Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

21 501-02

Raad Algemene Zaken en Raad Buitenlandse
Zaken

29 279

Rechtsstaat en Rechtsorde

Nr. 2534

BRIEF VAN DE MINISTERS VAN BUITENLANDSE ZAKEN, VAN
JUSTITIE EN VEILIGHEID, VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN
KONINKRIJKSRELATIES EN VOOR RECHTSBESCHERMING EN DE
STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 9 september 2022
Op 13 juli jl. presenteerde de Europese Commissie (de Commissie) haar
Rechtsstaatsrapport 2022, waarin zij verslag doet van de rechtsstatelijke
situatie in de Europese Unie (EU) als geheel en in de lidstaten afzonderlijk,
aan de hand van vier pijlers; justitieel stelsel, corruptiebestrijding,
pluriformiteit en vrijheid van de media en andere institutionele kwesties
die verband houden met checks and balances.
Respect voor de rechtsstaat is het fundament van de Europese samenwerking. Voor die samenwerking is het immers van het grootste belang
dat het Unierecht uniform wordt toegepast en nageleefd en dat de
lidstaten elkaar onderling vertrouwen. Zoals ook benoemd door de
Commissie is het de gedeelde verantwoordelijkheid van de lidstaten en de
EU-instellingen om onze democratische instellingen en waarden,
waaronder de rechtsstaat, te beschermen en te handhaven. Het rechtsstaatsrapport is een belangrijk preventief instrument om de staat van de
Europese rechtsstaat structureel te monitoren en eventuele problemen in
een vroeg stadium te signaleren, te bespreken en gezamenlijk naar
oplossingen te zoeken.
Het rapport biedt een waardevolle basis voor debatten over de rechtsstaat, zowel op nationaal als Europees niveau. De jaarlijkse rechtsstaatsdialoog, op basis van het horizontale deel van het rapport, staat geagendeerd op de Raad van Algemene Zaken van 20 september a.s., gevolgd
door de bespreking van de landenhoofdstukken van Zweden, Roemenië,
Polen, Portugal en Slovenië later in het najaar. Daarnaast komen bij de
Raad Justitie en Binnenlandse Zaken thematische onderwerpen uit het
rapport aan de orde. Deze dialogen zetten het belang van de rechtsstaat
prominent op de Europese agenda, bieden de mogelijkheid om van elkaar

kst-21501-02-2534
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-02, nr. 2534

1

te leren, best practices uit te wisselen en (gezamenlijke) uitdagingen te
bespreken.
Het rechtsstaatsrapport 2022 is het resultaat van een intensieve dialoog
van de Commissie met nationale autoriteiten en belanghebbenden, het
maatschappelijk middenveld en organisaties binnen de justitiële sector.
Ook heeft de Commissie bijdragen ontvangen van het
EU-grondrechtenagentschap, de Raad van Europa, en de VN.1 Op
28 januari jl. ontvingen beide kamers de input van de Nederlandse
regering.2 De Commissie beoordeelt de belangrijke ontwikkelingen sinds
de publicatie van de twee voorgaande rechtsstaatsrapporten.3
Het jaarlijkse rechtsstaatsrapport moet worden bezien in samenhang met
het overige EU-rechtsstaatsinstrumentarium.4 Het structureel monitoren
van de rechtsstaatsituatie draagt bij aan het effectief gebruik van de
overige politieke, juridische en financiële rechtsstaatsinstrumenten. Net
als voorgaande jaren wijst het rapport ook dit jaar op aanhoudende en
ernstige rechtsstaatsproblematiek in een aantal lidstaten. Daar waar
lidstaten de rechtsstatelijke beginselen die in de Verdragen zijn
neergelegd, schenden, is handhavend optreden geboden. Het kabinet
steunt de Commissie dan ook in haar rol als hoedster van de Verdragen
en blijft de Commissie oproepen deze daadkrachtig en consequent te
vervullen om toe te zien op de naleving van de beginselen van de
rechtsstaat in de EU.
In lijn met de Nederlandse inzet, heeft de Commissie dit jaar voor het
eerst concrete aanbevelingen opgenomen in de landenhoofdstukken. Het
kabinet steunt het doel van de Commissie om hiermee de lidstaten nog
gerichter te ondersteunen bij het versterken van de rechtsstaat en waar
nodig systematische gebreken aan te kaarten. De aanbevelingen zijn niet
bindend, maar bieden handvatten om het rapport meer relevantie en
betekenis te geven, concreter met lidstaten in gesprek te gaan en beter te
waarborgen dat het rapport passend wordt opgevolgd. De Commissie
kondigt aan in toekomstige rapporten te beoordelen welk gevolg de
lidstaten aan de aanbevelingen hebben gegeven. De Commissie heeft bij
het opstellen van de aanbevelingen rekening gehouden met lopende
processen, waaronder het Europese Semester, de
MFK-rechtsstaatsverordening en de herstelplannen, en waar toepasbaar
getracht deze op elkaar aan te laten sluiten.
Het kabinet verwelkomt de aan Nederland gerichte aanbevelingen en ziet
deze als steun van de Commissie om de reeds ingezette koers voort te
zetten. In deze kabinetsreactie wordt nader toegelicht hoe Nederland van
plan is hier opvolging aan te geven. Het kabinet moedigt andere lidstaten
aan om eveneens met een reactie op de aanbevelingen te komen.
Aanbevelingen
1. Vervolg de inzet om het niveau van digitalisering van het
rechtsstelsel te verbeteren, in het bijzonder met betrekking tot
de publicatie van vonnissen en digitale oplossingen voor
gerechtelijke procedures.
1

De ontvangen bijdragen zijn te vinden op de website van de Commissie: 2022 Rule of law
report – targeted stakeholder consultation | European Commission (europa.eu)
Kamerbrief over Nederlandse inzending toetsingscyclus voor de rechtsstaat 2022; Kamerstuk
21 501-02, nr. 2448
3
Zie voor rechtsstaatsrapport 2020 2020 Rule of law report – Communication and country
chapters | Commissie (europa.eu)
Zie voor rechtsstaatsrapport 2021 2021 Rule of law report | European Commission (europa.eu)
4
Zie voor een overzicht Kamerbrief over Overzicht EU-rechtsstaatinstrumentarium; Kamerstukken 21 501-02 en 29 279, nr. 2426
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-02, nr. 2534

2

2.

3.

4.

Stel een gedragscode vast voor Ministers en Staatssecretarissen, die onder meer voorziet in regels inzake giften, nevenactiviteiten en lobbyactiviteiten, alsook in doeltreffende monitoring
en sancties.
Rond de herziening van de regels af inzake draaideurpraktijken
waarbij voormalige Ministers en Staatssecretarissen betrokken
zijn, met inbegrip van een afkoelingsperiode van twee jaar en
beperkingen op betaalde activiteiten.
Zet de inspanningen voor een volledige follow-up van de
kinderopvangtoeslagaffaire voort met het oog op het aanpakken
van de eventuele structurele problemen, met betrokkenheid van
alle relevante overheidsinstanties.

In deze schriftelijke appreciatie van het jaarlijkse rechtsstaatrapport zal het
kabinet eerst ingaan op de bredere, horizontale ontwikkelingen op het
terrein van rechtsstatelijkheid in de Unie zoals die in het algemene deel
van het rapport geschetst worden. Vervolgens zal het kabinet ingaan op
het Nederlandse landenhoofdstuk langs de vier genoemde pijlers en
daarbij ook de aanbevelingen adresseren. De tiende editie van het
European Justice Scoreboard (EJS) is ook dit jaar een belangrijke bron
voor met name pijler 1 van de het EU rechtsstaatrapport. Vanwege de
grote verwevenheid acht het kabinet het opportuun om beide rapporten
gelijktijdig aan uw Kamer aan te bieden.5
Reactie op de horizontale rechtsstatelijke ontwikkelingen in de
Unie
Justitieel stelsel
De Commissie wijst op het cruciale belang van doeltreffende justitiële
stelsels voor de toepassing en handhaving van het EU-recht en de
bescherming van de rechtsstaat, waarbij de onafhankelijkheid, de kwaliteit
en de efficiëntie van het justitieel stelsel centraal staan. Er wordt een
aantal positieve ontwikkelingen genoemd. In meerdere lidstaten
hervormen bijvoorbeeld de raden voor de rechtspraak om de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht te versterken. Ook zet een aantal
lidstaten stappen om de kwaliteit en efficiëntie van het justitiële stelsel te
verbeteren, onder andere door te investeren in personele middelen en
digitalisering. De lidstaten maken hierbij veelal gebruik van de ervaringen
opgedaan tijdens de coronapandemie en in een aantal gevallen van
gerichte investeringen vanuit het Europees herstelfonds. Over een aantal
lidstaten bestaan echter nog zorgen, bijvoorbeeld ten aanzien van
benoemingsprocedures voor (hoge) justitiële functies en tekorten aan
financiële middelen voor het justitiële stelsel. De technische ondersteuning van de Commissie en het onderling uitwisselen van ervaringen
en best practices kunnen een belangrijke rol spelen bij het adequaat
adresseren van deze uitdagingen.
De Commissie constateert dat de structurele, systematische problemen
rondom de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht in Polen en
Hongarije nog altijd niet zijn aangepakt. Het betreft onder meer de
problematiek rondom de Poolse nationale raad voor de rechtspraak en het
tuchtregime voor rechters, beiden aan de orde gesteld in arresten van het
Europese Hof van Justitie (het EU Hof) en het Europese Hof voor de

