Regeling van de Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en de Minister van
Justitie en Veiligheid van
, kenmerk
, houdende wijziging van de
Regeling beoordelingscommissie late zwangerschapsafbreking en levensbeëindiging bij
pasgeborenen in verband met de uitbreiding van de taken van de
beoordelingscommissie met de beoordeling van de zorgvuldigheid van levensbeëindiging
bij kinderen van 1-12 jaar
De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en de Minister van Justitie en Veiligheid,
Besluiten:
Artikel I
De Regeling beoordelingscommissie late zwangerschapsafbreking en levensbeëindiging bij
pasgeborenen wordt als volgt gewijzigd:
A
Artikel 1 wordt als volgt gewijzigd:
1. Onder verlettering van de onderdelen f tot en met i tot i tot en met l worden na onderdeel e drie
onderdelen ingevoegd, luidende:
f. kind: een kind dat de leeftijd van één jaar heeft bereikt, maar de leeftijd van twaalf
jaren nog niet heeft bereikt;
g. ouders: de gezaghebbende ouder of ouders dan wel de voogd of voogden van de
pasgeborene of het kind;
h. levensbeëindiging: het toedienen van farmaca met als doel het leven van een
pasgeborene of een kind te beëindigen;
2. Onderdeel i (nieuw) komt te luiden:
i. arts: de arts die onder eigen medische-professionele verantwoordelijkheid de verrichting
heeft gedaan die heeft geleid tot late zwangerschapsafbreking of levensbeëindiging bij een
pasgeborene of een kind;
B
In artikel 2, onderdeel b, wordt na ‘bij een pasgeborene’ ingevoegd ‘of een kind’.
C
Na artikel 7 wordt een artikel ingevoegd, luidende:
Artikel 7a
In het geval van levensbeëindiging bij een kind heeft de arts zorgvuldig gehandeld, indien:
a. de arts op basis van heersend medisch inzicht tot de overtuiging kon komen dat sprake
was van uitzichtloos en ondraaglijk lijden van het kind;
b. naar overtuiging van de arts er geen redelijke mogelijkheid bestond om het lijden van
het kind weg te nemen, hetgeen onder meer betekent dat palliatieve zorg niet toereikend
was of zou zijn geweest om het lijden te verlichten;
c. de arts de ouders volledig op de hoogte heeft gesteld van de diagnose en de daarop
gebaseerde prognose en dat de arts met de ouders heeft besproken dat levensbeëindiging
de enige redelijke mogelijkheid was om het lijden van het kind weg te nemen;
d. de arts met het kind, indien het daartoe in staat was, de diagnose en de daarop
gebaseerde prognose heeft besproken, op een wijze die passend was bij het
bevattingsvermogen van het kind, en de arts met het kind heeft besproken dat
levensbeëindiging de enige redelijke mogelijkheid was om het lijden weg te nemen en er
bij de arts redelijkerwijs geen enkel vermoeden bestond dat de levensbeëindiging tegen de
wil van het kind werd uitgevoerd;
e. de ouders toestemming gegeven hebben voor de uitvoering van de levensbeëindiging;
f. de arts ten minste één onafhankelijke arts heeft geraadpleegd, die beschikt over voor de
situatie van het kind relevante expertise, en deze arts schriftelijk zijn oordeel heeft
gegeven over de hiervoor genoemde zorgvuldigheidseisen, of indien het geven van een
schriftelijk oordeel niet tijdig mogelijk was, mondeling zijn oordeel heeft gegeven en dit
mondelinge oordeel later schriftelijk heeft vastgelegd; en
g. de levensbeëindiging medisch zorgvuldig is uitgevoerd.

1

D
Artikel 11 komt te luiden:
Artikel 11
Deze regeling wordt aangehaald als: Regeling beoordelingscommissie late
zwangerschapsafbreking en levensbeëindiging bij pasgeborenen en kinderen.
Artikel II
Deze regeling treedt in werking met ingang van [PM]

Deze regeling zal met de toelichting in de Staatscourant worden geplaatst.

