Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

30 821

Nationale Veiligheid

26 643

Informatie- en communicatietechnologie (ICT)

Nr. 183

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN BINNENLANDSE ZAKEN
EN KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 20 juni 2023
Bij dezen ontvangt u de schriftelijke beantwoording van de niet beantwoorde Kamervragen tijdens het Commissiedebat Desinformatie en
Online Platformen van 14 juni jl.
Voordat ik overga tot beantwoording van de resterende vragen hecht ik
eraan om nogmaals te benadrukken dat het belangrijk is om des- en
misinformatie effectief aan te pakken in een Rijksbrede strategie. De
verspreiding van des- en misinformatie, door zowel binnen- als buitenlandse actoren, kan het publieke debat verstoren en persoonlijke schade
veroorzaken. Iedereen in Nederland moet zowel alledaagse als politieke
keuzes kunnen maken op basis van beschikbare informatie uit dit debat,
zonder te worden gemanipuleerd of misleid door desinformatie. Wanneer
dit wel gebeurt, kan dit leiden tot onrust en onzekerheid en zelfs een
ontwrichtend effect hebben op de samenleving en de levens van
individuele mensen daarin.
Het kabinet heeft daarom in december 2022 de nieuwe Rijksbrede
strategie voor de effectieve aanpak van desinformatie gepresenteerd1.
Deze nieuwe strategie bestaat uit twee sporen. In het eerste spoor richt
het kabinet zich op het versterken van het publieke debat. Daarbij zetten
we onder andere in op het versterken van de weerbaarheid van burgers,
zodat zij desinformatie zélf kunnen herkennen. Het tweede spoor richt zich
op het verminderen van de invloed van desinformatie. Daarin erkennen
we dat online platformen grote verantwoordelijkheden hebben in de
aanpak van desinformatie. Binnen de hele strategie staan grondrechten,
zoals de vrijheid van meningsuiting en vrijheid van pers, centraal.
Omdat de meeste desinformatie online wordt verspreid via sociale media
hebben we zeer grote online platformen op Europees niveau verplicht om
hier wat tegen te doen. 33 ondertekenaars hebben zich gecommitteerd
1

kst-30821-183
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Kamerstuk 30 821, nr. 173.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 30 821, nr. 183

1

aan de versterkte praktijkcode betreffende desinformatie. In deze
praktijkcode committeren de deelnemende online platformen zich er
onder meer toe om botnetwerken op te sporen en te verwijderen,
transparant te zijn over de herkomst van politieke advertenties, samen te
werken met factcheckers en een meldpunt in te richten voor gebruikers
waar melding gemaakt kan worden van ongewenste of illegale content.2
Op korte termijn komt daar een heel belangrijk, bindend, instrument bij:
de Digital Services Act (DSA). De DSA wordt met ingang van 17 februari
2024 van toepassing op alle tussenhandeldiensten, maar geldt vanaf
25 augustus a.s. al voor 19 recent aangewezen zeer grote online
platformen en zeer grote online zoekmachines.3 De DSA biedt een stevig
wettelijk kader en brengt (grote) techbedrijven onder permanent toezicht.
Voor de zeer grote online platformen en zeer grote online zoekmachines
wordt dit toezicht primair uitgeoefend door de Europese Commissie.
De DSA voorziet in een reeks zorgvuldigheidsverplichtingen voor
aanbieders van tussenhandeldiensten, die zijn aangepast aan het type, de
omvang en de aard van de betrokken tussenhandeldienst. De zwaarste
verplichtingen gelden voor de zeer grote online platformen en online
zoekmachines. Zij zijn onder de DSA onder meer verplicht de zogenaamde
systeemrisico’s die voortvloeien uit het ontwerp of de werking van hun
diensten te beoordelen en te beperken. Deze systeemrisico’s omvatten
onder meer de verspreiding van illegale inhoud en werkelijke of
voorzienbare negatieve effecten op grondrechten, de burgerdialoog,
verkiezingsprocessen, de volksgezondheid en minderjarigen. Ook
desinformatie en opzettelijke manipulatie van de dienst, bijvoorbeeld door
bots, kunnen dergelijke risico’s vormen. De DSA bevat verder onder meer
regels over aanbevelingssystemen, waarop bij de beantwoording van de
vragen hieronder verder wordt ingegaan.
De Europese Commissie is toezichthouder voor zeer grote online
platforms en zoekmachines. Voldoen online platformen niet aan de DSA,
dan kunnen zij een boete krijgen die kan oplopen tot 6% van hun
wereldwijde jaaromzet. Uiteindelijk kan aan platformen zelfs de toegang
tot de Europese markt worden ontzegd.
Uw Kamer is op verschillende momenten geïnformeerd over verschillende aspecten van de DSA. Zie voor een van de meest recente
voorbeelden de kamerbrief over de DSA en Kinderrechten.4
Na het schetsen van bovenstaande context, ben ik toegekomen aan de
beantwoording van de resterende vragen, hetgeen ik doe in drie blokken:
1. Identificatieplicht grote sociale mediaplatformen
2. Grondrechten en vrijheid van meningsuiting
3. Algemene vragen
1. Identificatieplicht grote sociale mediaplatformen
Vraag van het lid Dekker-Abdulazziz (D66): Is de Staatssecretaris
bereid om zich in Brussel in te spannen voor een milde vorm van
identificatieplicht zodat personen die aantoonbaar uitlatingen
doen gericht op opruiing zijn te herleiden, en hoe poogt u dit te
doen?