5

Het oordeel van het kabinet over proportionaliteit en subsidiariteit ten aanzien van de
bevindingen in het EJS is ook dit jaar positief.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-02, nr. 2534

3

Rechten van de Mens (EHRM).6 Ten aanzien van Hongarije wijst de
Commissie op aanhoudende tekortkomingen ten aanzien van de
onafhankelijkheid van de rechterlijke macht, zoals de discretionaire
bevoegdheden van de Minister van Justitie inzake rechterlijke benoemingen en bevorderingen.
Het kabinet deelt de zorgen van de Commissie. Het is voor de
bescherming van de Europese rechtsorde essentieel dat lidstaten de eisen
die het EU-recht stelt aan de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht,
de relevante jurisprudentie en de uitspraken van het Hof en het EHRM
respecteren en nakomen. Het gehele rechtsstaatsinstrumentarium,
waaronder inbreukzaken, de artikel 7-procedure, de MFK-rechtsstaatsverordening, en de mogelijkheden die de RRF-verordening biedt bij de
beoordeling van herstelplannen7, dient ten volle te worden benut om de
problematiek in beide landen aan te pakken. Nederland levert zowel in
Luxemburg als in Straatsburg een actieve bijdrage aan juridische
procedures over rechtsstatelijke kwesties, om de inzet op rechtsstatelijkheid in de Unie ook op die manier te ondersteunen.
Corruptiebestrijding
De EU-landen behoren wereldwijd tot de best presterende landen op het
vlak van corruptiebestrijding: maar liefst tien lidstaten – waaronder
Nederland – staan in de top twintig van landen die als minst corrupt
worden beschouwd.8Uit de Eurobarometer voor corruptie volgt dat
EU-burgers en -ondernemingen zich desalniettemin zorgen maken over
corruptie. Zo geloven bijna zeven op de tien Europese burgers dat
corruptie wijdverspreid is binnen hun land. Veel EU-lidstaten hebben een
anti-corruptiestrategie die regelmatig wordt geëvalueerd en herzien.
Diverse lidstaten hebben maatregelen getroffen om wettelijke lacunes te
verhelpen en/of de nationale wetgeving in lijn te brengen met internationale anti-corruptiestandaarden. Ook zijn in verschillende EU-lidstaten
de kaders voor corruptiepreventie en integriteit versterkt, onder andere
door ethische normen te actualiseren, interne controlemechanismes te
versterken en lobbywerk en draaideurconstructies te reguleren. Toch
blijven op dit terrein ook uitdagingen bestaan. In verschillende
EU-lidstaten zijn daarom maatregelen getroffen om de capaciteit van
anti-corruptieautoriteiten en/of het Openbaar Ministerie (OM) te
vergroten. De Commissie constateert echter dat in veel lidstaten nog
sprake is van een capaciteitstekort of tekort aan middelen om het
anti-corruptieraamwerk effectief te implementeren. Ook zijn er zorgen
over de doeltreffendheid van het onderzoeken, vervolgen en berechten
van corruptie op hoog niveau.
De EU kan nog meer optreden om in de hele EU tot effectieve
anti-corruptiebestrijding te komen. Het rapport onderschrijft dit. Dit werk
is cruciaal, aangezien corruptie de rechtsstaat aantast en het vertrouwen
in de overheid ondermijnt. Ook de begroting van de Unie dient effectief te
worden beschermd tegen fraude, corruptie en fundamentele tekortkomingen op het gebied van de rechtsstaat. Sinds 1 januari 2021 is de
MFK-rechtsstaatsverordening van kracht, waarmee voor het eerst een
6

Zie bijvoorbeeld de uitspraken van het EU Hof van 15 juli 2021, C-791/19, Commissie/Polen
(Poolse tuchtprocedure voor rechters) en van 14 juli 2021, C-204/21 R, Commissie/Polen (Poolse
«Muilkorfwet»); EHRM Grze˛da t. Polen, nr. 43572/18, 15 maart 2022; Żurek t. Polen, nr. 39650/18,
16 juni 2022; Reczkowicz t. Polen, nr. 43447/19, 22 juli 2021.
7
Zie voor de Nederlandse kabinetsappreciatie Poolse herstelplan: BWO herstelplan Polen –
7 juni 2022 (overheid.nl) Zie voor de Nederlandse kabinetsappreciatie Poolse herstelplan: BWO
herstelplan Polen – 7 juni 2022 (overheid.nl).
8
Corruption Perceptions Index van Transparency International: https://www.transparency.org/en/
cpi/2021.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-02, nr. 2534

4

directie koppeling wordt gelegd tussen de ontvangst van middelen uit de
EU-begroting en de eerbieding van de beginselen van de rechtsstaat. Het
is daarnaast onder meer van belang dat instanties als het Europees
Openbaar Ministerie (EOM) en het Europees Bureau voor Fraudebestrijding (OLAF) over voldoende middelen beschikken om hun taken goed
te kunnen blijven vervullen. Hier blijft Nederland op toe zien. Ook blijft
Nederland de lidstaten die zich niet hebben aangesloten bij het EOM,
oproepen dit alsnog te doen, in lijn met de motie van het lid Sjoerdsma.9.
Mediapluriformiteit en mediavrijheid
Mediavrijheid, zowel online als offline, is essentieel voor het bevorderen
en behouden van democratie, voor het beschermen van vrijheid van
meningsuiting en toegang tot betrouwbare informatie. De monitor voor
de pluriformiteit van de media (MPM) laat dit jaar weinig verandering zien
ten opzichte van 2021. Zo blijft het risiconiveau wat betreft de concentratie
van nieuwsmedia zeer hoog en middelhoog op het gebied van politieke
onafhankelijkheid. Voor zeven lidstaten beschouwt de MPM het algemene
risiconiveau hoog; dit geldt niet voor Nederland. De Commissie wijst ook
op de aanzienlijke toenamen van signaleringen van geweld tegen
journalisten in 2021, vastgesteld door het platform van de Raad van
Europa en het platform «Mapping Media Freedom». 10 Ondanks meerdere
lidstaten maatregelen hebben genomen om de veiligheid van journalisten
te verbeteren, blijft dit – evenals de toename van strategische rechtszaken
tegen publieke participatie (SLAPP’s), op Europees niveau een serieus
punt van zorg. De Commissie besteedt dit jaar voor het eerst ook
systematisch aandacht aan de waarborging van de onafhankelijkheid van
de publieke media.
Het kabinet verwelkomt de initiatieven van de Commissie om mediavrijheid en de pluriformiteit in de Europese Unie te bevorderen. In 2021
publiceerde de Commissie al aanbevelingen over het waarborgen van de
veiligheid van journalisten en het kabinet kijkt uit naar wetsvoorstel inzake
mediavrijheid (European Media Freedom Act), waarvan de publicatie in
het derde kwartaal van 2022 wordt verwacht. Dit voorstel kan een
belangrijke bijdrage leveren aan het beschermen van media en journalisten. Om het fenomeen van SLAPP’s aan te pakken heeft de Commissie
recent voorstellen voor een richtlijn en aanbeveling gepubliceerd
waarover de Kamer op 3 juni 2022 een BNC-fiche ontving.11
Overige zaken met betrekking tot checks and balances
In lijn met de reeds ingezette trend heeft een aantal lidstaten verdere
stappen gezet om de kwaliteit van wetgevingsprocessen te verbeteren,
onder andere door het publiek meer inspraak te bieden in beleidsvorming.
Voor andere lidstaten blijft de inclusiviteit van het wetgevingsproces een
punt van zorg. De meeste lidstaten hebben de Covid-gerelateerde
noodtoestand geleidelijk afgeschaft en een aantal lidstaten werkt aan
herziening van de juridische kaders ter voorbereiding op toekomstige
crises. De invasie van Oekraïne heeft echter in een paar lidstaten geleid tot
de voortzetting van het gebruik van noodbevoegdheden. In meerdere
lidstaten zijn stappen gezet om de situatie van maatschappelijke organisaties te verbeteren, maar de Commissie constateert ook dat in Polen en
Hongarije de ruimte van het maatschappelijk middenveld nog verder is
ingeperkt. Er wordt tevens gewezen op de zorgwekkende trend van het
illegaal gebruik van spyware en surveillance software tegen journalisten,
9

Kamerstuk 21 501-02, nr. 2312.
Platform to promote the protection of journalism and safety of journalists (coe.int)
11
Kamerstuk 22 112, nr. 3457.
10

