voorBIGhouden 2
Eindrapportage Evaluatieonderzoek Art. 36a Wet BIG
met betrekking tot de inzet van de
Verpleegkundig Specialist en de Physician Assistant:

Electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

Drs. D.P. De Bruijn-Geraets,
Dr. Y.J.L. van Eijk-Hustings,
N. Castro-van Soerland,
Prof. Dr. H.J.M. Vrijhoef

voorBIGhouden 2
Eindrapportage
Evaluatieonderzoek Art. 36a Wet BIG
met betrekking tot de inzet van de
Verpleegkundig Specialist en de
Physician Assistant:
Electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

In opdracht van:
Verpleegkundigen & Verzorgenden Nederland Verpleegkundig Specialisten
en Nederlandse Associatie Physician Assistants

Maastricht UMC+, Patiënt & Zorg, KEMTA

Drs. D.P. De Bruijn-Geraets,
Dr. Y.J.L. van Eijk-Hustings,
N. Castro-van Soerland,
Prof. Dr. H.J.M. Vrijhoef,
Maastricht, december 2016.

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

1

Uit de tekst van dit rapport mag geciteerd worden, mits met expliciete bronvermelding. Dit rapport als volgt
vermelden: De Bruijn-Geraets, D.P., van Eijk-Hustings, Y.J.L., Castro-van Soerland, N.,Vrijhoef, H.J.M (2016).
voorBIGhouden 2, Eindrapportage Art. 36a Wet BIG met betrekking tot de inzet van de Verpleegkundig Specialist en Physician Assistant: Endoscopie, electieve cardioversie, defibrillatie. Maastricht: Maastricht UMC+,
Patiënt & Zorg, KEMTA

2

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

Inhoudsopgave
Voorwoord........................................................................................................................... 5
Lijst met veel gebruikte afkortingen .................................................................................. 7
Samenvatting....................................................................................................................... 9
1. Inleiding ......................................................................................................................... 17
1.1 Aanleiding tot het onderzoek ............................................................................................... 19
1.2 Endoscopie............................................................................................................................ 19
1.3 Electieve cardioversie ........................................................................................................... 20
1.4 Defibrillatie ........................................................................................................................... 20
1.5 Zelfstandige bevoegdheid .................................................................................................... 21
1.5 Doelstelling en onderzoeksvragen ....................................................................................... 21

2. Methoden ...................................................................................................................... 23
2.1 Kwantitatieve dataverzameling ............................................................................................ 25
2.1.1 Meetinstrumenten ...................................................................................................... 25
2.1.1.1 Vragenlijsten .................................................................................................. 25
2.1.2 Studiepopulatie en werving ........................................................................................ 27
2.2 Kwalitatieve dataverzameling .............................................................................................. 28
2.2.1 Meetinstrumenten ...................................................................................................... 28
2.2.1.1 Expert interviews............................................................................................ 28
2.2.1.2 Focusgroep interviews ................................................................................... 28
2.2.1.3 Interviews met patiënten ............................................................................... 28
2.3 Triangulatie van data ............................................................................................................ 29
2.4 Ethische overwegingen......................................................................................................... 29

3. Resultaten ...................................................................................................................... 31
3.1 Respons................................................................................................................................. 33
3.2 Implementatie ...................................................................................................................... 35
3.3 Structuur ............................................................................................................................... 35
3.3.1 Zorgverlener variabelen .............................................................................................. 35
3.3.2 Organisatorische variabelen ....................................................................................... 36
3.4 Proces ................................................................................................................................... 39
3.4.1 Functie uitvoering ....................................................................................................... 39
3.5 Uitkomsten ........................................................................................................................... 46
3.5.1 Effectiviteit .................................................................................................................. 46
3.5.2 Doelmatigheid ............................................................................................................. 60
3.6 Samenvatting resultaten ...................................................................................................... 62

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

3

4. Conclusies en discussie ................................................................................................. 65
5. Aanbevelingen ............................................................................................................... 75
Referenties ........................................................................................................................ 79
Bijlagen .............................................................................................................................. 83

4

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

Voorwoord
Dit rapport is een aanvulling op het eerder verschenen rapport “voorBIGhouden”, waarin de impact wordt beschreven van een wijziging in de wet BIG, waardoor verpleegkundig specialisten
(VSen) en physician assistants (PAs) een tijdelijke zelfstandig bevoegdheid hebben voor een aantal
voorbehouden handelingen. Geconcludeerd is, dat de mogelijkheden die de wetswijziging heeft
geschapen om katheterisaties, heelkundige handelingen, injecties en puncties te kunnen indiceren, uitvoeren en delegeren en het voorschrijven van UR-geneesmiddelen te kunnen indiceren en
uitvoeren, door VSen en PAs in hoge mate zijn benut, waardoor de maatregel effectief is gebleken.
Ten aanzien van electieve cardioversies/defibrillaties en endoscopieën waren onvoldoende data
beschikbaar om uitspraken te doen. Om deze reden is in “voorBIGhouden” een aanbeveling gedaan om via vervolgonderzoek hierover uitsluitsel te geven. In het onderhavige rapport wordt
verslag gedaan van dit vervolgonderzoek.[1]
Opdrachtgever en subsidiegever van dit onderzoek zijn de beroepsverenigingen van de VS en PA:
Verpleegkundigen & Verzorgenden Nederland (V&VN) Verpleegkundig Specialisten (VS) en Nederlandse Associatie Physician Assistants (NAPA). Het onderzoek is, net als het eerdere evaluatieonderzoek, uitgevoerd door een onderzoeksteam van de afdeling Patiënt & Zorg, Maastricht Universitair Medisch Centrum (MUMC+) bestaande uit Mw. drs. D.P. De Bruijn-Geraets (onderzoeker),
Mw. N. Castro-van Soerland (onderzoeksassistente), Mw. dr. Y. J. L. van Eijk-Hustings (begeleider)
en Dhr. prof. dr. H.J.M. Vrijhoef (projectleider).

Ook tijdens het aanvullend onderzoek is het onderzoeksteam begeleid door een commissie bestaande uit de volgende leden:
namens Verpleegkundigen & Verzorgenden Nederland (V&VN) afdeling Verpleegkundig
Specialisten (VS): Mw. drs. I. de Hoop MANP, verpleegkundig specialist, voorzitter V&VN VS;
namens de Nederlandse Associatie Physician Assistants (NAPA): Dhr. W. van Unen MPA,
physician assistant, voorzitter NAPA;
namens de Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot bevordering der Geneeskunst
(KNMG): Dhr. mr. D.Y.A. van Meersbergen, jurist;
namens het Ministerie van VWS: Dhr. drs. T.P. Hoogeveen, senior beleidsadviseur MacroEconomische Vraagstukken en Arbeidsvoorwaarden, Ministerie van VWS.
Hoewel de opdrachtgevers (V&VN VS en NAPA) zitting hadden in de begeleidingscommissie heeft
de interpretatie van de resultaten en het formuleren van de conclusies en aanbevelingen door de
onderzoekers op onafhankelijk wijze van de commissie plaatsgevonden.

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

5

Onze speciale dank gaat uit naar de leden van de begeleidingscommissie, waaronder de opdrachtgevers. Niet alleen voor hun kritische blik, maar ook voor hun enorme inzet om voldoende respons
te krijgen. Dit laatste geldt ook voor de Registratiecommissie Specialismen Verpleegkunde (RSV)
en alle Nederlandse hogescholen met een opleiding tot MANP en/of MPA. Ten slotte: zonder respons is geen sprake van conclusies en aanbevelingen. Daarom gaat onze dank ook uit naar alle
respondenten van dit onderzoek.
Maastricht, november 2016,
Mw. drs. D. P. De Bruijn-Geraets, Mw. Mw. N. Castro-van Soerland, Mw. dr. Y. J.L. van Eijk-Hustings
en Dhr. prof. dr. H.J.M. Vrijhoef.

6

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

Lijst met veelgebruikte afkortingen
AGB-code

Algemeen Gegevens Beheer-code

ATC-code

Anatomical Therapeutic Chemical-code

EPD

Elektronisch patiëntendossier

AMvB

Algemene Maatregel van Bestuur

FTO

Farmacotherapeutisch Overleg

GGZ

Geestelijke gezondheidszorg

EPD

Elektronisch patiëntendossier

IQR

Interquartiel range

KNMG

Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot bevordering der Geneeskunst

LHV

Landelijke Huisartsen Vereniging

n

Aantal

NAPA

Nederlandse Associatie Physician Assistants

NP

Nurse practitioner

PA

Physician assistant

OMS

Orde van Medisch Specialisten

QUAL

Kwalitatieve gegevens (qualitative data)

QUAN

Kwantitatieve gegevens (quantitative data)

RSV

Registratiecommissie Specialismen Verpleegkunde

RVZ

Raad voor Volksgezondheid en Zorg

sd

Standaarddeviatie

T0

Nulmeting

T1

1e nameting

T2

2e nameting

T3

3e nameting

UR-geneesmiddel

Uitsluitend recept geneesmiddel

V&VN

Verpleegkundigen & Verzorgenden Nederland

VS

Verpleegkundig specialist

VWS

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Wet BIG

Wet op de Beroepen in de Individuele Gezondheidszorg

WMO

Wet Medisch-wetenschappelijk Onderzoek met mensen

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

7

8

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

Samenvatting

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

9

10

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

Samenvatting
Inleiding
Verpleegkundig specialisten (VSen) en physician assistants (PAs) hebben per 1 januari 2012, een
wettelijke, tijdelijke (vijf jaar) zelfstandige bevoegdheid gekregen voor een aantal voorbehouden
handelingen. Evaluatieonderzoek heeft aangetoond dat voor de meeste voorbehouden handelingen het toekennen van deze bevoegdheid effectief en doelmatig is en op basis van deze bevindingen zijn aanbevelingen gedaan om de zelfstandige bevoegdheid, voor deze voorbehouden handelingen, definitief wettelijk te verankeren. Voor electieve cardioversie, defibrillatie en endoscopie
is het niet mogelijk gebleken om effectiviteit en doelmatigheid aan te tonen. Met dit aanvullend
onderzoek wordt getracht uitsluitsel hierover te geven.
Doelstelling onderzoek
Doelstelling van het aanvullend onderzoek is antwoord geven op de vragen: in hoeverre is het
doelmatig en effectief om een wettelijke zelfstandige bevoegdheid toe te kennen aan VSen en PAs
met betrekking tot het verrichten van electieve cardioversie, het toepassen van defibrillatie en
het verrichten van endoscopieën en voor welke van deze voorbehouden handelingen is dit (eventueel) doelmatig en effectief?
Onderzoeksmethoden
De onderzoeksmethoden zijn overeenkomstig met het initiële evaluatieonderzoek, gelimiteerd tot
de onderzochte voorbehouden handelingen. De studie hanteert een mixed methods design, waarbij triangulatie van kwantitatieve en kwalitatieve data wordt toegepast. Kwantitatieve data zijn
allereerst verzameld door eenmalig een korte digitale vragenlijst te verspreiden onder alle in Nederland werkzame, geregistreerde VSen en gediplomeerde PAs. Met deze vragenlijst is de verdeling van alle verrichte voorbehouden handelingen in de totale populatie van VSen en PAs bepaald.
Daarnaast zijn uitgebreide vragenlijsten uitgezet bij de VSen/PAs, die betrokken zijn bij de verrichting (indicatie, uitvoering, delegatie) van electieve cardioversies, defibrillaties en/of endoscopieën
en bij artsen met wie samengewerkt wordt. In de vragenlijsten zijn de volgende domeinen te onderscheiden:
1) Effectiviteit van de wetswijziging:
Aan VSen en PAs is gevraagd of ze cardioversie/defibrillatie/endoscopie verrichten en hoe de indicatiestelling hierbij is. Aan artsen is gevraagd over welke specifieke voorbehouden handelingen
contact is geweest, hetzij om een opdracht te verstrekken of om te overleggen als de VS/PA de
indicatie heeft gesteld;

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

11

2) Doelmatigheid van wetswijziging:
Bij VSen/PAs is de tijdsduur van de specifieke voorbehouden handelingen bepaald, inclusief overlegtijd of tijd om een opdracht te verwerken/verstrekken. Bij artsen is de duur van het contactmoment met VSen/PAs over specifieke voorbehouden handelingen bepaald.
Omdat effectiviteit en doelmatigheid met name betekenis krijgen binnen de context, waarin de
zorg wordt geleverd, is een contextanalyse verricht met het aanvullende domein:
3) Effectiviteit van het zorgproces (kwaliteit):
Aspecten die bij zorgverleners aan de orde komen zijn het handelen volgens richtlijnen, samenwerken met artsen en werkbelasting.
Kwalitatieve data zijn verkregen via semigestructureerde expert interviews met VSen/PAs, artsen,
patiënten en afgevaardigden van wetenschappelijke verenigingen en via focusgroep interviews.
De nadruk bij de interviews heeft gelegen op de situatie waarin de voorbehouden handelingen
worden uitgevoerd en het borgen van de kwaliteit en veiligheid.
Van kwantitatieve data zijn beschrijvende statistische maten bepaald. Kwalitatieve data zijn geanalyseerd door data schriftelijk vast te leggen en vervolgens te categoriseren.
Resultaten
Het vervolgonderzoek, heeft plaatsgevonden van april 2016 tot en met oktober 2016. De vragenlijsten zijn door 1.900 respondenten ingevuld. Daarnaast zijn 48 interviews met VSen/PAs, artsen
en patiënten en tevens 2 focusgroep interviews met VSen/PAs en artsen gehouden.
Voor de meeste VSen/PAs die endoscopie/cardioversie/defibrillatie verrichten is de zelfstandige
bevoegdheid ingevoerd, maar voor 30% van de VSen en 28% van de PAs is dit (nog) niet het geval.
Effectiviteit van de wetswijziging
Endoscopie
Ongeveer 5% van de VSen en 12 % van de PAs zijn betrokken bij de verrichting (indicatiestelling/
uitvoering/delegatie) van endoscopieën. Daarmee is dit de handeling die door het kleinste aantal
VSen/PAs wordt verricht. De frequentie waarmee dit gebeurt is hoog, namelijk 17 keer per maand
door de VS en 19 keer per maand door de PA. Bij ongeveer de helft van de endoscopieën stelt de
VS of PA de indicatie, van ongeveer één op de vijf endoscopieën wordt de uitvoering vervolgens
gedelegeerd naar een arts. Vooral bij MDL endoscopieën wordt door de VS de uitvoering naar een
arts gedelegeerd, namelijk 41%.
Electieve cardioversie
Van de totale populatie VSen/PAs verrichten 10% van de VSen en 14% van de PAs cardioversies.
Dit is een toename ten opzichte van eerdere metingen, maar is het ook een relatief kleine proportie in vergelijking met andere voorbehouden handelingen. De VSen en PAs die planbare cardioversies verrichten doen dit echter met hoge frequentie, gemiddeld respectievelijk 18 en 16 keer
per maand. Spoed cardioversies komen slechts een aantal keren per maand voor.

12

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

In 38% van de planbare cardioversies verricht door een VS, wordt de indicatie door de VS zelf
gesteld, voor de PA is dit 40%. Bij spoedcardioversies zijn deze percentages iets hoger. Als de indicatiestelling door een VS/PA wordt gedaan, gebeurt dit merendeels na overleg met een arts. Bij
spoed cardioversie wordt de indicatiestelling door de VS/PA even vaak met als zonder overleg
gesteld. Vergeleken met de indicatieprocedures voor alle voorbehouden handelingen in eerder
evaluatieonderzoek vindt de indicatiestelling bij cardioversies door de VS/PA vaker plaats na overleg met een arts. Vanuit het perspectief van de arts zien we eenzelfde beeld: drie kwart
van de contactmomenten tussen arts en VS/PA over planbare cardioversies bestaat uit een opdrachtverstrekking door de arts.
Defibrillatie
Van alle VSen verricht ongeveer 8% wel eens een defibrillatie, bij PAs is dit percentage hoger,
namelijk 13%. De frequentie waarmee dit gebeurt is laag, ongeveer 3-6 keer per maand. Bij meer
dan de helft van de defibrillaties stelt de VS/PA de indicatie, het merendeel zonder overleg met
een arts. Vervolgens wordt de uitvoering bij één op de zes defibrillaties gedelegeerd, meestal naar
een (ambulance)verpleegkundige.
Doelmatigheid van de wetswijziging
Door het gebrek aan data in eerder evaluatieonderzoek, kan voor cardioversie/defibrillatie/endoscopie niet vergelijkenderwijs worden nagegaan of de ingevoerde wetswijziging gepaard gaat met
tijdwinst. Wel geeft het ruime merendeel van de VSen, PAs en artsen aan dat de zorg voor bepaalde patiënten door het toekennen van de zelfstandige bevoegdheid efficiënter is geworden.
Bovendien is zichtbaar dat de duur voor het verrichten van een cardioversie/defibrillatie/endoscopie, inclusief overlegtijd of tijd voor het verwerken/verstrekken van een opdracht korter is
wanneer de VS/PA de indicatie stelt zonder overleg (eventueel gevolgd door een delegatie), dan
wanneer de arts de indicatie stelt en vervolgens de opdracht verstrekt. Omdat de mogelijkheden
om gebruik te maken van de zelfstandige bevoegdheid (nog) niet in volle omvang zijn benut, is
doelmatigheid op basis van de beschikbare data niet kwantitatief aantoonbaar, maar is wel aannemelijk gebleken. Naar verwachting zal bij verdere implementatie van de zelfstandige bevoegdheid de doelmatigheid inzichtelijker worden.

Contextanalyse
De kwaliteit en veiligheid van de zorg worden op verschillende manieren door de VSen/PAs geborgd. Op de eerste plaats door goede kennis en vaardigheden. Artsen leiden hun VSen/PAs zelf
op en zijn daardoor goed op de hoogte van, en hebben vertrouwen in hun bekwaamheid. Een
derde van de VSen en PAs beschikt over een bekwaamheidsverklaring voor het uitvoeren van
voorbehouden handelingen, een even groot deel beoordeelt per patiënt of per handeling of ze
bekwaam zijn. Ruim drie kwart van de VSen/PAs vindt zichzelf uitstekend in staat om op eigen
indicatie voorbehouden handelingen te verrichten, de helft van de artsen is het hiermee eens.

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

13

Twee derde van de VSen en PAs wil wel kunnen terugvallen op een arts. De vaardigheden van de
VS/PA om endoscopie/cardioversie/defibrillatie binnen het eigen vakgebied te verrichten, worden
door zowel VSen/PAs zelf als artsen als uitstekend beoordeeld. Het externe bij/nascholingsaanbod
op het gebied van cardioversie en endoscopie wordt door ongeveer een vijfde van de VSen/PAs
als onvoldoende ervaren. Daarnaast wordt meer dan de helft van de bij/nascholing niet geaccrediteerd, deels komt dit omdat de scholing intern geregeld is.
Daarnaast vindt borging plaats door geprotocolleerd te werken. Voor het overgrote deel van de
VSen/PAs zijn voor het verrichten van voorbehouden handelingen, van richtlijnen afgeleide schriftelijke protocollen opgesteld. Een tiende van deze protocollen voldoet niet of maar ten dele, ze
zijn geschreven voor andere beroepsgroepen of niet up to date. Een positieve ontwikkeling is, dat
de wetenschappelijke vereniging voor MDL, NVMDL, NAPA en V&VN streven naar een gezamenlijk
kwaliteitsplan met toegang tot alle richtlijnen. Bij bijna de helft van de VSen/PAs worden in samenspraak met artsen persoonlijke regels opgesteld, die bijna altijd worden nageleefd. Als de regels niet worden nageleefd, gebeurt dit in overleg met een arts. In ongeveer de helft van de gevallen wordt door de arts getoetst of de persoonlijke regels worden nageleefd. Formele verantwoordelijkheden om op eigen indicatie voorbehouden handelingen te verrichten en de taakverdeling tussen VS/PA en arts zijn, volgens een vijfde van de VSen/PAs, niet goed protocollair vastgelegd.
Ten slotte zijn de samenwerking met artsen en de mogelijkheid tot overleg belangrijke onderdelen
in de borging. Slechts 5% van de VSen geeft aan niet in een samenwerkingsverband met een arts
te werken, dit zijn allen VSen Acute zorg. De overige VSen/PAs werken altijd in een samenwerkingsverband met meer dan drie artsen. Artsen zijn goed beschikbaar voor overleg. Het overleg
vindt voornamelijk face to face of telefonisch plaats. De frequentie van de overleggen varieert
sterk, de duur van een overleg is voor zowel de VS als PA gemiddeld 5 minuten. Een zeer klein deel
van de VSen en PAs (respectievelijk 5% en 1%) vindt dit onvoldoende.
De goede kwaliteit van zorg ook komt tot uiting in de tevredenheid bij de patiënten. Patiënten zijn
zeer tevreden over de ontvangen zorg door de VS/PA met betrekking tot cardioversie/endoscopie.
Aspecten die meewegen in hun tevredenheid zijn veelal gericht op de communicatie, zoals uitleg
vooraf en achteraf en het op het gemak kunnen stellen, maar ook de ontspannen sfeer en de
adequate uitvoering. Gevraagd naar verbeterpunten zijn deze terug te leiden naar de communicatie en in een enkel geval naar de faciliteiten.
Het draagvlak voor de (zelfstandige bevoegdheid van de) VS/PA is dan ook groot bij artsen met
wie direct wordt samengewerkt, patiënten en verpleegkundigen, maar ook bij artsen die wat verder afstaan van het zorgproces is het draagvlak groeiende. Het draagvlak bij de hogere managementlagen is, net als in het eerdere onderzoek, sterk setting afhankelijk. Men lijkt zich meer bewust te zijn van de taken en bevoegdheden van de VS/PA, mede doordat VSen/PAs zich zijn gaan
groeperen binnen de instellingen en daardoor meer zichtbaar zijn. Bij de wetenschappelijke verenigingen is het draagvlak voor taakherschikking in bredere zin ook toegenomen.

14

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

Twee derde van de VSen/PAs vindt niet dat de werkdruk is toegenomen ten gevolge van de verkregen zelfstandige bevoegdheid, bijna twee derde van de artsen vindt dat hun werkdruk is afgenomen. VSen/PAs vinden dat door het toekennen van de zelfstandige bevoegdheid hun werk interessanter is geworden, terwijl artsen vinden dat hun werk interessant is gebleven. Artsen werken structureel gemiddeld 10 uur per week over. VSen en PAs werken meer incidenteel over, gemiddeld 2,5 uur per week. De meeste uren in de werkweek worden door VSen/PAs en artsen besteed aan consulten. VSen besteden daarnaast de meeste tijd aan overige patiëntgebonden activiteiten, artsen aan medisch handelen. VSen/PAs hebben minder patiëntencontacten dan artsen,
maar deze patiëntencontacten duren langer. Het merendeel van de artsen (arts VS: 61%, arts PA:
85%) ziet een verandering in hun patiëntencontacten door de komst van de VS/PA. Artsen zien
vaak minder patiënten, maar wel de meer complexe patiënten en verrichten tevens meer complex
medische handelingen.
Conclusies
Veel VSen en PAs hebben gebruik gemaakt van de mogelijkheden die de wetswijziging heeft geschapen om zelfstandig cardioversies/defibrillaties/ endoscopieën te verrichten. Deze mogelijkheden worden echter nog niet in volle omvang benut. Bij gebruik van de zelfstandige bevoegdheid in volle omvang is tijdwinst aannemelijk waardoor sprake zal zijn van doelmatigheid. Door
het efficiënter inrichten van de zorgprocessen kan verdere winst worden verkregen. Daarnaast
laat dit onderzoek zien dat aan voorwaarden voor borging van kwaliteit en veiligheid is voldaan.
Aanbevelingen
Op basis van de in dit rapport gepresenteerde resultaten en conclusies worden de volgende aanbevelingen aan de opdrachtgevers (V&VN VS en NAPA) gedaan:
Leg aan het ministerie van VWS het volgende voor:
1

Creëer voor de VS Acute zorg en de VS Intensieve zorg een definitieve wettelijke zelfstandige bevoegdheid voor electieve, elektrische cardioversie en defibrillatie en voor de VS
Acute zorg, de VS Chronische zorg en de VS Intensieve zorg een zelfstandige bevoegdheid
voor endoscopie.

2

Creëer voor de PA een zelfstandige bevoegdheid voor electieve, elektrische cardioversie,
defibrillatie en endoscopie.

3

De zelfstandige bevoegdheid voor de VS Geestelijke gezondheidszorg met betrekking tot
het toepassen van defibrillatie dient niet gecontinueerd te worden. Er zijn onvoldoende
aanwijzingen gevonden voor de noodzaak hiertoe.

4

De restrictie om uitsluitend artsen endoscopieën in het kader van het bevolkingsonderzoek
darmkanker te laten uitvoeren, heeft zijn weerslag op het inrichten van zorgprocessen
rondom de reguliere endoscopieën. Twijfel over de diagnostische en therapeutische vaardigheden van de VS/PA ligt hieraan ten grondslag. Om verdere taakherschikking mogelijk te
maken, dient overwogen te worden om deze restrictie te laten vervallen, te meer omdat de

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

15

kwaliteit en veiligheid van het bevolkingsonderzoek, door middel van toelatingseisen en
een kwaliteitssysteem, zeer streng bewaakt worden. Daarnaast dient overwogen te worden
dezelfde kwaliteitseisen te stellen aan de uitvoering van de reguliere endoscopieën (zowel
voor artsen als VSen/PAs).
5

Het consensusdocument van de NVvC uit 2012 [2] waarin de positiebepaling ten aanzien
van taakherschikking naar VSen en PAs binnen de cardiologie wordt beschreven, gaat uit
van directe (deels fysieke) supervisie van een arts. Dit lijkt te zijn achterhaald voor een deel
van de VS/PA die wel zelfstandig werken met goede kwaliteit van zorg. Dit suggereert dat
het draagvlak voor de standpunten, zoals verwoord in het document, is afgenomen. Een
herziening van het consensusdocument is derhalve wenselijk.

6

De kwaliteit van de opleiding tot VS/PA, waarin de cardioversies/defibrillaties/endoscopieën worden aangeleerd, is geborgd door de NVAO accreditatie. Voor de groep VSen/PAs
die cardioversie, endoscopie en defibrillatie uitvoert, is wat betreft deze voorbehouden
handelingen weinig externe bij/nascholing voorhanden. Bij/nascholing vindt veelal intern
plaats, waardoor geen accreditatiepunten kunnen worden overlegd. Het manco in het scholingsaanbod en het niet kunnen overleggen van accreditatiepunten bij interne bij/nascholing dienen als aandachtpunten te worden gezien.

