Evaluatie Programma Veilige Steden

In opdracht van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Koen Maas
Liset van Oeveren
Jacqueline Steenwijk
Henri Faun

Zoetermeer , 22 augustus 2022
De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of
teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties en boeken is toegestaan
mits de bron duidelijk wordt vermeld. Vermenigvuldigen en/of openbaarmaking in welke
vorm ook, alsmede opslag in een retrieval system, is uitsluitend toegestaan na
schriftelijke toestemming van Panteia. Panteia aanvaardt geen aansprakelijkheid voor
drukfouten en/of andere onvolkomenheden.

The responsibility for the contents of this report lies with Panteia. Quoting numbers or
text in papers, essays and books is permitted only when the source is clearly mentioned.
No part of this publication may be copied and/or published in any form or by a ny means,
or stored in a retrieval system, without the prior written permission of Panteia. Panteia
does not accept responsibility for printing errors and/or other imperfections.

Inhoudsopgave
Samenvatting en conclusies

5

1

Inleiding

9

1.1
1.2
1.3

Programma Veilige Steden
Evaluatie: doel, uitgangspunten, onderzoeksvragen en opzet
Leeswijzer

9
10
11

2

Input: Uitgangssituatie, doelen en ondersteuning

13

2.1
2.2
2.3
2.4

Aanleidingen voor deelname
Gemeentelijke doelstellingen
Ondersteuningsprogramma door Regioplan
Redenen om niet deel te nemen

13
14
15
16

3

Throughput: het programma in actie

18

3.1
3.2
3.3
3.4
3.5
3.6

Bestuurlijke aandacht
Samenwerking binnen de gemeentelijke organisatie
Samenwerking met en tussen partners
Samenwerking in de regio en tussen verschillende gemeenten
Ervaring met ondersteuning door Regioplan
Borging van de aanpak

18
18
19
22
22
24

4

Output: activiteiten

26

4.1
4.2
4.3
4.4

Onderzoek, informatie- en kennisvergaring
Preventie
Acties gericht op interventie
Repressie

26
27
28
30

5

Outcome: effecten, toegevoegde waarde, knelpunten en
blik op de toekomst
32

5.1
5.2
5.3
5.4

Effecten van activiteiten
Toegevoegde waarde programma Veilige Steden
Aandachts- en verbeterpunten
Blik op de toekomst

Bijlagen
Bijlage 1
Bijlage 2

32
34
34
36

39
Gesprekspartners interviews
Overzicht activiteiten Regioplan

39
40

3

Samenvatting en conclusies

V e i lig e S t ed en
In opdracht van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW)
evalueerde Panteia de opbrengsten van het programma Veilige Steden. Dit programma
richt zich sinds 2018 op het stimuleren en ondersteunen van grote gemeenten bij hun
lokale aanpak gericht op het bevorderen van de veiligheid van vrouwen en meisjes in
de publieke ruimte en tijdens het uitgaan. Medio 2022 nemen vijftien gemeenten deel
aan het programma. Voor het vormgeven van hun beleid en activiteiten krijgen de
deelnemende gemeenten van het ministerie van OCW een bedrag van 50.000 euro (G4
gemeenten) of 30.000 euro (overige gemeenten) per jaar. De gemeenten moeten
eenzelfde bedrag inleggen, hetzij in aanvullende financiële middelen of in personele
bezetting. Daarnaast ondersteunt Regioplan de deelnemende gemeenten met kennis,
advies en het faciliteren van uitwisseling.
E v a lu at i e
Panteia voerde deze evaluatie uit in de periode april tot en juli 2022 op basis van
deskresearch en in totaal 35 interviews met gemeenten en samenwerkingspartners.
De evaluatie was vormgegeven aan de hand van vier onderdelen van de
beleidstheorie: input, throughput, output en outcome.
Input
Gemeenten geven aan dat zij hebben deelgenomen aan het programma Veilige st eden
om één of meer van de volgende redenen:
-

De uitnodiging voor het programma, met name de financiële bijdrage vanuit het
ministerie van OCW en de mogelijkheid voor kennisuitwisseling met andere
gemeenten.

-

De maatschappelijke aandacht voor het thema was toegenomen en daarmee ook
de politieke aandacht.

-

Er kwam een expliciet verzoek vanuit de politiek (gemeenteraad, college of
burgemeester) om aan het programma mee te doen.

-

De uitkomsten van een onderzoek of een petitie.

Gemeenten die pas later aanhaakten of helemaal (nog) niet deelnemen schrijven dat
toe aan een gebrek aan prioriteit bij de gemeente, een timing die niet goed uitkwam
of verloop in personeel waardoor er niet werd doorgepakt op het dossier.
Het ministerie van OCW heeft geen specifieke doelen geformuleerd voor deelnemende
gemeenten. De door de gemeenten zelf geformuleerde doelstellingen hadden
betrekking op:
-

Bekendheid voor het onderwerp creëren of vergroten.

-

Het in kaart brengen van de problematiek doormiddel van onderzoek, kennis - en
informatiedeling.

-

Bewustwording creëren onder betrokkenen (daders, omstanders, personeel in de
horeca, op scholen, etc.).

-

Handelingsperspectief bieden (horeca, scholen, gemeentelijke handhaving,
jongerenwerkers, etc.).

Binnen het programma ondersteunt Regioplan de deelnemende gemeenten op
verschillende wijzen, deels met algemene activiteiten en deels op basis van gerichte
individuele ondersteuning. Tevens heeft Regioplan een aantal kennisproducten

5

gemaakt. De individuele ondersteuning vindt vooral plaats in de opstartfase als
gemeenten hun plan van aanpak opstellen. Daarnaast faciliteert Regioplan
bijeenkomsten waarin gemeenten kennis kunnen uitwisselen.
Throughput
De aandacht van het gemeentelijk bestuur voor de veiligheid van vrouwen en meisjes
in de openbare ruimte en in uitgaansgelegenheden is in alle Veilige Steden door het
programma versterkt. In sommige gemeenten was er al aandacht voor het onderwerp
en werden er al activiteiten in dat kader uitgevoerd, in anderen is dit mede dankzij
het programma toegenomen, bijvoorbeeld naar aanleiding van onderzoek. De
aandacht vanuit de gemeenteraad en het college van burgemeester en wethouders is
wel aan verandering onderhevig, en kan afhangen van politieke kleur van de coalitie
en de maatschappelijke aandacht voor het onderwerp.
Beleid op de thema’s (seksuele) straatintimidatie en seksueel grensoverschrijdend
gedrag vereist samenwerking van verschillende afdelingen binnen de gemeentelijke
organisatie. Veelal gaat het daarbij om de afdelingen veiligheid en inclusie/ diver siteit/
anti-discriminatie of vergelijkbare afdelingen. In veel gemeenten is deze
samenwerking echter niet optimaal georganiseerd. Het thema veiligheid voor vrouwen
en meisjes is veelal belegd bij één persoon. Deze beleidsmedewerker is onderdeel van
één van de bestaande afdelingen en mede daardoor wordt er vaker te weinig
commitment van andere afdelingen voor het onderwerp ervaren. Bovendien brengt dit
als risico met zich mee dat bij personeelsverloop de kennis en inzet op het programma
kan verdwijnen.
Gemeenten werken met verschillende organisaties samen bij het vormgeven en
uitvoeren van het beleid. Deels gaat het om organisaties die helpen bij
kennisvergaring over de omvang van het probleem in de gemeente en deels om
organisaties die actief activiteiten uitvoeren op het gebied van bewustwording,
voorlichting/educatie, communicatie en handhaving. De vormgeving van de
samenwerking tussen de gemeente en de partners is verschillend.
De ervaringen van de externe partners over hun samenwerking met de gemeente en
onderling is erg wisselend, zo blijkt uit de gesprekken. Een meerderheid van de
partners is over het algemeen wel tevreden en positief over de samenwerking met de
gemeenten. Gezamenlijk heeft men verschillende initiatieven en activiteiten kunnen
opzetten. Wel signaleren de partners een aantal verbeterpunten in de samenwerking.
Deze hebben onder andere betrekking op de gevolgen van personeelswisselingen bij
de gemeente, het te weinig op elkaar afstemmen van activiteiten, de mate van
inspraak van organisaties, de focus van de activiteiten, het gebrek aan een
faciliterende rol van de gemeente, bureaucratie, de beschikbare financiële middelen
en de behoefte aan een lange termijnvisie.
Samenwerking tussen gemeenten wordt als een groot pluspunt van het programma
gezien. Er zijn mede via het programma samenwerkingsverbanden voortgekomen
tussen gemeenten in een regio, gemeenten met gemeenschappelijke problematiek en
andere themagebonden samenwerkingsverbanden. Ook via de bijeenkomsten
georganiseerd door Regioplan kunnen gemeenten elkaar ontmoeten en van elkaar
leren. Wel moet er voor gewaakt worden dat bijeenkomsten voor alle partijen
interessant zijn, en bepaalde gemeenten niet alleen maa r ‘zenden’ maar ook zelf
nieuwe kennis kunnen ophalen.

6

O u tp u t
In het kader van het programma Veilige Steden zijn er verschillende activiteiten
ondernomen die direct of indirect als doel hebben de veiligheid en het gevoel van
veiligheid van vrouwen en meisjes te bevorderen. Deze activiteiten zijn in te delen in
vier categorieën:


Onderzoek, informatie- en kennisvergaring: gemeenten hebben verschillende
onderzoeken laten uitvoeren naar de veiligheid en het veiligheidsgevoel in hun
stad. Op basis van enquêtes, kwalitatief onderzoek en meldpunten kreeg men zicht
op de omvang, locaties en aandachtsgebieden van onveiligheidsgevoelens.



Preventie: Met campagnes, voorlichting op scholen, trainingen aan professionals
en ludieke acties hebben gemeenten de bevolking bewust willen maken van de
problematiek. Hierdoor kreeg het onderwerp meer aandacht, werd het beter
bespreekbaar en spraken slachtoffers zich ook meer uit richting meldpunten.



Interventie: Om ook actief de veiligheid te bevorderen zetten gemeenten in op
activiteiten die bij onveilige situaties helpen en deze ook actief helpen voorkomen.
Het gaat bijvoorbeeld om workshops waarin meisjes en vrouwen leren hoe ze om
kunnen gaan met intimiderend gedrag. Of trainingen aan jongens en mannen.
Daarin ligt de focus op gendergelijkheid: het verkleinen van de verschillen tussen
vrouwen en mannen en het wegenemen van stereotypen. Daarnaast bieden
gemeenten trainingen aan voor omstanders die mogelijk kunnen interveniëren
wanneer zij getuige zijn van intimiderend gedrag. Vanwege de maatregelen tegen
de Covid-19 pandemie hebben deze activiteiten echter nog niet of nauwelijks
kunnen plaatsvinden.



Repressie: Ten slotte willen gemeenten ook inzetten op het actief handhaven op
ongewenst gedrag via verboden op straatintimidatie in de APV. Dit is echter op dit
moment op wettelijke gronden nog niet mogelijk.

Outcome
De gemeenten hebben nog geen volledig inzicht in de effecten van hun activiteiten op
de veiligheid en de veiligheidsbeleving. Daarvoor ontbreken goede nulmetingen, zijn
gemeenten nog te kort bezig en heeft bovendien de Covid-19 pandemie een
verstorend effect gehad. Toch zijn de gemeenten over het algemeen tevreden wat er
binnen die context is bereikt in de afgelopen jaren:


Gemeenten hebben meer kennis en inzicht gekregen in de lokale situatie. Hierdoor
weten ze beter welke groepen burgers het vaakst lastig gevallen worden én op
welke locaties dat gebeurt.



Er is meer bewustwording gekomen onder zowel inwoners als professionals over
wat straatintimidatie is, hoe het voelt en hoe vaak het voorkomt. Op grond
hiervan kunnen burgers beter oordelen wat ‘normaal’ of ‘niet normaal’ gedrag is.