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-02, nr. 2534

5

advocaten, politici en andere kwetsbare groepen. De Commissie onderstreept dat er bij het gebruik van dergelijke instrumenten sprake moet zijn
van voldoende nationale controles en waarborgen en dat het relevante
EU-recht, met inbegrip van de grondrechten, volledig moet worden
gerespecteerd. Ook uit de Commissie haar zorgen over lidstaten die het
fundamentele uitgangspunt van de voorrang van het EU-recht in twijfel
trekken. Op 22 december 2021 startte de Commissie een inbreukprocedure tegen Polen naar aanleiding van uitspraken van het Poolse
Grondwettelijk Hof dat essentiële onderdelen van het Unierecht opzij zette
met een beroep op de Poolse Grondwet.
In een gezonde democratische rechtsstaat is het van groot belang dat de
checks and balances goed kunnen functioneren, dat het maatschappelijk
middenveld de ruimte en middelen heeft om zijn kritische rol te vervullen,
en dat grondrechten worden beschermd. De EU-initiatieven op dit terrein,
waaronder het Actieplan voor Europese Democratie en het daaruit
volgende pakket over versterking van de democratie en integriteit van
verkiezingen dienen hiertoe ten volle worden benut en toegepast. Voorts
blijft het kabinet zich actief inzetten om de toetreding van de EU tot het
EVRM te bewerkstelligen, een belangrijk instrument voor de bescherming
van grondrechten.
Reactie op het landenhoofdstuk over Nederland
Het kabinet spant zich samen met gelijkgezinde lidstaten onverminderd in
voor een goed functionerende rechtsstaat in de Unie. Het rechtsstaatrapport en de aanbevelingen helpen om ook kritisch naar onze eigen
rechtsstaat te blijven kijken. Het algemene beeld van het landenhoofdstuk
is dat Nederland een goed functionerende rechtsstaat kent. Hieronder
gaat het kabinet in op een aantal tekortkomingen en verbeterpunten waar
de Commissie op wijst en die het kabinet zal meenemen in de verdere
versterking van de Nederlandse rechtsstaat. Hieronder reageert het
kabinet tevens op de bevindingen uit de tiende editie van het European
Justice Scoreboard (EJS) 2022.
Pijler I – Justitieel stelsel
Het EJS biedt een overzicht van vergelijkende gegevens over de efficiëntie, kwaliteit en onafhankelijkheid van de rechtsstelsels in de
EU-lidstaten. Lidstaten kunnen het EJS gebruiken bij het constateren van
tekortkomingen van hun rechtsstelsel, inclusief mogelijkheden tot
verbetering, en voor het herkennen van best practices in andere lidstaten.
Voor het eerst dit jaar laat het EJS ook gegevens zien over de gevolgen
van de Covid-19 pandemie voor de efficiëntie van de rechtsstelsels en
over de toegankelijkheid van justitie voor personen met een handicap. Bij
de bespreking van dit onderdeel van het EU Rechtsstaatrapport worden
dan ook, indien relevant, eveneens de bevindingen van het EJS betrokken.
Nederland wordt in beide rapporten ook dit jaar positief beoordeeld met
een hoge gepercipieerde rechterlijke onafhankelijkheid door burgers en
bedrijfsleven, een efficiënt werkend rechtssysteem, en bijzondere
aandacht voor het verbeteren van de kwaliteit van het rechtssysteem door
innovatieve projecten.
Onafhankelijkheid
Op basis van het EJS 2022 merkt de Commissie op dat in Nederland ook
dit jaar de onafhankelijkheid van rechters hoog gewaardeerd wordt. Het
EJS laat bij burgers een overwegend stabiel vertrouwen in de rechtspraak
zien waarbij 77% aangeeft dat in Nederland de onafhankelijkheid van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-02, nr. 2534

6

rechters goed tot erg goed is, een relatief hoge score. Van het bedrijfsleven percipieert 72% de onafhankelijkheid van rechters goed tot erg
goed, wat een daling is ten opzichte van vorig jaar. Het kabinet gaat
hierover graag in gesprek met het bedrijfsleven.
Ten aanzien van structurele onafhankelijkheid van de rechtspraak
benoemt de Commissie specifiek dat Nederland met de toevoeging van
een vijfde lid aan de Raad voor de rechtspraak gehoor geeft aan de
aanbevelingen van de Raad van Europa12. Halverwege juli heeft de Raad
voor de rechtspraak bekend gemaakt dat de positie van dit vijfde lid per
september dit jaar ingevuld zal worden.13
Kwaliteit
Aanbeveling 1: Vervolg de inzet om het niveau van digitalisering van
het rechtsstelsel te verbeteren, in het bijzonder met betrekking tot de
publicatie van vonnissen en digitale oplossingen voor gerechtelijke
procedures.
De Commissie constateert dat er nog ruimte is voor verbetering van de
digitale mogelijkheden om een rechtszaak te starten, te procederen en te
volgen. Ze beschrijft de initiatieven om de digitalisering van de rechtspraak te verbeteren waarna ze tot bovenstaande aanbeveling komt om
die voort te zetten. Het EJS 2022 besteedt ook aandacht aan digitalisering.14 Hieruit blijkt dat Nederland relatief hoog scoort op het gebied
van informatievoorziening aan burgers over het rechtsstelsel.15 Ook
procedurele regelgeving over het gebruik van digitale technologie in
civiele en handelszaken en in bestuursrechtelijke en strafzaken is goed op
orde, net als de beschikbaarheid van veilige elektronische communicatiemiddelen in de Rechtspraak en bij het OM.16
Het kabinet onderschrijft het belang van digitale toegankelijkheid van de
Rechtspraak. De komende jaren wordt structureel 155 miljoen euro extra
uitgetrokken voor de Rechtspraak. Deze additionele middelen zijn onder
meer bedoeld voor investeringen in digitalisering en innovatie, om de
Rechtspraak digitaal toegankelijker te maken en de online dienstverlening
te verbeteren.17 De inspanningen van de Rechtspraak, onder meer in het
kader van het programma Digitale Toegang, worden voortgezet. Zoals bij
uw Kamer reeds bekend is, kunnen advocaten bijvoorbeeld sinds
november 2021 bij alle rechtbanken digitaal beslagrekesten indienen en
digitaal stukken uitwisselen met rechtbanken.18 Het streven is om in pilots
voor steeds meer zaakstromen digitale toegang mogelijk te maken.
In het coalitieakkoord (bijlage bij Kamerstuk 35 788, nr. 77) is afgesproken
om het publiceren van rechterlijke uitspraken te bevorderen. De beslissing
om rechterlijke uitspraken al dan niet te publiceren is aan de Rechtspraak
zelf. Uw Kamer is eerder geïnformeerd over de wijze waarop in overleg
met de Raad voor de rechtspraak aan deze ambitie uitvoering wordt
gegeven.19 Daarbij komt onder meer aan de orde of een wettelijke
12

Recommendation CM/Rec(2010)12 of the Committee of Ministers to member states on judges:
independence, efficiency and responsibilities.
13
Benoeming vijfde lid Raad voor de Rechtspraak | Nieuwsbericht | Rijksoverheid.nl
14
Zie tabellen 41 t/m 48
15
Europees Scorebord voor Justitie 2022, fig. 41.
16
Europees Scorebord voor Justitie 2022, fig. 42, 44–45.
17
https://www.rechtspraak.nl/Organisatie-en-contact/Organisatie/Raad-voor-de-rechtspraak/
Nieuws/Paginas/Ruim-155-miljoen-voor-extra-rechters-behandeling-ondermijningszaken-endigitalisering.aspx
18
Kamerstuk 29 279, nr.706, d.d. 31 maart 2022.
19
Kamerstuk 29 279, nr. 706, d.d. 31 maart 2022.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-02, nr. 2534

7

regeling wenselijk is. Het kabinet streeft uw Kamer hierover nog dit najaar
nader te informeren.
De Commissie gaat ook in op de toegang tot het recht. Daarbij noemt de
Commissie het personeelstekort bij de rechtspraak een uitdaging. De Raad
voor de rechtspraak investeert onder andere in een uitbreiding van de
opleidingscapaciteit. Jaarlijks zullen 130 nieuwe rechters worden
aangetrokken en opgeleid, momenteel zijn dat er 80. Er wordt daarnaast
geïnvesteerd in meer juridisch medewerkers, IT-ondersteuning en de inzet
van niet-rechters als projectleiders en/of teamvoorzitters. Onder het
programma Tijdige rechtspraak wordt gewerkt aan de verbetering van het
roosteren en plannen om effectief om te gaan met de capaciteit.
Efficiëntie
Het Nederlands rechtsstelsel kent volgens de Commissie een hoge mate
van efficiëntie met voornamelijk korte doorlooptijden. Bij bestuursrechtelijke zaken ziet de Commissie een lichte daling in efficiëntie waardoor er
een kans op achterstanden ontstaat.20 Hierbij is relevant dat deze
constatering is gebaseerd op het EJS 2022 dat de doorlooptijden uit 2020
weergeeft, het eerste jaar van de Covid-19 pandemie. Om achterstanden
in te lopen en doorlooptijden te verlagen heeft de Rechtspraak in 2020
besloten om prioriteit te geven aan tijdige en voorspelbare rechtspraak.21
In 2020 is het programma Tijdige Rechtspraak opgezet en in 2021 zijn
verschillende «inloopteams» voor bestuursrecht, familierecht en civiel
recht van start gegaan. Deze inloopteams hebben in 2021 ruim 3.000
zaken voor verschillende gerechten afgehandeld en 30 nieuwe juridisch
medewerkers opgeleid.22
De Commissie ziet ook dat de speciale aanpak om de door de Covid-19
pandemie veroorzaakte achterstanden op gebied van strafrecht weg te
werken, succes heeft. Dit wordt vanaf volgend jaar zichtbaar in het EJS.
Wel uit de Commissie haar zorgen over het afdoen van strafzaken door
het OM, en verwijst daarbij naar adviezen van de Nationale
ombudsman.23 over het verbeteren van de informatievoorziening. Het
kabinet onderschrijft het belang van een goede informatievoorziening
over strafbeschikkingen, sepotbeslissingen en de mogelijkheden om in
beroep te gaan aan burgers, slachtoffers en verdachten. De Nationale
ombudsman constateert in haar onderzoek dat betrokken overheidsinstanties dit ook erkennen en projecten uitvoeren om de informatieverstrekking te verbeteren. In de reactie op het jaarverslag van de Nationale
ombudsman over het jaar 2020 heeft het kabinet toegelicht hoe strafbeschikkingen inmiddels zijn verbeterd.24
Ook uit de Commissie de zorg dat niet voor iedereen die te maken krijgt
met een strafbeschikking een gratis consult met een advocaat beschikbaar
is. Wel merkt zij op dat het kabinet heeft toegezegd gratis rechtsbijstand
20