De Minister van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport,

De Minister van Justitie en Veiligheid,

2

Toelichting
Algemeen deel
1. Inleiding
Sinds enige jaren wordt in de medische praktijk discussie gevoerd over beslissingen rond het
levenseinde van ongeneeslijk zieke kinderen tussen 1 en 12 jaar. Aangezien weinig gegevens
beschikbaar waren over de praktijk van beslissingen rond het levenseinde van deze kinderen en
onbekend was hoe vaak bij kinderen uit deze leeftijdsgroep levensbeëindiging aan de orde komt,
heeft de Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (hierna: VWS) opdracht gegeven tot een
onderzoek. Dit heeft geleid tot het onderzoeksrapport ‘Medische beslissingen rond het levenseinde
bij kinderen (1-12)’ 1 (hierna: het onderzoek), dat namens de Nederlands Vereniging voor
Kindergeneeskunde (hierna: NVK) uitgevoerd is door het Universitair Medisch C entrum Groningen,
het Erasmus MC Rotterdam en het Academisch Medisch C entrum Amsterdam.
Uit het onderzoek is naar voren gekomen dat er onder artsen en ouders van ongeneeslijk zieke
kinderen, die uitzichtloos en ondraaglijk lijden en naar verwachting binnen afzienbare tijd zullen
sterven, behoefte bestaat aan de mogelijkheid van levensbeëindiging. In een klein aantal gevallen
is de toepassing van palliatieve zorg ontoereikend waardoor het kind onnodig (lang) lijdt zonder
dat er perspectief is op verbetering. Een deel van de artsen die aan het onderzoek deelnamen
heeft de behoefte geuit aan duidelijke regelgeving inzake levensbeëindiging bij kinderen in
gevallen van ondraaglijk en uitzichtloos lijden waar behandelopties, waaronder palliatieve zorg,
onvoldoende effect hebben. De onderzoekers hebben op basis van voornoemde bevindingen onder
meer aanbevolen de bestaande regelgeving ten aanzien van levensbeëindiging te verhelderen en
na te gaan of nadere regulering van levensbeëindiging bij kinderen aangewezen is.
De NVK heeft in een herzien standpunt van maart 2020 geoordeeld dat er een regeling voor
levensbeëindiging zou moeten komen voor kinderen in de leeftijd van 1 tot 12 jaar die uitzichtloos
en ondraaglijk lijden en waarbij palliatieve zorg niet volstaat. 2 Het gaat om kinderen waarvan
verwacht wordt dat zij binnen afzienbare tijd zullen overlijden en die een leven van ernstig en
uitzichtloos lijden tegemoet gaan. De NVK vindt uitbreiding van de bestaande Regeling
beoordelingscommissie late zwangerschapsafbreking en levensbeëindiging bij pasgeborenen
(hierna: Regeling LZA/LP) de beste stap om aan de geconstateerde behoefte uit de praktijk te
voldoen en artsen de gewenste juridische bescherming te bieden.
Bij brief van 13 oktober 2020 heeft de Minister van VWS, mede namens de Minister van Justitie en
Veiligheid, zijn reactie op het onderzoek aan de Tweede Kamer gezonden. 3 In deze brief is
toegezegd te voorzien in een regeling inzake levensbeëindiging bij kinderen van 1 tot 12 jaar. Met
de onderhavige aanpassing van de Regeling LZA/LP wordt aan die toezegging voldaan.
2. Doel en reikwijdte van de regeling
Zoals vermeld in de brief van 13 oktober 2020, wordt de bestaande wetgeving als uitgangspunt
genomen en wordt met de onderhavige aanpassingsregeling daarom aangesloten bij de regeling
late zwangerschapsafbreking en levensbeëindiging bij pasgeborenen. Op basis van de bestaande
strafwetgeving is een arts die overgaat tot levensbeëindiging in beginsel strafbaar. Een beroep op
de algemene strafuitsluitingsgrond overmacht in de zin van noodtoestand zoals geregeld in artikel
40 van het Wetboek van Strafrecht (hierna: Sr) kan de strafbaarheid wegnemen. Bij overmacht in
de zin van noodtoestand gaat het om een afweging tussen twee zwaarwegende belangen:
enerzijds de plicht om het leven te beschermen en anderzijds om, ingeval sprake is van
ondraaglijk en uitzichtloos lijden, uit barmhartigheid dit lijden weg te nemen door beëindiging van
het leven. Van een noodtoestand kan sprake zijn indien naar medisch wetenschappelijk inzicht
vast staat dat de ziekte of aandoeningen van het kind van een zodanige aard zijn dat medisch
ingrijpen zinloos is en er geen alternatieven zijn om het ondraaglijk lijden als gevolg van de ziekte
of aandoening te verlichten. Indien een beroep op overmacht in de zin van noodtoestand
gerechtvaardigd is, neemt dit de strafbaarheid van het handelen van de arts weg. Uit het
onderzoek komt echter naar voren dat artsen zich in juridische zin onvoldoende beschermd voelen
door deze algemene en open norm. Er bestaat bij hen behoefte aan concretere handvatten, zoals
Kam erstukken II 2019/20, 32647, nr. 76.
NVK Standpunt le vensbeëindiging kindere n 1-12 jaar (raadpleegbaar via www.nvk .nl).
3
Kam erstukken II 2020/21, 32647, nr. 82.
1
2