De meldingsbereidheid van slachtoffers en gedupeerden is toegenomen, waard oor
er beter zicht is op de omvang van het probleem en slachtoffers ook eerder hulp
kunnen krijgen.



De aanpak van straatintimidatie is in de afgelopen jaren op de lokale politieke
agenda gezet.



Gemeenten hebben een uitgebreid programma van voorlichting en workshops
ontwikkeld rond straatintimidatie dat ook in de toekomst structureel ingezet kan
worden.



Het programma heeft gezorgd voor een betere samenwerking met
maatschappelijke organisaties. Partijen weten elkaar nu te vinden.



In diverse gemeenten is er ook een betere samenwerking ontstaan tussen
verschillende ambtelijke afdelingen zoals welzijn, openbare veiligheid en
bijvoorbeeld sport.

7

Toch is het werk nog lang niet klaar. Het bevorderen van de veiligheid gaat gepaard
met een cultuurverandering. Daarvoor is een ‘lange adem’ nodig. Bovendien zijn er
nog verschillende aandachtspunten, zoals de effecten van de veranderingen in de
samenstelling van de gemeenteraad en het college van B&W, de gevolgen van
personeelsverloop voor borging en continuïteit, de samenwerking tussen afdelingen
binnen de gemeenten en de beschikbare financiële middelen. Bovendien zijn er nog
uitdagingen in het mogelijk maken van het strafbaar stellen van straatintimidatie, de
samenwerking met scholen en de wisselende mate van maatschappelijke aandacht
voor het onderwerp.
Ondanks dat nog niet alles is bereikt wat men had willen bereiken en er nog
aandachtspunten zijn, heeft het programma Veilige Steden voor de gemeenten een
goede toegevoegde waarde gehad. Het programma heeft tot aandacht en urgentie
geleid bij bestuurders. Dankzij de financiële steun van het ministerie van OCW konden
inzet en activiteiten worden bekostigd en de eigen bijdrage leidde tot eigenaarschap.
Bovendien heeft ook de inhoudelijke ondersteuning door Regioplan en het netwerk van
het programma de gemeenten geholpen om stappen te zetten in hun bel eidsvorming
en de samenwerking.
C o n c lu s ie
Terugkijkend kunnen wij concluderen dat het programma Veilige Steden een goede
impuls heeft gegeven aan de aandacht en activiteiten in de deelnemende gemeenten.
Hoewel de uiteindelijke effecten nog niet duidelijk zijn en de Covid -19 een aantal
plannen heeft verstoord, zijn de gemeenten zeer te spreken over de vorderingen die
ze dankzij het programma hebben kunnen maken.
Vooruitkijkend zien wij dat er groot draagvlak is voor de continuering van het
programma. Voortdurende aandacht vanuit de rijksoverheid is wenselijk om ook bij
gemeenten het draagvlak voor het onderwerp te borgen. Bovendien zien wij nog
verschillende aandachts- en verbeterpunten die in de komende jaren nog
geadresseerd kunnen worden met behulp van een stabiel en voor enige tijd
doorlopend programma. Door langdurig de aandacht te houden op het bevorderen van
de veiligheid van vrouwen en meisjes kunnen de inzet en de activiteiten daadwerkelijk
hun vruchten afwerpen. De cultuurverandering die daarmee gepaard zal moeten gaan
is er niet van vandaag op morgen, maar komt met voldoende inzet elke dag een stap
dichterbij.

8

1
1.1

Inleiding
Programma Veilige Steden
Sinds 2017 is er meer aandacht gekomen voor seksueel misbruik door het gebruik van
de #MeToo in sociale media en is er in de maatschappij steeds meer aandacht voor
seksueel grensoverschrijdend gedrag. Uit cijfers van het CBS blijkt dat meisj es en
vrouwen zich vaak onveilig voelen in hun eigen buurt. Bij jonge vrouwen met een
leeftijd tussen de 15 en 25 jaar voelt een kwart zich wel eens onveilig in hun eigen
buurt en 59 procent voelt zich wel eens onveilig in het algemeen. Dit percentage is
ruim twee keer zo hoog als dat van de jonge mannen in dezelfde leeftijdsgroep. 1
Het beleidsprogramma Veilige Steden van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap (OCW) richt zich op het stimuleren en ondersteunen van gemeenten bij
hun lokale aanpak gericht op het bevorderen van de veiligheid van vrouwen en
meisjes in de publieke ruimte en tijdens het uitgaan. Het ministerie van OCW heeft
geen specifieke doelen geformuleerd voor deelnemende gemeenten, anders dan dat
het effect van Veilige Steden moet blijken uit de beleidsplannen. Dat betekent dat de
relatie tussen het programma Veilige Steden en de maatschappelijke uitkomsten
verloopt via de wijze waarop gemeenten hun aanpak van Veilige Steden organiseren.
In 2018 heeft de minister van OCW de gemeenten uit de G50 uitgenodigd om een
aanvraag in te dienen voor het programma. Momenteel nemen vijftien gemeenten in
Nederland deel aan het programma, te weten: Amsterdam, Rotterdam, Den Haag,
Utrecht, Almere, Arnhem, Breda, Dordrecht, Groningen, Tilburg, Maastricht, Enschede,
Leiden, Nijmegen en Almelo 2. Iedere gemeente ontwikkelt een eigen aanpak met eigen
speerpunten, doelen en activiteiten. Sommige gemeenten hebben in hun
doelstellingen aangegeven om zich naast meisjes en vrouwen actief in te zetten op het
gebied van LHBTI+ personen.
Voor het vormgeven van hun beleid en activiteiten krijgen de d eelnemende gemeenten
van het ministerie van OCW een bedrag van 50.000 euro (G4 gemeenten Amsterdam,
Rotterdam, Den Haag, Utrecht) of 30.000 euro (overige gemeenten) per jaar. De
gemeenten moeten eenzelfde bedrag inleggen, hetzij in aanvullende financiële
middelen of in personele bezetting. Daarnaast ondersteunt Regioplan de deelnemende
gemeenten met kennis, advies en het faciliteren van uitwisseling. Met ee n doorlopend
ondersteuningsprogramma ondersteunen zij de gemeenten met onder andere:
-

Uitwisselingsbijeenkomsten.

-

Kennisproducten zoals factsheets en handreikingen.

-

Een informatieve website.

-

Start- en slotconferenties.

-

Individuele adviesgesprekken.

Het programma loopt tot en met eind 2022. Op dit moment maakt het ministerie van
OCW een afweging of het programma wordt voortgezet. Bij deze afweging is inzicht
nodig in wat het programma tot nu toe heeft opgebracht. In opdracht van het

1

CBS (2021), ‘Veiligheidsmonitor’. https://www.cbs.nl/nl-nl/longread/rapportages/2022/veiligheidsmonitor2021/3-veiligheidsbeleving
2
De laatste drie genoemde gemeenten, te weten Leiden, Nijmegen en Almelo nemen sinds 2022 deel aan het
programma Veilige Steden. Tot begin 2022 nam ook de gemeente Zaanstad deel aan het programma. Deze
gemeente is echter gestopt.

9

ministerie van OCW heeft Panteia de resultaten van het Programma Veilige Steden
geëvalueerd.

1.2

Evaluatie: doel, uitgangspunten, onderzoeksvragen en opzet
Do e l
Het doel van deze evaluatie is om vast te kunnen stellen:


Wat de opbrengsten/resultaten van Veilige Steden in de vijftien gemeenten zijn.



Wat de ontwikkelingen in gemeentelijk beleid op het gebied van veiligheid van
vrouwen en meisjes in de openbare ruimte en tijdens het uitgaan zijn.

O p ze t
Voor de evaluatie hanteren we een analysekader dat de relatie tussen het programma
Veilige steden (input), de ontplooide activiteiten (throughput), het gemeentelijk beleid
(output) en de maatschappelijke uitkomsten (outcome) in beeld brengt (figuur 1). Dit
model hanteren we ook voor de indeling van het rapport. Dit houdt in dat de volgende
onderdelen in de evaluatie aan bod komen:


Input: de uitgangspunten en randvoorwaarden voor deelname. Dit zijn enerzijds
praktische variabelen, zoals de financiering en de ondersteuning door Regioplan,
maar ook minder tastbare aspecten, zoals de motivatie om deel te nemen aan het
programma.



Throughput: het proces van deelname en de wijze waarop het beleid wordt
vertaald naar handelingen. Hieronder scharen wij ook de ervaringen van de
verschillende partijen met de uitvoering van het programma.



Output: de tastbare opbrengsten van het programma in termen van ondernomen
initiatieven, georganiseerde activiteiten en bereikte doelgroepen.



Outcome: het effect dat het programma heeft gehad. Primair is dit op (het gevoel
van) de veiligheid van vrouwen en meisjes. Hieronder scharen wij ook een oordeel
van de gemeenten en partners over de toegevoegde waarde van het programma
zelf en hoe dit heeft bijgedragen aan het geven van impulsen aan de (beoogde)
effecten.

figuur 1

10

Beleidstheorie

O n d e r zo ek sv r ag en
De onderzoeksvragen hebben wij ingedeeld naar de vier onderdelen van de
beleidstheorie:
Input
1.

Wat is de beleidscontext waarin de gemeenten hebben besloten om deel te
nemen aan het programma Veilige Steden?

2.

Wat hield de ondersteuning door Regioplan in?

3.

Wat maakt dat Leiden, Nijmegen en Almelo pas in 2022 deelnemen, ondanks
dat zij in 2018 een uitnodiging tot deelname hebben gekregen.

Throughput
4.

In hoeverre helpt Veilige Steden bij het agenderen van de problematiek?

5.

Is het onderwerp bijvoorbeeld vaker aan bod gekomen in de Gemeenteraad?

6.

Hoe is de wethouder/burgemeester betrokken?

7.

Hoe is de samenwerking binnen de gemeente op dit onderwerp? In hoeverre is
dat veranderd door Veilige Steden?

8.

In hoeverre wordt samengewerkt met andere gemeenten?

9.

Hoe wordt de ondersteuning door Regioplan ervaren?

10. In hoeverre zijn de projecten ingebed in structureel beleid? Is er sprake van
beleid of staat het los van het overige beleid?
Output
11. Wat is in verschillende gemeenten gebeurd in het kader van Veilige Steden?
Outcome
12. Gebeuren er dingen die zonder Veilige Steden niet zouden zijn gebeurd?
13. Wat is volgens gemeenten de toegevoegde waarde van Veilige Steden?
O n d e r zo ek so p ze t
Deze evaluatie is uitgevoerd in drie stappen:
1.

Deskresearch: we hebben stukken over het programma Veilige Steden
bestudeerd en tevens stukken van de deelnemende gemeenten (plannen,
publicaties) bestudeerd.

2.

Interviews met gemeenten: van alle vijftien deelnemende gemeenten
hebben we de betrokken beleidsambtenaar gesproken. Ook hebben we
gesproken met een gemeente die (nog) niet deelneemt en een gemeente die is
afgehaakt uit het programma.

3.

Interviews met samenwerkingspartners: van alle gemeenten hebben wij
één of twee samenwerkingspartners geïnterviewd. Sommige van deze
gesprekken hadden betrekking op meer dan één gemeente, wanneer de
gesproken partij in meerdere gemeenten actief is. Ook hebben wij Regioplan
geïnterviewd.

Een overzicht van alle gesproken organisaties is opgenomen in bijlage 1.
Alle resultaten zijn gestructureerd geanalyseerd door het onderzoeksteam en in twee
klankbordsessies door het onderzoeksteam gezamenlijk besproken. De resultaten zijn
in dit rapport vastgelegd.