2

Kamerstuk 30 821, nr. 169.
https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2023/02/17/eu-regelgeving-van-start-extraverantwoordelijkheden-digitale-diensten
4
Kamerstuk 36 200 VII, nr. 162.
3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 30 821, nr. 183

2

Vraag van het lid Gundogan (Gundogan): Het tegengaan van
desinfo is een no-brainer. Echter, het grote probleem ligt meer bij
de anonimiteit die gepaard gaat met desinformatie, is dat niet de
omgekeerde volgorde?
Hoewel het doel begrijpelijk is en dit door mij wordt onderschreven lijkt
dit niet direct een goed idee. Er zijn op dit moment al diverse mogelijkheden om personen die strafbare feiten plegen, zoals online opruiing, te
herleiden. Zo kan bij strafbare feiten de identiteit van daders, ook online,
via de strafrechtketen worden achterhaald. Het civiele recht bevat ook
mogelijkheden om identificerende gegevens van gebruikers op te vragen
bij tussenpersonen als aannemelijk is dat sprake is van onrechtmatig
handelen, de verzoeker een reëel belang heeft bij verkrijging, er geen
minder ingrijpende mogelijkheid voorhanden is om de gegevens te
achterhalen en een belangenafweging zich hier niet tegen verzet. Daarbij
komt ook nog dat het probleem van online haat zaaien en bedreigen, ook
niet vanzelfsprekend opgelost wordt met een verplichting voor burgers
om zich te legitimeren.
Daarnaast is het ook belangrijk dat de vaak wereldwijd opererende online
platformen niet meer gegevens verzamelen en verwerken dan strikt
noodzakelijk is. Anonimiteit op het internet is een groot goed: dit behoort
tot het recht op zelfbeschikking en privacy. Voorbeelden die dit onderstrepen zijn autoritaire regimes die uitingen van dissidenten monitoren en
hen vervolgens opsporen en vastzetten.
Onder de Digital Services Act worden zeer grote online sociale media
platformen wel verplicht om manipulatie van hun dienst, onder meer door
bots, te identificeren en daar maatregelen tegen te nemen en in de AI Act
moeten bijvoorbeeld chatbots zich als AI identificeren. Sociale media
platformen moeten verder illegale content verwijderen wanneer daar
melding van wordt gedaan. Het staat platformen vrij om gebruikers wel of
niet te identificeren zo lang daarbij de geldende wetgevingen zoals de
AVG worden nageleefd.
Vraag van het lid Slootweg (CDA): Is de Staatssecretaris bereid
om een analyse te doen van voorstellen in AUS/OOS/DUI of het
mogelijk is om crimineel gedrag via anonieme accounts aan te
pakken?
Anonieme accounts kunnen inderdaad mede misbruikt worden voor
crimineel gedrag. In Nederland is het wel zo dat strafbare uitingen online
via opsporing en vervolging aangepakt kunnen worden, waarbij opsporingsdiensten informatie kunnen vorderen bij digitale dienstverleners
zoals platformen. Het is dus reeds mogelijk om crimineel gedrag via
anonieme accounts online aan te pakken.
2. Grondrechten en vrijheid van meningsuiting
Vraag van het lid Van Haga (Groep Van Haga): Is de Staatssecretaris het ermee eens dat de vrijheid van meningsuiting slechts
beperkt mag worden door het strafrecht?
De vrijheid van meningsuiting is een van de belangrijkste grondrechten
die wij hebben opgenomen in de Grondwet. Dit recht is echter niet
onbegrensd. Zo bepaalt het strafrecht wat voor type uitingen in strijd zijn
met de wet. Voorbeelden hiervan zijn bedreiging, opruiing en discriminatie. Het is uiteindelijk aan de rechter om te toetsen of bepaalde uitingen
onder de vrijheid van meningsuiting vallen en welke uitingen strafbaar
zijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 30 821, nr. 183