Zie: Europees Scorebord voor Justitie 2022, fig. 9, 22–23.
Jaarverslag de Rechtspraak 2021, pag. 27.
22
Jaarverslag de Rechtspraak 2021, pag. 27–28.
23
Zie het Rapport «Behoorlijke informatieverstrekking rondom strafbeschikkingen en sepotbeslissingen» van de Nationale ombudsman van 7 mei 2020
(https://www.nationaleombudsman.nl/system/files/bijlage/Onderzoek%20Knelpunten%20in%
20de%20informatieverstrekking%20rondom%20strafbeschikkingen%20en%
20sepotbeslissingen.pdf) en de brief van de Nationale ombudsman aan de Ministers van
Justitie en Veiligheid en van Rechtsbescherming over strafbeschikkingen en slachtoffers
(https://www.nationaleombudsman.nl/system/files/bijlage/20211220%20Brief_A_
Min%20JenV%20Positie%20slachtoffers%20bij%20strafbeschikking%20OM_0.pdf)
24
Kamerstuk 35 743, nr. 3.
21

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-02, nr. 2534

8

beschikbaar te stellen.25 Sinds april 2021 kunnen alle (aangehouden en
ontboden) verdachten die een strafbeschikking van het OM krijgen, of
waarvan het OM de strafzaak wil afdoen met een geldboete, gebruik
maken van de van overheidswege gefinancierde rechtsbijstand en,
desgewenst, een advocaat om hen te begeleiden of om tegen de
beschikking in verzet te komen.26
Pijler II – anti-corruptiekader
De Commissie stelt in lijn met voorgaande jaren vast dat Nederland
diverse instanties kent die zich actief mengen in de strijd tegen corruptie
en benoemt in dit kader dat de bestaande goede samenwerking tussen
gespecialiseerde anti-corruptie en inlichtingenteams hierbij is voortgezet.
Het beeld onder experts en leidinggevenden uit het bedrijfsleven is dat
Nederland één van de minst corrupte landen in zowel de EU als de wereld
is. Nederland behoort met een achtste plaats nog steeds tot tien landen
die volgens Transparency International als minst corrupt worden
beschouwd.
De Commissie stelt verder vast dat Nederland geen overkoepelende
anti-corruptiestrategie kent, maar streeft naar coördinatie van het
anti-corruptiebeleid via diverse platforms. In dit kader merkt de
Commissie op dat het Platform Corruptiebestrijding, dat bij dit streven
een rol zou kunnen spelen, vanwege de Covid-19 pandemie de afgelopen
tweeënhalf jaar heeft stilgelegen. De preventie en bestrijding van
corruptie vergt een brede en integrale benadering, waarbij binnen de
overheid nauw wordt samengewerkt en waar mogelijk samen wordt
opgetrokken met de private sector en het maatschappelijk middenveld.
Het kabinet meent dat de rechtshandhavingsinstanties die zijn betrokken
bij de bestrijding van corruptie op dit moment al goed met elkaar
samenwerken en elkaar weten te vinden. Mede vanwege herprioritering,
ingegeven door de Covid-19 pandemie, heeft een evaluatie over de
eventuele noodzaak tot verdere coördinatie nog niet plaatsgevonden. Het
kabinet zal dit daarom het komende jaar samen met belanghebbende
partijen onderzoeken en hierbij bezien of en hoe het Platform Corruptiebestrijding nieuw leven kan worden ingeblazen.
De Commissie benoemt in dat kader ook het Netwerk Weerbaar Bestuur
dat ondersteuning en advies biedt bij het tegengaan van subversieve
elementen, bijvoorbeeld bij bedreigingen tegen gemeenteambtenaren.
Per 2022 is voor de weerbaarheid van het openbaar bestuur structureel 10
miljoen euro beschikbaar vanuit de brede aanpak ondermijning onder
coördinatie van het Ministerie van Justitie en Veiligheid (JenV). Het
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) zet
hiermee samen met het Netwerk Weerbaar Bestuur de komende tijd extra
in op de bewustwording en preventieve beveiliging van politieke
ambtsdragers, meldingsbereidheid en kwetsbare processen. Ook heeft het
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties een app
ontwikkeld voor de Gedragscode Integriteit Rijk (GIR), waarin integriteitsregels snel zijn op te zoeken en integriteitsdilemma’s en handelingsadvies
zijn opgenomen.
De Commissie wijst verder op de toegenomen aandacht voor ondermijnende georganiseerde criminaliteit. De Commissie noemt onder andere
de extra middelen die het kabinet, in lijn met het coalitieakkoord,
beschikbaar wil stellen om te onderzoeken of juridische en operationele
25

Zie de brief van de Minister van Rechtsbescherming aan de Tweede Kamer over Rechtsbijstand bij OM-strafbeschikkingen, Kamerstuk 31 753, nr. 221, d.d. 19 november 2020.
26
Gesubsidieerde rechtsbijstand | Rechtspraak en geschiloplossing | Rijksoverheid.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-02, nr. 2534

9

veranderingen naar het voorbeeld van de Italiaanse antimaffia-aanpak
kunnen bijdragen aan de Nederlandse aanpak van de georganiseerde
misdaad. In opdracht van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC) zal de Rijksuniversiteit Groningen een verkennend
onderzoek verrichten naar de Italiaanse strafrechtelijke en strafvorderlijke
wet- en regelgeving specifiek gericht op de bestrijding van maffiacriminaliteit. De resultaten worden in maart 2023 verwacht. 27
De Commissie stelt ook vast dat Nederland geen expliciete strafbaarstelling van ongeoorloofde beïnvloeding (trading in influence) kent. Dit is
juist: het kabinet is van mening de bepalingen inzake actieve en passieve
omkoping voldoende bescherming bieden tegen ongeoorloofde en
daadwerkelijke uitoefening van invloed en dat geen afzonderlijk misdrijf
hoeft te worden vastgesteld om dit strafbaar te stellen. Nederland heeft
hierover bij het Verdrag inzake de strafrechtelijke bestrijding van corruptie
dan ook een voorbehoud gemaakt.28
De Commissie noemt twee projecten om corruptie op logistieke knooppunten tegen te gaan, namelijk «Combiteam Havens» en «Sterke
Luchthaven». Zoals in de brief van 1 mei jl. is aangekondigd, presenteert
de Minister van JenV komend najaar het integrale plan voor de aanpak
van drugssmokkel via logistieke knooppunten, waarin de aanpak van
corruptie een belangrijke pijler is.29 Voorts heeft het kabinet uw Kamer
reeds geïnformeerd over het WODC-onderzoek naar de risico’s van en
weerbaarheid tegen ondermijnende criminaliteit en ambtelijke en
niet-ambtelijke corruptie op de mainports.30 De resultaten worden naar
verwachting begin 2023 opgeleverd.
De Commissie noemt daarnaast in dit kader de Nationale Samenwerking
tegen Ondermijnende Criminaliteit dat naar verwachting voor het einde
van 2022 volledig operationeel is.31 De Commissie stelt vast dat de
opsporing en vervolging van corruptie binnen Nederland in algemene zin
effectief is, het kabinet zal zich hiervoor uiteraard blijven inzetten.
Naast deze positieve bevinding, benoemt de Commissie enkele moeilijkheden bij de opsporing en vervolging van complexe buitenlandse
omkopingszaken. Deze punten zijn eveneens onderwerp van een
aanbeveling van de OESO Working Group on Bribery (OESO WGB). Voor
een toelichting hoe het kabinet opvolging geeft aan deze aanbevelingen
verwijst het naar de Kamerbrief van 17 juni jl.32 De Commissie is positief
over de wijziging van de Aanwijzing opsporing en vervolging buitenlandse corruptie in 2020, waardoor kleine faciliterende betalingen niet
langer zijn uitgezonderd van vervolging. Verder zijn betrokkenen volgens
de Commissie positief over de wijziging van de Aanwijzing hoge
transacties (een specifieke manier van buitengerechtelijke afdoening). De
Minister van JenV is nu niet langer betrokken bij het sluiten van hoge
transacties en de beoogde nieuwe wetgeving zal voorzien in een
definitieve oplossing waarin niet een commissie, zoals nu tijdelijk het
geval is, maar het bevoegde gerechtshof voorgenomen hoge transacties
in de sfeer van rechtspersonen toetst.