1.3

Leeswijzer
Het rapport is ingedeeld aan de hand van de verschillende stappen in de
beleidstheorie en de daarbij behorende onderzoeksvragen:


In hoofdstuk 2 beschrijven wij de ‘input’, c.q. uitgangssituaties in de gemeenten,
met daarbij aandacht voor de redenen voor deelname aan het programma, de

11

doelstellingen van de gemeenten en de ondersteuning door Regioplan. Tevens
belichten wij de redenen waarom gemeenten mogelijk niet (meer) deelnemen of
pas in een later stadium zijn aangehaakt.


In hoofdstuk 3 belichten wij verschillende kanten van de ‘throughput’, daarbij
gaan wij in op bestuurlijke aandacht en vooral op samenwerking. Dit houdt in: de
samenwerking tussen gemeenten en partners, in regionaal verband en met
Regioplan. Ook kijken we naar de wijze waarop de aanpak (al dan niet) is geborgd.



In hoofdstuk 4 geven wij een breed overzicht van de verschillende activiteiten en
initiatieven die door de gemeenten en partners zijn opgezet en ondernomen als
onderdeel van het programma Veilige Steden ‘output’.



In hoofdstuk 5, ten slotte, maken wij een analyse van de effecten en toegevoegde
waarde van het Programma Veilige Steden ‘outcome’. Daarbij gaan wij ook in op de
aandachts- en verbeterpunten en een blik op de toekomst.

De belangrijkste conclusies uit deze analyse zijn opgenomen in de samenvatting
vooraan in het rapport.

12

2

Input: Uitgangssituatie, doelen en
ondersteuning
De activiteiten en werkwijzen in het kader van het programma Veilige Steden lopen
sterk uiteen tussen de gemeenten. De keuzes voor de invulling hangen vaak samen
met de aanleiding voor deelname en de daarmee samenhangende (beleids)doelen. Om
de activiteiten en behaalde resultaten op de juiste wijze te beoordelen, is het van
belang meer te weten over de achtergrond voor de deelname van de verschillende
gemeenten (paragraaf 2.1) en de doelen die ze zichzelf hebben ges teld (2.2). Bij het
ontwikkelen van het beleid speelde Regioplan voor veel gemeenten een belangrijke
ondersteunende rol. Deze lichten we in paragraaf 2.3 toe. Tenslotte belichten we ook
een alternatieve zienswijze, namelijk van de gemeenten die (initieel) niet deelnamen
aan het programma (2.4).

2.1

Aanleidingen voor deelname
Gemeenten hadden verschillende redenen om deel te nemen aan het programma
Veilige Steden. Het betrof in de meeste gevallen één of een combinatie van de
volgende factoren:
-

Het programma zelf was de aanleiding om mee te doen, met name de financiële
bijdrage vanuit het ministerie van OCW en de mogelijkheid voor kennisuitwisseling
met andere gemeenten.

-

De maatschappelijke aandacht voor het thema was toegenomen.

-

De politieke aandacht voor het thema was toegenomen.

-

Er kwam een expliciet verzoek vanuit de politiek (gemeenteraad, college of
burgemeester) om aan het programma mee te doen.

-

Een aanleiding voor de toegenomen aandacht of vraag om deelname aan het
programma Veilige Steden was in een aantal gevallen een onderzoek of een
petitie.

Meerdere gemeenten gaven aan dat de uitnodiging van OCW de directe aanleiding was
om deel te nemen. Dit zijn enerzijds gemeenten (veelal de grote steden) waar het
thema straatintimidatie al op de (politieke) agenda stond. Zij konden de extra
middelen vanuit het Rijk goed gebruiken om hun activiteiten voort te zetten of uit te
breiden. Ook zagen ze een toegevoegde waarde in de kennisuitwisseling met andere
deelnemende gemeenten op dit thema. Anderzijds waren er een handvol gemeenten
die dit programma als vliegwiel zagen om het thema echt gericht aandacht te kunnen
geven. De maatschappelijke aandacht voor de veiligheid van vrouwen en meisjes was
voor alle deelnemende gemeenten een belangrijke motivatie om in te gaan op de
uitnodiging van het ministerie. Berichten uit de media en de #MeToo beweging waren
daarbij meermaals genoemde ontwikkelingen.
De uitnodiging werd overigens niet direct door alle deelnemende gemeenten opgepakt.
Het kwam soms voor dat de uitnodiging in eerste instantie bleef liggen doordat het in
een algemene postbus was beland of bij afdeling (zoals veiligheid) die er zelf geen
toegevoegde waarde in zag. Pas nadat er na verloop van tijd nogmaals op werd
gewezen door een andere gemeente of de gemeenteraad werd er ingegaan op de
uitnodiging. Daarmee had in een aantal gemeenten de gemeenteraad ook een
belangrijke rol in het komen tot deelname aan het programma.

13

In de deelnemende steden betekende het programma een waardevolle aanvulling op
de al bestaande activiteiten rondom de thema’s zoals veiligheid, inclusie en
antidiscriminatie. Het programma zorgde voor een extra spotlight op terrein van
(seksuele) straatintimidatie. In de grote steden bestonden ook al samenwerkingen
met organisaties die op de aanpalende thema’s actief waren. In het kader van dit
programma zijn deze samenwerkingen uitgebreid/geïntensiveerd. In een aantal
kleinere gemeenten betekende het programma een goede aanleiding om de
samenwerking te zoeken met organisaties op dit thema of deze verder te intensiveren.
Buiten de uitnodiging voor het programma gaf een aantal gemeenten ook aan dat een
onderzoek of petitie zorgde voor meer maatschappelijke en politieke aandacht voor de
onderwerpen (seksuele) straatintimidatie en/of seksueel grensoverschrijdend gedrag.
Zo was er in studentensteden Maastricht en Groningen een onderzoek onder studenten
verschenen met zorgwekkende cijfers. In Groningen kreeg bijna de helft van alle
vrouwelijke studenten tijdens hun studie te maken met straatintimidatie of
grensoverschrijdend gedrag. Eén op de tien studenten werd zelfs verkracht tijdens
haar studiejaren. Studenten dienden in Maastricht en in Enschede massaal petities in
bij de gemeenteraden om aandacht te vragen voor deze problematiek. In Enschede
werd de petitie ondertekend door 17.000 personen. Dit was voor de betreffende
gemeenten de aanleiding een plan van aanpak te maken en gerichte acties op deze
thema’s uit te zetten. In dit proces was de deelname aan het programma Veilige
Steden een logische stap.

2.2

Gemeentelijke doelstellingen
Het uiteindelijke doel van alle deelnemende gemeenten is dat het programma leidt tot
een veiligere gemeente. De gemeenten hebben in het programma Veilige Steden de
vrijheid om hun eigen plannen te maken en lokale focus aan te brengen. Vrijwel iedere
gemeente is bij de start van het programma begonnen met het opstellen van een plan
van aanpak of een actieplan. Ook heeft een aantal gemeenten, in samenwerking met
Regioplan, een ‘theory of change’ (ToC) opgesteld. Hierin beschrijven ze onder andere
welke doelen ze op dit thema willen bereiken, waar hun focus ligt en hoe ze die willen
bereiken. Alle van de 16 deelnemende gemeenten hebben het programma vertaald
naar een plan van aanpak gericht op het tegengaan van intimidatie van vrouwen en
meisjes. Daarbij zijn er een aantal gemeenten die de doelgroep vanaf de start ook al
breder hebben getrokken. De focus van de gemeenten ligt op straatintimidatie en/of
seksuele intimidatie of grensoverschrijdend gedrag.
De doelstellingen die gemeenten hebben geformuleerd houden verband met de
activiteiten die ze hebben ondernomen (zie hoofdstuk 4). De gemeentelijke
doelstellingen hadden betrekking op:
-

Bekendheid voor het onderwerp creëren of vergroten.

-

Het in kaart brengen van de problematiek door middel van onderzoek, kennis- en
informatiedeling.

-

Bewustwording creëren onder betrokkenen (daders, omstanders, personeel in de
horeca, op scholen, etc.).

-

Handelingsperspectief bieden (horeca, scholen, gemeentelijke handhaving,
jongerenwerkers, etc.).

Daarnaast hebben gemeenten de doelen de afgelopen jaren bijgesteld. Hierin spelen
verschillende factoren een rol:
-

14

Nieuw verkregen inzichten, al dan niet door eigen onderzoek.

-

Vertraging van de wettelijke strafbaarstelling 3 van straatintimidatie

-

De ontwrichting van de maatschappij door de Covid-19 pandemie.

-

Verschuiving van prioriteiten door politiek.

Daarbij is in een aantal gemeenten de doelgroep tijdens de loop van het programma
inmiddels verbreed van enkel meisjes en vrouwen naar ook jongens en mannen, die
relatief vaak de dader zijn. En ook minderheidsgroepen worden betrokken in de
aanpak in sommige gemeenten, zoals personen van kleur en de LHBTI+ doelgroep. In
dit laatste geval is daarom ook kans op overlap met het regenboogprogramma.

2.3

Ondersteuningsprogramma door Regioplan
Regioplan heeft een veelzijdige rol bij het ondersteunen van gemeenten bij de
uitvoering van het programma Veilige Steden. Enerzijds biedt Regioplan inhoudelijke
ondersteuning aan gemeenten door individuele begeleiding, het meedenken over
beleidsplannen, advies, het ontwikkelen van kennisproducten en het ondersteunen van
de kennisuitwisseling tussen gemeenten. Anderzijds heeft Regioplan een
netwerkfunctie en bieden ze ondersteuning in het verbinden van verschillende partijen
en personen.
De activiteiten van Regioplan over de afgelopen jaren kunnen worden ingedeeld in vier
categorieën:
1.

Individuele begeleiding: hieronder valt onder andere het houden van een
belronde langs alle gemeenten, de analyse van de plannen van aanpak van de
gemeenten, een sessie rond interventielogica en hulp bij het opstellen van de
‘Theory of Change’ (ToC). Bij dit laatste was de rol van Regioplan vooral het
verzamelen wat er bij de gemeente speelde, dit te herformuleren en dat terug te
leggen bij gemeenten. Gemeenten krijgen zo meer zicht op de zaken waar zij de
prioriteit moeten leggen. Daarnaast deed Regioplan ook aan ad hoc
ondersteuning.

2.

Collectieve begeleiding: regioplan heeft in 2020 een gezamenlijke startsessie
georganiseerd en meerdere kennis- en werksessies met gemeenten gehouden.
Deze sessies hadden verschillende thema’s, zoals bewustwordingscampagnes,
rondom de (her)opening van de horeca en een veilige (kennismakings)tijd voor
studenten. Regioplan heeft voor de meeste kennis- en werksessies externe
experts aan laten haken om hun kennis te delen en contact te leggen of te
versterken met de gemeenten. Die externe experts kwamen onder andere vanuit
Rutgers, Sexmatters, Centrum Seksueel Geweld, het Centrum voor
Criminaliteitspreventie en Veiligheid (CCV) en de Gemeentelijke
Gezondheidsdienst (GGD). Een sessie over de verbinding met Regenboogsteden is
samen met Movisie georganiseerd en de sessie over de rol van mannen samen
met Emancipator. Daarnaast ontwikkelde Regioplan in het kader van de collectieve
begeleiding een Dynamische Leer Agenda, waarin leervragen werden
geanalyseerd.

3.

Communicatie: Regioplan beheert de website www.programmaveiligesteden.nl en
verstuurt nieuwsbrieven. Ook was er een platform voor kennisuitwisseling opgezet
voor de deelnemende gemeenten. Dit bleek echter bleek geen succes. De
gemeenten maakten niet voldoende gebruik van het platform om er middelen in te
blijven investeren door Regioplan. Deze middelen konden beter op een andere
manier in de ondersteuning van de gemeenten gestoken worden. Regioplan is om
deze reden binnen een jaar met het platform gestopt.

3

https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/wetsvoorstellen/detail?id=2018Z04362&dossier=34904

15

4.