3

die zijn voorzien bij de levensbeëindiging bij kinderen tot 1 jaar en ingeval van euthanasie van een
kind vanaf 12 jaar.
Voor levensbeëindiging bij pasgeborenen is voorzien in een concrete uitwerking van de
strafuitsluitingsgrond via de Aanwijzing vervolgingsbeslissing inzake late zwangerschapsafbreking
en levensbeëindiging bij pasgeborenen. 4 Deze uitwerking komt erop neer dat indien de met de
Regeling LZA/LP ingestelde beoordelingscommissie heeft geoordeeld dat een arts bij zijn handelen
heeft voldaan aan de in die regeling neergelegde zorgvuldigheidseisen, er voor de officier van
justitie in beginsel geen aanleiding zal zijn een strafrechtelijk onderzoek of vervolging in te stellen
(zie voor meer uitleg paragraaf 3).
Voor kinderen vanaf 12 jaar die ondraaglijk en uitzichtloos lijden geldt dat zij, in overleg met een
arts en hun ouder(s), een euthanasieverzoek kunnen doen overeenkomstig artikel 2 van de Wet
toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding (hierna: Wtl). Indien een arts bij het
verrichten van euthanasie heeft voldaan aan de in de Wtl neergelegde zorgvuldigheidseisen en
mededeling heeft gedaan van de euthanasie aan de gemeentelijk lijkschouwer, is zijn handelen
niet strafbaar. 5 De Wtl is niet van toepassing op kinderen onder de 12 jaar omdat deze wet uitgaat
van een verzoek van de patiënt, en dus van wilsbekwaamheid van de patiënt. Kinderen onder de
12 jaar worden niet wilsbekwaam geacht. Aan de levensbeëindiging kan niet een door een kind,
jonger dan 12 jaar, geuite en al dan niet door de ouders ondersteunde wens om het leven te
beëindigen ten grondslag liggen. Voor levensbeëindiging bij een kind jonger dan 12 jaar moet
voldaan worden aan de voor overmacht in de zin van noodtoestand geldende criteria.
Met de onderhavige aanpassingsregeling wordt in de Regeling LZA/LP voorzien in de
zorgvuldigheidseisen die een arts in acht dient te nemen bij de levensbeëindiging van een kind.
Tevens wordt voorzien in de uitbreiding van de taken van de beoordelingscommissie zodat deze
ook de zorgvuldigheid van het handelen van een arts die een levensbeëindiging bij een kind heeft
uitgevoerd zal kunnen beoordelen. Het doel hiervan is om onnodig lijden bij kinderen te
voorkomen, artsen meer juridische waarborgen te bieden en om de zorgvuldigheid en
transparantie van het medisch handelen bij levensbeëindiging bij kinderen tussen 1 en 12 jaar
beter te waarborgen. Vanwege de ethische, maatschappelijke en politieke gevoeligheid van het
onderwerp is het van belang dat artsen op transparante wijze verantwoording afleggen aan
ouders, collega’s en de samenleving als geheel. Het C ollege van procureurs-generaal (hierna: het
C ollege) zal ofwel een afzonderlijke Aanwijzing levensbeëindiging bij kinderen van 1 tot 12 jaar
opstellen dan wel de Aanwijzing vervolgingsbeslissing inzake late zwangerschapsafbreking en
levensbeëindiging bij pasgeborenen wijzigen.
De zorgvuldigheidseisen die een arts in acht dient te nemen bij de levensbeëindiging van een kind
zijn neergelegd in een nieuw artikel 7a van de Regeling LZA/LP. Op deze zorgvuldigheidseisen
wordt hierna nader ingegaan. Dit nieuwe artikel 7a zal van toepassing zijn op een kleine groep
ongeneeslijk zieke kinderen tussen 1 en 12 jaar. Het gaat hierbij om kinderen die uitzichtloos en
ondraaglijk lijden en voor wie palliatieve zorg niet toereikend is om het lijden te verlichten. Op
basis van het onderzoek is de verwachting dat het hierbij zal gaan om ten hoogste 5 tot 10
gevallen per jaar. Uitgangspunt is, en blijft, dat levensbeëindiging bij deze groep kinderen, als
laatste redelijke alternatief, een uitzonderingsgeval is.
3. Nadere duiding van de verhouding van de regeling met het recht op leven en het
strafrecht
In artikel 2 van het Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele
vrijheden (hierna: EVRM) is het recht op leven neergelegd. De overheid dient erop toe te zien dat
het leven beschermd wordt. Dit komt onder meer tot uiting in de strafbaarstelling van opzettelijke
levensbeëindiging in artikel 289 Sr. Uitzonderingen op die strafbaarstelling zijn slechts onder zeer
uitzonderlijke omstandigheden mogelijk.
In lijn met de Regeling LZA/LP voorziet de onderhavige aanpassingsregeling er in dat de
levensbeëindiging van een kind niet aan de strafrechtelijke bescherming van het leven onttrokken
wordt en dat verzekerd wordt dat elk geval van levensbeëindiging zorgvuldig wordt onderzocht.
Levensbeëindiging bij kinderen, kan niet op verzoek van het kind plaatsvinden, en is en blijft
strafbaar op grond van artikel 289 Sr. Zoals hiervoor is overwogen, wordt met de onderhavige
aanpassingsregeling – tezamen met een Aanwijzing van het C ollege – invulling gegeven aan de
4
5