27

https://www.wodc.nl/onderzoek-in-uitvoering/welk-onderzoek-doen-we/3370---verkennendonderzoek-italiaanse-strafrechtelijke-en-strafvorderlijke-wet--en-regelgeving-aanpak-maffia
Kamerstuk 27 509 (R1671), nr. 3.
29
Kamerstuk 29 911, nr. 348.
30
https://www.wodc.nl/onderzoek-in-uitvoering/welk-onderzoek-doen-we/3219---onderzoek-naarrisicos-op-corruptie-in-nederland-en-weerbaarheid-van-het-instrumentarium
31
Nationale Samenwerking tegen Ondermijnende Criminaliteit; voorheen bekend als Multidisciplinair Interventieteam.
32
Kamerstuk 29 911, nr. 354.
28

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-02, nr. 2534

10

Verder gaat de Commissie in op het zelf melden van (vermoedens van)
buitenlandse omkoping en het onderzoek dat de Vrije Universiteit doet in
opdracht van het WODC naar onder meer zelfmelding door bedrijven in
geval van financieel-economische criminaliteit.33 De Commissie noemt
voorts de moeilijkheden bij het gebruik van grote datasets in opsporingsonderzoeken waardoor de looptijd van sommige buitenlandse
omkopingsonderzoeken vertraging oploopt. Dit als gevolg van een beroep
op het verschoningsrecht ten aanzien van (gedeeltes van) dergelijke data
sets en de toetsing ervan.34 Tot slot wijst de Commissie op de gebruikelijke moeilijkheden in buitenlandse omkopingszaken, zoals het contact met
derde landen in het kader van internationale rechtshulpverzoeken.
Nederland zal in oktober 2022 aan de OESO WGB rapporteren. Het hierna
vast te stellen evaluatierapport zal aan uw Kamer worden toegezonden.
De Commissie geeft in het rapport aan dat integriteit binnen de politie
bijzondere aandacht krijgt, onder andere door de aanstelling van een
portefeuillehouder Integriteit en aanpak corruptie belast met de verbetering van het integriteitsstelsel en het proces van intern onderzoek
binnen de politie. Ook wordt een centrale organisatie ingericht om
complexe interne onderzoeken uit te voeren en om de preventie en
bestrijding van corruptie zichtbaar te verbeteren. Door de komst van de
nieuwe Wet Screening wordt het screeningsinstrumentarium verbreed,
waarmee (integriteits)risico’s in een vroeg stadium kunnen worden
gesignaleerd. Het kabinet betreurt de vertraging die het wetsvoorstel heeft
opgelopen en zet zich in voor een zo spoedig mogelijke inwerkingtreding.
Op dit moment worden de resultaten van de internetconsultatie en het
advies van de Autoriteit Persoonsgegevens bekeken en verwerkt in het
wetsvoorstel dat aan de Raad van State wordt aangeboden. De
verwachting is dat het wetsvoorstel op 1 januari 2023 – een half jaar
eerder dan vermeld in het rapport – in werking zal treden.
De Commissie schrijft dat het wetsvoorstel bevorderen integriteit en
functioneren decentraal bestuur nog steeds aanhangig is in het
parlement. Dit wetsvoorstel regelt onder meer de verplichting voor
kandidaat-bestuurders om een Verklaring Omtrent het Gedrag (VOG) te
kunnen overleggen en een verduidelijking van de bepalingen omtrent
belangenverstrengeling. Daarnaast is een nieuw wetsvoorstel in voorbereiding waarin de risicoanalyse integriteit voor kandidaat-bestuurders van
decentrale overheden wordt verankerd. Vooruitlopend hierop is de
gemeenten gevraagd bij de benoeming van nieuwe wethouders op
vrijwillige basis een risicoanalyse integriteit uit te voeren.
Integriteitsbeleid voor bewindspersonen
Aanbeveling II: Stel een gedragscode vast voor Ministers en
Staatssecretarissen, die onder meer voorziet in regels inzake giften,
nevenactiviteiten en lobbyactiviteiten, alsook in doeltreffende
monitoring en sancties.
Volgens de Commissie bestaat er enige reden tot zorg met betrekking tot
het niet-bindende karakter van het integriteitskader voor bewindspersonen. De Commissie verwijst daarbij naar diens eerdere rechtsstaatrapporten uit 2020 en 2021, en het nalevingsverslag voor Nederland van de
33

https ://www.wodc.nl/onderzoek-in-uitvoering/welk-onderzoek-doen-we/3221---onderzoek-naarvoor-- en-nadelen-van-zelfonderzoek-en-zelfmelden-door-bedrijven.
34
Getuigen in strafzaken die specifieke geheimhouders beroepen uitoefenen (waaronder
advocaten) kunnen een beroep doen op hun professioneel verschoningsrecht. Betrokkenen bij
de opsporing en vervolging mogen in dat geval bij deze personen in beslag genomen stukken
niet inzien.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-02, nr. 2534

11

vijfde evaluatieronde uit juli 2021 van de Groep van Staten tegen
Corruptie (GRECO), waarin soortgelijke zorgen zijn geuit.35
Allereerst is in Nederland een sterke integriteitscultuur het uitgangspunt
van het integriteitsbeleid voor de centrale overheid. Preventie,
vertrouwen, bewustwording en eigen verantwoordelijkheid zijn de
belangrijkste principes die gelden voor het integriteitsbeleid van Ministers
en Staatssecretarissen. Die aanpak past ook geheel in de staatsrechtelijke
verhoudingen, waarbij de ministeriële verantwoordelijkheid centraal staat.
Om (de ontwikkeling van) een integer, transparant en weerbaar bestuur te
bestendigen werkt het kabinet aan een aanpak met meer balans tussen
cultuur- en structuurgerichte maatregelen, zoals een gedragscode voor
bewindspersonen. De verschillende maatregelen worden hieronder
toegelicht.
Het kabinet werkt momenteel aan de ontwikkeling van een gedragscode
met integriteitsregels voor bewindspersonen, waarvoor gesprekken
plaatsvinden met verschillende experts, waaronder wetenschappers en
integriteitsadviseurs uit verschillende lagen van de overheid. Zo zal in de
gedragscode bijvoorbeeld worden vastgelegd dat regelmatig een gesprek
over integriteit in de ministerraad zal worden gehouden. Dit is nodig om
het integriteitsbesef en de gedragscode levend te houden en waar nodig
te actualiseren. Handhaving en sanctionering door een externe toezichthouder wringt met het beginsel van de ministeriële verantwoordelijkheid.
In Nederland leggen bewindspersonen verantwoording af aan de
Staten-Generaal op grond van de ministeriële verantwoordelijkheid en is
het aan de Staten-Generaal om daar consequenties aan te verbinden. In
het licht van deze complexiteit heeft de Minister van BZK de Afdeling
advisering van de Raad van State recent om voorlichting gevraagd, welke
dit najaar wordt verwacht, over de mogelijkheden om een gedragscode
minder vrijblijvend te maken en om binnen de grenzen van de ministeriële
verantwoordelijkheid een intern of extern toezichts- en sanctiemechanisme in te stellen.36 Het kabinet verwacht dit najaar de gedragscode vast
te stellen waarin ook de uitkomsten van deze voorlichting worden
meegenomen.
Daarnaast hebben de leden Dassen en Omtzigt onlangs een initiatiefnota
gepubliceerd met voorstellen voor de implementatie van de GRECO
aanbevelingen.37 Het kabinet heeft hierop zijn reactie gegeven en
aangekondigd dat het zal voorzien in de benoeming van een onafhankelijk
adviseur integriteit bewindspersonen, die individuele bewindspersonen
vertrouwelijk kan adviseren bij integriteitsvragen. De vorm waarin dit zijn
beslag zal krijgen, wordt nog nader bezien.38 Het uitgangspunt is dat het
voorkómen van integriteitsschendingen de voorkeur heeft boven het
sanctioneren van bewindspersonen. Daarom zet het kabinet in op
begeleiding van bewindspersonen gedurende het ambt. Ook nu kan een
bewindspersoon voor advies terecht bij de secretaris-generaal van het
ministerie, mede-bewindspersonen, in het bijzonder de MinisterPresident, en de secretaris van de ministerraad.
Zoals ook genoemd door de Commissie is er een self-assessment
risico-analyse geïntroduceerd voor kandidaat-bewindspersonen om
mogelijke kwetsbaarheden te identificeren. Naar aanleiding van een motie

35

Kamerstuk 35 925 VII, nr. 102.
De precieze vraagstelling voor de voorlichting van de Raad van State kan gevonden worden
in: Kamerstuk 36 101, nr. 3, p. 13.
37
Kamerstuk 36 101, nr. 2. Zie ook de kabinetsreactie: Kamerstuk 36 101, nr. 3.
38
Kamerstuk 36 101, nr. 3.
36