3

Vraag van het lid Van Haga (Groep Van Haga): Hoe verhoudt de
huidige censuur zich met ons grondwettelijk recht op de vrijheid
van meningsuiting?
Ik neem nadrukkelijk afstand van de term «censuur». De overheid zet
grondrechten, zoals de vrijheid van mening en persvrijheid, centraal in de
aanpak van desinformatie. Daarom is ook het uitgangspunt dat de
overheid niet bepaalt wat desinformatie is. Onafhankelijke media,
factcheckers en wetenschappers hebben hierin een belangrijke taak.
Vraag van het lid Gundogan (Gundogan): Het tegengaan van
desinfo is een no-brainer, maar nu staat vrijheid van meningsuiting op de tweede plaats; moet dit niet worden omgedraaid?
De Rijksbrede strategie voor de effectieve aanpak van Desinformatie5 zet
grondrechten, zoals vrijheid van meningsuiting en persvrijheid, juist
centraal.
Vraag van het lid Bouchallikt (Groenlinks): Wat vindt de Staatssecretaris van de freedom of speech t.o.v. de freedom of reach?
Uitgangspunt bij het bestrijden van desinformatie is altijd het fundamentele recht op de vrijheid van meningsuiting, ofwel freedom of speech.
Dat betekent echter niet dat iedereen het fundamentele recht heeft op een
veelvuldige verspreiding van deze content, zoals dat bijvoorbeeld via een
algoritme kan gebeuren. Daarnaast staat het platformen in het kader van
contractvrijheid ook vrij om gebruikers grenzen op te leggen door middel
van gebruikersvoorwaarden.6 Er ligt een belangrijke taak bij grote sociale
mediaplatformen om transparant te zijn over de werking van hun
algoritmen en hun gebruikersvoorwaarden. Tevens lopen er via mij en de
Minister van Justitie en Veiligheid gesprekken met de internetsector
waarin we onze zorgen adresseren over de versterkende werking van
algoritmen in het verspreiden van extreme online content.
Vraag van het lid Bouchallikt (Groenlinks): Is de Staatssecretaris
bereid om de Europese Commissie te vragen verslavende
algoritmes op te nemen in de herziening van het Europese
consumentenrecht?
Momenteel kijk ik samen met mijn collega, de Minister van EZK, naar
strengere regulering op het gebied van consumentenrecht via de fitness
check op de Europese consumentenrichtlijnen die de Europese
Commissie momenteel uitvoert.
Binnen deze fitness check kijken we of we verleidingstechnieken die
schermverslaving in de hand kunnen werken, zoals dark patterns, beter
kunnen reguleren. Momenteel werk ik samen met de Minister van EZK
aan een non-paper die we binnenkort naar de Europese Commissie
sturen. De Minister van EZK is hierin de leidende bewindspersoon.
3. Algemene vragen
Vraag van het lid Van Haga (Groep Van Haga): Wat zijn de criteria
om desinformatie te classificeren en wie bepaalt wat desinformatie is?

