle Natura 2000-gebieden voldoende worden beschermd.

x

Het Klimaatakkoord en het Schone Lucht Akkoord kunnen bijdragen aan het realiseren van de
vermindering van de stikstofdepositie op Natura 2000-gebieden. Er zijn dwarsverbindingen nodig om
alle potentiele synergie te benutten. De potentiele vermindering van de emissies door
Klimaatakkoord en het Schone Lucht Akkoord lijkt echter onvoldoende om de stikstofdepositie op alle
Natura 2000-gebieden onder de kritische stikstofdepositiewaarden te brengen.

x

Door structuur- en volumemaatregelen en verbetering van de ruimtelijke ordening kunnen grotere
stappen worden gezet, die echter ook grotere economische consequenties hebben.

x

Tabel 7 bevat een lijst met namen van stikstofdeskundigen in Nederland.

1

Factsheet Stikstofbronnen,
t.b.v. 2de Kamer Commissie Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
02-10-2019
Wat is stikstof?
x

Stikstof (N) is een element dat overal aanwezig is op aarde. Het komt voor in verschillen vormen.
Daarbij worden twee ‘hoofdvormen’ onderscheiden, namelijk (i) reactieve stikstofverbindingen, zoals
ammoniak (NH3), stikstofoxiden (NO, NO2, NOx), nitraat (NO3-), ammonium (NH4+), lachgas
(N2O), en organisch-gebonden stikstof in plant, dier, mens en bodem, en (ii) niet-reactieve
stikstofverbindingen, zoals stikstofgas (N2) in de atmosfeer.

x

Stikstof is essentieel voor alle leven op aarde; planten, dieren en mensen bevatten gemiddeld
genomen 3% reactief stikstof. De grootste gebruiker van reactief stikstof is de landbouw, voor de
productie van voedsel. Stikstof wordt ook gebruikt in de chemische industrie voor de productie van
onder andere plastics en explosieven, en in de farmaceutische industrie voor de productie van
medicijnen.

x

Gespecialiseerde bacteriën, kunstmestfabrieken, verbrandingsmotoren en bliksem kunnen nietreactief stikstofgas (N2) omzetten in reactieve stikstofverbindingen. Andere gespecialiseerde
bacteriën en bepaalde chemische processen kunnen reactieve stikstofverbindingen weer omzetten in
stikstofgas. De stikstofkringloop is complex en niet alle stikstofomzettingen en stikstofstromen zijn
goed bekend en gemakkelijk te meten.

x

Stikstof wordt ‘dubbel mobiel’ genoemd, omdat verschillende verbindingen in gasvorm voorkomen en
andere verbindingen goed oplosbaar zijn in water, en daardoor zeer gemakkelijk verspreid worden.
De stikstofkringloop wordt ook wel de ’leaky cycle’ genoemd. De meeste stikstof op aarde zit in de
atmosfeer, die voor 78% bestaat uit het niet-reactief stikstofgas (N2).

Waarom staat stikstof in de belangstelling in de wereld?
x

Omdat er op sommige plaatsen een tekort is (waardoor de voedselproductie wordt beperkt) en op
andere plaatsen een teveel is aan reactief stikstof (dat schadelijk is voor de gezondheid van mensen,
dieren, natuur en het milieu).

x

Een overmaat aan reactieve stikstofverbindingen in het milieu is schadelijk voor de gezondheid van
mensen, voor de natuur (biodiversiteit), en voor het leven op aarde, inclusief dat in oceanen.
Bepaalde reactieve stikstofverbindingen (lachgas, stikstofverbindingen in aerosolen) dragen ook bij
aan klimaatverandering. Stikstofoxides en ammoniak in de lucht dragen bij aan de vorming van
fijnstof en ozon die schadelijk zijn voor mens, dier en plantengroei. Depositie van ammoniak en
stikstofoxides uit de lucht leidt tot verzuring en vermesting van natuurlijke ecosystemen. Reactieve
stikstofverbindingen in grondwater en oppervlaktewater (vooral nitraat en ammonium) leiden tot
vermesting (eutrofiering) van oppervlaktewater. Hoge concentraties nitraat (en andere reactieve
stikstofverbindingen zoals ammonium) in drinkwater zijn schadelijk voor de gezondheid van mensen.
De totale uitstoot van reactieve stikstofverbindingen naar het milieu in de wereld is in veel gebieden
in de wereld, waaronder Noord West Europa, Amerika en China (veel) groter dan wat toelaatbaar is
voor een goede lucht en waterkwaliteit (Steffen et al., 2015). In die gebieden zijn drastische
maatregelen nodig om de stikstofverliezen uit landbouw, industrie en huishoudens te verminderden.

x

Onder natuurlijke omstandigheden wordt de gewasproductie en voedselproductie in de wereld vaak
beperkt door de beschikbaarheid van stikstof (en water; Mueller et al., 2012). Door de uitvinding van
het Haber-Bosch proces (omstreeks de 1ste wereldoorlog) en de beschikbaarheid van goedkope
fossiele energie is de beschikbaarheid van stikstofkunstmest vooral na de 2de wereldoorlog geweldig
toegenomen en voor boeren betaalbaar geworden (dat geldt in veel mindere mate voor Afrika).
Ongeveer de helft van alle voedsel op aarde wordt nu geproduceerd dankzij stikstofkunstmest (Smil,
2001). Voorspellingen van FAO en Wereldbank geven aan dat de behoefte aan stikstofkunstmest in
de wereld tot 2050 met 50 tot 100% zal toenemen, vooral in Afrika en Azië, vanwege de groeiende
wereldbevolking, terwijl die in Europa zal afnemen.