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-02, nr. 2534

12

van het lid Sneller39 is recent aan het beleid toegevoegd dat bewindspersonen die gedurende het ambt vakantiewoningen of relevante financiële
of zakelijke belangen verwerven, dit moeten opgeven aan de Kamer.40 Het
kabinet is van mening dat hiermee tevens een GRECO-aanbeveling is
uitgevoerd.41 Het kabinet heeft daarnaast recent een hoogleraar met
expertise op het gebied van belangenbehartiging en politieke besluitvorming gevraagd om advies over een lobbyregister, en zal hier dit najaar
over berichten. Uitgangspunt bij deze adviesaanvraag is dat een lobbyregister ten aanzien van bewindspersonen wordt ingevoerd, zoals ook is
verzocht in de gewijzigde motie van het lid Dassen.42Het voornemen
bestaat om begin 2023 een samenhangende visie op integriteit aan de
Tweede Kamer te sturen, waarin het zowel gaat om integriteit op
bestuurlijk (nationaal en decentraal) als op ambtelijk niveau.
Aanbeveling III: Rond de herziening van de regels af inzake draaideurpraktijken waarbij voormalige Ministers en Staatssecretarissen
betrokken zijn, met inbegrip van een afkoelingsperiode van twee jaar
en beperkingen op betaalde activiteiten.
De Commissie constateert dat er een aantal maatregelen is aangekondigd
ter versterking van het integriteitsbeleid voor gewezen bewindspersonen,
maar dat deze vooralsnog nog niet zijn omgezet in wetgeving.
Het kabinet werkt aan een wetsvoorstel waarin de aangekondigde
maatregelen worden verankerd. Dit betreft onder andere het bestaande
lobbyverbod. Het lobbyverbod geldt voor de duur van twee jaar voor het
eigen beleidsterrein en aanpalende beleidsterreinen. Voorts is het
voornemen om met dit wetsvoorstel gewezen bewindspersonen te
verplichten om gedurende een afkoelperiode van twee jaar na het ontslag
niet in dienst te treden bij het voormalige ministerie, geen commerciële
opdrachten daar te aanvaarden en onafhankelijk advies te vragen over de
toelaatbaarheid van een vervolgfunctie in de private of semipublieke
sector. Het kabinet is van plan het wetsvoorstel binnenkort in consultatie
te geven en daarna zo spoedig mogelijk bij de Tweede Kamer in te dienen.
Overige initiatieven versterking integriteitsbeleid
De Commissie noemt dat het wetsvoorstel Evaluatiewet Wet financiering
politieke partijen wordt besproken in het parlement. Dit wetsvoorstel heeft
tot doel zowel duidelijkere regels inzake buitenlandse giften als
transparantie- en rapportageverplichtingen voor giften aan politieke
partijen in te voeren. De plenaire behandeling in de Eerste Kamer is
geagendeerd in het najaar. Indien de Eerste Kamer het wetsvoorstel
aanneemt, is het voornemen om het wetsvoorstel met ingang van
1 januari 2023 in werking te laten treden.
De Commissie merkt op dat er zorgen zijn geuit over de complexiteit van
het wetsvoorstel ter implementatie van de EU-klokkenluidersrichtlijn en de
snelheid van het geplande goedkeuringsproces, met name over de
complexiteit van de voorgestelde meldkanalen. De Minister van BZK heeft
deze kritiek ter harte genomen en verschillende voorstellen gedaan via
een nota van wijziging om hieraan tegemoet te komen.43Op 29 juni jl. is
de Tweede Kamer geïnformeerd over een tweede nota van wijziging,

39

Kamerstuk 35 925 III, nr. 9.
Kamerstuk 35 925 III, nr. 12.
Kamerstuk 28 844, nr. 231.
42
Kamerstuk 35 896, nr. 17.
43
Kamerstuk 35 851, nrs. 6 en 7.
40
41

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-02, nr. 2534

13

mede naar aanleiding van de initiatiefnota van het lid Omtzigt.44 De
Commissie merkt op dat het Huis voor klokkenluiders geen volledig
«one-stop-shop» is, waardoor klokkenluiders geconfronteerd zouden
kunnen worden met complexe en langdurige verwijzings- en meldingsprocedures. Het Huis voor klokkenluiders doet onderzoek naar
vermoedens van misstanden waarbij een maatschappelijk belang in het
geding is en waarvoor geen andere autoriteit bevoegd is. Daarnaast is het
Huis de instantie die onderzoek doet naar de wijze waarop de werkgever
met de melder is omgegaan (bejegeningsonderzoek) en die melders
advies geeft over de te ondernemen stappen bij vermoedens van
misstanden. Indien een andere autoriteit bevoegd is tot het onderzoeken
van een bepaalde misstand verwijst het Huis door naar die autoriteit.
Verder schrijft de Commissie net als in 2021 dat corruptierisico’s gerelateerd aan de COVID-19 pandemie aanwezig blijven, hoewel in de praktijk
niet veel zaken zijn gedetecteerd. Politie, FIOD en het OM hebben in
ad-hoc verband samengewerkt en daarbij weliswaar corruptierisico’s
onderkend, maar dit heeft niet geresulteerd in corruptieonderzoeken. Er is
wel sprake van andere COVID-19-gerelateerde fraudezaken, uitgevoerd
door de FIOD en de andere opsporingsdiensten, zoals valsheid in
geschrifte en oplichting. Tot slot stipt de Commissie aan dat door de
COVID-19 pandemie de mogelijkheden om onderzoek te doen naar
mogelijke gevallen van buitenlandse omkoping, onder andere door
reisbeperkingen, beperkt waren.
Pijler III – mediapluriformiteit
Grondwettelijke en wettelijke waarborgen blijven volgens de Commissie
een hoge mate van mediavrijheid in Nederland ondersteunen, onder meer
dankzij het functioneel onafhankelijke Commissariaat voor de Media en de
grote bestuurlijke en financiële onafhankelijkheid van de publieke media.
De Commissie merkt op dat de eerder vastgestelde uitdagingen met
betrekking tot de transparantie van mediaeigendom en marktconcentratie
nog steeds actueel zijn. Waarbij gewaarschuwd wordt dat de voorgenomen fusie tussen RTL en Talpa gevolgen zal hebben voor deze
marktconcentratie van de nieuwsmarkt. Via het Commissariaat voor de
Media wordt vinger aan de pols gehouden met het oog op mogelijke
effecten van de toegenomen concentratie in de nieuwsmarkt op onafhankelijkheid en pluriformiteit van het nieuwsaanbod. De Autoriteit
Consument en Markt onderzoekt momenteel de voorgenomen fusie
tussen RTL en Talpa.
De onafhankelijkheid van het bestuur en de financiering van de publieke
media is gewaarborgd volgens de Commissie. Dankzij het kader voor
benoemingsprocedures voor management- en bestuursfuncties in de
Mediawet 2008 is de publieke omroep onafhankelijk van de regering en
van andere politieke invloed.
De Commissie merkt over de toegang tot overheidsinformatie op dat
sinds 1 mei 2022 de Wet open overheid (Woo) in werking is getreden. De
Commissie wijst op een aantal wijzigingen in het wettelijke kader voor de
toegang tot overheidsinformatie, zoals een uitbreiding van het toepassingsgebied van de wet, de toevoeging van informatiecategorieën die
verplicht actief openbaar gemaakt moeten worden en de kortere termijnen
voor de afhandeling van informatieverzoeken. Tegelijkertijd merkt de
Commissie op dat maatschappelijke organisaties eerder geuite zorgen
hebben herhaald met betrekking tot een tijdige afhandeling van informa44

Kamerstuk 36 079, nr. 2.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-02, nr. 2534

14

tieverzoeken en het verstrekken van onvolledige antwoorden. Tot slot
geeft de Commissie aan dat belanghebbenden betwijfelen of de regering
een transparantere houding zal aannemen onder het nieuwe wettelijke
kader.
Het kabinet benadrukt het belang van openheid en de toegang tot
overheidsinformatie en wil onderstrepen dat er, onder andere met de
inwerkingtreding van de Woo, belangrijke stappen worden gezet naar een
opener overheid. Tegelijkertijd onderkent het kabinet de uitdagingen op
dit gebied, onder andere waar het gaat om een tijdige afhandeling van
informatieverzoeken. Het kabinet neemt dan ook verschillende maatregelen om de situatie te verbeteren.45 Het betreft echter een complex
probleem met verschillende oorzaken, zoals de hoeveelheid uitgebreide
en complexe informatieverzoeken die een grote hoeveelheid documenten
omvatten en de huidige staat van de informatiehuishouding bij de
rijksoverheid.
Het kabinet realiseert zich dat deze problematiek niet van vandaag op
morgen is opgelost. Om van andere landen te leren worden verschillende
internationale werkbezoeken afgelegd en wordt er in opdracht van de
Minister van BZK een rechtsvergelijkend onderzoek in zes lidstaten
uitgevoerd naar de vraag hoe geborgd wordt dat overheidsinformatie
openbaar wordt gemaakt en hoe deze wetgeving in de praktijk wordt
uitgevoerd. Verder wordt bij het verzenden van stukken door de regering
aan het parlement sinds 1 juli 2021 aanvullende informatie meegezonden.
Hiermee wordt beoogd meer openheid te geven over de afwegingen die
ten grondslag liggen aan het beleid. Deze werkwijze wordt met ingang
van 20 september 2022 verder uitgebreid. Het kabinet zal zich met behulp
van het nieuwe wettelijke kader blijven inzetten om de toegang tot
overheidsinformatie te verbeteren.
Bedreigingen en fysiek geweld tegen journalisten blijven een punt van
zorg ondanks de aanhoudende inspanningen van de overheid om dit
fenomeen tegen te gaan. Het platform voor de bescherming van de
journalistiek en de veiligheid van journalisten van de Raad van Europa
heeft voor Nederland drie waarschuwingsberichten gepubliceerd. Op het
platform Mapping Media Freedom zijn verdere aanvallen en intimidaties
gemeld. De Commissie merkt op dat de overheid de veiligheid van
individuele journalisten op vastberaden wijze is blijven aanpakken. Op
29 juni jl. stuurden de Minister van JenV en de Staatssecretaris van
Cultuur en Media een plan van aanpak persvrijheid en persveiligheid naar
de Tweede Kamer.46 Deze brief stelt dat de financiële steun aan PersVeilig
in ieder geval tot en met 2024 wordt voortgezet. Voor de periode hierna
volgt het kabinet nauwlettend de gesprekken van PersVeilig met de sector
over het streven van PersVeilig om op termijn door de journalistieke
sector zelf gefinancierd te worden en blijft het kabinet PersVeilig steunen.
Ook benoemt de Commissie het Flexibel Beschermingspakket Freelancers
dat steun en financiering van de overheid ontvangt. Dit pakket heeft een
looptijd tot en met 2023. Het kabinet gaat in gesprek met de sector over de
voortzetting van het pakket na 2023.
De Commissie schrijft dat, hoewel de autoriteiten erop wijzen dat
journalisten uit hoofde van de desbetreffende wetgeving aanvullende
garanties genieten ter bescherming van hun bronnen, er nog steeds
zorgen bestaan over het werk van de inlichtingendiensten: het monitoren
en aftappen van digitale activiteiten in een bepaalde wijk zou journalistieke bronnen kunnen onthullen. De Nederlandse inlichtingen- en
45
46