Stcrt. 2017, 69445.
Artik e l 293, twe e de lid, Sr

4

strafuitsluitingsgrond overmacht in de zin van noodtoestand (artikel 40 Sr). Deze aanpassing
beoogt geen verruiming van de mogelijkheid tot levensbeëindiging bij kinderen, maar handvatten
te bieden voor een zorgvuldige invulling van de strafuitsluitingsgrond in de praktijk.
Indien een beroep op overmacht in de zin van noodtoestand gerechtvaardigd is, neemt dit de
strafbaarheid van het handelen van de arts weg. Het C ollege zal de wijze waarop dit beoordeeld
wordt vastleggen in de eerder genoemde Aanwijzing. De officier van justitie maakt een eigen
beslissing of sprake is van een strafbaar feit. Het oordeel van de beoordelingscommissie over de
zorgvuldigheid van het handelen van de arts laat het in artikel 167, tweede lid, van het Wetboek
van Strafvordering neergelegde opportuniteitsbeginsel bij de vervolgingsbeslissing van de officier
van justitie dus onverlet. Dat beginsel brengt ook met zich dat de officier van justitie tot het
instellen van een strafrechtelijk onderzoek en/of tot vervolging kan overgaan indien er sprake is
van een vermoeden van een strafbaar feit en de betrokken arts geen melding van de
levensbeëindiging van een kind bij de beoordelingscommissie heeft gedaan. 6 Het oordeel van de
beoordelingscommissie zal bij het nemen van de vervolgingsbeslissing door de officier van justitie
als een zwaarwegend advies gelden. Wanneer de officier van justitie een strafrechtelijk onderzoek
start, staan hem de gebruikelijke middelen ter beschikking voor het verzamelen van informatie.
Ingeval de officier van justitie besluit tot vervolging over te gaan, is het uiteindelijke oordeel over
de strafbaarheid van de arts aan de rechter.
4. De procedure
In geval van een ongeneeslijk ziek kind kunnen artsen en ouders zich gesteld zien voor
beslissingen rondom het nalaten of staken van mogelijk levensverlengende behandelingen en het
toepassen van pijn- en symptoombestrijding of palliatieve zorg. Het gaat hierbij om medische
beslissingen. In uitzonderlijke gevallen kan zich de situatie voordoen dat het kind uitzichtloos en
ondraaglijk lijdt en palliatieve zorg niet toereikend is om het lijden te verlichten en de arts tot de
overtuiging komt dat levensbeëindiging de enige redelijke mogelijkheid is om het lijden van het
kind weg te nemen. Van levensbeëindiging is sprake als toedienen van farmaca als doel heeft het
leven van een kind te beëindigen.
Indien een arts besluit tot levensbeëindiging van een kind over te gaan, zal hij moeten voldoen
aan de zorgvuldigheidseisen, zoals opgenomen in het nieuwe artikel 7a. De zorgvuldigheidseisen
zijn cumulatief bedoeld, er moet aan alle gestelde eisen voldaan worden om van zorgvuldig
handelen te kunnen spreken.
Zorgvuldigheidseisen
Onderdelen a en b
Op grond van onderdelen a en b dient de arts op basis van heersend medisch inzicht tot de
overtuiging hebben kunnen komen dat sprake was van uitzichtloos en ondraaglijk lijden van het
kind en dat er geen redelijke mogelijkheid bestond om het lijden van het kind weg te nemen.
Bij de beoordeling of sprake is van uitzichtloos en ondraaglijk lijden van het kind baseert de arts
zich in beginsel op de diagnose en de daarop gebaseerde prognose. Dat betekent dat de arts zorg
draagt voor de diagnostiek die noodzakelijk is om naar redelijkheid tot een oordeel te kunnen
komen. De diagnose dat een kind aan een niet-behandelbare ziekte of aandoening lijdt, is op
zichzelf echter niet voldoende. De arts moet de overtuiging hebben gekregen dat sprake is van
uitzichtloos en ondraaglijk lijden bij het kind. Niet vereist is dat de arts die de verrichting tot
levensbeëindiging uitvoert, zelf de diagnose en de daarop gebaseerde prognose heeft gesteld. De
arts die de verrichting uitvoert, mag ook afgaan op een diagnose en prognose die door de andere
arts gesteld is. De arts die de verrichting uitvoert, zal echter wel aan de zorgvuldigheidseisen
moeten voldoen, hetgeen impliceert dat hij zelf overtuigd moet zijn van de juistheid van de
diagnose en daarop gebaseerde prognose.
Ook indien geen diagnose vastgesteld kan worden, die volledig duidelijk maakt wat het ondraaglijk
en uitzichtloos lijden veroorzaakt, kan levensbeëindiging in beeld komen wanneer op grond van
een beschrijvende diagnose kan worden vastgesteld dat sprake is van uitzichtloos en ondraaglijk
lijden. Bij de beschrijvende diagnose worden kenmerkende eigenschappen van de ziekte, zoals

6
In ge vallen waarin het O penbaar Ministerie op e en andere wijze dan de hier beschre ven procedure kennis
k rijgt van e en geval als genoemd (bijvoorbeeld door een aangifte), k an het Openbaar Ministerie de
be oordelingscommissie eveneens om e en oordeel vragen.