2

Factsheet Stikstofbronnen,
t.b.v. 2de Kamer Commissie Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
02-10-2019
Waarom staat stikstof in de belangstelling in Nederland?
x

In mei oordeelde de Raad van State dat het Programma Aanpak Stikstof (PAS) niet voldoet aan de
doelstelling om natuurgebieden (Natura 2000-gebieden) in een goede staat te brengen en houden
volgens de EU-Habitatrichtlijn. Door dat oordeel liggen nu een groot aantal projecten stil, en staat
stikstof in de belangstelling van media en politiek (Remkens et al, 2019). Maar feitelijk staat stikstof
al decennia in de belangstelling van wetenschap, praktijk en beleid.

x

Nederland is een van de voorlopers geweest in de wereld in de ontwikkeling en toepassing van
kennis over (de beheersing van) de stikstofproblematiek; er is daardoor relatief veel kennis over
stikstof. Nederland is een relatief grote producent en gebruiker van stikstofkunstmest (geweest).
Door de hoge bevolkingsdichtheid, intensieve landbouw, industrie en verkeer zijn de gevolgen van
een hoge stikstofuitstoot naar het milieu al vanaf de 2de helft van de 20e eeuw manifest geworden.

x

Door diverse maatregelen in landbouw, industrie, verkeer en rioolwaterzuiveringsinstallaties is de
uitstoot van reactieve stikstofverbindingen naar bodem, lucht en water met meer dan de helft
verminderd, vanaf de jaren negentig van de vorige eeuw. Maar ondanks de vele maatregelen en de
geregelde aanscherping van die maatregelen zijn doelen met betrekking tot de gewenste lucht-,
water- en natuurkwaliteit nog lang niet overal gerealiseerd.

x

Aanvullende maatregelen en regels hebben een toenemend effect op de economie en beperken het
economisch handelen. Er zijn keuzes nodig voor een juiste balans tussen de gewenste lucht-, wateren natuurkwaliteit enerzijds, en beoogde economische doelen en vrijheid van handelen en reizen
anderzijds. Het wordt steeds lastiger om de kool en de geit te sparen. Dit bleek al in 2008 toen de
Raad van State het toetsingskader ammoniak als niet haalbaar had bestempeld.

Wat zijn de doelstellingen om de gewenste lucht-, water- en natuurkwaliteit te realiseren?
x

Er zijn binnen de Europese Unie en UN-ECE doelstellingen (grenswaarden) geformuleerd voor
reactieve stikstofverbindingen met betrekking tot (i) de uitstoot (emissies) door landbouw, industrie,
verkeer en huishoudens naar bodem, lucht en water, (ii) de concentraties in lucht en water, en (iii)
de depositie (en blootstelling) van reactieve stikstofverbindingen op natuur (kritische
depositiewaarden). Deze doelstellingen zijn deels ruimtelijk gedifferentieerd (Tabel 1). De kritische
depositiewaarden zijn niet door overheid (EU of NL) vastgestelde grenswaarden maar
depositieniveaus die maximaal toelaatbaar zijn om Habitattypen in een goede staat van
instandhouding te houden1.

x

De doelen voor stikstofemissies, stikstofconcentraties in de lucht en stikstofdepositie op natuur zijn
echter niet overal goed op elkaar afgestemd, waardoor het kan zijn dat emissiedoelen worden
gerealiseerd maar concentratie- en/of depositiedoelen niet (of veel minder). Dit geldt bijvoorbeeld
voor de emissiedoelen van ammoniak (NH3) en stikstofoxides (NOx) naar de atmosfeer en de
kritische depositiewaarden voor habitattypen en leefgebieden in Natura 2000-gebieden; de
emissiedoelen volgens de NEC-richtlijn worden in de meeste jaren gerealiseerd, maar kritische
stikstofdepositiewaarden worden voor veel Natura 2000-gebieden overschreden2.

x

Het mest- en ammoniakbeleid heeft tot doel de uitstoot (emissie) van ammoniak en lachgas (en
stank) naar de lucht, en van nitraat en ammonium (en fosfaat) naar grondwater en oppervlaktewater
te beperken om de doelstellingen van de EU-Nitraatrichtlijn, EU-NEC-richtlijn en EU-Kaderrichtlijn
Water (Tabel 1) te realiseren, wat betreft de landbouw-beïnvloede gebieden. Daarmee wordt beoogd
dat de grenswaarden voor ammoniak in lucht, van nitraat en ammonium in grondwater en
oppervlaktewater niet worden overschreden, en de totale ammoniakemissie beneden het gestelde
emissieplafond blijft. De grenswaarden voor stikstofverbindingen in oppervlaktewater verschillen per
watertype. Het gestelde plafond (NEC-plafond) voor ammoniakemissies geldt voor heel Nederland en

1

De kritische stikstofdepositiewaarden (d.w.z. depositiewaarden waar beneden onder geen effect op de natuur
te verwachten is) zijn grotendeels gebaseerd op veldmetingen (zogenoemde ‘additie- experimenten’ en
waarnemingen in het veld met 'tijd-voor-plaats-substitutie'.
2
Knelpunt is ook dat de depositiesnelheid van NH3 hoog is en dat het ruimtelijk depositiepatroon zeer sterk
wordt beïnvloed door lokale emissiebronnen (vooral intensive veehouderijbedrijven. Dit leidt tot hoge belasting
van nabijgelegen natuurgebieden.

3

Factsheet Stikstofbronnen,
t.b.v. 2de Kamer Commissie Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
02-10-2019
leidt niet automatisch tot het realiseren van de gestelde maximale stikstofdepositiewaarden, die per
natuurtype verschillen.
x

Voor stikstofoxides, die vooral vrijkomen bij verbrandingsmotoren in verkeer en industrie, zijn ook
emissieplafonds vastgesteld (per lidstaat). Ook voor deze plafonds geldt dat deze niet één-op-één
overeenkomen met de gestelde maximale stikstofdepositiewaarden voor natuurgebieden.

x

Op 70% van het areaal van Natura 2000 worden kritische stikstofdepositiewaarden overschreden. Op
20% van het landbouw areaal is de nitraatconcentratie in het ondiepe grondwater hoger dan 50 mg
per liter. Op 40 tot 60% van de meetpunten zijn de stikstofgehaltes in het oppervlaktewater hoger
dan de gestelde normen.

Tabel 1. Overzicht van de belangrijkste EU-richtlijnen voor de regulering van stikstofverbindingen in het
milieu in Nederland.
Richtlijnen
EU-NEC-richtlijn
(National Emission
Ceilings Directive)
UN-ECEGothenburg
Protocol

EULuchtkwaliteitsrichtlijn

EU-Vogel & Habitatrichtlijnen

EU-Nitraatrichtlijn

EU Kaderrichtlijn
Water

Algemene
doestellingen
Vermindering van de
emissies van
ammoniak en
stikstofoxides naar de
atmosfeer

Bescherming van
mens en natuur voor
(potentieel) toxische
stoffen in de lucht

Waarborgen van de
biologische diversiteit
door bescherming van
habitats en soorten
die van Europees
belang zijn.