Kennisproducten: Naast de algemene communicatie ontwikkelde Regioplan ook
verschillende kennisproducten op basis van de geïnventariseerde kennisbehoeften.
Dit leidde tot verschillende factsheets en handreikingen voor gemeenten.

In het lopende jaar (2022) is er nog een aantal activiteiten gepland. Zo staat er nog
een werksessie samen met Movisie gepland en zal later het jaar nog een
kennisproduct worden gepubliceerd. Ook worden in 2022 enkele nieuwsbrieven
uitgebracht en worden artikelen op de website gepubliceerd. Tot slot staat er nog een
slotconferentie in het najaar gepland. Daarnaast staat Regioplan in contact met de
nieuwe gemeenten over eventuele individuele ondersteuning. Zoals bij het (verder)
uitwerken van het plan van aanpak en het aanvullen van de dynamische leeragenda
(DLA) op basis van de kennis- en leervragen van de betreffende gemeente.
Een overzicht van de door Regioplan uitgevoerde activiteiten is te vinden in bijlage 2.
Ook aan gemeenten die nog niet deelnamen, maar wel interesse hadden om deel te
nemen aan het programma heeft Regioplan de afgelopen jaren informatie geboden.
Wanneer gemeenten die (nog) niet deelnamen aan het programma Veilige Steden
contact opnamen met Regioplan met vragen over het programma is Regioplan met ze
in gesprek gegaan. Bij vragen die inhoudelijk van aard, bood Regioplan tot op zekere
hoogte ook hulp aan door mee te denken met de desbetreffende gemeente. Dit waren
verkennende gesprekken met bijvoorbeeld fractieleden of beleidsmedewerkers. De
echte inhoudelijke ondersteuning is echter alleen bestemd voor deelnemende
gemeenten en valt niet binnen de taak van Regioplan.

2.4

Redenen om niet deel te nemen
Drie gemeenten zijn later (2022) aangesloten bij het programma. Dit zijn Almelo,
Leiden en Nijmegen. De geïnterviewde betrokkenen bij deze gemeenten konden in de
interviews niet met zekerheid zeggen waarom de gemeente niet vanaf het begin heeft
deelgenomen. Er zijn wel een aantal mogelijke redenen die werden aangedragen in de
gesprekken:
-

Het thema had geen (politieke) prioriteit.

-

Praktische uitdagingen: personele wijzigingen en timing.

Geen (politieke) prioriteit
Hoewel de gesproken beleidsmedewerkers dit niet met zekerheid konden bevestigen,
hadden zij het vermoeden dat er wellicht andere (politieke) prioriteiten waren bij de
gemeente op het moment dat de uitnodiging werd verstuurd. Hierdoor is er in eerste
instantie niet ingegaan op de uitnodiging. De politieke prioriteit is in veel gemeenten
afhankelijk van de samenstelling van de gemeenteraad en het college van
burgemeester en wethouders (B&W).
De toegenomen maatschappelijke en politieke aandacht voor het thema het afgelopen
jaar heeft in ieder geval wel een duidelijke rol gespeeld in de aanleiding voor de drie
‘nieuwe’ gemeenten om wel deel te nemen. Specifiek daar waar het gaat om seksueel
ongewenst gedrag en intimidatie richting vrouwen. Daarbij worden de
maatschappelijke ontwikkelingen rondom de #MeToo beweging en de onthullingen
rondom het televisieprogramma ‘The Voice of Holland’ uitdrukkelijk benoemd. Deze
ontwikkelingen waren voor raadsleden en het college van B&W de redenen om alsnog
aan te haken bij het programma.

16

Voor de prioritiet is het ook van belang bij welke afdeling of persoon de uitnodiging
voor deelname aan het programma is binnengekomen. Uit gesprekken met gemeenten
die wel deelnemen blijkt dat deze in eerste instantie terecht was gekomen bij een
afdeling die minder belang hechtte aan het specifieke onderwerp ‘veiligheid van
vrouwen en meisjes’. Dit kan bijvoorbeeld gebeuren als de uitnodiging binnenkomt bij
de afdeling ‘veiligheid’ of ‘handhaving’ in plaats van bij iemand met diversiteit of
sociaal domein in portefeuille.
Praktische uitdagingen: personele wijzigingen en timing
Naast de (politieke) prioriteit kunnen er ook praktische redenen ten grondslag liggen
aan het niet-deelnemen aan het programma Veilige Steden. De coördinatie van een
programma als Veilige Steden is bij gemeenten veelal belegd bij één medewerker. Dit
kan ertoe leiden dat een programma, c.q. of de uitnodiging hiertoe, ‘tussen wal en
schip’ valt als er op dat moment sprake is van personele wijzigingen. Dit zagen wij
niet alleen rondom de uitnodiging en (mogelijke) opstart van het programma, maar
ook bij het afhaken van het programma. Dit laatste deed zich namelijk voor bij één
gemeente, waar de deelname aan het programma niet werd voortgezet toen de
verantwoordelijke beleidsambtenaar de organisatie verliet.
Daarnaast kan het moment waarop gemeenten het beste kunnen instromen in het
programma afhankelijk zijn van de timing van de financiering in relatie tot de interne
planning-en-controlcyclus 4. De P&C-cyclus geeft een gemeente inzicht in hoeverre zij
haar doelstellingen bereikt en welke (financiële) middelen daarbij nodig zijn. Het is
voor gemeenten echter gemakkelijker om in te stromen als de aanvraag van de
financiering bij OCW samenvalt met de gemeentelijke P&C-cyclus. Dit kan ertoe leiden
dat de mogelijkheid tot deelname niet goed wordt getimed binnen een gemeente, of
dat bij een voornemen de daadwerkelijke deelname nog enige tijd op zich laat
wachten. Een dergelijke vorm van uitstel kan ook de aandacht voor de uitnodiging en
het programma doen afnemen.

4

Dit kwam naar voren tijdens het interview met Regioplan. Regioplan merkt dat het thema meer leeft in de
maatschappij en dat meer gemeente met interesse voor deelname met informatievragen bij hen aankloppen.
Doordat het programma niet goed samenvalt met de P&C-cyclus zien zij gemeenten daarna afhaken.

17

Throughput: het programma in actie

3

Deelname aan het programma Veilige Steden zorgt voor activiteit en ontwikkelingen
binnen een gemeente. In dit hoofdstuk kijken we naar de bestuurlijke aandacht vo or
het onderwerp (paragraaf 3.1) en belichten we de samenwerking die binnen het
programma en de activiteiten plaatsvindt, namelijk samenwerking binnen de
gemeente (3.2) tussen gemeente en lokale partners (3.3), in de regio en met andere
gemeenten (3.4) en met Regioplan (3.5). Ten slotte belichten we ook hoe de
gemeenten (al dan niet) de aanpak borgen, zodat deze kan worden gecontinueerd
(3.6).

3.1

Bestuurlijke aandacht
De aandacht van het gemeentelijk bestuur voor de veiligheid van vrouwen en meisjes
in de openbare ruimte en in uitgaansgelegenheden is in alle Veilige Steden door het
programma versterkt. In sommige gemeenten was er al aandacht voor het onderwerp
en werden er al activiteiten in dat kader uitgevoerd. In andere gemeenten is het
programma aanleiding geweest voor activiteiten. Dat er aandacht binnen een
gemeente is voor het onderwerp komt niet alleen naar voren door de activiteiten die
gemeenten uitvoeren, maar ook door de aandacht voor het onderwerp in de
Gemeenteraad en de betrokkenheid van de burgemeester en wethoude r(s).
De mate van politieke/bestuurlijke aandacht voor Veilige Steden kan in de tijd
veranderen door de samenstelling van de gemeenteraad en het college van B&W. In
sommige gemeenten blijkt het onderwerp erg politiek beladen aangezien het onlangs
veel aandacht heeft gekregen in de media. Oftewel: de aandacht voor Veilige Steden
is afhankelijk van de zittende gemeenteraad en wethouders. Acht van de vijftien
gesproken gemeenten geven aan dat de voortgang van het project daarom onzeker is,
met het oog op de wijzigingen als gevolg van de gemeenteraadsverkiezingen van
2022. Agendering van en de behandeling van vraagstukken rondom dit onderwerp
gebeurt vaak naar aanleiding van externe gebeurtenissen zoals landelijke aandacht of
een incident binnen de gemeente. Dat zorgt ervoor dat de politieke aandacht voor het
onderwerp met vlagen komt en gaat. Mede daarom geven zes gemeenten aan dat
landelijke aandacht voor het onderwerp nodig blijft, zeker vanuit het ministerie.
Veel gemeenten geven aan dat de aandacht voor het onderwerp gedurende het
programma is toegenomen. Zowel binnen de gemeente als bij maatschappelijke
organisaties. Het onderwerp komt bijvoorbeeld vaker aan bod in de gemeenteraad en
scholen zijn eerder bereid om het onderwerp op te nemen in hun onderwijsaanbod.
Een aantal gemeenten geeft aan dat de burgemeester of betreffende wethouder erg
betrokken is. Zo heeft de burgemeester van Tilburg meegeholpen aan aandacht voor
een activiteit en gaat de burgemeester van Amsterdam maandelijks met slachtoffers
in gesprek.

3.2

Samenwerking binnen de gemeente lijke organisatie
Beleid op de thema’s (seksuele) straatintimidatie en seksueel grensoverschrijdend
gedrag vereist samenwerking van verschillende afdelingen binnen de gemeentelijke
organisatie. Welke afdelingen samenwerken, hangt samen met hoe de gemeente is
georganiseerd en welke benamingen de afdelingen bij de desbetreffende gemeente

18

hebben. Daarnaast hangt het ook samen met de doelstelling van het project. Op basis
van de gesprekken kunnen we concluderen dat in de meeste gemeenten de afdelingen
veiligheid en inclusie/diversiteit/anti-discriminatie of vergelijkbare afdelingen zijn
aangesloten. Bij sommige gemeenten wordt het project getrokken vanuit de afdeling
veiligheid terwijl het bij de andere gemeenten vanuit inclusie wordt getrokken.
Daarnaast zijn er, afhankelijk van de (voorgenomen) activiteiten, ook andere
afdelingen die worden aangehaakt, zoals economische zaken (in verband met horeca),
ruimtelijke ordening, onderwijs en jeugd, sociaal domein en/of zorg.
Goede samenwerking tussen de relevante gemeentelijke afdelingen (en met partners)
leidt tot een grotere impact op het uiteindelijke doel, zo laten zowel de gemeentelijke
afdelingen en de partners weten in de gesprekken. De afdeling veiligheid en de
afdeling met het thema inclusie in de portefeuille zijn in bijna alle gemeenten
betrokken. Zij weten elkaar op dit thema beter dan voorheen te vinden. Er zijn echter
ook verschillende signalen dat de samenwerking tussen afdelingen of depa rtementen
binnen gemeenten niet altijd optimaal is. Dit erkennen de gemeenten zelf en het is
ook het beeld dat de externe samenwerkingspartners van gemeenten hebben .
Wel wordt er verschillend gedacht over wat ‘samenwerken’ echt betekent. Idealiter
betekent goede samenwerking niet alleen dat beleid en activiteiten vanuit de
verschillende afdelingen op elkaar afgestemd zijn, maar ook dat gezamenlijk beleid
wordt ontwikkeld door de betrokken afdelingen. Deze gezamenlijke betrokkenheid
werkt vervolgens ook bevorderend voor het creëren voor een gezamenlijke
verantwoordelijkheid bij de uitvoering van het beleid.
In veel gemeenten is deze optimale vorm van samenwerking echter niet
gegarandeerd. Het thema veiligheid voor vrouwen en meisjes is, omwille van
financiële beperkingen, veelal belegd bij één persoon. Deze beleidsmedewerker is
onderdeel van één van de bestaande afdelingen en heeft nog een veelvoud aan andere
thema’s of dossiers onder zijn of haar hoede. Waar nodig betrekt hij of zij wel
collega’s van andere afdelingen of zijn er integrale overleggen waar de verschillende
afdelingen aanschuiven, eventueel in combinatie met andere betrokken externe
partners.

