Wageningen Economic Research

De missie van Wageningen University & Research is ‘To explore the potential of

Postbus 29703

nature to improve the quality of life’. Binnen Wageningen University & Research

2502 LS Den Haag

bundelen Wageningen University en gespecialiseerde onderzoeksinstituten van

T 070 335 83 30

Stichting Wageningen Research hun krachten om bij te dragen aan de oplossing

E communications.ssg@wur.nl

van belangrijke vragen in het domein van gezonde voeding en leefomgeving.

wur.nl/economic-research

Met ongeveer 30 vestigingen, 7.600 medewerkers (6.700 fte) en 13.100 studenten

Epidemiologische en economische
onderbouwing DGF-plafonds 2025/2029

en ruim 150.000 Leven Lang Leren-deelnemers behoort Wageningen University &
Rapport 2023-134

Research wereldwijd tot de aansprekende kennisinstellingen binnen haar domein.

ISBN 978-94-6447-909-6

De integrale benadering van de vraagstukken en de samenwerking tussen
verschillende disciplines vormen het hart van de unieke Wageningen aanpak.

Bergevoet, R.H.M, Elbers, A.R.W., Hagenaars, T.J., Taghvafard, H., Vollebregt, T., Boender, G.J.,
Van Asseldonk, M.A.P.M.

Epidemiologische en economische
onderbouwing DGF-plafonds 2025/2029

Bergevoet, R.H.M1, Elbers, A.R.W.2, Hagenaars, T.J.2, Taghvafard, H.2, Vollebregt, T.1, Boender, G.J.2,
Van Asseldonk, M.A.P.M.1
1 Wageningen Economic Research
2 Wageningen Bioveterinary Research

Dit onderzoek is uitgevoerd door Wageningen Economic Research en Wageningen Bioveterinary Research in
opdracht van en gefinancierd door het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, in het kader van het
Beleidsondersteunend onderzoeksthema ‘Agro-economie, markt en handel’ (projectnummer BO-43-111-054).

Wageningen Economic Research
Wageningen, oktober 2023

RAPPORT
2023-134
ISBN 978-94-6447-909-6

Bergevoet, R.H.M., Elbers, A.R.W., Hagenaars, T.J., Vollebregt, T., Boender, G.J., Van Asseldonk, M.A.P.M.,
2023. Onderbouwing DGF-plafonds 202/202. Wageningen, Wageningen Economic Research,
Rapport 2023-134. 74 blz.; 18 fig.; 37 tab.; 11 ref.

Om nieuwe convenantafspraken gemaakt tussen overheid en veehouderijsectoren over de verdeling van de
kosten die de overheid maakt te ondersteunen is een analyse uitgevoerd inzake de kans op introductie en de
verwachte epidemiologische en economische gevolgen van mogelijke uitbraken van bestrijdingsplichtige
dierziekten. De uitkomsten van deze analyse kunnen mede als basis gebruikt worden voor een nieuw te
sluiten convenant tussen de veehouderijsectoren en de overheid met betrekking tot de financiering van het
diergezondheidsfonds (DGF).
Trefwoorden: Diergezondheidsfonds, mond- en klauwzeer (MKZ), klassieke varkenspest (KVP) en aviaire
influenza (AI)
Dit rapport is gratis te downloaden op https://doi.org/10.18174/639384 of op www.wur.nl/economicresearch (onder Wageningen Economic Research publicaties).
© 2023 Wageningen Economic Research
Postbus 29703, 2502 LS Den Haag, T 070 335 83 30, E communications.ssg@wur.nl,
www.wur.nl/economic-research. Wageningen Economic Research is onderdeel van Wageningen University &
Research.

Dit werk valt onder een Creative Commons Naamsvermelding-Niet Commercieel 4.0 Internationaal-licentie.

© Wageningen Economic Research, onderdeel van Stichting Wageningen Research, 2023
De gebruiker mag het werk kopiëren, verspreiden en doorgeven en afgeleide werken maken. Materiaal van
derden waarvan in het werk gebruik is gemaakt en waarop intellectuele eigendomsrechten berusten, mogen
niet zonder voorafgaande toestemming van derden gebruikt worden. De gebruiker dient bij het werk de door
de maker of de licentiegever aangegeven naam te vermelden, maar niet zodanig dat de indruk gewekt wordt
dat zij daarmee instemmen met het werk van de gebruiker of het gebruik van het werk. De gebruiker mag
het werk niet voor commerciële doeleinden gebruiken.
Wageningen Economic Research aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit
het gebruik van de resultaten van dit onderzoek of de toepassing van de adviezen.
Wageningen Economic Research is ISO 9001:2015 gecertificeerd.

Wageningen Economic Research Rapport 2023-134 | Projectnummer 2282300597
Foto omslag: Editorial credit Harry Wedzinga/Shutterstock.com

Inhoud

Woord vooraf

5

Samenvatting

6

S.1

Aanleiding

6

S.2

Belangrijkste uitkomsten

6

S.3

Werkwijze

7

Summary

1

2

8
S.1

Introduction

8

S.2

Main outcomes

8

S.3

Method

9

Inleiding

10

1.1

Het diergezondheidsfonds (DGF)

10

1.2

Probleemstelling

10

1.3

Aanpak

11

Schatten van introductiekansen

13

2.1

Aanpak inschatten introductiekansen

13

2.2

Klassieke varkenspest (KVP)

13

2.3

Afrikaanse varkenspest (AVP)

15

2.4

Mond-en-klauwzeer (MKZ)

19

2.5

Hoogpathogene aviaire influenza (HPAI)

22

2.5.1 Introductie kans HPAI

22

2.5.2 Introductiekans LPNAI

28

Rundertuberculose

29

2.6
3

4

De epidemiologische gevolgen van een uitbraak van KVP, MKZ en HPAI

31

3.1

Aanpak modellering van transmissie

31

3.2

Resultaten modellering van transmissie

33

3.2.1 Omvang uitbraken KVP

33

3.2.2 Omvang uitbraken MKZ

33

3.2.3 Omvang uitbraken HPAI

34

Economische gevolgen

35

4.1

Aanpak berekeningen economische gevolgen

35

4.2

Uitgangspunten bestrijdingskosten inclusief organisatiekosten

35

4.3

Verwachte kosten van besmettelijke dierziektenuitbraken

37

4.4

Kansverdeling van schadebedragen

38

4.4.1 Varkenshouderij

39

4.4.2 Rundveehouderij

41

4.4.3 Schapenhouderij

43

4.4.4 Geitenhouderij

45

4.4.5 Pluimveehouderij

47

5

Diergezondheidsfonds – ‘level playing field’
5.1

49

Financiering van diergezondheid in Nederland in vergelijking met andere EUlidstaten

49

5.1.1 Medefinanciering door de EU

49

5.1.2 Financiering van diergezondheid in de EU-lidstaten

50

5.1.3 Het DGF in Nederland

50

5.1.4 Systemen in andere landen

51

5.1.5 Directe schade en bijdragen van de sectoren bij de recente uitbraken van
HPAI in de diverse lidstaten
5.1.6 Vergoeding van vervolgschade
5.2

6

52
53

Inkomens en kostprijzen in de melkveehouderij, varkenshouderij en
pluimveehouderij in Nederland en omliggende landen

54

5.2.1 Melkveehouderij

54

5.2.2 Varkensbedrijven

55

5.2.3 Vleeskuikenbedrijven

56

5.2.4 Legpluimveebedrjiven

57

Conclusies

59

Bronnen en literatuur

60

Bijlage 1

Samenvattend overzicht kosten en overschrijdingskans

61

Bijlage 2

Relatie plafondbedrag en overheidsbijdrage per 5 jaar zonder EU-bijdrage

64

Bijlage 3

Opsplitsing kosten besmette en preventief geruimde pluimveebedrijven

72

Woord vooraf

Iedere vijf jaar worden nieuwe convenantafspraken gemaakt tussen overheid en veehouderijsectoren over de
verdeling van de kosten die de overheid moet maken voor het handhaven van de diergezondheid. Per 2025
start een nieuwe convenantperiode. Om deze afspraken te ondersteunen hebben Wageningen Economic
Research en Wageningen Bioveterinary Research een analyse uitgevoerd inzake de kans op introductie en de
verwachte gevolgen van mogelijke uitbraken van bestrijdingsplichtige dierziekten. De uitkomsten van deze
analyse kunnen mede als basis gebruikt worden voor een nieuw diergezondheidsfonds (DGF)-convenant.
Momenteel starten namelijk de onderhandelingen over de herijking van het convenant ‘Financiering
bestrijding besmettelijke dierziekten/DGF’. Daarbij zijn afspraken over de hoogte van de ‘plafondbedragen’,
een van de belangrijkste aandachtspunten.
Het onderzoek is gefinancierd door het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselveiligheid. Wij danken het
deskundigenpanel bestaande uit Arjan Stegeman (faculteit Diergeneeskunde UU) en Teun Fabri (Royal GD).

Ir. O. (Olaf) Hietbrink
Business Unit Manager Wageningen Economic Research
Wageningen University & Research

Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

|5

Samenvatting

S.1

Aanleiding

Binnen het Diergezondheidsfonds (DGF) is de verdeling van kosten tussen bedrijfsleven en overheid voor
bestrijdingsactiviteiten geregeld door middel van convenanten per veehouderijsector. Onderdeel van de
regeling zijn de plafondbedragen. Dit zijn de maximumbedragen waarvoor iedere sector verantwoordelijk is
voor de kosten van door de overheid uitgevoerde dierziektebestrijding. Deze plafondbedragen worden aan
het begin van de convenantperiode voor de duur van vijf jaar per sector in overleg tussen bedrijfsleven en
overheid vastgesteld. Per 2025 start een nieuwe convenantperiode. Een onderdeel van de plafondbedragen
zijn de kosten die verbonden zijn aan de bestrijding van uitbraken van besmettelijke dierziekten. Onderzoek
naar de directe bestrijdingskosten gerelateerd aan deze ziekten is belangrijk voor het vaststellen van de
verwachte schade voor de komende convenantperiode. De mogelijke schadeomvang van uitbraken in
verschillende sectoren is geanalyseerd met behulp van simulatiemodellen.
De in dit rapport uitgevoerde berekeningen bieden een ondersteuning bij de besluitvorming over een
eventuele bijstelling van de plafondbedragen door de convenantpartijen in het DGF.

S.2

Belangrijkste uitkomsten

• De schatting voor de introductiekansen voor de belangrijkste bestrijdingsplichtige dierziekten zijn:
o voor Klassieke varkenspest: (KVP) 1 keer per 20 jaar;
o voor Afrikaanse varkenspest (AVP) op Nederlandse varkensbedrijven: de kans is wisselend voor de
verschillende infectie routes variërend tussen 1 keer per 5 jaar en 1 keer op de 40 jaar;
o voor Mond-en-klauwzeer(MKZ): 1 keer per 20 jaar;
o voor Hoog-pathogene Aviaire influenza (HPAI): 14 introducties per jaar;
o voor rundertuberculose (rTBC): Fok en gebruiksdieren: 1 keer per 5 jaar en kalveren: 1,1 keer per jaar.
• De berekende verwachte bestrijdingskosten voor MKZ en KVP zijn in de 2025/2029-scenario’s lager dan
eerder berekend voor de periode 2020/2024.
• Verschillen met de eerder verrichte studie voor de periode 2020/2024 worden onder meer veroorzaakt
door een lager ingeschatte kans op insleep voor KVP en MKZ (1 per 20 jaar in plaats van 1 per 15 jaar).
Voor AI zijn de bestrijdingskosten aanzienlijk toegenomen. Met name door het aantal toegenomen
uitbraken per seizoen.
• De verwachte bestrijdingskosten voor MKZ, KVP en HPAI zijn voor de betreffende sectoren samengevat in
tabel S2.1.

Tabel S2.1 Verwachte bestrijdingskosten voor MKZ, KVP en HPAI (rekening houdend met.35% bijdrage EU)
Sector

Gemiddeld

95%

99%

Varkenshouderij

2.54

12.43

61.73

Rundveehouderij

2.15

11.06

45.06

Schapenhouderij

0.11

0.71

1.85

Geitenhouderij

0.10

0.55

2.48

Pluimveehouderij

69.68

106.37

127.45

6 | Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

• In de berekeningen zijn de veranderde structuur van de sectoren (aantal bedrijven, bedrijfsomvang en
contacten), voortschrijdend wetenschappelijk inzicht zoals verankerd in de modellering van de
verspreiding, toegenomen waarde van de dieren en lagere verwachte organisatiekosten meegenomen.
• De DGF-heffing als aandeel van de toegerekende kosten is zeer beperkt, ondanks dat het in absolute zin
behoorlijke kosten per bedrijf kunnen zijn, met name in de pluimveehouderij.
• Door het beperkte aandeel van de DGF-heffing in de kostprijs per product is de invloed van deze heffing op
de concurrentiepositie van de Nederlandse veehouderij in vergelijking met andere landen gering.

S.3

Werkwijze

Dit rapport is het resultaat van onderzoek naar:
• de kans op introductie van (een van) de dierziekten MKZ, KVP en AI ook Afrikaanse varkenspest en
rundertuberculose) (Hoofdstuk 2);
• de verspreiding van MKZ, KVP en AI (omvang uitbraken) (Hoofdstuk 3);
• de uitgaven voor de directe bestrijdingskosten over de voorliggende convenantperiode (Hoofdstuk 4);
• de gevolgen van de financiering van het DGF voor het Europese level playing field van de verschillende
veehouderijsectoren waarbij aandacht is voor de verschillend manieren van financiering van
dierziektebestrijding in de verschillende lidstaten en de kostprijzen voor de belangrijkste producten in de
veehouderij (Hoofdstuk 5).
Toelichting
De berekeningen voor HPAI zijn gebaseerd op het bestrijdingsplan dat gold tot en met 3 september 2023
waarbij preventieve ruiming in een straal van 1 km rond besmette bedrijven nog onderdeel uitmaakte van de
het bestrijdingsplan. Bij het inschatten van de mogelijke gevolgen van de uitgaven voor HPAI is geen
rekening gehouden met de beleidswijziging zoals aangekondigd in de LNV-brief aan de Tweede Kamer van
4 september 2023. Hierin staat het voornemen om voortaan bij de bestrijding van dit type H5N1 HPAI-virus
af te zien van standaard preventief ruimen van bedrijven in de 1 km zone in de pluimveedichte gebieden en
in plaats daarvan de bedrijven in de 3 km zone te monitoren en kadavers met hoge frequentie te testen op
HPAI-virus. 1

1

https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail?id=2023Z14640&did=2023D35326

Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

|7

Summary

S.1

Introduction

Within the Animal Health Fund (DGF), the division of costs between the business community and government
for control activities is regulated by means of covenants per livestock farming sector. Part of the scheme are
the ceiling amounts, which are the maximum amount for which each sector is responsible. These ceiling
amounts are determined at the beginning of the agreement period for a period of five years per sector in
consultation between the business community and government. A new covenant period will start in 2027.
Part of the ceiling amounts are the costs associated with combating outbreaks of contagious animal diseases.
That is why research into the direct control costs related to these diseases is important for determining the
expected economic losses for the coming agreement period. Therefore, the possible extent of economic
losses from outbreaks in different sectors has been analysed using simulation models.
The calculations carried out in this report can provide support in decision-making on a possible adjustment of
the ceiling amounts by the covenant parties in the DGF.

S.2

Main outcomes

• Estimations for the risk of introduction for the contagious animal diseases are:
o For Classical swine fever (CSF): once per 20 years.
o For African swine fever (ASF) on Dutch pig farms: the risk differs between different routes of introduction
and vary between once per 5 years and once per 40 years.
o For foot and mouth disease (FMD): once per 20 years.
o For Highly pathogenic Avian Influenza (HPAI): 14 introductions per year.
o For bovine Tuberculosis (bTBC): for breeding animals: once per 5 years and for veal calves: 1,1 times
per year.
• The calculated expected control costs for FMD and CSF are lower in the 2025/2029 scenarios than
previously calculated for the 2020/2024 period.
• Differences with the previously conducted study for the period 2020/2024 are caused, among other things,
by a lower estimated risk of introduction of CSF and FMD (1 per 20 years instead of 1 per 15 years). For
AI, control costs have increased significantly. Particularly due to the number of increased outbreaks per
season.
• The expected control costs for CSF, FMD an HPAI are presented in table S2.1.

Table S2.1 Expected control costs for CSF,FMD and HPAI for the different livestock sectors (assuming a
35% contribution of the EU)
Livestock sector

Gemiddeld

95%

99%

Pigs

2.54

12.43

61.73

Bovine

2.15

11.06

45.06

Scheep

0.11

0.71

1.85

Goat

0.10

0.55

2.48

Poultry

69.68

106.37

127.45

8 | Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

• The calculations take into account the changed structure of the sectors (number of companies, company
size and contacts), advancing scientific insight as anchored in the modelling of the distribution, increased
value of the animals and lower expected organisational costs.
• The DGF levy is limited in relation to the total specific costs, although these can be considerable per farm,
especially in poultry farming.
• HDue to the limited share of the DGF levy in the cost price, the influence of this levy on the competitive
position of Dutch livestock farming is limited compared to other countries.

S.3

Method

This report is the result of research into:
• The risk of introduction of (one of) these animal diseases (in addition to FMD, CSF and AI, also African
swine fever and bovine tuberculosis) (Chapter 2);
• The spread of FMD, CSF and AI (outbreak size) (Chapter 3);
• The expenditures for direct control costs over the current agreement period (Chapter 4);
• The consequences of financing the DGF for the European level playing field of the various livestock farming
sectors, with attention to the different ways of financing animal disease control in the different Member
States and the cost prices for the most important products in livestock farming (Chapter 5).
Note
The calculations for HPAI are based on the contingency plan that applied until September 3, 2023, where
preventive culling in a radius of 1 km around infected farms was still part of the contingency plan. When
estimating the possible consequences of expenditure on HPAI, no account was taken of the policy change as
announced in the LNV letter to the House of Representatives of September 4, 2023. This states the intention
to combat this type of H5N1 HPAI from now on. virus to refrain from standard preventive culling of
companies in the 1 km zone in the poultry-tight area.

Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

|9

1

Inleiding

1.1

Het diergezondheidsfonds (DGF)

In Nederland worden dierziekten bestreden door de houder van de dieren, houders gezamenlijk of door de
overheid. Op basis van een categorisatie van de dierziekten wordt duidelijk wie bij welke dierziekten de
bestrijding uitvoert. Daarmee is ook bepaald wie in eerste instantie de kosten van de uitvoering van deze
bestrijding draagt. Daar waar de houder of sector bestrijdt, komen de kosten ook voor rekening van de
houder of de sector. Daar waar de overheid bestrijdt, komen de kosten in eerste instantie ook voor rekening
van de overheid maar worden deze doorbelast aan de sector via het Diergezondheidsfonds (DGF). Krachtens
de Wet Dieren art. 9.2 is het DGF het financiële instrument voor het betalen van de kosten van bestrijding,
bewaking en preventie van besmettelijke dierziekten, zoönosen en zoönoseverwekkers. Het DGF financiert
de kosten van het bestrijden van uitbraken van dierziekten (bijvoorbeeld uitroeiingsmaatregelen,
(nood)vaccinatie, handhaven van stand-still zones en tegemoetkoming in de schade) evenals enkele
‘vredestijdtaken’ zoals monitoring en crisisparaatheid. Het DGF heeft als doel het dragen van kosten in
verband met de bestrijding, bewaking en preventie van besmettelijke dierziekten en zoönosen.
De veehouderijsectoren hebben hierbij een financiële medeverantwoordelijkheid. Een (zeer) belangrijk
argument om te kiezen voor de gebruikte vorm van financieren van het DGF, bij het ontstaan van het DGF,
was het verminderen van de lasten voor de nationale begroting. Vooral de lasten ten gevolge van
onvoorziene grote uitgaven in relatie tot de bestrijding van grote uitbraken van
aangifteplichtige/bestrijdingsplichtige dierziekten waren hierbij erg belangrijk.
Over de specifieke verdeling van de kosten van de preventieve maatregelen en bestrijdings-maatregelen
tussen het betrokken bedrijfsleven en het betrokken ministerie worden convenanten gesloten, telkens met
een looptijd van vijf jaar. De financiering van de kosten van bestrijding worden – tot een per diersoort
afgesproken plafondbedrag – voor 100% doorberekend aan de veehouderijsectoren. De kosten voor
bewaking en monitoring van dierziekten worden in beginsel 50% door het Rijk en 50% door het bedrijfsleven
gefinancierd. De overheid draagt met name bij aan preventie omdat voorkomen beter is dan genezen.
Omdat de sectoren in eerste aanleg de bestrijdingskosten volledig dragen, wordt verondersteld dat de
sectoren zich maximaal zullen inspannen om dierziekte-uitbraken te voorkomen.
De EU draagt ook bij aan de directe bestrijdingskosten. Na ontvangst wordt de EU-bijdrage verdeeld naar
rato van het deel dat per partij is gefinancierd volgens de principes uit de bovenstaande alinea.

1.2

Probleemstelling

Tussen overheid en veehouderijsectoren worden iedere vijf jaar nieuwe convenantafspraken gemaakt over
de verdeling van de kosten die de overheid moet maken voor het handhaven van de diergezondheid.
Binnenkort starten onderhandelingen over de herijking van het convenant ‘Financiering bestrijding
besmettelijke dierziekten/DGF’ voor de periode 2025-2029. Daarbij zijn afspraken over de hoogte van de
‘plafondbedragen’ een belangrijk aandachtspunt. Het plafondbedrag is het maximumbedrag tot waarvoor de
sector verantwoordelijk is voor de kosten. Kosten die hoger zijn dan deze plafondbedragen worden door de
overheid (ministerie van LNV) gedragen. Deze plafondbedragen worden aan het begin van de
convenantperiode per sector voor de duur van vijf jaar per sector in overleg tussen bedrijfsleven en overheid
vastgesteld. Voor een nieuw convenant DGF is draagvlak noodzakelijk en dat begint met afspraken over
plafondbedragen. Wetenschappelijke uitgangspunten zijn daarbij de basis.

10 | Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

Om deze afspraken te ondersteunen hebben Wageningen Economic Research en Wageningen Bioveterinary
Research een analyse uitgevoerd inzake de kans op introductie en de verwachte gevolgen van mogelijke
uitbraken van bestrijdingsplichtige dierziekten. De uitkomsten van deze analyse kunnen mede als basis
gebruikt worden als onderbouwing van de hoogte van de plafondbedragen bij een nieuw te sluiten
diergezondheidsfonds (DGF) convenant.
Achtergrond Diergezondheidsfonds
De uitgaven van het Diergezondheidsfonds (DGF) hebben betrekking op kosten die gemaakt worden voor:2
a.

de bestrijding van de dierziektes die opgenomen zijn in de Wet Dieren

b.

preventieve maatregelen die de kans op een uitbraak van besmettelijke dierziektes verkleinen

c.

overname en onderzoek van dieren die worden verdacht van een besmettelijke dierziekte

d.

eventuele tegemoetkoming in de schade na ruiming van dieren op besmette bedrijven

e.

monitoring en screening.

De verwachte uitgaven van de onderdelen b. tot en met e. zijn redelijk goed te begroten, de kosten
verbonden aan de bestrijding van de dierziektes kunnen echter sterk variëren. Met name de uitgaven in
verband met (‘incidentele’) uitbraken van een van de zeer besmettelijke dierziekten (mond- en klauwzeer
(MKZ), klassieke varkenspest (KVP) en aviaire influenza (AI)) kunnen, zoals grootschalige uitbraken de
laatste decennia lieten zien, fors oplopen.
Doel van het huidige onderzoek is het inschatten van de kansverdeling van de schadelast van deze
incidentele uitbraken van MKZ, KVP en AI ter ondersteuning van het bepalen van de nieuwe DGFplafondbedragen voor de sectoren rundveehouderij, varkenshouderij, schapen- en geitenhouderij en
pluimveehouderij. De hier gepresenteerde bedragen zijn een slechts onderdeel van de totale kosten van het
DGF en de convenanten tussen de verschillende veehouderijsectoren en de overheid.
Bovendien is er aandacht voor de verdeling van kosten tussen overheid en veehouderijsectoren in andere
lidstaten en de impact van de kosten voor de sectoren in relatie tot het DGF op de concurrentiepositie van de
verschillende veehouderijsectoren.

1.3

Aanpak

Om inzicht te krijgen in de gevolgen van uitbraken van de zeer besmettelijke dierziekten is Wageningen
Economic Research en Wageningen Bioveterinary Research gevraagd om aanvullend onderzoek te doen.
Hiervoor is gekozen voor een aanpak vergelijkbaar aan de aanpak van onderzoeken voor de voorgaande
convenantonderhandelingen.
Dit rapport is het resultaat van onderzoek naar:
• de kans op introductie van (een van) deze dierziekten (naast MKZ, KVP en AI ook Afrikaanse varkenspest
en rundertuberculose) (Hoofdstuk 2);
• de verspreiding van MKZ, KVP en AI (omvang uitbraken) (Hoofdstuk 3);
• De uitgaven voor de directe bestrijdingskosten over de voorliggende convenantperiode (Hoofdstuk 4);
• de gevolgen van de financiering van het DGF voor het Europese level playing field van de verschillende
veehouderijsectoren waarbij aandacht is voor de verschillend manieren van financiering van
dierziektebestrijding in de verschillende lidstaten en de kostprijzen voor de belangrijkste producten in de
veehouderij (Hoofdstuk 5).
De belangrijkste conclusies staan in Hoofdstuk 6.
De berekeningen voor HPAI zijn gebaseerd op het bestrijdingsplan dat gold tot en met 3 september 2023
waarbij preventieve ruiming in een straal van 1 km rond besmette bedrijven nog onderdeel uitmaakte van de
het bestrijdingsplan. Hierbij is rekening gehouden met de meest recente ontwikkelingen in aantal bedrijven,
2

Een uitgebreide beschrijving van het DGF is te vinden in: Bergevoet, R., de Lauwere, C., & van Asseldonk, M. (2019).
Beleidsevaluatie Diergezondheidsfonds. (Wageningen Economic Research rapport; No. 2019-023). Wageningen Economic
Research. https://doi.org/10.18174/472491

Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

| 11

hun locatie en hun bedrijfsgrootte. Bij het inschatten van de mogelijke gevolgen van de uitgaven voor HPAI
is geen rekening gehouden met de beleidswijziging zoals aangekondigd in de LNV-brief aan de Tweede
Kamer van 4 september 2023. Hierin staat het voornemen om voortaan bij de bestrijding van dit type H5N1
HPAI-virus af te zien van standaard preventief ruimen van bedrijven in de 1 km zone in de pluimveedichte
gebieden en in plaats daarvan de bedrijven in de 3 km zone te monitoren en kadavers met hoge frequentie
te testen op HPAI-virus.3
In de berekeningen zijn de veranderde structuur van de sectoren (aantal bedrijven, bedrijfsomvang en
contacten), voortschrijdend wetenschappelijk inzicht zoals verankerd in de modellering van de verspreiding,
toegenomen waarde van de dieren en lagere verwachte organisatiekosten meegenomen.