Operationele doelstellingen
voor NL
Nationale NH3 emissieplafonds:
2010: 128 kton NH3 (96 kton voor
landbouw)
2020-2029: -13% van emissies in
2005
2030: -21% van emissies in 2005
Nationale NOx emissieplafonds:
2010: 260 kiloton NOx
2020-2030: -45% van emissies in
2005
Grenswaarden voor NOx en fijnstof
(PM)3 in lucht (jaargemiddeldes):
40 µg/m3 voor NOx,
25 µg/m3 voor PM2.5
voor PM10

Instrumenten en
maatregelen in NL
Diverse
emissiebeperkende
maatregelen voor NH3 in
vooral de landbouw
Diverse
emissiebeperkende
maatregelen voor NOx in
vooral industrie en
verkeer.
Emissiebeperkende
maatregelen (zie EUNEC-richtlijn)

40 µg/m3

Aanwijzing en bescherming van
vogelrichtlijngebieden en natuurlijke
en half-natuurlijke habitats (Natura
2000-gebieden

Beschermen via
Verboden &
Vergunningverlening,
afhankelijk van gebied

Kritische stikstofdepositie-waarden4,
variërend van 6 tot >34 kg N per ha
per jaar, afhankelijk van gebied.

Terugdringen NOx- en
NH3-emissies

Vermindering en
voorkoming van
nitraatuitspoeling uit
de landbouw en van
de mogelijk
resulterende
eutrofiëring van
oppervlaktewater

<50 mg nitraat per liter in
grondwater en oppervlaktewater;

Gebruiksnormen voor:
x
dierlijke mest
x
stikstof, en
x
fosfaat

Realiseren en
waarborgen van de
chemische en
ecologische kwaliteit
van oppervlakte- en

Per KRW watertypen zijn
grenswaarden vastgesteld
gerelateerd aan Goed Ecologisch

Afnemende nitraatconcentraties;
Afnemende verschijnselen van
eutrofiering in oppervlaktewater

3

Mitigerende,
compenserende én
herstelmaatregelen.

Gebruiksregels voor
dierlijke mest en
meststoffen, en diverse
aanvullende maatregelen
conform
Actieprogramma’s
Beheersplannen en
monitoringsprogramma’s
per stroomgebied.

Ammoniak draagt bij aan de vorming van fijnstof (PM). Er is geen normstelling voor ammoniakconcentraties
in lucht.
4
Grens waarboven het risico bestaat dat de kwaliteit van het habitat significant wordt aangetast door de
verzurende en/of vermestende invloed van atmosferische stikstofdepositie (Van Dobben et al., 2012)

4

Factsheet Stikstofbronnen,
t.b.v. 2de Kamer Commissie Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
02-10-2019
grondwater, als
functie van
watertype.

Potentieel (GEP), varierend van 0,12
tot 5 mg N per liter.
Zomergemiddelde
stikstofconcentraties in
zandgebieden <2,3 mg N per liter.

Resultaatverplichting,
waaraan economische
sancties zijn verbonden

Zomergemiddelde stikstof
concentraties in klei- en
veengebieden < 2,4 mg N per liter.

Wat zijn de stikstof-gerelateerde problemen in Nederland?
x

Er zijn twee belangrijke ‘stikstof-gerelateerde problemen’ in Nederland, die vanaf de laatste decennia
van de 20ste eeuw worden bestreden door verschillende (beleids)maatregelen (Tabel 1). Het ene
stikstofprobleem wordt veroorzaakt door hoge concentraties van stikstofoxides, ammoniak en fijnstof
in de atmosfeer, waardoor de gezondheid van mensen in gevaar is, en waardoor de stikstofdepositie
op Natura 2000-gebieden lokaal te hoog is en de biologische diversiteit niet wordt gewaarborgd en
zeldzame soorten niet worden beschermd. Het andere stikstofprobleem is gerelateerd aan hoge
nitraatgehaltes in grondwater in bepaalde zandgebieden, waardoor de drinkwater voorziening in
gevaar komt, en hoge stikstofgehaltes in oppervlaktewater in veel delen van Nederland, waardoor
eutrofiering optreedt en de waterkwaliteit verslechtert. Bij de eutrofiering van het oppervlaktewater
speelt fosfaat ook een rol.

x

Stikstof speelt ook een rol in klimaatverandering; lachgas (N2O) is een zeer krachtig broeikasgas dat
voor ca 5% bijdraagt aan de totale emissie van broeikasgassen naar de atmosfeer. De landbouw is
een grote bron van lachgas; ca 60% van de totale emissie van lachgas komt uit de landbouw.

Welke bronnen dragen bij aan stikstofdepositie?
x

De stikstof in depositie is een combinatie van ammoniak-stikstof en geoxideerd stikstof
(stikstofoxides). De gemiddelde depositie van beide verbindingen is met ca 40% gedaald in de
voorbije 25 jaar (Figuur 1), als gevolg van een daling in de emissies van ammoniak (NH3) met ca
60% (Figuur 2), en door een daling van de emissies van stikstofoxides (NOX) met circa 60% (Figuur
3). De depositie is minder gedaald dan de emissies vanwege gelijktijdige veranderingen in de
samenstelling van de atmosfeer (de concentratie van zwaveldioxide (SO2) is afgenomen), waardoor
de depositiesnelheid van stikstof uit de lucht is verminderd.

x

De nationale bijdrage aan de stikstofdepositie op Natura 2000-gebieden komt voor circa 40% door
ammoniak vanuit de veehouderij en circa 20% door stikstofoxiden vanuit verkeer, industrie en
consumenten. De overige 40% is afkomstig uit het buitenland. Nederland exporteert via de lucht
circa vier maal zo veel stikstof naar het buitenland als dat het importeert. De huidige import uit het
buitenland komt overeen met gemiddeld circa 8 kg stikstof per ha per jaar.