5
6

Kamerstuk 30 821, nr. 173.
Kamerstukken 26 643 en 33 826, nr. 782.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 30 821, nr. 183

4

Het uitgangspunt is dat de overheid niet bepaalt welke informatie
geclassificeerd kan worden als desinformatie. Onafhankelijke media,
factcheckers en wetenschappers hebben hierin een belangrijke taak. De
overheid definieert desinformatie als het doelbewust, veelal heimelijk,
verspreiden van misleidende informatie, met het doel om schade toe te
brengen aan het publieke debat, democratische processen, de open en
kenniseconomie of volksgezondheid. Daarmee kan het de nationale
veiligheid raken. Het is een vorm van schadelijk, maar vaak legaal, gedrag.
Wanneer de nationale veiligheid, de volksgezondheid of het verkiezingsproces in het geding is, kan de overheid reageren op des- of misinformatie. Het ministerie dat verantwoordelijk is voor het onderwerp waar
deze misleidende informatie over wordt verspreid, is ook verantwoordelijk
voor een passende reactie.
Vraag van het lid Van Haga (Groep Van Haga): Welke afspraken
zijn er gemaakt met social media bedrijven over de opvolging van
meldingen van BZK onder de trusted flagger status, en zijn er
meer aan de overheid gelieerde partijen die een trusted flagger
status hebben?
De trusted flagger status van het Ministerie van BZK beperkt zich tot het
verkiezingsproces en houdt in dat online platformen een melding over
mogelijke des- of misinformatie over het verkiezingsproces met prioriteit
oppakken en beoordelen. De bedrijven waarbij een melding wordt gedaan
maken hierbij hun eigen onafhankelijke afweging of er sprake is van een
overtreding van de gebruikersvoorwaarden en dus of verwijdering,
labelen of een andere actie nodig is. Het Ministerie van BZK heeft via deze
kanalen geen bevoegdheid deze bedrijven te dwingen bepaalde content te
laten verwijderen of andere acties te ondernemen.
Naast BZK hebben ook de Nationale Voedsel en Waren Autoriteit,
Kansspel autoriteit, Autoriteit Financiële Markten en de politie een status
als trusted flagger. Deze organisaties hebben deze status bij verschillende
platformen, en kunnen deze gebruiken uit een verschillende taakopvatting. Zie voor een uitgebreide toelichting eerder beantwoorde
Kamervragen over dit onderwerp.7
Vraag van het lid Van Haga (Groep Van Haga): Waarom mag de
overheid nepnieuws verspreiden?
Ik neem nadrukkelijk afstand van de uitspraken dat de overheid bewust
nepnieuws of desinformatie zou verspreiden. Dit soort uitspraken dient
niet genormaliseerd of genegeerd te worden. De overheid zet zich er al
verschillende jaren voor in om de verspreiding van desinformatie juist
tegen te gaan. Daarin benadrukt het kabinet dat het niet primair aan de
overheid is om te bepalen wat desinformatie is en wat niet. Onafhankelijke media, factcheckers en de wetenschap hebben hier een belangrijke
taak in, en zij pakken deze taak ook op.
Vraag van het lid Van Haga (Groep Van Haga): Wat vindt de
Minister ervan dat het Ministerie van VWS geen openheid geeft
over WOO verzoeken?
Het is niet aan mij om te oordelen over het besluit van het Ministerie van
VWS. Vragen over dit onderwerp kunt u aan de betrokken bewindspersoon stellen.