3

https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail?id=2023Z14640&did=2023D35326

12 | Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

2

Schatten van introductiekansen

2.1

Aanpak inschatten introductiekansen

Voor het inschatten van de introductiekansen is het aantal introducties (met als basis de situatie in de
afgelopen jaren) voor de betreffende dierziekte in Nederland en omliggende landen geanalyseerd. Naast de
analyse van het aantal introducties zijn ook importstromen van landbouwhuisdieren geïnventariseerd.
De toekomst voorspellen met betrekking tot optreden van introducties van dierziekten is en blijft zeer
moeilijk, en is met een zeer grote mate van onzekerheid omgeven. Deze inschattingen zijn gebaseerd op een
inschattingen van dierziekte-experts. Ze zijn voorgelegd aan een deskundigenpanel om te komen tot een
eindoordeel. Het deskundigenpanel onderschreef de conclusies van de dierziekte-experts, maar - gezien de
grote mate van onzekerheid - moeten worden bezien met de terughoudendheid. Helaas is er echter geen
beter alternatief, dus we moeten het hiermee doen.

2.2

Klassieke varkenspest (KVP)

Huidige situatie Nederland
Sinds het ingaan van het Europese non-vaccinatiebeleid voor KVP (1989) hebben er in Nederland in totaal
drie keer introducties van KVP plaatsgevonden (in 1990, 1992, en 1997). Dit levert tussen 1990 en 2023 een
initiële KVP-introductiekans op van 3 per 33 jaar, oftewel 1 keer per 11 jaar. Nederland is echter al weer
26 jaar KVP-vrij sinds de laatste keer dat KVP in Nederland bij varkens werd gedetecteerd.
Situatie in Europa
Een belangrijke introductiebron voor KVP in gehouden varkens was in het verleden de introductie via wilde
varkens. In België en Duitsland is de situatie met betrekking tot KVP bij wilde zwijnen zeer sterk verbeterd
(vooral door het toepassen van orale vaccinatie bij wilde zwijnen): de laatste uitbraak in wilde zwijnen in
Duitsland dateert van 2009. Hierdoor is er een KVP-vrije buffer ontstaan rond Nederland, waar Nederland
mede van profiteert.
In tabel 2.1 wordt het laatste jaar aangegeven waarin KVP is gemeld door een land binnen Europa voor de
periode 2005-2022); van sommige landen wordt niet altijd jaarlijks informatie verkregen). Voor de meeste
landen is het al lange tijd geleden dat zij KVP hebben moeten melden of ze hebben nooit KVP hoeven melden
in de periode 2005-2022 (in dit laatste geval ontbreekt een jaartal in de tabel). Het meest recent is KVP
gemeld door Rusland (in 2020), gevolgd door Letland (2015) en Oekraïne (2015).

Tabel 2.1

Het laatste jaar waarin KVP is gemeld door een land binnen Europa voor de periode 2005-2022
Laatste jaar KVP gemeld (2005-2022)

Land

gedomesticeerd varken

wild zwijn

Albanië
Oostenrijk
België
Bosnië en Herzegovina

2007

Bulgarije

2008

2009

Kroatië

2008

2009

Tsjechië
Cyprus
Denemarken
Estland
Finland

Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

| 13

Laatste jaar KVP gemeld (2005-2022)
Land

gedomesticeerd varken

wild zwijn

Frankrijk

2007

Duitsland

2006

2009

Griekenland
Hongarije

2009

IJsland
Ierland
Italië
Kosovo
Letland

2014

Litouwen

2011

2015

Luxemburg
Moldavië
Montenegro

2007

Nederland
Noord-Macedonië

2008

2005

Roemenië

2008

2007

Rusland

2020

2020

Servië

2011

Slowakije

2008

Noorwegen
Polen
Portugal

2007

Slovenië
Spanje
Oekraïne

2015

Zweden
Verenigd Koninkrijk
Bron: WAHIS (2023).

Import van varkens
In tabel 2.2 is de import van gedomesticeerde varkens (fokvarkens, vleesvarkens, biggen, zeugen) vanuit
Europese landen van de afgelopen drie jaren weergegeven. Er zijn de afgelopen drie jaar geen
gedomesticeerde varkens in Nederland geïmporteerd uit landen waar KVP heerst of waarvan het vermoeden
bestaat dat het daar heerst.

Tabel 2.2

Import van gedomesticeerde varkens (biggen, fokvarkens, zeugen, vleesvarkens) uit Europese

landen in de periode 2020-2022
Import varkens vanuit Europese landen
Land

2020

2021

2022

België en Luxemburg

43.845

40.742

8.882

Bulgarije

0

0

0

Cyprus

0

0

0

Denemarken

2.765

1.251

5.015

Duitsland

45.569

46.929

45.230

Estland

0

0

0

Finland

0

0

0

Frankrijk

9.501

3.483

1.066

Griekenland

0

0

0

Hongarije

0

0

0

Ierland

3

0

0

Italië

0

0

0

Kroatië

0

0

0

Letland

0

0

0

Litouwen

0

0

0

14 | Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

Import varkens vanuit Europese landen
Land

2020

2021

2022

Malta

0

0

0

Noorwegen

131

122

128

Oostenrijk

60

0

0

Polen

0

0

0

Portugal

0

0

0

Roemenië

0

0

0

Slovenië

0

0

0

Slowakije

0

0

0

Spanje

0

17

0

Tsjechië

76

15

0

Verenigd Koninkrijk

0

0

0

Zweden

0

0

0

Bron: RVO (2023).

Conclusie introductiekans KVP
Nederland is alweer 26 jaar KVP-vrij. In België en Duitsland is de situatie bij de wilde zwijnen zeer sterk
verbeterd waardoor er een KVP-vrije buffer is ontstaan. Er worden geen varkens aangeleverd uit landen waar
KVP heerst. De schatting voor de introductiekans voor KVP in vergelijking met de vorige convenantperiode
wordt daarom verlaagd naar 1 keer per 20 jaar (vorige convenantperiode: 1 keer per 15 jaar).
Effecten oorlog in Oekraïne
De oorlogssituatie in grote delen van Oekraïne, met als buurland Rusland waar KVP toch redelijk recent werd
gerapporteerd, en de stroom van vluchtelingen uit dat gebied die ook hun toevlucht in Nederland zoeken (en
zo nu en dan weer familie opzoeken in Oekraïne), zou een additioneel introductierisico voor KVP kunnen
veroorzaken (zie ook AVP). De grootte van het risico moeilijk is in te schatten, en daarnaast met grote
onzekerheid is omgeven.

2.3

Afrikaanse varkenspest (AVP)

Introductie
Afrikaanse varkenspest komt voornamelijk voor in Afrika, meer specifiek in de landen ten zuiden van de
Sahara. Buiten Afrika werd de ziekte voor het eerst gesignaleerd in Portugal, in 1957. Vanaf 1960
verspreidde de ziekte zich naar Spanje en in latere jaren waren er uitbraken in onder andere Frankrijk, Italië,
Malta, België en Nederland. Midden jaren negentig was het virus overal buiten Afrika weer uitgeroeid, met
uitzondering van het Italiaanse eiland Sardinië. Daar komt de ziekte tot op de dag van vandaag voor.
Situatie in Europa
Na de AVP-uitbraken vanaf 2007 in Georgië, en daarna in omringende landen, werd AVP begin 2014 voor het
eerst geïntroduceerd in de EU (Polen, Litouwen). Later werden ook uitbraken vastgesteld in de Baltische
staten Estland en Letland. Op dit moment heerst het in alle Baltische staten, Estland, Letland en Litouwen,
Kaliningrad, en ook in Polen. In de Oekraïne en Rusland heerst de ziekte, en ook in het noorden van
Hongarije. Bovendien is het virus in de oostelijke helft van Slowakije en het oosten van Servië actief. In
Bulgarije is het over een groot deel van het land verspreid en in Roemenië is het virus in bijna het hele land
actief. Ook in Moldavië en Noord-Macedonië heerst het. In Italië is op twee plekken op het vaste land AVP
uitgebroken bij wilde zwijnen. Op 10 september 2020 is een eerste geval van AVP bij een wild zwijn in het
oosten van Duitsland (Brandenburg) bevestigd. Dit is vlak bij een gebied in Polen waar het al enige tijd
heerste. Inmiddels zijn in meerdere gebieden in het oosten van Duitsland 4710 gevallen gevonden van
besmette wilde zwijnen (status eind 2022) en is het bij 7 varkenshouderijen geconstateerd (status eind
2022), waarvan twee uitbraken op grote afstand van andere uitbraken, één uitbraak op een varkensbedrijf
dicht bij de grens met Frankrijk en één uitbraak op een varkensbedrijf op 15 km afstand van de Nederlandse
grens (juli 2022). Deze laatste uitbraak betrof een varkensbedrijf met 280 zeugen en 1.500 biggen;
uiteindelijk is er één contactbedrijf geruimd. Andere gescreende bedrijven in de omgeving werden negatief
getest. Verder zijn er ook geen aanwijzingen dat er wilde zwijnen in die omgeving besmet waren met AVP-

Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

| 15

virus. Ten slotte blijft AVP endemisch op Sardinië, al wordt er door de Italiaanse overheid steeds meer werk
van gemaakt om het virus hier uit te roeien, en zijn er geen recente gevallen gemeld.
Een geïsoleerde uitbraak van AVP bij wilde zwijnen in Tsjechië (2017) is inmiddels al een tijd succesvol
bestreden. Op 29 november 2022 is daar vlak bij de Poolse grens een wild zwijn positief getest op AVP. De
geïsoleerde uitbraak van AVP bij wilde zwijnen in België (2018) is inmiddels ook succesvol bestreden. In
november 2020 is België weer vrijverklaard van AVP.
Figuur 2.1 geeft een overzicht van AVP-uitbraken bij gedomesticeerde varkens en wilde zwijnen in Europa
tussen 21 april 2022 en 21 april 2023.

Figuur 2.1

Overzicht van AVP-uitbraken bij gedomesticeerde varkens en wilde zwijnen in Europa tussen

21 april 2022 en 21 april 2023
Bron: FLI (2023).

In tabel 2.3 wordt een overzicht gegeven van het jaar van de eerste en laatste aanwezigheid van AVP bij
wilde of gehouden varkens in Europa.

Tabel 2.3

Meldingen van AVP in de Europese landen

Land

Eerste jaar AVP gemeld (2005-2023)

Laatste jaar AVP gemeld (2005-2023)

Gedomesticeerd varken

Wild zwijn

Gedomesticeerd varken

Wild zwijn

2013

2013

2013

2013

Albanië
Austria
Belarus
België

2018

2020

Bosnië en Herzegovina
Bulgarije

2018

Kroatië

16 | Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

2018

2023

2023

Land

Eerste jaar AVP gemeld (2005-2023)

Laatste jaar AVP gemeld (2005-2023)

Gedomesticeerd varken

Gedomesticeerd varken

Tsjechië

Wild zwijn
2017

Wild zwijn
2023

Denemarken
Estland

2015

2014

2021

2023

Duitsland

2021

2020

2023

2023

Griekenland

2020

2023

2020

2023

Finland
Frankrijk

Hongarije

2018

2023

IJsland
Ierland
Italië

2005

2005

2023

2023

Letland

2014

2014

2022

2023

Litouwen

2014

2014

2023

2021

2016

2018

2023

2023

2021

2022

2023

2023

2014

2014

2023

2023

Roemenië

2017

2018

2023

2023

Rusland

2008

2007

2023

2023

Servië

2019

2020

2023

2023

Slowakije

2019

2019

2022

2023

2012

2014

2023

2023

Luxemburg
Moldavië
Montenegro
Nederland
Noord-Macedonië
Noorwegen
Polen
Portugal

Slovenië
Spanje
Zweden
Zwitserland
Ukraine
Verenigd Koninkrijk
Bron: WAHIS (2023).

Situatie buiten Europa
Er zijn uitbraken van AVP in China vastgesteld. De ziekte heeft zich daar eerder over een groot deel van het
land verspreid en de verspreiding lijkt nu weer minder te worden. Ook in Bhutan, Hong Kong, India,
Indonesië, Noord-Korea, Zuid-Korea, Maleisië, Myanmar, Nepal, Filipijnen en Thailand zijn er in 2022
uitbraken geweest. Ook in Afrika is AVP in een aantal landen aanwezig.
Huidige situatie Nederland
In Nederland heeft zich in het verleden één keer eerder een uitbraak van AVP voorgedaan. Dat was in 1986,
waarbij 2 bedrijven in Zuid-Holland besmet zijn geraakt. Deze uitbraak was indirect gelinkt aan de situatie op
het Iberische schiereiland, waarvan circa 1960 tot 1995 AVP endemisch was.
In Nederland komt momenteel geen AVP voor. De aandacht voor AVP beperkt zich primair tot het bevestigen
van de vrij-status, het faciliteren van vroege detectie, en het nemen van preventieve maatregelen om
introductie in Nederland te voorkomen. Daarnaast is er aandacht voor een effectieve bestrijding mocht zich
hier een uitbraak voordoen.
De grootste kans op introductie in Nederland lijkt vooralsnog door besmette varkensproducten (illegale en
persoonlijke transporten). In absolute zin blijft deze kans vooralsnog gering. Een sterke toename van
besmette backyard-houderijen en de toename van het verkeer van mensen en goederen tussen Nederland
en besmette gebieden in het buitenland leidt vermoedelijk wel tot meer virushoudende vleesproducten die in
omloop komen, met alle risico’s van dien.

Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

| 17

Voor bevestiging van de vrij-status en het faciliteren van vroege detectie worden in Nederland meerdere
monsterstromen standaard getest op AVP, hetzij middels serologische testen, hetzij middels PCR:
• Monitoring wilde zwijnen: 400-500 monsters op jaarbasis voor serologische diagnostiek.
• Early warning KVP: 300-400 monsters (50-70 inzendingen) op jaarbasis voor PCR-diagnostiek.
• Verdenkingen AVP of KVP: 5-15 monsters op jaarbasis (1-10 verdenkingen) voor PCR-diagnostiek.
Introductiekans AVP in Nederland
De kans op insleep van AVP-virus in Nederland is gestegen in vergelijking met de vorige convenant-periode
als gevolg van de ontwikkelingen in (Oost-)Europa in de laatste jaren en met name de zeer recente
ontwikkelingen in Duitsland bij wilde zwijnen en gedomesticeerde varkens.
De kans op introductie van AVP-virus in Nederland kan langs verschillende introductieroutes lopen:
Introductieroute 1: Directe introductie naar gedomesticeerde varkens
a.

Directe introductie naar Nederland door import van met AVP-virus geïnfecteerde gedomesticeerde
varkens op Nederlandse varkensbedrijven; deze kans wordt geschat als 1 keer per 40 jaar (vorige
convenantperiode: 1 keer per 50 jaar; wordt verhoogd in verband met de AVP-situatie in buurland
Duitsland en het feit dat we de meeste varkens uit Duitsland importeren).

b.

Directe introductie van met AVP-virus geïnfecteerd (wild) varkensvlees dat als swill aan gedomesticeerde
varkens op Nederlandse varkensbedrijven wordt gevoerd door de varkenshouder; deze kans wordt
geschat als 1 keer per 40 jaar (onveranderd met vorige convenantperiode).

c.

Directe introductie van met AVP-virus gecontamineerd (wilde) varkensvlees dat als afvalresten van een
maaltijd door bijvoorbeeld toeristen over het hek wordt gegooid bij gedomesticeerde, in een uitloop of
als natuurvarken volledig buiten gehouden varkens op Nederlandse varkensbedrijven; deze kans wordt
geschat als 1 keer per 5 jaar (vorige convenantperiode: 1 keer per 10 jaar).

Introductieroute 2: Indirecte introductie naar gedomesticeerde varkens (via contact met AVP-virus besmette
wilde zwijnen)
a.

Introductie van AVP-virus in wilde zwijnen door direct contact van met AVP-virus geïnfecteerde wilde
zwijnen uit het buitenland die vrijwillig de grens oversteken en met Nederlandse wilde zwijnen in contact
komen; deze kans wordt geschat als 1 keer per 5 jaar (vorige convenantperiode: 1 keer per 10 jaar;
aanpassing in verband met de situatie in buurland Duitsland).

b.

Introductie van AVP-virus in Nederlandse wilde zwijnen doordat zij met AVP-virus gecontamineerde
etensresten eten die bijvoorbeeld bij parkeerplaatsen in Nederland zijn achtergelaten door toeristen of
transportwagenchauffeurs; deze kans wordt geschat op 1 keer per 2 jaar (onveranderd met vorige
convenantperiode).

c.

Introductie van AVP-virus in wilde zwijnen door direct contact met AVP-virus geïnfecteerde wilde zwijnen
uit het buitenland - die illegaal geïmporteerd worden in verband met het vergroten van de te bejagen
wilde zwijnenpopulatie - en met Nederlandse wilde zwijnen in contact komen; deze kans is zeer moeilijk
te schatten in verband met het illegale karakter (maar het scenario is onwaarschijnlijk vanwege het
huidige grote bestand van wilde zwijnen in Nederland).

Wij vinden het moeilijk om aan te geven wat de kans zou zijn - naast de grote mate van onzekerheid
daaromtrent - op overdracht van AVP-virus van geïnfecteerde wilde zwijnen naar gedomesticeerde varkens
in Nederland. Puttend uit de situatie en ervaring in België, verwachten wij dat die kans niet hoog zal zijn bij
in achtneming van de verwachte werking van ingestelde maatregelen van de Europese regelgeving na
vaststelling van de infectie in wilde zwijnen.
Als er wilde zwijnen in Nederland met AVP-virus besmet zouden raken, gaan we ervan uit, op basis van de
ervaringen in Oost-Europa tot nu toe, dat de infectie in wilde zwijnen een endemische vorm zou kunnen
aannemen. België heeft met haar aanpak in de afgelopen jaren er succesvol voor gezorgd dat een
endemische vorm van de infectie onder de wilde zwijnen is gestopt. Hiermee is ook het risico op verspreiding
naar gedomesticeerde varkens verlaagd.
In geval van detectie van AVP in wilde zwijnen zal Nederland Europese regelgeving aanhouden, wat betekent
dat gebieden met geïnfecteerde wilde zwijnen worden geïsoleerd en dat er een verbod komt op het buiten

18 | Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

houden van gedomesticeerde varkens. Dit zal de kans op overdracht van AVP-virus van geïnfecteerde wilde
zwijnen naar gedomesticeerde varkens verlagen.
N.B. Voor AVP zijn er in Nederland op dit moment geen bestaande transmissiemodellen beschikbaar (daar
wordt overigens in de komende jaren wel aan gewerkt bij Wageningen Bioveterinary Research). De
bovengenoemde ingeschatte introductiekansen kunnen daarom ook niet worden gebruikt als input in de
modellen die worden gebruikt voor het inschatten van de omvang van uitbraken na mogelijke introductie in
Nederland. Dergelijke modellen zijn er wel voor KVP, MKZ en HPAI.

2.4

Mond-en-klauwzeer (MKZ)

Huidige situatie in Nederland
Nederland heeft sinds het ingaan van het Europese non-vaccinatiebeleid voor MKZ vanaf 1991 in totaal één
keer een insleep van MKZ-virus meegemaakt, in 2001. Dit levert een initiële introductiekans op van 1 keer
per 32 jaar.
Situatie in Europa
In tabel 2.4 wordt een overzicht gegeven van het laatste jaar waarin MKZ is gemeld door een land binnen
Europa voor de periode 2005-2022. In vrijwel alle Europese landen zijn er geen MKZ-uitbraken geweest in de
periode 2005-2022. Alleen Rusland vormt daarop een uitzondering, sinds 2006 wordt daar vrijwel jaarlijks
voor gedomesticeerde dieren melding gemaakt van MKZ-uitbraken. Turkije, dat aan de rand van Europa ligt,
laat eenzelfde beeld als Rusland zien, ook in het eerste kwartaal van 2023 zijn er meldingen van MKZ
geweest uit Turkije.

Tabel 2.4

Meldingen van MKZ in de Europese landen
Laatste jaar MKZ gemeld (2005-2022)

Land

Gedomesticeerde dieren

Wilde dieren

2011

2011

Albanië
Oostenrijk
België
Bosnië en Herzegovina
Bulgarije
Kroatië
Tsjechië
Denemarken
Estland
Finland
Frankrijk
Duitsland
Griekenland
Hongarije
IJsland
Ierland
Italië
Letland
Litouwen
Luxemburg
Moldavië
Montenegro
Nederland
Noord-Macedonië
Noorwegen
Polen
Portugal
Roemenië

Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

| 19

Laatste jaar MKZ gemeld (2005-2022)
Land

Gedomesticeerde dieren

Wilde dieren

Rusland

2022

2012

Servië
Slowakije
Slovenië
Spanje
Zweden
Zwitserland
Ukraine
Verenigd Koninkrijk

2007

Bron: WAHIS (2023).

Situatie wereldwijd
Figuur 2.2 geeft de wereldwijde FMD-meldingen aan.

Figuur 2.2

FMD-meldingen in de periode 2018-2023

Bron: WAHIS (2023).

Uit figuur 2.2 wordt duidelijk dat FMD-meldingen regelmatig worden gedaan in grote delen van het
Afrikaanse continent waaronder verschillende landen in Noord-Afrika; vrijwel het gehele Midden-Oosten
(inclusief Turkije) inclusief Israël en Palestina; verschillende landen in Azië (onder andere China, Mongolië,
India, Pakistan, Zuid-Korea, Thailand, Cambodja, Vietnam). In het eerste kwartaal van 2023 zijn er
meldingen van MKZ geweest uit Jordanië, Israël, Iran, Irak, Turkije, Libië, Mongolië en China.
Import van kalveren in Nederland
In tabel 2.5 zijn de herkomstlanden van geïmporteerde (nuchtere) kalveren weergegeven. Deze dieren
zouden op kunnen treden als potentiële bron van MKZ-virusintroductie.

20 | Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

Tabel 2.5

Overzicht van import van kalveren (<2 maanden leeftijd) naar Nederland naar oorsprong uit

Europese landen
Import van kalveren (<80 kg) vanuit Europese landen
Land

2018

2019

2020

2021

2022

België

117.002

41.721

23.689

26.256

31.369

Bulgarije

0

0

0

0

0

Cyprus

0

0

0

0

0

Denemarken

23.294

35.521

41.910

42.575

46.061

Duitsland

548.706

626.298

589.714

573.995

574.346

Estland

11.569

20.605

23.106

23.948

26.049

Finland

0

0

0

0

0

Frankrijk

6

4

4

1.496

3.926

Griekenland

0

0

0

0

0

Hongarije

0

0

0

0

0

Ierland

46.292

79.377

47.127

47.040

94.377

Italië

0

109

302

248

473

Kroatië

0

0

0

0

0

Letland

27.998

22.000

15.609

14.063

7.111

Litouwen

10.030

4.860

0

59

108

Luxemburg

5.690

11.075

19.161

19.499

21.657

Malta

0

0

0

0

0

Noorwegen

0

0

0

0

0

Oostenrijk

0

0

0

210

328

Polen

2.032

1.537

0

0

1.244

Portugal

0

0

0

0

0

Roemenië

0

0

268

0

0

Slovenië

0

0

0

0

0

Slowakije

96

2.315

782

1.547

839

Spanje

5

14

9

4

20

Tsjechië

13.866

15.758

3.278

3.159

3.742

Verenigd Koninkrijk

1

146

298

0

0

Zweden

0

0

0

0

0

Zwitserland

0

0

0

0

3

Totaal

806.687

861.340

764.717

754.099

811.653

Bron: RVO (2023).