x

Bij een gemiddelde depositiewaarde rond de 1000 mol stikstof (14 kg) per hectare per jaar zou een
groot deel van de natuur rond de kritische depositiewaarde liggen. Om dat te halen moet de emissie
met meer dan 50% omlaag.

x

In de Natura 2000-beheerplannen, die per Natura 2000-gebied zijn opgesteld, is een strategie
uitgewerkt om in combinatie met herstelmaatregelen de beoogde stikstofdoelen in een periode van
18 jaar (3 beheerperiodes van 6-jaar) te halen. De provincies hebben de taak om hierop toe te zien.

x

Stikstofdepositie is niet de enige oorzaak van de achteruitgang van de natuur. Ook verdroging speelt
een belangrijke rol. De PAS beoogt (beoogde) ook deze oorzaken van achteruitgang van Natura
2000-gebieden aan te pakken. Het meest effectief is daarbij hydrologisch herstel.

5

Factsheet Stikstofbronnen,
t.b.v. 2de Kamer Commissie Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
02-10-2019

Figuur 1. Veranderingen in de berekende depositie van ammoniak (NH3) en stikstofoxides in Nederland
in de periode 1990-2017 (in mol stikstof per ha; 1000 mol stikstof = 14 kg stikstof)

Figuur 2. Veranderingen in de berekende emissie van ammoniak (NH3) in Nederland per bron in de
periode 1990-2017 (in kiloton; 1 kiloton = 1 miljoen kg; 1 kiloton ammoniak = 0,82 kiloton stikstof).

x

Gemiddeld was de stikstofdepositie ruim 1600 mol stikstof per ha in 2017 (Tabel 2). Dit komt
overeen met ca 22,5 kg stikstof per ha per jaar. Regionaal komen grote verschillen voor (Figuur 4),
variërend van minder dan 1000 mol (<14 kg) per ha tot meer dan 3500 mol (>50 kg) per ha. Deze
variaties worden veroorzaakt door ruimtelijke variaties in emissiebronnen (veehouderij, verkeer) en
de invloed van wind. Gemiddeld genomen was twee-derde van de stikstofdepositie afkomstig van
ammoniak en één-derde deel van stikstofoxides in 2017 (Figuur 1). Gemiddeld genomen kwam 43%
(Tabel 3) tot 46% (Tabel 2) van de stikstof in de depositie uit de landbouw, circa 20% uit overige
bronnen in Nederland (vooral verkeer en industrie), en circa 35% uit het buitenland (inclusief
Noordzee) (Tabel 2). De stikstof in stikstofdepositie in Nederland komt deels uit het buitenland
(import). Nederland exporteert echter 4 keer zo veel als het van het buitenland importeert; dat geldt
zowel voor ammoniak als stikstofoxides.

6

Factsheet Stikstofbronnen,
t.b.v. 2de Kamer Commissie Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
02-10-2019

Figuur 3. Veranderingen in de emissie van stikstofoxides (NOX) in Nederland per bron in de periode
1990-2017 (in kiloton; 1 kiloton = 1 miljoen kg; 1 kiloton stikstofoxides ~ 0,3 kiloton stikstof).

Figuur 4. Ruimtelijk verspreiding van de stikstofdepositie (kg N per ha) in Nederland in 2017. De
onzekerheid in de berekende deposities bedraagt per gridcel 50-100%. (Bron RIVM, 2019).

7

Factsheet Stikstofbronnen,
t.b.v. 2de Kamer Commissie Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
02-10-2019
Tabel 2. Bijdragen van sectoren aan de totale stikstofdepositie in Nederland in 2017, uitgedrukt in mol
per ha per jaar, en relatief in %. (Bron: Velders et al., 2018. Grootschalige concentratie- en
depositiekaarten Nederland. RIVM DOI 10.21945/RIVM-2018-0104).
Bronnen

Stikstofdepositie in 2017
mol per ha per jaar

%

Industrie

20

1

Raffinaderijen

5

<1

Energiesector

5

<1

Afvalverwerking

5

<1

Wegverkeer

105

6

Overig verkeer

40

2

Landbouw

765

46

Huishoudens

110

7

Bouw & Handel, diensten en overheid

10

<1

Internationale scheepvaart

70

4

Buitenland

520

31

Ammoniak uit zee
Totaal

45

2

1655

100

Tabel 3. Relatief aandeel van bronnen van stikstofoxide en ammoniak in stikstofdepositie, in procent
(Bron: RIVM, 2019; www.clo.nl/nl050711).
Stikstofdepositie (%)
Bronnen
Landbouw
Verkeer en industrie

x

Stikstofoxides (%)

Ammoniak (%)

Totaal (%)

1

42

43

11

9

20

Noordzee

2

3

5

Buitenland

15

15

30

Onverklaard

3

0

3

Totaal

32

68

100

De belangrijkste bronnen van ammoniak in de landbouw zijn dierlijke mest in stallen (47%) en de
toediening van mest op het land (35%; Tabel 4). De totale emissie uit dierlijke mest was 99,3
miljoen kg in 2017 (87% van de totale emissie uit de landbouw in 2017). De bijdrage van kunstmest
was 9% in 2017.

x

Melkvee + jongvee heeft de grootste bijdrage aan de ammoniakemissie uit dierlijke mest (58%. De
bijdrage van varkens was 20% en die van pluimvee 10% (Tabel 5).