5

aard, ernst en prognose, gebruikt om het ziektebeeld te omschrijven op dusdanige wijze dat het
algemeen ziektebeloop niet ter discussie staat.
Benadrukt moet worden dat de beslissing tot levensbeëindiging enkel wordt gebaseerd op het
lijden van het kind, en niet op het lijden van de ouders of anderen ten gevolge van het lijden van
het kind. Dit volgt duidelijk uit de tekst van artikel 7a, waarin telkens wordt gesproken over het
lijden van het kind.
De uitzichtloosheid van het lijden moet erin gelegen zijn dat naar heersend medisch inzicht geen
zicht bestaat op behandeling van de ziekte of aandoening die het lijden veroorzaakt en het ook
niet mogelijk is de symptomen zodanig te verzachten dat daardoor het lijden in voldoende mate
verlicht wordt. De arts moet ervan overtuigd zijn dat reële, en voor het kind redelijke, curatieve of
palliatieve behandelopties ontbreken.
De uitzichtloosheid van het lijden kan op zichzelf niet doorslaggevend zijn bij de beslissing tot
levensbeëindiging. Naast uitzichtloosheid moet tevens sprake zijn van ondraaglijkheid van het
lijden. De regeling is dus niet van toepassing op kinderen die weliswaar aan een niet-behandelbare
ziekte of aandoening lijden, maar die niet ondraaglijk lijden als gevolg van die ziekte of
aandoening. Lijden kan meerdere aspecten hebben zoals fysieke, emotionele, sociale en
existentiële aspecten. Deze hangen vaak met elkaar samen. De ondraaglijkheid van het lijden is
moeilijk in nadere concrete criteria te vervatten, omdat de beleving van lijden sterk
persoonsgebonden is. Afhankelijk van bevattingsvermogen en de uitdrukkingsvaardigheden van
het betreffende kind, moet de arts hierbij in meer of mindere mate afgaan op de manier waarop
het kind uitdrukking geeft aan zijn lijden of zich over het lijden uitlaat. Hoe het kind het lijden
ervaart, kan blijken uit wat hij erover zegt, maar ook uit andere uitingen of lichaamsreacties van
het kind. Het gaat om het totaalbeeld. De aanwezigheid van ondraaglijk lijden van het kind moet
door de arts beargumenteerd en navolgbaar uitgelegd kunnen worden. De individuele overtuiging
van een arts dat een kind ondraaglijk lijdt, volstaat niet. Het moet gaan om een professionele
overtuiging waar de arts in redelijkheid toe kon komen op grond van heersend medisch inzicht. De
arts moet kunnen uitleggen hoe hij tot zijn overtuiging is gekomen, en deze conclusies moeten
voor andere deskundigen navolgbaar zijn. Omdat de interpretatie van lijden van mens tot mens
verschilt, is het aan te raden dat de arts zijn conclusies over het lijden van het kind mede baseert
op aanvullende observaties en interpretaties van de ouders en van andere professionals die
betrokken zijn bij de behandeling van het kind. Hierbij kan gedacht worden aan verpleegkundigen,
psychologen en andere artsen die bij de behandeling van het kind betrokken zijn. De interpretatie
van het lijden van het kind vindt op deze manier plaats vanuit verschillende perspectieven en is
gebaseerd op een combinatie van verschillende zaken zoals observaties, metingen en analogieën
bij volwassen.
Alvorens de arts tot levensbeëindiging overgaat, moet hij kunnen vaststellen dat er sprake is van
ondraaglijk lijden waaruit geen enkele andere uitweg mogelijk is dan de beëindiging van het leven.
Er moet met andere woorden sprake zijn van uitzichtloos en ondraaglijk lijden van het kind dat
actueel aanwezig is. Hiermee wordt bedoeld dat het lijden zich vrijwel continu manifesteert
voorafgaand aan en ten tijde van de besluitvorming rondom het levenseinde. Toekomstige
zorgafhankelijkheid of verminderd levensgenot mogen bij de vaststelling van het lijden geen rol
spelen. Gevallen waarin het uitzichtloos lijden van het kind wordt onderbroken door periodes
waarin het kind minder klachten heeft, maar het niettemin op basis van heersend medisch inzicht
onvermijdelijk is dat het ondraaglijk lijden (herhaaldelijk) zal terugkeren, kunnen ook als actueel
lijden aangemerkt worden. In deze gevallen hoeft de terugkeer van het ondraaglijk lijden dus niet
te worden afgewacht.
Indien de arts tot de conclusie is gekomen dat sprake is van uitzichtloos en ondraaglijk lijden van
het kind, moet hij tevens tot de overtuiging zijn gekomen dat er geen redelijke mogelijkheid
bestaat om het lijden van het kind weg te nemen, zoals palliatieve zorg. De arts moet tot de
overtuiging zijn gekomen dat palliatieve zorg niet toereikend is om het lijden weg te nemen. Dat
betekent niet dat alle mogelijke vormen van palliatieve zorg moeten zijn toegepast alvorens de
arts tot levensbeëindiging kan besluiten. Wel dient de arts beargumenteerd te kunnen aangeven
waarom hij bepaalde mogelijkheden van palliatieve zorg niet toereikend of zinvol heeft geacht. Zo
kan zich bijvoorbeeld de situatie voordoen dat het voortdurend gesedeerd of in coma houden van
een kind om zijn lijden te verlichten, niet als een redelijk alternatief kan worden beschouwd. De
arts zal hierbij de richtlijn Palliatieve zorg voor kinderen van de NVK dienen te volgen. 7 Op dit
Te raadplegen via https://richtlijnendatabase.nl/richtlijn/palliatieve_zorg_voor_kinderen/startpagina__palliatieve_zorg_voor_kinderen.html.
7