Kamerstuk 33 328, nr. 43.
Kamerstuk 31 777, nr. 32.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-02, nr. 2534

15

veiligheidsdiensten kunnen echter enkel op basis van de Wet op de
inlichtingen en veiligheidsdiensten 2017, in het kader van de aan hen
opgedragen taken, bevoegdheden inzetten. De AIVD en MIVD zetten
onderzoeksopdrachtgerichte interceptie op de kabel niet in om wijken of
regio’s in Nederland af te tappen.
De Toetsingscommissie Inzet Bevoegdheden (TIB) beoordeelt iedere
aanvraag voor de inzet van de bevoegdheid tot kabelinterceptie vooraf.
Daarbij is vereist dat de inzet van deze bevoegdheid noodzakelijk,
proportioneel, subsidiair en zo gericht mogelijk is. Voor journalisten en
advocaten biedt de Wiv 2017 extra bescherming. De inzet van bijzondere
bevoegdheden jegens advocaten en journalisten waarbij de inzet is
gericht op het verkrijgen van gegevens omtrent vertrouwelijke communicatie tussen een advocaat en diens client resp. gegevens inzake een
journalistieke bron, kan namelijk alleen als de rechtbank Den Haag
daarvoor toestemming heeft verleend.
Pijler IV – overige zaken m.b.t. checks and balances
Aanbeveling IV: Zet de inspanningen voor een volledige follow-up
van de kinderopvangtoeslagaffaire voort met het oog op het
aanpakken van de eventuele structurele problemen, met betrokkenheid van alle relevante overheidsinstanties.
De Commissie schrijft, net als vorig jaar, dat uit de verschillende initiatieven die Nederland heeft genomen als gevolg van de kinderopvangtoeslagenaffaire blijkt dat het stelsel van checks and balances werkt.
Naar aanleiding van het verslag van de parlementaire onderzoekscommissie zijn een aantal hervormingen en initiatieven gestart om er
allereerst voor te zorgen dat gedupeerden worden gecompenseerd. Naast
bestaande regelingen, is onlangs het wetsvoorstel «Wet hersteloperatie
toeslagen» ingediend bij de Tweede Kamer, dat de vergoedingen,
ondersteuning door gemeenten en het uitstel of kwijtschelding van
schulden voor de burgers die verstrikt zijn geraakt in de toeslagenaffaire
regelt.47 Daarnaast wordt er hard aan gewerkt om ervoor te zorgen dat
soortgelijke situaties worden voorkomen en het vertrouwen in de
overheid wordt hersteld. In het coalitieakkoord is opgenomen dat gewerkt
wordt aan een overheid die betrouwbaar, dienstbaar, dichtbij en rechtvaardig is. Wetten en regels moeten worden beoordeeld op eenvoud,
menselijke maat en uitvoerbaarheid. Het kabinet bevordert de menselijke
maat in en bij de toepassing van wetten en regels langs verschillende
lijnen die nauw met elkaar samenhangen.48 Een aantal van de acties
wordt hierna toegelicht.
Bevorderen kwaliteit wetten en regels
Het kabinet heeft voortgang gemaakt met de maatregelen uit de Kamerbrief van 25 juni 2021 over versterking van de kwaliteit van beleid en
wetgeving.49 Zo wordt het bestaande instrument voor een goede
beleidsvorming, het Integraal Afwegingskader voor beleid en regelgeving
(IAK), herzien en gebruiksvriendelijker gemaakt. In samenhang met de
overheidsbrede werkagenda voor de publieke dienstverlening50 wordt
gewerkt aan meer en betere samenwerking tussen beleid, wetgeving en
uitvoering. Zo komt in een vroeg stadium alle relevante informatie in
47

Kamerstuk 36 151, nr. 2.
Zie voor meer informatie onder meer: Kamerstuk 35 510, nr. 102.
49
Kamerstuk 35 570 VI, nr. 115.
50
Kamerstuk 29 362, nr. 295.
48

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-02, nr. 2534

16

beeld om weloverwogen keuzes te maken over nieuw beleid of
wetgeving. Deze gezamenlijke inspanning moet ervoor zorgen dat het
belang van beleid- en wetgevingskwaliteit meer centraal komt te staan in
de ambtelijke en politieke besluitvorming. Verder wordt de verantwoordelijke entiteit voor wetgevingstoetsing in een vroeg stadium betrokken bij
complexe wetgeving met mogelijk grote maatschappelijke gevolgen. Dit
draagt bij aan de drie prioriteiten van de wetgevingstoets: het zeker
stellen dat wetgeving voldoende uitvoerbaar is, oog heeft voor de
«menselijke maat» en «doenlijk» is voor de burger.
Inventarisatie naar hardvochtige effecten van wetten en regels
Het kabinet geeft uitvoering aan de motie van de leden Ploumen en
Jetten51 die de regering oproept wetten en regels door te lichten op
hardvochtige effecten voor mensen en deze waar nodig aan te passen. In
aanvulling op de inventarisaties van de departementen is een rijksbrede
uitvraag georganiseerd, waarbij eenieder voorbeelden kon aandragen van
wetten en regels waardoor mensen buitensporig in de knel komen.
Hiermee is beoogd het burgerperspectief te betrekken en te voorkomen
dat departementen signalen uit de buitenwereld van knellende wetten en
regels missen. Aan de uitvraag is brede bekendheid gegeven door middel
van verspreiding via sociale media en directe benadering van meer dan 30
maatschappelijke organisaties. Via de website www.internetconsultatie.nl/
knellendewettenenregels zijn 403 reacties binnengekomen.52 Naast de
rijksbrede uitvraag is een gesprek georganiseerd met het Platform voor
Inclusief Nederland. De uitkomsten van de rijksbrede uitvraag en het
gesprek worden meegenomen door de departementen. Voorop staat dat
elk aangedragen voorbeeld van hardvochtige effecten wordt onderzocht
en waar mogelijk opgelost.53
Een meer mensgerichte Algemene wet bestuursrecht
Het kabinet werkt aan een aanpassing van de Algemene wet bestuursrecht (Awb) met als doel deze meer mensgericht te maken. Een meer
mensgerichte Awb versterkt de rechtsbescherming en de waarborgfunctie
van de Awb voor burgers in hun relatie met de overheid. Het kabinet is
voornemens om in het wetsvoorstel onder meer de volgende aanpassingen op te nemen:54
– Voor de gevallen waarin burgers getroffen worden door een onevenredig besluit dat niet binnen het kader van de sectorwet kan worden
gecorrigeerd, wordt een aanpassing van de Awb bezien waardoor bij
een gebonden bevoegdheid in een formele wet, door bestuur en in
laatste instantie de rechter een evenredigheidstoets kan worden
gedaan. Het gaat om een mogelijkheid af te wijken, als de uitkomst van
de wetstoepassing onevenredig is in het licht van de bedoeling van de
wet.
51

Kamerstuk 35 510, nr. 24.
Een verslag van de consultatie is te vinden in bijlage 2 van de brief «Acties bevorderen
menselijke maat in wetten en regels»: Kamerstuk 35 510, nr. 102.
53
Vanuit diverse departementen zijn reeds rapportages gepubliceerd die betrekking hebben op
het identificeren en tegengaan van hardvochtige effecten van regelgeving of de uitvoering
daarvan, waarvan een aantal voortvloeit uit andere initiatieven van departementen om
knelpunten in regelgeving tegen te gaan. Zie bijvoorbeeld: Resultaten inventarisatie hardvochtigheden Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (Kamerstuk 29 362, nr. 307,
bijlage); Rapport «Hardvochtige effecten van overheidshandelen voor burgers binnen de
sociale zekerheid» (Kamerstukken 29 362 en 26 448 , nr. 309). Dit rapport is opgesteld ter
uitvoering van de motie van het lid Omtzigt c.s. (Kamerstuk 35 510, nr. 13); Brief van de
Staatssecretaris van Financiën over knelpunten in het toeslagenstelsel (Kamerstuk 31 066, nr.
898). Zie ook: Kamerstuk 35 510, nr. 102 (in het bijzonder bijlage 3).
54
Aangekondigd in een kabinetsbrief van 11 juli 2022 aan de Tweede en Eerste Kamer
(Kamerstuk 35 510, nr. 102).
52

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-02, nr. 2534

17

–

–

–

–

Bij de mogelijkheden voor mensen om in verweer te komen tegen een
besluit wordt meer rekening gehouden met het «doenvermogen» van
mensen. Gestreefd wordt naar een verlenging van de bezwaar- en
beroepstermijn in bepaalde gevallen en beoogd wordt om bestuursorganen en bestuursrechters meer ruimte te geven om een te laat
ingediend bezwaar- of beroepschrift inhoudelijk te behandelen.
De regeling over bestuursrechtelijke geldschulden zal zodanig worden
gewijzigd dat deze meer rekening houdt met doenvermogen en de
soms grote gevolgen van geldschulden voor mensen, onder meer
door het stimuleren van betalingsregelingen.
De motiveringsplicht van bestuursorganen bij besluiten zal worden
uitgebreid, teneinde het voor mensen meer begrijpelijk te maken waar
het besluit over gaat en welke afwegingen hieraan ten grondslag
liggen.
Mensen krijgen een aanspraak op het herstel van kennelijke schrijffouten, rekenfouten of andere kennelijke fouten die zich voor eenvoudig
herstel lenen.