8

Factsheet Stikstofbronnen,
t.b.v. 2de Kamer Commissie Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
02-10-2019
Tabel 4. Ammoniakemissie uit de landbouw in 2017 (miljoen kg NH3 en %). (Bron:
Emissieregistratie, 2019).
NH3 emissie

Bronnen

miljoen kg

%

Stallen

53,9

47

Mestopslagen (buiten de stal)

3,2

3

Beweiding

1,5

1

Mesttoediening

39,6

35

Mestbe- en verwerking

1,1

1

Kunstmest

10,2

9

Compost

0,5

0

Gewasresten

2,3

2

Afrijping gewassen

1,8

Totaal landbouw

114,1

2
100

Tabel 5. Ammoniakemissie uit dierlijke mest per diercategorie in 2017 (miljoen kg NH3 en %). (Bron:
Emissieregistratie, 2019).
NH3 emissie

Diercategorieën

miljoen kg

%

Melk- en kalfkoeien

46,0

46,3

Jongvee incl, fokstieren

11,8

11,9

Vleeskalveren

4,9

4,9

Zoog-, mest- en weidekoeien

0,8

0,8

Overig vleesvee

2,0

2,0

Schapen

0,4

0,4

Geiten

2,0

2,0

Paarden en pony's

0,9

0,9

Varkens

20,1

20,2

Pluimvee

10,0

10,1

Totaal dierlijke mest

99,3

100,0

9

Factsheet Stikstofbronnen,
t.b.v. 2de Kamer Commissie Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
02-10-2019
Wat zijn de bronnen van (nitraat)stikstof in grondwater en oppervlaktewater?
x

De belangrijkste bronnen van (nitraat)stikstof in grondwater en oppervlaktewater op sectorniveau
zijn landbouw, rioolwaterzuiveringsinstallaties en stikstofdepositie (Tabel 6). De landbouw is de
belangrijkste bron (58%). Binnen de landbouw zijn dierlijke mest, kunstmest, mineralisatie van
organische stof in de bodems (vooral van veengronden) belangrijke bronnen, maar het is onmogelijk
om nauwkeurig aan te geven welk deel van de stikstof in het oppervlaktewater afkomstig is van
voornoemde bronnen. Dat is vanwege de complexiteit van de stikstofkringloop in de landbouw en de
ruimtelijke verscheidenheid in landbouwbedrijven, landbouwpraktijk, grondsoorten en hydrologie.

x

Er is ook een grote import van stikstofverbindingen via de grote rivieren, maar veronderstelt wordt
dat direct doorgaan naar de Noordzee; deze stromen worden hier niet toegelicht.

Tabel 6. Totale belasting van het oppervlaktewater in Nederland met stikstof uit binnenlandse bronnen in
2017 (miljoen kg en %). (Bron: Emissieregistratie, 2019)
Bronnen
Industrie

Stikstofbelasting oppervlaktewater
miljoen kg
2,2

%
3

Huishoudens

0,4

0

Landbouw5

44,6

58

Atmosferische depositie6

12,.3

16

Riolering en waterzuivering

16,9

22

Totale belasting

76,4

100

Waar komt de stikstof in de landbouw vandaan?
x

De belangrijkste aanvoerposten van stikstof in de landbouw in Nederland in 2017 waren de import
van veevoer (434 miljoen kg) en de netto import/productie van stikstofkunstmest (238 miljoen kg).
Ook komt stikstof de landbouw binnen via depositie van stikstof uit de atmosfeer (23 miljoen kg) en
"overige aanvoer" (zaai- en pootgoed, biologische stikstofbinding; 17 miljoen kg). De belangrijkste
afvoerposten van stikstof waren in 2017 de afzet van dierlijke producten (melk, vlees, eieren; 214
miljoen kg), de afzet van plantaardige producten (87 miljoen kg) en de export van dierlijke mest (81
miljoen kg) (Figuur 5).

x

De totale aanvoer van stikstof naar de landbouw (712 miljoen kg) in 2017 was 330 miljoen kg groter
dan de totale afvoer van stikstof (382 miljoen kg) in producten. De gemiddelde stikstofbenutting in
de landbouw was circa 53%. Van het stikstofoverschot (330 miljoen kg) ging 94 miljoen kg stikstof
naar de atmosfeer (als ammoniak-stikstof) en 225 miljoen kg ging verloren via de bodem naar het
grondwater (als nitraat) en oppervlaktewater, en na denitrificatie naar de atmosfeer (als N2 en N2O).
Circa 10 miljoen kg stikstof is toegeschreven aan mutaties in de voorraden ruwvoer (Figuur 5). De
emissie van ammoniak-stikstof (NH3-N) is 94 miljoen kg7 (Figuur 5).

x

De onzekerheden in de aanvoer en afvoer van stikstof in producten is relatief beperkt (orde van
grootte 5 tot 10%). De onzekerheid in de grootte van de stikstofverliezen naar lucht en water (en
bodem) zijn veel groter, in de orde van grootte van (meer dan) 50%.

5

Inclusief de af- en uitspoeling van stikstof uit natuurgebieden. Er wordt verondersteld dat het nitraat dat
uitspoelt naar het grondwater uiteindelijk ook grotendeels in het oppervlaktewater terechtkomt.
6
Exclusief de depositie op de Noordzee
7
Een hoeveel van 94 miljoen NH3-N komt overeen met de hoeveelheid van 114,1 miljoen kg NH3 die in tabel 4
is genoemd (het mol gewicht van NH3 =17 gr, dat van N in NH3 = 14 g per mol

10

Factsheet Stikstofbronnen,
t.b.v. 2de Kamer Commissie Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
02-10-2019

Figuur 5. Belangrijkste stikstofstromen in de landbouw in Nederland in 2017. De aanvoer van stikstof is
aan de bovenzijde van de figuur weergegeven; de afvoer van stikstof uit de landbouw is aan de
onderzijde van de figuur weergegeven. De stroom ‘Verlies naar de bodem’ (225 miljoen kg) is een
combinatie van stikstofverliezen door denitrificatie (als N2 en N2O) en uitspoeling naar grondwater en
oppervlaktewater. Getallen in de figuur geven de grootte van de stikstofstromen weer, in miljoen kg
stikstof per jaar (Bron: CBS en RIVM- Compendium van de Leefomgeving).

Zijn de stikstof-gerelateerde problemen in Nederland groter dan elders in Europa?
x

Vrijwel alle lidstaten van de Europese Unie hebben te kampen met stikstof-gerelateerde problemen
als te hoge stikstofdeposities op natuurgebieden en te hoge nitraatgehaltes in grondwater en te hoge
stikstofgehaltes in oppervlaktewater. In grote delen van Europa werden in 2000 de kritische
depositiewaarden voor stikstof-gevoelige natuurgebieden overschreden (Figuur 6). De grootste
overschrijding was in Nederland, Vlaanderen, Bretagne in Frankrijk, Po-vlakte in Italië, en

11

Factsheet Stikstofbronnen,
t.b.v. 2de Kamer Commissie Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
02-10-2019
Denemarken. Vooral in gebieden met hoge bevolkingsdichtheid en hoge veedichtheid is de
overschrijding groot. In stedelijke agglomeraties was de jaargemiddelde stikstofdioxide concentratie
in de lucht in 2018 hoog (Figuur 7).