Voorafgaande aan de Brexit werden er in Nederland al geen kalveren uit het VK aangevoerd. Britse kalveren
gingen vooral naar Spanje en Italië. Bij de vorige convenantperiode werd de verwachting uitgesproken dat
Spanje en Italië na de Brexit geen kalveren meer uit het VK zouden importeren, waardoor handelsstromen
mogelijk zouden verschuiven.
Op basis van de gegevens van bovenstaande tabel wordt duidelijk dat er geen echt grote verschuivingen in
handelsstromen hebben plaatsgevonden. Nederland is relatief de grootste hoeveelheid kalveren uit Duitsland
blijven importeren; het aantal geïmporteerde kalveren uit Denemarken, Estland en Ierland is de laatste jaren
echter verdubbeld, uit Luxemburg zijn de aantallen geïmporteerde kalveren verdrievoudigd. Het aantal
geïmporteerde kalveren uit Letland en Litouwen is duidelijk sterk afgenomen.
Zoals in de vorige rapportage aangegeven is, zou de grootste kans op insleep van MKZ zijn door import van
runderen/kalveren vanuit Bulgarije, Roemenië en/of Griekenland in verband met de korte afstand tot Turkije,
dat een MKZ-risicoland is. Uit Bulgarije en Griekenland heeft er geen import van kalveren zich voorgedaan in
de afgelopen 5 jaar, uit Roemenië zijn er (eenmalig) in 2020 in totaal 268 kalveren geïmporteerd, de twee
afgelopen jaren heeft er geen import plaatsgevonden.4
4

Per 1 januari 2024 kunnen alleen kalveren die geen BVD-drager zijn worden overgedragen naar de vleeskalverhouderij verbonden
aan Vitaal Kalf. Vitaal Kalf is de kwaliteitsregeling van de Nederlandse kalversector, waarin de gehele keten is opgenomen.
Stichting Brancheorganisatie Kalversector (SBK) is de houder van de kwaliteitsregeling van Vitaal Kalf. Dit betekent dat de invoer
van kalveren uit niet-BVD-vrije landen ook wordt geweerd. Hierdoor worden volgens vanaf 1 januari 2024 een vertegenwoordiger
van SKB geen kalveren meer geïmporteerd uit een aantal Oost-Europese landen.

Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

| 21

Conclusie introductiekans MKZ
De introductiekans lijkt zeker niet hoger te zijn geworden dan bij de vorige convenantperiode. In Turkije is
MKZ al vele jaren endemisch aanwezig en kan zich verspreiden naar de omringende landen zoals we in het
verleden hebben gezien voor twee andere infectieuze dierziekten: Lumpy skin disease en Peste des petits
ruminants. Echter, uit Turkije en omliggende landen zijn geen kalveren geïmporteerd door Nederland. We
kunnen daarom concluderen dat de introductiekans verlaagd kan worden ten opzichte van de vorige
convenantperiode naar 1 keer per 20 jaar (was 1 keer per 15 jaar).

2.5

Hoogpathogene aviaire influenza (HPAI)

De berekeningen voor HPAI zijn gebaseerd op het bestrijdingsplan dat gold tot en met 3 september 2023
waarbij preventieve ruiming nog onderdeel uitmaakte van de het bestrijdingsplan. Ook de epidemiologische
en economische gevolgen van de voorgestelde routinematige analyse van kadavers in een straal van 3 km
rond besmette bedrijven (bucket sampling) is geen onderdeel van de analyse. Bij het inschatten van de
mogelijke gevolgen van de uitgaven voor HPAI is geen rekening gehouden met de beleidswijziging zoals
aangekondigd in de LNV-brief aan de Tweede Kamer van 4 september 2023. Hierin staat het voornemen om
voortaan bij de bestrijding van dit type H5N1 HPAI-virus af te zien van standaard preventief ruimen van
bedrijven in de 1 km zone in de pluimveedichte gebieden en in plaats daarvan de bedrijven in de 3 km zone
te monitoren en kadavers met hoge frequentie te testen op HPAI-virus.5 Ook is met de opdrachtgever(s)
afgesproken dat er voorlopig wordt uitgegaan van een situatie waarin preventieve vaccinatie tegen
vogelgriep (nog) niet aan de orde is. Mocht dat op termijn en binnen de toekomstige convenantperiode wel
aan de orde komen, dan zullen specifiek voor HPAI nieuwe inschattingen plaats moeten gaan vinden.6 Dit zal
een gecompliceerde situatie veroorzaken, onder andere omdat bijvoorbeeld vaccinaties tegen HPAI H5subtypen niet beschermen tegen H7-subtypen.

2.5.1

Introductie kans HPAI

Aviaire Influenza (AI)-virussen komen wereldwijd voor, zowel bij gedomesticeerd pluimvee als bij wilde
(water)vogels, met name van de ordes Anseriformes (i.e. eenden, ganzen en zwanen) en Charadriiformes
(i.e. steltloperachtige en meeuwen).
De laatste jaren worden de AI-virussen ingedeeld in (bestrijdingsplichtige) Notifiable Aviaire Influenza (NAI-)
virussen, (bestaande uit de subtypen H5 en H7), en AI van de andere subtypen die niet bestrijdingsplichtig
zijn. De NAI-introductiekans wordt samengesteld uit:
a.

de directe introductiekans van HPAI

b.

de introductiekans van Laagpathogene Notifiable Aviaire Influenza (LPNAI) gekoppeld aan de kans op
mutatie van LPNAI naar HPAI.

Pluimvee geïnfecteerd met laagpathogene (LNPAI) virus vertoont geen tot milde klinische verschijnselen.
Respiratoire verschijnselen, eileg- en voeropnamedaling zijn afwezig of slechts beperkt aanwezig. Echter,
LPAI H5- en H7-subtypen kunnen muteren tot hoogpathogene aviaire influenza (HPAI). Er zijn aanwijzingen
dat mutaties van LPAI naar HPAI enkele keren zijn opgetreden in het verleden, waaronder onder andere bij
de H7N7-epidemie in 2003 in Nederland. HPAI-virussen veroorzaken ernstige klinische symptomen bij
pluimvee, zoals neurologische verschijnselen, en sterfte waarbij de uitval binnen enkele dagen kan oplopen
tot 100%. Vanwege de grote impact zijn HPAI H5- en H7- subtypen bestrijdingsplichtig in Europa.

5
6

https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail?id=2023Z14640&did=2023D35326
Er zijn op dit moment geen gegevens aanwezig over een situatie waarin gevaccineerd wordt tegen vogelgriep in Nederland, en dat
zal voorlopig nog wel enige tijd duren. Er loopt een vaccinatieproef in het veld (start in september 2023), resultaten worden een
jaar later verwacht. Registratie van het vaccin in Europa zal tijd vergen. Er zal nagedacht moeten gaan worden welke typen
pluimvee gevaccineerd zouden gaan worden (alle typen pluimvee, of sommige niet; en wat zijn de consequenties van niet
vaccineren van sommige pluimveetypen voor introductiekansen en verspreiding van virus in de hele pluimveepopulatie etc.). Voor
een eventuele inschatting van introductiekansen zullen er dan een groot aantal aannames gedaan moeten worden die met een
grote mate van onzekerheid zijn omgeven. Zoals aangegeven is een complicerende factor het feit dat vaccinatie tegen HPAI H5subtypen niet beschermen tegen H7-subtypen.

22 | Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

Met de komst van het HPAI-subtype H5N1-virus uit Zuidoost-Azië naar Europa eind 2005 werd voor het eerst
waargenomen dat HPAI-virus direct met wilde (water)vogels kon worden geïntroduceerd in de omgeving van
commerciële pluimveebedrijven. Deze directe introductieroute van HPAI-virus met wilde vogels naar landen
in Noordwest-Europa is sindsdien een algemeen gegeven geworden.
Situatie wereldwijd7
In de laatste jaren zijn er door verschillende circulerende HPAI-virussen een groot aantal pluimveebedrijven
in landen over de hele wereld geïnfecteerd. De HPAI-subtypen die op het moment van schrijven (1e helft
2023) een (grote) rol spelen worden individueel kort belicht.
H5N1
In 1996 werd het HPAI H5N1-virus voor het eerst gedetecteerd in China. Vervolgens is dit virus wijdverspreid
in heel Azië. Dit virus is zoönotisch en direct contact van mensen met geïnfecteerd pluimvee heeft geleid tot
humane infecties. Door de bestrijding van dit virus, middels ruimingen en vaccinatie strategieën in pluimvee,
nam het aantal infecties in pluimvee en wilde vogels af. In de periode van 1 juni 2021 tot en met
8 september 2021 zijn er vier HPAI H5N1-infecties gerapporteerd in pluimvee in Vietnam. Van
3 november 2021 tot en met 5 april 2022 is het Aziatische HPAI H5N1-virus in pluimvee en wilde vogels met
name gedetecteerd in Korea en Nepal. In Israël, Iran en Pakistan is dit HPAI H5N1-virus niet meer
gedetecteerd in pluimvee na december 2021 en in Japan, India, Filipijnen en Vietnam niet meer na
februari 2022. In Israël, Japan en Hongkong is het Aziatische HPAI H5N1-virus gedurende de hele periode
meerdere malen aangetoond in wilde vogels.
In Europa, Afrika en het Midden-Oosten wordt vanaf 2020 een HPAI H5N1-virus gedetecteerd dat genetisch
verwant is aan het HPAI H5N8-clade 2.3.4.4 groep B virus dat sinds 2020 in Europa circuleert. Dit HPAI
H5N1-virus is dus niet verwant aan de zoönotische variant in Azië. In Afrika is in de periode van 1 juni tot en
met 8 september 2021 het HPAI H5N1-virus aangetoond op 44 pluimveebedrijven en in 21 wilde vogels. In
de periode van 9 september 2021 tot en met 2 november 2021 is er op één pluimveebedrijf in Israël het
HPAI H5N1-virus gedetecteerd. Van 3 november 2021 tot en met 5 april 2022 is het HPAI H5N1-virus
gedetecteerd in diverse Afrikaanse landen namelijk in pluimvee in Nigeria, Niger, Ghana, Kameroen, Togo,
Burkina Faso, Ivoorkust, Zuid-Afrika en in wilde vogels in Namibië, Senegal en Zuid-Afrika.
In Europa werd het HPAI H5N1-virus van 9 september 2021 tot en met 2 november 2021 op enkele
pluimveebedrijven in Rusland, Engeland, Italië en Nederland gedetecteerd en is het virus diverse keren in
levende en dode wilde vogels gevonden.
Vanaf 3 november 2021 tot en met eind 2022 is het HPAI H5N1-virus gedetecteerd op zeer grote aantallen
pluimveebedrijven in Europa en zijn er een grote aantallen wilde vogels gestorven als gevolg van een HPAI
H5N1-virusinfectie. Het H5N1-virus is in de zomer-herfst 2021 en het voorjaar 2022 via IJsland en Groenland
door trekvogels vanuit Europa naar Noord-Amerika gebracht, en heeft daar voor een grote
vogelgriepepidemie gezorgd op pluimveebedrijven. Het HPAI H5N1-virus is vervolgens via trekvogels vanuit
Nood-Amerika begonnen aan een verdere verspreiding naar het zuiden van Zuid-Amerika.

7

Letterlijk overgenomen uit: E.A. Germeraad, N. Beerens, A.R.W. Elbers, R. Slaterus. ‘Rapid Risk Assessment’ voor introductie van
hoogpathogene aviaire influenza in de Nederlandse commerciële pluimveehouderij, april 2022.

Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

| 23

Figuur 2.3

Overzicht van HPAI H5N1-besmettingen wereldwijd bij gehouden pluimvee en wilde vogels,

update tot 1-3-2023
Bron: EFSA (2023).

Andere HPAI-typen
H5N2
Sinds 2012 is het HPAI H5N2-virus endemisch in Taiwan: vanaf 2012 tot en met 8 september 2021 is het
virus in totaal 998 keer op pluimveebedrijven of in hobbypluimvee gedetecteerd, waarvan slechts één keer in
de periode van 1 juni 2021 tot en met 8 september 2021. Van 3 november 2021 tot en met 5 april 2022 is er
32 keer het HPAI H5N2-virus gedetecteerd in pluimvee in Taiwan. In Polen is er op 28 februari 2022
eenmalig het HPAI H5N2-virus gedetecteerd in pluimvee in Polen. De sequenties zijn nog niet beschikbaar,
maar dit virus is waarschijnlijk verwant aan het HPAI H5N1-virus dat op dit moment zeer frequent in Europa
wordt gedetecteerd.
H5N5
Naast de infecties met HPAI H5N2, rapporteert Taiwan sinds september 2019 ook regelmatig infecties met
HPAI H5N5 in pluimvee. Dit virus lijkt uit het HPAI H5N2-virus te zijn ontstaan door uitwisseling van het
N-segment (reassortment). In de periode van 1 juni 2021 tot en met 8 september 2021 is het HPAI H5N5virus op 2 pluimveebedrijven in Taiwan gedetecteerd en in de periode van 9 september 2021 tot en met
2 november 2021 op 4 pluimveebedrijven in Taiwan. Van 3 november 2021 tot en met 5 april 2022 is er op
3 pluimveebedrijven in Iran en 1 pluimveebedrijf in Taiwan HPAI H5N5-virus gedetecteerd.
H5N6
In 2013 is het HPAI H5N6-virus voor het eerst gedetecteerd in pluimvee in China. Vervolgens werd het virus
ook aangetoond in pluimvee in andere Aziatische landen. Er zijn H5N6-virussen die zoönotisch zijn, en
mensen hebben geïnfecteerd in Azië. Van 1 juni 2021 tot en met 8 september 2021 is het HPAI H5N6-virus
8 maal gedetecteerd op (hobby)pluimveebedrijven in Vietnam. Van 9 september 2021 tot en met
2 november 2021 is het virus nog eenmaal gedetecteerd in pluimvee in China. Van 3 november 2021 tot en
met 5 april 2022 is dit subtype virus niet gedetecteerd.
H5N8
Binnen het HPAI H5N8-subtype wordt er op basis van de verschillen in virus genoomsequenties onderscheid
gemaakt tussen H5-clade 2.3.4.4 groep A- en groep B-virussen. In de zomer van 2020 werden HPAI H5N8groep B-virussen aangetoond in pluimvee in Irak, Rusland en Kazachstan. De eerste detectie van dit virus in
Europa was op 20 oktober 2020 in Nederland, toen er HPAI H5N8-virus werd aangetoond in twee
Knobbelzwanen (Cygnus olor) die dood werden gevonden in Kockengen (Utrecht). Vervolgens is het HPAI
H5N8-virus in grote aantallen dode wilde vogels en op pluimveebedrijven gedetecteerd in Europa met een
sterftepiek in November 2020. Uit het HPAI H5N8-virus zijn genetische varianten van het subtype H5N1,
H5N3, H5N4 en H5N5 ontstaan. In de periode van 3 november 2021 tot en met 5 april 2022 werd het HPAI

24 | Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

H5N8-virus beperkt gedetecteerd in Europa, met uitzondering van enkele wilde vogels in Denemarken,
Nederland en Finland en op drie (hobby)pluimveebedrijven in Albanië in maart 2022.
In Azië is HPAI H5N8-virus in de periode van 1 juni 2021 tot en met 8 september 2021 gedetecteerd op
14 (hobby)pluimveebedrijven in Vietnam, 38 Futen in China, 2 pluimveebedrijven in Irak en
1 hobbypluimveebedrijf in Iran. In de periode van 9 september 2021 tot en met 2 november 2021 is het
virus eenmaal aangetoond in pluimvee in Vietnam. Van 3 november 2021 tot en met 5 april 2022 is er HPAI
H5N8-virus gedetecteerd in pluimvee en/of wilde vogels in Japan, Vietnam, Korea, Filipijnen en India.
Situatie in Europa
In tabel 2.6 wordt een overzicht gegeven van het aantal HPAI-uitbraken bij pluimveebedrijven in Europese
landen in de periode 2016-2022. In die periode vinden vrijwel jaarlijks HPAI-uitbraken bij pluimveebedrijven
plaats in Europese landen. Daarnaast is duidelijk dat de afgelopen twee jaar het aantal HPAI-uitbraken bij
gehouden pluimvee zeer sterk is gestegen. Dit loopt parallel aan een sterke stijging van het aantal gestorven
wilde vogels dat besmet was met HPAI H5N1v (figuur 2.4).

Tabel 2.6

Overzicht aantal HPAI-uitbraken bij gehouden pluimvee in Europa
HPAI-uitbraken in gehouden pluimvee

Land

2016

2017

2018

2019

2020

Albanië
Oostenrijk

1

België

2021

2022

6

6

1

1

2
5

4

11

10

14

20

Bulgarije

8

68

Kroatië

1

11

1

1

3

38

2

47

26

2

13

Tsjechië

27

2

Cyprus
Denemarken

1
1

Estland
Finland

1

Frankrijk

96

413

Duitsland

25

72

Griekenland
Hongarije

1

451

206

1.606

55

238

98

21

101

277

1

6

2

1

302

48

21

3

6
210

24

IJsland

1

Ierland
Italië

83

3

Kosovo
Litouwen

1

38

10

12

79

2

2

396

76

2

9

1

8

3

1

5

Moldavië
Nederland

5
9

1

22

52

2

Noorwegen
Polen

7

3

4

51

Portugal
Roemenië

1

45

Servië

3

1

Slowakije

1

9

3

Slovenië

1

1

Spanje

10

Zweden

2

2

Verenigd Koninkrijk

2

12

37
17
18

55

166

Bron: EFSA HPAI dashboard (2023).

Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

| 25

Figuur 2.4

Overzicht van HPAI-besmettingen in gehouden pluimvee en wilde vogels in Europa in de

periode 2016-2023
Bron: EFSA (maart 2023).

Situatie in Nederland
In 2003 werd Nederland opgeschrikt door een grote HPAI-epidemie (H7N7-subtype) in pluimvee; een LPAIsubtype H7N7-virus werd geïntroduceerd in een stal met uitloop, waarna het LPAI H7N7 is gemuteerd naar
een hoogpathogene vorm (HPAI) in de stal zonder uitloop op het pluimveebedrijf. Het HPAI-virus is
vervolgens sterk gaan spreiden in het pluimveedichte gebied op de Veluwe.
Vijfenzeventig jaar daarvoor was de laatst geregistreerde HPAI-uitbraak (waarschijnlijk geen directe HPAIinsleep maar ook een mutatie naar HPAI na een LPAI-insleep), overigens in dezelfde regio als waar de 2003epidemie startte. De situatie in 2003 kan daarmee in epidemiologische zin gekenschetst worden als een
eenmalige (onafhankelijke) introductie van het HPAI-virus in Nederland (mutatie van het LPAI- naar het
HPAI-virus op één commercieel pluimveebedrijf), waarna het sterk is gaan spreiden naar andere
pluimveebedrijven.
In 2014 was er in Nederland een introductie van het HPAI H5N8-virus bij pluimvee. Er werden uiteindelijk
5 pluimveebedrijven besmet. Er waren sterke aanwijzingen dat het virus naar de omgeving van de

26 | Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

pluimveebedrijven was gebracht door migrerende wilde watervogels. De uitbraken vonden plaats in
waterrijke omgevingen met een relatief lage dichtheid aan pluimveebedrijven.
Vervolgens werden in de jaren tussen 2014 en 2023 bijna jaarlijks HPAI-uitbraken bij gehouden pluimvee
vastgesteld (figuur 2.5), waarbij in de afgelopen twee jaar een sterke stijging is van het aantal HPAIuitbraken, met name bij commercieel pluimvee hoewel er ook uitbraken bij hobbypluimvee te zien zijn
geweest.
Sequencing resultaten voor de uitbraken tot 2021 suggereren dat er in vrijwel alle gevallen afzonderlijke
enkelvoudige introducties waren van het virus (waarschijnlijk vanuit een door wilde vogels gecontamineerde
omgeving rond pluimveestallen) en was er in slechts enkele gevallen mogelijk een tussenbedrijfstransmissie.
Er zijn sinds najaar 2021 meerdere genetische clusters van uitbraakbedrijven gevonden die mogelijk deels
(of geheel) verklaard worden door tussen-bedrijfstransmissie. Genetische clusters kunnen ontstaan door
tussenbedrijfstransmissie of door meerdere aparte introducties vanuit een gecontamineerde omgeving door
dezelfde besmette wilde vogels; het is niet met zekerheid aan te geven welke van de twee mogelijkheden in
welke mate aan de orde zijn voor een genetische cluster. De meerderheid van de uitbraakbedrijven uit deze
periode in het pluimveedichte gebied in de Gelderse vallei is deel van een genetisch cluster, wat in
overeenstemming is met de verwachting wanneer clusters deels (of geheel) berusten op tussenbedrijfstransmissie.

Figuur 2.5

Overzicht van aantal HPAI-uitbraken op pluimveebedrijven in Nederland tussen 2014 en 2023

Bron: F.C. Velkers, Universiteit Utrecht.

Conclusie directe HPAI-introductiekans
Er is een duidelijke, verhoogde piek aan uitbraken op pluimveebedrijven in het seizoen 2021-2022
opgetreden, niet alleen in Nederland maar in heel Europa. Dit is na drie seizoenen (2015-2016, 2018-2019
en 2019-2020) zonder vogelgriepuitbraken bij pluimvee. Het aantal van 32 uitbraken op commerciële
pluimveebedrijven tot nu toe in het seizoen 2022-2023 is hoger dan het totaal aantal uitbraken in de
seizoenen 2014-2018 samen. Voorlopig lijkt het doorlopen van de epidemie in pluimveebedrijven in de
zomer, zoals te zien was in 2022, niet aan de orde, ondanks het feit dat het HPAI-virus blijft circuleren en er
grote hoeveelheden wilde vogels in broedkolonies sterven in Nederland aan de gevolgen van een HPAIinfectie. Dit zou een aanleiding kunnen zijn om niet van het gemiddelde uit te gaan van de afgelopen 5 jaar,
maar de periode van de afgelopen 10 jaar te nemen, omdat mogelijk de komende jaren er enkele

Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

| 27

vogelgriepseizoenen kunnen optreden zonder vogelgriepuitbraken op pluimveebedrijven (in analogie van het
ontbreken in de seizoenen 2018-2020) als gevolg van mogelijk toenemende immuniteit in de wilde
vogelpopulatie. Dit blijft moeilijk te voorspellen en is omgeven door grote onzekerheid, en het is daarom
moeilijk om een gerichte uitspraak daarover te doen.
Een manier om ertegen aan te kijken is om uit te gaan van een periode van 10 jaar waarin er in totaal
143 introducties zijn geweest van HPAI bij commercieel pluimvee. De directe HPAI-introductiekans voor
commerciële pluimveebedrijven wordt daarom geschat op gemiddeld 143 keer per 10 AI-seizoenen:
14 introducties per jaar.
Gezien het feit dat het virus voor het tweede achtereenvolgende jaar overzomert en daarnaast de kans op
het ontstaan van nieuwe reassortants in Azië en de broedgebieden in Siberië onverminderd groot is, is de
inschatting dat dit een verhogend effect heeft op de introductiekans.

2.5.2

Introductiekans LPNAI

In de periode 2007 tot en met 2022 zijn er in totaal 68 LPAI-subtype H5/H7-virusintroducties op
commerciële pluimveebedrijven geweest (tabel 2.7). Vrijwel alle LPAI-subtype H5/H7-virusintroducties
hebben plaatsgevonden op legpluimveebedrijven met uitloop. Het aantal LPAI-subtype H5/H7virusintroducties is de afgelopen jaren duidelijk gedaald. De verklaring daarvoor is waarschijnlijk dat er in
deze vogelgriepseizoenen langdurig een ophokplicht heeft gegolden, waardoor blootstelling (met name
middels uitloop) sterk is verminderd.

Tabel 2.7

Overzicht van aantal LPAI-subtype H5/H7-virusintroducties bij commerciële pluimveebedrijven

in Nederland in de periode 2007-2022
Jaartal

Aantal LPAI-subtype H5/H7-virusintroducties bij pluimveebedrijven in Nederland

2007

1

2008

3

2009

1

2010

5

2011

9

2012

2

2013

10

2014

11

2015

5

2016

5

2017

4

2018

5

2019

3

2020

3

2021

1

2022

0

Het is moeilijk om een inschatting te maken van de kans op mutatie van een LPNAI-virus naar een HPAIvirus. In 2017 heeft de EFSA een wetenschappelijke opinie uitgebracht, waarin het volgende is opgemerkt
over de mutatie van een LPAI-virus naar een HPAI-virus:
• Er konden geen specifieke factoren worden aangewezen die gerelateerd zouden zijn aan het bevorderen
van mutatie zoals gastheer-species, omgevingsfactoren of viruslijnen.
• Er zijn geen moleculaire markers gevonden die zinvolle voorspellers zouden zijn voor verhoogd risico voor
mutatie van een LPAI-virus naar een HPAI-virus.
• Het is zeer aannemelijk dat de mutatiekans toeneemt als het LPAI-virus een langere tijd heeft om te
spreiden binnen een geïnfecteerd koppel pluimvee of tussen bedrijven in een gebied/land.8

8

EFSA opinie: doi: 10.2903/ j.efsa.2017.4991.