7

Aanvullende monitoring van het implementatieproces wordt zinvol geacht voor het optimaal benutten van de zelfstandige bevoegdheid voor de voorbehouden handelingen cardioversie/defibrillatie/endoscopie.

8

De term electieve cardioversie schept verwarring. Electief (de voorkeur hebbend) kan verwijzen naar een te plannen tijdstip of naar de keuze voor een bepaalde handeling. Als electief verwijst naar een te plannen tijdstip valt acute cardioversie hier niet onder. Indien electief verwijst naar de keuze voor een bepaalde handeling wordt medicamenteuze cardioversie als een handeling gezien waarvoor geen voorkeur is. Overwogen dient te worden om de
term electieve cardioversie te vervangen door elektrische cardioversie, hetgeen ook overeenkomt met de Engelse benaming (i.e. Electric Cardioversion).

9

Conform aanbeveling nr. 13 in “voorBIGhouden” geldt voor de handelingen cardioversie/defibrillatie/endoscopie dat de bepaalde indicatoren voor doelmatigheid van de wetswijziging gekoppeld dienen te worden aan monetaire eenheden op het niveau van de behandeling, zodra het veranderde beleid inzake registratie- en declaratieverkeer verder geïmplementeerd is.

16

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

Inleiding

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

17

18

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

1 Inleiding
1.1

Aanleiding tot het onderzoek

Met het wijzigen van de Wet op de individuele beroepen (Wet BIG) en het van kracht gaan van
twee Algemene Maatregelen van Bestuur (AMvB) [3, 4] is het voor de verpleegkundig specialist
(VS) en de physician assistant (PA) per 1 januari 2012, voor de duur van vijf jaar, mogelijk geworden om een aantal voorbehouden handelingen zelfstandig te verrichten (indiceren, uit te voeren
en te delegeren). Voor de PA betreft het alle beschreven voorbehouden handelingen, voor de VS
is dit afhankelijk van het specialisme (VS geestelijke gezondheidszorg of VS in de specialismen
acute, preventieve, intensieve of chronische zorg bij somatische aandoeningen). In de experimenteerperiode heeft een evaluatie van de doelmatigheid en effectiviteit van de wetsaanpassing
plaatsgevonden. Op basis hiervan zijn aanbevelingen gedaan, waarvan de Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) heeft aangegeven deze, voor zover binnen haar verantwoordelijkheidsgebied, te zullen opvolgen. [5] Dit impliceert dat voor de VS (een specialisme afhankelijke)
en PA een definitieve wettelijke zelfstandige bevoegdheid wordt gecreëerd voor katheterisaties,
heelkundige handelingen, injecties, puncties en het voorschrijven van UR-geneesmiddelen. Het
evaluatierapport geeft ook aan dat het gedurende de evaluatieperiode niet mogelijk is gebleken
om de doelmatigheid en effectiviteit van de zelfstandige bevoegdheid voor het verrichten van
electieve cardioversies, defibrillatie en endoscopieën te evalueren. [1] Aanbevolen is om hierover
uitsluitsel te geven op basis van aanvullend onderzoek. Nederlandse Associatie Physician Assistants (NAPA) en Verpleegkundigen & Verzorgenden Nederland Verpleegkundig Specialisten
(V&VN VS) hebben gezamenlijk opdracht gegeven tot het uitvoeren van dit aanvullende onderzoek. Het voorliggende rapport beschrijft de achtergrond, de doelstelling en onderzoeksvragen,
methoden, resultaten, conclusies en aanbevelingen van het aanvullende onderzoek.

1.2

Endoscopie

Bij een endoscopie kan met behulp van flexibele kijkbuizen de toestand van holle organen (maag,
darmen, bronchusboom, blaas en baarmoeder), gewrichten, borst- en buikholte, neusbijholten,
en hogere urinewegen worden onderzocht, waarbij tegelijkertijd weefsel kan worden weggenomen (biopsie) om een diagnose te stellen. Naast visualisatie kan ook een behandeling worden
uitgevoerd, zoals het verwijderen van poliepen, vroege tumoren of galstenen, het schoonspoelen
van gewrichten of het afvoeren van cysten. Er wordt dan gesproken van een therapeutische endoscopie. Daarnaast zijn nieuwe technieken ontwikkeld, waarbij operaties kunnen plaatsvinden
met behulp van endoscopie. Omdat de lichaamsholten via natuurlijke lichaamsopeningen bereikbaar zijn (anders zou sprake zijn van een heelkundige handeling), zijn endoscopieën als afzonderlijke voorbehouden handeling in de wet BIG opgenomen. [6]

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

19

Endoscopie wordt ook ingezet in het bevolkingsonderzoek darmkanker, dat sinds 2014 gefaseerd
in Nederland is ingevoerd. Mannen en vrouwen van 55 tot en met 75 jaar worden elke twee jaar
uitgenodigd voor dit onderzoek. Bij een ongunstige uitslag van de zelfafnametest van faeces
(iFOBT) worden zij doorverwezen voor verdere diagnostiek (coloscopie) en, zo nodig, behandeling.
Na een ongunstige uitslag van iFOBT en coloscopie kunnen patiënten in een surveillanceprogramma terecht komen, waarbij de patiënt periodiek via coloscopie gecontroleerd wordt. Het
RIVM-CvB voert de landelijke regie op het bevolkingsonderzoek namens het ministerie van VWS.
[7]

1.3

Electieve cardioversie

Bij cardioversie wordt een onregelmatig en/of langdurend te snel hartritme, tachycardie, omgezet
in een normaal ritme. Dit kan via een gecontroleerde elektrische schok (elektrische cardioversie
of ECV) of via medicatie. Het gestoorde ritme is meestal, maar niet altijd, boezemfibrilleren. Boezemfibrilleren is een ritmestoornis die niet levensbedreigend is, maar meestal wel behandeld
moet worden om schade aan het hart te voorkomen. Bij langdurend boezemfibrilleren wordt de
patiënt ten minste vier weken op bloed verdunnende medicijnen ingesteld, voordat overgegaan
kan worden tot ECV. [8] Bij kortdurend boezemfibrilleren, dat niet langer dan 48 uur bestaat,
treedt in meer dan de helft van de gevallen een spontaan herstel op. [9] Bij ernstige klachten en
hemodynamische instabiliteit wordt echter direct overgegaan tot (acute) ECV. De procedure
wordt in het algemeen onder een vorm van kortdurende sedatie uitgevoerd. In de wet BIG is electieve cardioversie als voorbehouden handeling opgenomen.

1.4

Defibrillatie

Defibrillatie vindt uitsluitend in de acute setting plaats. Bij een levensbedreigende ventrikel ritmestoornis met een circulatiestilstand wordt een elektrische schok aan het hart toegediend, zodat
het normale ritme weer wordt hervat. Op een manuele defibrillator wordt door de zorgprofessional vastgesteld of sprake is van ventrikelfibrilleren of een andere hartritmestoornis en wordt de
benodigde hoeveelheid stroom om een effectieve schok toe te dienen ingesteld op de defibrillator. De manuele defibrillator wordt alleen door zorgverleners in het ziekenhuis en op de ambulance gebruikt. De kans op herstel van een normaal hartritme, zonder defibrillatie, daalt met ongeveer 10% per minuut. [10] Het is daarom belangrijk dat slachtoffers met een circulatiestilstand
zo snel mogelijk gedefibrilleerd worden. De AED (Automatische Externe Defibrillator) is speciaal
ontwikkeld om ook leek-hulpverleners, de “first responders” veilig en effectief te laten defibrilleren en het apparaat is tegenwoordig in veel openbare ruimten geïnstalleerd. De AED bepaalt na
analyse van het hartritme automatisch of het noodzakelijk is om het slachtoffer een stroomstoot
toe te dienen, regelt vervolgens de juiste instelling en geeft duidelijke instructies. Door de komst
van de AED is defibrillatie als voorbehouden handeling meermaals ter discussie gesteld. [6, 11, 12]

20

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

1.5

Zelfstandige bevoegdheid

In de AMvB’s is opgenomen dat de PA een tijdelijke zelfstandige bevoegdheid heeft voor electieve
cardioversie, defibrillatie en endoscopie (Tabel 1). Voor de VS is de zelfstandige bevoegdheid specialisme afhankelijk. De VS preventieve zorg heeft geen zelfstandige bevoegdheid voor genoemde
handelingen, de VS geestelijke gezondheidszorg uitsluitend voor defibrillatie en de VS chronische
zorg uitsluitend voor endoscopie. De VS acute zorg en de VS intensieve zorg kennen net als de PA
een zelfstandige bevoegdheid voor electieve cardioversie, defibrillatie en endoscopie.
Tabel 1: Zelfstandige bevoegdheid voor in AMvB’s beschreven voorbehouden handelingen per (specialisme van de) zorgverlener
Electieve
cardioversie

Defibrillatie

Endoscopie

VS acute zorg bij somatische aandoeningen

+

+

+

VS chronische zorg bij somatische aandoeningen

-

-

+

VS geestelijke gezondheidszorg

-

+

-

VS intensieve zorg bij somatische aandoeningen

+

+

+

VS preventieve zorg bij somatische aandoeningen

-

-

-

PA

+

+

+

1.6

+

=

Zelfstandige bevoegdheid

-

=

Geen zelfstandige bevoegdheid

Doelstelling en onderzoeksvragen

Het doel van het aanvullende onderzoek is het ondersteunen van de besluitvorming door het Ministerie van VWS over het wettelijk regelen van een zelfstandige bevoegdheid voor het verrichten
van electieve cardioversie, het toepassen van defibrillatie en het verrichten van endoscopieën
door de VS en PA. Het Ministerie van VWS heeft te kennen gegeven gedurende de experimenteerperiode een (verdere) onderbouwing hiertoe in aanmerking te nemen. Het aanvullend onderzoek
dient antwoord te geven op de volgende vragen:
1. In hoeverre is het doelmatig en effectief om een wettelijke zelfstandige bevoegdheid toe te
kennen aan VSen en PAs met betrekking tot het verrichten van electieve cardioversie, het toepassen van defibrillatie en het verrichten van endoscopieën?
2. Voor welke van deze voorbehouden handelingen is dit (eventueel) doelmatig en effectief?

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

21

22

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

Methoden

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

23

24

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

2 Methoden
Dit onderzoek is een aanvulling op het eerder verrichte evaluatieonderzoek. [1] Aangezien de gehanteerde methoden gelijk zijn gehouden, wordt voor een uitgebreide beschrijving van conceptuele kaders, design en data analyse verwezen naar het rapport “VoorBIGhouden”. Het eerder
verrichte evaluatieonderzoek is uitgebreider van opzet dan het aanvullende onderzoek, omdat
data zijn verzameld voor acht voorbehouden handelingen, elk verricht in een andere context. In
onderstaande paragrafen wordt de beperktere dataverzameling voor het aanvullende onderzoek
beschreven, gericht op de voorbehouden handelingen electieve cardioversie, defibrillatie en endoscopie. Ook voor de oorspronkelijke uitgebreide dataverzameling verwijzen wij naar het rapport
“voorBIGhouden”. [1]

2.1

Kwantitatieve dataverzameling

2.1.1

Meetinstrumenten

2.1.1.1 Vragenlijsten
Voor de kwantitatieve dataverzameling zijn drie verschillende digitale vragenlijsten gebruikt.
De eerste vragenlijst, de quickscan, is ontwikkeld om een betrouwbaar en representatief beeld te
krijgen van de verdeling van de verrichte voorbehouden handelingen in de totale populatie van
VSen en PAs. In de quickscan is gevraagd aan te geven welke voorbehouden handelingen (geen,
katheterisaties, electieve cardioversies, spoed cardioversies, defibrillaties, endoscopieën, heelkundige handelingen, injecties, puncties en voorschrijven van geneesmiddelen die uitsluitend op
recept verkrijgbaar zijn) door de VS/PA worden verricht (geïndiceerd, uitgevoerd of gedelegeerd
(Bijlage 1). De tweede vragenlijst (Bijlage 2) en de derde digitale vragenlijst zijn ontwikkeld voor
respectievelijk VSen/PAs die cardioversies/defibrillaties/endoscopieën indiceren, uitvoeren of delegeren, en artsen die samenwerken met deze VSen/PAs. De vragen in deze vragenlijsten hebben
betrekking op de navolgende aspecten:
Implementatie
Omdat resultaten sterk afhankelijk zijn van de mate waarin de zelfstandige bevoegdheid is geïmplementeerd, is gevraagd of de zelfstandige bevoegdheid is ingevoerd en indien dit niet het geval
is, wat de reden hiervan is.
Achtergrondkenmerken
Van de zorgverleners zijn geslacht, leeftijd, (voor)opleiding en werkervaring bepaald, van de zorgorganisatie type, en aanwezigheid van artsen met wie wordt samengewerkt.

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

25

Effectiviteit van de wetswijziging
De mate van effectiviteit van de wetswijziging betreft het adequaat uitvoeren van de handeling
door de behandelaar. Daarbij wordt gekeken naar welke specifieke voorbehouden handelingen
VSen en PAs uitvoeren en hoe de verantwoordelijkheid daarbij geregeld is. Per specifieke voorbehouden handeling wordt door de VS/PA aangegeven hoe vaak deze handeling per maand wordt
verricht en wat daarbij de indicatieprocedure is geweest. De indicatie kan gesteld zijn door een
arts, gevolgd door een mondelinge of schriftelijke opdracht voor het uitvoeren van de handeling,
ofwel tot het uitvoeren van een protocol. Tevens kan de indicatie door de VS/PA zelf worden gesteld, eventueel na overleg met een arts. De VS/PA kan de handeling vervolgens delegeren naar
een andere bekwame zorgverlener. Eenzelfde lijst met voorbehouden handelingen wordt gebruikt
in de vragenlijst voor de artsen. In deze lijst zijn de “delegatieprocedures” beperkt tot de contacten die de arts met de VS/PA met betrekking tot de voorbehouden handeling heeft. De procedure
waarbij de VS/PA de indicatie stelt zonder overleg met de arts, eventueel gevolgd door een verdere delegatie naar een andere zorgverlener, is dus in deze lijst niet opgenomen.
Doelmatigheid van de wetswijziging
Voor indicaties van doelmatigheid van de wetswijziging worden tijdsbestedingen gemeten. De
tijdsbesteding bij de VS en PA wordt vastgesteld door in bovengenoemde lijst met voorbehouden
handelingen aan te geven wat de tijdsduur van een enkele handeling is, inclusief eventuele overlegtijd, tijd voor verwerking van een ontvangen opdracht of tijd om een opdracht te verstrekken
(bij verder delegeren). Bij de arts wordt gevraagd per voorbehouden handeling, waarover contact
is geweest met de VS/PA, de tijd voor het verstrekken van een opdracht inclusief instructies, of de
overlegtijd na indicatiestelling door de VS/PA, te noteren. Daarnaast worden ook het aantal en de
tijdsduur van de intercollegiale contacten tussen arts/medisch specialist en VSen/PAs meegenomen.
Handelen volgens richtlijnen
De vragen over het handelen volgens richtlijnen hebben betrekking op de aanwezigheid van protocollen, de inhoud en de naleving hiervan. [13] Protocollen worden hierbij gezien als de vertaling
van een algemeen aanvaarde, landelijke richtlijn naar de lokale situatie [14] en als een weergave
van de gemaakte afspraken ten aanzien van de samenwerking tussen de VS/PA en andere disciplines.
Overleg
De beschikbaarheid van artsen voor overleg met de VS/PA, de tevredenheid hierover, de frequentie van overlegmomenten en de vorm van deze overleggen worden hierbij geëvalueerd.

26

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

Bekwaamheid
Bij het onderdeel bekwaamheid wordt aan de VS/PA gevraagd hoe ze hun eigen bekwaamheid
vaststellen als ze op eigen indicatie een endoscopie/cardioversie/defibrillatie verrichten en aan
de arts hoe die de bekwaamheid van de VS/PA vaststelt. [15]
Objectieve werkbelasting
Objectieve werkbelasting wordt gemeten aan de hand van het aantal patiëntencontacten en de
bijbehorende tijdsduur, de verdeling van totale werktijd in tijd voor patiëntcontacten, overleg,
overige patiëntgebonden activiteiten en overige niet-patiëntgebonden activiteiten. [16] Verder
wordt gevraagd of sprake is van overwerk en het eventuele aantal overuren. Alle uitkomstmaten
worden gerelateerd aan het aantal uren dat de zorgverlener werkzaam is en het aantal dagen
waarover de gewerkte uren worden verspreid.
2.1.2

Studiepopulatie en werving

De beoogde studiepopulatie van de quickscan bestaat uit alle geregistreerde VSen en gediplomeerde PAs, die in Nederland werkzaam zijn. Om deze doelgroep te bereiken, hebben V&VN VS,
NAPA, alle hogescholen met een MANP-/MPA-opleiding en de Registratiecommissie Verpleegkundig Specialismen aan alle leden/alumni een mail met de link naar de website met de digitale vragenlijst gestuurd. Het onderzoeksteam heeft tevens de weblink verstuurd aan de respondenten
uit eerdere metingen. Daarnaast is het aanvullende onderzoek uitgebreid aan bod gekomen in de
reguliere media van de beide beroepsverenigingen.
Aan VSen/PAs die in de quickscan hebben aangegeven endoscopie/cardioversie/defibrillatie te
indiceren, verrichten of delegeren, is door het onderzoeksteam een link naar de aanvullende vragenlijst VS/PA gestuurd. In dezelfde mails zijn de VSen/PAs verzocht maximaal twee artsen, met
wie samengewerkt wordt, te vragen een aparte vragenlijst in te vullen, waarvoor ook een weblink
was opgenomen in de email.
Om de respons op de aanvullende vragenlijsten te verhogen, is door het onderzoeksteam drie
maal een kort overzicht van het aantal ingevulde vragenlijsten, in de vorm van een Nieuwsflits
rondgestuurd onder alle aanmeldingen.
Alle vragenlijsten waren online toegankelijk van 22 april tot en met 29 mei 2016.

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

27

2.2

Kwalitatieve dataverzameling

2.2.1

Meetinstrumenten

2.2.1.1 Expert interviews
Ten behoeve van de kwalitatieve dataverzameling zijn allereerst telefonische semigestructureerd
interviews gehouden met experts, die door hun achtergrond, ervaring en kennis verschillende aspecten van het onderzoek hebben kunnen belichten. Daartoe is een lijst met 33 expert profielen
samengesteld, bestaande uit hulpverleners werkzaam in de dagelijkse praktijk (case studies i.c.
VSen, PAs en artsen), en uit vertegenwoordigers van relevante wetenschappelijke verenigingen
(stakeholders). De profielen van de case studies zijn opgesteld op basis van medisch specialisme
en soort voorbehouden handeling. De werving van de case studies heeft plaatsgevonden via een
vraag in de uitgebreide vragenlijst, oproepen verspreid door de beroepsverenigingen V&VN VS en
NAPA en de reguliere nieuwsbrieven van de onderzoeksgroep. Onder de aanmeldingen is vervolgens een selectie gemaakt op basis van soort zorginstelling en regionale spreiding. Wetenschappelijke verenigingen zijn, via de KNMG, door de onderzoeksgroep benaderd om een vertegenwoordiger voor te dragen voor een interview.
Bij het interview is gewerkt met een topiclijst, gebaseerd op het Model van Grol [17, 18], dat ook
eerder is toegepast in het evaluatieonderzoek. Topics waren: verrichting voorbehouden handelingen (patiëntengroepen, indicatiestelling, restricties), borging kwaliteit en veiligheid (protocollen,
overleg, bekwaamheid, kennis, samenwerking, toetsing, vastlegging) en overige randvoorwaarden (draagvlak en ondersteuning).
Om de betrouwbaarheid van het interview te verhogen, is gebruik gemaakt van dataregistratieapparatuur en is een conceptsamenvatting van het interview na afloop voorgelegd aan de respondenten.
2.2.1.2 Focusgroep interviews
Als tweede onderdeel van de kwalitatieve dataverzameling hebben eind juli 2016 twee focusgroep
bijeenkomsten plaatsgevonden, één voor zorgverleners die endoscopieën indiceren/uitvoeren/delegeren, de ander gericht op cardioversie/defibrillatie. Bij de bijeenkomsten is gebruik gemaakt van een interviewprotocol, waarin drie centrale thema’s zijn benoemd: de situatie waarin
de VS/PA de voorbehouden handelingen endoscopie/cardioversie/defibrillatie verrichten, bevorderende en belemmerende factoren t.a.v. deze situatie en randvoorwaarden voor een zelfstandige bevoegdheid.
2.2.1.3 Interviews met patiënten
Naast interviews met zorgverleners hebben ook interviews met patiënten plaatsgevonden, die
ofwel een endoscopie ofwel een cardioversie, verricht door een VS/PA, hebben ondergaan. Van-

28

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

wege een mogelijk kritieke gezondheidstoestand zijn geen patiënten geïnterviewd, die een defibrillatie hebben ondergaan. De werving van de patiënten heeft plaatsgevonden via een geselecteerde groep VSen/PAs. De selectie van VSen/PAs is gebaseerd op soort voorbehouden handeling
die ze verrichten en setting. Patiënten hebben vóór het telefonisch interview een toestemmingsverklaring per mail of per post toegestuurd gekregen. In het interview is aan de patiënten gevraagd hoe ze de zorg door de VS/PA hebben ervaren, en welke factoren mee spelen in deze positieve/negatieve ervaring.

2.3

Triangulatie van data

Het totale model van triangulatie zoals in het eerdere evaluatieonderzoek is gebruikt, is weergegeven in Figuur 1. De onderdelen die gearceerd zijn, zijn in het aanvullend onderzoek niet meegenomen. Triangulatie heeft plaatsgevonden vanaf het moment van dataverzameling tot en met de
interpretatie van de resultaten.

2.4

Ethische overwegingen

Het dagelijks bestuur van de Medisch Ethische Commissie (METC) van het Maastricht UMC+ heeft
aangegeven dat het evaluatieonderzoek (inclusief de hier geëvalueerde handelingen) geen onderzoek in het kader van de Wet Medisch-wetenschappelijk Onderzoek met mensen (WMO) betreft
en heeft het onderzoek derhalve niet verder in behandeling genomen. Alle verstrekte informatie,
persoonlijke gegevens en meningen, zijn uiterst vertrouwelijk verwerkt en ontdaan van mogelijkheden tot identificatie en worden uitsluitend voor dit onderzoek gebruikt

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

29

Figuur 1: Triangulatie van data

30

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

Resultaten

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

31

32

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

3 Resultaten
Analoog aan de presentatie van de resultaten beschreven in “voorBIGhouden” worden volgens
het triangulatie principe zowel kwantitatieve als kwalitatieve data beschreven. Kwalitatieve data
zijn cursief weergegeven en worden ondersteund met citaten (weergegeven in grijstint) ter illustratie. Van de kwantitatieve data zijn de resultaten van T3 opgenomen in de tekst en van T0, T1
en T2 in de bijlagen. Vergelijking van T3 met eerdere metingen vraagt bijzondere aandacht, omdat
eventueel waargenomen verschillen verklaard kunnen worden door veranderingen in de tijd, maar
ook door een verschillende samenstelling van de onderzoekspopulatie. Tijdens T3 hebben immers
uitsluitend VSen/PAs/artsen die endoscopie/cardioversie/defibrillatie verrichten de aanvullende
vragenlijst ingevuld. Voor resultaten van de quickscan, die door een steekproef van de totale populatie van VSen/PAs is ingevuld, geldt dit niet en is een vergelijking van data tussen meetmomenten eenvoudiger.
3.1

Respons

In Tabel 2 is de respons bij de kwantitatieve dataverzameling tijdens T3 weergegeven. Aan de
quickscan hebben 1143 VSen en 547 PAs deelgenomen. De vragenlijsten met betrekking tot electieve cardioversie/defibrillatie/endoscopie zijn door 80 VSen, 74 PAs, 23 artsen samenwerkend
met een VS en 33 artsen samenwerkend met een PA ingevuld.
Tabel 2: Respons kwantitatieve dataverzameling tijdens T3
VS

PA

Arts
VS

Arts
PA

Geregistreerd

2.783

799

-

-

Respondenten vragenlijsten

80

74

23

33

Respondenten Quickscan

1.143

547

nvt

nvt

VS= verpleegkundig specialist; PA=physician assistant; nvt=niet van toepassing; -=aantal onbekend

In totaal hebben 10 interviews met patiënten, van wie 5 een cardioversie en 5 een endoscopie
hebben ondergaan, en 38 expert interviews met 14 VSen, 12 PAs, 8 artsen en 4 vertegenwoordigers van wetenschappelijke verenigingen plaatsgevonden (Tabel 3). De oproep voor deelname aan
een interview heeft geen respons opgeleverd voor de profielen VS GGZ die defibrillaties verricht
en VSen/PAs/artsen die gynaecologische endoscopieën verrichten. De focusgroep Cardioversie
bestond uit 6 VSen, 2 PAs en 1 arts, de focusgroep Endoscopie uit 2 VSen, 4 PAs en 1 arts.