3.3

Samenwerking met en tussen partners
Zoals we hiervoor schetsen is het thema van straatintimidatie bij uitstek een thema
waar samenwerking vanuit verschillen werkvelden van toegevoegde waarde is . Dit
blijkt ook uit de verscheidenheid aan externe partners die de gemeenten betrekken bij
de uitvoering van hun plannen. De partners die in het onderzoek naar voren kwamen
zijn als volgt onder te verdelen:
-

Kennis- en adviesorganisaties

-

Organisaties die werken aan bewustwording

-

Organisaties die trainingen geven

-

Organisaties die campagnes organiseren

-

Politie

-

Vertegenwoordiging vanuit horeca en uitgaansleven

-

Onderwijsinstellingen

-

GGD

-

Jongeren(werk)organisaties

19

Met een aantal van de bovengenoemde organisaties werkten de gemeenten ook al
voor het programma Veilige Steden intensief samen. Bijvoorbeeld met de politie, de
horeca, het onderwijs en jongerenwerk. In het kader van Veilige Steden zijn deze
relaties wel uitgebreid met het thema straatintimidatie. Andere
samenwerkingsrelaties, vooral organisaties die werken aan bewustwording, trainingen
geven en campagnes organiseren op de thema’s van intimidatie, discriminatie
seksueel grensoverschrijdend gedrag en aanpalende terreinen waren voor meerdere
gemeenten nieuw.
V o r mg e v in g v an d e sa m en w e rk in g
De vormgeving van de samenwerking tussen de gemeente en de partners is
verschillend.
De gemeente heeft meestal vooraf een plan met wat ze precies willen bereiken en
gaat op zoek naar potentiële partners die hen kunnen helpen bij het realiseren van die
doelstellingen. Sommige gemeenten kiezen voor een gelijkwaardige
samenwerkingsrelatie waarbij de partner meestal in de lead is bij het opstellen van
een plan of concept en waarbij de gemeente vervolgens actief meedenkt over de
verder uitwerking. In dat geval ontwikkelt de samenwerking zich tot een hechte
samenwerking waarin er korte lijnen zijn tussen de gemeente en de partner.
Communicatie in dit soort samenwerkingsverbanden verloopt veel vaker informeel en
ad hoc, eventueel aangevuld met een formeel overleg van bijvoorbeeld eens in de
twee of drie maanden.
Daarnaast bestaan er ook samenwerkingen die een stuk formeler zijn vormgegeven
waarbij de gemeente puur als opdrachtgever fungeert en waarbij de partner de
opdracht/activiteit uitvoert. Bij dit soort samenwerkingsverbanden is informeel overleg
minder gebruikelijk. Bij het uitwerken of de uitvoering van specifieke activiteiten is
meestal wel meer frequent contact.
Wanneer er sprake is van een meer formele samenwerkingsrelatie dan is het de
gemeente die met een plan of een voorstel komt bij één of een aantal potentiële
partners. De partners kijken dan hoe zij invulling kunnen geven aan de wensen van de
gemeente binnen de kaders die zij hebben gekregen. Van wederzijds e inbreng op de
plannen is hier minder sprake.
Bij beide soorten samenwerkingsverbanden hebben partners wel de lead bij het
uitvoeren van de activiteiten.
In een aantal gemeenten zijn werkgroepen opgezet waarbij alle betrokken externe
partners en vertegenwoordigers vanuit de gemeente aanwezig zijn. Deze werkgroepen
komen periodiek (bijvoorbeeld eens in de twee maanden, of als daar aanleiding toe is)
bij elkaar om elkaar op de hoogte houden van de ontwikkelen en eventueel acties op
elkaar af te stemmen. Het komt nog weinig voor dat de gemeente en partners bij
elkaar komen om gericht samen acties te organiseren. Er is meer focus op het
voorkomen van overlap dan het bewust zorgen voor synergie tussen de verschillende
activiteiten die door verschillende partners plaatsvinden. In andere gemeenten bestaat
er geen gezamenlijke werkgroep maar coördineert de gemeente acties met
verschillende partners op individueel niveau. Dit kan er wel voor zorgen dat partners
van elkaar niet precies weten waar ze mee bezig zijn.

20

V e r lo o p v an d e s am en w e rk in g
De ervaringen van de externe partners over hun samenwerking met de gemeente en
onderling is erg wisselend, zo blijkt uit de gesprekken. Een meerderheid van de
partners is over het algemeen wel tevreden en positief over de samenwerking met de
gemeenten. De partners die succesvol samenwerken laten weten dat zij positief zijn
over de volgende zaken:
-

Vrijheid bij het ontwikkelen van activiteiten vinden partners fijn, maar een
betrokken gemeente die kan meedenken en waarmee men kan sparren is heel
prettig.

-

Een aantal partners merkt op dat gemeenten tijdens corona coulant zijn geweest
ten aanzien van de uitvoering en de afgesproken doelstellingen.

-

Korte communicatielijnen en een vast contactpersoon

-

Wederzijds vertrouwen

De verschillende partners zeggen in de gesprekken dat er meer bereikt kan worden
dan dat nu het geval is. Er is een aantal redenen die meermaals genoemd worden
waarom de uitwerking van het programma (nog) niet optimaal plaatsvindt:
-

Er vinden bij gemeenten relatief veel personeelswisselingen plaats. Partners
hebben behoefte aan meer continuïteit in de samenwerking en continuïteit in het
beleid. De vele personeelswisselingen komen ook de kennisopbouw en
verspreiding binnen de gemeente over het thema niet te goede.

-

Activiteiten vinden naast elkaar plaats. Van een versterkend effect door integratie
van verschillende activiteiten is nog in weinig gemeenten echt sprake. Is er meer
behoefte naar onderlinge verbondenheid en afstemming tussen de partners. Dit
kan worden bevorderd door inspanningen van de gemeente.

-

In de gemeenten waarbij er voornamelijk formeel contact is, heeft de partner
relatief weinig inspraak. Terwijl zij vaak wel de kennis in huis hebben om niet
alleen puur uitvoerder te zijn maar ook mee te denken over de opzet.

-

Er zijn discussies tussen partners en de gemeente over hoe breed of hoe smal de
focus van de inzet moet zijn. Puur een focus op meisjes en vrouwen wordt door
een aantal partners ieder geval als te smal gezien. Ook de jongens en mannen
moeten betrokken worden. In andere gemeenten vinden samenwerkingspartners
het soms juist storend dat andere doelgroepen ook betrokken worden (zoals
LHBTI+). Zij vinden dat dit programma alleen voor vrouwen en meisjes moet zijn.
Een goede afstemming daarover is dus nodig.

-

Een aantal samenwerkingspartners geeft aan dat ze het fijn zouden vinden als de
gemeente een meer faciliterende rol op zich neemt om het contact binnen de
gemeente én daarbuiten te stimuleren. Het gaat daarbij om het verzamelen van
contacten en deze warm houden. Anderen geven juist aan dit juist niet afhankelijk
moet zijn van de gemeente, maar meer op zichzelf moet staan en dat een te grote
rol van de gemeente in de coördinatie in praktijk zorgt voor teveel afhankelijkheid
van één persoon.

-

Te veel bureaucratie, bijvoorbeeld rondom aanbestedingsprocessen, vertraagt de
inzet.

-

Financiële middelen zijn bij gemeenten en soms ook bij partners ‘geoormerkt’. Dit
betekent dat ze alleen aan bepaalde doelen mogen worden uitgegeven
(bijvoorbeeld aan veiligheid of aan diversiteit). Dit maakt het vaak niet mogelijk
om de middelen te bundelen om daar gezamenlijke acties mee uit te voeren.

-

Behoefte aan een langere termijnvisie vanuit de gemeente en OCW, met name
met het oog op zekerheid van continuïteit en financiering. Meer zekerheid over
voortzetting van het programma Veilige Steden bij gemeenten zorgt ervoor dat
partijen de samenwerking duurzaam kunnen doorpakken. Dit laat ook toe dat er

21

binnen een langere termijnplanning op jaarbasis een aantal speerpunten kan
worden geformuleerd waar alle partners integraal op kunnen inzetten.

3.4

Samenwerking in de regio en tussen verschillende gemeenten
Naast de samenwerkingen binnen de gemeente en met partners op gemeentelijk
niveau werken verschillende gemeenten ook op regionaal niveau met elkaar samen.
Wij zien hierin drie soorten samenwerking:
(1) samenwerking in regionaal verband om zaken gezamenlijk op te pakken,
(2) samenwerking tussen vergelijkbare gemeenten in verschillende regio’s,
(3) gemeenten die elkaar om andere redenen inhoudelijk hebben gevonden op
bepaalde beleidsterreinen.
Verschillende gemeenten hebben op regionaal niveau contact met elkaar opgezocht
om kennis en informatie uit te wisselen. Dit is enerzijds door Regioplan gefaciliteerd
(zie 3.5), maar gemeenten hebben dit ook op eigen initiatief gedaan. Met name na de
ideeënfase lijkt de voorkeur bij een aantal gemeenten uit te gaan naar het opereren in
kleine clusters van gemeenten. Regionale samenwerking biedt kansen om gezamenlijk
op te trekken met dezelfde samenwerkingspartners en op deze wijze bij elkaars
activiteiten aan te haken en/of gezamenlijk kosten te delen.
Ook zien we uitwisseling tussen gemeenten die niet bij elkaar in de buurt liggen. Het
gaat daarbij om gemeenten die om uiteenlopende redenen vergelijkbaar zijn,
bijvoorbeeld vanwege hun omvang (grote steden) of omdat ze studentensteden zijn.
Zij kunnen ideeën, ervaringen maar vooral best practices uitwisselen om zo de aanpak
effectiever te laten zijn. De startbijeenkomst van het programma Veilige Steden in
Utrecht was het startpunt voor enkele van deze samenwerkingen.
Tot de derde categorie behoren gemeenten die elkaar hebben gevonden vanwege
gemeenschappelijke belangen of inzichten. Een voorbeeld hiervan is de G4 en Tilburg.
Zij hebben gezamenlijk een beleidsreactie gegeven op het wetsvoorstel voor de
strafbaarstelling van straatintimidatie. Die aanleiding is aangegrepen om contact te
onderhouden op dit thema.

3.5

Ervaring met ondersteuning door Regioplan
V e r lo o p v an d e o n d e rs t eu n in g
Regioplan was genoodzaakt om flexibel met de invulling van hun ondersteunings programma om te gaan omdat de maatschappelijke ontwikkelingen en corona een
enorme impact hadden op de uitvoering van het programma Veilige Steden bij
gemeenten. Regioplan heeft meer maatwerk aan gemeenten geleverd dan
oorspronkelijk de bedoeling was.
Het feit dat veel contactmomenten en activiteiten digitaal hebben plaatsgevonden was
niet gepland, maar Regioplan is hier flexibel mee omgesprongen en de georganiseerde
activiteiten waren volgens Regioplan succesvol. Onlangs heeft Regioplan wel weer een
fysieke bijeenkomst voor de gemeente Leiden georganiseerd. Toen merkte men dat de
ontwikkelde werkwijzen voor digitale ondersteuning, met een paar kleine
aanpassingen, ook in een fysieke setting goed werken.