28 | Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

De huidige kennis staat niet toe om een voorspelling te kunnen doen of, en wanneer een LPAI-virus zal
muteren naar een HPAI-virus. Gelukkig is de ervaring in Nederland tot nu toe na de grote HPAI H7N7epidemie in 2003, dat wij er in een redelijk aantal gevallen relatief vroeg bij zijn na introductie van het LPAI
virus subtype H5/H7 in het pluimvee. Daardoor zal, als de huidige wijze van surveillance (frequentie van
bemonsteren en aantallen te bemonsteren pluimveebedrijven), alertheid bij pluimveehouders en bereidheid
bij pluimveehouders tot melden van een verdachte situatie op hetzelfde peil blijft als in de afgelopen jaren,
de kans op mutatie beperkt blijven, en zeer waarschijnlijk <1% bedragen. Daarmee wordt de kans op
mutatie van een LPNAI-virus naar een HPAI-virus in de Nederlandse situatie, met de bovengenoemde
voorwaarden, als zeer beperkt ingeschat.
Er werd in het EFSA-rapport verder geconstateerd dat mutatie van een LPAI-virus naar een HPAI-virus meer
voorkomt bij LPAI-subtype H7-virussen dan subtype H5-virussen. Voor LPAI-virussen is waargenomen dat er
per jaar/jaren verschil kan zitten in het optreden van een dominant type: welk type het meest wordt
gevonden, zowel in wilde vogels als in pluimvee. Het is aannemelijk dat immuniteit hierbij een rol speelt. Na
infectie met LPAI-virus hebben ook de wilde vogels afweerstoffen en is daarmee waarschijnlijk beter
beschermd tegen een infectie met een influenzavirus van hetzelfde H-subtype. Bij wilde vogels is er ten
aanzien van het HPAI-virus weinig bekend over de dynamiek van infectie tussen verschillende jaren. Wat we
wel hebben gezien is dat er HPAI H5-subtypen rondgaan die meer of minder sterfte geven in wilde vogels
(bijvoorbeeld in de seizoenen 2016-2017, 2020-2021 en 2021-2022 veel sterfte, maar in seizoen 2019-2020
nauwelijks sterfte). Het kan zo zijn dat de HPAI-virussen die beperkt sterfte geven in wilde vogels, wel
immuniteit geven waardoor het risico dat het virus met migrerende wilde vogels naar Europa komt lager zou
zijn. Maar hierover is nog te weinig kennis aanwezig en er worden niet systematisch gegevens verzameld om
hier jaarlijks een overwogen voorspelling over te kunnen doen.
Conclusie introductiekans HPAI
In de vorige convenantperiode is de introductiekans van HPAI (direct en indirect via mutatie uit LPNAI) op
commerciële pluimveebedrijven geschat op 3 keer per 4 jaar (en met gemiddeld 4 uitbraken per HPAIseizoen). Op basis van een situatie met overzomering9 van het virus in de afgelopen twee jaar en het feit dat
vogelgriepuitbraken bij pluimvee in Azië niet worden bestreden middels snel doden van geïnfecteerde
koppels - waardoor verspreiding wordt voorkomen - zal het virus daar blijven circuleren. Door de gebrekkige
aanpak in Zuidoost-Azië is er een constante spill-over van het virus vanuit het geïnfecteerde pluimvee naar
wilde vogels waardoor deze wilde vogels het virus tijdens de jaarlijkse vogeltrek kunnen meenemen naar
onze contreien. Door die spill-over naar wilde vogels wordt de kans op het ontstaan van nieuwe
virusstammen ook vergroot. Daarom wordt voor de komende convenantperiode de HPAI-introductiekans
geschat op (in een situatie zonder preventieve vaccinatie):
a. Een kans van 1 per jaar op een HPAI-seizoen
b. Gemiddeld 14 uitbraken per HPAI-seizoen.

2.6

Rundertuberculose

Situatie in Nederland
Bovine tuberculose (bTB) is endemisch in Europa. Nederland is officieel bTB-vrij, maar bTB wordt wel af en
toe aangetroffen in runderen in Nederland als gevolg van import van besmette dieren. In tabel 2.8 zijn de
herkomstlanden van de bTB-uitbraken in Nederland in de periode 1999-2018 weergegeven.

9

Met overzomering wordt bedoeld dat het virus ook in de zomer blijft circuleren, daar waar normaliter een vogelgriepseizoen in
oktober begint en in het voorjaar eindigt en er vervolgens weer een nieuwe vogelgriepseizoen in oktober begint. Als het virus blijft
circuleren in de zomer krijg je in het najaar een situatie dat het virus van het vorige vogelgriepseizoen circuleert naast een
mogelijk nieuw aangevoerd vogelgriepvirus van het nieuw te beginnen vogelgriepseizoen.

Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

| 29

Tabel 2.8

Overzicht Bovine tuberculose-uitbraken bij rundveebedrijven in Nederland in de periode

1999-2018 naar herkomstland als bron en bedrijfstype. Alleen jaren met uitbraken zijn weergegeven
Jaar

Herkomstland

bedrijfstype

Primair geïnfecteerde

Secundair

bedrijven

geïnfecteerde
bedrijven

1999

Onbekend

Melkvee

1

9

2002

Duitsland

Vleeskalveren

1

0

2002

Ierland

Melkvee

1

0

2007

Verenigd Koninkrijk

Vleeskalveren

1

0

2007

België

Melkvee

1

0

2008

Verenigd Koninkrijk

Vleeskalveren

6

0

2010

Polen

Vleeskalveren

1

0

2010

Ierland

Vleeskalveren

2

0

2010

Duitsland

Melkvee

1

2

2011

Ierland

Vleeskalveren

4

0

2012

België

Melkvee

1

0

2013

Duitsland

Vleeskalveren

3

0

2014

Ierland

Vleeskalveren

6

0

2019

Ierland

Vleeskalveren

1

0

2022

Tsjechië

Vleeskalveren

1

0

Elk jaar is er waarschijnlijk wel insleep van bTB in Nederland (introductiekans = 1), vooral via import van
vleeskalveren (De Vos et al., 2015). Maar deze insleep leidt vrijwel nooit tot een uitbraak en verdere
verspreiding. Insleep van bTB wordt ook lang niet altijd gedetecteerd omdat het lang duurt voordat klinische
verschijnselen zichtbaar zijn. De vleeskalveren zijn dan allang geslacht voordat er een infectie wordt
gedetecteerd. Voor spreiding van de infectie vormen deze vleeskalveren een verwaarloosbaar gevaar omdat
ze geslacht zijn voordat er transmissie kan optreden. De insleep van bTB via kalveren is daarom niet van
belang voor het DGF.
Volwassen runderen (fok- en gebruiksvee) met bTB zijn echter wel van belang. In Nederland worden
momenteel geïmporteerde runderen niet getest op bTB; bij een steekproef van circa 8% (tussen de 5 en
10%) van geïmporteerde runderen wordt er gekeken naar klinische verschijnselen van bTB. Dit zal vrijwel
nooit leiden tot detectie van bTB-geïnfecteerde runderen gegeven de zeer lage sensitiviteit van klinische
inspectie. Bij het slachten van volwassen runderen kan door tuberculose aangetast longweefsel worden
opgemerkt aan de slachtlijn, maar dit resulteert meestal in een verlate detectie omdat bTB dan veelal al
lange tijd op een rundveebedrijf aanwezig is en heeft kunnen spreiden naar andere runderen op het bedrijf of
kunnen spreiden naar andere bedrijven doordat geïnfecteerde runderen zijn verkocht naar andere bedrijven.
Daarnaast moet worden opgemerkt dat bTB in de wilde fauna endemisch kan voorkomen en dus een gevaar
vormt voor het overspringen naar gedomesticeerde dieren. Voorbeelden van bTB-reservoirs in de wilde fauna
zijn de wilde zwijnen in Spanje, herten in Duitsland, Oostenrijk, Zwitserland en Oost-Europa en de dassen in
het Verenigd Koninkrijk en Ierland. In Nederland vindt surveillance op bTB in de wilde fauna plaats (in
andere landen in Europa is dit vaak minder goed geregeld), maar de sensitiviteit (de kans op het vinden van
besmette dieren) daarvan is niet zo groot.
Conclusie introductiekans bTB
Zolang er geen extra diagnostiek op geïmporteerde runderen wordt uitgevoerd (zoals voorgesteld door de
Vos et al., 2015, maar niet geïmplementeerd tot nu toe), schatten wij de volgende introductiekansen in voor
bTB in Nederland op basis van de beschikbare gegevens uit de voorgaande schattingen:
a. Fok en gebruiksdieren: 5 bedrijven in 23 jaar: 1 keer per 5 jaar
b. Kalveren: 26 bedrijven in 23 jaar: 1,1 keer per jaar.

30 | Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

3

De epidemiologische gevolgen van een
uitbraak van KVP, MKZ en HPAI

3.1

Aanpak modellering van transmissie

Als er een introductie van het KVP-, MKZ- of HPAI-virus plaatsvindt op een veehouderij in Nederland, hoe zal
dit zich dan verder verspreiden tussen veehouderijbedrijven en wanneer eindigt deze verspreiding uitgaande
van bestrijding uitgevoerd volgens het beleidsdraaiboek? Om dit te berekenen wordt gebruikgemaakt van
epidemiologische modellen die de meest recente inzichten in de verspreiding tussen bedrijven incorporeren.
Deze modellen maken daarnaast gebruik van actuele bedrijfsdata (najaar 2022) voor alle
veehouderijbedrijven met gevoelige dieren (locatie & diersoort & omvang). Het resultaat van de
berekeningen is een set van 10.000 mogelijke epidemieën, waaruit onder meer een verdeling (gemiddelde
en percentielen) van grootte en duur van de epidemie kan worden bepaald. Elke individuele epidemie hierin
komt tot stand door modelsimulatie van twee stappen namelijk 1) verspreiding voor de eerste
uitbraakdetectie, en 2) verspreiding en bestrijding na de eerste uitbraakdetectie.
Verspreiding voor de eerste uitbraakdetectie
De verspreiding voor de eerste uitbraakdetectie maakt gebruik van expertinschattingen (tabel 3.1) van het
gemiddeld aantal geïnfecteerde bedrijven op moment van eerste detectie (exclusief het bedrijf van eerste
detectie). Er is bijvoorbeeld aangenomen dat na introductie van HPAI in een densely populated poultry area
(DPPA)-gebied vanuit het eerst besmette bedrijf er een infectie van 2 andere bedrijven is voordat de uitbraak
gedetecteerd wordt; er zijn dan al 3 bedrijven geïnfecteerd voordat de bestrijdingsmaatregelen
geïntroduceerd worden.
Deze inschattingen zijn gebaseerd op de uitkomsten van een workshop met het deskundigenpanel. Ze zijn
uitgesplitst in twee scenario’s: eerste insleep in een bedrijfsdicht gebied (densely populated livestock area
(DPLA) of densely populated poultry area (DPPA)) versus eerste insleep in een bedrijfsarm gebied (sparsely
populated livestock area (SPLA) of sparsely populated poultry area (SPPA)). Dit is omdat bij introductie in
een bedrijfsdicht gebied een introductie vaker kan uitgroeien tot een grote epidemie (met andere woorden
DPLA en DPPA gelden als hoogrisicogebied voor tussen-bedrijfstransmissie) dan bij eerste insleep in
bedrijfsarme gebieden (met andere woorden, SPLA en SPPA gelden als laag-risicogebied voor tussenbedrijfstransmissie).
De observaties voor HPAI van de afgelopen jaren, in het bijzonder de genetische clusters van HPAI uitbraken
op pluimveebedrijven geobserveerd sinds 2021, gaven aanwijzingen voor nieuwe inschattingen van
gemiddeld aantal geïnfecteerde bedrijven op moment van eerste detectie in SPPA en DPPA. Beide
inschattingen zijn lager dan de inschatting gemaakt in Van Asseldonk et al., (2019). Voor KVP en MKZ zijn de
inschattingen niet gewijzigd.

Tabel 3.1

Expertinschatting verspreiding voor eerste detectie

Ziekte Gebiedstype

Inschatting 2025-2029 Inschatting 2020-2024

HPAI

DPPA (hoogrisicogebieden voor tussen-bedrijfstransmissie)

2

7

SPPA (elders)

0,5

1

DPLA (hoogrisicogebieden voor tussen-bedrijfstransmissie)

6

6

SPLA (elders)

2

2

DPLA (hoogrisicogebieden voor tussen-bedrijfstransmissie)

9

9

SPLA (elders)

2

2

KVP
MKZ

Expertinschatting van het gemiddeld aantal geïnfecteerde bedrijven op het moment van eerste detectie, exclusief het eerst gedetecteerde bedrijf.

In de individuele modelsimulaties wordt het bedrijf van eerste insleep telkens willekeurig gekozen uit alle
bedrijven in Nederland met dieren gevoelig voor het betreffende virus, waarbij het model voor de

Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

| 31

verspreiding voorafgaand aan de eerste uitbraakdetectie zo wordt ingesteld dat gemiddeld over een groot
aantal simulaties met eerste insleep in een DPLA (SPLA)-bedrijf het aantal geïnfecteerde bedrijven op het
moment van de eerste detectie gelijk is aan de expertinschatting voor DPLA (SPLA) uit tabel 3.1. Het
onderscheid tussen DPLA- en SPLA-bedrijven wordt gemaakt op basis van het lokale reproductiegetal voor
transmissie tussen bedrijven, dat met behulp van het tussen-bedrijfstransmissiemodel wordt berekend.10
Voor HPAI start 95% van de gesimuleerde epidemieën in SPPA-gebieden, dat wil zeggen gebieden met lage
dichtheid, en dit is in overeenstemming met de gegevens tot nu toe. Voor KVP start 15% van de uitbraken in
een DPLA en voor MKZ 25%.
Verspreiding en bestrijding na de eerste uitbraakdetectie
De transmissiemodellen die gebruikt zijn om dierziekte-epidemieën te simuleren, zijn eerder beschreven en
gepubliceerd voor KVP (Backer et al., 2009), MKZ (Backer et al., 2012) en HPAI (Backer et al., 2011). De
verspreiding van de verschillende dierziektes is gemodelleerd met zogenoemde transmissie-kernels, waarbij
de infectiekans tussen twee bedrijven afneemt met toenemende afstand. De parameters voor deze kernels
zijn geschat uit de uitbraken van KVP in 1997/1998 (Boender et al., 2014), MKZ in 2001 (Boender et al.,
2010) en HPAI in 2003 (Boender et al., 2007, met een recente update, 2018) in Nederland.
Ten opzichte van de modelberekeningen zoals gepresenteerd in Van Asseldonk et al., (2019) is naast het
gebruik van geactualiseerde (2022) gegevens over bedrijven (locaties, diersoorten, aantallen dieren) alleen
een kleine aanpassing gedaan in het model voor KVP; hier is de wijze waarop de besmettelijkheid van
geïnfecteerde bedrijven afhangt van de bedrijfsgrootte op verbeterde wijze in de berekeningen verwerkt.
In de berekeningen voor KVP en MKZ vormen koppels de epidemiologische eenheden, waarbij een koppel
kan bestaan uit een van de volgende categorieën: rundvee, schapen, geiten, zeugen, biggen, of
vleesvarkens. Dit wil zeggen dat bijvoorbeeld varkensvermeerderingsbedrijven waarbij zeugen met
ongespeende biggen en gespeende biggen aanwezig zijn in het model worden beschreven als een zeugeneenheid (zeug met ongespeende biggen) plus een biggen-eenheid (gespeende biggen) op dezelfde locatie. In
de transmissiemodellering voor MKZ is ten behoeve van de economische analyse ook nog boekhoudkundig
onderscheid gemaakt tussen melkgeiten en andere geitenkoppels (waarbij de laatste zijn opgenomen in de
categorie ‘schaap/geit’).
In alle scenario’s wordt uitgegaan van de volgende bestrijdingsstrategie, in overeenstemming met het
beleidsdraaiboek:
• EU-minimummaatregelen plus, tot de start van noodvaccinatie (KVP en MKZ)
• preventief ruimen in een straal van 1 km rondom uitbraakbedrijven
• vanaf 6 (KVP) of 11 (MKZ) dagen na de eerste detectie noodvaccinatie in een straal van 2 km rondom
uitbraakbedrijven
• voor HPAI is aangenomen dat preventieve ruiming in een straal van 1 km plaatsvindt gedurende de gehele
bestrijdingsperiode. De op 4 september aangekondigde beleidswijziging waarbij niet meer preventief wordt
geruimd maar in plaats daarvan de bedrijven in de 3 km zone te monitoren en kadavers met hoge
frequentie te testen op het HPAI-virus11 is in deze analyse nog niet meegenomen
• net als in de vorige rapportages is aangenomen dat bedrijven die op de lijst staan om preventief te worden
geruimd, maar nog niet geruimd zijn op het moment dat wordt gestart met noodvaccinatie, op dat moment
op de lijst van te vaccineren bedrijven terechtkomen, dat wil zeggen dat preventieve ruiming wordt
omgezet in vaccinatie.
In de berekeningen zijn maximale ruimingscapaciteit en vaccinatiecapaciteit expliciet ingebouwd. In de
modelberekeningen voor KVP en MKZ wordt een maximum ruimingscapaciteit van 6 bedrijven per dag en
maximum vaccinatiecapaciteit van 120 bedrijven per dag aangenomen, in overeenstemming met actuele
inschattingen door de NVWA. Hierbij worden gemengde bedrijven met zowel koppels herkauwers als koppels
varkens bij preventieve ruiming voor twee bedrijven geteld, omdat de inzet van twee ruimingsteams vereist
is. Na overleg met NVWA is daarnaast aangenomen dat bij MKZ preventieve ruiming op volgorde van een

10

Na een upgrade van het model voor HPAI is het aantal DPLA- ten opzichte van SPLA-bedrijven voor HPAI sterk omlaaggegaan ten
opzichte van de berekeningen voor de vorige convenantperiode. Het percentage DPLA-bedrijven is nu ongeveer 4% van het totaal
aan pluimveebedrijven.
11
https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail?id=2023Z14640&did=2023D35326

32 | Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

gewogen bedrijfsgrootte plaatsvindt; varken telt hierbij zwaarder dan rund (wegingsfactoren 10:1, omdat
varkens als sterke verspreiders gelden hebben varkensbedrijven een hoge prioriteit bij preventieve ruiming)
en kleine herkauwers tellen minder zwaar dan rund (wegingsfactor 0,1); dit betekent onder andere dat een
schapenhouderij bij preventief ruimen in het model pas voorrang krijgt op een rundveehouderij of
varkenshouderij als het schapenbedrijf minstens tien maal zoveel dieren heeft als de rundveehouderij of
varkenshouderij. Gemengde bedrijven worden gewogen volgens de optelsom van gewogen dieraantallen.
Deze aannames zijn een modelbenadering van de praktijk die complexer is en niet geheel te vangen in een
rekensom op basis van diersoort en bedrijfsgrootte. In de berekeningen voor HPAI wordt met een
ruimingscapaciteit van 2 pluimveebedrijven per dag gerekend, dit is een geactualiseerde waarde; in van
Asseldonk e al., (2019) werd nog een ruimingscapaciteit van 6 pluimveebedrijven per dag aangenomen.
Een eventuele achterstand in voorgenomen ruimingen en/of vaccinaties door beperkte capaciteit wordt mee
berekend in de tijd, evenals het effect van zo’n achterstand op het verloop van de epidemie.

3.2

Resultaten modellering van transmissie

Hieronder worden de resultaten voor de uitbraakduur en -omvang op basis van 10000 gesimuleerde
epidemieën per dierziekte beschreven en vergeleken met de verwachte uitbraakduur en -omvang uit de
studie voor de vorige convenantperiode 2020-2024 (Van Asseldonk, 2019). De resultaten worden gegeven
voor introductie in Nederland als geheel en uitgesplitst naar introductie in een SPLA- versus introductie in
een DPLA-bedrijf.

3.2.1

Omvang uitbraken KVP

De epidemiologische resultaten voor KVP zijn samengevat in tabel 3.2. De uitkomsten zijn vergelijkbaar met
de eerdere resultaten uit het rapport voor de convenantperiode 2020-2024. Op basis van de teruggang van
21% naar 15% in het percentage varkensbedrijven met een berekend reproductiegetal hoger dan 1, kan een
reductie in de duur en uitbraakgrootte worden verwacht; echter, dit effect wordt ongeveer tenietgedaan door
het effect van de correctie die in de modellering van de besmettelijkheid van geïnfecteerde bedrijven
(afhankelijkheid van bedrijfsgrootte) is doorgevoerd.

Tabel 3.2

Resultaten (mediaan en (5-95%) interval) voor duur KVP-epidemie en aantallen betrokken

bedrijven c.q. koppels, vergeleken met eerdere resultaten voor 2020-2024
Convenant-

Duur (dagen) a)

periode

Gedetecteerde

Preventief geruimde

Gevaccineerde

bedrijven

koppels

koppels

2025-2029

22

(0-270)

2

(1-35)

1

(0-40)

6

(0-476)

SPLA

16

(0-221)

2

(1-10)

1

(0-29)

2

(0-345)

DPLA

113

(11-352)

10

(2-51)

14

(0-58)

119

(0-649)

Convenant-

Duur (dagen) a)

periode b)

Gedetecteerde

Preventief geruimde

Gevaccineerde

bedrijven

koppels

koppels

2020-2024

16

(0-156)

2

(1-19)

7

(0-39)

7

(0-491)

SPLA

0

(0-120)

1

(1-12)

5

(0-25)

0

(0-285)

DPLA

57

(0-210)

5

(1-29)

19

(7-58)

95

(0-735)

In grijs de resultaten voor heel Nederland dat wil zeggen introductie in Nederland ongeacht lokale bedrijfsdichtheid. a) duur: periode tussen eerste en
12

laatste detectie, b) resultaten uit Van Asseldonk et al., (2019).

3.2.2

Omvang uitbraken MKZ

De epidemiologische resultaten voor MKZ zijn samengevat in tabel 3.3. Deze zijn zeer vergelijkbaar met die
van de berekeningen voor de convenantperiode 2020-2024.
12

In Van Asseldonk et al., (2019) staan per abuis gemiddelden in plaats van medianen in deze Epi-tabellen. Dit is in deze
rapportage aangepast zowel voor KVP als voor MKZ en HPAI. Sommige 5% en 95% percentielwaarden verschuiven ook nog
(kleine, irrelevante verschillen) ten opzichte van wat in het vorig rapport staat vermeld.

Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

| 33

Tabel 3.3

Resultaten (mediaan en (5-95%) interval) voor duur MKZ-epidemie en aantallen betrokken

bedrijven c.q. koppels, vergeleken met eerdere resultaten voor 2020-2024
Convenant-

Duur (dagen) a)

periode
2025-2029

14

(0-80)

Gedetecteerde

Preventief geruimde

Gevaccineerde

bedrijven

koppels

koppels

4

(1-44)

15

(0-148)

14

(0-987)

rund

3

(0-38)

8

(0-73)

8

(0-567)

schaap/geit

1

(0-5)

5

(0-41)

3

(0-256)

varken

0

(0-3)

1

(0-38)

0

(0-179)

SPLA

9

(0-58)

3

(1– 18)

10

(0-58)

0

(0-307)

DPLA

32

(0.6 –105)

15

(2 –78)

62

(0-260)

149

(0-1856)

Convenant-

Duur (dagen) a)

Gedetecteerde

Preventief geruimde

Gevaccineerde

bedrijven

koppels

koppels

3

(1-70)

24

(3-116)

0

(0-1.852)

rund

3

(0-64)

15

(2-56)

0

(0-1.178)

schaap/geit

0

(0-4)

6

(0-39)

0

(0-391)

varken

0

(0-2)

1

(0-36)

0

(0-282)

periode
2020-2024

8

(0-71)

SPLA

6

(0-48)

3

(1-19)

19

(2-76)

0

(0-386)

DPLA

33

(0-101)

17

(2-230)

73

(18-200)

256

(0-4.880)

In grijs de resultaten voor heel Nederland dat wil zeggen introductie in Nederland ongeacht lokale bedrijfsdichtheid. a) duur: periode tussen eerste en
13

laatste detectie, b) resultaten uit Van Asseldonk et al., (2019).

3.2.3

Omvang uitbraken HPAI

De epidemiologische resultaten voor HPAI zijn samengevat in tabel 3.4. Het belangrijkste verschil met de
eerdere berekeningen voor de convenantperiode 2020-2024 is dat de 95% grens van de 5%-95% intervallen
lager is geworden voor alle drie de uitkomstgrootheden (duur epidemie, aantal gedetecteerde bedrijven en
aantal preventief geruimde bedrijven). Dit is een gevolg van twee veranderingen: de lagere inschatting van
het aantal geïnfecteerde bedrijven aan het eind van de hoog-risicoperiode voor DPLA, en een afgenomen
bedrijfsdichtheid in DPLA die in de berekeningen leidt tot verminderde tussen-bedrijfsverspreiding na de
hoogrisicoperiode.

Tabel 3.4

Resultaten (mediaan en (5%-95%) interval) voor duur HPAI-epidemie en aantallen betrokken

bedrijven, vergeleken met eerdere resultaten voor 2020-2025
Convenant-periode

Duur (dagen) a)

Gedetecteerde bedrijven

Preventief geruimde bedrijven

2025-2029

0

(0-25)

1

(1-7)

0

(0-24)

SPPA

0

(0-20)

1

(1-5)

0

(0-16)

DPPA

12

(0-55)

3

(1-20)

13

(0-88)

Convenant-periode

Duur (dagen) a)

Gedetecteerde bedrijven

Preventief geruimde bedrijven

2020-2024b)

0

(0-30)

1

(1-11)

1

(0-52)

SPPA

0

(0-64)

1

(1-27)

1

(0-135)

DPPA

26

(7-56)

12

(2-30)

65

(14-147)

In grijs de resultaten voor heel Nederland dat wil zeggen introductie in Nederland ongeacht lokale bedrijfsdichtheid. a) duur: periode tussen eerste en
14

laatste detectie, b) resultaten uit Van Asseldonk et al., (2019).

13
14

Idem.
Idem.

34 | Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

4

Economische gevolgen

4.1

Aanpak berekeningen economische gevolgen

Voor de diverse veehouderijsectoren wordt een kansverdeling voor de komende convenantperiode van vijf
jaar berekend van de door het DGF gefinancierde bestrijdingskosten. De resultaten van de epidemiologische
analyses, zoals beschreven in Hoofdstuk 2 (schatten van introductiekansen) en Hoofdstuk 3 (de
epidemiologische gevolgen van een uitbraak), vormen de basis voor de economische berekeningen. In
vergelijking met de vorige rapportage uit 2019 zijn de verwachte schades herijkt omdat onder meer rekening
is gehouden met de veranderde waarde van de dieren gebaseerd op de waardetabellen. Daarnaast heeft er
een update van de epidemiologische modellen naar de laatste inzichten plaatsgevonden. De effecten van de
veranderde structuur van de sectoren (aantal bedrijven, bedrijfsomvang en contacten) komen naar voren in
de recent uitgevoerde berekeningen met behulp van de verspreidingsmodellen.
In dit hoofdstuk wordt alleen de kosten die met de bestrijding van uitbraken van KVP. MKZ en HPAI
beschreven. De kosten van monitoring en programma’s die regulier uitgevoerd worden en die ook mee
gefinancierd worden door het bedrijfsleven en deel uitmaken van het convenant zijn hier buiten beschouwing
gelaten. De hier weergegeven bedragen moeten dan ook niet als plafondbedragen gezien worden.