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

33

Tabel 3: Expert profielen
PAs*

VSen*

12

2

VS Maag-, darm-, leverziekte, algemeen ziekenhuis (3x)**
VS Longziekte, academisch ziekenhuis (1x)

13

PA Maag-, darm-, leverziekte, algemeen ziekenhuis (3x)
PA Longgeneeskunde, algemeen ziekenhuis (1x)

3

VS Reumatologie, academisch ziekenhuis (1x)

14

PA Orthopedie, orthopedisch kliniek (1x)

4

VS Urologie, algemeen ziekenhuis (2x)

15

PA Urologie, algemeen ziekenhuis (1x)

5

16

PA Heelkunde, algemeen ziekenhuis (2x)

6

VS Intensive care, Kindergeneeskunde, academisch ziekenhuis (1x)
VS Ambulancezorg (2x)

17

PA Cardiologie, algemeen ziekenhuis (3x)

7

VS Cardiologie, algemeen ziekenhuis (2x)

18

PA KNO, academisch ziekenhuis (1x)

8

19

PA Gynaecologie (0x)

9

VS Interne geneeskunde, zelfstandige behandelkliniek( 1x)
VS Huisartsenpraktijk (1x)

10

VS Gynaecologie (0x)

11

VS GGZ die defibrillaties verricht (0x)

1

Artsen*

Wetenschappelijke verenigingen
29

Nederlandse Vereniging voor Urologie (NVU) (2x)

30

23

Arts Maag-, darm-, leverziekte, algemeen ziekenhuis (1x)
Arts Maag-, darm-, lever-kindergeneeskunde,
academisch ziekenhuis (1x)
Arts Maag-, darm-, leverziekte, academisch ziekenhuis (1x)
Arts Cardiologie, algemeen ziekenhuis (1x)

24

Arts Cardiologie, academisch ziekenhuis (1x)

33

Nederlandse Vereniging van Maag-Darm-Leverartsen (MDL) (1x)
Nederlandse Vereniging voor Cardiologie (NVVC)
(1x)
Nederlandse Vereniging voor Obstetrie & Gynaecologie (NVOG) (0x)
Nederlandse Internisten Vereniging (NIV) (0x)

25

Arts KNO, academisch ziekenhuis (1x)

26

Medisch manager ambulance zorg (1x)

27

Arts Urologie; algemeen ziekenhuis? (1x)

28

Arts, gynaecologie (0x)

20
21
22

31
32

* Voorbehouden handelingen: arthroscopie, cystoscopie, laryngoscopie, endotracheale intubatie, laparoscopie,
MDL scopie, proctoscopie, thoracoscopie, electieve cardioversie, acute cardioversie, defibrillatie
** Cijfers tussen haakjes geven het aantal zorgverleners aan die voor het betreffende profiel geïnterviewd zijn

34

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

3.2

Implementatie

Voor de meeste VSen/PAs die endoscopie/cardioversie/defibrillatie verrichten is de zelfstandige
bevoegdheid tijdens T3 ingevoerd, maar voor 30,1% van de VSen en 28,4% van de PAs is dit (nog)
niet het geval (Tabel 4). Hierbij geldt dat voor het merendeel van de PAs is de zelfstandige bevoegdheid nog niet instellingsbreed ingevoerd, voor de VSen is dit persoonlijk of instellingsbreed.
Tabel 4: Implementatie zelfstandige bevoegdheid
VS

PA

T3
ntot=80

T3
ntot=74

Is voor alle VSen/PAs in de instelling waar ik werk, nog niet ingevoerd

15 (18,8)

16 (21,6)

Is voor mij persoonlijk in de instelling waar ik werk, nog niet ingevoerd

9 (11,3)

5 (6,8)

De zelfstandige bevoegdheid voor de VS/PA t.a.v. cardioversie/defibrillatie/endoscopie
n (% ja)

Van de VSen bij wie de zelfstandige bevoegdheid (nog) niet is ingevoerd, is bijna de helft (45,8%)
werkzaam bij een cardiologie afdeling, bij de PAs is geen specifiek specialisme te benoemen.
3.3

Structuur

3.3.1

Zorgverlener variabelen

Achtergrond variabelen zorgverleners
In Tabel 5 zijn de achtergrondvariabelen van de deelnemende VSen/PAs en artsen aan de aanvullende vragenlijst opgenomen. De gemiddelde leeftijd van de drie groepen bij T3 is ruim 40 jaar.
Ruim drie kwart van de artsen (78,3% arts VS, 78,8% arts PA) is man, terwijl het merendeel van de
VSen (56,2%) en PAs (61,8%) vrouw is. In vergelijking met de respondenten tijdens eerdere metingen zijn er procentueel meer mannelijke respondenten in de drie groepen. VSen hebben uiteraard een verpleegkundige vooropleiding, even vaak is dit HBO-V (56,3%) als Inservice A, B, Z
(50,0%). De helft van de PAs heeft een verpleegkundige vooropleiding (46,6% HBO-V, 19,2% Inservice A, B, Z). Daarnaast wordt door de PA operatieassistent (13,7%) en fysiotherapie (8,2%)
regelmatig als vooropleiding genoemd. Van de deelnemende VSen is 64,6% geregistreerd als VS
Intensieve zorg, 27,8% als VS acute zorg en 7,6% als VS chronische zorg. VSen hebben iets langer
ervaring in hun functie dan PAs (mediaan, IQR: 6,0 (93,0-9,8) vs. 4,0 (2,0-7,5)).

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

35

Tabel 5: Achtergrondkenmerken zorgverlener
VS
Kenmerk

T3
ntot=80

Arts
VS
T3
ntot=23

PA
T3
ntot=74

Arts
PA
T3
ntot=33

Leeftijd (gemiddelde, sd)
46,1 (9,8)
46,6 (8,9)
41,5 (7,8)
46,6 (7,5)
Geslacht (n man, % man)
35 (43,8)
18 (78,3)
29 (39,2)
26 (78,8)
6,0
4,0
Jaren ervaring in functie
(3,0-9,8)
(2,0-7,5)
(mediaan, IQR)
Vooropleiding (n ja,%)
Anesthesiemedewerker
4 (5,0)
2 (2,7)
Ergotherapie
0 (0,0)
2 (2,7)
Fysiotherapie
0 (0,0)
6 (8,2)
HBO-V
45 (56,3)
34 (46,6)
Huidtherapie
0 (0,0)
0 (0,0)
Inservice A, B, Z
40 (50,0)
14 (19,2)
Laborant MBRT
0 (0,0)
2 (2,7)
Logopedie
0 (0,0)
1 (1,4)
MBO met assessment
3 (3,8)
2 (2,7)
Operatieassistent
0 (0,0)
10 (13,7)
Podotherapie
0 (0,0)
0 (0,0)
Voeding en Diëtetiek
0 (0,0)
0 (0,0)
WO verplegingswetenschappen
1 (0,0)
0 (0,0)
Specialisme van VS (n, %)
Acute zorg bij somatische aandoenin22 (27,8)
gen
Chronische zorg bij somatische aandoe6 (7,6)
ningen
Geestelijke gezondheidszorg
0 (0,0)
Intensieve zorg bij somatische aandoe51 (64,6)
ningen
Preventieve zorg bij somatische aan0 (0,0)
doeningen
VS= verpleegkundig specialist; PA=physician assistant, MBRT=Medisch Beeldvormende en Radiotherapeutische Technieken

3.3.2

Organisatorische variabelen

Achtergrond variabelen organisatie
Het merendeel van de deelnemende VSen en PAs is werkzaam in een algemeen ziekenhuis (resp.
62,0% en 68,9%) en academisch ziekenhuis (resp. 20,3%en 20,3%). Daarnaast is de ambulancesetting (VS: 17,8% en PA: 4,1%) meer vertegenwoordigd dan in eerdere metingen (VS T0: 4,0%, T1
2,5%, T2: 2,8%; PA T0, T1, T2: 0%). Binnen de ziekenhuizen zijn de VSen/PAs voornamelijk werkzaam bij cardiologie en cardio-thoracale chirurgie (VS: samen 70,8% en PA: samen 36,2%). PAs zijn
daarnaast vooral werkzaam bij heelkunde (14,5%) Ondanks dat bij het specialisme gynaecologie
ook endoscopieën worden uitgevoerd, heeft geen VS en 1 PA werkzaam bij dit specialisme de
aanvullende vragenlijst ingevuld.

36

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

Tabel 6: Achtergrondkenmerken organisatie
Kenmerk

Zorgorganisatie (n, ja%) 1

VS

PA

T3

T3

ntot=79

ntot=74

Kenmerk

Medisch specialisme binnen ziekenhuis
(n, % ja) 6

VS

PA

T3

T3

ntot=65

ntot=69

Academisch ziekenhuis

16 (20,3) 15 (20,3) Anesthesiologie

2 (3,1)

3 (4,3)

Algemeen psychiatrisch ziekenhuis

0 (0,0)

38 (58,5)

21 (30,4)

Algemeen ziekenhuis

49 (62,0) 51 (68,9) Cardio-thoracale chirurgie

8 (12,3)

4 (5,8)

Ambulancezorg

14 (17,8)

3 (4,1)

Dermatologie en venerologie

0 (0,0)

0 (0,0)

Categoriaal ziekenhuis/gespec. centrum

0 (0,0)

2 (2,7)

Haematologie

0 (0,0)

0 (0,0)

Huisartsenpraktijk/HAP

4 (5,1)

2 (2,7)

Heelkunde (chirurgie)

0 (0,0)

10 (14,5)

GGD

1 (1,3)

2 (2,7)

Interne geneeskunde

3 (4,6)

1 (1,4)

Overige GGZ instellingen

0 (0,0)

0 (0,0)

Keel- neus - oorheelkunde

0 (0,0)

5 (7,2)

Thuiszorg

0 (0,0)

0 (0,0)

Kindergeneeskunde

3 (4,6)

2 (2,9)

Revalidatiecentrum

0 (0,0)

1 (1,4)

Klinische geriatrie

0 (0,0)

0 (0,0)

Verpleeghuis

0 (0,0)

0 (0,0)

Longziekten en tuberculose

1 (1,5)

1 (1,4)

Verstandelijk gehandicaptenzorg

0 (0,0)

0 (0,0)

Maag- darm- leverziekten

3 (4,6)

7 (10,1)

Verzorgingshuis

0 (0,0)

0 (0,0)

Neonatologie

0 (0,0)

0 (0,0)

Anders, namelijk: diverse

1 (1,3)

0 (0,0)

Nefrologie

0 (0,0)

0 (0,0)

Neurochirurgie

0 (0,0)

0 (0,0)

Neurologie

0 (0,0)

1 (1,4)

Obstetrie en gynaecologie

0 (0,0)

1 (1,4)

Oncologie

2 (3,1)

2 (1,5)

Oogheelkunde

0 (0,0)

0 (0,0)

Orthopedie

0 (0,0)

1 (1,4)

Plastische chirurgie

0 (0,0)

0 (0,0)

Psychiatrie

0 (0,0)

0 (0,0)

Radiologie

0 (0,0)

0 (0,0)

Reumatologie

0 (0,0)

0 (0,0)

Revalidatiegeneeskunde

0 (0,0)

0 (0,0)

Urologie

4 (6,2)

10 (7,5)

Anders, namelijk: diverse (o.a. IC, SEH)

7 (10,8)

10 (14,5)

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

37

0 (0,0)

Cardiologie

1 Meerdere antwoorden mogelijk

Samenwerking
VSen en PAs werken voornamelijk in een samenwerkingsverband met meer dan zes specialisten
of andere artsen (resp. 53,3% en 59,4%) gevolgd door een samenwerkingsverband met drie tot
zes specialisten of andere artsen (resp. 21,3% en 29,0%) (gegevens niet in tabel). Een kleine groep
VSen (5,3%) geeft aan niet samen te werken met een specialist of andere arts. Dit zijn allen VS
Acute zorg.
In de ambulance setting bestaat de mogelijkheid om een Mobiel Medisch Team (MMT) op te roepen.
Interviewer: ”En op het moment dat u het niet zeker weet of u twijfelt bij wat u gaat doen, kunt u op dat
moment overleggen met een arts?”
VS acute zorg: “Nee. Dat is, we hebben op het moment dat we echt iets niet weten dan bellen we net )
zoals het ambulancepersoneel, dan is er de mogelijkheid om een mobiel medisch team in te schakelen.
Daar is een traumachirurg of een MMT anesthesioloog altijd aanwezig. Die mogelijkheid heb je als ambulanceverpleegkundige ook.”

Positionering
VSen en PAs worden meer en meer geaccepteerd binnen de instellingen. Binnen grotere instellingen groeperen VSen/PAs zich, waardoor de zichtbaarheid toeneemt. Bij patiënten heerst nog
steeds onbekendheid over de functies.
“Aanvankelijk had de organisatie wel dat ze PAs opleiden, maar wij als PAs hebben ons verenigd hier
en we hadden het idee dat de organisatie eigenlijk niet wist wat ze met ons aan moesten en wat ze
van ons konden verwachten. Door ons te verenigen hebben we ons meer zichtbaar gemaakt, waardoor je ook merkt dat er ook een stukje dialoog komt en dat ziekenhuis en andere specialisten ook
weten wat een PA allemaal kan en wat ze kunnen verwachten. Er is nu ook door het ziekenhuis een
beleid gemaakt. Dat is november vorig jaar ook gepresenteerd. Wat is nu de positie van een PA en
wat van een VS. Dat contact gaat soms wat moeizaam maar daar zie ik ook groei in." (PA)
“Ja ik ben aangesteld door de maatschap. En als je bijvoorbeeld intercollegiale consulten aanvraagt,
in het begin was dat wel nog lastig van ‘is dat een PA?’, maar dat is nu helemaal geaccepteerd in het
ziekenhuis. Wij zijn helemaal niet zo ver dat we echt een groep zijn, dat nog niet. We zijn ook lang niet
met zulke grote aantallen als jullie. We zijn veel kleiner, we zijn misschien met 10 man of zo. Dus de
groep is gewoon veel kleiner. (PA)
“Je hebt nog steeds als je je voorstelt dat ze geen idee hebben wie je nou bent en wat je nou doet, de
dokter oké dat is een dokter, de zuster is een zuster, maar wat ik dan ben en doe moet je altijd uitleggen. Zelfs na 16 jaar moet je dat nog uitleggen." (VS)

In het MDL specialisme zijn ook verpleegkundig endoscopisten werkzaam. Zij mogen zelfstandig
darmonderzoeken uitvoeren en zijn zo verantwoordelijk voor een klein gedeelte van het zorgproces. VSen en PAs kunnen het volledige diagnose-behandeltraject zelfstandig uitvoeren, wat toch

38

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

als belangrijkste meerwaarde wordt gezien. Tevens worden ook de zwaarte van de opleiding, de
noodzaak van supervisie, strengere restricties m.b.t. het verwijderen van poliepen als verschillen
aangehaald. Daarnaast kunnen VSen/PAs de intake voor een bevolkingsonderzoek verrichten.
“Bij de verpleegkundig endoscopist is het hele voortraject altijd al gedaan en de VS heeft het gecombineerde takenpakket. Dus die wordt voor andere doeleinden ingezet." (MDL arts)
“De verpleegkundig endoscopist, ja, die voert alleen de scopie uit, ja die is gewoon minder zelfstandig,
die voert dat stukje van het zorgproces uit, terwijl wij in staat zijn om een heel diagnose-behandeltraject zelfstandig, eh, te doorlopen, dus dat is wel een groot verschil.” (VS)
“Ze (verpleegkundig endoscopisten) hebben wel een restrictie van één cm, maar ik doe ook wel eens
grotere poliepen als het zo uitkomt. Het is dus net wat strikter gereguleerd, want ik kan dat zelf een
beetje bepalen. Zij zijn wat strikter daarbinnen.” (PA)
“Omdat zij dat takenpakket van het bevolkingsonderzoek er nog bij heeft waarbij het wel belangrijk is
om te kijken of er geen cardiopulmonale problemen zijn. Zij doen ook niet de indicatie voor de scopie
maar ze zijn wel veel breder bevoegd om de mensen eruit te halen die beter geen scopie zouden hebben.
Die worden met ons overlegd en dan ligt de eindverantwoordelijkheid niet bij haar, maar zij heeft wel
een flinke stem in de selectieprocedure” (MDL arts)

In de ambulancesetting is de positie van de VS nog niet overal duidelijk vorm gegeven.
“Ik ben 2 jaar geleden afgestudeerd. De Binnen ambulancedienst werd aansluitend geprobeerd om de
VS functie vorm te geven. Ik heb twee jaar geprobeerd om het voor elkaar te krijgen, helaas is dat tot
op heden nog niet gelukt om me goed te positioneren binnen die dienst waar werd geprobeerd iedereen mee te krijgen, zowel bestuurlijk als medisch management. Via de ziekenhuizen, via de omliggende ambulancediensten. Uiteindelijk kon het om budgettaire redenen, gaat het vastlopen. Dat is
dus 2 jaar waarin ik heb gewerkt en ik heb gezegd ik ga ermee stoppen, en ik ga voor mezelf kiezen. Ik
wil gewoon mijn functie uitvoeren en doen waarvoor ik geleerd heb. En ik heb gesolliciteerd op een
bestaande VS functie, misschien de makkelijkste weg kiezen maar ik moet wel mijn accreditatie gaan
voldoen. Dat is ook een van de redenen dat ik weg moet, ik moet aan mijn accreditatie voldoen, over
3 jaar moet ik gewoon laten zien van zoveel uren heb ik gewerkt. Dan kan ik wel blijven proberen om
het voor elkaar te krijgen met positioneren maar het houdt een keer op, en dat is helaas het geval."
(VS)

3.4

Proces

3.4.1

Functie uitvoering

Handelen volgens richtlijnen
Binnen de instellingen/afdelingen zijn volgens 4,0% van de VSen en 11,6% van de PAs geen (van
richtlijnen afgeleide) schriftelijke protocollen voor het verrichten van voorbehouden handelingen.
De percentages voor de totale populatie VSen en PAs tijdens T2 waren respectievelijk 15,2% en
23,7%. Indien protocollen aanwezig zijn, geeft 12,7% van de VSen en 8,1% van de PAs aan dat deze
protocollen niet of maar ten dele voldoen (gegevens niet in tabel).

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

39

“Eigenlijk sinds wij het doen hebben we heel hard gewerkt aan het protocol en toen de cardiologen het
deden, was er eigenlijk geen protocol. Die deden het zo maar erbij. Ik denk dat doordat wij het over
hebben genomen dat we het juist veiliger doen; betere controle, ik kijk nog even naar het lab en of alles
voor elkaar is. Dat staat nu op papier en dat controleren we letterlijk en zijn we verantwoordelijk voor.
“ (VS)
“Ja, in principe kun je hoe de handeling gebeurt op papier zetten. Hebben wij niet op papier staan, ik
heb wel destijds een soort van document getekend door de uroloog gekregen dat hij mij toestemming
geeft om deze handeling uit te voeren, dus dat heb ik wel zwart op wit, maar je kunt het wel stap voor
stap protocollair vastleggen, dat kan. (VS)

Als toelichting geven enkele VSen aan dat de protocollen niet altijd volledig of up to date zijn of
gericht zijn op andere beroepsgroepen, zoals de verpleegkundig endoscopist of ambulanceverpleegkundige.
De wetenschappelijke vereniging voor MDL, VMDL , NAPA en V&VN VS streven naar een gezamenlijk kwaliteitsplan met toegang tot alle richtlijnen.
“We hebben wel gezegd: ze moeten toegang hebben tot al onze kwaliteit en we willen dat dus ook
uitbreiden. We willen ze op die manier toegang geven tot allerlei richtlijncommissies, Wat we eigenlijk
willen is dat de verschillende verenigingen dezelfde kwaliteitsrichtlijnen handhaven. Goed, de vereniging
VMDL en de NAPA en de V&VN die willen daar gewoon bij betrokken zijn maar hebben niet behoefte
om eigen richtlijn te ontwikkelen, maar willen dus wel mee doen met de richtlijnen. Nou daarmee denken we dat we het belangrijkste geregeld hebben, namelijk dat we met elkaar één kwaliteitsplan maken
voor allerlei terreinen, en dat is dus ook het doel, en als het gaat om het beroepsplan, specifieke beroepsplan, dat dat gewoon bij de eigen verenigingen blijft.” (arts)

In Tabel 7 zijn de gegevens weergegeven over de aanwezigheid van persoonlijke regels voor het
verrichten van voorbehouden handelingen op eigen indicatie.
Tabel 7: Persoonlijke regels voor het verrichten van voorbehouden handelingen op eigen indicatie
Zijn er voor het verrichten van voorbehouden handelingen op eigen indicatie voor u persoonlijk schriftelijke regels vastgelegd, betreft het ongeschreven regels en gewoonten of
zijn er helemaal geen regels voor? (Bij T3 het verrichten van cardioversie/defibrillatie/endoscopie)
n (%) ja

VS

PA

T3
ntot=75

T3
ntot=69

Schriftelijk vastgelegde regels

35 (46,7)

28 (40,6)

Ongeschreven regels en gewoontevorming

16 (21,3)

22 (31,9)

Helemaal geen regels

5 (6,7)

6 (8,7)

Ik verricht geen voorbehouden handelingen op eigen indicatie

19 (25,3)

13 (18,8)

Bij bijna de helft van de VSen (46,7%) en PAs (40,6%) zijn voor het verrichten van voorbehouden
handelingen schriftelijke regels vastgelegd. Als schriftelijke regels bestaan, geven 82,9% van de
VSen en 87,1% van de PAs aan altijd de regels na te leven en respectievelijk 17,1% en 12,9%
meestal de regels na te leven (gegevens niet in tabel).

40

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

Wanneer de regels niet worden nageleefd gebeurt dit meestal in overleg met een arts, behalve in
de ambulancesetting.
“Bij uitzondering niet en dan wordt gemotiveerd aangegeven waarom van protocol wordt afgeweken
en altijd in overleg met arts.“ (VS)
“Wij hebben gecombineerde taken. Wij zijn eigenlijk nog altijd werkzaam in het primaire proces en
daarin doen wij onze klinische taken. Patiëntenzorgtaken, patiënt gerelateerde zorgtaken en daarin
werken we volgens het landelijke ambulanceprotocol. Dat is de standaardbasis en daarnaast hebben
wij de mogelijkheid om als VS wat makkelijker af te wijken van het protocol op het moment dat wij
denken dat het protocol niet toereikend zou zijn voor een bepaalde zorgvraag.“ (VS)

Bij 59,5% van de VSen en 47,1% van de PAs wordt getoetst of de schriftelijk vastgestelde regels
worden nageleefd (gegevens niet in tabel).
De vorm waarin dit gebeurt varieert van intercollegiale toetsing, tot jaarlijkse evaluatie en het
werken met checklists.
Het protocollair vastleggen van formele verantwoordelijkheden om op eigen indicatie voorbehouden handelingen te verrichten is volgens 21,3% van de VSen, 29,4% van de PAs, 20,0% van
de artsen samenwerkend met een VS en 13,0% van de artsen samenwerkend met een PA niet
goed. (Bijlage 3, Tabellen 25 en 26). Daarnaast geeft een even groot percentage (VS: 18,6%; PA:
23,5%; arts VS: 20,0%; arts PA: 13,0%) aan dat de taakverdeling tussen VS/PA en arts niet goed is
vastgelegd.
De variatie in het vastleggen van samenwerkingsafspraken komt ook in de interviews naar boven:
”Dat is bij ons voor de hele groep vastgelegd, als dit een handeling is die we zelfstandig mogen indiceren
en verrichten. We maken iedere twee jaar een beleidsplan, en individueel wordt besproken in het jaargesprek wat je individuele leerproces is.” (VS)
“Ja, dat ligt ook een beetje aan wie mijn supervisor is. De een zegt: ‘joh, ik meld me morgenvroeg om
acht uur wel. Als er wat is dan hoor ik het wel’ en de ander laat dat minder makkelijk los. Dus er staan
geen afspraken op papier. Het is een beetje ‘ons kent ons’ en je weet bij wie je gaat melden terwijl er
dan niks anders gebeurt. Je weet ook van dokters die zeggen van ‘joh, ga je gang. Ik zie het om acht uur
wel’. (PA)

Een manier om samenwerkingsafspraken inzichtelijk te maken, is werken met EPA’s (Entrustable
professional activities)
“De MDL opleiding die wordt opnieuw gestructureerd aan de hand van EPA’s, entrustable professional
activities, dan kan je dus tegen de assistent zeggen van, nou, wij vinden je nu bekwaam om zelfstandig
zaalvisite te lopen of bekwaam om zelfstandig patiënten met heupluxatie te behandelen. Je zou je kunnen voorstellen dat die EPA’s ook gebruikt gaan worden bij PAs en VSen. Domeinen afstrepen, daar moet
je supervisie vragen en daar mag je zelfstandig handelen.“ (arts)

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

41

Overleg
Bij het verrichten van een voorbehouden handeling is een arts bij 86,7% van de VSen en 91,3%
van de PAs “vaak” tot “altijd” beschikbaar; 12,0% van de VSen en 8,7% van de PAs geven aan dat
een arts “zelden” tot “nooit” beschikbaar is.
Een aantal VSen/PAs heeft toegelicht dat de arts wel telefonisch bereikbaar is, of dat dit in een
ambulancesetting niet mogelijk is. Dit wordt in het interview met een VS Ambulance onderstreept:
"Dan kun je contact opnemen met een dienstdoende achterwacht, maar die kan alleen telefonisch advies geven en kan dus niet de handeling overnemen…. Er is ruimte voor overleg. Dat overleg is alleen
niet voldoende want die kan niet ter plaatse komen en daarom is het belangrijk dat wij daarin wel onze
zelfstandige bevoegdheid houden om door te kunnen werken, te blijven scholen en te blijven bekwamen
en niet terug naar het niveau van de ambulanceverpleegkundige."(VS Ambulance)

Over de beschikbaarheid voor overleg is 85,3% VSen en 94,2% PAs tevreden tot zeer tevreden;
5,3% VSen 1,4% PAs zeer ontevreden.
De frequentie van het overleg varieert voor de VS van méér dan 1x per dag (33,3%), tot 1x per dag
(12,0%), een aantal keren per week (29,3%), 1x per week (10,7%) en 1x per maand (14,7%). Voor
de PAs zijn deze percentages respectievelijk 44,9%, 13,0%, 29,0%, 8,7% en 4,3%.
Het overleg vindt voornamelijk face to face (VS: 82,5%, PA: 83,8%) of telefonisch (VS: 63,7%, PA:
68,9%) plaats en soms via mail (VS: 25,0%, PA: 20,3%).
Bij het verrichten van MDL scopieën geven verschillende artsen aan, dat een MDL-arts bij twijfel
lijfelijk aanwezig moet kunnen zijn.
“ Tot een centimeter mag ze zelfstandig verwijderen, indicatiestelling doet ze ook zelf als ze daar een
tumor vindt dan praat ze zelf met de patiënt legt ze uit wat de vervolgstappen zijn. Maar bij twijfel is
het zo geregeld dat er altijd een MDL-arts aanwezig is op wat voor afroep ook aanwezig kan zijn op
locatie om even mee te beoordelen.”(arts)
"Er moet in ieder geval altijd een MDL-arts ter plaatse zijn. Die mensen hebben een uitgebreide voorbereiding gehad. We doen altijd een time-out-procedure van tevoren dus het kan toch altijd dat er iets
doorheen fietst waar iets mee is. Dus er moet in ieder geval altijd iemand back-up zijn voor overleg of
tijdens de scopie zelf, maar er moet eigenlijk op elk moment iemand zijn die de scopie kan overnemen.
Dat waarborgen we door altijd dubbel programma te hebben, dat wil zeggen dat er altijd een MDL-arts
is om scopieën te doen.” (arts)