22

De mate van deelname aan activiteiten verschilde per gemeente. Dit hing sterk af van
het onderwerp van de activiteit. Een aantal gemeenten heeft met meerdere
activiteiten meegedaan terwijl gemeenten als Zaanstad of Almere geen gebruik
hebben gemaakt van de activiteiten van Regioplan. Daarnaast is de beoogde
specifieke begeleiding voor de G4 niet uitgevoerd omdat de gemeenten hier zelf geen
behoefte aan hadden.
E rv a rin g en v an g e mee n t en me t o n d er s teu n in g d o o r R eg io p l an
De wijze waarop de ondersteuning door Regioplan is ervaren door gemeenten
verschilt. Dat komt door de verschillende behoeften van gemeenten. Gemeenten als
(bijvoorbeeld) Amsterdam en Almelo zijn bijvoorbeeld nauwelijks vergelijkbaar
vanwege hun omvang en omdat de een al langer actief is op het gebied van Veilige
Steden.
Gemeenten gaan bij deelname aan het programma door een aantal fasen heen.
-

Opstartfase, waarbij plannen ontwikkeld worden

-

Uitvoeringsfase

-

Borgingsfase

De mate en intensiteit van contact tussen gemeenten en Regioplan liep zeer uiteen en
hing vooral samen met de fase waarin de gemeente zich bevond. Ongeacht de fase
waarin het contact plaatsvond tussen de gemeenten en Regioplan verliep de
communicatie en afstemming volgens de gemeenten prettig. De gemeenten zijn zeer
te spreken over de kwaliteit van de ondersteuning en de expertise van de mensen bij
Regioplan.
Met name bij het opzetten of het verder uitwerken van het plan van aanpak, het
helder krijgen van definities, de kadering van de aanpak en het leveren van informatie
over het thema vonden gemeenten het prettig dat ze contact konden zoeken met
Regioplan. Over dit laatste punt geeft één gemeente aan dat het voor nieuwe
deelnemende gemeenten handig zou zijn als Regioplan een soort startdocument aan
kan leveren met een algemene beschrijving van al het relevante onderzoek op het
thema, landelijke en eventueel regionale cijfers en verschillende s oorten aanpakken
voor verschillende doelgroepen. Dit kan gemeenten helpen bij het opstellen van beleid
en met de verantwoording richting de gemeenteraad.
De individuele ondersteuningsbehoefte van Regioplan neemt bij de gemeenten tijdens
de uitvoeringsfase af. Zeker als acties en activiteiten eenmaal lopen. Gemeenten
geven aan dat hun budget niet veel ruimte biedt om nog meer acties uit te zetten en
bij die uitwerking dan ondersteuning van Regioplan te vragen. Wel heeft een aantal
gemeenten contact met Regioplan over monitoring en effectmeting van hun aanpak.
Gemeenten waarbij de zaken goed lopen hebben geen behoefte aan een grotere rol
voor Regioplan of een intensivering van het contact. Wel gaven enkele gemeenten aan
dat ze meer behoefte had aan praktische ondersteuning zoals dat bij Movisie in het
kader van het Programma Regenboogsteden mogelijk is. Daarbij werd de aanpak van
Regioplan als iets te veel ‘wetenschappelijk’ betiteld, met te weinig concrete
handvatten voor beleidsmedewerkers.
De rol van Regioplan kan bij het goed borgen van beleid weer groter worden, omdat
Regioplan daar wederom een adviserende rol kan vervullen en via kennisdeling inzicht
kan geven in hoe andere gemeenten dit vormgeven. Het borgen van het beleid is
echter bij de meeste gemeenten niet aan de orde, omdat ze midden in de

23

uitvoeringsfase zitten en de toekomst van het programma onduidelijk is. De
langetermijnvisie ontbreekt daarbij nog vaak.
Uit de deelnames aan de kennis- en werksessies blijkt dat de gemeenten allemaal een
iets andere ondersteuningsbehoefte hebben. De toegevoegde waarde van de sessies
hangt vooral samen met de mate waarin een gemeente al beleid heeft ontwikkeld en
uitvoert. Voor gemeenten die nog bezig zijn met de ontwikkeling van beleid en
activiteiten is de toegevoegde waarde groter dan gemeenten die verder zijn met de
beleidsontwikkeling en –uitvoering. Deze laatste groep ervaart dat ze vooral kennis
overbrengen in plaats van ophalen. Deze gemeenten hebben ook echt behoefte aan
inhoudelijke verdieping op het thema waarmee ze een stap kunnen maken. Een
voorbeeld van deze inhoudelijke verdieping zou bijvoorbeeld kunnen door het
presenteren van een casus of stellingen en het op die manier in gesprek gaan met
verschillende gemeenten over hoe zij daar mee om zouden gaan. Op dit moment lijkt
er in de uitvoeringsfase met name een toegevoegde waarde te zijn voor beginnende
en kleinere gemeenten.

3.6

Borging van de aanpak
Zoals de aanpak per gemeente verschilt, verschilt ook de wijze waarop de aanpak is
geborgd. Sommige (grote) gemeenten hadden de aandacht voor het onderwerp en de
aanpak al geborgd vóór de start van het programma Veilige Steden, andere
gemeenten zijn momenteel nog aan het nadenken over de manier waarop de aanpak
het beste kunnen borgen. De betrokken afdelingen van de gemeente zijn bepalend
voor de financiën, draagvlak en borging, maar vaak is het onderwerp slechts bij één
afdeling én bij één ambtenaar belegd.
Veel gemeenten waren op het moment van interviewen 5 in afwachting van het nieuwe
coalitieakkoord dat wordt vastgesteld naar aanleiding van de
gemeenteraadsverkiezingen die in maart 2022 hebben plaatsgevonden. De keuzes die
binnen een gemeente worden gemaakt zijn erg afhankelijk van de politieke kleur. Dat
er om de vier jaar sprake kan zijn van een nieuwe politieke samenstelling maakt dat
het erg lastig is om afspraken structureel te borgen. Het feit dat prioriteiten en
aandachtsgebieden kunnen veranderen blijkt uit een voorbeeld uit een gemeente die
een motie had aangenomen voor een plan van aanpak tegen straatintimidatie. Door
wisseling van de samenstelling van het ambtelijk bestuur wordt die motie niet meer
ondersteund door het zittende bestuur. Met als gevolg dat het zittende bestuur een
motie moet uitvoeren die geen draagvlak meer heeft.
Voor de borging van de actiepunten en het draagvlak binnen een gemeente is het van
belang welke afdelingen binnen een gemeente betrokken zijn bij de aanpak. H et
thema veiligheid voor vrouwen en meisjes kan op verschillende wijzen organisatorisch
zijn belegd bij een gemeente. De afdeling (cluster, domein, sector) waar het is belegd,
kan bepalend zijn voor zowel de aandacht als de koers en zelfs het draagvlak van een
het onderwerp. De betrokken afdeling binnen een domein/cluster is bepalend voor de
borging en de verantwoordelijkheid. Zo is de burgemeester bijvoorbeeld
verantwoordelijk voor de veiligheid en handhaving binnen een gemeente is een
wethouder verantwoordelijk voor het sociale domein. Als het onderwerp onder de
verantwoordelijkheid van de burgemeester valt én de burgemeester erg betrokken is
vergroot dit de kans dat het kan rekenen op voortdurende aandacht binnen een
gemeente.
5

24

Mei en juni 2022

Bij veel gemeenten is de aanpak belegd bij een afdeling die gaat over veiligheid,
sociaal beleid, gezondheid of inclusie. Vaak wordt de aanpak bij één afdeling belegd,
maar is er wel overlap met andere afdelingen. Afdelingen die vaak zijdelings
betrokken zijn bij de aanpak zijn onderwijs, jeugd, zorg, horeca en sport en beweging.
Zowel gemeenten als samenwerkingspartners geven aan dat ze het lastig vinden dat
er niet altijd afdeling overstijgend wordt gewerkt binnen een gemeente. De
eindverantwoordelijkheid is vaak bij één afdeling belegd, waardoor andere afdelingen
geen verantwoordelijkheid nemen en naar elkaar wijzen. Hoewel afdeling
overstijgende uitvoering vaak lastig blijkt te zijn, komen de financiën voor activiteiten
wel vaak uit het budget van verschillende afdelingen.
Het onderwerp is vaak hoofdzakelijk bij één afdeling belegd waar één ambtenaar de
werkzaamheden voor Veilige Steden in zijn portefeuille heeft. Grote gemeenten
ontvangen én beschikken over budget waarmee zij een ambtenaar fulltime in kunnen
zetten voor dit onderwerp. Maar met name in de kleinere gemeenten is dit een
portefeuille die parttime wordt toegevoegd aan het takenpakket en naast andere
werkzaamheden/onderwerpen moet worden uitgevoerd. Het onderwerp wordt snel
gezien als ‘een ondergeschoven kindje’. Om een goede aanpak voor dit politiek
gevoelige onderwerp te realiseren is kennis van het onderwerp nodig én een netwerk
binnen de gemeente.
De borging van deze werkzaamheden is fragiel doordat ze vaak in combinatie met
bestaande werkzaamheden moeten worden uitgevoerd, het dossier bij één ambtenaar
wordt belegd én het een onderwerp is dat affectie, daadkracht, netwerk en kennis
vereist. Bij personeelsverloop bestaat het risico dat de kennis en inzet op het dossier
verloren gaat. Daarbij kampen meerdere gemeenten met personeelsverloop en is het
in de huidige krappe arbeidsmarkt lastig om vervangende medewerkers aan te
trekken.
Gezien de kwetsbaarheid van de borging heeft verloop van personeel grote gevolgen
voor de activiteiten én de samenwerking met samenwerkingspartners. In de
interviews met gemeenten én samenwerkingspartners kwam daarom vaak naar voren
dat veel activiteiten stagneerden door de personele wisselingen in de ambtelijke
organisatie. Dat de activiteiten erg afhankelijk zijn van de ambtenaar/trekker binnen
de gemeente blijkt uit de interviews, maar werd ook duidelijk doordat het programma
in één gemeente niet werd gecontinueerd nadat de betreffende ambtenaar vertrok.

25

Output: activiteiten

4

In dit hoofdstuk lichten we de activiteiten toe die de gemeenten hebben ondernomen
in het kader van het programma Veilige Steden. Op basis van een inventarisatie van
activiteiten en de gesprekken met gemeenten zijn we gekomen tot een indeling van
vier typen waaronder alle activiteiten kunnen worden geschaard:

4.1



onderzoek, informatie- en kennisvergaring (paragraaf 4.1),



preventie (4.2),



interventie (4.3),



repressie (4.4).

Onderzoek, informatie- en kennisvergaring
A c t i vi t ei t en
De meeste gemeenten begonnen bij aanvang van het programma met een grote
informatieachterstand. De omvang van het probleem en waar het precies plaatsvond
in hun stad, was vaak niet bekend. Daarom begonnen vrijwel alle gemeenten
allereerst met nader onderzoek:


Ten minste drie gemeenten hielden een grootschalige enquête onder hun
bevolking. Vaak gevolgd door diepte-interviews of groepsgesprekken met de
respondenten of gesprekken met speciale focusgroepen zoals vrouwen, migranten
of gehandicapten.



Gemeenten lieten specifiek onderzoek doen naar straatintimidatie en seksueel
grensoverschrijdend gedrag in hun stad. Zo werd in studentensteden vaak gericht
onderzoek gedaan naar grensoverschrijdend gedrag bij studenten.



Ook gingen gemeenten in gesprek met voor hen bekende samenwerkingspartners
zoals het Centrum voor Seksueel Geweld van de GGD en het
antidiscriminatiebureau Radar om meer inzicht te krijgen in de lokale situatie.



In vrijwel alle gemeenten werden meldpunten ingericht waar bezorgde burgers
en/of slachtoffers melding kunnen doen van straatintimidatie en seksueel
overschrijdend gedrag. Wie hulp wenst wordt door het meldpunt doorverwezen
naar websites met informatie, bijvoorbeeld van Slachtofferhulp. Tegelijkertijd
bieden de meldingen inzicht in het aantal incidenten van straatintimidatie.