4.2

Uitgangspunten bestrijdingskosten inclusief
organisatiekosten

In de terminologie van de kostenoverzichten zoals die door het ministerie van LNV gemaakt worden in
verband met uitbraken van besmettelijke dierziekten, heeft het huidige onderzoek betrekking op de
bestrijdingskosten.15 In tabel 4.1 zijn de bedragen die gebruikt worden voor het berekenen van de
bestrijdingskosten van KVP, MKZ en AI die direct toe te rekenen zijn aan geruimde bedrijven samengevat.
Gebruikte bronnen voor de uitgangspunten van de bestrijdingskosten zijn:
• waardetabellen van de afgelopen vijf jaar zoals opgesteld door Wageningen Economic Research en
kortgesloten met de sector
• financiële verantwoording DGF aan de Tweede Kamer inzake bestrijdingskosten in de afgelopen twee jaar
• afgesloten contracten van het ministerie van LNV (onder meer vaccin, ruiming en destructie)
• kostenoverzichten afkomstig uit de jaarverslagen van het diergezondheidsfonds en aannames gebruikt
voor vorige convenantberekeningen. Indexatie van de afrekening van grote uitbraken van MZK en KVP.

15

Convenant financiering bestrijding besmettelijke dierziekten LNV – PVV – PPE – PZ 2010 -2014 van 29 juni 2010, nr. 123215.
[Online]. https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stcrt-2010-11754.html.

Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

| 35

Tabel 4.1

Uitgangspunten bestrijdingskosten KVP, MKZ en AI direct toe te rekenen aan geruimde bedrijven
Uitgangspunten bestrijdingskosten
Tegemoetkoming in de

Bijkomende bestrijdingskosten

schade en per dier

per dier

Waarde geruimde dieren

Ruimen en desinfectie

Destructie

Vaccinatie

(euro/dier) a)

(euro/dier)

(euro/dier)

(euro/dier)

Melkvee b)

1.372

1.638

214

13,20

Vleeskalf

487

246

89

3,60

Overig rundvee

1.298

246

89

3,60

Zeug c)

667

655

160

10,80

Vleesvarken

113

246

24

2,40

Schaap d)

196

164

25

3,60

Geit e)

378

164

25

4,80

Leghen

4,52

1,08

0,32

-

Vleeskuiken

1,69

1,08

0,32

-

a) tegemoetkoming in de schade voor voer, producten en materialen varieert tussen 5% en 10% van waarde geruimde dieren zoals berekend uit
historische uitbraken; b) Inclusief gemiddeld aantal aanwezig jongvee; c) Inclusief gemiddeld aantal aanwezige biggen per zeug; d) Inclusief gemiddeld
aantal aanwezige lammeren per ooi; e) Inclusief gemiddeld aantal lammeren per geit.

In tabel 4.2 zijn de taxatie- en screeningskosten weergegeven evenals de organisatiekosten die niet direct
zijn toe te rekenen aan individuele bedrijven. Dit zijn kosten die voor de bestrijding als geheel gemaakt
moeten worden. Onderdeel van de organisatiekosten zijn bijvoorbeeld het handhaven van vervoersverboden.
De begrote organisatiekosten omvatten alleen die activiteiten die niet door het reguliere personeel van het
ministerie van EZ, RVO of NVWA uitgevoerd worden.

Tabel 4.2

Bijkomende bestrijdingskosten KVP, MKZ en AI
Bedrag (euro)

eenheid

Organisatiekosten

46.321

euro/geïnfecteerd bedrijf

Taxeren

855

euro/geruimd bedrijf

Screenen

714

euro/bedrijf in BT-gebied

Bij een uitbraak worden, naast de bedrijven die bedrijfsmatig dieren houden, ook veel hobbybedrijven met
bestrijdingsmaatregelen geconfronteerd. De kosten voor de bestrijding op deze hobbybedrijven kwamen in
het vorige convenant voor rekening van de overheid. In de berekeningen is ervan uitgegaan dat dit zo blijft
in het nieuwe convenant.
Om de organisatiekosten die niet specifiek zijn voor sectoren (zoals crisiscentrum) toe te kunnen rekenen
aan de verschillende sectoren is een verdeelsleutel toegepast. Bij de verdeelsleutel is rekening gehouden met
het feit dat hobbydieren niet onder het convenant vallen. Voor MKZ-uitbraken zijn deze bedragen verdeeld
over de varkens-, runder- en schapen-/geitensector en hobbysector volgens een verhouding 4:4:1:1. De
verdere verdeling tussen de schapen- en geitensector is volgens een verhouding van 1:1. In de
berekeningen voor het DGF zijn dan ook 9/10 van deze kosten meegenomen.16
De organisatiekosten zijn geschat op basis van recente de kosten gemaakt tijdens de recente AI uitbraken.
Deze kosten zijn lager dan de geïndexeerde kosten gebaseerd op de kosten bij historische uitbraken waarvan
in vorige rapportages is uitgegaan. De verwachting is dat de recente organisatiekosten een beter beeld
geven gegeven de efficiëntere wijze waarop de overheid de bestrijding momenteel organiseert (op basis van
onder meer reeds afgesloten contracten met bedrijfsleven) en het de kans op grote uitbraken met navenant
hoge crisiscentrumkosten in de toekomst kleiner wordt.
Voor de berekeningen van de verwachte organisatiekosten bij KVP en MKZ zijn dezelfde bedragen gebruikt
als voor AI. De organisatiekosten zijn bij KVP in het geheel aan de varkenssector toegerekend; het aantal
hobbybedrijven met varkens is veel lager dan het aantal hobbybedrijven met geiten en/of schapen waar
16

De verhouding 4:4:1:1 is conform de berekeningen voorgaande convenantperioden.

36 | Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

maar 9/10 van de organisatiekosten aan de individuele sectoren (exclusief hobbydieren) zijn toegerekend.
Ook voor taxatie en screeningkosten per bedrijf is geen verschil gemaakt tussen de sectoren (hebben met
name betrekking op inzet van arbeid).17
Bijdrage EU
Volgens VERORDENING (EU) 2021/69018 draagt de EU bij aan de preventie, bestrijding en controle van
uitbraken van besmettelijke dierziekten. In de berekeningen van kansverdeling van de door het DGF
gefinancierde bestrijdingskosten is rekening gehouden met deze EU bijdrage. Bij de eindafrekeningen van
vorige grote uitbraken bleek dat bijvoorbeeld 36% en 33% bij respectievelijk de MKZ-uitbraak in 2001 en AI
uitbraak in 2003 van de totale bestrijdingskosten die onder het DGF-convenant vallen door de EU vergoed
zijn. In lijn met vorige onderbouwingen is wederom ervan uitgegaan dat 35% van de totale
bestrijdingskosten die onder het convenant vallen door de EU vergoed wordt.19
In VERORDENING (EU) 2021/690 is een maximumbedrag (1.680 mln. euro) opgenomen dat in de periode
2021-2027 aan het bijdragen aan een hoog niveau van gezondheid en veiligheid voor mensen, dieren en
planten op het gebied van planten, dieren, levensmiddelen en diervoeder, onder meer door dierziekten en
plaagorganismen bij planten te voorkomen, op te sporen en uit te roeien, onder meer door bij grootschalige
crisissituaties en onvoorzienbare gebeurtenissen genomen noodmaatregelen die de gezondheid van dieren of
planten aantasten, en door het welzijn van dieren, de strijd tegen antimicrobiële resistentie en de
ontwikkeling van duurzame voedselproductie en -consumptie te ondersteunen, evenals door de uitwisseling
van beste praktijken tussen de belanghebbenden op deze gebieden te bevorderen (art 3.1.e). Er is geen
inzicht in de specifieke allocatie van dit bedrag naar de verschillende genoemde activiteiten.

4.3

Verwachte kosten van besmettelijke dierziektenuitbraken

Op basis van voorgaande aannames zijn in tabel 4.3 de gemiddelde schades per uitbraak en per
bedrijfsdichtheidgebied weergeven. Bij een MKZ-uitbraak zijn de bestrijdingskosten het grootst in de
rundveehouderij en de varkenshouderij. De verwachte schade per uitbraak is aanzienlijk hoger voor insleep in
bedrijfsdichte gebieden (DPLA) dan in bedrijfsarme gebieden (SPLA), wat het gevolg is van hogere aantallen
besmettingen.
Voor de varkenssector leidt een uitbraak van KVP tot hogere bestrijdingskosten dan een uitbraak van MKZ.
Dit komt mede doordat bij een uitbraak van KVP de bijkomende bestrijdingskosten niet over meerdere
sectoren verdeeld kunnen worden. Ook de gemiddelde schadeomvang van een AI uitbraak in een veedicht
gebied is aanzienlijk.

Tabel 4.3

Meest waarschijnlijke schade per uitbraak van MKZ, KVP- en AI a)
Schade (in mln. euro) b)

MKZ

KVP

AI

Varkenshouderij Rundveehouderij Schapen- en geitenhouderij

Varkenshouderij

Pluimveehouderij

41

6,70

10

1,26

DGF 2025-2029
DPLA

2,85

36

3,14 (1,46 Schapenhouderij
1,68 Geitenhouderij)

SPLA

0,56

6,08

0,72 (0,41 Schapenhouderij
0,31 Geitenhouderij)

DGF 2020-2024
DPLA

15

37

1

22

17

SPLA

2

8

1

6

2

a) DPLA: bedrijfsdichte gebieden, MPLA: gemiddelde gebieden, SPLA: bedrijfsarme gebieden; b) Totale DGF-bestrijdingskosten die onder het convenant
exclusief EU-bijdrage.
17

In de vorige berekening was voor zowel KVP, MKZ als AI een bedrag van 2,7 mln. euro per week aangenomen op basis van de
MKZ-uitbraak in 2001 en HPAI uitbraak in 2003.
18
https://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/PDF/?uri=CELEX:32021R0690
19
Omdat een aantal kosten die via het DGF afgerekend worden niet ‘eligible’ zijn volgens VERORDENING (EU) 2021/690 bijlage I
punt 1.4.1. screeningskosten tijdens een uitbraak worden alleen in uitzonderlijke gevallen gesubsidieerd) is dit percentage lager
dan de 50% maximale bijdrage van de EU.

Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

| 37

De verwachte bestrijdingskosten per uitbraak gedurende de convenantperiode 2025/2029 zijn vergeleken
met de situatie in 2020/2024. De verschillen worden met name veroorzaakt door de veranderde structuur
van de sectoren (aantal bedrijven, bedrijfsomvang, contacten en als gevolg daarvan de verspreiding),
toegenomen waarde van dieren en lagere organisatiekosten.
De belangrijkste bestrijdingskosten zijn zowel de posten tegemoetkoming in de schade voor geruimde dieren
en voer als de kosten voor ruimen, desinfectie en destructie (figuur 4.1). Bij de AI-uitbraken zijn de kosten
tegemoetkoming in de schade voor geruimde dieren (waarde dieren) 67% van de bestrijdingskosten, terwijl
dit maar 32% tot 36% is bij zowel KVP als MKZ. De belangrijkste reden is het feit dat het doden van de
dieren bij KVP en AI arbeidsintensiever is dan AI.

accina ie
2
creening

uimen
desinfec ie en
desc ruc ie

creening
2

rganisa ie

rganisa ie

aarde
geruimde dieren
en oer
2

aarde
geruimde dieren
en oer

creening

accina ie
2

uimen
desinfec ie en
desc ruc ie
0

rganisa ie

uimen
desinfec ie en
desc ruc ie
2

aarde
geruimde dieren
en oer

Figuur 4.1

Uitsplitsing bestrijdingskosten voor MKZ, KVP en AI

4.4

Kansverdeling van schadebedragen

In Hoofdstuk 2 is een inschatting gemaakt van de introductiekansen voor de verschillende dierziekten. Als
gevolg van deze introductiekansen kunnen in een vijfjaarlijkse convenantperiode geen, één of meerdere
uitbraken optreden.
Voor de het krijgen van inzicht in de spreiding in de schadebedragen die tijdens een 5 jaarlijkse
convenantperiode kunnen optreden moet rekening worden gehouden met variatie en onzekerheid. Door het
herhalen van de berekeningen (in het huidige onderzoek 10.000 iteraties) is het mogelijk om de variatie (en
onzekerheid) van de input weerspiegeld te zien in de uitkomsten. Op deze manier wordt niet alleen de
gemiddeld te verwachten uitkomst/schade zichtbaar maar ook de variatie daaromheen, inclusief de
extremen. De uitkomsten worden vooral bepaald door de kans van insleep en omvang van een uitbraak na
insleep.
Vervolgens wordt de totale schade per vijfjaarlijkse periode bepaald. Hierdoor worden de uitkomsten van de
verschillende jaren en mogelijk verschillende dierziekten (bij varkens MKZ en KVP) gecombineerd.

38 | Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

De schades worden weergegeven met behulp van de gemiddelde schade en kans-intervallen. Doordat de
verwachte schades tussen de verschillende veehouderijsectoren sterk verschillen zijn de intervallen sector
afhankelijk gemaakt. Zo zijn deze intervallen 10 mln. euro voor de varkenssector, 5 mln. voor de
rundveesector, 1 mln. euro voor de schapen- en geitensector en 50 mln. euro voor de pluimveesector.
Vervolgens worden de schades en hun kansen weergegeven als functie van een mogelijk plafondbedrag. Aan
de hand van de weergegeven relatie kan voor ieder willekeurig plafondbedrag de verwachte
overheidsbijdrage en sectorbijdrage per 5 jaar (in mln. euro en in %) worden bepaald. De gemodelleerde
kansverdelingen van de bestrijdingskosten per sector gedurende de convenantperiode 2025/2029 worden
vergeleken met de situatie in 2020/2024 (en op hoofdlijnen met de eerdere perioden). De samenvattende
tabellen staan in bijlage 1.

4.4.1

Varkenshouderij

Door uitbraken van MKZ en/of KVP in de varkenshouderij is de verwachte schade gedurende de periode
2025/2029, rekening houdend met een EU compensatie van 35% van de bestrijdingskosten, 2,54 mln. euro
(tabel 4.4). De kans op helemaal geen schade (er zijn geen uitbraken van zowel MKZ als KVP) in de
komende convenantperiode is 60%. Er is een kans van 34% dat er een schade optreedt gedurende de
convenantperiode door een uitbraak van MKZ en/of KVP waarbij de schade ligt tussen de 0 en 10 mln. euro.
4% van de schades ligt tussen 10 en 40 mln. De kans dat de schade hoger is dan 40 mln. euro is 3%. Er is
een kans van 5% dat de schade groter is dan 12 mln. euro en 1% kans dat de schade groter is dan 62 mln.
euro.

Tabel 4.4

Uitsplitsing Nederlandse bijdrage per 5 jaar voor de varkenshouderij
Varkenshouderij - 2025/2029

Varkenshouderij - 2020/2024

Kosteninterval

Kans

Verwachtingswaarde

Kans

Verwachtingswaarde

(mln. euro)

(%)

(mln. euro)

(%)

(mln. euro)

0

60

-

50

-

0-10

34

0,52

41

1,00

10-20

2

0,31

5

0,69

20-30

1

0,22

2

0,60

30-40

1

0,22

1

0,40

40-50

1

0,25

0

0,19

>50

2

1,02

0

0,23

Totaal

100

2,54

100

3,12

Vergelijking met vorige convenantperiodes
• In vergelijking met de vorige studie voor periode 2020/2024 is de verwachte schadelast in de
varkenshouderij afgenomen. De belangrijkste oorzaken hiervoor zijn de lagere kans op uitbraken (van
1 per 15 naar 1 per 20 voor zowel MKZ als KVP) en de effecten van de veranderde structuur van de sector
(aantal bedrijven, bedrijfsomvang en contacten) met daarmee gepaard gaande beperktere verspreiding en
dus minder extreme uitbraken.
• De verwachtingswaarde voor de periode 2025-2029 van 2,54 mln. euro is lager dan die in voorgaande
periodes. Deze was 3,12 mln. euro per 5 jaar in 2020/2024 (tabel 4.4), 13 mln. euro per 5 jaar in
2015/2019, 15 mln. euro per 5 jaar in 2010/2014 en 75 mln. euro per 5 jaar in 2005/2009. Het grote
verschil tussen 2010/2014 en 2005/2009 werd veroorzaakt door wijziging van bestrijdingsstrategie van
vaccinatie in plaats van ruimen.
• De kans dat géén schade optreedt in een periode van 5 jaar (in 2025-2029 60%) was 50% per 5 jaar in
2020/2024 (Error! Reference source not found.tabel 4.4), 40% per 5 jaar in 2015/2019, 36% in
2010/2014 en 13% in 2005/2009.
Invloed van plafondbedrag op de verdeling van de kosten tussen sector en overheid
Voor verschillende kostenintervallen is de verdeling van de bestrijdingskosten tussen overheid en sector
berekend. In figuur 4.2 en tabel 4.5 zijn de resultaten van verschillende kostenintervallen weergegeven

Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

| 39

rekening houdend met EU-bijdrage (zie bijlage 1 zonder EU-bijdrage). Aan de hand van de weergegeven
relatie kan voor ieder mogelijk plafondbedrag de verwachte sectorbijdrage ne overheidsbijdrage per 5 jaar
(in mln. Euro) en de kans dat de overheid een bijdrage levert per 5 jaar (in %) afgelezen worden.
Ter illustratie het volgende voorbeeld: als het plafondbedrag voor de varkenssector voor bestrijdingskosten
van MKZ en KVP op 10 mln. euro gesteld wordt is, in het geval van een of meerdere uitbraken tijdens de
convenantperiode, de kans 34% op schade kleiner dan de 10 mln. euro (40% geen uitbraak-6% schade
hoger dan 10 mln. euro), waarbij deze gedekt wordt door de sectorbijdrage). Bij 6% van de schades hoger
dan 10 mln. euro dekt de overheidsbijdrage het resterend deel boven de 10 mln. euro. Samenvattend, bij
10.000 simulaties van een 5-jaarlijkse convenantperiode blijkt dat:
• Een plafond van 10 mln. euro in 6% van de 10.000 simulaties overschreden wordt;
• De bijdrage van de sector gemiddeld 1,1 mln. euro is (variërend tussen 0 euro = geen uitbraken en
10 mln. euro = het maximale plafond bedrag);
• De bijdrage van de overheid gemiddeld 1,45 mln. euro is (variërend tussen 0 euro = of geen uitbraak of
schade onder de 10 mln. euro en 115 mln. euro = hoogste berekende schade in 5-jaarlijkse periode –
10 mln. euro sectorbijdrage. De kans dat deze hoogste schade bereikt wordt is veel kleiner dan 1%).

erwach e o erheidsbi drage
mil oen Euro per 5 aar

ar enshouderi
0
25
20
5
0
05
00
0

0

20

0

0

50

0

0

0

90

00

lafondbedrag sec or mil oen Euro per 5 aar

ar enshouderi

ans o erschri den plafond
an de 5 aars periode

00

90
0
0
0
50
0
0

20
0
0
0

0

20

0

0

50

0

0

0

90

00

lafondbedrag sec or mil oen Euro per 5 aar

Figuur 4.2

Relatie mogelijke plafondbedrag en overheidsbijdrage per 5 jaar in de varkenshouderij, zowel

in mln. euro (boven) als in % (onder)

40 | Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

4.4.2

Rundveehouderij

De verwachte schade gedurende de periode 2020/2024, rekening houdend met een EU-compensatie van
35% van de bestrijdingskosten, bedraagt 2,15 mln. euro in de rundveehouderij door een uitbraak van MKZ
(tabel 4.5). Verder blijkt bijvoorbeeld dat de kans op helemaal geen schade in de convenantperiode 77%
bedraagt. Er is een kans van 14% dat er een schade optreedt gedurende de convenantperiode door een
uitbraak van MKZ waarbij de schade ligt tussen de 0 en 5 mln. euro. De kans dat de schade hoger is dan
25 mln. euro is 2%. Er is een kans van 5% dat de schade groter is dan 11 mln. euro en 1% kans dat de
schade hoger is dan 45 mln. euro.
Vergelijking met vorige convenantperiodes
In vergelijking met de vorige studie voor periode 2020/2024:
• Is de verwachte schadelast in de rundveehouderij afgenomen door veranderde inzichten in de kansen van
uitbraken (van 1 per 15 naar 1 per 20 voor MKZ) en de effecten van de veranderde structuur van de sector
(aantal bedrijven, bedrijfsomvang en contacten).
• De verwachtingswaarde was 2,89 mln. euro per 5 jaar in 2020/2024 (tabel 4.5), 9 mln. euro per 5 jaar in
2015/2019, 6 mln. euro per 5 jaar in 2010/2014 en 10 mln. euro per 5 jaar in 2005/2009.
• De kans dat géén schade optreedt in een periode van 5 jaar was 71% per 5 jaar in 2020/2024 (tabel 4.6),
61% per 5 jaar in 2015/2019, 59% in 2010/2014 en 37% in 2005/2009.

Tabel 4.5

Uitsplitsing Nederlandse bijdrage per 5 jaar voor de rundveehouderij
Rundveehouderij - 2025/2029

Rundveehouderij - 2020/2024

Kosteninterval

Kans

Verwachtingswaarde

Kans

Verwachtingswaarde

(mln. euro)

(%)

(mln. euro)

(%)

(mln. euro)

0

77

-

71

-

0-5

14

0,24

16

0,35

5-10

4

0,25

6

0,43

10-15

2

0,20

3

0,30

15-20

1

0,17

1

0,25

20-25

1

0,16

1

0,18

>25

2

1,13

2

1,38

Totaal

100

2,15

100

2,89

Invloed van plafondbedrag op de verdeling van de kosten tussen sector en overheid
Op basis van de wijzigingen zoals gerapporteerd in de voorgaande paragrafen is voor verschillende
kostenintervallen de verdeling van de bestrijdingskosten tussen overheid en sector herijkt. In figuur 4.3 zijn
de resultaten van verschillende kostenintervallen weergegeven rekening houdend met EU-bijdrage (zie
bijlage 1 zonder EU-bijdrage). Aan de hand van de weergegeven relatie kan voor ieder willekeurig
plafondbedrag de verwachte overheidsbijdrage per 5 jaar (in mln. euro) en de kans dat de overheid een
bijdrage levert per 5 jaar (in %) afgelezen worden.
Ter illustratie het volgende voorbeeld: bij een plafond van 10 mln. euro voor de rundveehouderij (horizontale
as of tabel) valt af te lezen op de verticale as dat de verwachte overheidsbijdrage circa 1,11 mln. euro
bedraagt. De verwachte bijdrage van de sector is dan 1,03 mln. euro (2,15 mln. euro verwachte schade
minus 1,11 mln. euro). Verder blijkt dat bij een plafond van 10 mln. euro de overschrijdingskans circa 6%
bedraagt.

Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

| 41

und eehouderi
erwach e o erheidsbi drage
mil oen Euro per 5 aar

25

20
5
0

05
00
0

0

20

0

0

50

0

0

0

90

00

lafondbedrag sec or mil oen Euro per 5 aar

und eehouderi

ans o erschri den plafond
an de 5 aars periode

00

90
0
0
0
50
0
0

20
0
0
0

0

20

0

0

50

0

0

0

90

00

lafondbedrag sec or mil oen Euro per 5 aar

Figuur 4.3

Relatie plafondbedrag en overheidsbijdrage per 5 jaar in de rundveehouderij, zowel in

mln. euro (boven) als in % (onder)

42 | Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

4.4.3

Schapenhouderij

De verwachte schade gedurende de periode 2025/2029, rekening houdend met een EU compensatie van
35% van de bestrijdingskosten, bedraagt 0,11 mln. euro voor de schapenhouderij door een uitbraak van
MKZ (tabel 4.6). Verder blijkt bijvoorbeeld dat de kans op helemaal geen schade in de convenantperiode
77% bedraagt (gelijk aan de kans in de rundveehouderij). Er is een kans van 19% dat er een schade
optreedt gedurende de convenantperiode door een uitbraak van MKZ waarbij de schade ligt tussen de 0 en
1 mln. euro. De kans dat de schade hoger is dan 2 mln. euro is ongeveer 1%. Er is een kans van 5% dat de
schade groter is dan 0,71 mln. euro en 1% kans dat de schade groter is dan 1,85 mln. euro.
Vergelijking met vorige convenantperiodes
• In vergelijking met de vorige studie voor periode 2020/2024 is de verwachte schadelast in de
schapenhouderij min of meer gelijk gebleven. De verwachtingswaarde was 0,08 mln. euro per 5 jaar in
2015/2019 (tabel 4.6)
• De kans dat géén schade optreedt in een periode van 5 jaar was 71% per 5 jaar in 2015/2019 (tabel 4.6)
De kans dat er geen schade optreedt ten gevolge van MKZ in schapen- en geitensector is gelijk aan de
kans dat er geen schade optreedt in de rundveesector.

Tabel 4.6

Uitsplitsing Nederlandse bijdrage per 5 jaar voor de schapenhouderij
Schapenhouderij - 2025/2029

Schapenhouderij - 2020/2024

Kosteninterval

Kans

Verwachtingswaarde

Kans

Verwachtingswaarde

(mln. euro)

(%)

(mln. euro)

(%)

(mln. euro)

0

77

0,00

71

0,00

0-1

19

0,05

28

0,07

1-2

2

0,03

1

0,01

2-3

1

0,02

0

0,00

3-4

0

0,01

0

0,00

4-5

0

0,00

0

0,00

>5

0

0,00

0

0,00

Totaal

100

0,11

100

0,08

Invloed van plafondbedrag op de verdeling van de kosten tussen sector en overheid
Op basis van de wijzigingen zoals gerapporteerd in de voorgaande paragrafen is voor verschillende
kostenintervallen de verdeling van de bestrijdingskosten tussen overheid en sector berekend. In figuur 4.4
zijn de resultaten van verschillende kostenintervallen weergegeven rekening houdend met EU-bijdrage (zie
bijlage 1 zonder EU-bijdrage). Aan de hand van de weergegeven relatie kan voor ieder willekeurig
plafondbedrag de verwachte overheidsbijdrage per 5 jaar (in mln. euro) en de kans dat de overheid een
bijdrage levert per 5 jaar (in %) afgelezen worden.
Ter illustratie het volgende voorbeeld: bij een plafond van 0,5 mln. euro voor de schapenhouderij
(horizontale as of tabel) valt af te lezen op de verticale as dat de verwachte overheidsbijdrage circa
0,02 mln. euro bedraagt. De verwachte bijdrage van de sector is dan 0,09 mln. euro (0,11 mln. euro
verwachte schade minus 0,02 mln. euro). Verder blijkt dat de overschrijdingskans circa 4% bedraagt bij een
plafond van 0,5 mln. euro.

Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

| 43

chapenhouderi
erwach e o erheidsbi drage
mil oen Euro per 5 aar

0 20

0
0
0
0

2

0

0

00
00

00
0 02
0 00
0

2

5

lafondbedrag sec or mil oen Euro per 5 aar

chapenhouderi

ans o erschri den plafond
an de 5 aars periode

00

90
0
0
0
50
0
0

20
0
0
0

2

5

lafondbedrag sec or mil oen Euro per 5 aar

Figuur 4.4

Relatie plafondbedrag en overheidsbijdrage per 5 jaar in de schapenhouderij, zowel in mln.

euro (boven) als in % (onder)

44 | Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

4.4.4

Geitenhouderij

De verwachte schade gedurende de periode 2025/2029, rekening houdend met een EU-compensatie van
35% van de bestrijdingskosten, bedraagt 0,10 mln. euro voor de (melk)geitenhouderij door een uitbraak van
MKZ (tabel 4.6). Verder blijkt bijvoorbeeld dat de kans op helemaal geen schade in de convenantperiode
77% bedraagt. Er is een kans van 20% dat er een schade optreedt gedurende de convenantperiode door een
uitbraak van MKZ waarbij de schade ligt tussen de 0 en 1 mln. euro. De kans dat de schade hoger is dan
2 mln. euro is 1%. Er is een kans van 5% dat de schade groter is dan 0,55 mln. euro. En 1% kans dat de
schade groter is dan 2,48 mln. euro.
Vergelijking met vorige convenantperiodes
In vergelijking met de vorige studie voor periode 2020/2024 is de verwachte schadelast in de geitenhouderij
min of meer gelijk gebleven. De verwachtingswaarde was 0,07 mln. euro per 5 jaar in 2015/2019
(tabel 4.7). De kans dat géén schade optreedt in een periode van 5 jaar was 71% per 5 jaar in 2015/2019
(tabel 4.7). De kans dat er geen schade optreedt ten gevolge van MKZ in schapen- en geitensector is gelijk
aan de kans dat er geen schade optreedt in de rundveesector.

Tabel 4.7

Uitsplitsing Nederlandse bijdrage per 5 jaar voor de geitenhouderij
Geitenhouderij - 2025/2029

Geitenhouderij - 2020/2024

Kosteninterval

Kans

Verwachtingswaarde

Kans

Verwachtingswaarde

(mln. euro)

(%)

(mln. euro)

(%)

(mln. euro)

0

77

0,00

71

0,00

0-1

20

0,04

28

0,06

1-2

2

0,03

1

0,01

2-3

1

0,01

0

0,00

3-4

0

0,01

0

0,00

4-5

0

0,01

0

0,00

>5

0

0,01

0

0,00

Totaal

100

0,10

100

0,07

Invloed van plafondbedrag op de verdeling van de kosten tussen sector en overheid
Op basis van de wijzigingen zoals gerapporteerd in de voorgaande paragrafen is voor verschillende
kostenintervallen de verdeling van de bestrijdingskosten tussen overheid en sector berekend. In figuur 4.5
zijn de resultaten van verschillende kostenintervallen weergegeven rekening houdend met EU-bijdrage (zie
bijlage 1 zonder EU-bijdrage). Aan de hand van de weergegeven relatie kan voor ieder willekeurig
plafondbedrag de verwachte overheidsbijdrage per 5 jaar (in mln. euro) en de kans dat de overheid een
bijdrage levert per 5 jaar (in %) afgelezen worden.
Ter illustratie het volgende voorbeeld: bij een plafond van 0,5 mln. euro voor de geitenhouderij (horizontale
as of tabel) valt af te lezen op de verticale as dat de verwachte overheidsbijdrage circa 0,01 mln. euro
bedraagt. De verwachte bijdrage van de sector is dan 0,09 mln. euro (0,10 mln. euro verwachte schade
minus 0,01 mln. euro). Verder blijkt dat de overschrijdingskans circa 3% bedraagt bij een plafond van
0,5 mln. euro.

Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

| 45

Gei enhouderi
erwach e o erheidsbi drage
mil oen Euro per 5 aar

0 20

0
0
0
0

2

0

0

00
00

00
0 02
0 00
0

2

5

lafondbedrag sec or mil oen Euro per 5 aar

Gei enhouderi
ans o erschri den plafond
an de 5 aars periode

00

90
0
0
0
50
0
0

20
0
0
0

2

5

lafondbedrag sec or mil oen Euro per 5 aar

Figuur 4.5

Relatie plafondbedrag en overheidsbijdrage per 5 jaar in de geitenhouderij, zowel in mln. euro

(boven) als in % (onder)

46 | Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

4.4.5

Pluimveehouderij

De verwachte schade gedurende de periode 2020/2024, rekening houdend met een EU-compensatie,
bedraagt 70 mln. euro in de pluimveehouderij door een uitbraak van AI (tabel 4.8). De kans op helemaal
geen schade in de convenantperiode is 0%. Er is een kans van 17% dat er een schade optreedt gedurende
de convenantperiode door een uitbraak van AI waarbij de schade ligt tussen de 0 en 50 mln. euro. De kans
op schades hoger dan 110 mln. euro, is 3%. Er is een kans van 5% dat de schade groter is dan 106 mln.
euro en 1% kans dat de schade groter is dan 127 mln. euro.

Tabel 4.8

Uitsplitsing Nederlandse bijdrage per 5 jaar voor de pluimveehouderij
Pluimveehouderij - 2025/2029

Pluimveehouderij - 2020/2024

Kosteninterval

Kans

Verwachtingswaarde

Kans

Verwachtingswaarde

(mln. euro)

(%)

(mln. euro)

(%)

(mln. euro)

R0

0

-

0

-

0-10

0

-

10-20

0

0

20-30

1

0

78

21

30-40

5

2

40-50

11

5

50–60

17

10

60-70

20

13

70-80

17

12

21

14

80-90

13

11

90-100

8

8

100–110

4

4

110-120

2

3

120-130

1

1

1

1

130-140

0

1

140-150

0

0

150-200

0

0

0

-

200-250

0

-

0

-

250-300

0

-

0

-

>300

0

-

0

-

Totaal

100

70

100

36

Vergelijking met vorige convenantperiodes
In vergelijking met de vorige studie voor periode 2020/2024:
• is de verwachte schadelast in de pluimveehouderij aanzienlijk toegenomen
• er is een toegenomen kans van een uitbraak die gepaard gaat met een kleinere omvang van een uitbraak
• de verwachtingswaarde was 36 mln. euro per 5 jaar in 2020/2024 (tabel 4.7), 35 mln. euro per 5 jaar in
2015/2019, 32 mln. euro per 5 jaar in 2010/2014 en 52 mln. euro per 5 jaar in 2005/2009. De kans dat
géén schade optreedt in een periode van 5 jaar was 0% per 5 jaar in 2020/2024 (tabel 4.8), en 37% per
5 jaar in 2015/2019 evenals in 2010/2014 en 2005/2009.
Invloed van plafondbedrag op de verdeling van de kosten tussen sector en overheid
Op basis van de wijzigingen zoals gerapporteerd in de voorgaande paragrafen is voor verschillende
kostenintervallen de verdeling van de bestrijdingskosten tussen overheid en sector berekend.
In figuur 4.6 zijn de resultaten van verschillende kostenintervallen weergegeven rekening houdend met EUbijdrage (zie bijlage 1 zonder EU-bijdrage). Aan de hand van de weergegeven relatie kan voor ieder
willekeurig plafondbedrag de verwachte overheidsbijdrage per 5 jaar (in mln. euro) en de kans dat de
overheid een bijdrage levert per 5 jaar (in %) afgelezen worden.
Ter illustratie het volgende voorbeeld: bij een plafond van 30 mln. euro voor de pluimveehouderij
(horizontale as of tabel) valt af te lezen op de verticale as dat de verwachte overheidsbijdrage circa 40 mln.

Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

| 47

euro bedraagt. De verwachte bijdrage van de sector is dan 30 mln. euro (70 mln. euro verwachte schade
minus 40 mln. euro). Verder blijkt dat de overschrijdingskans circa 99% bedraagt bij een plafond van
30 mln. euro.

luim eehouderi
erwach e o erheidsbi drage
mil oen Euro per 5 aar

00
00
00
50 0
00
00
20 0

00
00
0

25

50

5

00

25

50

5

200

lafondbedrag sec or mil oen Euro per 5 aar

luim eehouderi
ans o erschri den plafond
an de 5 aars periode

00

90
0
0
0
50
0
0

20
0
0
0

25

50

5

00

25

50

5

200

lafondbedrag sec or mil oen Euro per 5 aar

Figuur 4.6

Relatie plafondbedrag en overheidsbijdrage per 5 jaar in de pluimveehouderij, zowel in

mln. euro (boven) als in % (onder)

48 | Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

5

Diergezondheidsfonds – ‘level playing
field’

Om de financiering en kosten van het DGF in een breder kader te plaatsen, worden in dit hoofdstuk twee
onderwerpen nader besproken:
• de inrichting van het systeem van financiering van diergezondheid in Nederland in vergelijking met andere
EU-lidstaten
• de kostprijs van melk, biggen, vleesvarkens, pluimveevlees en eieren in Nederland in vergelijking met
andere EU-lidstaten.

5.1

Financiering van diergezondheid in Nederland in
vergelijking met andere EU-lidstaten

5.1.1

Medefinanciering door de EU

Doelstelling van het EU beleid zoals vastgelegd in VERORDENING (EU) 2021/690 (art. 3.2 punt e):20
‘het bijdragen aan een hoog niveau van gezondheid en veiligheid voor mensen, dieren en
planten op het gebied van planten, dieren, levensmiddelen en diervoeder, onder meer door
dierziekten en plaagorganismen bij planten te voorkomen, op te sporen en uit te roeien, onder
meer door bij grootschalige crisissituaties en onvoorzienbare gebeurtenissen genomen
noodmaatregelen die de gezondheid van dieren of planten aantasten, en door het welzijn van
dieren, de strijd tegen antimicrobiële resistentie en de ontwikkeling van duurzame
voedselproductie en -consumptie te ondersteunen, evenals door de uitwisseling van beste
praktijken tussen de belanghebbenden op deze gebieden te bevorderen.’
Deze verordening is ook de basis voor de cofinanciering door de EU. De totale begroting voor VERORDENING
(EU) 2021/690) voor de uitvoering van het programma voor de periode bedraagt van 1 januari 2021 tot en
met 31 december 2027 in totaal 4.208 mln. euro. Waarvan maximaal 1.680 mln. euro voor acties ter
verwezenlijking van de specifieke doelstellingen van artikel 3, lid 2, punt e), van deze verordening.

De volgende kosten die de lidstaten maken bij de uitvoering van veterinaire noodmaatregelen, kunnen
in aanmerking komen voor medefinanciering door de EU:21
• kosten voor de compensatie van eigenaars voor de waarde van hun geslachte of geruimde dieren, beperkt
tot de marktwaarde die dergelijke dieren zouden hebben gehad als zij niet door de ziekte waren getroffen
• kosten voor het slachten of ruimen van de dieren en de daaraan gerelateerde transportkosten
• kosten voor de compensatie van eigenaars voor de waarde van hun vernietigde producten van dierlijke
oorsprong, beperkt tot de marktwaarde van die producten onmiddellijk voordat een vermoeden van de
ziekte ontstond of werd bevestigd
• kosten voor de reiniging, desinfectie en ontsmetting van het bedrijf en de apparatuur, op basis van de
epidemiologie en de eigenschappen van de ziekteverwekker
• kosten voor het vervoer en de destructie van besmet diervoeder en, voor zover dat niet kan worden
ontsmet, van besmette apparatuur
• kosten voor de aankoop, de opslag, het beheer of de distributie van aasvaccins, evenals de kosten voor de
inoculatie zelf, als de Commissie daartoe besluit of dat toestaat
• kosten voor het vervoer en de verwijdering van kadavers

20

Het doel van deze verordening is vaststelling van een programma voor de interne markt, het concurrentievermogen van
ondernemingen, met inbegrip van kleine en middelgrote ondernemingen, het gebied van planten, dieren, levensmiddelen en
diervoeders, en Europese statistieken (programma voor de interne markt), https://eur-lex.europa.eu/legalcontent/NL/TXT/PDF/?uri=CELEX:32021R0690
21
L_2021153NL.01000101.xml (europa.eu)

Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

| 49

• in uitzonderlijke en terdege gemotiveerde gevallen, kosten van serologische of virologische
surveillancetests en aan verplaatsing voorafgaande tests in beperkingszones en eventuele overige kosten
die essentieel zijn voor de uitroeiing van de ziekte.
In principe bedraagt het toegepaste medefinancieringspercentage voor veterinaire noodmaatregelen 50%
van de subsidiabele kosten.22 Het medefinancieringspercentage kan lager liggen indien nodig wegens gebrek
aan financiële middelen, ontoereikende uitvoering van het programma of van de noodmaatregel, of wegens
de geleidelijke afbouw van de medefinanciering van acties tegen dierziekten (of tegen plaagorganismen bij
planten). Door de grote aantallen uitbraken van AVP en AI en de plotselinge toename in kosten EU heeft de
Commissie besloten de medefinancieringspercentages voor 2023 en 2024 te verlagen. Zo is voor 2023 het
maximale budget voor 2023 en 2024 97,4 mln. euro en het medefinancieringspercentage is initieel verlaagd
tot 20%. Afhankelijk van de beschikbaarheid van middelen kunnen de percentages weer worden verhoogd
tot maximaal 50%. Voor 2024 zijn de medefinancieringspercentages verlaagd tot 32%.23

5.1.2

Financiering van diergezondheid in de EU-lidstaten

De EU-lidstaten hebben ieder op verschillende manieren invulling gegeven aan de wijze van financiering van
de kosten die de lidstaten maken voor de bestrijding van dierziekten (als aanvulling op de EU
medefinanciering). Er zijn in de EU drie vormen van financiering in de lidstaten. In tabel 5.1. zijn de
verschillende vormen van financiering met verschillende betrokkenheid van de veehouderijsectoren met
elkaar vergeleken. In de rest van dit hoofdstuk worden deze verschillende systemen besproken.

Tabel 5.1

Vergelijking toegepaste (co-)financiering van kosten voor de bestrijding van

bestrijdingsplichtige dierziekten EU-lidstaten, % van de kosten
Compensatie aan veehouders
Nederland

Overige kosten bestrijding

EU

Lidstaat

Sector

EU

Lidstaat

Sector

50

0 tot aan

50 tot aan

50

0 tot aan

50 tot aan

plafond,

plafond,

plafond,

plafond,

daarboven 50

daarboven 0

daarboven 50

daarboven 0

Duitsland

50

25

25

50

25-50

0-25

België

50

0

50

50

50

0

Andere EU-lidstaten

50

50

0

50

50

0

5.1.3

Het DGF in Nederland

Daar waar de overheid dierziekten bestrijdt, komen de kosten in eerste instantie ook voor rekening van de
overheid maar worden deze doorbelast via een diergezondheidsheffing aan de sector via het DGF.
Financiering van de bestrijdingskosten van grote kostbare uitbraken als MKZ, KVP en AI, weliswaar zeldzaam
maar niet onmogelijke, alleen door de veehouderijsectoren zelf, zou de draagkracht van de sectoren te
boven kunnen gaan. Daarom is besloten dat iedere veehouderijsector de kosten van het DGF tot een bepaald
bedrag - het plafondbedrag- voor zijn rekening neemt. Kosten hoger dan deze plafondbedragen worden door
de overheid gedragen. Door deze afspraken, die gemaakt zijn per sector, vindt er een aftopping van de
financiële risico’s voor de veehouderijsectoren plaats.
Uit een evaluatie van het DGF uitgevoerd in 2019 blijkt dat volgens de belanghebbenden uit de diverse
veehouderijsectoren het DGF-systeem goed voldoet. Het systeem sluit volgens hen aan bij de huidige
opvattingen bij overheid en veehouderijsectoren over de verdeling van verantwoordelijkheden tussen sector,

22

Dit percentage kan hoger zijn bij: 1) grensoverschrijdende activiteiten die door twee of meer lidstaten gezamenlijk ten uitvoer
worden gelegd ter bestrijding, voorkoming of uitroeiing van plaagorganismen bij planten of van dierziekten; 2) bij lidstaten
waarvan het bruto nationaal inkomen per inwoner volgens de meest recente gegevens van Eurostat lager is dan 90% van het
gemiddelde van de Unie, en 3) wanneer de activiteiten gericht zijn op het voorkomen en bestrijden van ernstige risico’s voor de
gezondheid van mensen, dieren en planten in de Unie.
23
COMMISSION IMPLEMENTING DECISION of 20.2.2023 amending Implementing Decision C(2022) 3467 as regards the maximum
Union contribution and the co-financing rates of veterinary programmes for animal diseases and zoonoses and phytosanitary
programmes for plant pests.

50 | Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

overheid en samenleving. Hierbij zijn de plafondbedragen volgens de veehouderijsectoren een essentieel
onderdeel van de convenantafspraken. Het DGF en onderliggende convenanten werden onlosmakelijk
verbonden gezien met het huidige diergezondheidsbeleid. Dit beleid, is door de gekozen vorm van financiering
mogelijk en wordt in samenspraak met de veehouderijsectoren vormgegeven. Het vermijdt open einden voor
de sectoren. Zowel bij de overheid als bij veehouderijsectoren was er ten tijde van de evaluatie in 2019
voldoende draagvlak om de huidige manier van financiering van het diergezondheidsbeleid in Nederland te
continueren.24

5.1.4

Systemen in andere landen

Medefinanciering door het bedrijfsleven zoals in Nederland van diergezondheidsbeleid uitgevoerd door de
overheid is vrij uniek in Europa. In de meeste EU lidstaten worden kosten die gemaakt worden door de
overheden tijdens uitbraken van bestrijdingsplichtige dierziekten ook alleen door de overheden (nationaal en
EU) gedragen en is de inbreng in het beleid van de veehouderijsectoren rond bestrijdingsplichtige dierziekten
beperkt.25 In twee EU-lidstaten draagt het bedrijfsleven ook bij aan de bestrijdingskosten gemaakt door de
overheid. Betrokkenheid van de veehouderijsectoren is te vinden in België (Sanitair Fonds) en in de
verschillende deelstaten in Duitsland (Tierseuchenkasse). Ze hebben beiden een manier van cofinanciering
die afwijkt van het Nederlandse model.
Aanleiding voor het ontstaan van de betrokkenheid in België en Duitsland
In België is het Sanitair Fonds opgericht in 1987 toen de bij bestrijding van KVP van een vaccinatiestrategie
naar een eradicatiestrategie werd overgeschakeld. De overheid werd geconfronteerd met potentieel hoge
kosten bij grootschalige uitbraken waarbij de samenleving/overheid ook een grote financiële bijdrage moest
leveren aan de financiering van deze kosten van de uitbraak. Het Sanitair fonds werd opgericht om de kosten
voor de samenleving te helpen beperken.
De wettelijke basis voor de huidige Tierseuchenkassen in Duitsland dateert van 1880 en de arrangementen
zijn sindsdien niet fundamenteel veranderd. De Tierseuchenkassen werden opgericht als prikkel zodat
veehouders meewerken aan bestrijding van dierziekten mede doordat ze een adequate compensatie
ontvangen in het geval dat hun dieren moesten worden gedood.
Structuur van de betrokkenheid
België
In België geschiedt de inning voor de gezondheid en de kwaliteit van de dieren en de dierlijke producten via
het Sanitair Fonds, een ‘begrotingsfonds’ op basis van een verplichte sectorheffingen voor alle landbouwers
behalve hobbyboeren.26 Forfaitaire heffingen worden opgelegd per dier, en de enige differentiatie op basis
van ziekterisico wordt toegepast op varkens, met lagere heffingen voor gesloten en contactloze bedrijven.
Er worden geen voorzieningen getroffen voor paarden, konijnen, aquacultuur of bijen. Eigenaren van deze
diersoorten ontvangen dan ook geen vergoeding als deze dieren moeten worden geruimd tijdens het
uitbreken van een exotische ziekte.
Het fonds treedt op onder het Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen (FAVV), dat
verantwoordelijk is voor de inning van heffingen en betalingen van het fonds. Dit fonds financiert de vergoeding
voor directe verliezen bij het uitbreken van besmettelijke dierziekten en draagt ook bij aan een aantal
screeningskosten en uitroeiingskosten, evenals aan onderzoeksprojecten (het bedrag varieert van jaar tot jaar).
Het omvat vijf fondsen (runderen, varkens, pluimvee, zuivelproducten en kleine herkauwers/herten) en elke
sector is verantwoordelijk voor zijn eigen kosten. Elk fonds heeft een streefniveau van reserves vastgelegd in
de vigerende wetgeving. Heffingen worden geïnd tot en voorbij dat niveau. Indien de beschikbare middelen
voor de getroffen sector overschreden wordt, kunnen de gelden van andere sectoren tijdens de uitbraak
worden ingezet en binnen een paar jaar via verhoogde heffingen van de getroffen sector worden terugbetaald.
24

Bergevoet, R., de Lauwere, C. en van Asseldonk, M. (2019). Beleidsevaluatie Diergezondheidsfonds. (Wageningen Economic
Research rapport; No. 2019-023). Wageningen Economic Research. https://doi.org/10.18174/472491
25
Mid-term evaluation of Regulation (EU) No 652/2014 - Publications Office of the EU (europa.eu) annex B geeft inzicht in de totale
betalingen tot en met 2015 die door de EU aan de verschillende lidstaten zijn gedaan, maar geen opsplitsing.
26
https://www.health.belgium.be/nl/dieren-en-planten/dieren/dierengezondheid/begrotingsfonds-dieren

Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

| 51

De overheid betaalt alle andere administratieve en bijkomende kosten in verband met de bestrijding van de
uitbraak. Samenvattend kan worden gesteld dat België heeft gekozen voor een non-proportionele verdeling van
de kosten (sector financiert compensatie aan veehouders en publieke financiering van de overige kosten). Om
de uitgaven ten behoeve van compensatie van geruimde dieren beperkt te houden, zijn de vergoedingen maar
een percentage van de dagwaarde van de dieren. Indien een sector geconfronteerd wordt met grote uitbraken
en daarmee hoge kosten betekent dit dat een sector na een uitbraak geconfronteerd wordt met hoge heffingen
(open einde).
Duitsland
De 16 deelstaten van Duitsland zijn grotendeels autonoom met betrekking tot hun interne organisatie. Elk
van deze deelstaten heeft zijn eigen beleidsmatige invulling van diergezondheid en een eigen fonds
(‘Tierseuchenkasse’).27 Compensatie aan veehouders van directe verliezen wordt betaald door deze fondsen,
die gefinancierd worden door de deelstaat (25%), sector (25%) en de EU-bijdrage (50%). De fondsen innen
jaarlijks verplichte heffingen om hun verantwoordelijkheden in vredestijd te dekken (met betrekking tot
onder meer diergezondheidsprogramma’s). Deze heffingen kunnen worden verhoogd als compensatiekosten
moeten worden teruggevorderd na een uitbraak. Elke sector is verantwoordelijk voor zijn eigen kosten. De
overheid betaalt doorgaans alle andere directe kosten, zoals organisatie bestrijding, maar dit verschilt per
deelstaat (in Nedersaksen maar 50%). De Duitse methodiek van cofinanciering betreft dus een proportionele
verdeling.
Overige EU-lidstaten
In de overige EU-lidstaten draagt de nationale overheid de kosten van de bestrijding (inclusief compensatie
van veehouders). De mate waarin er compensatie van gedode dieren plaats vindt varieert tussen lidstaten.
Er ontbreekt in deze lidstaten een vorm van cofinanciering door de veehouderijsectoren van door de overheid
uitgevoerde dierziektebestrijding. De kosten van de bestrijding komen voor rekening van het nationale
budget. Maar met name ten tijde van grote uitbraken komt deze bijdrage door de overheid steeds meer ter
discussie te staan. Zo is er in Frankrijk bij de huidige HPA-uitbraak een verlaging van de compensatie voor
geruimde dieren van 100% naar 50% (pers. med.). Er is vaak onduidelijkheid over de hoogte van de
compensatie die veehouders krijgen. Het is op grond van openbare informatie niet mogelijk om inzicht te
krijgen of veehouders compensatie voor hun dieren krijgen en wat de hoogte van deze compensatie is.
Zeker bij grote uitbraken waarbij substantiële bedragen uit de begroting van het ministerie van landbouw
moet komen wil deze compensatie wel eens onder druk komen te staan.