6

moment is de beroepsgroep bezig met een herziening van de richtlijn. De verwachting is dat deze
in het voorjaar van 2022 wordt vastgesteld.
In de eerdergenoemde brief van 13 oktober 2020 is aangegeven dat de regeling van toepassing
zal zijn op een kleine groep ongeneeslijk zieke kinderen die uitzichtloos en ondraaglijk lijden en
waarvan verwacht wordt dat zij binnen afzienbare tijd zullen overlijden. Hiermee is bedoeld aan te
geven dat de regeling bedoeld is voor kinderen die, gezien hun ziekte of aandoening, een beperkte
levensverwachting hebben. In de regeling is dit echter niet als criterium opgenomen. Het criterium
‘binnen afzienbare tijd’ is namelijk niet te vatten in een specifieke tijdsduur. Het is een relatief
begrip dat in de context van het uitzichtloos en ondraaglijk lijden en de progressiviteit van de
aandoening die dat lijden veroorzaakt moet worden gezien, in combinatie met het criterium dat er
geen redelijke mogelijkheid bestaat om het lijden van het kind weg te nemen, curatief danwel
palliatief.
Onderdelen c, d en e
Deze onderdelen gaan over de positie van de ouders en het kind. Zoals uit de toegevoegde
begripsomschrijving volgt, gaat het bij ouders om de gezaghebbende ouder(s) of de voogd(en)
van het kind.
Onderdeel c bevat ten eerste een informatieplicht van de arts. De arts moet de ouders volledig op
de hoogte hebben gesteld van de diagnose en de daarop gebaseerde prognose. Ook moet de arts
met de ouders hebben besproken dat levensbeëindiging van het kind de enige redelijke
mogelijkheid is voor de situatie waarin het kind zich bevindt. De arts moet de ouders betrekken bij
het besluitvormingsproces en gezamenlijk met de ouders tot de beslissing tot levensbeëindiging
komen.
Onderdeel e behelst de eis dat de ouders of voogden toestemming hebben gegeven voor de
uitvoering van de levensbeëindiging. Indien er twee gezaghebbende ouders of voogden zijn, is
voor de beslissing tot levensbeëindiging van het kind de toestemming nodig van beide
gezaghebbende ouders of voogden. 8 Weigert een van hen om toestemming te geven, dan kan de
arts in beginsel niet tot levensbeëindiging overgaan. 9 De arts dient hierbij aan te sluiten bij de
KNMG-wegwijzer toestemming en informatie bij behandeling van minderjarigen. 10
Hoewel kinderen onder de 12 jaar juridisch niet wilsbekwaam zijn, is het gelet op het recht op
bescherming van hun leven evenwel ondenkbaar dat de wil van het kind genegeerd wordt indien
het kind de situatie in voldoende mate begrijpt en kan bevatten. In onderdeel d is er dan ook in
voorzien dat indien het kind voldoende in staat geacht kan worden om zich een mening te vormen
over de situatie waarin het zich bevindt, de arts ook met het kind over de levensbeëindiging moet
spreken op een wijze die past bij het bevattingsvermogen van het kind. Levensbeëindiging op
verzoek van het kind is, zoals hierboven is aangegeven, niet mogelijk. In juridische zin hoeft het
kind dus niet in te stemmen met de levensbeëindiging. Wel moet de arts zich inspannen om met
het kind in contact te treden op een manier die past bij het bevattingsniveau van het kind. De arts
moet de signalen van het kind, verbaal dan wel non-verbaal, betrekken in de beoordeling of
sprake is van een situatie van noodtoestand en levensbeëindiging de enige overgebleven uitweg is
voor het lijden van het kind. Bij de arts mag niet het vermoeden bestaan dat de levensbeëindiging
tegen de wil van het kind is. Als dat vermoeden er wel is, mag hij niet daartoe overgaan.
Toestemming van de ouders is niet voldoende als de arts het signaal krijgt dat het kind niet wil dat
zijn leven wordt beëindigd
Onderdeel f
De arts moet ten minste één onafhankelijke arts raadplegen. Een onafhankelijk arts is in deze een
arts die geen behandelrelatie met het kind heeft en expertise heeft op het gebied van de klachten
of aandoeningen die zich bij het kind manifesteren of expertise heeft op het gebied van palliatieve
zorg en de laatste levensfase. De onafhankelijke arts beoordeelt of de arts redelijkerwijs tot
In he t huidige artikel 7 wordt in plaats van ‘toestemming’ gesproken van ‘instemming’. Hier is gekozen voor
de te rm ‘toestemming’, omdat dit een actievere betrokkenheid impliceert dan ‘instemming’.
9
Indien e en van de ouders toestemming we igert k an de andere ouder op grond van artikel 1:253a BW de
re chtbank ve rzoeken om vervangende toestemming.
10
Te raadplegen via https://www.k nm g.nl/advies-richtlijnen/dossiers/re chten-minderjarigen.htm. Daarbij geldt
dat de handeling tot levensbeëindiging, ondanks het in beginsel strafbare karakter daarvan, niettemin geacht
wordt plaats te vinden in het k ader van de geneeskundige behandelovereenkomst tussen arts e n patiënt (vgl.
he t rapport van de Evaluatie van de R egeling ce ntrale deskundigencommissie late zwangerschapsafbreking en
le ve nsbeëindiging bij pasgeborenen van september 2013, blz. 27).
8