R e su lt a t en
Deze eerste onderzoeken toonden aan dat straatintimidatie en seksueel
grensoverschrijdend gedrag een groter probleem vormden dat tot dan toe gedacht. In
de meeste gemeenten hielp deze informatie beleidsmedewerkers om de urgentie van
het probleem aan te tonen. Eén gemeente noemde het zelfs een vereiste om de
gemeenteraad zover te krijgen dat zij hier geld voor beschikbaar wilde stellen.
De onderzoeken leverden informatie op over:
o

Omvang van straatintimidatie en de manieren waarop het voorkomt.

o

Omvang van seksueel grensoverschrijdend gedrag bij vrouwelijke studenten.

o

Locaties waar het plaatsvindt en daaraan gekoppeld de zogeheten risicogebieden.
Dit blijkt breder te zijn dan alleen rondom de horeca.

o

Samenstelling van de doelgroep. Naast meisjes en vrouwen, krijgen ook vaak
gehandicapten, migranten en leden van de LHBTI+ gemeenschap met deze
problematiek te maken.

o

26

Kenmerken van de daders.

o

Aantal meldingen van straatintimidatie en grensoverschrijdend gedrag.

Op basis van deze gegevens pasten gemeenten hun plan van aanpak aan naar de
lokale situatie. Soms werd de oorspronkelijke doelgroep van meisjes en vrouwen
uitgebreid naar meer specifieke groepen potentiële slachtoffers of juist potentiële
daders. Andere gemeenten namen juist meer risicogebieden op in hun plannen. Di t
niet alleen om gerichter voorlichting te kunnen geven aan professionals en
omstanders, maar soms ook om meteen actie te kunnen ondernemen op die locaties.
Bijvoorbeeld door het plaatsen van meer straatverlichting en/of het verhogen van de
handhaving op die locatie.

4.2

Preventie
A c t i vi t ei t en
Om de straten veiliger te maken voor meisjes en vrouwen hebben gemeenten fors
ingezet op preventie. Met campagnes, voorlichting op scholen, trainingen aan
professionals en ludieke acties willen zij de bevolking alleree rst bewust maken van de
problematiek. In de verwachting dat burgers, vanuit een beter begrip van de situatie,
hun gedrag aan zullen passen.
Gemeenten maakten gebruik van een breed scala aan activiteiten:


Meer dan de helft van alle gemeenten liet een lokale grootschalige
publiekscampagne ontwikkelen. Dit werd vaak gecombineerd met een verwijzing
naar een meldpunt of website waar meer informatie te vinden is over
straatintimidatie.



Circa de helft van de gemeenten haakte aan bij de landelijke campagne ‘B en jij
OK?’ van het Rutgers Expertisecentrum Seksualiteit. Afhankelijk van de lokale
risicogebieden werden campagneposters opgehangen in het centrum en de horeca,
maar ook bij bushaltes en in het openbaar vervoer.



Zeker drie gemeenten financierden ludieke acties zoals de naroeptunnel in Tilburg,
de sprekende billboards in Utrecht of de stadswandeling langs de Groningse
catcalls waarbij voorbijgangers worden geconfronteerd met dezelfde intimiderende
teksten die vrouwen daar te horen kregen.



Eén gemeente organiseert jaarlijks een conferentie voor onderwijs- en
jeugdprofessionals over dit onderwerp.



Vrijwel alle gemeenten bieden trainingen aan voor professionals op het gebied van
welzijn, jeugd en sport. Dit meestal in samenwerking met of door
maatschappelijke organisaties zoals Vizier.



Diverse gemeenten bieden voorlichting aan voor scholieren en/of studenten.



In zeker twee gemeenten zijn met hulp van de gemeenten podcasts opgenomen
over grensoverschrijdend gedrag.

R e su lt a t en
Het is gemeenten gelukt om het onderwerp straatintimidatie en grensoverschrijdend
gedrag uit de stilte en in de openbaarheid te brengen. Waar v óór het programma
Veilige Steden vooral professionals het probleem erkenden, wordt het nu door vele
organisaties en inwoners besproken en bediscussieerd. Of dit daadwerkelijk ook tot
een gedragsverandering heeft geleid, is nog niet te zeggen.

27

De belangrijkste opbrengsten:
o

Het aantal meldingen van straatintimidatie nam toe. Diverse gemeenten zagen
een direct verband tussen een publiekscampagne en een meteen daarop volgende
toename van het aantal meldingen.

o

Publiekscampagnes en vooral de ludieke acties zorgden ervoor dat
straatintimidatie niet alleen lokaal, maar ook landelijk, breeduit werd
bediscussieerd.

o

Ludieke acties en podcasts genereerden media-aandacht waardoor een groter
publiek werd bereikt.

o

Er zijn samenwerkingsverbanden ontstaan met maatschappelijke organisaties van
waaruit structureel trainingen verzorgd kunnen worden voor professionals.

o

De meeste gemeenten hebben voorlichtingsmateriaal, cursussen of lespakketten
ontwikkeld of laten ontwikkelen om seksueel grensoverschrijdend gedrag
bespreekbaar te maken op scholen en/of universiteiten.

o

In diverse gemeenten werd gezocht naar een aansluiting met reeds bestaande
voorlichtingscampagnes voor scholieren zoals die rond omgaan met geld en
wapens.

o

Het aantal gevolgde trainingen en cursussen door professionals en op scholen
en/of universiteiten bleef door de beperkingen rond het Coronavirus achter op de
planningen. Momenteel is er in veel gemeenten sprake van een inhaalslag.

o

In sommige gemeenten is het gelukt om structureel jaarlijks
voorlichtingscursussen aan scholieren en/of aankomende studenten aan te bieden.

o

In studentensteden zijn er gesprekken gestart met besturen van
studentenverenigingen over seksueel grensoverschrijdend gedrag.

Gemeenten hebben op grond van deze opbrengsten de publiekscampagne als middel
omarmd. De meesten zouden het liefst jaarlijks een terugkerende campagne voeren.
Echter is het nog onzeker of dit in iedere gemeente wel financieel haalbaar is. In circa
een kwart van de gemeenten worden al wel nieuwe publiekscampagnes ontwikkeld.
Een onvoorzien effect is dat er ook een wisselwerking is ontstaan tussen verschillende
campagnes en burgerinitiatieven. Zo krijgen de door vrouwen op straat gekalkte
catcalls in steeds meer steden navolging. Ook hebben de initiatiefnemers van het
biermerk LUST vrouwonvriendelijke teksten op hun etiketten laten drukken. Dit om
ongewenst gedrag meteen tijdens het uitgaan bespreekbaar te maken.

4.3

Acties gericht op interventie
A c t i vi t ei t en
Naast preventieve maatregelen hebben gemeenten ook activiteiten opgezet die gericht
zijn op interventie 6. Het gaat bijvoorbeeld om workshops waarin meisjes en vrouwen
leren hoe ze om kunnen gaan met intimiderend gedrag. Of trainingen aan jongens en
mannen. Daarin ligt de focus op gendergelijkheid: het verkleinen van de verschillen
tussen vrouwen en mannen en het wegenemen van stereotypen. Daarnaast bieden
gemeenten trainingen aan voor omstanders die mogelijk kunnen interveniëren
wanneer zij getuige zijn van intimiderend gedrag. Deels zijn dit professionals zoals
bus- en horecapersoneel en deels ook ‘reguliere’ omstanders. Ook werkten gemeenten
aan het veiliger maken van de omgeving.

6

De activiteiten zijn wel opgezet en aangeboden, maar konden niet alle volgens de planning plaatsvinden door
beperkingen als gevolg van de Covid-19 pandemie.

28

Activiteiten die in dit kader zijn opgezet:


Workshops en dialoogsessies voor scholieren en studenten waarin zij samen via
gesprekken vaststellen wat voor hen gezonde seksuele grenzen zijn.



Workshops voor jongens en mannen over thema’s als ‘voorkomen van geweld’ en
‘werken aan een gezonde ontwikkeling van de seksualiteit’, waarbij mannen door
middel van interactie worden aangezet na te denken over de stereotypen van
zogenaamd mannelijk gedrag.



Groepstrainingen voor jongeren waarin ze leren hoe ze kunnen omgaan met
groepsdruk.



Oprichten van ambassadeurschap onder jongeren.



Hulp en trainingen aan specifiek buitenlandse vrouwen.



Trainingen aan horecapersoneel, zoals Safe Clubbing, waarin zij leren in een vroeg
stadium van seksueel overschrijdend gedrag op te treden.



Trainingen aan buschauffeurs om op te kunnen treden bij intimiderende situaties
in het openbaar vervoer.



Omstanderinterventie-trainingen.



Straattheateracties waarbij acteurs met behulp van gespeelde scenes bewust
reacties willen oproepen bij willekeurige voorbijgangers.



Inzet van suswachten, speciaal getrainde beveiligers en sociaal werkers die deescalerend optreden bij ongeregeldheden in uitgaansgebieden.



Het structureel bespreken van meldingen in wijken in de veiligheids-overleggen.
en waar nodig maatregelen nemen.



Aanpassing fysieke openbare ruimte van een risicogebied door het plaatsen van
camera’s en/of aanpassing van de verlichting of door het verplaatsen van een
overlast gevende Jongerenontmoetingsplek (JOP).

R e su lt a t en
Gemeenten hebben bij de uitvoering van deze activiteiten het meest last gehad van de
richtlijnen en maatregelen in het kader van de Covid-19 pandemie. Zo konden veel
trainingen en workshops niet doorgaan omdat daarvoor fysieke aanwezigheid was
vereist. En juist dat was tijdens de lockdowns niet mogelijk.
Ook bestonden sommige trainingen, zoals die voor horecapersoneel, vaak uit
meerdere sessies. Tegen de tijd dat de tweede sessie kon plaatsvinden, bleek het
personeel dat het eerste deel van de training had gevolgd al niet meer werkzaam te
zijn voor het bedrijf.
Na de Coronaperiode zetten personeelstekorten de uitvoering van de trainingen verder
onder druk. Bedrijven en scholen meldden niet genoeg personeel te hebben om
mensen te kunnen vrijmaken voor het volgen van workshops.
Concreet betekent dit:
o

In slechts enkele gemeenten zijn workshops gericht op jongeren van start gegaan,
waarbij die ook nog eens door de Coronamaatregelen lange tijd hebben stil
gelegen.

o

Ook workshops op scholen hebben nog nauwelijks plaatsgevonden. In enkele
gemeenten is daar onlangs alsnog een start mee gemaakt.

o

Twee gemeenten hebben een speciaal hulp- en trainingstraject opgezet voor
Buitenlandse vrouwen. Dit doen zij samen met lokale hulpinstanties.

o

In circa de helft van de gemeenten is begonnen met het trainen van
horecapersoneel in op zijn minst één horecagelegenheid.

o

Omstandertrainingen, straattheateracties en trainingen voor buschauffeurs zijn er
nog niet of nauwelijks geweest.

29

o

De meeste gemeenten hebben vaste samenwerkingspartners gevonden die de
workshops voor hen uitvoeren. Vaak zijn dit organisaties die voor meerdere
gemeenten werken zoals Sex Matters, Stichting Stop Straatintimidatie en
Emancipator.

o

In één gemeente worden suswachten al drie jaar structureel ingezet.

o

In zeker drie gemeenten is de fysieke ruimte aangepast om de locatie veiliger te
maken.

4.4

Repressie
A c t i vi t ei t en
Vrijwel alle gemeenten willen dat straatintimidatie strafbaar wordt gesteld. Enerzijds
willen zij dat om een duidelijke normering neer te zetten over wat wel en niet
getolereerd wordt in deze maatschappij. Anderzijds heeft het ook een praktische kant:
het geeft hun ook middelen om hierop te kunnen handhaven. Binnen de gemeente is
dit een directe aanleiding om de afdeling handhaving bij het dossier te betrekken en
buiten de gemeente zou dit de gelegenheid geven om contacten met de politie op te
bouwen.
Activiteiten die gemeenten ondernamen:


Vier gemeenten stelden in 2018 straatintimidatie strafbaar in hun Algemene
Plaatselijke Verordening (APV). Deze verboden kregen de naam sis -verbod, omdat
deze intimidatie vooral gekoppeld was aan verbale uitingen.