Bij andere scopieën lijkt dit minder het geval, overleg kan ook aan de hand van foto’s.
“Ja, op het moment dat ik twijfel, dus dat ik een abnormaal beeld zie, wat dat dan ook is, maak ik daar
een foto van en dan is het natuurlijk wel zo dat de uroloog die foto in het digitaal systeem kan bekijken
en daar actie op onderneemt of dat hij het daarna terugkoppelt naar mij of dat ik zelf naar hem toega
en zeg van: “Is dit afwijkend?” en dan krijg ik daar natuurlijk wel uitleg over.” (VS)

42

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

De duur (mediaan, IQR) van de overleggen is voor VSen en PAs gelijk: VS: 5,0 (3,0-10,0) minuten
en PAs: 5,0 (2,5-5,0) minuten. Een klein deel van de VSen (8,0%) en PAs (1,4%) vindt dit onvoldoende.
“Er zouden meerdere momenten per week moeten zijn om casuïstiek te bespreken, ook de minder moeilijke casussen.” (VS)
“Als de specialist poli heeft, is direct overleg niet altijd mogelijk, of te kort. De dienstdoende cardioloog
zal bij niet dringende zaken toch adviseren het met de 'eigen' cardioloog te overleggen. Dit belemmert
wel eens de voortgang als een patiënt tegenover je zit.“ (VS)

Bekwaamheid
Zowel VSen/PAs als artsen bepalen de bekwaamheid van de VS/PA om op eigen indicatie een endoscopie/cardioversie/defibrillatie te verrichten (Tabel 8) voornamelijk op grond van de door de
VS/PA gevolgde opleiding (VS: 53,8%; arts VS: 30,4%; PA: 44,6%; arts PA: 33,3%). Daarnaast beschikt ongeveer een derde van de VSen/PAs over een bekwaamheidsverklaring voor één of meerdere handelingen.
Tabel 8: Wijze van vaststellen van de bekwaamheid van de VS/PA voor het verrichten van een
endoscopie/cardioversie/defibrillatie op indicatie van de VS/PA

VS

Arts VS

PA

Arts PA

T3
ntot= 80

T3
ntot=23

T3
ntot= 74

T3
ntot=33

10 (12,5)

7 (30,4)

10 (13,5)

7 (21,2)

5 (6,3)

2 (8,7)

3 (4,1)

8 (24,2)

43 (53,8)

7 (30,4)

33 (44,6)

11 (33,3)

28 (35,0)

1 (4,3)

21 (28,4)

6 (18,2)

28 (35,0)

3 (13,0)

30 (40,5)

2 (6,1)

22 (27,5)

5 (21,7)

21 (28,4)

10 (30,3)

Wijze van vaststellen van bekwaamheid
(n, % ja)

Niet van toepassing
Dit laat ik over aan de verantwoordelijkheid van de arts met
wie ik samenwerk (van de VS/PA zelf)
Ik veronderstel de bekwaamheid (van de VS/PA) op grond
van de door mij (de VS/PA) gevolgde opleiding
Ik bepaal periodiek (bij voorbeeld eens per jaar) voor welke
handelingen ik (de VS/PA) bekwaam ben (is)
Ik beoordeel per patiënt of ik (de VS/PA) bekwaam ben (is)
om de handeling te verrichten
Ik beoordeel per handeling of ik (de VS/PA) bekwaam ben (is)
om de handelingen te verrichten
Ik heb een bekwaamheidsverklaring voor een of meerdere
voorbehouden handelingen
Ik ga ervan uit dat de instelling waar ik werk heeft gewaarborgd dat de VS/PA bekwaam is
Ik bepaal aan de hand van een protocol of ik bekwaam ben
Anders

26 (32,5)

24 (32,4)
4 (17,4)

19 (23,8)
7 (8,8)*

6 (18,2)
11 (14,9)

3 (13,0)**

8 (10,8)*

4 (12,1)**

* periodieke training, voldoende handelingen, toets, zelf scholing geven
** zeer frequent overleg, achteraf toetsen, periodieksupervisie

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

43

Opvallend is dat artsen die samenwerken met een PA vaker de verantwoordelijkheid voor het
vaststellen van de bekwaamheid over laten aan de PA zelf (24,2%) dan artsen die samenwerken
met een VS (8,7%).
Draagvlak
Het draagvlak voor de (zelfstandige bevoegdheid van de) VS/PA is groot bij artsen met wie direct
samengewerkt wordt, patiënten en verpleegkundigen, maar ook bij artsen die wat verder afstaan
van het zorgproces is het draagvlak groeiende.
“Dat draagvlak van cardiologen… Die zijn blij dat wij dit helemaal op ons hebben genomen. Eigenlijk
hebben we natuurlijk veel meer ervaring dan een arts-assistent die hier op de afdeling natuurlijk tijdelijk
is. Ja… Het draagvlak is groot.” (VS)
“Op het moment dat de patiënt bij mij dus komt hier en mij voor de eerste keer op de poli ziet en ik
ervaar dat ook in de reactie van de patiënt terug die ook zegt van: “O, doet u het onderzoek? O, gelukkig
weer niet een ander gezicht” of “O, gelukkig een vrouw”. En dan zie ik hun daarna dus op het urologisch
behandelcentrum voor die scopie en dan merk ik gewoon aan de patiënt dat die al ontspannener is,
omdat die weet dat hij mij weer tegenkomt.”(VS)
“We werken veel in tumorwerkgroepen dus dat betekent dat ik meer samen met mijn chirurgen, radiotherapeuten, waarin we dus ook VSen in de werkgroep hebben. Dus dat is een hele duidelijke visie dat
wij daar denk ik optimaal gebruik van maken en heel blij mee zijn.”(arts)
“De verpleegkundigen moesten erg aan wennen, dat ik het ging doen omdat ik geen uroloog ben. Maar
ondertussen is dat de normaalste zaak en gaan ze ermee om alsof ze iets voor de uroloog klaarleggen
dus dat is geen enkel probleem. Het draagvlak is gewoon gegroeid. “(PA)
“Ik doe wel meer voorbehouden handelingen, maar ik ben hier bij deze voor opgeleid. Ze hebben mij
echt bij de hand genomen om dat goed te leren. Dat het er goed in zit, dat het ook veilig is. Als je het op
die manier doet, dan raken andere disciplines ook aan jou gewend. Die zien dan dat wat je doet van
hoge kwaliteit is. Dan heb je denk ik ook geen probleem.”(VS)
“Inmiddels heel goed en dat heeft natuurlijk wat tijd gekost. Toen ik begon als PA acht jaar geleden was
het nog niet zo bekend en was het zeker nog niet zo geaccepteerd bij heel veel mensen. Dat is wel iets
dat is gegroeid. Maar als je er wat langer werkt, dan ga je de medische staf kennen en de medische staf
kent jou. En dat praat op een gegeven moment ook wel heel makkelijk. Inmiddels is de situatie zo dat
heel veel van de medische staf, de specialisten in huis vaak ook al assistent waren toen ik hier als PA
werkte. Dat praat heel makkelijk. Dus we kennen elkaar.”(PA)

Het niet verrichten van diensten door VSen/PAs kan voor artsen een belemmering vormen bij de
keuze voor een VS of PA.
“Blijven we toch zitten met het dienstenprobleem, want dat betekent dat ik niet 120, maar 180 dagen
per jaar dienst moet gaan doen, want physician assistants en verpleegkundig specialisten doen geen
acute diensten. En dan zou je zelfs kunnen zeggen: nou, dan ben ik misschien toch beter uit met een
maatschap van drie als met een maatschap van twee, ondanks dat het niet per se nodig is dat alles door
de uroloog zelf wordt gedaan.” (arts)

44

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

Het draagvlak bij de hogere managementlagen is net als in het eerdere onderzoek, sterk setting
afhankelijk. Toch lijkt een grotere bewustwording van de taken en bevoegdheden te ontstaan, door
het toenemende aantal alsook de groepering binnen de instelling van de VS/PA. Nog niet overal
wordt deze groepering als een volwaardige gesprekspartner gezien.
“We hebben natuurlijk ook een directie bij de HAP en die staat er ook achter. Die verzorgen ook de
trainingen voor ons en scholingen voor mij en mijn collega’s. Dus in principe wordt daar ook gewoon
altijd aandacht aan geschonken.” (VS)
“Soms is de werkvloer niet de beperkende factor, maar de raad van bestuur heeft zoiets van ja en als je
nu fouten maakt, hoe gaat dat dan. Dat daar meer onder de huid zat.”(PA)
“Ik praat niet vaak direct met de raad van bestuur, maar ik heb nooit van de raad van bestuur begrepen
dat zij twijfels hebben over de functie van PA of VS an sich. Er zijn er ook veel in huis.” (PA)

Ook binnen de wetenschappelijke verenigingen lijkt een kentering gaande, ook ten aanzien van
taakherschikking in bredere zin.
“Laat ik het zo zeggen, aanvankelijk was natuurlijk de angst dat PAs een eigen praktijkje gingen openen
op het ziekenhuis. Maar dat blijkt dat binnen MDL de PAs helemaal geen behoefte aan hebben en dat
ook die zaken, die net buiten het domein vallen, goed worden gescheiden. Dat ze daar ook iets geregeld
hebben voor de continuïteit. Dus die angst dat ze zelfstandige praktijkjes gingen openen die is denk ik
wel weg. En nu is het meer denk ik dat mensen nog een beetje moeten wennen aan het fenomeen en
dat is dus per ziekenhuis per locatie anders, daar kan ik moeilijk iets generieks over zeggen behalve dat
ik denk dat alle ziekenhuizen zich aan het beraden zijn hoe ze met taakherschikking iets kunnen doen in
hun praktijk. Dus wij willen die kaders van zeg maar die beroepsvereniging die willen wij dus via MDL
wat specifieker maken. Dat dan verspreiden om op die manier te zorgen dat daar ook een beetje uniforme werkafspraken gemaakt kunnen worden…. En ja, ik heb het gevoel dat dat wel draagvlak krijgt.
Vijf of tien jaar geleden stemde de verenging nog tegen taakherschikking en nu is buitengewoon lidmaatschap als een hamerstuk op de vergadering bij wijze van spreken, dus ik denk dat er wel een duidelijke kentering is dat mensen zien dat je er iets mee moet. En dan beter in goede communicatie waarbij
de kwaliteit en de veiligheid goed geborgd is, de afstemming goed geregeld is, dan dat je het maar los
laat. Ja je moet per locatie maatwerk leveren.” (stakeholder)
“En zeker niet als je niet weet waar die, wat die voor opleiding heeft. Ik vind wel een groot voordeel van
physician assistants boven arts-assistenten vaak die in perifere ziekenhuizen kort rondlopen, die mensen
die zijn vaak wel veel jaren bij je. En dat geeft ook een zekere, ehm, steun voor dat je mensen die je
opleidt en dingen leert en dat je die ook een tijd bij je houdt en dat je dan op de lange duur ook profijt
van hebt. Dus het investeren in de kwaliteit van zorg geleverd door verpleegkundig specialisten en physician assistants is denk ik heel goed.” (Stakeholder)

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

45

3.5

Uitkomsten

3.5.1

Effectiviteit

Adequate uitvoering
Door het toekennen van een zelfstandige bevoegdheid wordt de zorg voor bepaalde patiënten als
kwalitatief beter ervaren door de VS/PA (VS: 88,0%; PAs: 91,2%)(Bijlage 3, Tabel 25). Artsen zijn
hierover minder uitgesproken (arts VS: 40,0%, arts PA: 51,6%) (Bijlage 3, Tabel 26).
Alle voorbehouden handelingen
De quickscan onder de totale populatie VSen en PAs laat zien dat het percentage VSen en PAs dat
voorbehouden handelingen verricht verder is toegenomen (Figuur 2). Tijdens T3 verricht 95,3%
van de VSen en 97,1% van de PAs voorbehouden handelingen.
Figuur 2: Percentage VS/PA dat voorbehouden handelingen verricht (totaal)

In Bijlage 3, Tabel 15 is de verdeling van de verpleegkundig specialismen in de data uit de
quickscan vergeleken met de verdeling in de data volgens de BIG registratie. Aan de quickscan
hebben verhoudingsgewijs meer VSen GGZ deelgenomen, dan verwacht op grond van de BIG registratie. In Bijlage 3, Tabel 16 is weergegeven in welk type organisatie de respondenten werkzaam zijn tijdens alle metingen. Bij de PA is een toename te zien in het percentage PAs dat werkzaam is in een huisartsenpraktijk. Ook is er een toename te zien in het percentage VSen werkzaam
in “overige GGZ instelling”. Dit is in lijn met het hogere percentage VSen GGZ dat heeft deelgenomen aan de quickscan. Daarentegen is ook een afname te zien in het percentage VSen dat werkzaam is in een algemeen psychiatrisch ziekenhuis, wat ook kan duiden op inconsistent antwoorden.

46

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

Endoscopieën
Het percentage VSen dat endoscopieën verricht, is toegenomen van 2,0% bij T0 naar 5,3% bij T3.
Het percentage PAs dat endoscopieën verricht, is toegenomen van 8,4% naar 12,1% (Figuur 3).

Figuur 3: Percentage VS/PA dat endoscopieën verricht

100%
VS

80%

PA
60%
40%
20% 8,4%

8,2%
3,7%

0% 2,0%
T0

T1

T2

12,1%
5,3%

T3

Het gemiddeld aantal (sd) verrichte endoscopieën door de VS bij T3 bedraagt 16,7 (20,0), PAs verrichten gemiddeld 28,8 (26,2) endoscopieën per maand (gegevens niet in tabel). Deze aantallen
zijn vergelijkbaar met het aantal verrichte heelkundige handelingen tijdens T2 (VS: 15,9, PA: 20,0)
De diagrammen van de indicatieprocedures (Figuur 4) laten zien dat voor ongeveer de helft van
de endoscopieën, de VS (50%) en PA (55%) de indicatie stelt, vervolgens wordt de uitvoering vaak
gedelegeerd (VS: 20%, PA: 17%). In dit geval wordt niet naar een verpleegkundige gedelegeerd,
maar naar een arts. Uit de interviews blijkt dat dit ook kan voortkomen vanuit organisatorische
redenen.
““Ik zie, mensen met urineweginfecties. En waar ik dan ook de scopieën uitvoer. Alleen als het tactisch
niet haalbaar is, wordt het op een ander moment gedaan en dan doe ik het of een uroloog doet het.”(PA)

Vooral MDL endoscopieën worden door een VS naar een (MDL/internist) arts gedelegeerd (41%).
Als endoscopieën niet worden gedelegeerd, zijn deze vaker alleen diagnostisch (en niet ook therapeutisch) van aard dan als ze wel worden gedelegeerd (VS+PA: 34,4% vs. 21,6%) (gegevens niet
in Tabel/Figuur). Voor het bepalen van de delegatieprocedures van de arts samenwerkend met
een VS zijn te weinig data beschikbaar. De contactmomenten tussen arts en PA over endoscopieën
(Figuur 5) bestaan voornamelijk uit opdrachtverstrekkingen door de arts (71%). Bij MDL endoscopieën is dat vaker een schriftelijke opdracht dan bij een niet-MDL endoscopie (37% vs. 6%).

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

47

Figuur 4a: Indicatieprocedure endoscopie bij T3

Figuur 4b: Indicatieprocedure MDL endoscopie bij T3

Figuur 4c: Indicatieprocedure niet-MDL endoscopie bij T3

48

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

Figuur 5a: Delegatieprocedure endoscopie bij T3

Figuur 5b: Delegatieprocedure MDL endoscopie bij T3

Figuur 5c: Delegatieprocedure niet-MDL endoscopie bij T3

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

49

Electieve cardioversies/defibrillaties
Tijdens T3 verrichten 10,0% van de VSen 13,6 % van de PAs cardioversies (6,7% van de VSen en
11,0% van de PAs verrichten planbare cardioversies, en respectievelijk 7,5% en 12,2% spoed cardioversies)(Tabel 9). De percentages voor defibrillatie zijn respectievelijk 7,5 % en 7,6% voor VSen
en 12,2% en 12,8% voor PAs.
Tabel 9: Percentage VS/PA dat cardioversies/defibrillatie verricht bij T3 (in %)
VS
10,0
6,7
7,5
7,6

Cardioversie
Planbare cardioversie
Spoed cardioversie
Defibrillatie

PA
13,6
11,0
12,2
12,8

In vergelijking met andere voorbehouden handelingen zijn dit relatief kleine proporties (katheterisaties: VS-21,1%, PA-26,5%; heelkundige handelingen: VS-23,9%, PA-50,3%; injecties: VS-59,9%,
PA-72,0%; puncties: VS-24,6%, PA-49,2%, voorschrijven: VS-88,9%, PA-87,4%)
In eerdere metingen is de opsplitsing naar planbare cardioversie, spoedcardioversie en defibrillatie niet toegepast, maar is gevraagd naar een gecombineerde optie electieve cardioversie/defibrillatie. Om een vergelijking met eerdere metingen mogelijk te maken, zijn in Figuur 6 de percentages VS/PA die electieve cardioversie/defibrillatie verrichten weergegeven.
Figuur 6: Percentage VS/PA dat electieve cardioversie/defibrillatie verricht

100%
VS

80%

PA
60%
40%
20% 12,6%

10,6%

0%

6,1%

5,2%

T0

T1

T2

15,4%
11,4%

T3

Tijdens T3 verrichten 11,4% van de VSen en 15,4% van de PAs electieve cardioversie en/of defibrillatie. Dit is een toename in vergelijking met eerdere metingen.
In Tabel 10 is het gemiddeld aantal (sd) verrichte cardioversies/defibrillaties per maand door de
VS/PA tijdens T3 opgenomen.

50

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

Tabel 10: Gemiddeld aantal (sd) verrichte cardioversies/defibrillaties per maand door de VS/PA bij
T3

Planbare cardioversie
Spoed cardioversie
Defibrillatie
Totaal

VS
18,4 (14,1)
5,9 (5,9)
3,4 (5,1)
17,3 (17,6)

PA
16,1 (14,4)
6,4 (10,0)
5,7 (7,7)
19,9 (24,4)

In totaal verrichten VSen gemiddeld 17,3 (17,6) cardioversies/defibrillaties per maand, PAs 19,9
(24,4), hiervan betreft het grootste gedeelte planbare cardioversies. Defibrillaties en spoedcardioversies worden slechts enkele keren per maand verricht. Vergelijking met gegevens uit T2 laat zien
dat het aantal verrichte handelingen per maand vergelijkbaar is met heelkundige handelingen voor
de VS en puncties voor de PA (VS: katheterisaties-23,0, heelkundige handelingen-15,9, injecties25,2, puncties -11,8, voorschrijven- 49,5; PA: katheterisaties-23,0, heelkundige handelingen- 30,0,
injecties- 37,2, puncties- 19,6, voorschrijven- 76,5).
In Figuur 7 zijn de indicatieprocedures voor planbare cardioversie, spoedcardioversie en defibrillatie bij T3 weergegeven. Ruim één derde van de VSen (38%) en PAs (40%) stelt zelf de indicatie
om een planbare cardioversie uit te voeren, voor spoedcardioversie is deze proportie iets hoger
(VS: 40%, PA: 48%) en voor defibrillatie nog iets hoger (VS: 56%, PA: 68%). Vergeleken met de
indicatieprocedures voor alle voorbehouden handelingen bij T2 (VS: 76%, PA: 71%) zijn deze percentages laag.
De indicatiestelling van een planbare cardioversie door de VS/PA gebeurt merendeels na overleg
met een arts. Bij spoedcardioversie wordt de indicatiestelling door de VS/PA even vaak met als
zonder overleg gesteld. Bij defibrillatie vindt de indicatiestelling door de VS/PA meestal zonder
overleg plaats. Vergeleken met de indicatieprocedure voor alle voorbehouden handelingen bij T2
gebeurt de indicatiestelling door de VS/PA vaker na overleg met een arts. Defibrillatie wordt regelmatig gedelegeerd (VS: 17%, PA: 17%) naar voornamelijk een (ambulance) verpleegkundige.
Dit zijn hoge percentages vergeleken met alle voorbehouden handelingen bij T2 (VS: 13%, PA:
12%).
Ook vanuit artsenperspectief laten de diagrammen van de delegatieprocedures (Figuur 8) met
betrekking tot planbare cardioversie zien, dat drie kwart van de contactmomenten over planbare
cardioversie bestaat uit een opdrachtverstrekking door de arts (VS: 78%, PA: 74%). Voor contactmomenten over spoedcardioversie en defibrillatie tussen arts en een VS zijn te weinig data beschikbaar om de verdeling in delegatieprocedures weer te geven. Bij artsen die samenwerken met
een PA is te zien dat voor spoedcardioversie en defibrillatie de contactmomenten minder uit opdrachtverstrekkingen bestaat (beiden 61%)vergeleken met planbare cardioversie.

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

51

Figuur 7a: Indicatieprocedure planbare cardioversie bij T3

Figuur 7b: Indicatieprocedure spoed cardioversie bij T3

Figuur 7c: Indicatieprocedure defibrillatie bij T3

52

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

Figuur 8a: Delegatieprocedure planbare cardioversie arts bij T3

Figuur 8b: Delegatieprocedure spoed cardioversie arts bij T3

Te weinig data

arts VS

Figuur 8c: Delegatieprocedure defibrillatie arts bij T3

Te weinig data

arts VS

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

53

Tijdens de interviews werd aan elke VS/PA en arts gevraagd wat het zou betekenen als de zelfstandige bevoegdheid van de VS/PA voor endoscopie/cardioversie/defibrillatie niet definitief wettelijk
verankerd zou worden. Voor de VS/PA persoonlijk zou dit niet alleen een verschraling van de functie
betekenen, maar ook het verlies van een belangrijke meerwaarde waardoor de noodzaak van hun
functie in het gedrang zou kunnen komen. Daarnaast zou het tot tijdsverlies, langere wachttijden,
capaciteitsproblemen en afname van kwaliteit kunnen leiden. Tevens werd aangegeven dat in de
geschetste situatie waarschijnlijk alleen iets op papier zou veranderen, maar in de praktijk alles
hetzelfde zou blijven.
“Dat is tijdsverlies. We hebben nu patiënten die zij zelfstandig bekijken, zelfstandig beslissing nemen.
Als zij dat niet meer mogen, dan moeten wij dat overnemen en dat kost tijd. Maar ook naar de PA toe
zelf, verschraling van het werk natuurlijk. Waarbij je toch de kans loopt dat mensen, zeker in ons vakgebied, zeggen: ja jongens, maar mijn werk wordt nu zo schraal, ik ga nu wat anders doen. Het heeft ook
invloed op de kwaliteit, omdat we dan een hogere tijdsdruk krijgen voor de patiënten die wij zelf moeten
zien. En als je niet de tijd voor de patiënten hebt, heb je toch kans op wat kwaliteitsverlies, natuurlijk.
En we hebben ze juist opgeleid om de patiëntenzorg te verbeteren. Daar zitten bepaalde technische
handelingen in. Als dat niet meer kan, dan gaat de kwaliteit van je patiëntenzorg, dan is de kans dat die
minder wordt in ieder geval.” (arts)
“Nou voor mijzelf denk ik dat er een deel wegvalt dat het vak interessant maakt. Waar je je ook in kan
profileren.”(PA)
“Nou, dat zou het zeker heel erg lastig worden, want dan zou op poli’s echt wel vastlopen dan. Want,
als je nu al ziet dat ik soms heel af en toe heel even moet overleggen, dan loopt op poli bijna een halfuur
uit.” (PA)
“Voor mijzelf zou ik dat echt heel erg vinden, omdat dat voor mij niet goed voelt, omdat het altijd zo zal
voelen als dat ik dit volledig zelfstandig doe. En dat is dan denk ik niet goed als ik niet zelfstandig bevoegd ben. Maar voor de afdeling, de afdeling zou blijven vinden, dat ik die artroscopieën kan doen. Dus
waarschijnlijk wordt het document waarin de bevoegdheden en de verantwoordelijkheden vastgelegd
zijn wat aangepast en verandert er alleen op papier iets. Dat is wat ik verwacht.”(VS)

Bevoegdheden
Ondanks dat VSen en PAs een zelfstandige behandelrelatie mogen aangaan zien artsen zich toch
vaak nog als eindverantwoordelijke en supervisor. De arts is vaak ook lijfelijk aanwezig bij de uitvoering van de handeling.
“Vandaar dat we ook altijd gezegd hebben er is dus altijd een iemand eindverantwoordelijk, dat zijn wij,
de intensivisten. Dat betekent dat jij het mag doen, mits je het kan doen binnen het protocol en kan het
niet binnen het protocol dan zul je met ons moeten overleggen.” (arts)
“Er is altijd wel een van de cardiologen als supervisor bij aanwezig, dus indien er problemen zijn is daar
altijd op terug te vallen zeg maar (arts)
De longarts is er altijd bij, het is niet zo dat ik daar alleen sta. Als er een veiligheidsprobleem optreedt
dan is hij altijd aanwezig om eventueel in te grijpen.(VS)

54

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

Bij het verwijderen van poliepen tijdens een endoscopie worden ook restricties wat betreft grootte
gehanteerd.
“Er werd op een gegeven moment gezegd die eerste zelfstandig zonder supervisie scopieën mocht doen,
zelfstandig kleine poliepen weg mocht halen, in principe wij vinden dat ze bekwaam om zelfstandig colonoscopieën te doen en proberen tot een centimeter weg te halen daarboven krijgt ze supervisie, maar
het is inderdaad is zo georganiseerd dat er altijd een MDL-arts beschikbaar is om direct op de kamer
supervisie te komen geven (arts) In 95% van de gevallen doe ik dat, check ik haar keuzes zeg maar, het
verslag en of zij alles netjes heeft ingevuld et cetera en ook andere onderzoeken die gedaan zijn.”(arts)

Sommige PAs verzorgen zelf de anesthesie voor de cardioversies.
“ik doe zelf de anesthesie voor de cardioversies en het is zo dat er een back-up mogelijk is vanuit de
anesthesie. Nooit nodig geweest, maar wel goed geregeld.” (PA)

VSen en PAs mogen geen endoscopische screening doen als onderdeel van het bevolkingsonderzoek darmkanker. De reden hiervoor is niet voor elke VS/PA duidelijk, sommigen denken dat het
wettelijk niet wordt toegestaan, anderen dat het genootschap van MDL artsen hiervan tegenstander is. Sommige geïnterviewde VSen/PAs begrijpen deze situatie niet of zijn het er niet mee eens.
” Ja, maar dat is ook een beetje vreemd. Want ik heb het eigenlijk voordat het bevolkingsonderzoek
kwam… We hebben meegedaan met een soort onderzoek. Dat heette toen proefbevolkingsonderzoek
in het xxx en ik heb juist in 2008, 9, 10 en 11 een heleboel dergelijke mensen gescopieerd. Toen kwam
ineens het bevolkingsonderzoek en werd ineens gezegd dit is voorlopig alleen MDL-artsen of artsen. Ik
heb toen contact opgenomen over de scopieën die ik ook doe en het examen kan ik zeker halen, maar
er wordt gezegd: “Ja, we weten nog niet, omdat er zijn weinig mensen zoals jij dat je op die manier
scopieert”. Dus er wordt gezegd niet door verpleegkundigen en ze hebben geen uitspraak gedaan bij
mijn weten over definitief, dat de verpleegkundig specialist niet mag scopiëren. Maar voorlopig hebben
ze gezegd: Nou, dit laten we alleen door de artsen doen.” (VS MDL)
“Nou, ik ben het er wat dat betreft niet mee eens, want ik denk dat ik net zo goed scopieer als een arts.
Ik denk dat ik soms wel meer coloscopieën per jaar verricht dan een maag-, darm-, en leverarts.” (PA)

Artsen wijzen op het capaciteitsprobleem dat is ontstaan door het bevolkingsonderzoek.
Interviewer: “Doet de PA mee aan het bevolkingsonderzoek?”
MDL arts: “Dat laatste mag nog niet, anders zou dat zeker niet onbespreekbaar zijn. Het probleem is
dat het bevolkingsonderzoek dus kampt met een tekort aan capaciteit. Elk ziekenhuis heeft nu het probleem dat het bevolkingsonderzoek genereert heel veel werk. Wij moeten er een slot voor openen een
apart slot die voor het RIVM toegankelijk zijn, alleen RIVM-patiënten kunnen op die slots komen. Dat is
allemaal zo georganiseerd, dat gaat dus ten koste van tijd die je aan patiënten met buikpijn kan besteden. Dan is het wel zo dat het bevolkingsonderzoek meer tekorten heeft dan patiënten met buikpijn, dus
je kan ook zeggen het is ook goed dat we het bevolkingsonderzoek meer voorrang geven, maar wat er
nu gebeurt er is capaciteitstekort vooral in de rand van het land, maar in heel Nederland zijn er te weinig
plekken voor bevolkingsonderzoek scopieën. In de randen van het land kunnen ziekenhuizen vaak geen
Nederlandse MDL-artsen krijgen, er worden buitenlanders ingevlogen, wat ook niet altijd een succes is,
omdat het toch een andere cultuur en werkwijze is. Het lastige er zijn nu gewoon te weinig taakherschikkers om dat gat op te vullen.”