7

Aanhangsel Handelingen 2022/23, nr. 1599.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 30 821, nr. 183

5

Vraag van het lid Rajkowksi (VVD): Er zijn veel internationale
onderzoeken naar desinformatie en naar welke informatie
mensen behoefte hebben. Gaat het kabinet zich inspannen om
deze inzichten te ontvangen? Hoe staat het met deze toezegging?
Ik ben niet bekend met deze toezegging. Wel zet het Ministerie van
Buitenlandse Zaken zich hier consequent voor in. Het Ministerie van
Buitenlandse Zaken spreekt regelmatig in Europees verband over
statelijke desinformatie en ontvangt dan ook presentaties en rapporten die
regelmatig worden gepubliceerd.
Vraag van het lid Bouchallikt (Groenlinks): Wat kan de Staatssecretaris doen om mediawijsheid in het onderwijs te vergroten, om
zo een meer weerbare samenleving te creëren?
Waar het gaat om het versterken van mediawijsheid is samenwerking met
betrokken partners van groot belang. Het Ministerie van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties draagt daarom bij aan de website isdatechtzo.nl. De Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
financiert het Netwerk Mediawijsheid op jaarlijkse basis. Naast de
bestaande activiteiten, die al vele jaren in het onderwijs gebruikt worden,
is er sinds dit jaar een bewustwordingstraject gestart op het gebied van
persvrijheid en persveiligheid. De Minister voor Primair en Voortgezet
Onderwijs heeft in zijn Masterplan Basisvaardigheden ruimschoots
aandacht voor digitale geletterdheid en burgerschap. Op dit moment
worden de conceptkerndoelen uitgewerkt. De oplevering daarvan wordt
eind dit jaar verwacht.
Vraag van het lid Kathmann (PvdA): Ziet de Staatssecretaris iets
in de introductie van een bedrogbus in Nederland?
Ik vind het belangrijk dat er wordt ingezet op het weerbaar maken van
burgers ten opzichte van desinformatie, waaronder ouderen. Een
desinformatiebus is een origineel idee om leugens en oplichterij onder de
aandacht te brengen, en burgers weerbaarder te maken. Het kabinet
ondersteunt het Netwerk Mediawijsheid via de website isdatechtzo.nl om
burgers weerbaar te maken. Hierbij wordt ook gelet op de positie van
ouderen. Voor 2024 zijn wij met Netwerk Mediawijsheid in gesprek over
de activiteiten die zij ondernemen, en zullen we dit voorstel in overweging
nemen. Daarnaast zie ik verschillende initiatieven in de samenleving
variërend van banken tot bibliotheken om onze samenleving weerbaarder
te maken tegen online risico’s. Ik juich dat van harte toe.
Vraag van het lid Kathmann (PvdA): Ziet de Staatssecretaris iets
in een keurmerk voor ontwikkeling van techniek zoals AI?
Op dit moment ben ik mij aan het oriënteren op het ontwikkelen van een
keurmerk op basis van grondrechten en andere publieke waarden voor
software die wordt ontwikkeld voor gebruik binnen de overheid. Software
die nu wordt ontwikkeld zal nooit in strijd mogen zijn met de wet,
grondrechten en mensenrechten. Het kabinet onderwerpt de software die
zij inkoopt regelmatig aan een DPIA of HRIA om dit te toetsen.
Tweede termijn
Vraag van het lid Rajkowksi (VVD): Kunnen we erop aan dat de
DSA in de huidige vorm al ruimte geeft om ongewenste
algoritmes te verwijderen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 30 821, nr. 183