Figuur 6. Kaarten van Europa in 2000 (links) en 2020 (rechts), waarop de berekende overschrijding van
de kritische depositiewaarden voor stikstof-gevoelige natuurgebieden is weergegeven. Overschrijding van
de kritische depositiewaarden is weergegeven in mol stikstof per ha per jaar (1000 mol stikstof = 14 kg
stikstof). (Bron: EMEP/EEA, 2017).

Figuur 7. Jaargemiddelde stikstofdioxide (NO2) concentraties in de lucht in 2018. In 19 lidstaten van de
EU was de gemiddelde concentratie plaatselijk boven de gestelde grenswaarde voor stikstofoxide. Hoge
concentraties zijn schadelijk voor de gezondheid van mensen. Bron: European Environmental Agency &
European Space Agency, 2019)

12

Factsheet Stikstofbronnen,
t.b.v. 2de Kamer Commissie Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
02-10-2019
x

Nederland valt op binnen de EU-27 door de mate van overschrijding van kritische
stikstofdepositiewaarden en het areaal waarop dat plaatsvindt. In Nederland hebben slechts enkele
habitattypen van de Habitatrichtlijn een gunstige staat van instandhouding. Nederland scoort
daarmee slecht ten opzichte van andere lidstaten. Nederland laat wel de sterkste verbeterende trend
zien in de staat van instandhouding over verschillende monitoringperiodes. Vergelijking tussen
lidstaten in de beoordeling van de instandhouding en verbetering van habitattypen wordt echter
bemoeilijkt door verschillen tussen lidstaten in monitoring- en evaluatiemethoden (Ellwanger et al.,
2018).

x

Voor nitraat in grondwater en voor stikstof in oppervlaktewater geldt globaal hetzelfde beeld: alle
lidstaten in de EU-27 kampen met plaatselijke overschrijding van de grenswaarde voor de
nitraatconcentratie in grondwater (Figuur 8) en voor stikstof in oppervlaktewater.

x
Figuur 8. Verdeling van monitoringsstations naar nitraatconcentratie in grondwater (in %) in de 27
lidstaten van de Europese unie in de periode 2012–2015. Donker blauwe kleuren geeft het percentage
stations weer per lidstaat met gemiddeld meer dan 50 mg nitraat per liter. Het aantal
monitoringsstations verschilt sterk per lidstaat, van enkele tientallen voor kleine lidstaten tot vele
honderden voor grote lidstaten. Bron: European Commission, SWD(2018) 246 final.

Welke maatregelen zijn (theoretisch) denkbaar om de stikstofuitstoot te reduceren?
x

Stikstofdepositie op Natura 2000-gebieden kan worden verminderd door de emissies van ammoniak
en stikstofoxides naar de atmosfeer te verminderen. De stikstofbelasting van grondwater en
oppervlaktewater kan worden verminderd door de stikstofaanvoer naar landbouwgronden (via
dierlijke mest en kunstmest) te beperken en de stikstofbenutting door gewassen te verhogen, en de
verwijdering van stikstof uit rioolwater op rioolwaterzuiveringsinstallaties (RWZI’s) te verbeteren.
Maatregelen die de stikstofdepositie verminderen beïnvloeden ook de stikstofbelasting van
grondwater en oppervlaktewater, en vice versa. Maatregelen die de ammoniakemissie in de
landbouw verder verminderen kunnen de stikstofuitspoeling echter doen toenemen als de nietgeëmitteerde ammoniak niet wordt benut in landbouwproducten.

x

De stikstofdepositie op Natura 2000-gebieden en de stikstofbelasting van grondwater en
oppervlaktewater vertonen een grote ruimtelijk variatie door een grote ruimtelijke variatie in
stikstofbronnen. Ook de gevoeligheid van Natura 2000-gebieden voor stikstofdepositie verschilt
sterk, door de ruimtelijke variatie in habitattypes. Generieke maatregelen zijn daardoor veel minder
effectief dan ruimtelijk-specifieke maatregelen en bron-specifieke maatregelen.

x

Ruimtelijke planning en ordening (bijvoorbeeld het ‘scheiden’ van intensieve veehouderij en stikstofgevoelige natuur) en de bekende emissiebeperkende maatregelen zijn krachtige instrumenten om
natuurlijke systemen (inclusief grondwater en oppervlaktewater) beter te beschermen en

13

Factsheet Stikstofbronnen,
t.b.v. 2de Kamer Commissie Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
02-10-2019
economische activiteiten (landbouw, verkeer) te optimaliseren. Sommige combinaties van
habitattypen en economisch handelen zijn onverenigbaar en dat betekent dat keuzen gemaakt
moeten worden tussen die twee.
x

Er bestaan verschillende mogelijkheden en technieken om de uitstoot van stikstofoxides uit
verkeersvoertuiten (personenauto’s, vrachtauto’s, tractoren) verder te beperken. Benzineauto’s
stoten minder uit dan diesels. Langzamer rijden beperkt zowel de stikstofemissie als de CO2-emissie
per km. Technieken om de productie van stikstofoxides te beperken of om stikstofoxides te
reduceren tot stikstofgas (N2) verminderen de stikstofemissie maar verhogen meestal de CO2emissie per km. Electrische auto’s verminderen de stikstofemissie en de CO2-emissie per km.
Nieuwe auto’s maken gebruik van emissiebeperkende technieken. Deze technieken vergen goed
onderhoud en een goede afstelling, wat niet altijd het geval is en waardoor de emissies in de praktijk
vaak hoger zijn dan volgens de fabrieksopgave.