De Commissie verwijst in de context van de kinderopvangtoeslagenaffaire
ook naar de kabinetsreactie op het rapport van de Venetiëcommissie over
de rechtsstaat in Nederland.55 Tijdens het notaoverleg waarin deze
kabinetsreactie besproken is, is toegezegd dat het kabinet na een jaar
opnieuw zal rapporteren over de opvolging van de aanbevelingen uit dit
rapport die het kabinet aangaan.56 Deze evaluatie zal vervolgens ook
gedeeld worden met de Venetiëcommissie voor verdere feedback.
In het rechtsstaatrapport gaat de Commissie ook nader in op de Staatscommissie rechtsstaat. Nadat de Tweede Kamer op 26 januari 2021 met de
aanvaarding van de motie van de leden Omtzigt en Van Dam57 de wens
om deze staatscommissie in het leven te roepen heeft ingestemd, heeft
het toenmalige kabinet een conceptopdracht voor de staatscommissie
opgesteld en aan beide Kamers aangeboden.58 Inmiddels is door de
Minister van BZK en de Minister voor Rechtsbescherming een tripartite
overleg met vertegenwoordigers uit beide Kamers en van de rechterlijke
instellingen gestart. Het kabinet hecht zeer aan dit tripartite overleg: de
oorspronkelijke aanleiding die heeft geleid tot de wens voor deze
staatscommissie was immers de constatering van de Parlementaire
Ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag dat elk van de staatsmachten een verantwoordelijkheid had waar het de schending van de
beginselen van de rechtsstaat betrof. Een samenwerking tussen de
staatsmachten is hier dan zeker op zijn plaats, uiteraard zonder op
enigerlei wijze afbreuk te doen aan de scheiding der machten. Door dit
tripartite overleg neemt elk van de staatsmachten verantwoordelijkheid
voor de instelling van deze staatscommissie en mag de staatscommissie
er op rekenen dat elk van de staatsmachten te zijner tijd rekenschap
neemt van haar eindrapport. De staatscommissie zal naar verwachting
najaar 2022 definitief worden ingesteld.
Overige ontwikkelingen op het terrein van de rechtsstaat
De Commissie haalt aan dat in het coalitieakkoord staat dat het kabinet de
uitwerking van constitutionele toetsing ter hand zal nemen. Voor een
toelichting hoe het kabinet hier invulling aan geeft wordt verwezen naar

55

Kamerstukken 29 279 en 35 510, nr. 708.
Kamerstukken 29 279 en 35 510, nr. 717.
57
Kamerstuk 35 510, nr. 12.
58
Kamerstukken 29 279 en 35 510, nr. 691.
56

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-02, nr. 2534

18

de hoofdlijnenbrief constitutionele toetsing die recent naar de Tweede en
Eerste Kamer is gestuurd.59
De Commissie verwijst ook naar de aanpak van discriminatie in
Nederland. Het kabinet heeft sinds 2021 stappen gezet om tot komen tot
een effectievere aanpak van discriminatie. Dit is bevestigd in het coalitieakkoord en verder uitgewerkt. Het gaat zowel om de aanpak van specifieke vormen van discriminatie en de aanpak in domeinen, zoals het
onderwijs, als om generieke maatregelen. In het kader van de generieke
maatregelen is in 2021 de eerste Nationaal Coördinator tegen Discriminatie en Racisme (NCDR) benoemd. De NCDR heeft als taak om een
Nationaal Programma op te stellen. Daarnaast is de Staatscommissie
tegen Discriminatie en Racisme in het voorjaar van 2022 ingesteld. Deze
Staatscommissie gaat meerjarig onderzoek doen naar discriminatie in
Nederland. In het kader van de intensivering heeft ook het College voor de
Rechten van de Mens extra middelen ontvangen waarmee extra
trainingen aan uitvoeringsorganisaties en onderzoek wordt gefinancierd.
Door de parlementaire onderzoekscommissie effectiviteit antidiscriminatiewetgeving van de Eerste Kamer zijn meerdere aanbevelingen gedaan
om te komen tot betere wetgeving die bijdraagt aan het voorkomen van
discriminatie.60
De Commissie schrijft dat op 1 januari jl. nog acht uitspraken van het
Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) moeten worden
uitgevoerd. Hoewel inderdaad acht zaken, met inbegrip van een
groepszaak, geregistreerd staan waarvan de uitvoering van de uitspraak
van het EHRM nog onder toezicht staat van het Comité van Ministers van
de Raad van Europa, betekent dit echter niet in alle gevallen dat de
uitspraak nog niet is uitgevoerd. Over de uitvoering wordt gerapporteerd
aan het Comité van Ministers en de behandeling van de rapportage neemt
vaak veel tijd in beslag. In drie zaken wordt verwacht dat sluiting van het
toezicht nog in 2022 zal plaatsvinden.
Het kabinet treft voorbereidingen om te voorzien in een permanente
rechtsgrondslag voor de vaststelling van crisismaatregelen. Met het
wetsvoorstel Eerste tranche aanpassing Wet publieke gezondheid (Wpg)
wordt beoogd een structureel wettelijk kader te creëren voor de
bestrijding van een epidemie van infectieziekten behorend tot groep A161,
of een directe dreiging daarvan. Het advies van de Raad van State is
ontvangen en er wordt naar gestreefd dit wetsvoorstel in september bij de
Tweede Kamer in te dienen. Los van dit wetsvoorstel wordt gewerkt aan
een modernisering van het (staats)noodrecht en crisisrecht. Het kabinet
heeft een appreciatie gegeven op de bevindingen van de Onderzoeksraad
voor Veiligheid en maakt werk van de aanbevelingen.62
Maatschappelijk middenveld
De Commissie stelt dat Nederland een open landschap biedt voor
maatschappelijke organisaties, maar dat zorgen blijven bestaan over de
Wet transparantie maatschappelijke organisaties (Wtmo) en de Wet tot
wijziging van Boek 2 van het Burgerlijk Wetboek ter verruiming van de
mogelijkheden tot het verbieden van rechtspersonen. In aanvulling op de

59

Kamerstuk 35 925 VII, nr. 169.
Kamerstuk CXLVI, X.
61
Deze categorie heeft betrekking op uitbraken van infectieziekten met «pandemisch potentieel»
die de maatschappij zó ontwrichten, dat inzet van collectieve maatregelen noodzakelijk kan
zijn.
62
Kamerstuk 25 295, nr. 1827.
60

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-02, nr. 2534

19

toelichting in de kabinetsreactie op het rechtsstaatrapport 202163 kan naar
aanleiding van de ontwikkelingen van het afgelopen jaar worden
toegevoegd dat bij het opstellen van de Wtmo en bij de nota van wijziging
bij de Wtmo gebruik is gemaakt van een (internet)consultatie. In de
toelichting van het wetsvoorstel en in de uiteindelijke nota van wijziging
wordt ingegaan op de consultatiereacties die onder meer vanuit verschillende maatschappelijke organisaties afkomstig zijn. De nota van wijziging
is na consultatie aan de Raad van State voor advies aangeboden. Het
nader rapport en de bijgewerkte nota van wijziging worden naar
verwachting voor het einde van het jaar samen met de nota naar
aanleiding van het verslag aan uw Kamer aangeboden. De Commissie
verwijst tevens naar de wet tot wijziging van Boek 2 van het Burgerlijk
Wetboek ter verruiming van de mogelijkheden tot het verbieden van
rechtspersonen. Deze wijziging is met waarborgen omkleed, waarbij de
bevoegdheid tot het verbieden en ontbinden van rechtspersonen nog
steeds is belegd bij de rechter. De wetswijziging is, na behandeling in het
parlement, op 1 januari 2022 in werking getreden.64
De Minister van Buitenlandse Zaken,
W.B. Hoekstra
De Minister van Justitie en Veiligheid,
D. Yeşilgöz-Zegerius
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
H.G.J. Bruins Slot
De Minister voor Rechtsbescherming,
F.M. Weerwind
De Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
G. Uslu

63
64

Kamerstuk 21 501-02, nr. 2413.
Stb. 2021, nr. 310.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-02, nr. 2534

20