6

De DSA bevat verschillende bepalingen die gaan over aanbevelingsalgoritmes. Op grond van artikel 38 DSA moeten de (thans 19) zeer grote
online platformen en zoekmachines hun gebruikers ten minste één optie
aanbieden waarmee ze de dienst kunnen gebruiken zonder dat die dienst
gebruik maakt van profilering voor het doen van aanbevelingen.
Gebruikers van deze platformen en zoekmachines krijgen dus de
mogelijkheid om dit soort gepersonaliseerde aanbevelingssystemen uit te
zetten en in plaats daarvan gebruik te maken van een aanbevelingssysteem dat niet gebaseerd is op profilering. Dat is een belangrijke
waarborg voor gebruikers. Op grond van artikel 27 moeten verder alle
online platformen – dus ook de niet «zeer grote» – bovendien transparant
zijn over de belangrijkste parameters die in hun aanbevelingssystemen
worden gebruikt. Ook dienen zij transparant te zijn over eventuele opties
voor afnemers van de dienst om deze parameters te wijzigen of te
beïnvloeden.
Vraag van het lid Slootweg (CDA): De DSA regelt niet dat schade
kan worden verhaald bij het platform, maar daarnaast ook niet
terecht kan bij de persoon die de content post. In andere
sectoren bestaat er wel aansprakelijkheid. Moet dat niet ook het
geval zijn in deze sector?
Op grond van regels in de Europese Richtlijn Elektronische Handel die zijn
overgenomen in hoofdstuk II van de DSA, zijn hosting providers onder
voorwaarden gevrijwaard van aansprakelijkheid voor informatie of
handelingen van hun gebruikers. Die voorwaarden houden in dat dat de
dienstverlener (i) niet daadwerkelijke kennis heeft van de illegale
informatie en (ii) wanneer hij die kennis wel heeft, hij die informatie
verwijdert. Indien een hosting provider niet aan deze voorwaarden
voldoet, kan hij wel aansprakelijk worden gesteld voor bijvoorbeeld
illegale of onrechtmatige content.
Vraag van het lid Kathmann (PvdA): De DSA heeft ook provisies
over een crisis response mechanism, maar hoe zit het met de
eigen bevoegdheden van de lidstaat, hoe geven we daar invulling
aan? Zijn hier richtlijnen of kaders voor?
De DSA voorziet in maximumharmonisatie. Het crisisresponsmechanisme
behoort tot de verplichtingen waarvoor de Europese Commissie exclusief
bevoegd is. Op grond van dit mechanisme kan de Commissie in noodsituaties en op aanbeveling van de digitaledienstenraad, eisen dat grote
online platformen en zoekmachines snel actie ondernemen. De
Commissie zal echter jaarlijks en in elk geval drie maanden na het einde
van de crisis, aan het Europees Parlement en de Raad verslag uitbrengen
over de specifieke maatregelen die genomen werden.
Vraag van het lid Jansen (FvD): Op dit moment is het zo dat
algoritmen het bereik van desinformatie kunnen beperken,
waardoor deze content voor (de meeste) gebruikers niet meer
zichtbaar is zonder dat de content daadwerkelijk wordt
verwijderd. De DSA verplicht de grote platformen om hun
gebruikers ten minste één optie aan te bieden waarmee ze de
dienst kunnen gebruiken zonder dat die dienst gebruik maakt van
profilering voor het doen van aanbevelingen. Als deze algoritmen
worden «uitgezet», betekent dat dan niet dat ongewenste
content mogelijk weer naar de voorgrond komt?
Op grond van de DSA moeten platformen altijd transparant zijn over de
werking van algoritmen en de zeer grote online platformen moeten een
optie aanbieden voor een niet op profilering gebaseerd aanbevelingsalgo-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 30 821, nr. 183

7

ritme. Dit betekent niet noodzakelijkerwijs dat desinformatie daarmee
meer op de voorgrond komt. Dat is uiteraard niet de bedoeling en de
overige verplichtingen van de DSA bieden daar waarborgen tegen.
De Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
A.C. van Huffelen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 30 821, nr. 183

8