x

Er bestaan ook verschillende mogelijkheden om de uitstoot van ammoniak uit dierlijke mest en
kunstmest (verder) te beperken (e.g. Bittman et al., 2014). Mogelijke en bekende
emissiebeperkende maatregelen in de landbouw zijn: (i) via het zogenoemde voerspoor de
samenstelling van het veevoer zo danig beïnvloeden dat er per kg melk, vlees en eieren minder
stikstof in mest wordt uitgescheiden, (ii) Het snel afvoeren van de urine en feces uit de stal,
eventueel na scheiding. Dat leidt tot minder ammoniakvorming in de stal. Frequent schoonmaken
van stalvloeren helpt ook. In Denemarken wordt mest aangezuurd in de stal of vlak voor toediening
op het land, waardoor de ammoniakemissie drastisch wordt verminderd. (iii) Chemische
luchtwassers vangen gemiddeld 85% van de ammoniak uit stallen weg, waarna deze ammoniak als
kunstmestvervanger is te gebruiken op landbouwgronden. Luchtwassers vragen wel (veel) energie
en onderhoud, en vergen dat de dieren in de stal zijn. (iv) Emissiearme mesttoediening via injectie
en zodebemesting, of door verdunning met water. Al deze maatregelen zijn (deels) ingevoerd in de
praktijk via het mest- en ammoniakbeleid, maar de uitvoering van de maatregelen in de praktijk kan
beter en ook zijn technische verbeteringen mogelijk, waardoor emissies verder verminderd kunnen
worden. Het is nu niet bekend met hoeveel de emissies verder beperkt zouden kunnen; daar zou
nader onderzoek naar moeten worden gedaan. Een vermindering van de emissie van 10 a 20 miljoen
kg per jaar is waarschijnlijk haalbaar (10 a 20%).

x

Door verbetering van emissiebeperkende maatregelen en vooral ook door een verbetering van de
uitvoering en naleving van die maatregelen in de praktijk kunnen emissies van stikstofoxides door
het verkeer ook fors worden verminderd.

x

Deze mogelijke vermindering van de emissies door technische maatregelen lijkt echter onvoldoende
om de stikstofdepositie voor alle Natura 2000-gebieden onder de kritische stikstofdepositiewaarden
te krijgen.

x

Door structuur- en volumemaatregelen en verbetering van de ruimtelijke ordening kunnen grotere
stappen worden gezet, die ook grotere economische consequenties hebben.

x

Veel van de genoemde maatregelen interacteren met de opgaven van het klimaatakkoord, de
circulaire economie, de kringlooplandbouw, het gemeenschappelijk landbouwbeleid en het schone
lucht akkoord. Voor een drastische vermindering van de stikstofdepositie op Natura 2000-gebieden
en van de stikstofbelasting van grondwater en oppervlaktewater, in combinatie met de realisering
van voornoemde opgaven, is een integraal plan nodig.

Hoe interfereren mogelijke maatregelen met maatregelen die al voorgesteld worden in het
klimaatakkoord (EZK) of het Schone Lucht Akkoord (IenW)?
x

Verschillende maatregelen in het klimaatakkoord ‘landbouw en landgebruik (C4)’ kunnen een positief
effect hebben op de vermindering van de stikstofdepositie op Natura 2000-gebieden de
stikstofbelasting van grondwater en oppervlaktewater, vooral als er verbindingen worden gelegd.
Circa 35% van de beoogde vermindering van broeikasgassen uit de landbouw moet komen uit de
veehouderij, via het opkomen van varkensrechten en door maatregelen m.b.t. veevoeding,
stalsystemen, mestopslagen en bemesting. Circa 35% van de beoogde emissiereductie moet komen
door aanpassing van het landgebruik, en circa 30% moet komen uit de glastuinbouw door

14

Factsheet Stikstofbronnen,
t.b.v. 2de Kamer Commissie Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
02-10-2019
emissiebesparing. Vooral de inspanningen in de veehouderij en bij landgebruik geven mogelijkheden
om de emissies van ammoniak verder te beperken en de stikstofbelasting van grondwater en
oppervlaktewater verder te beperken.
x

De ambitie voor het Schone Lucht Akkoord is om de emissies van fijnstof (PM2,5 en PM10) en
stikstofoxides uit Nederlandse bronnen naar de lucht te verminderen, om 50% gezondheidswinst te
realiseren in 2030 ten opzichte van 2016. Deze ambitie gaat gepaard met maatregelen om de
emissies in de sectoren (weg)verkeer, landbouw, scheepvaart, industrie, huishoudens en luchtvaart
af te laten nemen. De grootste bijdrage wordt verwacht van het versterken en borgen van de
effectiviteit van bestaand beleid, zoals emissie-eisen aan voertuigen en bedrijven. Daarenboven
wordt verwacht dat maatregelen uit het Klimaatakkoord ook een bijdrage leveren. Het gaat om een
pakket van veel (technische) maatregelen. Al deze maatregelen dragen direct bij aan de
vermindering van de stikstofdepositie op Natura 2000-gebieden. Ook wordt beoogd via afspraken in
EU en UN-ECE (Gotenburg Protocol) te komen tot een verdere aanscherping van Europees en
internationaal bronbeleid, waardoor de aanvoer van luchtverontreinigende stoffen (inclusief
stikstofoxide en ammoniak) uit het buitenland vermindert.

x

Samenvattend, Klimaatakkoord en het Schone Lucht Akkoord kunnen bijdragen aan het realiseren
van de vermindering van de stikstofdepositie op Natura 2000-gebieden in de periode tot 2030. Er
zijn dwarsverbindingen nodig om alle potentiele synergie te benutten. De potentiele vermindering
van de emissies door Klimaatakkoord en het Schone Lucht Akkoord is echter onvoldoende om de
stikstofdepositie voor alle Natura 2000-gebieden onder de kritische stikstofdepositiewaarden te
krijgen.