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

55

“Want de hele opstart van dat bevolkingsonderzoek dat heeft veel meer impact, daar doen veel meer
mensen aan mee. Er zijn veel meer mensen met een afwijkende test, die bloedsporenontlasting daar
hebben ze de afkapwaarde veranderd en dan nog lopen ze, ook hier in de regio, enorm achter met het
oproepen van mensen. Dat wordt alleen maar meer, dat is een opbouwfase en dat genereert ook weer
mensen die gecontroleerd moeten worden en bijv. die verpleegkundigen mogen dan de eerste scopie
niet doen van dat bevolkingsonderzoek, maar poliepcontroles van mensen die om de zoveel jaar terugkijken waarvan je niet verwacht dat er grote dingen gevonden gaan worden, die kunnen prima door
verpleegkundigen uitgevoerd worden. Dus dat gaat acuut een capaciteitsprobleem opleveren met een
instorting van het bevolkingsonderzoek gebeuren, wat nu zo op handen gedragen wordt. Dat levert ook
een hele hoop pathologie op, dus het is volgens mij heel erg met elkaar verweven.” (MDL-arts)

Tevredenheid patiënten
De geïnterviewde patiënten zijn zeer tevreden over de ontvangen zorg door de VS/PA met betrekking tot de cardioversie/endoscopie. Aspecten die ze laten meewegen in hun tevredenheid zijn
veelal gericht op de communicatie zoals uitleg vooraf en achteraf en het goed op het gemak kunnen stellen, maar ook de ontspannen sfeer en de adequate uitvoering.
”Ik vind de communicatie eigenlijk een van de belangrijkste dingen. Ik zou niet zo gauw iets anders kunnen bedenken.” (patiënt endoscopie)
."Het is altijd belangrijk als je daar dan ligt dat je hoort wat je te wachten staat” (patiënt cardioversie)
“En ook daarna nog, dat ze ook kort vertelde hoe het gegaan was, wat er gebeurd was en hoe vaak, dus
dat soort informatie. Dus ook de informatie achteraf was prettig.” (patiënt cardioversie)
“Dat ze me heel goed op m’n gemak konden stellen. Dat vind ik belangrijk. En de, ja, rust en ontspannen
sfeer die zij uitademde, zeg maar. Ja, de ontspannen sfeer”. (patiënt endoscopie)

Gevraagd naar verbeterpunten, zijn ook deze terug te leiden naar de communicatie en in een enkel geval naar de faciliteiten.

”Het was voor mij toen niet helemaal duidelijk, ik dacht dat dat ook gewoon een cardioloog was maar
later bleek dat dat een PA of VS is. In die zin was het wel een verrassing voor mij.” (patiënt cardioversie)
“Als je weer thuis bent en je merkt dat het weer mis is gegaan, moet je dan wachten op een uitnodiging
bij de cardioloog of moet je dan zelf initiatief nemen. Dat was mij niet helemaal duidelijk. Het is misschien ook mijn fout want dat had ik ook kunnen vragen natuurlijk, maar dat werd mij niet meegedeeld
in ieder geval.” (patiënt cardioversie).
” Wat mij een beetje verbaasde en ik nooit eerder heb meegemaakt, is dat je met z’n allen op één zaal
komt te liggen. Ik heb in verschillende ziekenhuizen cardioversies meegemaakt en ja dan lig je gewoon
op een kamertje, of in de, de uitslaapgedeelte van de operatie of wat dan ook. En hier ga je met z’n allen
één ruimte binnen. En, ik heb er zelf niet zo veel last van hoor, maar ik zou me kunnen voorstellen dat je
daar wél wat meer last van hebt, dan hoor je, en je ziet het niet, maar je hoort het, de mensen die je
voor zijn, dat die een cardioversie krijgen.” (patiënt cardioversie)

Veiligheid
Met de stelling “Ik (de VS/PA) ben (is) uitstekend in staat om op eigen indicatie voorbehouden
handelingen te verrichten”, is 82,9% van de VSen en 78,0% van de PAs het (helemaal) eens (Bijlage

56

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

3, Tabel 25). Van de artsen die samenwerken met een VS is ongeveer de helft het hiermee (helemaal) eens, bij de artsen samenwerkend met een PA is dit percentage 64,5 (Bijlage 3, Tabel 26).
Het merendeel van de VSen (64,0%) en PAs (69,1%) wil wel kunnen terugvallen op een arts. Zowel
VSen (97,3%), als PAs (89,7%) en artsen (arts VS: 65,0%, arts PA: 80,7%) vinden niet dat de zorg
van bepaalde patiënten minder veilig is door de zelfstandige bevoegdheid.
Een PA in de MDL-setting geeft aan dat hij/zij bij de uitvoering van de scopie aan dezelfde (kwaliteits- en veiligheids)eisen dient te voldoen als een arts.
“Ik voldoe eigenlijk aan dezelfde criteria als de, als de maag-darm-lever-artsen, dus ik, hè, er wordt
gekeken naar het adenoomdetectie rate, d’r wordt, eh, gekeken naar een poliepdetectierate, dat soort
dingen wordt natuurlijk bekeken, maar dat wordt bij de specialisten ook gedaan.”(PA)

Kennis
Het scholingsaanbod op het gebied van cardioversie/defibrillatie wordt door 32,8% van de VSen
en 17,7% van de PAs als onvoldoende ervaren. Ten aanzien van endoscopie zijn deze percentages
respectievelijk 8,2% en 17,7%. Aangegeven wordt dat de handelingen intern zijn aangeleerd en
dat er weinig tot geen externe scholing is. Voor cardioversie/defibrillatie is niet duidelijk of er wel
behoefte is.
“ik doe cardioversies en defibrillaties als ambulancehulpverlener. Hier word ik bijgeschoold. Als VS heb
ik nog geen bijscholing gezien voor bovenstaand. Heb ik ook geen behoefte aan omdat ik hier als ambulanceverpleegkundige voldoende in wordt getraind.” (VS)
“Tot dusver geen specifieke scholingen gericht op dit onderwerp. Af en toe wordt een klein onderdeel
gewijd aan het onderwerp, echter is dit zeer minimaal en betreft dit voornamelijk trainingen gericht op
ALS en defibrillatie.” (VS)
“In eigen centrum wel, landelijke praktijkaanbod mag nog meer ontwikkeld worden.”(VS)
”Mag meer scholing voor de sedatie zijn bij ECV”(PA)

Als scholing wordt gevolgd, geeft 60,9% van de VSen en 50,0% van de PAs aan dat deze niet geaccrediteerd is. Als toelichting in de vragenlijsten wordt gegeven dat de scholing veelal intern geregeld is en daardoor niet wordt geaccrediteerd.
Uit de interviews blijkt verder dat een voldoende groot scholingsbudget nog niet overal voorhanden is of dat scholing in eigen tijd gedaan moet worden.
” Ja, we zitten gewoon ver onder de maat, we hebben duizend euro per jaar te besteden maar gemiddeld
symposium/congres om helemaal bij te blijven ben je gauw 3 tot 500 euro kwijt. We hebben wel zeg
maar op afdelingsniveau dat management, ja daar hebben zelfde budgetproblemen, maar men staat
wel voor kwaliteit.”(VS),
“De NOV verwacht ook dat wij op dat niveau blijven, hè, want dezelfde kennis hebben als het ware. Nou,
dat zien ziekenhuizen niet zo, en die willen bijvoorbeeld in de scholingsbudget snijden. En wij hebben
zoiets van ja, wij moeten juist dat hebben en de dagen ook voor hebben om naar congressen te
gaan.”(PA)

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

57

De vaardigheden om endoscopie/cardioversie/defibrillatie binnen het eigen vakgebied te verrichten wordt door 85,3% van de VSen en 86,8% van de PAs als uitstekend beoordeeld (Bijlage 3, Tabel
25), artsen zijn het hiermee eens (arts VS: 95,0%, arts PA: 83,9%) (Bijlage 3, Tabel 26).
”Er is niet voor niks een kwaliteitsregister in het leven geroepen en je moet natuurlijk wel kennis en
kunde op pijl houden. En dan denk ik die kunde is wel prima, want ik doe ruimvoldoende coloscopieën
per jaar om dat op pijl te houden.”(PA)

In de interviews wordt ook het belang van een register aangehaald waarin het aantal endoscopieën vermeld kan worden.

“Ik denk dat het ook heel belangrijk is, is het registreren van het aantal scopieën die je doet. Want alle
vragen komen van ja van wie ben je wat doe je en ik denk wel dat je moet kunnen overleggen hoe vaak
je het doet.”(VS)

In de meeste opleidingsziekenhuizen is geen sprake van conflicterende belangen tussen arts-assistenten en VSen/PAs in het behalen van een volumenorm.
” Ja, dat is hier binnen onze praktijk is dat voldoende, omdat er natuurlijk ook veel patiënten zijn die
voor kankercontrole komen en die categorie zie ik dus niet. En er is een grote categorie die hier komt
voor regelmatige cystoscopie om te laten controleren of de blaaskanker nog actief is of teruggekomen
is en dat wordt vaak door de arts-assistenten gedaan. Dus in principe hebben we het hier aardig verdeeld.”(PA)

Toch wordt er ook gekozen om VSen/PAs geen voorbehouden handelingen te laten verrichten,
mede om arts assistenten voldoende ervaring te laten opdoen.
Interviewer: ” Er zijn natuurlijk wel andere instellingen waar VSen dat wel doen. Heeft u een afweging
gemaakt om de VS daar niet in te betrekken, in die cardioversie zelf?
Arts: ”Ja. Dat doen we liever zelf. Dat heeft te maken met terughoudendheid. Tweede is we leiden ook
arts-assistenten op. Die komen vaak als coassistenten bij ons binnen dan willen we ze daarna eerst kritisch gebouwd. We vinden dat belangrijk dat zij ook ervaring opdoen met cardioversies ….De arts-assistenten, in principe vind ik het belangrijker dan dat we het routinewerk door een PA laten doen. Een
ziekenhuis als ons heeft geen opleiding. Een B-opleiding hebben we. Dat betekent dat je voor arts-assistenten het werk zo gevarieerd mogelijk moet maken, zodat je een vorm van bekwaamheid krijgt. In xxx
daar leer je je eerste jaar heel veel dingen routinematig kennen. Dat is natuurlijk een stuk verarming als
je dit soort dingen laat overnemen door een VS of PA.”

Werkbelasting
Volgens 66,7% van de VSen en 64,7% van de PAs is de werkdruk niet toegenomen ten gevolge van
de verkregen zelfstandige bevoegdheid. Bovendien vinden. 65,0% van de artsen samenwerkend
met een VS en 48,4% van de artsen samenwerkend met een PA dat hun werkdruk is afgenomen
(Bijlage 3, Tabellen 27 en 28).
Het overgrote merendeel van de VSen/PAs is het een eens met de stelling: “Door het toekennen
van een zelfstandige bevoegdheid ten aanzien van een aantal voorbehouden handelingen zal het

58

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

werk voor mij interessanter worden” (VS: 88,0%, PA: 94,5%), 70% arts VS en 74,2% arts PA vinden
niet dan hun werk minder interessant is geworden.
Objectieve werkbelasting
De resultaten voor de objectieve werkbelasting zijn weergegeven in Tabel 11. De omvang van het
dienstverband (mediaan, IQR) is voor VSen en PAs gelijk, namelijk 36,0 (32,0-36,0), voor artsen is
dit hoger, namelijk arts VS: 40,0 (40,0-47,3) en arts PA: 44,0 (44,0-48,0). Voor artsen en VSen is dit
een groter dienstverband dan van de respondenten bij T2. De gewerkte uren zijn voor VSen en
PAs verdeeld over 4 werkdagen (VS: 4,0 (4,0-5,0), PA: 4,0 (4,0-4,5), voor artsen samenwerkend
met een VS over 4,5 (4,0-5,0) dagen en voor artsen samenwerkend met een PA over 5,0 (4,1-5,0)
dagen. Het merendeel van de artsen werkt structureel over (arts VS: 73,9%, arts PA, 69,7%), voor
de VSen en PAs is dit percentage lager (VS: 45,0%, PA: 37,8%), zij werken meer incidenteel over
(VS: 48,8%, PA: 58,1%). Het aantal overuren (mediaan, IQR) is voor de artsen ook hoger ((arts VS:
10,0 (5,0-12,0), arts PA: 10,0 (6,0-18,5), VS: 3,0 (2,0-4,0), PA: 2,0 (1,0-4,0)). Deze populatie artsen
maken meer (structureel) overuren vergeleken met de populatie tijdens T2.
Artsen hebben meer patiëntcontacten dan VSen/PAs (VS: 35,0 (24,5-50,0), PA: 50,0 (30,0-75,0),
arts VS: 85,0 (60,0-102,5), arts PA 76,5 (50,0-118,8)). De spreiding (IQR) in het aantal patiëntcontacten is bij alle zorgverleners groot. Patiëntcontacten duren langer bij een VS/PA dan bij een arts
(VS: 20,0 (15,0-30,0), PA: 18,0 (10,0-30,0), arts VS: 10,0 (10,0-15,0), arts PA: 15,0 (10,0-20,0)).
De meeste uren van een werkweek worden door VSen, PAs en artsen besteed aan consulten ((VS:
20,1 (5,6-39,5), PA: 24,4 (7,1-40,9), arts VS: 38,9 (16,7-38,5), arts PA2: 24,4 (14,4-39,7)). VSen besteden daarna de meeste tijd aan “overige patiëntgebonden activiteiten” (VS: 14,4 (5,6-23,0), PA:
14,2 (8,3-25,0)), artsen aan medisch handelen (arts VS: 14,0 (8,9-25,0), arts PA: 23,6 (8,6-35,4). De
populatie VSen/PAs bij T3 (VS:8,5 (2,8-15,7), PA: 11,1 (5,3-23,6) besteedt meer uren aan medisch
handelen dan de populatie VSen/PAs bij T2 (VS: 2,8 (0,0-7,4), PA: 5,4 (1,6-17,7)).
Op de vraag of artsen een verandering in hun patiëntencontacten zien door de introductie van de
VS/PA (Tabel 12), antwoordt 39,1% van de artsen samenwerkend met een VS en 15,2% van de
artsen samenwerkend met een PA ontkennend. Als er een verandering is, zien artsen meer complexe patiënten (arts VS: 39,1%, arts PA: 36,4%). Artsen VS verrichten daarnaast meer complexe
medische handelingen (21,7%), artsen PA geven aan minder patiënten te zien (27,3%).
“Er wordt veel routinematig voorwerk verricht, zodat ik meer patiënten zie, maar er minder tijd kwijt
ben aan routinezaken en tijd heb voor complexere zaken of begeleiding/moeilijke gesprekken. “(arts VS)
“Ik zie andere patiënten, de PA heeft zelf een specifieke caseload” (arts PA)

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

59

Tabel 11: Objectieve werkbelasting VS/PA en artsen
VS

Arts VS

PA

Arts PA

T3

T3

T3

T3

Kenmerk
Omvang van dienstverband, uren per week (mediaan,
36 (32,0-36,0)
40,0 (40,0-47,3) 36 (32,0-36,0)
44,0 (40,0-48,0)
IQR)
Aantal werkdagen per week (mediaan, IQR)
4,0 (4,0-5,0)
4,5 (4,0-5,0)
4,0 (4,0-4,5)
5,0 (4,1-5,0)
Overwerk (n, %)
Ja, structureel
36 (45,0)
17 (73,9)
28 (37,8)
23 (69,7)
Ja, incidenteel
39 (48,8)
3 (13,0)
43 (58,1)
9 (27,3)
Nee, nooit
5 (6,3)
3 (13,0)
3 (4,1)
1 (3,0)
Overuren per week (mediaan, IQR)
3,0 (2,0-4,0)
10,0 (5,0-12,0)
2,0 (1,0-4,0)
10,0 (6,0-18,5)
Aantal patiëntencontacten per week (mediaan, IQR)
35 (24,5-50,0) 85,0 (60,0-102,5) 50,0 (30,0-75,0) 76,5 (50,0-118,8)
Duur patiëntencontact in minuten (mediaan, IQR)
20,0 (15,0-30,0) 10,0 (10,0-15,0) 18,0 (10,0-30,0) 15,0 (10,0-20,0)
Werkweek in % (mediaan, IQR)
Patiëntcontacten
Consulten (inclusief telefonisch)
20,1 (5,6-39,5) 28,9 (16,7-38,5) 24,4 (7,1-40,9) 24,4 (14,4-39,7)
Medische handelingen (bijvoorbeeld endoscopieën, punc8,5 (2,8-15,7)
14,0 (8,9-25,0)
11,1 (5,3-23,6)
23,6 (8,6-35,4)
ties, injecties)
Visites (bijvoorbeeld zaalbezoek, thuissituatie (inclusief
8,9 (2,4-21,3)
10,0 (3,8-18,5)
7,2 (0,0-20,2)
7,0 (4,3-9,8)
reistijd))
Overleg
Over individuele patiënten
5,4 (2,7-8,8)
4,4 (2,5-9,3)
5,7 (2,8-10,1)
4,3 (3,0-8,2)
Niet patiëntgebonden (mono- of multidisciplinair)
3,6 (2,4-7,8)
5,4 (2,5-10,2)
2,9 (2,1-5,8)
4,1 (2,2-8,9)
Overige patiëntgebonden activiteiten
(uitschrijven recepten, bijwerken medische dossiers, aanvragen en interpreteren van diagnostische onderzoeken,
14,4 (5,6-23,0)
11,3 (6,3-20,5)
14,2 (8,3-25,0)
6,4 (3,9-10.2)
regelen overplaatsing, opstellen zorg- en behandelplan)
Overige niet patiëntgebonden activiteiten
Kennisbevordering (bij- en nascholing, congresbezoek, lezen vakliteratuur, deelname aan wetenschappelijk onder- 6,4 (3,1-11,0)
5,9 (4,2-8,1)
5,0 (2,8-6,5)
6,2 (3,7-9,1)
zoek)
Kwaliteitsbeleid (preventieprojecten, protocol ontwikke3,4 (2,0-6,2)
3,2 (2,0-4,2)
2,7 (1,8-5,0)
4,0 (1,9-6,5)
lingen)
Kennisoverdracht (voorlichting aan patiëntengroepen,
2,7 (1,4-4,7)
2,0 (0,0-2,9)
2,5 (0,0-3,3)
3,3 (2,0-6.0)
cursus geven aan andere zorgverleners)
2
Anders
0,0 (0,0-0,0)
0,0 (0,0-2,0)
0,0 (0,0-0,0)
0,0 (0,0-7,0)

3.5.2. Doelmatigheid
Tijdsbesteding per handeling
In Tabel 13 is de duur van een verrichte handeling inclusief overlegtijd en/of verwerkingstijd van
een opdracht door een VS/PA en de duur van een gedelegeerde handeling (arts delegeert handeling na indicatiestelling arts, of VS/PA overlegt met arts na indicatiestelling VS/PA) in minuten
per indicatieprocedure weergegeven. Bij VSen/PAs is te zien dat zowel bij cardioversie/defibrillatie als bij endoscopie indicatieprocedures 5 en 6 het minst lang duren. Dit zijn de indicatieprocedures waarbij de VS/PA de indicatie stelt zonder overleg met een arts (5), eventueel gevolgd
door een delegatie (6). Bij artsen is bij delegatieprocedure 4 (indicatie VS/PA, overleg met een
arts) de duur het kortst.

2

Managementtaken, organisatorische taken, overige administratie, bestuurswerk, werkgroepen, overige vergaderingen

60

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie,

Tabel 12: Veranderingen in patiëntencontacten van artsen door de introductie van de VS/PA
Arts
VS
T3

PA
T3

9 (39,1)

5 (15,2)

Ziet u een verandering in uw patiëntencontacten door de introductie van de
VS/PA? (meerdere antwoorden mogelijk) n (% ja)
Nee
Ja,
ik zie meer patiënten

4 (17,4)

2 (6,1)

ik zie minder patiënten

4 (17,4)

9 (27,3)

ik zie meer complexe patiënten

9 (39,1)

12 (36,4)

ik verricht meer medische handelingen

1 (4,3)

0 (0,0)

ik verricht minder medische handelingen

3 (13,0)

12 (36,4)

ik verricht meer complexe medische handelingen

5 (21,7)

4 (12,1)

mijn patiëntencontacten duren langer

2 (8,7)

2 (6,1)

Tabel 13: Gemiddelde (sd) duur in minuten voor het verrichten van een voorbehouden handeling,
inclusief overlegtijd, tijd voor opdrachtverstrekking/verwerking per indicatieprocedure bij T3
VS

PA

Arts VS

Arts PA

N=19

N=15

N=18

N=13

Indicatie(delegatie)procedure 1

10,9 (5,6)

11,1 (5,2)

7,8 (4,7)

6,1 (4,1)

Indicatie(delegatie)procedure 2

12,2 (4,5)

13,9 (4,2)

6,4 (4,5)

-

Indicatie(delegatie)procedure 3

12,0 (4,3)

11,1 (5,6)

5,8 (4,0)

5,8 (3,8)

Indicatie(delegatie)procedure 4

11,9 (4,2)

12,0 (4,9)

5,6 (3,9)

5,0 (3,5)

Indicatie(delegatie)procedure 5

9,8 (5,8)

9,3 (5,6)

Indicatie(delegatie)procedure 6

8,0 (6,2)

10,1 (6,1)

N=10

N=35

N=2

N=14

Indicatie(delegatie)procedure 1

9,4 (5,2)

11,3 (4,0)

5,6 (2,7)

Indicatie(delegatie)procedure 2

10,9 (4,7)

11,8 (3,5)

9,0 (4,6)

Indicatie(delegatie)procedure 3

9,2 (5,5)

9,8 (3,9)

5,1 (3,5)

Indicatie(delegatie)procedure 4

9,2 (5,4)

9,9 (3,6)

7,6 (4,7)

Indicatie(delegatie)procedure 5

4,4 (4,0)

9,8 (3,3)

Indicatie(delegatie)procedure 6

9,5 (5,8)

8,4 (4,0)

Duur (min)
Cardioversie/defibrillatie

Endoscopie

Verschillende VSen en PAs geven aan meer tijd voor een patiënt ter beschikking te hebben dan een
arts, ook voor het uitvoeren van de handeling. Daardoor kunnen ze meer uitleg geven.
“Het heeft consequenties voor de patiënt, denk ik, want ik heb ook meer tijd voor die patiënt. Ik ga
ernaar toe, ik ga hun verhaal aanhoren, ik kijk alles nog eens nauwgezet na. Dan ga ik die cardioversie
doen. Na een uur ga ik niet de deur uit voordat ik de patiënt nog heb gezien en het medicatiebeleid heb
uitgelegd. Dat doet de cardioloog niet, die komt, geeft die stroomstoot, die vertrekt en dan moet de
verpleging het maar verder oplossen. Dat is een hele andere insteek. Dat is ook het leuke van ons vak,

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

61

dat wij veel meer tijd hebben ehm… en veel dichter bij die patiënt zitten. Dat die patiënt veel beter
geïnformeerd is en dat verschil zie ik hier al.” (VS)
“Bij mij staat een kwartier gepland en bij de uroloog is het vijf minuten. En wat ik ook merk en dat hoor
ik ook terug van mijn collega’s die assisteren, die zeggen van jij geeft ook meteen uitleg van wat ge ziet
en de patiënt weet dan ook op het moment dat hij van de tafel komt wat er aan de hand is. Bij de
uroloog, daar wordt de handeling gedaan, de scoop gaat eruit en meestal ziet de patiënt daarna in de
spreekkamer de arts.”(VS)
“Ik zit dan meestal op de locatie A en ik geef dan de revalidatie bijvoorbeeld. We zien dan dat we op A
verpleging hebben, die zijn allemaal heel goed geïnformeerd wat er allemaal geregeld is… Die weten
eigenlijk alles al. Nou op locatie B merk ik dat patiënten op die locatie hebben gelegen en worden gezien
door assistent artsen die daar zes weken lopen, heel veel dingen nog niet gehoord hebben, heel veel
uitleg nog niet gekregen hebben omdat daarvoor de tijd ontbreekt en de ervaring ontbreekt zoals bij
een specialist op zich.”(VS)

Nagenoeg alle VSen (96,0%) en PAs (97,1%) vinden de zorg voor bepaalde patiënten efficiënter
door het toekennen van een zelfstandige bevoegdheid t.a.v. endoscopie/cardioversie/defibrillatie
(Bijlage 3, tabel 25). Artsen zijn het hiermee eens (arts VS: 85,0%, arts PA: 77,5%)(Bijlage 3, tabel
26).