7

levensbeëindiging kan besluiten, of dit besluit gebaseerd is op een medisch-professioneel oordeel
en of op basis van het vastgestelde ziektebeeld of uit het klinisch beeld sprake is van uitzichtloos
en ondraaglijk lijden. Ook beoordeelt de onafhankelijke arts of het kind en de ouders conform de
zorgvuldigheidseisen bij de besluitvorming betrokken zijn. Het is aangewezen dat de
onafhankelijke arts in een vroeg stadium bij het besluit tot levensbeëindiging betrokken wordt,
zodat deze tijdig op de hoogte is van de situatie en omstandigheden en daarover zijn oordeel kan
geven. Wanneer redelijkerwijs verwacht kan worden dat op het moment dat de beslissing tot
levensbeëindiging genomen zal gaan worden het niet mogelijk zal zijn om een onafhankelijke arts
adequaat te raadplegen, dient de raadpleging vooraf plaats te vinden. Het oordeel van de
onafhankelijke arts wordt in beginsel gevolgd, tenzij de handelend arts hier goede gemotiveerd
van afwijkt. Het oordeel van de onafhankelijke arts moet schriftelijk worden gegeven. Bij grote
spoed kan de onafhankelijke arts zijn oordeel ook eerst mondeling of telefonisch geven, en dit
daarna schriftelijk vastleggen.
Er kunnen zich uitzonderingssituaties voordoen waarin de medische omstandigheden van het kind
zodanig plotseling en snel wijzigen dat raadpleging van een onafhankelijke arts niet mogelijk is. In
die gevallen mag ook een arts die werkzaam is in hetzelfde ziekenhuis, als arts geraadpleegd
worden, zolang die arts geen behandelrelatie met het kind heeft of heeft gehad.
Onderdeel g
De arts moet de levensbeëindiging medisch zorgvuldig uitvoeren. Verwacht mag worden dat de
beroepsgroep in een protocol vastlegt op welke wijze de levensbeëindiging op zorgvuldige wijze
uitgevoerd wordt.
De levensbeëindiging hoeft niet noodzakelijkerwijs in het ziekenhuis door een behandelend arts te
worden uitgevoerd. De levensbeëindiging kan ook in de thuissituatie door een arts uitgevoerd
worden, bijvoorbeeld bij een kind dat al geruime tijd thuis wordt verzorgd en waar overbrenging
naar een ziekenhuis niet gewenst is. In dat geval moet die arts zelf alle criteria hebben doorlopen
en zelf de overtuiging hebben dat levensbeëindiging de enige redelijke mogelijkheid is om het
lijden van het kind weg te nemen. De arts die de levensbeëindigende handeling uitvoert, kan niet
uitsluitend afgaan op het oordeel van een collega-arts of handelen op gezag van die collega. De
handelende arts draagt eigen verantwoordelijkheid en zal zich (strafrechtelijk) moeten
verantwoorden voor het levensbeëindigend handelen.
Meldingsplicht van de arts
De arts dient een overlijden door een niet-natuurlijke oorzaak bij de gemeentelijke lijkschouwer te
melden op grond van artikel 7, derde lid, van de Wet op de lijkbezorging. 11 De gemeentelijke
lijkschouwer stelt op zijn beurt, overeenkomstig artikel 10a van de Wet op de lijkbezorging, de
officier van justitie op de hoogte van de niet-natuurlijke dood als gevolg van levensbeëindiging. De
gemeentelijk lijkschouwer informeert tevens de ambtenaar van de burgerlijke stand. De officier
van justitie beslist, overeenkomstig artikel 12 van de Wet op de lijkbezorging, over de afgifte van
een verklaring van geen bezwaar tegen begraving of crematie, waarna, bij geen bezwaar, de
ambtenaar van de burgerlijke stand verlof tot begraving of crematie kan verlenen.
Beoordeling door beoordelingscommissie
Artsen dienen uit eigen beweging een geval van levensbeëindiging bij de beoordelingscommissie te
melden en daarbij de voor de te verrichten beoordeling noodzakelijke informatie te verstrekken.
De beoordelingscommissie zal ten behoeve van de melding een formulier beschikbaar stellen op
haar website. 12 Dat formulier zal een vragenlijst bevatten, waarin onder meer vragen zullen
worden gesteld over de ziektegeschiedenis, diagnose en prognose van het kind. Daarnaast zullen
vragen worden gesteld over de besluitvorming en consultatie bij de beslissing tot
levensbeëindiging. Voor de verstrekking van medische gegevens aan de beoordelingscommissie
dienen artsen vooraf toestemming aan de ouder(s) of voogd(en) van het kind te vragen. Zonder
die toestemming kan het leven van het kind niet worden beëindigd, omdat dan geen beoordeling
plaats kan vinden.
De taken van de beoordelingscommissie LZA/LP worden uitgebreid met de beoordeling van de
zorgvuldigheid van levensbeëindiging bij kinderen. De beoordelingscommissie beoordeelt nu reeds
Hie rvoor geldt een voorgeschre ven meldingsformulier (artikel 2 van het Be sluit modellen artikel 9, twe e de
lid, van de Wet op de lijkbezorging).
12
www.lzalp.nl
11