Stikstofdeskundigen in Nederland
Nederland heeft van oudsher relatief veel aandacht gehad voor stikstof-gerelateerde problemen en
daardoor ook relatief veel kennis ontwikkeld over ‘stikstof’. Die kennis is echter gefragmenteerd en
verspreid over verschillende instellingen en personen, en er is weinig coördinatie in de verdere
ontwikkeling en onderhoud van die kennis. Er is geen instituut of programma voor integraal
stikstofonderzoek in Nederland. Die fragmentatie geldt in zekere mate ook voor het beleid;
departementen die zich direct met stikstofbeleid bezig houden zijn vooral het Ministerie van Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit en het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, maar de Ministeries van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport, Economische Zaken, en Buitenlandse Zaken hebben direct en indirect
ook met stikstofbeleid te maken.
De zogenoemde stikstofdeskundigen bevindingen zich bij diverse universiteiten en instellingen. In Tabel
7 wordt een niet-uitputtende lijst van namen genoemd.
Tabel 7. Lijst met namen van stikstofdeskundigen in Nederland
Naam
Prof dr Wim de Vries

Prof dr Willem
Erisman

Instelling
Wageningen University
& Research,
Environmental
Sciences Group
Vrije Universiteit;
Louis Bolk Instituut

Prof Bert Brunekreef

Universiteit van
Utrecht

Dr Addo van Pul

Rijksinstituut voor
Volksgezondheid en
Milieu (RIVM)
Planbureau voor de
Leefomgeving (PBL)

Dr Hans van Grinsven

Expertise
Integrale analyse
stikstofstromen;
impact van depositie
op bossen en natuur
Integrale
stikstofstudies;
duurzame landbouw
Epidemiologisch
onderzoek naar milieu,
stikstof en gezondheid
Gasvormige
stikstofemissies en
stikstofdeposities
Integrale analyse van
stikstof in landbouw;
evaluatie mest- en
ammoniakbeleid

15

Email
Wim.deVries@wur.nl

j.w.erisman@vu.nl
j.erisman@louisbolk.nl.
b.brunekreef@uu.nl
Addo.van.Pul@RIVM.nl
Hans.vanGrinsven@pbl.nl

Factsheet Stikstofbronnen,
t.b.v. 2de Kamer Commissie Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
02-10-2019
Dr Arjan Hensen

TNO

Dr. A van Hinsberg

PBL

Prof mr Willem Bruil

Rijksuniversiteit
Groningen
WUR, Environmental
Sciences Group
WUR, Environmental
Sciences Group

Mr dr Fred Kistenkas
Dr Han van Dobben
Ir Wim van Dijk
Prof dr Jan Dijkstra
Dr Nico Ogink
Dr Karin Groenestein
Dr Gerard Velthof

Dr Hans Kros
Dr Jan Huijsman
Prof dr Jan Willem van
Groenigen
Dr Hein ten Berge,
Dr Wim Bussink
Dr Albert Bleeker
Dr Wieger Wamelink
Dr Nina Smits
Dr Joachim
Rozemeijer
Dr Dico Fraters

WUR, Plant Sciences
Group
WUR, Animal Sciences
Group
WUR, Animal Sciences
Group
WUR, Animal Sciences
Group
WUR, Environmental
Sciences Group

Meting en modelering
van stikstofemissies en
stikstofdepositie
Ecologische effecten
van stikstofdepositie;
biodiversiteit
Agrarisch recht

Arjen.vanHinsberg@pbl.nl
W.Bruil@rug.nl

Omgevingsrecht
buitengebied
Ecologische effecten
van stikstofdepositie;
biodiversiteit
Stikstofbemesting
akkerbouwgewassen
Stikstof en Veevoeding

Fred.Kirstenkas@wur.nl

Ammoniakemissies en
stalsystemen
Ammoniakemissies en
stalsystemen
Stikstof en mest- en
ammoniakbeleid;
Nitraatrichtlijn,
Broeikasgasemissies

Nico.Ogink@wur.nl

WUR, Environmental
Sciences Group
WUR, Plant Sciences
Group
WUR, Environmental
Sciences Group
WUR, Plant Sciences
Group
NMI
PBL
WUR, Environmental
Sciences Group
WUR, Environmental
Sciences Group
Deltares
RIVM

16

Han.vanDobben@wur.nl
Wim.vanDijk@wur.nl
Jan.Dijkstra@wur.nl

Nico.Ogink@wur.nl
Gerard.Velthof@wur.nl

Factsheet Stikstofbronnen,
t.b.v. 2de Kamer Commissie Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
02-10-2019
Referenties.
Bittman, S., Dedina, M., Howard C.M., Oenema, O., Sutton, M.A., (eds), 2014, Options for Ammonia
Mitigation: Guidance from the UNECE Task Force on Reactive Nitrogen, Centre for Ecology and
Hydrology, Edinburgh, UK
Ellwanger G, Runge S, Wagner M, Ackermann W, Neukirchen M, Frederking W, Müller C, Ssymank A,
Sukopp U (2018) Current status of habitat monitoring in the European Union according to Article 17 of
the Habitats Directive, with an emphasis on habitat structure and functions and on Germany. Nature
Conservation 29: 57–78. https://doi.org/10.3897/natureconservation.29.27273
European Commission (2018) REPORT FROM THE COMMISSION TO THE COUNCIL AND THE EUROPEAN
PARLIAMENT on the implementation of Council Directive 91/676/EEC concerning the protection of waters
against pollution caused by nitrates from agricultural sources based on Member State reports for the
period 2012–2015 {SWD(2018) 246 final}
Mueller et al., 201) Closing yield gaps through nutrient and water management. Nature, 490, 254–257
Remkens et al., 2019. Niet alles kan. Eerste advies van het Adviescollege Stikstofproblematiek.
Aanbevelingen voor korte termijn. Adviescollege Stikstofproblematiek, Amersfoort
Smil, V 2001. Enriching the Earth. Fritz Haber, Carl Bosch and the Transformation of World Food
Production. MIT Press.
Steffen, W., Richardson, K., Rockström, J., Cornell, S. E., Fetzer, I., Bennett, E. M., & Sörlin, S. (2015).
Planetary boundaries: Guiding human development on a changing planet. Science, 347(6223).
10.1126/science.1259855.
Van Dobben, H.F., R. Bobbink, D. Bal en A. van Hinsberg, 2012. Overzicht van kritische
depositiewaarden voor stikstof, toegepast op habitattypen en leefgebieden van Natura 2000.
Wageningen, Alterra, Alterra-rapport 2397.
Velders, G.J.M. et al. (2018) Grootschalige concentratie- en depositiekaarten Nederland - Rapportage
2018. Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) DOI 10.21945/RIVM-2018-0104

17