3.6

Samenvatting resultaten

In Tabel 14 wordt een samenvatting van alle resultaten gegeven.
Met een “+” wordt weergegeven dat aan het betreffende onderdeel voldoende tot goed is voldaan, een “-/+” geeft een aandachtspunt aan en een “ –“ een tekortkoming.

62

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

Tabel 14: Samenvatting van de resultaten
Effectiviteit en doelmatigheid
VS

PA

MDL
Niet MDL Cardioversie Defibrillatie MDL
Niet MDL Cardioversie Defibrillaendoscopie endoscopie
endoscopie endoscopie
tie
Percentage VSen/PAs dat
v.h. verricht

↑

↑

↑

↑

↑

↑

↑

↑

Gemiddeld aantal verrichte
v.h./maand

+

+

+

+

+

+

+

+

Percentage verrichte v.h. op
indicatie VS/PA

-/+

-/+

-/+

+

-/+

-/+

-/+

+

-/+

-/+

-

+

-/+

-/+

-/+

+

-

-/+

+

+

-/+

-/+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

Percentage verrichte v.h.,
op indicatie V/PAS, zonder
overleg met arts
Percentage door VS/PA gedelegeerde v.h., op indicatie
VS/PA, zonder overleg met
arts van v.h. inclusief overDuur
leg/opdrachtverwerking in
minuten
Contextuele aspecten

VS
-/+
-/+
-/+
+
+
+
-/+
-/+
+
+
+
+

PA
-/+
-/+
-/+
+
+
+
-/+
-/+
+
+
+
+

+

+

+
-/+
-/+
+
+
+
-/+

+
-/+
-/+
+
+
+
-/+

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

63

Implementatie zelfstandige bevoegdheid
Endoscopie
Cardioversie/defibrillatie
Bekwaamheid
Vaststellen bekwaamheid
Kennis
Scholingsaanbod
Accreditatiepunten
Kwaliteit
Patiënttevredenheid
Werkbelasting VS/PA
Veiligheid
Organisatorische kenmerken
Overleg
Handelen volgens richtlijnen
Werkinstructies
Vastlegging samenwerkingsafspraken
Persoonlijke regels m.b.t. voorbehouden handelingen
Samenwerking
Draagvlak
Positionering
MDL
v.h.
voorbehouden handeling
↑
toename
+
voldoende tot goed
-/+
aandachtspunt
onvoldoende

64

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie,

Conclusies en discussie

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

65

66

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

4 Conclusies en discussie
Dit onderzoek is een vervolg op de studie “voorBIGhouden” en levert derhalve aanvullende informatie op over de (tijdelijke) zelfstandige bevoegdheid voor VSen en PAs om electieve cardioversies, defibrillaties en endoscopieën te verrichten. [1] Dit vervolgonderzoek heeft plaatsgevonden
van april 2016 tot en met oktober 2016. In deze periode is een survey uitgezet waaraan in totaal
1.900 respondenten hebben deelgenomen. Daarnaast zijn 48 interviews met VSen/PAs, artsen en
patiënten en tevens 2 focusgroep interviews verricht.
Onderzoeksvragen
Dit vervolgonderzoek geeft antwoord op de vragen: in hoeverre is het doelmatig en effectief om
een wettelijke zelfstandige bevoegdheid toe te kennen aan VSen en PAs met betrekking tot het
verrichten van endoscopieën, electieve cardioversie en defibrillatie en, indien sprake is van effectiviteit en doelmatigheid, voor welke voorbehouden handelingen geldt dit?
Hoofdconclusies
Gebleken is dat veel VSen en PAs gebruik maken van de mogelijkheden die de wetswijziging heeft
geschapen om zelfstandig endoscopieën/cardioversies/defibrillaties te verrichten. Deze mogelijkheden worden echter nog niet in volle omvang benut. Bij gebruik van de zelfstandige bevoegdheid
in volle omvang is tijdwinst aannemelijk, waardoor sprake zal zijn van doelmatigheid van handelen. Door het efficiënter inrichten van de zorgprocessen kan verdere winst worden verkregen.
Daarnaast laat dit onderzoek zien dat aan alle voorwaarden voor borging van kwaliteit en veiligheid is voldaan.
Effectiviteit van de wetswijziging
Bijna alle VSen en PAs zijn betrokken bij het indiceren, verrichten en delegeren van voorbehouden
handelingen.
Endoscopie
Er is een grote toename te zien in het aantal VSen/PAs dat betrokken is bij de verrichting van
endoscopieën. Desondanks is het, procentueel gezien, een van de minst uitgevoerde handelingen
door de totale populatie VSen/PAs. VSen en PAs die wel cardioversies/defibrillaties verrichten,
doen dit echter met hoge frequentie, waardoor het zeer gespecialiseerde zorgprofessionals zijn.
Twee derde van de VSen/PAs geeft aan dat de wettelijke zelfstandige bevoegdheid ten aanzien
endoscopie is ingevoerd. Ongeveer de helft van de endoscopieën wordt op indicatie van de VS/PA
uitgevoerd. Echter, een groot gedeelte wordt niet door de VS/PA zelf uitgevoerd, maar door een
arts. Met name MDL-endoscopieën worden (na indicatiestelling van de VS) uitgevoerd door de

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

67

MDL-arts. Bij de indicatiestelling van niet MDL-endoscopieën wordt verhoudingsgewijs meer overleg met een arts gepleegd. Bij het verwijderen van poliepen door VSen/PAs worden soms restricties wat betreft grootte gehanteerd. Bij het verrichten van MDL-scopieën geven verschillende artsen aan dat een MDL arts bij twijfel lijfelijk aanwezig moet kunnen zijn. Bij andere scopieën kan
overleg ook aan de hand van beeldmateriaal plaatsvinden. De kwaliteit en veiligheid bij het uitvoeren van endoscopieën zijn goed geborgd (zie contextanalyse).
Op lokaal niveau zijn duidelijk verschillen te zien in de mate waarin de zelfstandige bevoegdheid
ten aanzien van endoscopieën is ingevoerd. Waar op vele plaatsen VSen en PAs zelfstandig endoscopieën verrichten, moet op andere plaatsen het vertrouwen in de competenties van deze zorgprofessionals nog groeien. Bij de MDL endoscopieën lijken de richtlijnen voor het bevolkingsonderzoek darmkanker ten grondslag te liggen aan een terughoudendheid bij artsen om VSen/PAs
in te zetten in de primaire endoscopieprocessen. Momenteel geldt namelijk voor het bevolkingsonderzoek de restrictie dat uitsluitend artsen mogen scopiëren. Een restrictie die redundant lijkt,
gezien de zeer strenge kwaliteitseisen van het bevolkingsonderzoek. Allereerst zijn kwaliteitseisen
opgesteld om als endoscopist voor het bevolkingsonderzoek te worden toegelaten. Zo moeten
100 opeenvolgende coloscopieën worden geregistreerd, moet een web-based e-learning met
toetsing worden doorlopen, en vindt een afsluitende praktijktoetsing plaats. [19, 20] Eenmaal toegelaten als endoscopist vindt een continue borging van de kwaliteit van de uitvoering plaats via
een intern kwaliteitssysteem van het coloscopiecentrum, met interne audits door het centrum
zelf, en periodieke visitaties van de Nederlandse Vereniging van MDL-artsen (NVMDL). Als
VSen/PAs aan deze kwaliteitseisen weten te voldoen, kunnen ze hun inzet bij endoscopie alleszins
rechtvaardigen.
Daarnaast kan de inzet van de VS/PA bij de screening bijdragen aan het beperken van een capaciteitsprobleem. Als het bevolkingsonderzoek volledig is ingevoerd, zullen jaarlijks ongeveer 2,2 miljoen mensen worden benaderd voor screening. [19] Het bevolkingsonderzoek levert meer diagnoses van colonpoliepen en coloncarcinomen. Afhankelijk van de bevindingen, kunnen patiënten
vervolgens een indicatie krijgen voor surveillance (met coloscopie) die buiten het kader van het
bevolkingsonderzoek plaatsvindt. [21]
In 2010 heeft minister Klink in een kamerbrief [22] aangegeven te anticiperen op het verwachte
capaciteitsprobleem door meer opleidingsplaatsen voor MDL-artsen te creëren, maar ook door
kritisch te kijken naar wie coloscopieën kunnen uitvoeren en daartoe in gesprek te gaan met diverse beroepsgroepen over de inzet van de PA en/of VS. Ook in het door hem aangehaalde advies
van het Capaciteitsorgaan was uitgegaan van taakherschikking. In het Capaciteitsplan van 2016
[23] zet het Capaciteitsorgaan nog steeds in op taakherschikking: “De verwachting en het streven
van alle direct betrokken partijen is dat verpleegkundig (nurse-)endoscopisten en/of PAs steeds
meer taken gaan uitvoeren. Ervaringen in andere Europese landen laten zien dat dit mogelijk is.
Zo wordt het BVO darmkanker in Denemarken zelfs volledig gedragen door nurse-endoscopisten.
[24]”

68

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

In de internationale literatuur is het aantal wetenschappelijk studies met betrekking tot endoscopieën verricht door VSen/PAs schaars. Ten aanzien van MDL-endoscopieën laten enkele studies
geen verschil in uitkomsten zien [25, 26] tussen artsen en VSen/PAs, terwijl wordt gepleit voor
meer onderzoek om dit te bevestigen. Indien breder wordt gekeken naar endoscopieën verricht
door niet-artsen laten twee systematische reviews [27, 28] zien dat het merendeel van de geïncludeerde studies verpleegkundigen betreft. Niet-medische endoscopisten worden voornamelijk
ingezet bij flexibele sigmoïdoscopieën ten behoeve van kankerscreening, en werken onder supervisie van een arts. Er zijn hierbij geen verschillen waargenomen in klinische uitkomsten en complicaties in vergelijking met artsen. Kanttekening hierbij is dat de meeste geïncludeerde studies methodologische tekortkomingen kennen. De meeste geïncludeerde studies zijn in de Verenigde Staten of het Verenigd Koninkrijk (UK) uitgevoerd. Daarnaast worden endoscopieën door niet-artsen
ook uitgevoerd in Australië, Canada, China, Ierland, Zweden, Denemarken en Nederland [29]. Er
bestaat controverse over de vraag of het verrichten van endoscopieën door verpleegkundigen
kosteneffectief is. Wanneer kosteneffectiviteit hierbij gemeten wordt als prijs per test blijkt de
verpleegkundige goedkoper [30]. De verpleegkundig endoscopist is niet kosteneffectief in vergelijking met een arts 1 jaar na de procedure, als kosten per quality adjusted life years worden bepaald. [31] De auteurs wijten dit aan de toegevoegde waarde van de medicus die meteen de resultaten interpreteert, het beleid bepaalt en advies geeft aan de patiënt. Dit zou kunnen betekenen dat de inzet van de VS/PA bij endoscopieën wel kosteneffectief zou kunnen zijn, omdat zij
dezelfde toegevoegde waarde kunnen hebben als artsen. Ook Stephens et al. [28] concluderen in
de eerder genoemde systematische review dat verpleegkundig endoscopisten niet kosteneffectief
(gemeten als prijs per procedure) zijn, als gevolg van een toename in vervolgendoscopieën, follow-up door specialisten en consultatie. In de geïncludeerde studies werken de verpleegkundigen
altijd onder supervisie. Een dergelijk zorgmodel is wat betreft kosteneffectiviteit echter in het nadeel ten opzichte van een model waar geen supervisie nodig is (zoals bij een zelfstandige bevoegdheid).
Sinds het eind van de 90’er jaren worden ook cystoscopieën door verpleegkundigen in de UK uitgevoerd. In 2000 hebben de British Association of Urological Surgeons en de British Association of
Urological Nurses aanbevelingen gedaan om verpleegkundigen surveillance cystoscopieën te laten uitvoeren en hiervoor richtlijnen opgesteld. [32] Deze service vindt in andere landen nog weinig navolging. Er is dan ook slechts anekdotisch bewijs van verschillende kleine prospectieve en
retrospectieve studies uit de UK [33, 34] en Zweden [35] dat artsen en verpleegkundigen gelijkwaardig presteren in het detecteren van tumoren.
Over andere endoscopieën verricht door VSen/PAs of niet-artsen zijn geen wetenschappelijke artikelen in de literatuur gevonden.
Deelconclusie effectiviteit endoscopie
Veel VSen en PAs maken frequent gebruik van de mogelijkheden die de wetswijziging heeft geschapen om zelfstandig endoscopieën te verrichten (indiceren, uitvoeren, delegeren), waarmee
de maatregel effectief is gebleken. De mogelijkheden worden nog niet in volle omvang benut: met

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

69

name het indiceren van endoscopieën wordt veelvuldig toegepast, de uitvoering ligt nog vaak bij
artsen. Dit laatste geldt vooral bij MDL endoscopieën verricht door VSen. Aan borging van de kwaliteit en veiligheid is voldaan.
Electieve Cardioversie
Het aantal VSen betrokken bij de verrichting van cardioversie, is na de wetswijziging verdubbeld,
het aantal PAs is met een kwart toegenomen. Ook bij cardioversie geldt, dat een kleine groep
gespecialiseerde VSen/PAs cardioverteert, maar wel met een hoge frequentie. Ongeveer twee
derde van de VSen/PAs geeft aan dat de wettelijke zelfstandige bevoegdheid ten aanzien van cardioversie is ingevoerd.
Iets meer dan een derde van de cardioversies wordt op indicatie van de VS/PA uitgevoerd. Deze
proportie is lager in vergelijking met het totaal van alle voorbehouden handelingen bij de laatste
meting in het initiële evaluatieonderzoek. Daarnaast vindt de indicatiestelling vaker plaats na
overleg met een arts.
Door de inzet van VS/PA bij het verrichten van cardioversies is de kwaliteit van zorg toegenomen.
Voorheen werden de cardioversies door artsen “erbij” gedaan of overgedragen aan arts assistenten. Hoe kwaliteit en veiligheid zijn geborgd, staat beschreven bij de paragraaf “contextanalyse”.
De zelfstandige bevoegdheid voor cardioversie is, in vergelijking met de andere voorbehouden
handelingen tijdens de metingen in het eerdere evaluatieonderzoek, minder ver doorgevoerd. Als
belemmerde factor hiervoor kan het consensusdocument over taakherschikking binnen de cardiologie worden gezien. [2] In dit document wordt gesteld dat VSen en PAs op uitvoeringsonderdelen een rol kunnen/mogen spelen als tweede behandelaar bij invasieve ingrepen, zoals cardioversies. De cardioloog treedt op als eerste (hoofd)behandelaar en is verantwoordelijk voor de regie
van de behandeling door hemzelf en de VS/PA. Tijdens het gehele behandelingstraject is de cardioloog aanwezig en is het centrale aanspreekpunt. Het standpunt van de Nederlandse Hart Ritme
Associatie (NHRA) binnen het consensusdocument is dat de VS/PA te allen tijde onder directe
(deels fysieke) supervisie van de specialist werkt en daarbij laagcomplexe, routinematige verrichtingen kan doen tot het niveau van de arts niet in opleiding tot specialist, met toestemming van
de patiënt. Het werken onder supervisie staat echter lijnrecht tegenover een wettelijke zelfstandige bevoegdheid. Waar VSen/PAs zelfstandig werken, is de kwaliteit van zorg toegenomen en is
bij een vergaande implementatie doelmatigheidswinst te verwachten. Het standpunt in het document lijkt daarmee achterhaald en aan herziening toe te zijn.
Uit Nederlands observationeel onderzoek blijkt dat de inzet van de VS bij wachtlijstbeheer (in vergelijking met artsen) leidt tot significant minder uitstel van electieve cardioversies vanwege inadequate antistolling op de dag van opname. [36] In de internationale literatuur zijn verder geen studies voorhanden waarin cardioversies verricht door VSen of PAs worden beschreven. Wel laat een
review [37] zien dat in Groot Brittannië diverse “nurse-led” electieve cardioversie services be-

70

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

staan. De vijf studies in deze review zijn echter beschrijvend en niet vergelijkend van aard en bovendien is de term nurse-led niet eenduidig. Verpleegkundigen werken wel steeds onder supervisie van een arts en in aanwezigheid van een anesthesist, behalve bij één studie beschreven door
Boodhoo et al. [38] De verpleegkundigen hebben in deze studie ook het meest uitgebreide takenpakket. Naast het cardioverteren verrichten ze ook de anamnese en het lichamelijk onderzoek,
interpreteren labuitslagen, verkrijgen het informed consent, verrichten intraveneuze sedatie, en
verzorgen het ontslag van de patiënt, taken die in principe ook bij het takenpakket van een VS/PA
behoren. De conclusie is dat deze nurse-led cardioversie service met sedatie, veilig en (kosten)effectief is. Ook in een Australische observationele studie [39], waarbij de verpleegkundige een gelijksoortig takenpakket heeft zonder sedatie wordt geconcludeerd dat de nurse-led cardioversie
service veilig en effectief is.
Tevens willen we ingaan op de verwarrende term “electieve” cardioversie. De letterlijke betekenis
van electief is ”de voorkeur hebbend”. Dit kan verwijzen naar de voorkeur voor een (te plannen)
tijdstip of naar de voorkeur voor een bepaalde (be)handeling. Als electief verwijst naar een te
plannen tijdstip, de planbare cardioversies, vallen acute cardioversies hier niet onder. Als electief
verwijst naar de keuze voor een bepaalde handeling, wordt medicamenteuze cardioversie als een
handeling gezien waarvoor geen voorkeur is. In de internationale literatuur wordt gesproken over
elektrische cardioversie (electric cardioversion), hetgeen de verwarring zou kunnen wegnemen.
Deelconclusie effectiviteit electieve cardioversie
Veel VSen en PAs maken frequent gebruik van de mogelijkheden die de wetswijziging heeft geschapen om zelfstandig electieve cardioversie te verrichten (indiceren, uitvoeren, delegeren),
waarmee de maatregel effectief is gebleken. De mogelijkheden worden nog niet in volle omvang
benut: bij het indiceren van cardioversies wordt vergeleken met andere voorbehouden handelingen vaker met een arts overlegd, vooral door VSen. Aan borging van de kwaliteit en veiligheid is
voldaan.

Defibrillatie
Het beroepsmatig verrichten van defibrillatie beperkt zich tot een zeer kleine groep VSen/PAs,
ook de frequentie waarmee dit gebeurt is laag. Bij meer dan de helft van de defibrillaties stelt de
VS/PA de indicatie, meestal zonder overleg met een arts. De uitvoering wordt vervolgens bij één
op de zes defibrillaties gedelegeerd meestal naar een (ambulance)verpleegkundige.
Zoals eerder beschreven, is de noodzaak om defibrillatie als voorbehouden handeling te handhaven ter discussie gesteld. [6, 11, 12]. Mocht defibrillatie als voorbehouden handeling gehandhaafd
blijven, dan is geen onderbouwing gevonden om de zelfstandige bevoegdheid voor de VS GGZ
voor deze handeling te handhaven. Tijdens de eerdere evaluatieperiode en de aanvullende evaluatieperiode heeft geen enkele VS GGZ aangegeven dat hij/zij defibrillaties toepaste. Ook heeft
geen enkele VS GGZ zich gemeld om deel te nemen aan een interview, ondanks de vele oproepen
van het onderzoeksteam, de beroepsverenigingen en de hogescholen. Daarnaast is geen evidentie

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

71

gevonden dat de incidentie van defibrillatie in de GGZ setting groter is dan bijvoorbeeld de preventieve of chronische setting, waarin de desbetreffende VS geen (tijdelijke) zelfstandige bevoegdheid heeft voor defibrillatie.
Als de VS GGZ de zelfstandige bevoegdheid niet behoudt impliceert dit, dat hij/zij bij acute situaties defibrillatie wel met behulp van een AED mag verrichten. De Gezondheidsraad geeft in het
rapport “Toepassing van de automatische uitwendige defibrillator in Nederland” aan dat de Wet
BIG onbevoegden verbiedt beroepsmatig voorbehouden handelingen buiten noodzaak te verrichten. [40] Door de “noodzaak” kunnen voorbehouden handelingen, zonder strafbaarheid, dus ook
verricht worden door onbevoegde zorgverleners in de gezondheidszorg. De noodzaak is in het
geval van defibrillatie duidelijk, elke minuut uitstel (wachten op een bevoegde) doet de kans op
overlijden stijgen. Daarnaast stelt de Gezondheidsraad op grond van artikel 450 van het Wetboek
van Strafrecht dat iedereen de plicht heeft om iemand die in levensgevaar verkeert, zo goed mogelijk te helpen indien die hulp voor de hulpverlener of anderen geen gevaar inhoudt. Niet defibrilleren zou in principe dus zelfs strafbaarheid kunnen opleveren.
Deelconclusie effectiviteit defibrillatie
Veel VSen, behalve de VS GGZ, en PAs maken gebruik van de mogelijkheden die de wetswijziging
heeft geschapen om zelfstandig defibrillatie te verrichten (indiceren, uitvoeren, delegeren), waarmee de maatregel effectief is gebleken. Aan borging van de kwaliteit en veiligheid is voldaan.
Doelmatigheid van de wetswijziging
Omdat een vergelijking met eerdere metingen van het evaluatieonderzoek, in het bijzonder de
nulmeting, door het gebrek aan data over cardioversie/defibrillatie/endoscopie niet mogelijk is,
kan niet kwantitatief worden vergeleken of de ingevoerde wetswijziging gepaard gaat met tijdwinst. Wel geven nagenoeg alle VSen en PAs aan dat de zorg voor bepaalde patiënten door het
toekennen van de zelfstandige bevoegdheid efficiënter is geworden. Artsen zijn het hiermee eens.
Bovendien is zichtbaar dat de duur voor het verrichten van een cardioversie/defibrillatie/endoscopie, inclusief overlegtijd of tijd voor het verwerken/verstrekken van een opdracht korter is
wanneer de VS/PA de indicatie stelt zonder overleg (eventueel gevolgd door een delegatie), dan
wanneer de arts de indicatie stelt en vervolgens de opdracht verstrekt.
Omdat de mogelijkheden om gebruik te maken van de zelfstandige bevoegdheid nog niet in volle
omvang zijn benut, is doelmatigheid op basis van de beschikbare data nog niet direct aantoonbaar,
maar wel aannemelijk. Naar verwachting zal hiervan in de toekomst (bij verdere implementatie
taakherschikking) ook kwantitatief sprake zijn.
Voor een verdere implementatie van de zelfstandige bevoegdheid voor zowel cardioversie als endoscopie kan de Handreiking implementatie taakherschikking, opgesteld door NAPA, V&VN VS en
KNMG, een leidraad zijn. [41]

72

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

Deelconclusie doelmatigheid
Bij gebruik van de zelfstandige bevoegdheid in volle omvang is tijdwinst aannemelijk, waardoor
sprake zal zijn van doelmatigheid van handelen. Door het efficiënter inrichten van de zorgprocessen kan verdere winst worden verkregen.
Contextanalyse
De kwaliteit en veiligheid van de zorg worden op verschillende manieren door de VSen/PAs geborgd. Op de eerste plaats door goede kennis en vaardigheden. Artsen leiden hun VSen/PAs
meestal zelf op en zijn daardoor goed op de hoogte van, en hebben vertrouwen in hun bekwaamheid en vaardigheden, net als de VS/PA zelf. VSen en PAs willen wel kunnen terugvallen op een
arts. Om bekwaam te kunnen blijven, is bij/nascholing noodzakelijk. Deze bij/scholing wordt
meestal intern gegeven, omdat het externe aanbod als onvoldoende wordt ervaren. Dit lijkt ook
voor artsen op te gaan. Voor interne bijscholing wordt meestal geen accreditatie aangevraagd,
waardoor geen accreditatiepunten aan het kwaliteitsregister kunnen worden aangeboden. Ook
externe bijscholing is vaak niet voor VSen/PAs geaccrediteerd, maar wel voor artsen.
Daarnaast vindt borging plaats door geprotocolleerd te werken. Het overgrote merendeel van de
VSen/PAs werkt volgens, van richtlijnen afgeleide, schriftelijke protocollen. Een klein gedeelte van
de VSen/PAs geeft aan dat deze protocollen niet of maar ten dele voldoen. De wetenschappelijke
vereniging voor MDL heeft aangegeven om samen met NAPA en V&VN VS te streven naar een
gezamenlijk kwaliteitsplan met toegang tot alle richtlijnen. Voor ongeveer de helft van de
VSen/PAs zijn persoonlijke regels opgesteld, waarvan alleen in overleg met een arts wordt afgeweken. Toetsing op naleving vindt slechts in de helft van alle gevallen plaats. Formele verantwoordelijkheden en de taakverdeling tussen VS/PA en arts worden regelmatig niet schriftelijk vastgelegd.
Tenslotte zijn de samenwerking met artsen en de mogelijkheid tot overleg belangrijke onderdelen
in de borging. VSen en PAs werken altijd in een samenwerkingsverband, meestal met meerdere
artsen. Uitzondering is een zeer kleine groep VSen Acute zorg. Artsen zijn goed beschikbaar voor
overleg, dat meestal face-to-face of telefonisch plaats vindt. De frequentie van de overleggen is
setting afhankelijk. Overleggen duren ongeveer 5 minuten, over het algemeen vinden VSen/PAs
dit voldoende.
De goede kwaliteit van zorg komt ook tot uiting in de tevredenheid bij de patiënten. Patiënten zijn
zeer tevreden over de ontvangen zorg door de VS/PA met betrekking tot cardioversie/endoscopie.
Aspecten die meewegen in hun tevredenheid zijn veelal gericht op de communicatie zoals uitleg
vooraf en achteraf en het op het gemak kunnen stellen, maar ook de ontspannen sfeer en de
adequate uitvoering.
Het draagvlak voor de (zelfstandige bevoegdheid van de) VS/PA is groot bij artsen met wie direct
wordt samengewerkt, patiënten en verpleegkundigen en groeiende bij artsen die wat verder afstaan van het zorgproces. De hogere managementlagen lijken zich meer bewust te worden van de
taken en bevoegdheden van de VS/PA, mede doordat VSen/PAs zich zijn gaan groeperen binnen

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

73

de instellingen en daardoor meer zichtbaar zijn. Ook bij de wetenschappelijke verenigingen is het
draagvlak voor taakherschikking in bredere zin ook toegenomen.
Een nadelig effect van de toekenning van de zelfstandige bevoegdheid zou kunnen zijn dat de
werkdruk van VSen/PAs is toegenomen. Dit is voor de meeste VSen/PAs niet het geval, terwijl
artsen aangeven dat hun werkdruk wel is afgenomen. Artsen werken structureel veel over, voor
VSen/PAs is dit meer incidenteel en betreft het minder uren. VSen/PAs hebben minder patiëntencontacten dan artsen, bovendien duren dezen patiëntencontacten langer. Een merendeel van de
artsen ziet een verandering in hun patiëntencontacten door de komst van de VS/PA. Artsen zien
vaak minder, maar meer complexe patiënten en verrichten meer complex medische handelingen.
Sterktes/zwaktes van het onderzoek
In het eerdere onderzoek is het, vanwege gebrek aan voldoende data, niet mogelijk geweest uitsluitsel te geven over de effectiviteit en doelmatigheid van het toekennen van een zelfstandige
bevoegdheid voor cardioversie/defibrillatie/endoscopie. In dit aanvullende onderzoek is de respons beduidend hoger. Deels is de hogere respons toe te schrijven aan de toename in het aantal
VSen/PAs die deze handelingen verricht, en deels aan de grotere bewustwording onder de
VSen/PAs van het belang van het onderzoek. Daarnaast is in het aanvullende onderzoek gebleken
dat nog niet overal optimaal gebruik wordt gemaakt van de zelfstandige bevoegdheid hetgeen in
eerdere metingen belemmerend kan hebben gewerkt.
Door de hoge respons onder VSen en PAs en de eerder beproefde studieopzet ontstaat een betrouwbaar en representatief beeld van de situatie ten aanzien van het verrichten van endoscopie/cardioversie/defibrillatie door VSen/PAs. Desondanks zijn er een aantal methodologische
kanttekeningen te plaatsen. Het kleine aantal artsen dat de aanvullende vragenlijst heeft ingevuld,
is de belangrijkste limitatie van het aanvullende onderzoek. Kwantitatieve data van artsen dienen
met enige terughoudendheid geïnterpreteerd te worden. Daarnaast is vergelijking met eerdere
metingen niet eenvoudig, omdat eventueel waargenomen verschillen verklaard kunnen worden
door veranderingen in de tijd, alsook door een andere groepssamenstelling. Als laatste kanttekening geldt dat er geen VSen/PAs en artsen die gynaecologische endoscopieën verrichten, hebben
meegedaan aan het onderzoek.
Tot slot
Met dit aanvullend onderzoek is aangetoond dat de wetswijziging effectief is gebleken voor endoscopie, electieve cardioversie en defibrillatie. De implementatie van de zelfstandige bevoegdheid
is nog niet volledig doorgevoerd, waardoor sprake is van beperkte efficiency. Bij een verdere implementatie is doelmatigheid, nu nog niet kwantitatief aantoonbaar, aannemelijk. Zonder dit aanvullend onderzoek zou het niet mogelijk zijn geweest om vast te stellen dat de implementatie van
het verrichten van voorbehouden handelingen door VS en PA nog volop gaande is.