8

de bij haar gemelde gevallen van late zwangerschapsafbreking en levensbeëindiging bij
pasgeborenen (kinderen tot 1 jaar). Hierdoor heeft de beoordelingscommissie ervaring opgedaan
met de beoordeling van vergelijkbare gevallen waarop vrijwel vergelijkbare zorgvuldigheidseisen
van toepassing zijn. De beoordeling van alle gevallen van late zwangerschapsafbreking en
kinderen tot 12 jaar door dezelfde beoordelingscommissie komt ten goede aan normontwikkeling
en kennisvermeerdering bij de commissie. Bovendien zal het aantal meldingen van
levensbeëindiging bij kinderen tussen 1 en 12 jaar naar verwachting zo gering zijn dat het niet
zinvol is voor de beoordeling hiervan een aparte commissie in te stellen. De
beoordelingscommissie bestaat uit vier artsen die in een relevante disclipline werkzaam zijn, een
ethicus en een jurist.
De beoordelingscommissie beoordeelt of de arts de zorgvuldigheidseisen die in artikel 7a zijn
gesteld, in acht heeft genomen. De wijze waarop de beoordelingscommissie haar werkzaamheden
uitoefent is geregeld in een reglement. Dit reglement is bedoeld om voor de arts helder te maken
wat hij van de beoordelingscommissie kan verwachten en wat het tijdspad van de beoordeling
door de commissie is. Het reglement moet worden goedgekeurd door de Minister van VWS en de
Minister van Justitie en Veiligheid. Het reglement houdt in dat de beoordelingscommissie de
mogelijkheid heeft de arts die de levensbeëindiging heeft toegepast om een schriftelijke of
mondelinge toelichting te vragen. Ook mag de beoordelingscommissie nadere informatie vragen
aan een of meer zorgverleners die bij de zaak zijn betrokken. Daarnaast kan de
beoordelingscommissie derden raadplegen vanwege hun specifieke deskundigheid. Het reglement
zal waar nodig op de nieuwe taak van de beoordelingscommissie worden aangepast.
De beoordelingscommissie brengt haar oordeel over de zorgvuldigheid van het handelen van de
arts ter kennis van het C ollege. De officier van justitie betrekt het oordeel van de commissie in zijn
besluit om al dan niet tot het instellen van een strafrechtelijk onderzoek en/of tot vervolging over
te gaan. Het oordeel van de beoordelingscommissie laat het in de artikelen 167, tweede lid, van
het Wetboek van Strafvordering neergelegde opportuniteitsbeginsel bij de vervolgingsbeslissing
van de officier van justitie onverlet. Indien de arts naar het oordeel van de beoordelingscommissie
niet heeft gehandeld overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen, zendt de beoordelingscommissie
haar oordeel ook aan de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd. Het is vervolgens aan de met het
toezicht belaste ambtenaar om te bepalen of er aanleiding is tot het instellen van een
inspectieonderzoek en of op basis van dat onderzoek handhavend optreden noodzakelijk is. Hierbij
kan gedacht worden aan het indienen van een tuchtklacht tegen de arts.
5 Administratieve lasten
Deze regeling bevat geen nieuwe verplichting voor artsen. Artsen dienen uit eigen beweging een
geval van levensbeëindiging bij de beoordelingscommissie te melden. Dit sluit aan bij de praktijk
waarin gevallen van late zwangerschapsafbreking en levensbeëindiging bij pasgeborenen ook bij
de beoordelingscommissie worden gemeld, zonder dat hiertoe een formele verplichting op grond
van de Regeling LZA/LP bestaat.
6 Advies en consultatie
[PM reacties]
Artikelsgewijs deel
Artikel I, onderdeel A
Er worden drie begripsomschrijvingen toegevoegd. Dat betreft ten eerste het begrip ‘kind’. In de
context van de onderhavige regeling betreft dat een kind dat de leeftijd van één jaar heeft bereikt,
maar de leeftijd van twaalf jaren nog niet heeft bereikt. Ten tweede wordt ‘ouders’ gedefinieerd als
de gezaghebbende ouder(s) of voogd(en). Ten derde wordt het begrip ‘levensbeëindiging’
toegevoegd. Dat wordt omschreven als de toediening van farmaca met als doel het leven van een
pasgeborene of een kind te beëindigen. Als toediening van farmaca, afgestemd op het lijden,
wordt toegediend ten behoeve van palliatie, is geen sprake van levensbeëindigend handelen.
Artikel I, Onderdeel B

9

Met de aanpassing van artikel 2 worden de taken van de beoordelingscommissie late
zwangerschapsafbreking en levensbeëindiging bij pasgeborenen uitgebreid met de beoordeling van
de zorgvuldigheid van het handelen van een arts in gevallen van levensbeëindiging bij kinderen.
Artikel I, onderdeel C
In het nieuwe artikel 7a is omschreven aan welke zorgvuldigheidseisen wordt getoetst bij de
beoordeling of een arts zorgvuldig heeft gehandeld bij de levensbeëindiging van een kind. In
paragraaf 4 is reeds uitvoering op deze eisen ingegaan. De arts dient op basis van heersend
medisch inzicht tot de overtuiging te kunnen zijn gekomen dat het kind uitzichtloos en ondraaglijk
lijdt en dat er geen redelijk alternatief bestond om het lijden van het kind te verlichten. De arts
draagt er verder zorg voor dat de ouders van het kind volledig worden geïnformeerd over de
diagnose en de daarop gebaseerde prognose. De arts dient de ouders te betrekken bij het oordeel
dat levensbeëindiging de enige redelijke mogelijkheid is om het lijden van het kind weg te nemen.
Indien het kind daartoe in staat is, moet de arts de beslissing tot levensbeëindiging ook met het
kind bespreken, op een wijze die past bij zijn bevattingsvermogen. Bij de arts mag geen enkel
vermoeden bestaan dat de levensbeëindiging tegen de wil van het kind uitgevoerd wordt. De
ouders moeten met de levensbeëindiging instemmen. Onder ouders wordt begrepen de
gezaghebbende ouder(s) of voogd(en). De levensbeëindiging mag niet tegen de wil van het kind
uitgevoerd worden. De arts dient ten minste één onafhankelijk arts te raadplegen, dat wil zeggen
een arts die geen behandelrelatie heeft met het kind en expertise heeft op het gebied van de
klachten of aandoeningen die zich manifesteren bij het kind of expertise heeft op het gebied van
palliatieve zorg en de laatste levensfase. De levensbeëindiging van het kind dient medisch
zorgvuldig te worden uitgevoerd.
Artikel I, onderdeel D
Met dit onderdeel wordt de citeertitel van de Regeling LZA/LP aangepast, zodat deze ook de
levensbeëindiging bij kinderen omvat.
De Minister van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport,

De Minister van Justitie en Veiligheid,

10