5.1.5

Directe schade en bijdragen van de sectoren bij de recente uitbraken van HPAI in
de diverse lidstaten

Nederland
De verschillende sectoren houden een crisisreserve aan. Veehouders dragen hieraan bij tot deze is gevuld.
Indien er geen uitgaven zijn wordt er voor de crisisreserve geen heffing meer betaald door veehouder. Indien
de crisisreserve wordt uitput vullen de veehouders deze crisisreserve aan tot het plafondbedrag via een
hogere heffing. De tarieven worden jaarlijks gepubliceerd in het Staatsblad28 Door de recente uitbraken van
AI en Mycoplasma is in de pluimveesector de crisisreserve uitgeput en zijn de tarieven voor 2023 fors hoger
dan in 2022 (voor vleeskuikens bijvoorbeeld 6 x hoger per opgezet vleeskuiken).
België
Op het ogenblik (2023) betalen pluimveehouders aan het Sanitair Fonds +/- 700 euro per legpluimveebedrijf
met ongeveer 40.000 dieren en 1.200 euro voor een vleeskuikenbedrijf met 90.000 dieren. Echter de
reserves van het Sanitair Fonds zijn uitgeput en er wordt rekening gehouden met een substantiële verhoging
van deze bedragen. Momenteel lopen de gesprekken van de sector in overleg met de overheid om tot een
eerlijker en transparanter systeem van bijdrage te komen (aantal dieren, waarde dieren (pers. med.).
Duitsland
Met name de deelstaal Nedersaksen is de afgelopen jaren sterk getroffen door uitbraken van HPAI. In de
periode 2020-medio 2023 waren er in totaal 143 uitbraken vooral op kalkoenenbedrijven (126 uitbraken). De
27
28

Zie bijvoorbeeld Noordrijn-Westfalen, http://www.landwirtschaftskammer.de/landwirtschaft/tierseuchenkasse/
Staatsblad 2022, 373 | Overheid.nl > Officiële bekendmakingen (officielebekendmakingen.nl)

52 | Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

totale kosten in deze deelstaat waren in de periode 2020-2023 44 mln. euro. In de Tierseuchenkassen in
Nedersaksen worden de kosten zoveel mogelijk bij de sector waar ze gemaakt worden omgeslagen. Als
gevolg hiervan zijn met name de sectorbijdrages voor kalkoenen, eenden en ganzen substantieel
toegenomen. De bijdragen van kalkoenenhouders in Nedersaksen zijn gestegen van 0,62 euro in 2022 per
plaats naar 1,77 euro per plaats in 2023. Voor een gemiddeld bedrijf met 18.000 kalkoenen betekent met dit
een toename van de bijdrage van 11.000 euro duizend naar 32.000 euro per bedrijf. Voor leghennen en de
vleeskuikens is de toename in de bijdragen per dier en per bedrijf beperkter (door minder uitbraken en dus
minder kosten in deze sectoren). De tarieven zijn in tabel 5.2 samengevat.

Tabel 5.2

Tarieven voor de leghennen en vleeskuikens in Tierseuchenkassen in Nedersaksen
bijdrage 2020

bijdrage 2023

(euro per dier)

(euro per dier)

Leghennen

0,0302

0,056

Vleeskuikenbedrijf

0,023

Kalkoenen

0,6257

aantal dieren

euro

euro

per bedrijf 2020

per bedrijf 2023

40.000

1.208

2.240

0,025

90.000

2.070

2.250

1,7725

18.000

11.263

31.905

In vergelijking met de arrangementen rond de financiering van bestrijdingskosten en compensatie van
geruimde dieren is er bij zowel bij het Sanitair Fonds in België als bij de Tierseuchenkassen in Duitsland voor
de veehouderijsectoren sprake van een open-eind constructie (bij hoge kosten zal deze na/tijdens de
uitbraak op de veehouders verhaald worden). In het Nederlandse DGF is dit bedrag gemaximeerd tot het
plafondbedrag.
In de lidstaten waar dergelijke arrangementen tussen veehouderij sectoren en overheid niet zijn afgesproken
en de kosten geheel door de overheid gedragen worden, is het vaak onduidelijk of en in welke mate er
sprake zal zijn van compensatie voor geruimde dieren.

5.1.6

Vergoeding van vervolgschade

Naast de directe schade die optreedt bij een uitbraak van een besmettelijke dierziekte is er vervolgschade
door bijvoorbeeld extra voerkosten bij transportverboden, minder opbrengsten door exportverboden, afzet
van producten van gevaccineerde dieren of door opstartkosten nadat op een bedrijf dieren zijn gedood.
In Nederland zijn er geen arrangementen voor een eventuele vergoeding van deze vervolgschade. Deze
vervolgschade wordt niet gecompenseerd binnen het DGF. Pogingen van de sectoren en overheid om hier
een privaat of publiek-privaat arrangement voor te ontwikkelen waren tot nu toe niet succesvol.
In een aantal EU-lidstaten zijn er wel arrangementen om een deel van de vervolgschade te compenseren.29
Bijvoorbeeld:
• In Frankrijk is een onderling fonds geïntroduceerd ter compensatie van schade als gevolg van uitbraken
van ziekten bij zowel dieren als planten en milieuongevallen (FMSE).30 FMSE kenmerkt zich door een
intensieve publiek-private samenwerking met nauwe betrokkenheid van boeren en hun organisaties. Het
geaccrediteerde onderlinge fonds FMSE ontvangt nationale en EU-steun onder het huidige
Gemeenschappelijk Landbouw Beleid (GLB, 2014-2020, verordening 1308/2013, artikel. 38). Veehouders
betalen een heffing en deelname is op basis van een ‘opt-out’-regeling (bedrijven nemen deel tenzij ze
expliciet aangeven dat ze niet mee willen doen). Veehouders die bijvoorbeeld getroffen worden door
vervoersverboden ontvangen een beperkte vergoeding voor extra kosten en gederfde inkomsten.
• In Denemarken financiert de overheid alle kosten met betrekking tot een uitbraak van ziekten zoals AI,
CSF, ASF, CSF, BSE/TSE, MKZ, NCD. Naast een vergoeding voor dieren, ruiming, en reiniging/desinfectie
door de veehouder wordt ook ongeveer 20% van het inkomensverlies van de geruimde dieren vergoed.

29

Chartier, O. (Ed.), Cronin, E. (Ed.), Jongeneel, R.A., van Asseldonk, M.A.P.M., Bergevoet, R.H.M., Cordier, J., Meuwissen, M.P.M.
en Bocci, M. (2017). Study on risk management in EU agriculture: final report. European Commission.
https://ec.europa.eu/agriculture/sites/agriculture/files/external-studies/2017-risk-management/report-study-on-riskmanagement-eu-agri.pdf
30
http://www.fmse.fr/wp-content/uploads/2015/04/rapport-dactivite2014.pdf

Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

| 53

Omdat dit inkomensverlies lastig te berekenen is wordt hiervoor een stelpost van 8% van de waarde van
het dier aangenomen.31 De sector financiert de rest (80%) van het inkomensverlies voor rundvee en
varkens. Hiervoor is het Cattle Levy Fund en Pig Levy Fund ingesteld.32 Daarnaast heeft de Deense regering
ongeveer vijf jaar geleden een nieuw fonds (het Veterinair Fonds) ontwikkeld. Met behulp van dit fonds
kunnen bijvoorbeeld monitoringstrajecten worden gefinancierd. Hierdoor is EU-cofinanciering beschikbaar.
De financiering van de fondskosten verloopt middels zekere heffing voor de diersoorten waar de monitoring
wordt uitgevoerd. De constructie met betrekking tot het Veterinair Fonds is goedgekeurd door de EUcommissie. Het Fonds heeft tot nu toe geen surveillanceprogramma’s gefinancierd omdat de
veehouderijsectoren het liever financiert zonder gebruik te maken van het Veterinair Fonds. Zo de
financieren de veehouderijsectoren de BSE-/TSE-monitoring en AI bij pluimvee en wildvogels volledig,
zodat er geen EU-cofinanciering voor deze bewakingsprogramma’s wordt aangevraagd.

5.2

Inkomens en kostprijzen in de melkveehouderij,
varkenshouderij en pluimveehouderij in Nederland en
omliggende landen

5.2.1

Melkveehouderij

Het gemiddelde inkomen uit bedrijf van melkveehouders in 2022 wordt geraamd op 202.900 per bedrijf. Dit
is 115.000 euro meer dan in 2021 en 100.000 euro per bedrijf hoger dan het gemiddelde over de periode
2017-2021. Het inkomen uit bedrijf per 100 kg melk zal naar verwachting toenemen van 7,6 euro in 2021
naar 19 euro in 2022. In 2022 steeg de melkprijs van 44,50 euro per 100 kg naar 63 euro, wat 54% boven
het tienjarig gemiddelde was. In mei 2023 daalde de prijs tot bijna 43 euro. De toegerekende kosten nemen
toe door hogere krachtvoer-, meststoffen- en energieprijzen. Door de hogere melk- en veeprijzen nemen de
opbrengsten per 100 kg ruim 2 keer zo veel toe als de kosten en neemt het inkomen toe.
(Bedrijveninformatienet.) In 2022 was de kostprijs 53 euro per 100 kg melk.33

Tabel 5.3

Samenvattend overzicht economische resultaten van melkveebedrijven
Eenheid

Melkkoeien

aantal

Totale melkproductie per bedrijf

kg

Melkproductie per koe

kg

Saldo, opbrengsten minus toegerekende kosten per melkkoe

euro

gemiddeld 2022

2.220

2021

2020

2019

109,7

107

102

1.008.100 971.000

961.400

907.600

8.940

8.850

8.980

8.900

2.268

2.077

2.314

Heffing DGF in 2023:
Het tarief voor runderen 2023 van één jaar en ouder is per rund 2,416 euro. De toegerekende kosten
(voerkosten, diergezondheid, energie en overige kosten) per melkkoe per jaar zijn in 2022 zijn 1.688 euro.
De DGF-heffing is 0,16% van de toegerekende kosten. En het tarief voor runderen jonger dan één jaar en
afgevoerd voor export of slacht is per afgevoerd rund 0,379 euro. De invloed van de huidige DGF-heffing op
het inkomen per melkkoe is beperkt: 0,01% van het inkomen van 2022.

31

BEK nr 694 af 30/05/2023 (Gældende) Journalnummer: Ministeriet for Fødevare, Landbrug og Fiskeri, Fødevarestyrelsen,
j.nr. 2023473100482
32
Cattle Levy Fund: https://kvaegafgiftsfonden.dk/om-fonden en het Pig Levy Fund: https://svineafgiftsfonden.dk/om-fonden
33
agrimatie.nl/ThemaResultaat.aspx?subpubID=2232&themaID=2272&indicatorID=7628

54 | Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

Productiekosten en melkprijs in Nederland vergeleken met omliggende landen
Tabel 5.4

Kostprijs en melkprijs in Nederland en omringende landen in euro per 100 kg in 202134

EU-lidstaat

NL

Belgie

Duitsland

Denemarken

Frankrijk

Ierland

EU

Productiekosten

47,91

46,41

45,36

42,36

53,33

36,23

48,02

Melkprijs

33,75

36,54

36,27

37,50

37,70

36,81

36,81

tekort

-14,16

-9,87

-9,09

-4,89

-15,63

+ 0,58

11,21

Tekort in %

-30

-21

-20

-12

-29

+2

-23

Zowel de productiekosten per 100 kg melk als de opbrengsten verschillen sterk tussen verschillende EUlidstaten. In de meeste EU-lidstaten (met uitzondering van Ierland) is de melkprijs die melkveehouders
ontvangen onvoldoende om alle kosten te vergoeden. Over het algemeen worden tussen de 75% en 80%
van de gemaakte kosten vergoed door de melkprijs.

5.2.2

Varkensbedrijven

Inkomens op varkensbedrijven schommelen sterk tussen jaren. Gemiddeld over de jaren 2000-2022 (raming)
bedroeg dit circa 45.000 euro per bedrijf, echter met forse uitschieters. In 2019 kwam het gemiddeld inkomen
uit bedrijf uit op circa 355.000 euro vanwege een sterk aantrekkelijke wereldmarkt, waarna het in 2020 onder
nul uitkwam (tabel 5.5). Het geraamde inkomen in 2022 bedroeg 28.000 euro. In de varkenshouderij had 20%
van de bedrijven in de periode 2016-2019 een gemiddeld inkomen dat lager was dan 8.500 euro.35

Tabel 5.5

Samenvattend overzicht economische resultaten van varkensbedrijven

Jaar

gemiddeld

2022R

2021V

2020D

2019

2018

Aantal zeugen

903

770

816

761

744

Inkomen uit bedrijf (euro)

-83.300

9.600

61.100

430.600

-25.100

Grootgebrachte biggen per zeug per jaar

31,1

31,7

30,7

29,8

29,6

Afgeleverde biggen per jaar

28.083

24.409

25.051

22.678

22.022

-2,97

0,39

2,44

18,99

-1,14

Aantal gem. aanwezige vleesvarkens

2.730

2.596

2.637

2.307

2.169

Inkomen uit bedrijf (euro)

110.600

44.100

-24.500

219.400

24.300

Aantal mestrondes per jaar

3,1

3,11

3,11

3,1

3,02

Afgeleverde vleesvarkens per jaar

8.463

8.074

8.201

7.152

6.550

13,07

5,46

-2,99

30,68

3,71

Gespecialiseerde zeugenbedrijven

Inkomen uit bedrijf per afgeleverde big (euro)

3,54

Gespecialiseerde vleesvarkensbedrijven

Inkomen uit bedrijf per afgeleverd vleesvarken (euro)

9,99

Bron: Bedrijveninformatienet.

Op een gemiddeld gespecialiseerd zeugenbedrijf is het gemiddelde inkomen uit bedrijf per big 3,54 euro met
grote variatie tussen jaren en bedrijven. Voor een gespecialiseerd vleesvarkensbedrijf is het inkomen uit
bedrijf per afgeleverd vleesvarken gemiddeld 9,99 euro, maar ook hier is er grote variatie tussen jaren en
bedrijven (Tabel 4.2).
DGF-heffing in 2023
In tabel 5.6 staat de DGF-heffing voor 2023 voor de varkenshouderij weergegeven. De toegerekende kosten
(voerkosten, diergezondheid, energie en overige kosten) per zeug per jaar zijn in 2022 1.303 euro per zeug
en 325 euro per vleesvarken. De DGF-heffing is 0,19% van de toegerekende kosten op een zeugenbedrijf en
34

Varkens Diergezondheidsfonds (rvo.nl)
https://www.europeanmilkboard.org/fileadmin/Dokumente/Milk_Production_Costs/Update_2021/Zahlen_2021_Ausschau_2022/
Kostenstudie_Zahlen_2021_EN.pdf
35
Bergevoet, R., M. van Asseldonk, H. van der Meulen, J. Jager en R. van der Meer, 2021. Een fiscale klimaat- en
calamiteitenreserve voor de landbouw?; Beoordeling van een additioneel risicomanagementinstrument. Wageningen, Wageningen
Economic Research, Rapport 2021-032. 58 blz.; 9 fig.; 10 tab.; 16 ref.

Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

| 55

0,05% op een vleesvarken bedrijf. Ook de invloed van de DGF-heffing op het inkomen voor varkensbedrijven
is beperkt (voor zeugenbedrijven 1,6% en vleesvarkensbedrijven 0.2% van het inkomen in 2022).

Tabel 5.6

DGF-heffing in 2023 in de varkenshouderij per afgevoerd dier36

Type dier

Tarief per afgevoerd dier
(euro)

Vleesvarken van A- of B-bedrijf, afgevoerd voor slacht of export

0,163

Big van A- of B-bedrijf, afgevoerd naar E- of F-bedrijf

0,057

Zeug, beer of gelt, afgevoerd van A- of B-bedrijf

0,081

Big, afgevoerd van A- of B-bedrijf naar A-, B-, C- of D-bedrijf of voor slacht of export

0,081

Varken van C- of D-bedrijf

0,081

Varken, afgevoerd van E- of F-bedrijf

0,024

Productiekosten in Nederland vergeleken met omliggende landen

Figuur 5.1

Productiekosten varkenshouderij in Nederland in 2021 vergeleken met omliggende landen

De productiekosten in de varkenshouderij in Nederland zijn hoger dan in sommige omringende landen. Dit
komt vooral door duurder voer en hogere mestafzetkosten. De belangrijkste landen met een professionele
varkensproductie in West-Europa hebben een berekende kostprijs van gemiddeld 1,60 euro per kg
slachtgewicht. In Nederland is de kostprijs van 1,67 euro per kg duidelijk hoger. De verschillen tussen landen
zijn groot.37 Nederland kan toch zijn handelspositie handhaven door de afzet van vers pluimveevlees (met
name borstfilet) naar Duitsland.

5.2.3

Vleeskuikenbedrijven

In 2022 was het inkomen van het gemiddelde vleeskuikenbedrijf 128.800 euro per bedrijf. Het vijfjarig
gemiddeld inkomen was 135.340 euro per bedrijf (Bedrijveninformatienet). Deze daling is vooral het gevolg
van hogere energie- en voerkosten. In de vleeskuikenhouderij zijn de verschillen groot tussen de
verschillende segmenten (houderijsystemen), zowel in management als in kosten en opbrengsten. Bedrijven
36
37

https://www.rvo.nl/sites/default/files/2022-10/Overzicht%20tarieven%20pluimvee%202023.pdf
https://agrimatie.nl/SectorResultaat.aspx?subpubID=2232&sectorID=2255&themaID=2269

56 | Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

met langzaam groeiende kuikens (onder andere Beter Leven keurmerk) leveren aan de Nederlandse markt,
terwijl reguliere kuikens bestemd zijn voor de foodservice en export. Elke markt kent haar eigen dynamiek
en prijsvorming. De laatste jaren zijn de inkomens bij bedrijven die voor de reguliere markt produceren
ongeveer even hoog als de bedrijven die voor 1 ster Beter Leven keurmerk produceren.
Een volwaardig vleeskuiken bedrijf heeft circa 4.300 m2 staloppervlak. Op deze oppervlakte kun je
90.000 reguliere vleeskuikens houden of 52.000 Beter Leven 1 ster-kuikens. Een bedrijf dat voor de
reguliere markt produceert levert 670.000 vleeskuikens per jaar (90.000 per ronde * 7,45 aantal rondes).
Een bedrijf dat vleeskuikens produceert onder het Beter Leven keurmerk (BLK) levert 302.000 vleeskuikens
per jaar (52,000 * 5,80). Het inkomen per vleeskuiken is 0,17 euro per afgeleverd vleeskuiken voor een
regulier bedrijf en 0,37 euro per afgeleverd vleeskuiken voor een BLK-bedrijf. De verwachting is dat in 2023
50% van de bedrijven voor de reguliere markt produceert en de andere 50% voor BLK.
DGF-heffing 2023
De heffing in 2023 is 0,009876 euro per opgezet vleeskuiken en 0,014508 euro per opgezet traaggroeiend
kuiken.38
De toegerekende kosten (voerkosten, diergezondheid, energie en overige kosten) bedroegen in 2022 in
Nederland 2,264 euro per opgezet vleeskuiken. De DGF-kosten zijn 0,38% van de variabele kosten bij
reguliere vleeskuiken en 0,58% bij traaggroeiende kuikens.39 De invloed van de DGF-heffing op het inkomen
in 5,8% van het inkomen voor een regulier bedrijf en 3,9% voor een bedrijf met traaggroeiende kuikens.

5.2.4

Legpluimveebedrjiven

Productiekosten in Nederland vergeleken met omliggende landen
De pluimveevleessector heeft vooral afzet op de markt in Duitsland en het Verenigd Koninkrijk.

100.0
90.0
80.0

Eurocent per kg

70.0
60.0
50.0
40.0
30.0
20.0
10.0
0.0
NL
Day old chicks

figuur 5.2

DE
voer

FR

UK

IT

ES

overige variable kosten

arbeid

DK
huisvesting

PL

HU

algemeen

Productiekosten van pluimveevlees in een aantal Europese landen in 2017 in eurocent per kg

levend gewicht40

De productiekosten op bedrijfsniveau bedroegen in 2017 gemiddeld 82,5 eurocent per kg levend gewicht.
Nederland behoorde met Polen tot de EU-landen met de laagste productiekosten.41
38

Pluimvee Tarieven 2023 (rvo.nl)
https://agrimatie.nl/Binternet.aspx?ID=25&Bedrijfstype=9&SelectedJaren=2022@2021@2020@2019&GroteKlassen=Alle%20bed
rijven
40
van Horne, P. L. M. (2018). Competitiveness of the EU poultry meat sector, base year 2017: international comparison of production
costs. (Wageningen Economic Research report; No. 2017-005). Wageningen Economic Research. https://doi.org/10.18174/465696
41
na 2017 heeft er geen landenvergelijking naar kostprijzen in de vleeskuikenhouderij
39

Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

| 57

Het inkomen op legpluimveebedrijven normale bedrijfsvoering was in 2022 163.500 euro per bedrijf. Het
gemiddeld inkomen per bedrijf in de periode 2018-2022 was 133.520 euro.
Tussen leghennenbedrijven zijn ieder jaar grote verschillen in inkomen. In de afgelopen jaren was het
verschil tussen de beste 20% (P20) en de slechtste 20% bedrijven (P80) vaak meer dan 220.000 euro per
bedrijf. Een uitzondering daarop was in 2017 toen de inkomensverschillen veel groter waren (bijna 440.000
verschil tussen P20 en P80) doordat bedrijven die door de fipronilaffaire zijn getroffen zeer grote
economische schade hebben geleden. In 2022 zullen ook grote verschillen optreden door de extreme
prijsontwikkelingen van eieren en voer. Volgens de raming behaalt in 2022 20% van de bedrijven een lager
inkomen dan -110.000 euro en 20% van de bedrijven een hoger inkomen dan 350.000 euro per bedrijf (met
1.47 arbeidsjaareenheid per bedrijf). Het inkomen per gemiddeld aanwezige leghen is 3,47 euro.
DGF-heffing in 2023:
Deze is 0,144984 euro per opgezette leghen voor kooikippen, 0,220097 euro per opgezette leghen voor
scharrelkippen, 0,344869 euro per opgezette leghen voor scharrelkippen en 0,663282 per opgezette leghen
voor biologische kippen.42 De toegerekende kosten (voerkosten, diergezondheid, energie en overige kosten)
per leghen per jaar zijn in 2022 20,00 euro. De DGF-heffing is voor scharrelkippen 0.90% van de
toegerekende kosten.43 Bij een productieduur van 14 maanden is de invloed van de DGF-heffing op het
inkomen voor scharrelkippen 7,3%.
Productiekosten in Nederland vergeleken met omliggende landen
140.0
120.0

Eurocent per kg

100.0
80.0
60.0
40.0
20.0
0.0
NL

DE
Hen

Figuur 5.3

voer

FR

ES

IT

overig

arbeid

huisvesting

DK

PL

HU

algemeen

Productiekosten eieren in een aantal Europese landen in 2021 in eurocent per kg ei44

De eiersector heeft vooral afzet op de Duitse markt Polen is de belangrijkste concurrent.
De productiekosten van schaaleieren geproduceerd in verrijkte kooien zijn berekend voor acht EU-landen:
Nederland, Duitsland, Frankrijk, Spanje, Italië, Denemarken, Polen en Hongarije. Tussen deze belangrijkste
eierproducerende landen varieerden de productiekosten van schaaleieren in 2021 van 100,6 eurocent per kg
eieren in Duitsland tot 96,4 eurocent in Polen. Ook hier behoort Nederland tot de landen met de laagste
kostprijs. Belangrijke concurrentie is er Polen en Hongarije.45 Naast de productie in verrijkte kooien vindt er
veel productie van eieren plaats in andere huisvestingsystemen met of zonder buitenuitloop.

42

Pluimvee Tarieven 2023 (rvo.nl)
https://agrimatie.nl/Binternet.aspx?ID=24&Bedrijfstype=10&SelectedJaren=2022%402021&GroteKlassen=Alle+bedrijven
44
van Horne, P.L.M. en Bondt, N. (2023). Competitiveness of the EU egg sector, base year 2021: international comparison of
production costs of eggs and egg products. (Report / Wageningen Economic Research; No. 2023-006). Wageningen Economic
Research. https://doi.org/10.18174/583668
45
van Horne, P.L.M. en Bondt, N. (2023). Competitiveness of the EU egg sector, base year 2021: international comparison of
production costs of eggs and egg products. (Report/Wageningen Economic Research; No. 2023-006). Wageningen Economic
Research. https://doi.org/10.18174/583668
43

58 | Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

6

Conclusies

• De schatting voor de introductiekansen voor de belangrijkste bestrijdingsplichtige dierziekten zijn:
o voor Klassieke varkenspest: (KVP) 1 keer per 20 jaar;
o voor Afrikaanse varkenspest (AVP) op Nederlandse varkensbedrijven: de kans is wisselend voor de
verschillende infectie routes variërend tussen 1 keer per 5 jaar en 1 keer op de 40 jaar;
o voor Mond-en-klauwzeer(MKZ): 1 keer per 20 jaar;
o voor Hoog-pathogene Aviaire influenza (HPAI): 14 introducties per jaar;
o voor rundertuberculose (rTBC): Fok en gebruiksdieren: 1 keer per 5 jaar en kalveren: 1,1 keer per jaar.
• De berekende verwachte bestrijdingskosten voor MKZ en KVP zijn in de 2025/2029-scenario’s lager dan
eerder berekend voor de periode 2020/2024.
• Verschillen met de eerder verrichte studie voor de periode 2020/2024 worden onder meer veroorzaakt
door een lager ingeschatte kans op insleep voor KVP en MKZ (1 per 20 jaar in plaats van 1 per 15 jaar).
Voor AI zijn de bestrijdingskosten aanzienlijk toegenomen. Met name door het aantal toegenomen
uitbraken per seizoen.
• De verwachte bestrijdingskosten voor MKZ, KVP en HPAI zijn voor de betreffende sectoren samengevat in
tabel 6.1

Tabel 6.1

Verwachte bestrijdingskosten voor MKZ, KVP en HPAI (rekening houdend met.35% bijdrage EU)

Sector

Gemiddeld

95%

99%

Varkenshouderij

2.54

12.43

61.73

Rundveehouderij

2.15

11.06

45.06

Schapenhouderij

0.11

0.71

1.85

Geitenhouderij

0.10

0.55

2.48

Pluimveehouderij

69.68

106.37

127.45

• De DGF-heffing in relatie tot de andere kosten op het bedrijf is beperkt. De DGF-heffing als aandeel van de
toegerekende kosten is zeer beperkt. Ondanks dat het in absolute zin behoorlijke kosten per bedrijf
kunnen zijn met name in de pluimveehouderij.
• Door het beperkte aandeel van de DGF-heffing in de kostprijs is de invloed van deze heffing op de
concurrentiepositie van de Nederlandse veehouderij in vergelijking met andere landen gering.

Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

| 59

Bronnen en literatuur

Backer, J., Bergevoet, R., Fischer, E., Nodelijk, G., Bosman, K., Saatkamp, H. en van Roermund, H., 2011.
Control of highly pathogenic avian influenza: epidemiological and economic aspects. LEI Wageningen UR
Den Haag.
Backer, J.A., Hagenaars, T.J., Nodelijk, G. en van Roermund, H.J.W., 2012. Vaccination against foot-andmouth disease I: Epidemiological consequences. Preventive Veterinary Medicine 107, 27-40.
Backer, J.A., Hagenaars, T.J., van Roermund, H.J.W. en de Jong, M.C.M., 2009. Modelling the effectiveness
and risks of vaccination strategies to control classical swine fever epidemics. Journal of The Royal Society
Interface 6, 849-861.
Boender, G.J., Hagenaars, T.J., Bouma, A., Nodelijk, G., Elbers, A.R.W., de Jong, M.C.M. en van Boven, M.,
2007. Risk Maps for the Spread of Highly Pathogenic Avian Influenza in Poultry. PLoS Comput Biol 3,
e71.
Boender, G.J., van den Hengel, R., van Roermund, H.J.W. en Hagenaars, T.J., 2014. The Influence of
Between-Farm Distance and Farm Size on the Spread of Classical Swine Fever during the 1997–1998
Epidemic in The Netherlands. PLoS ONE 9(4): e95278.
Boender, G.J., van Roermund, H.J.W., de Jong, M.C.M. en Hagenaars, T.J., 2010. Transmission risks and
control of foot-and-mouth disease in The Netherlands: Spatial patterns. Epidemics-Neth 2, 36-47.
De Vos, C.J., van der Goot, J.A., van Zijderveld, F.G., Swanenburg, M. en Elbers, A.R.W., 2015. Risk-based
testing of imported animals: A case study for bovine tuberculosis in the Netherlands. Preventive
Veterinary Medicine 121: 8-20. http://dx.doi.org/10.1016/j.prevetmed.2015.04.017.
Gemeraad, E.A., Beerens, N. en A.R.W. Elbers. Risicoanalyse voor de Nederlandse commerciële
pluimveehouderij voor besmetting met hoog pathogeen aviair influenza virus. Wageningen Bioveterinary
Research rapport augustus 2018.
Loeffen, W.L.A., 2018. Risicoanalyse voor introductie van Afrikaanse varkenspest in gehouden varkens en
wilde zwijnen in Nederland. Wageningen Bioveterinary Research Rapport augustus 2018.
Van Asseldonk, M.A.P.M., Backer, J.A., Elbers A.R.W., Hagenaars, T.J., Longworth, N., Saatkamp, H. en
Bergevoet, R., 2009. Omvang diergezondheidsfondsen 2010-2014. Intern LEI rapport 2009.
Van Asseldonk, M.A.P.M., Backer, J.A., Elbers A.R.W., Hagenaars, T.J., Boender, G.J., Bergevoet, R., 2014.
Onderbouwing DGF-plafonds ten behoeve van herijking het convenant: Financiering bestrijding
besmettelijke dierziekten/DGF 2015-2019. Intern LEI rapport 2014.

60 | Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

Bijlage 1

Samenvattend overzicht kosten en
overschrijdingskans

Tabel B1.1 Samenvattend overzicht varkenshouderij
Plafondbedrag sector

Kans overschrijden plafond

(mln. euro per 5 jaar) (% van de 5-jaars periode)

Overheidsbijdrage

Sectorbijdrage

(mln. euro per 5 jaar)

(mln. euro per 5 jaar)

Verwachting Maximaal a)

Verwachting

Maximaal a)

0

40

2,54

125

-

0

1

19

2,29

124

0,25

1

2

15

2,13

123

0,42

2

3

12

1,99

122

0,55

3

4

10

1,89

121

0,66

4

5

9

1,79

120

0,75

5

10

6

1,45

115

1,10

10

15

5

1,19

110

1,35

15

20

4

0,99

105

1,55

20

25

3

0,82

100

1,72

25

30

3

0,68

95

1,87

30

35

2

0,55

90

1,99

35

40

2

0,44

85

2,10

40

45

2

0,34

80

2,20

45

50

2

0,26

75

2,28

50

60

1

0,14

65

2,40

60

70

1

0,07

55

2,47

70

80

0

0,03

45

2,51

80

90

0

0,01

35

2,53

90

100

0

0,00

25

2,54

100

a) Op basis van 10.000 @risk iteraties.

Tabel B1.2 Samenvattend overzicht rundveehouderij
Plafondbedrag sector

Kans overschrijden plafond

(mln. euro per 5 jaar) (% van de 5-jaarsperiode)

Overheidsbijdrage

Sectorbijdrage

(mln. euro per 5 jaar)

(mln. euro per 5 jaar)

Verwachting

Maximaal a)

Verwachting

Maximaal a)

0

23

2,15

286

-

0

1

17

1,96

285

0,19

1

2

14

1,81

284

0,34

2

3

12

1,67

283

0,48

3

4

10

1,56

282

0,59

4

5

9

1,46

281

0,69

5

10

5

1,11

276

1,03

10

15

4

0,89

271

1,26

15

20

3

0,72

266

1,43

20

25

2

0,60

261

1,55

25

30

2

0,50

256

1,65

30

35

1

0,43

251

1,72

35

40

1

0,37

246

1,78

40

45

1

0,32

241

1,83

45

50

1

0,28

236

1,87

50

60

1

0,22

226

1,93

60

70

0

0,17

216

1,98

70

80

0

0,13

206

2,01

80

90

0

0,11

196

2,04

90

100

0

0,09

186

2,06

100

a) Op basis van 10.000 @risk iteraties.

Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

| 61

Tabel B1.3 Samenvattend overzicht schapenhouderij
Plafondbedrag sector

Kans overschrijden plafond

(mln. euro per 5 jaar) (% van de 5-jaarsperiode)

Overheidsbijdrage

Sectorbijdrage

(mln. euro per 5 jaar)

(mln. euro per 5 jaar)

Verwachting Maximaal a)

Verwachting

Maximaal a)

0

23

0,11

6

-

0,00

0,25

9

0,04

6

0,08

0,25

0,5

4

0,02

6

0,09

0,50

0,75

2

0,01

6

0,10

0,75

1

1

0,01

5

0,10

1,00

1,25

1

0,01

5

0,11

1,25

1,5

1

0,01

5

0,11

1,50

1,75

0

0,01

5

0,11

1,75

2

0

0,00

4

0,11

2,00

2,25

0

0,00

4

0,11

2,25

2,5

0

0,00

4

0,11

2,50

2,75

0

0,00

4

0,11

2,75

3

0

0,00

3

0,11

3,00

3,25

0

0,00

3

0,11

3,25

3,5

0

0,00

3

0,11

3,50

3,75

0

0,00

3

0,11

3,75

4

0

0,00

2

0,11

4,00

4,25

0

0,00

2

0,11

4,25

4,5

0

0,00

2

0,11

4,50

4,75

0

0,00

2

0,11

4,75

a) Op basis van 10.000 @risk iteraties.

Tabel B1.4 Samenvattend overzicht geitenhouderij
Plafondbedrag sector

Kans overschrijden plafond

(mln. euro per 5 jaar) (% van de 5-jaarsperiode)

Overheidsbijdrage

Sectorbijdrage

(mln. euro per 5 jaar)

(mln. euro per 5 jaar)

Verwachting Maximaal a)

Verwachting

Maximaal a)

0

23

0,10

14

-

0,00

0,25

8

0,03

14

0,08

0,25

0,5

3

0,01

14

0,09

0,50

0,75

1

0,00

14

0,10

0,75

1

1

0,00

13

0,10

1,00

1,25

0

0,00

13

0,10

1,25

1,5

0

0,00

13

0,10

1,50

1,75

0

0,00

13

0,10

1,75

2

0

0,00

12

0,10

2,00

2,25

0

0,00

12

0,10

2,25

2,5

0

0,00

12

0,10

2,50

2,75

0

0,00

12

0,10

2,75

3

0

0,00

11

0,10

3,00

3,25

0

0,00

11

0,10

3,25

3,5

0

0,00

11

0,10

3,50

3,75

0

0,00

11

0,10

3,75

4

0

0,00

10

0,10

4,00

4,25

0

0,00

10

0,10

4,25

4,5

0

0,00

10

0,10

4,50

4,75

0

0,00

10

0,10

4,75

a) Op basis van 10.000 @risk iteraties.

62 | Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

Tabel B1.5 Samenvattend overzicht pluimveehouderij
Plafondbedrag sector

Kans overschrijden plafond

Overheidsbijdrage

Sectorbijdrage

(mln. euro per 5 jaar)

(% van de 5-jaarsperiode)

(mln. euro per 5 jaar)

(mln. euro per 5 jaar)

Verwachting

Maximaal a)

Verwachting

Maximaal a)

0

100

70

169

-

0

1

100

69

168

1

1

2

100

68

167

2

2

3

100

67

166

3

3

4

100

66

165

4

4

5

100

65

164

5

5

10

100

60

159

10

10

15

100

55

154

15

15

20

100

50

149

20

20

25

100

45

144

25

25

30

99

40

139

30

30

35

97

35

134

35

35

40

94

30

129

40

40

45

89

25

124

44

45

50

82

21

119

48

50

60

65

14

109

56

60

70

46

8

99

61

70

80

29

5

89

65

80

90

17

2

79

67

90

100

9

1

69

69

100

110

4

0

59

69

110

120

2

0

49

69

120

130

1

0

39

70

130

140

0

0

29

70

140

150

0

0

19

70

150

160

0

0

9

70

160

170

0

0

0

70

169

180

0

0

0

70

169

190

0

0

0

70

169

200

0

0

0

70

169

a) Op basis van 10.000 @risk iteraties.

Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

| 63

Bijlage 2

Relatie plafondbedrag en
overheidsbijdrage per 5 jaar
zonder EU-bijdrage
Varkenshouderij

Verwachte overheidsbijdrage
(miljoen Euro per 5 jaar)

4.5
4.0
3.5
3.0
2.5
2.0
1.5
1.0
0.5
0.0
0

10

20

30

40

50

60

70

80

90

100

Plafondbedrag sector (miljoen Euro per 5 jaar)

ar enshouderi
ans o erschri den plafond
an de 5 aars periode

00

90
0
0
0
50
0
0

20
0
0
0

0

20

0

0

50

0

0

0

90

00

lafondbedrag sec or mil oen Euro per 5 aar

Figuur B2.1 Relatie mogelijke plafondbedrag en overheidsbijdrage per 5 jaar zonder EU-bijdrage in de
varkenshouderij, zowel in mln. euro (boven) als in % (onder)

64 | Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

und eehouderi
erwach e o erheidsbi drage
mil oen Euro per 5 aar

0
5
0
25
20
5
0
05
00
0

0

20

0

0

50

0

0

0

90

00

lafondbedrag sec or mil oen Euro per 5 aar

und eehouderi

ans o erschri den plafond
an de 5- aars periode

00
90
0

0
0
50

0
0
20
0
0
0

0

20

0

0

50

0

0

0

90

00

lafondbedrag sec or mil oen Euro per 5 aar

Figuur B2.2 Relatie plafondbedrag en overheidsbijdrage per 5 jaar zonder EU-bijdrage in de
rundveehouderij, zowel in mln. euro (boven) als in % (onder)

Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

| 65

chapenhouderi
erwach e o erheidsbi drage
mil oen Euro per 5 aar

0 20

0
0
0
0

2

0

0

00
00

00
0 02
0 00
0

2

5

lafondbedrag sec or mil oen Euro per 5 aar

chapenhouderi
ans o erschri den plafond
an de 5 aars periode

00

90
0
0
0
50
0
0

20
0
0
0

2

5

lafondbedrag sec or mil oen Euro per 5 aar

Figuur B2.3 Relatie plafondbedrag en overheidsbijdrage per 5 jaar zonder EU-bijdrage in de
schapenhouderij, zowel in mln. euro (boven) als in % (onder)

66 | Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

Gei enhouderi
erwach e o erheidsbi drage
mil oen Euro per 5 aar

0 20

0
0
0
0

2

0

0

00
00

00
0 02
0 00
0

2

5

lafondbedrag sec or mil oen Euro per 5 aar

Gei enhouderi

ans o erschri den plafond
an de 5 aars periode

00

90
0
0
0
50
0
0

20
0
0
0

2

5

lafondbedrag sec or mil oen Euro per 5 aar

Figuur B2.4 Relatie plafondbedrag en overheidsbijdrage per 5 jaar zonder EU-bijdrage in de geitenhouderij,
zowel in mln. euro (boven) als in % (onder)

Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

| 67

luim eehouderi

erwach e o erheidsbi drage
mil oen Euro per 5 aar

20 0
00 0
00
00
00
20 0
00
0

25

50

5

00

25

50

5

200

lafondbedrag sec or mil oen Euro per 5 aar

luim eehouderi

ans o erschri den plafond
an de 5 aars periode

00

90
0
0
0
50
0
0

20
0
0
0

25

50

5

00

25

50

5

200

lafondbedrag sec or mil oen Euro per 5 aar

Figuur B2.5 Relatie plafondbedrag en overheidsbijdrage per 5 jaar zonder EU-bijdrage in de
pluimveehouderij, zowel in mln. euro (boven) als in % (onder)

68 | Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

Tabel B2.1 Samenvattend overzicht varkenshouderij zonder EU-bijdrage
Plafondbedrag sector

Kans overschrijden plafond

Overheidsbijdrage

Sectorbijdrage

(mln. euro per 5 jaar)

(% van de 5-jaarsperiode)

(mln. euro per 5 jaar)

(mln. euro per 5 jaar)

Verwachting

Maximaal a)

Verwachting

Maximaal a)

0

40

3,99

210

-

0

1

22

3,71

209

0,28

1

2

17

3,52

208

0,47

2

3

15

3,36

207

0,63

3

4

13

3,23

206

0,76

4

5

11

3,11

205

0,88

5

10

7

2,66

200

1,33

10

15

6

2,34

195

1,65

15

20

5

2,08

190

1,91

20

25

4

1,86

185

2,13

25

30

4

1,66

180

2,33

30

35

3

1,48

175

2,51

35

40

3

1,31

170

2,68

40

45

3

1,16

165

2,83

45

50

3

1,02

160

2,97

50

60

2

0,78

150

3,21

60

70

2

0,58

140

3,41

70

80

1

0,42

130

3,57

80

90

1

0,30

120

3,69

90

100

1

0,20

110

3,79

100

a) Op basis van 10.000 @risk iteraties.

Tabel B2.2 Samenvattend overzicht rundveehouderij zonder EU-bijdrage
Plafondbedrag sector

Kans overschrijden plafond

Overheidsbijdrage

(mln. euro per 5 jaar)

(% van de 5-jaars periode)

(mln. euro per 5 jaar)

Sectorbijdrage
(mln. euro per 5 jaar)

Verwachting

Maximaal a)

Verwachting

Maximaal a)

0

23

3,43

489

-

0

1

17

3,24

488

0,19

1

2

16

3,07

487

0,36

2

3

14

2,92

486

0,51

3

4

13

2,79

485

0,64

4

5

11

2,67

484

0,76

5

10

8

2,20

479

1,22

10

15

6

1,88

474

1,55

15

20

4

1,63

469

1,80

20

25

4

1,43

464

2,00

25

30

3

1,26

459

2,17

30

35

2

1,12

454

2,31

35

40

2

1,01

449

2,42

40

45

2

0,90

444

2,53

45

50

2

0,81

439

2,62

50

60

1

0,67

429

2,76

60

70

1

0,56

419

2,87

70

80

1

0,47

409

2,96

80

90

1

0,40

399

3,03

90

100

1

0,34

389

3,09

100

a) Op basis van 10.000 @risk iteraties.

Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

| 69

Tabel B2.3 Samenvattend overzicht schapenhouderij zonder EU-bijdrage
Plafondbedrag sector

Kans overschrijden plafond

Overheidsbijdrage

Sectorbijdrage

(mln. euro per 5 jaar)

(% van de 5-jaarsperiode)

(mln. euro per 5 jaar)

(mln. euro per 5 jaar)

Verwachting

Maximaal a)

Verwachting

Maximaal a)

0

23

0,17

12

-

0,00

0,25

9

0,04

12

0,13

0,25

0,5

4

0,02

12

0,15

0,50

0,75

2

0,01

11

0,16

0,75

1

1

0,01

11

0,16

1,00

1,25

1

0,01

11

0,17

1,25

1,5

1

0,01

11

0,17

1,50

1,75

0

0,01

10

0,17

1,75

2

0

0,00

10

0,17

2,00

2,25

0

0,00

10

0,17

2,25

2,5

0

0,00

10

0,17

2,50

2,75

0

0,00

9

0,17

2,75

3

0

0,00

9

0,17

3,00

3,25

0

0,00

9

0,17

3,25

3,5

0

0,00

9

0,17

3,50

3,75

0

0,00

8

0,17

3,75

4

0

0,00

8

0,17

4,00

4,25

0

0,00

8

0,17

4,25

4,5

0

0,00

8

0,17

4,50

4,75

0

0,00

7

0,17

4,75

a) Op basis van 10.000 @risk iteraties.

Tabel B2.4 Samenvattend overzicht geitenhouderij zonder EU-bijdrage
Plafondbedrag sector

Kans overschrijden plafond

Overheidsbijdrage

Sectorbijdrage

(mln. euro per 5 jaar)

(% van de 5-jaarsperiode)

(mln. euro per 5 jaar)

(mln. euro per 5 jaar)

Verwachting

Maximaal a)

Verwachting

Maximaal a)

0

23

0,17

22

-

0,00

0,25

8

0,03

22

0,15

0,25

0,5

3

0,01

22

0,16

0,50

0,75

1

0,00

21

0,17

0,75

1

1

0,00

21

0,17

1,00

1,25

0

0,00

21

0,17

1,25

1,5

0

0,00

21

0,17

1,50

1,75

0

0,00

20

0,17

1,75

2

0

0,00

20

0,17

2,00

2,25

0

0,00

20

0,17

2,25

2,5

0

0,00

20

0,17

2,50

2,75

0

0,00

19

0,17

2,75

3

0

0,00

19

0,17

3,00

3,25

0

0,00

19

0,17

3,25

3,5

0

0,00

19

0,17

3,50

3,75

0

0,00

18

0,17

3,75

4

0

0,00

18

0,17

4,00

4,25

0

0,00

18

0,17

4,25

4,5

0

0,00

18

0,17

4,50

4,75

0

0,00

17

0,17

4,75

a) Op basis van 10.000 @risk iteraties.

70 | Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

Tabel B2.5 Samenvattend overzicht pluimveehouderij zonder EU-bijdrage
Plafondbedrag sector

Kans overschrijden plafond

Overheidsbijdrage

(mln. euro per 5 jaar)

(% van de 5-jaarsperiode)

(mln. euro per 5 jaar)

Sectorbijdrage
(mln. euro per 5 jaar)

Verwachting

Maximaal a)

Verwachting

Maximaal a)

0

100

107

269

-

0

1

100

106

268

1

1

2

100

105

267

2

2

3

100

104

266

3

3

4

100

103

265

4

4

5

100

102

264

5

5

10

100

97

259

10

10

15

100

92

254

15

15

20

100

87

249

20

20

25

100

82

244

25

25

30

100

77

239

30

30

35

100

72

234

35

35

40

100

67

229

40

40

45

99

62

224

45

45

50

98

57

219

50

50

60

95

48

209

60

60

70

88

39

199

69

70

80

79

30

189

77

80

90

68

23

179

84

90

100

55

17

169

91

100

110

43

12

159

95

110

120

32

8

149

99

120

130

23

5

139

102

130

140

16

3

129

104

140

150

11

2

119

105

150

160

7

1

109

106

160

170

4

1

99

107

170

180

2

0

89

107

180

190

1

0

79

107

190

200

1

0

69

107

200

a) Op basis van 10.000 @risk iteraties.

Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

| 71

Bijlage 3

Opsplitsing kosten besmette en
preventief geruimde
pluimveebedrijven

In onderstaande tabel zijn de HPAI-bestrijdingskosten voor pluimvee uitsplitst. Naast de totale
bestrijdingskosten zijn in de kolom ‘alleen besmette bedrijven’ de kosten weergegeven die samenhangen
met het bestrijden van een uitbraak en het ruimen van besmette bedrijven. Dit zijn de algemene kosten die
samenhangen met het bestrijden van een uitbraak (zoals screening), evenals de kosten die gepaard gaan
met het specifiek ruimen van besmette bedrijven (zoals ruimingskosten en de vergoeding voor de geruimde
dieren). In de kolom ‘alleen preventief geruimde bedrijven’ zijn alleen die kosten die samenhangen met het
ruimen van deze bedrijven weergegeven (ruimingskosten en vergoeding voor preventief geruimde dieren).
Zoals uit de tabel blijkt is de verwachtingswaarde voor ‘alleen preventief geruimde bedrijven’ 38 mln. euro
per 5 jaar. De verwachtingswaarde ‘alleen besmette bedrijven’ is 31 mln. euro per 5 jaar. Onder de
bestrijdingsstrategie met preventief ruimen als onderdeel zijn de kosten verbonden aan het ruimen van deze
bedrijven hoger dan de rest van de bestrijdingskosten (inclusief ruimen van besmette bedrijven).
Nota bene: deze bedragen zijn waarschijnlijk anders bij de recent aangepaste bestrijdingsstrategie waarbij
preventief ruimen in 1 km vervangen wordt door intensieve monstername in 3 km rond besmette bedrijven.
Voor een goede inschatting van de bestrijdingskosten van deze nieuwe strategie is nader onderzoek
noodzakelijk.

Tabel B3.1 Opsplitsing bestrijdingskosten voor besmette en preventief geruimde pluimveebedrijven
Pluimvee-2025/2029

Pluimvee-2025/2029

Pluimvee-2025/2029

Alleen besmette bedrijven

Alleen preventief geruimde bedrijven

Kans (%) Verwachtingswaarde

Kans (%) Verwachtingswaarde

Kans (%)

(mln. euro)

(mln. euro)

Verwachtingswaarde
(mln. euro)

0

0

0

0

0

0

0

0-10

0

0

0

0

1

0

10-20

0

0

3

1

9

1

20-30

1

0

42

11

21

5

30-40

5

2

44

15

27

10

40-50

12

5

10

4

20

9

50-60

18

10

1

0

12

7

60-70

19

12

0

0

6

4

70-80

17

12

0

0

2

2

80-90

12

10

0

0

1

1

90-100

8

8

0

0

0

0

100-110 4

4

0

0

0

0

110-120 2

3

0

0

0

0

120-130 1

2

0

0

0

0

130-140 0

1

0

0

0

0

140-150 0

0

0

0

0

0

150-200 0

0

0

0

0

0

200-250 0

0

0

0

0

0

250-300 0

0

0

0

0

0

>300

0

0

0

0

0

0

Totaal

100

70

100

31

100

38

72 | Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

Wageningen Economic Research Rapport 2023-134

| 73

Wageningen Economic Research

De missie an

Postbus 29703

na ure o impro e he quali y of life’. Binnen Wageningen University & Research

ageningen Uni ersi y &

esearch is ‘To explore he po en ial of

2502 LS Den Haag

bundelen Wageningen University en gespecialiseerde onderzoeksinstituten van

T 070 335 83 30

Stichting Wageningen Research hun krachten om bij te dragen aan de oplossing

E communications.ssg@wur.nl

van belangrijke vragen in het domein van gezonde voeding en leefomgeving. Met

wur.nl/economic-research

ongeveer 30 vestigingen, 7.600 medewerkers (6.700 fte) en 13.100 studenten en
ruim 150.000 Leven Lang Leren-deelnemers behoort Wageningen University &

RAPPORT 2023-134

Research wereldwijd tot de aansprekende kennisinstellingen binnen haar domein.
De integrale benadering van de vraagstukken en de samenwerking tussen
verschillende disciplines vormen het hart van de unieke Wageningen aanpak.

Wageningen Economic Research

De missie van Wageningen University & Research is ‘To explore the potential of

Postbus 29703

nature to improve the quality of life’. Binnen Wageningen University & Research

2502 LS Den Haag

bundelen Wageningen University en gespecialiseerde onderzoeksinstituten van

T 070 335 83 30

Stichting Wageningen Research hun krachten om bij te dragen aan de oplossing

E communications.ssg@wur.nl

van belangrijke vragen in het domein van gezonde voeding en leefomgeving.

wur.nl/economic-research

Met ongeveer 30 vestigingen, 7.600 medewerkers (6.700 fte) en 13.100 studenten

Epidemiologische en economische
onderbouwing DGF-plafonds 2025/2029

en ruim 150.000 Leven Lang Leren-deelnemers behoort Wageningen University &
Rapport 2023-134

Research wereldwijd tot de aansprekende kennisinstellingen binnen haar domein.

ISBN 978-94-6447-909-6

De integrale benadering van de vraagstukken en de samenwerking tussen
verschillende disciplines vormen het hart van de unieke Wageningen aanpak.

Bergevoet, R.H.M, Elbers, A.R.W., Hagenaars, T.J., Taghvafard, H., Vollebregt, T., Boender, G.J.,
Van Asseldonk, M.A.P.M.