74

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

Aanbevelingen

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

75

76

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

5 Aanbevelingen
Op basis van de in dit rapport gepresenteerde resultaten en conclusies worden de volgende aanbevelingen aan de opdrachtgevers (V&VN VS en NAPA) gedaan:
Leg aan het ministerie van VWS het volgende voor:
1
Creëer voor de VS Acute zorg en de VS Intensieve zorg een definitieve wettelijke zelfstandige bevoegdheid voor electieve, elektrische cardioversie en defibrillatie en voor de VS
Acute zorg, de VS Chronische zorg en de VS Intensieve zorg een zelfstandige bevoegdheid
voor endoscopie.
2

Creëer voor de PA een zelfstandige bevoegdheid voor electieve, elektrische cardioversie,
defibrillatie en endoscopie.

3

De zelfstandige bevoegdheid voor de VS Geestelijke gezondheidszorg met betrekking tot
het toepassen van defibrillatie dient niet gecontinueerd te worden. Er zijn onvoldoende
aanwijzingen gevonden voor de noodzaak hiertoe.

4

De restrictie om uitsluitend artsen endoscopieën in het kader van het bevolkingsonderzoek
darmkanker te laten uitvoeren, heeft zijn weerslag op het inrichten van zorgprocessen
rondom de reguliere endoscopieën. Twijfel over de diagnostische en therapeutische vaardigheden van de VS/PA ligt hieraan ten grondslag. Om verdere taakherschikking mogelijk te
maken, dient overwogen te worden om deze restrictie te laten vervallen, te meer omdat de
kwaliteit en veiligheid van het bevolkingsonderzoek, door middel van toelatingseisen en
een kwaliteitssysteem, zeer streng bewaakt worden. Daarnaast dient overwogen te worden
dezelfde kwaliteitseisen te stellen aan de uitvoering van de reguliere endoscopieën (zowel
voor artsen als VSen/PAs).

5

Het consensusdocument van de NVvC uit 2012 [2] waarin de positiebepaling ten aanzien
van taakherschikking naar VSen en PAs binnen de cardiologie wordt beschreven, gaat uit
van directe (deels fysieke) supervisie van een arts. Dit lijkt te zijn achterhaald voor een deel
van de VS/PA die wel zelfstandig werken met goede kwaliteit van zorg. Dit suggereert dat
het draagvlak voor de standpunten, zoals verwoord in het document, is afgenomen. Een
herziening van het consensusdocument is derhalve wenselijk.

6

De kwaliteit van de opleiding tot VS/PA, waarin de cardioversies/defibrillaties/endoscopieën worden aangeleerd, is geborgd door de NVAO accreditatie. Voor de groep VSen/PAs
die cardioversie, endoscopie en defibrillatie uitvoert, is wat betreft deze voorbehouden
handelingen weinig externe bij/nascholing voorhanden. Bij/nascholing vindt veelal intern
plaats, waardoor geen accreditatiepunten kunnen worden overlegd. Het manco in het scholingsaanbod en het niet kunnen overleggen van accreditatiepunten bij interne bij/nascholing dienen als aandachtpunten te worden gezien.

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

77

7

Aanvullende monitoring van het implementatieproces wordt zinvol geacht voor het optimaal benutten van de zelfstandige bevoegdheid voor de voorbehouden handelingen cardioversie/defibrillatie/endoscopie.

8

De term electieve cardioversie schept verwarring. Electief (de voorkeur hebbend) kan verwijzen naar een te plannen tijdstip of naar de keuze voor een bepaalde handeling. Als electief verwijst naar een te plannen tijdstip valt acute cardioversie hier niet onder. Indien electief verwijst naar de keuze voor een bepaalde handeling wordt medicamenteuze cardioversie als een handeling gezien waarvoor geen voorkeur is. Overwogen dient te worden om de
term electieve cardioversie te vervangen door elektrische cardioversie, hetgeen ook overeenkomt met de Engelse benaming (i.e. Electric Cardioversion).

9

Conform aanbeveling nr. 13 in “voorBIGhouden” geldt voor de handelingen cardioversie/defibrillatie/endoscopie dat de bepaalde indicatoren voor doelmatigheid van de wetswijziging gekoppeld dienen te worden aan monetaire eenheden op het niveau van de behandeling, zodra het veranderde beleid inzake registratie- en declaratieverkeer verder geïmplementeerd is.

78

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

Referenties

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

79

80

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

Referenties
1.

Bruijn De-Geraets, D., et al., voorBIGhouden. Eindrapportage Evaluatieonderzoek Art. 36a
Wet BIG met betrekking tot de inzet van de Verpleegkundig Specialist en Physician Assistant.
2015, Maastricht UMC+, RVE Patiënt & Zorg: Maastricht.
2. Cardiologie, N.V.v., Taakherschikking in het hart van de zorg. Concensusdocument allied
professionals binnen de cardiologie. 2012.
3. Staatsblad 658. 2011.
4. Staatsblad 659. 2011.
5. Ministerie van Volksgezondheid, W.e.S., Kamerbrief Evaluatieonderzoek experiment art. 36a
wet BIG met Physician Assistent en Verpleegkundig Specialist. 11 december 2015: Den Haag.
6. Dute, J.C.J., et al., Voorbehouden handelingen tegen het licht 2009: AMC/Universiteit van
Amsterdam, Instituut voor Sociale Geneeskunde
7. http://www.rivm.nl/Onderwerpen/B/Bevolkingsonderzoek_darmkanker. [November 2016].
8. Kirchhof, P., et al., 2016 ESC Guidelines for the management of atrial fibrillation developed in
collaboration with EACTS: The Task Force for the management of atrial fibrillation of the
European Society of Cardiology (ESC)Developed with the special contribution of the European
Heart Rhythm Association (EHRA) of the ESCEndorsed by the European Stroke Organisation
(ESO). Eur Heart J, 2016.
9. https://www.nhg.org/standaarden/volledig/nhg-standaard-atriumfibrilleren-tweedepartiele-herziening. [November 2016].
10. www.hartstichting.nl. [November 2016].
11. Gezondheidsraad, Toepassing van de automatische uitwendige defibrillator in Nederland, in
publicatie nr 2002/02. 2002: Den Haag.
12. Koster, R.W. and J.M. Buiting, Defibrilleren met een automatische externe defibrillator buiten
het ziekenhuis: een levensreddende, maar voorbehouden handeling. Ned Tijdschr Geneeskd.,
1999. 143: p. 3.
13. Scholten, C., M.J. Ijzerman, and A. M., Taakverschuiving van arts naar verpleegkundige. 1999,
Maarssen: Elsevier/De Tijdstroom/LCVV.
14. Swinkels, J.A., J.S. Burgers, W.J.J. Assendelft, J.J.E. van Everdingen, T.A. van Barneveld en
J.L.M. van de Klundert, Evidence Based richtlijnontwikkeling. Een leidraad voor de praktijk,
ed. S.v. Loghum. 2004, Houten.
15. Bie de, J., Reserved procedures in Dutch health carepractice, policies and perspectives of
physicians, nurses and management, in faculteit der Geneeskunde. 2006, Vrije Universiteit
Amsterdam: Amsterdam.
16. Dierick-van Daele, A., The Introduction of the Nurse Practitioner in General Practice. 2010,
Maastricht University Maastricht.
17. Grol, R. and M. Wensing, Effective implementation: A model. In: Improving patient care: the
implementation of change in clinical practice, ed. R. Grol, M. Wensing, and M. Eccles. 2005,
London: Elsevier.
18. Peters, M., et al., Ruimte voor verandering? Knelpuntenen mogelijkheden voor verbeteringen
in de patiëntenzorg. 2003, Afdeling Kwaliteit van zorg(WOK), UMC St Radboud: Nijmegen.
19. Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, Uitvoeringskader Bevolkingsonderzoek
Darmkanker. 2016: www.bevolkingsonderzoekdarmkanker.nl-downloads. [November 2016].
20. Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, Protocol Voor de toelating en auditing van
coloscopiecentra en endoscopisten, in Bevolkinsonderzoek darmkanker. 2015.
21. Nederlandse Vereniging van Maag-, Darm en Leverartsen in samenwerking met Nederlandse
Vereniging van Pathologie, Nederlandse Richtlijn Coloscopie Surveillance. 2013.
22. Brief van de Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, 22894 Preventiebeleid voor de
volksgezondheid, nr. 261. 2010.

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

81

23. Capaciteitsorgaan, Capaciteitsplan 2016, Deelrapport 1. 2016: Utrecht.
24. Tillgaard, H.R. Nurse Endoscopists in Denmark: Impact on the team and the Colorectal Cancer
Screening Programme. in 17th Düsseldorf International Endoscopy Symposium. 2015.
25. Wallace, M.B., et al., Screening for colorectal cancer with flexible sigmoidoscopy by
nonphysician endoscopists. Am J Med., 1999. 107(3): p. 214-8.
26. Limoges-Gonzalez, M., et al., Comparisons of screening colonoscopy performed by a nurse
practitioner and gastroenterologists: a single-center randomized controlled trial.
Gastroenterol Nurs., 2011. 34(3): p. 210-6. doi: 10.1097/SGA.0b013e31821ab5e6.
27. Day, L.W., et al., Non-Physicians Performing Lower and Upper Endoscopy: A Systematic
Review and Meta-Analysis. Endoscopy, 2014. 46(5): p. 9.
28. Stephens, M., et al., Non-physician endoscopists: A systematic review. World J Gastroenterol,
2015. 21(16): p. 5.
29. Pfeifer, U.G. and D. Schilling, Non-Physician Endoscopy: How Far Can We Go? Visc Med., 2016.
32(1): p. 13-20. doi: 10.1159/000443623. Epub 2016 Feb 10.
30. Norton, C., A. Grieve, and M. Vance, Nurse delivered endoscopy. BMJ., 2009. 338:a3049.(doi):
p. 10.1136/bmj.a3049.
31. Richardson, G., et al., Cost effectiveness of nurse delivered endoscopy: findings from
randomised multi-institution nurse endoscopy trial (MINuET). BMJ., 2009. 338:b270.(doi): p.
10.1136/bmj.b270.
32. Ellis, B.W., Report of a working party of the Britisch Associations of Urological Surgeons. Nurse
Cystoscopy. 2000.
33. Gidlow, A.B., M.E. Laniado, and B.W. Ellis, The nurse cystoscopist: a feasible option? BJU Int.,
2000. 85(6): p. 651-4.
34. Smith, T., et al., Are specialist nurse-led check flexible cystoscopy services as effective as
doctor-led sessions? Int J of Urol Nurs, 2016. 10(2): p. 3.
35. Fagerberg, M. and P.O. Nostell, [Follow up of urinary bladder cancer--a task for the urology
nurse?]. Lakartidningen., 2005. 102(30-31): p. 2149-50.
36. Deuling, J.H., et al., Planning and monitoring of patients for electrical cardioversion for atrial
fibrillation. Neth Heart J., 2012. 20(4): p. 148-54. doi: 10.1007/s12471-011-0208-z.
37. Smallwood, A., Nurse-led elective cardioversion: an evidence-based practice review. Nurs Crit
Care., 2005. 10(5): p. 231-41.
38. Boodhoo, L., et al., The safety and effectiveness of a nurse led cardioversion service under
sedation. Heart., 2004. 90(12): p. 1443-6.
39. Moore, P.T., et al., Seven years experience of a nurse-led elective cardioversion service in a
tertiary referral centre: an observational study. Heart Lung Circ., 2014. 23(6): p. 555-9. doi:
10.1016/j.hlc.2014.01.014. Epub 2014 Feb 6.
40. Gezondheidsraad, Toepassing van de automatische uitwendige defibrillator in Nederland.
2002: Den Haag.
41. KNMG, V&VN en NAPA, Handreiking implementatie taakherschikking. Implementatie van de
wettelijke regeling om taakherschikking mogelijk te maken., in Utrecht. 2012.

82

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

Bijlagen

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

83

84

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

Bijlagen
Bijlage 1:

Quickscan

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

85

86

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

Bijlage 2:

Vragenlijst VS/PA

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

87

88

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

89

90

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

En verder voor andere endoscopieen.

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

91

En verder voor acute cardioversie en defibrillatie.

92

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

93

94

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

95

96

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

97

Bijlage 3:

Resultaten

Tabel 15:

Verdeling verpleegkundig specialismen bij quickscan

98

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

Tabel 16: Verdeling organisaties bij quickscan

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

99

Tabel 17: Implementatie zelfstandige bevoegdheid

VS
De zelfstandige bevoegdheid voor de VS/PA t.a.v. een aantal voorbehouden handelingen

T0
ntot=100

T1
ntot=121

PA
T2
ntot=73

T0
ntot=91

T1
ntot=67

T2
ntot=73

n (% ja)
Is voor alle VSen/PAs in de instelling waar ik werk, nog niet
ingevoerd
Omdat artsen/medische raad terughoudend zijn
Omdat de procedure nog niet is afgerond
Omdat apotheek weerstand biedt
Omdat geen akkoord organisatie
Omdat geen big registratie
Omdat dit specialisme afhankelijk is
Omdat dit wettelijk nog niet is vastgelegd
Wel indiceren, niet uitvoeren
Omdat, anders
Is voor mij persoonlijk in de instelling waar ik werk, nog
niet ingevoerd
Omdat artsen terughoudend zijn
Omdat dit niet relevant is voor mijn werkzaamheden
Omdat ik nog te weinig ervaring heb
Omdat er nog geen protocollen zijn
Omdat er nog geen beleid is
Wel indiceren, niet uitvoeren
Omdat, anders

-

26 (21,5) 11 (15,1)

-

4 (6,0)

5 (6,8)

-

8 (6,6)
9 (7,4)
1 (0,8)
4 (3,3)

4 (5,5)
3 (4,1)
3 (4,1)

-

1 (1,5)
1 (1,5)
-

2 (2,8)

4 (3,3)
9 (7,4)

-

-

1 (1,4)

-

2 (3,0)
4 (6,0)

1 (1,4)
3 (4,1)
5 (6,8)

5 (4,1)
2 (1,6)
2 (1,6)
2 (1,6)
2 (1,6)

1 (1,4)
-

1 (1,5)
1 (1,5)
1 (1,5)
-

1 (1,4)
1 (1,4)
2 (2,8)

1 (0,8)

-

1 (1,5)

3 (4,1)

100 Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

Tabel 18: Achtergrondkenmerken VS/PA
VS
Kenmerk

T0
ntot=100

Leeftijd (gemiddelde, sd)*
45,8 (7,7)
Geslacht (n man, % man)
31 (31,0)
3,0
Jaren ervaring in functie
(2,0-5,0)
(mediaan, IQR)
Vooropleiding (n ja,%)
Anesthesiemedewerker
3 (3,0)
ergotherapie
0 (0,0)
Fysiotherapie
0 (0,0)
HBO-V
38 (39,2)
Huidtherapie
0 (0,0)
Inservice A,B,Z
53 (54,6)
Laborant MBRT
1 (1,0)
Logopedie
0 (0,0)
MBO met assessment
3 (3,1)
Operatieassistent
0 (0,0)
Podotherapie
0 (0,0)
Voeding en Diëtetiek
0 (0,0)
WO verplegingswetenschappen
4 (4,1)
Specialisme van VS (n, %)
Acute zorg bij somatische aandoenin7 (7,1)
gen
Chronische zorg bij somatische aandoe- 17 (17,3)
ningen
Geestelijke gezondheidszorg
25 (25,5)
Intensieve zorg bij somatische aandoe- 49 (50,0)
ningen
Preventieve zorg bij somatische aan1 (1,0)
doeningen

T1
ntot=121

PA
T2
ntot=174

T0
ntot=91

T1
ntot=54

T2
ntot=102

46,3 (8,4) 46,6 (8,4) 42,7 (8,1) 43,5 (9,4) 41,6 (9,8)
30 (24,8) 48 (27,4) 34 (37,4) 24 (35,8) 36 (35,3)
5,0
5,0
4,0
5,0
4,0
(3,0-8,0) (3,0-8,0) (2,5-6,0) (3,0-6,0) (2,0-6,5)
0 (0,0)
0 (0,0)
0 (0,0)
50 (41,7)
0 (0,0)
66 (55,0)
0 (0,0)
0 (0,0)
3 (2,5)
1 (0,8)
0 (0,0)
0 (0,0)
2 (1,7)

2 (1,1)
0 (0,0)
1 (0,6)
83 (47,7)
0 (0,0)
81 (46,6)
0 (0,0)
0 (0,0)
3 (1,7)
0 (0,0)
0 (0,0)
2 (1,1)
5 (2,9)

10 (11,2)
1 (1,1)
20 (22,5)
21 (23,6)
1 (1,1)
21 (23,6)
6 (6,7)
0 (0,0)
4 (4,5)
7 (7,7)
1 (1,1)
2 (2,2)
0 (0,0)

3 (4,5)
3 (4,5)
13 (19,4)
23 (34,3)
1 (1,5)
11 (16,4)
3 (4,5)
1 (1,5)
2 (3,0)
4 (6,0)
0 (0,0)
0 (0,0)
0 (0,0)

6 (5,9)
3 (2,9)
19 (18,6)
24 (23,5)
2 (2,0)
14 (13,7)
12 (11,8)
0 (0,0)
1 (1,0)
11 (10,8)
0 (0,0)
4 (3,9)
1 (1,0)

10 (8,4)

15 (8,8)

-

-

-

28 (23,5)

36 (21,1)

-

-

-

27 (22,7)
53 (44,5)

47 (27,5)
72 (42,1)

-

-

-

2 (1,7)

2 (1,2)

-

-

-

Tabel 19: Achtergrondkenmerken arts met wie VS/PA samenwerkt
Arts
VS
T1
ntot=75

PA

Kenmerk

T0
ntot=58

T2
ntot=83

T0
ntot=73

T1
ntot=50

Leeftijd (gemiddelde, sd)
Geslacht (n man, % man)

47,2 (8,9) 46,5 (9,2) 46,9 (9,2) 47,9 (7,9) 46,7 (9,6) 45,5 (7,9)
33 (55,9) 44 (55,7) 41 (47,1) 52 (70,3) 35 (68,6) 24 (47,1)

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

T2
ntot=51

101

Tabel 20: Achtergrondkenmerken organisatie

VS
Kenmerk

PA

T0

T1

T2

T0

T1

T2

Zorgorganisatie (n, ja%) 3

ntot=100

ntot=121

ntot=175

ntot=90

ntot=66

ntot=102

Academisch ziekenhuis

16 (16,0)

19 (15,7)

23 (13,1)

23 (25,6)

12 (18,2)

23 (22,5)

Algemeen psychiatrisch ziekenhuis

7 (7,0)

11 (9,1)

18 (10,2)

1 (1,1)

2 (3,0)

0 (0,0)

Algemeen ziekenhuis

35 (35,0)

42 (34,7)

57 (32,4)

46 (51,1)

32 (48,5)

50 (49,0)

Ambulancezorg

4 (4,0)

3 (2,5)

5 (2,8)

0 (0,0)

0 (0,0)

0 (0,0)

Categoriaal ziekenhuis/gespec. centrum

1 (1,0)

1 (0,8)

2 (1,1)

1 (1,1)

1 (1,5)

1 (1,0)

Huisartsenpraktijk/HAP

9 (9,0)

13 (10,7)

22 (12,5)

1 (1,1)

6 (9,1)

12 (11,8)

GGD

2 (2,0)

1 (0,8)

1 (0,6)

3 (3,3)

0 (0,0)

0 (0,0)

Overige GGZ instellingen

14 (14,0)

16 (13,2)

29 (16,6)

2 (2,2)

3 (4,5)

2 (2,0)

Thuiszorg

1 (1,0)

1 (0,8)

3 (1,7)

0 (0,0)

0 (0,0)

0 (0,0)

Revalidatiecentrum

0 (0,0)

0 (0,0)

0 (0,0)

2 (2,2)

2 (3,0)

5 (5,0)

Verpleeghuis

6 (6,0)

12 (9,9)

13 (7,4)

2 (2,2)

6 (9,1)

6 (5,9)

Verstandelijk gehandicaptenzorg

6 (6,0)

4 (3,3)

3 (1,7)

1 (1,1)

0 (0,0)

0 (0,0)

Verzorgingshuis

0 (0,0)

2 (1,7)

3 (1,7)

0 (0,0)

0 (0,0)

0 (0,0)

Anders, namelijk: diverse

7 (7,0)

3 (2,5)

7 (4,0)

2 (2,2)

6 (9,1)

3 (2,9)

Medisch specialisme binnen ziekenhuis
(n, % ja) 6

ntot=59

ntot=71

ntot=87

ntot=75

ntot=51

ntot=74

Anesthesiologie

0 (0,0)

1 (1,4)

1 (1,1)

5 (6,7))

4 (8,0)

6 (8,1)

Cardiologie

8 (13,6)

3 (4,3)

9 (10,3)

9 (12,0)

6 (12,0)

7 (9,5)

Cardio-thoracale chirurgie

0 (0,0)

3 (4,3)

3 (3,4)

6 (8,0)

4 (8,0)

3 (4,1)

Dermatologie en venerologie

3 (5,1)

3 (4,3)

3 (3,4)

3 (4,0)

0 (0,0)

3 (4,1)

Haematologie

2 (3,4)

2 (2,8)

4 (4,7)

0 (0,0)

0 (0,0)

0 (0,0)

Heelkunde (chirurgie)

5 (8,5)

8 (11,4)

14 (16,1)

10 (13,3)

6 (12,0)

14 (18,9)

Interne geneeskunde

12 (20,3)

17 (24,3)

18 (20,9)

3 (4,0)

1 (2,0)

2 (2,7)

Keel- neus - oorheelkunde

1 (1,7)

1 (1,4)

3 (3,5)

2 (2,7)

1 (2,0)

0 (0,0)

Kindergeneeskunde

10 (16,9)

9 (12,9)

7 (8,1)

2 (2,7)

2 (4,0)

1 (1,4)

Klinische geriatrie

0 (0,0)

0 (0,0)

0 (0,0)

3 (4,0)

1 (2,0)

1 (1,4)

Longziekten en tuberculose

1 (1,7)

2 (2,9)

2 (2,3)

2 (2,7)

3 (6,0)

1 (1,4)

Maag- darm- leverziekten

2 (3,4)

3 (4,3)

2 (2,3)

2 (2,7)

1 (2,0)

3 (4,1)

Neonatologie

3 (5,1)

2 (2,8)

1 (1,2)

1 (1,3)

0 (0,0)

0 (0,0)

Nefrologie

0 (0,0)

1 (1,4)

1 (1,2)

0 (0,0)

1 (2,0)

0 (0,0)

Neurochirurgie

0 (0,0)

0 (0,0)

2 (2,3)

3 (4,0)

2 (4,0)

5 (6,8)

Neurologie

2 (3,4)

2 (2,8)

5 (5,8)

2 (2,7)

4 (8,0)

7 (9,5)

Obstetrie en gynaecologie

1 (1,7)

1 (1,4)

1 (1,2)

2 (2,7)

1 (2,0)

3 (4,1)

Oncologie

3 (5,1)

4 (5,6)

11 (12,6)

0 (0,0)

0 (0,0)

0 (0,0)

Oogheelkunde

0 (0,0)

0 (0,0)

1 (1,2)

0 (0,0)

0 (0,0)

0 (0,0)

3 Meerdere antwoorden mogelijk

102 Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

Orthopedie

1 (1,7)

1 (1,4)

6 (7,0)

6 (8,0)

5 (10,0)

7 (9,5)

Plastische chirurgie

1 (1,7)

0 (0,0)

3 (3,5)

1 (1,3)

0 (0,0)

2 (2,7)

Psychiatrie

7 (11,9)

11 (15,5)

7 (8,1)

1 (1,3)

0 (0,0)

1 (1,4)

Radiologie

0 (0,0)

1 (1,4)

1 (1,2)

5 (6,7)

4 (8,0)

7 (9,5)

Reumatologie

0 (0,0)

1 (1,4)

4 (4,7)

3 (4,0)

2 (4,0)

3 (4,1)

Revalidatiegeneeskunde

0 (0,0)

0 (0,0)

1 (1,2)

3 (4,0)

4 (8,0)

3 (4,1)

Urologie

2 (3,4)

1 (1,4)

1 (1,2)

2 (2,7)

1 (2,0)

2 (2,7)

Samenwerking met specialisten (n, %)

ntot=98

ntot=121

ntot=173

ntot=88

ntot=66

ntot=102

Geen speciallisten of andere artsen

1 (1,0)

1 (0,8)

3 (1,7)

0 (0,0)

1 (1,5)

0 (0,0)

Een of twee specialisten of andere artsen

22 (22,4)

34 (28,1)

40 (23,0)

12 (13,2)

9 (13,6)

12 (11,8)

Drie tot zes specialisten of andere artsen

43 (43,9)

44 (36,4)

65 (37,4)

28 (30,8)

21 (31,8)

33 (32,4)

Meer dan zes specialisten of andere artsen

32 (32,7)

42 (34,7)

65 (37,4)

51 (56,0)

35 (53,0)

57 (55,9)

Anders, namelijk: diverse (o.a. IC, SEH)

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

103

Tabel 21: Persoonlijke regels voor het verrichten van voorbehouden handelingen op eigen indicatie

Zijn er voor het verrichten van voorbehouden handelingen
op eigen indicatie voor u persoonlijk schriftelijke regels
vastgelegd, betreft het ongeschreven regels en gewoonten
of zijn er helemaal geen regels voor? (Bij T3 het verrichten
van cardioversie/defibrillatie/endoscopie)
%ja

VS

T0
ntot=45

T1
ntot=117

PA

T2
ntot=155

T0
ntot=26

T1
ntot=61

T2
ntot=90

Schriftelijk vastgelegde regels
19 (42,2) 67 (57,3) 89 (57,4) 11 (42,3) 23 (37,7) 33 (36,7)
Wat is vastgelegd? (meerdere antwoorden mogelijk)
Welke voorbehouden handelingen op eigen indicatie
Welke specifieke patiëntengroep op eigen indicatie
Welke specifieke geneesmiddelen op eigen indicatie
De wijze waarop bekwaamheid wordt bepaald
De verdeling van de verantwoordelijkheid
Anders
Ongeschreven regels en gewoontevorming
Helemaal geen regels
Ik verricht geen voorbehouden handelingen op eigen indicatie

11 (61,1) 45 (38,5) 70 (55,6)

8 (72,2)

13 (22,4) 28 (38,4)

10 (55,6) 41 (35,0) 57 (41,0)

5 (45,5)

7 (12,1)

9 (50,0)

49 (41,9) 81 (58,3)

4 (36,4)

12 (20,7) 29 (36,3)

3 (16,7)

13 (11,1) 29 (20,9)

1 (9,1)

9 (15,5)

4 (5,0)

2 (11,1)

16 (13,7) 25 (18,0)

2 (18,2)

6 (10,3)

8 (10,0)

2 (11,1)

5 (4,3)

1 (9,1)

4 (6,9)

6 (7,5)

3 (2,2)

19 (23,8)

12 (26,7) 25 (21,4) 42 (27,7) 11 (42,3) 29 (47,5) 39 (43,3)
7 (15,6)

9 (7,7)

9 (5,8)

1 (3,8)

3 (4,9)

11 (12,2)

7 (15,6)

16 (13,7)

14 (9,0)

3 (11,5)

6 (9,8)

7 (7,8)

104 Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

Tabel 22: Wijze van vaststellen van de eigen bekwaamheid voor het verrichten van een voorbehouden handeling (endoscopie/cardioversie/defibrillatie bij T3) op eigen indicatie

VS
Wijze van vaststellen van bekwaamheid
T0
(n, % ja) ntot= 100
Niet van toepassing
Dit laat ik over aan de verantwoordelijkheid van de arts waarmee ik samenwerk
Ik veronderstel de bekwaamheid op
grond van de door mij gevolgde opleiding
Ik bepaal periodiek (bij voorbeeld eens
per jaar) voor welke handelingen ik
bekwaam ben (is)
Ik beoordeel per patiënt of ik bekwaam ben om de handeling te verrichten
Ik beoordeel per handeling of ik bekwaam ben om de handelingen te verrichten
Ik heb een bekwaamheidsverklaring
voor een of meerdere voorbehouden
handelingen
Ik bepaal aan de hand van een protocol of ik bekwaam ben
Anders*

PA

T1
ntot= 121

T2
ntot= 170

T0
ntot= 87

T1
ntot= 54

T2
ntot= 101

3 (3,0)

14 (11,6)

13 (7,7)

1 (1,1)

4 (6,0))

7 (6,9)

5 (5,0)

5 (5,0)

4 (2,4)

3 (3,4)

9 (13,4)

8 (7,9)

13 (13,0)

35 (28,9)

49 (28,8)

8 (9,3)

22 (32,8)

36 (35,6)

7 (7,0)

23 (19,0)

61 (35,9)

3 (3,4)

21 (31,3)

21 (20,8)

27 (27,0)

67 (55,4) 117 (68,8) 16 (18,4)

41 (61,2)

66 (65,3)

26 (26,0)

76 (62,8)

46 (27,1)

20 (23,0)

39 (58,2)

45 (44,6)

11 (11,0)

27 (22,3)

45 (26,5)

2 (2,3)

20 (29,9)

28 (27,7)

4 (4,0)

20 (16,5)

38 (22,4)

4 (4,6)

7 (10,4)

14 (13,9)

6 (6,0)

7 (5,8)

11 (6,5)

2 (2,3)

6 (9,0)

7 (7,0)

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

105

Tabel 23: Wijze van vaststellen van de bekwaamheid van de VS/PA door de arts, voor het verrichten
van een voorbehouden handeling (endoscopie/cardioversie/defibrillatie bij T3) op indicatie van de
VS/PA

Arts
Wijze van vaststellen van bekwaamheid
(n, % ja)

T0
ntot= 59

Niet van toepassing
Dit laat ik aan de verantwoordelijkheid van de
VS/PA over
Ik veronderstel de bekwaamheid van de VS/PA
op grond van de gevolgde opleiding
Ik bepaal periodiek (bijvoorbeeld eens per jaar)
voor welke handelingen de VS/PA bekwaam is
Ik beoordeel per patiënt of de VS/PA bekwaam
is om de handeling te verrichten
Ik beoordeel per handeling of de VS/PA bekwaam is om de handelingen te verrichten
Ik ga ervan uit dat de instelling waar ik werk
heeft gewaarborgd dat de VS/PA bekwaam is
Anders, namelijk:
(zeer frequent overleg, achteraf toetsen, periode supervisie,..)

5 (8,5)
11
(18,6)
23
(39,0)
11
(18,6)
14
(23,7)
28
(47,5)
8 (13,6)
10
(16,9)

VS
T1
ntot= 79

T2
ntot=87

T0
ntot= 74

5 (8,5)
21
(26,6)
24
(30,4)
13
(16,5)
19
(24,1)
28
(35,4)
13
(16,5)

6 (6,9)
29
(33,3)
30
(34,3)
17
(19,5)
20
(23,0)
20
(23,0)
14
(16,1)

7 (9,5)
19
(25,7)
30
(40,5)
16
(21,9)
17
(23,0)
34
(45,9)

11
(13,9)

18
(20,7)

PA
T1
ntot= 52
3 (7,9)
14
(26,9)
20
(38,5)
8 (15,4)

T2
ntot=52
6 (11,5)
15
(28,8)
14
(26,9)
15
(28,8)

9 (17,3)

9 (17,3)

19
(36,5)

21
(40,4)

5 (6,8)

7 (13,5)

2 (3,8)

9 (12,3)

10
(19,2)

8 (15,4)

Tabel 24: Veranderingen in patiëntencontacten van artsen door de introductie van de VS/PA
Arts
Ziet u een verandering in uw patiëntencontacten door de introductie van de VS/PA? (meerdere antwoorden mogelijk)
n (% ja)
Nee

VS
T2

PA
T2

21 (23,9)

7 (13,5)

Ja,
ik zie meer patiënten

4 (4,5%)

6 (11,5)

ik zie minder patiënten

23 (26,1)

14 (26,9)

ik zie meer complexe patiënten

50 (56,8)

15 (28,8)

ik verricht meer medische handelingen

3 (3,4)

0 (0,0)

ik verricht minder medische handelingen

10 (11,4)

13 (25,0)

ik verricht meer complexe medische handelingen

11 (12,5)

5 (9,6)

mijn patiëntencontacten duren langer

13 (14,8)

7 (13,5)

106 Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

Tabel 25: Stellingen VS/PA
VS
Stelling

PA

T3
n (%)

1

2

3

Ik ben uitstekend in staat om op eigen indicatie
een cardioversie/defibrillatie/endoscopie te verrichten

3 (4,0)

5 (6,7)

5 (6,7)

Ik wil voor bepaalde voorbehouden handelingen
kunnen terugvallen op een arts

6 (8,0)

Mijn vaardigheden om de voorbehouden handelingen (cardioversie/defibrillatie/endoscopie)
binnen mijn vakgebied te verrichten zijn uitstekend

4 (5,3)

T3
4

5

1

2

23 (30,7) 39 (52,0)

1 (1,5)

1 (1,5)

13 (19,1) 14 (20,6) 39 (57,4)

2 (2,7)

19 (25,3) 33 (44,0) 15 (20,0)

1 (1,5)

6 (8,8)

14 (20,6) 29 (42,6) 18 (26,5)

3 (4,0)

4 (5,3)

1 (1,5)

1 (1,5)

7 (10,3) 24 (35,3) 35 (51,5)

23 (33,8) 21 (30,9) 13 (19,1) 7 (10,3)

25 (33,3) 39 (52,0)

3

4

De formele verantwoordelijkheden om op eigen
indicatie voorbehouden handelingen (cardiover17 (22,7) 23 (30,7) 19 (25,3) 13 (17,3)
sie/defibrillatie/endoscopie) te verrichten zijn
niet goed vastgelegd

3 (4,0)

4 (5,9)

De taakverdeling tussen artsen en PA/VS met
betrekking tot voorbehouden handelingen (car21 (28,0) 20 (26,7) 20 (26,7) 13 (17,3)
dioversie/defibrillatie/endoscopie) is niet goed
vastgelegd

1 (1,3)

10 (14,7) 19 (27,9) 23 (33,8) 13 (19,1)

5

3 (4,4)

Door het toekennen van een zelfstandige bevoegdheid ten aanzien van een aantal voorbehouden handelingen
Wordt de zorg voor bepaalde patiënten efficiënter

0 (0,0)

1 (1,3)

2 (2,7)

20 (26,7) 52 (69,3)

0 (0,0)

1 (1,5)

1 (1,5)

18 (26,5) 48 (70,6)

Wordt de zorg voor bepaalde patiënten kwalitatief beter

0 (0,0)

1 (1,3)

8 (10,7) 23 (30,7) 43 (57,3)

0 (0,0)

1 (1,5)

5 (7,4)

20 (29,4) 42 (61,8)

Wordt de zorg voor bepaalde patiënten minder
veilig

37 (49,3) 36 (48,0)

1 (1,3)

1 (1,3)

0 (0,0)

30 (44,1) 31 (45,6)

4 (5,9)

3 (4,4)

0 (0,0)

Zal de werkdruk toenemen

20 (26,7) 30 (40,0) 19 (25,3)

5 (6,7)

1 (1,3)

15 (22,1) 29 (42,6) 13 (19,1) 10 (14,7)

1 (1,5)

Zal het werk interessanter worden

0 (0,0)

29 (38,7) 37 (49,3)

2 (2,7)

7 (9,3)

0 (0,0)

0 (0,0)

3 (4,4)

1= Helemaal mee oneens
2= Mee oneens
3= Deels mee oneens, deels mee eens
4= Mee eens
5= Helemaal mee eens

107 Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie,

29 (42,6) 36 (52,9)

Tabel 26: Stellingen arts
arts

Stelling
n (%)

1

VS

PA

T3

T3

2

3

4

5

1

2

De PA/VS is uitstekend in staat om op eigen indi4 (20,0)
catie voorbehouden handelingen te verrichten

6 (30,0)

1 (5,0)

3 (15,0)

6 (30,0)

0 (0,0)

2 (6,5)

9 (29,0) 12 (38,7) 8 (25,8)

De vaardigheden van de PA/VS om de voorbehouden handelingen binnen mijn vakgebied te
verrichten zijn uitstekend

0 (0,0)

1 (5,0)

0 (0,0)

7 (35,0) 12 (60,0)

0 (0,0)

1 (3,2)

4 (12,9) 15 (48,4) 11 (35,5)

De formele verantwoordelijkheden voor de
PA/VS om op eigen indicatie voorbehouden han- 4 (20,0)
delingen te verrichten zijn niet goed vastgelegd

5 (25,0)

7 (35,0)

3 (15,0)

1 (5,0)

6 (19,4) 16 (51,6) 5 (16,1)

2 (6,5)

2 (6,5)

De taakverdeling tussen artsen tussen de PA/VS
en mij met betrekking tot voorbehouden handelingen is niet goed vastgelegd

6 (30,0)

5 (25,0)

4 (20,0)

0 (0,0)

7 (22,6) 14 (45,2) 6 (19,4)

2 (6,5)

2 (6,5)

5 (25,0)

3

4

5

Door het toekennen van een zelfstandige bevoegdheid ten aanzien van een aantal voorbehouden handelingen
Wordt de zorg voor bepaalde patiënten efficiënter

0 (0,0)

1 (5,0)

Wordt de zorg voor bepaalde patiënten kwalitatief beter

0 (0,0)

2 (10,0) 10 (50,0) 4 (20,0)

Wordt de zorg voor bepaalde patiënten minder
veilig

5 (25,0)

8 (40,0)

7 (35,0)

Zal de werkdruk voor mij afnemen

0 (0,0)

3 (15,0)

4 (20,0) 10 (50,0) 3 (15,0)

Zal het werk voor mijn minder interessant worden

5 (25,0) 11 (55,0) 2 (10,0)

2 (10,0) 12 (60,0) 5 (25,0)

0 (0,0)

2 (10,0)

0 (0,0)

2 (6,5)

5 (16,1) 14 (45,2) 10 (32,3)

4 (20,0)

2 (6,5)

3 (9,7)

10 (32,3) 9 (29,0)

0 (0,0)

11 (35,5) 14 (45,2) 5 (16,1)

0 (0,0)

4 (12,9)

3 (9,7)

1 (3,2)

7 (22,6)
0 (0,0)

9 (29,0) 11 (35,5) 4 (12,9)

7 (22,6) 16 (51,6) 8 (25,8)

1= Helemaal mee oneens
2= Mee oneens
3= Deels mee oneens, deels mee eens
4= Mee eens
5= Helemaal mee eens

108 Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie

0 (0,0)

0 (0,0)

Tabel 27: Objectieve werkbelasting VS/PA
PA

VS
Kenmerk

T0

Omvang van dienstverband, uren per week (
35,0 (32,0-36,0)
mediaan, IQR)
Aantal werkdagen per week (mediaan, IQR)
4,0 (4,0-4,9)
Overwerk (n,%)
Ja, structureel
40 (40,4)
Ja, incidenteel
48 (48,5)
Nee, nooit
11 (11,1)
Overuren per week (mediaan, IQR)
2,5 (1,5-4,0)
Aantal patiëntencontacten per week (medi28,0 (20,0-40,0)
aan, IQR)
Duur patiëntencontact in minuten (mediaan,
23,8 (15,0-43,8)
IQR)
Werkweek in % (mediaan, IQR)
Patiëntcontacten
Consulten (inclusief telefonisch)
32,0 (11,1-50,0)
Medische handelingen (bijvoorbeeld endo2,7 (0,0-7,1)
scopieën, puncties, injecties)
Visites (bijvoorbeeld zaalbezoek, thuissituatie
4,2 (0,0-15,6)
(inclusief reistijd))
Overleg
Over individuele patiënten
5,9 (3,7-9,4)
Niet patiëntgebonden (mono- of multidisci4,8 (2,7-10,3)
plinair)
Overige patiënt gebonden activiteiten
(uitschrijven recepten, bijwerken medische
dossiers, aanvragen en interpreteren van di13,3 (6,9-21,6)
agnostische onderzoeken, regelen overplaatsing, opstellen zorg- en behandelplan)
Overige niet patiëntgebonden activiteiten
Kennisbevordering (bij- en nascholing, congresbezoek, lezen vakliteratuur, deelname
5,6 (3,4-8,6)
aan wetenschappelijk onderzoek)
Kwaliteitsbeleid (preventieprojecten, proto4,8 (2,8-7,3)
col ontwikkelingen)
Kennisoverdracht (voorlichting aan patiëntengroepen, cursus geven aan andere zorg3,6 (2,2-6,1)
verleners)
Anders4
0,0 (0,0-1,9)

4

T1

T2

T0

T1

T2

32,0 (28,0-36,0) 32,0 (32,0-36,0) 36,0 (32,0-36,0) 36,0 (32,0-36,0)

36 (32,0-36,0)

4,0 (3,5-4,4)

4,0 (4,0-4,0)

4,0 (4,0-5,0)

4,0 (4,0-4,6)

4,0 (4,0-4,5)

48 (40,3)
60 (50,4)
11 (9,2)
2,5 (1,5-5,0)

66 (37,9)
99 (56,9)
9 (5,2)
3,0 (2,0-5,0)

34 (37,8)
42 (46,7)
14 (15,6)
2,8 (1,0-4,0)

30 (44,8)
32 (47,8)
5 (7,5)
3,3 (2,0-5,0)

49 (48,5)
43 (42,6)
9 (8,9)
4,0 (2,0-6,0)

30,0 (20,5-45,0) 30,0 (21,0-45,0) 50,0 (28,8-92,5) 45,0 (30,0-70,0) 45,0 (25,0-70,0)
20,0 (15,0-35,0) 25,9 (15,0-35,0) 15,0 (10,0-20,0) 15,0 (15,0-30,0) 15,0 (12,0-30,0)

41,7 (12,8-58,5) 41,7 (17,2-55,6)

29,3 (5,7-52,0)

21,5 (5,7-55,4)

32,9 (9,3-53,5)

0,8 (0,0-5,6)

2,8 (0,0-7,4)

6,9 (2,1-20,9)

5,4 (1,3-16,7)

5,4 (1,6-17,7)

6,8 (0,0-16,20

5,3 (0,0-16,3)

2,9 (0,0-15,4)

8,3 (0,0-21,4)

4,1 (0,0-16,3)

5,6 (2,9-10,1)

5,9 (3,0-16,3)

4,9 (2,5-9,8)

5,6 (3,3-9,5)

5,5 (2,8-9,4)

4,4 (2,7-8,8)

5,5 (2,7-8,4)

2,8 (1,4-4,7)

4,3 (2,6-8,3)

3,8 (2,1-7,5)

12,5 (8,1-17,9)

12,5 (6,5-20,0)

11,1 (5,6-27,8)

15,8 (9,1-27,4)

16,2 (8,0-26,3)

5,7 (4,2-8.1)

5,6 (3,0-8,3)

5,2 (2,6-8,2)

5,4 (2,8-8,3)

4,3 (2,6-6,8)

3,5 (2,0-6,5)

3,0 (1,8-5,8)

2,5 (0,0-6,0)

2,7 (1,4-4,7)

2,4 (0,7-5,0)

2,9 (1,2-5,0)

2,9 (1,5-4,9)

1,7 (0,0-4,0)

2,6 (0,0-4,9)

2,1 (0,0-3,9)

0,0 (0,0-0,1)

0,0 (0,0-0,0)

0,0 (0,0-0,0)

0,0 (0,0-0,0)

0,0 (0,0-0,0)

Managementtaken, organisatorische taken, overige administratie, bestuurswerk, werkgroepen, overige vergaderingen

Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: endoscopie, electieve cardioversie, defibrillatie

109

Tabel 28: Objectieve werkbelasting artsen

arts
PA

VS
Kenmerk

T0

T1

T2

T0

T1

T2

Omvang van dienstverband, uren per week (
40,0 (32,5-48,0) 38,0 (36,0-45,0) 36,0 (32,0-41,0) 45,0 (39,5-50,0) 40,0 (36,0-48,0) 40,0 (32,0-47,5)
mediaan, IQR)
Aantal werkdagen per week (mediaan, IQR)
4,5 (4,0-5,0)
4,8 (4,0-5,0)
4,0 (4,0-5,0)
5,0 (4,0-5,0)
5,0 (4,0-5,0)
4,0 (4,0-5,0)
Overwerk (n,%)
Ja, structureel
33 (67,3)
49 (64,5)
49 (59,0)
42 (67,7)
29 (60,4)
25 (62,5)
Ja, incidenteel
12 (24,5)
21 (27,6)
12 (30,0)
13 (21,0)
14 (29,2)
12 (30,0)
Nee, nooit
4 (8,2)
6 (7,9)
8 (9,6)
7 (11,3)
5 (10,4)
3 (7,5)
Overuren per week (mediaan, IQR)
7,5 (4,0-16,0)
5,0 (3,0-9,0)
5,0 (3,0-10,0)
10,0 (4,5-17,5)
5,0 (4,0-12,0)
8,0 (4,25-10,0)
Aantal patiëntencontacten per week (medi60,0 (30,045,0 (30,045,0 (25,080,0 (40,060,0 (40,070,0 (30,0aan, IQR)
100,0)
100,0)
100,0)
100,0)
100,0)
100,0)
Duur patiëntencontact in minuten (mediaan,
11,0 (10,0-20,0) 15,0 (10,0-25,0) 15,0 (10,0-28,8) 12,0 (10,0-15,0) 15,0 (10,0-20,0) 15,0 (10,0-20,0)
IQR)
Werkweek in % (mediaan, IQR)
Patiëntcontacten
Consulten (inclusief telefonisch)
36,4 (21,4-55,0) 35,2 (12,9-50,0) 37,5 (19,1-57,1) 23,2 (8,8-51,9) 18,2 (6,7-44,7) 25,5 (8,7-42,4)
Medische handelingen (bijvoorbeeld endo4,7 (0,0-11,8)
2,8 (0,0-9,3)
2,6 (0,0-8,7)
19,2 (2,9-34,8) 10,0 (3,3-30,2)
4,0 (0,2-18,5)
scopieën, puncties, injecties)
Visites (bijvoorbeeld zaalbezoek, thuissituatie
7,4 (0,0-14,3)
4,6 (0,0-10,8)
6,5 (1,6-12,1)
6,5 (2,2-12,8)
6,9 (1,8-11,1)
6,4 (1,9-13,2)
(inclusief reistijd))
Overleg
Over individuele patiënten
5,4 (2,2-9,6)
4,9 (2,9-7,6)
5,8 (3,5-12,8)
5,3 (2,8-8,6)
5,3 (3,6-9,3)
8,0 (4,3-14,3)
Niet patiëntgebonden (mono- of multidisci7,6 (3,2-10,8)
5,6 (3,2-10,0)
6,0 (3,8-11,7)
4,0 (2,1-7,8)
4,9 (2,1-8,3)
6,5 (2,6-13,0)
plinair)
Overige patiënt gebonden activiteiten
(uitschrijven recepten, bijwerken medische
dossiers, aanvragen en interpreteren van di8,6 (4,5-16,1)
9,1 (3,9-16,7)
8,2 (4,9-14,9)
5,3 (3,1-12,6)
9,1 (3,8-20,0)
9,7 (4,8-16,9)
agnostische onderzoeken, regelen overplaatsing, opstellen zorg- en behandelplan)
Overige niet patiëntgebonden activiteiten
Kennisbevordering (bij- en nascholing, congresbezoek, lezen vakliteratuur, deelname
5,7 (3,6-8,7)
4,8 (3,5-9,0)
4,7 (3,0-7,5)
5,7 (3,6-9,8)x
4,9 (3,1-10,5)
4,9 (3,4-13,2)
aan wetenschappelijk onderzoek)
Kwaliteitsbeleid (preventieprojecten, proto2,5 (0,0-5,0)
3,6 ( 1,7-5,5)
2,2 (1,1-5,0)
2,3 (0,2-4,1)
2,5 (1,6-5,3)
3,2 (2,0-4,8)
col ontwikkelingen)
Kennisoverdracht (voorlichting aan patiëntengroepen, cursus geven aan andere zorg2,6 (0,0-5,0)
3,6 (0,0-5,0)
2,0 (0,0-6,3)
2,7 (0,0-5,6)
2,0 (0,0-4,4)
2,5 (1,1-4,3)
verleners)
Anders5
0.0 (0,0-0,0)
0,0 (0,0-0,0)
0 (0,0-0,0)
0,0 (0,0-0,0)
0,0 (0,0-6,1)
0,0 (0,0-5,5)

5

Managementtaken, organisatorische taken, overige administratie, bestuurswerk, werkgroepen, overige vergaderingen

110 Evaluatieonderzoek Art.36a Wet BIG: VS en PA: electieve cardioversie, defibrillatie, endoscopie