Eén gemeente nam strafbaarstelling van straatintimidatie in 2022 op in haar APV.
Daar is de intimidatie meer gekoppeld aan gedragingen die overlast of hinder
veroorzaken.



Diverse gemeenten hebben plannen opgesteld om de bevoegdheden van
Buitengewoon Opsporingsambtenaren (boa) en handhavers uit te breiden.



Meer gerichte inzet van politie op hoog risicogebieden.



De vier grote steden en Tilburg overleggen regelmatig met elkaar over de aanpak
van straatintimidatie. Gezamenlijk zijn zij nauw betrokken bij de consultatie van
de wijziging van de Wet Seksuele Misdrijven waarin seksuele intimidatie strafbaar
wordt gesteld.

R e su lt a t e n
Tot op heden is er nog geen wettelijke basis voor strafbaarstelling van
straatintimidatie. In 2019 oordeelde het gerechtshof van Den Haag dat ‘sis -verboden’
onrechtmatig zijn omdat die in strijd zijn met de vrijheid van meningsuiting.
Gemeenten mogen niet aan dit grondrecht tornen. Alleen de wetgever is bevoegd om
dergelijk gedrag strafbaar te stellen.
Daarmee werd de strafbaarstelling via de APV’s in de eerste vier gemeenten,
Amsterdam, Rotterdam, Tilburg en Breda, weer buiten werking gesteld. Of de dit jaar
ingevoerde strafbaarstelling in Enschede wel aan de huidige wetgeving voldoet, is nog
onbekend. Er zijn nog geen rechtszaken over gevoerd.
Momenteel zijn er twee wetsvoorstellen in voorbereiding om seksuele intimidatie
strafbaar te stellen. Zo is er een initiatiefwetsvoorstel van de leden Asscher en Van
Toorenburg om seksuele intimidatie in het openbaar strafbaar te stellen. Daarnaast
werkt de minister van Justitie en Veiligheid aan een aanpassing van de Wet Seksuele
Misdrijven waarin ook voor het eerst seksuele intimidatie strafbaar wordt gesteld.

30

Zodra er een wettelijke basis voor strafbaarstelling van seksuele straatintimidatie is,
zullen gemeenten de inzet van politie, boa’s en handhavers hierop aanpassen.
Gemeenten gaven daarbij aan dat zij behoefte hebben om op dit punt met andere
gemeenten te overleggen over de aanpak.

31

Outcome: effecten, toegevoegde waarde,
knelpunten en blik op de toekomst

5

Op basis van de inzichten uit de vorige hoofdstukken en de gesprekken met
gemeenten en samenwerkingspartners, schetsen we in dit hoofdstuk (voor zo ver
mogelijk) de effecten van de activiteiten (paragraaf 5.1). Ook kijken we naar de
belangrijkste toegevoegde waarde die het programma daarbij heeft gehad (5.2).
Vervolgens belichten we de knelpunten die de gemeenten in de uitvoering en borging
ervaren (5.3). Ten slotte kijken we ook vooruit naar de wensen en behoeften van
gemeenten ten aanzien van de toekomst van het veilig maken van hun stad voor
vrouwen en meisjes (5.4).

5.1

Effecten van activiteiten
C o n tex t: Co vi d - 1 9 p an d em ie
Voordat we ingaan op de effecten en behaalde resultaten binnen het programma, is
het van belang om het juiste beeld van de context van activiteiten te schetsen. Veel
van de geplande of voorziene activiteiten konden namelijk geen doorgang vinden
vanwege de Covid-19 pandemie. Het ging daarbij vooral om activiteiten waarbij
ontmoeting en persoonlijke contacten een belangrijke rol speelden.
De belangrijkste gevolgen van de maatregelen als gevolg van de pandemie waren als
volgt:


Uitstellen bijeenkomsten / workshops. Veel bijeenkomsten zijn afgelast of
uitgesteld. Een aantal heeft later alsnog plaatsgevonden of in een online omgeving
plaatsgevonden. Voor sommige workshops geldt dat het niet wenselijk is als ze in
een online omgeving worden verzorgd. Dat heeft te maken met de opzet van de
workshop, de gevoeligheid van het onderwerp (creëren veilige omgeving) en het
ontbreken van interactie. Zo waren leerlingen bijvoorbeeld bang dat ze gefilmd
werden.



Verschuiving prioritering. Samenwerkingspartners zoals horeca, scholen en
GGD’en hadden hun prioriteiten elders liggen. Dat zorgde ervoor dat personeel
anders werd ingezet, er geen financiële mogelijkheden waren tot deelname en het
lastig was om activiteiten gezamenlijk op te pakken. Bij weinig animo besloot een
gemeente om de training volledig te vergoeden.



Personeelsverloop. Horecagelegenheden moesten door de
veiligheidsmaatregelen hun deuren sluiten en veel personeel is elders gaan
werken. In combinatie met de huidige krapte van de arbeidsmarkt zorgt dat voor
een gedeeltelijk nieuw personeelsbestand toen de horecazaken weer open
mochten. In één gemeente leidde dat er bijvoorbeeld toe dat een workshop van
een samenwerkingspartner minder efficiënt kon worden uitgevoerd dan gepland.
De workshop was namelijk verdeeld in twee delen. Bij heropening van de horeca
bleek dat het gehele personeelsbestand waaraan het eerste deel van de training
was gegeven was weggevallen. Dat resulteerde in een gehele nieuwe start van de
training. De kennis was door het personeelsverloop verloren gegaan.

Covid-19 had echter niet alleen een verstorend effect op het programma. Eén
samenwerkingspartner gaf aan dat de opkomst van videobellen grote toegevoegde
waarde had. Bijeenkomsten konden gemakkelijker online worden gehouden. Zo kon

32

iedereen laagdrempelig deelnemen. Doordat veel activiteiten niet door konden gaan
was er ook meer gelegenheid voor het vergroten van kennis over het onderwerp en
gerelateerde subonderwerpen. Zo geeft een samenwerkingspartner aan dat zij
gedurende de coronapandemie meer outreachend te werk kon gaan en dat er ruimte
was om te adviseren bij vraagstukken.
E f fec t en v an ac t iv i te it en
Vrijwel alle gemeenten zeggen dat ze nog vrijwel niets kunnen zeggen over de
behaalde resultaten met betrekking tot de veiligheid op straat. Of meisjes en vrouwen
zich veiliger zijn gaan voelen, is lastig te meten. Dit komt deels door het ontbreken
van nulmetingen en door het verstorende effect van de Coronamaatregelen, die geen
goed beeld schetsen van de ‘normale’ situatie op straat en in het uitgaansleven. Ook
loopt het programma nog te kort om nu al de gewenste effecten te zien. Voor een
echte cultuurverandering is langere tijd nodig.
Desondanks spreken gemeenten van een grote stap voorwaarts in de aanpak van
straatintimidatie. Deelname aan het programma heeft hen het volgende gebracht:


Gemeenten hebben meer kennis en inzicht gekregen in de lokale situatie. Hierdoor
weten ze beter welke groepen burgers het vaakst lastig gevallen worden én op
welke locaties dat gebeurt.



Er is meer bewustwording gekomen onder zowel inwoners als professionals over
wat straatintimidatie is, hoe het voelt en hoe vaak het voorkomt. Op grond
hiervan kunnen burgers beter oordelen wat ‘normaal’ of ‘niet normaal’ gedrag is.



De meldingsbereidheid van slachtoffers en gedupeerden is toegenomen, waardoor
er beter zicht is op de omvang van het probleem en slachtoffers ook eerder hulp
kunnen krijgen.



De aanpak van straatintimidatie is in de afgelopen jaren op de lokale politieke
agenda gezet.



Gemeenten hebben een uitgebreid programma van voorlichting en workshops
ontwikkeld rond straatintimidatie dat ook in de toekomst structureel ingezet kan
worden.



Het programma heeft gezorgd voor een betere samenwerking met
maatschappelijke organisaties. Partijen weten elkaar nu te vinden.



In diverse gemeenten is er ook een betere samenwerking ontstaan tussen
verschillende ambtelijke afdelingen zoals welzijn, openbare veiligheid en
bijvoorbeeld sport.

Er zijn ook een aantal zaken nog niet bereikt:


Gemeenten kunnen nog niet handhaven op straatintimidatie. Eerdere pogingen dit
via de APV te regelen, strandden bij de rechter. Vooralsnog is het wachten op
nieuwe wettelijke regelgeving.



Vooral workshops waarvoor het wenselijk is dat de deelnemers persoonlijk
aanwezig waren, konden lange tijd door de Coronamaatregelen niet worden
aangeboden. Daarbij ging het bijvoorbeeld over workshops die vrouwen, mannen
en omstanders moesten helpen beter te interveniëren bij grensoverschrijdend
gedrag.

Alles overziend zeggen gemeenten in de afgelopen jaren een stevige basis te hebben
gelegd voor een verdere aanpak van straatintimidatie. Aandacht voor dit thema blijft
echter van cruciaal belang. Het veranderen van normen en gedragingen door burgers
vergt een lange adem.

33

5.2

Toegevoegde waarde programma Veilige Steden
Hoewel de gemeenten nog onvoldoende inzicht hebben in effecten en ze nog niet alle
gewenste resultaten hebben kunnen behalen, geven de gemeenten wel aan dat het
programma Veilige Steden op verschillende vlakken een impuls geeft aan het beleid en
de activiteiten. Daarbij worden de aandacht en urgentie die vanuit het programma
spreekt uitdrukkelijk benoemd en ook de financiële bijdrage vanuit het ministerie van
OCW wordt als een toegevoegde waarde gezien. Inhoudelijk benoemen meerdere
gemeenten ook de ondersteuning door Regioplan als een toegevoegde waarde van het
programma.
A an d ac h t en u rg en t ie
Doordat er een landelijk programma is, waarbij ook financiële middelen beschikbaar
worden gesteld, krijgt het onderwerp veiligheid van vrouwen en meisjes ook op lokaal
niveau aandacht. Gemeenten zien dat OCW het belangrijk vindt en krijgen bovendien
tools in handen om er werk van te maken. Bij grote gemeenten stond het onderwerp
al op de politieke agenda en fungeerde het programma als versterkende factor. In
andere steden is het programma aanleiding geweest voor agenderi ng.
Ook indirect zorgt het programma voor een toegenomen aandacht binnen de
gemeente. In een aantal gemeenten is de financiering in het kader van het
programma namelijk ingezet om onderzoek uit te voeren. De veelal schokkende
resultaten van het onderzoek resulteerde in alle gevallen in aandacht voor het
onderwerp. De inzichten uit de onderzoeken hebben zo de urgentie vergroot en waren
aanleiding voor de invulling van een plan van aanpak.
F in an c ië l e s teu n
De financiering vanuit het ministerie van OCW heeft de gemeenten mogelijkheden
gegeven om actief werk te maken van de veiligheid voor vrouwen en meisjes. Dat is
op verschillende wijzen gebeurd. In sommige gemeenten kon er meer capaciteit (in
termen van FTE) op het onderwerp worden ingezet. In andere gemeenten zijn er
activiteiten door samenwerkingspartners gefinancierd. De financiële bijdrage die
gemeenten krijgen in het kader van Veilige Steden is veelal bepalend voor het aantal
activiteiten dat een gemeente kan uitvoeren. De eis van cofinanciering zorgt voor een
grotere mate van eigen verantwoordelijkheid en eigenaarschap.
O n d e rs t eu n in g R eg io p l an
De ondersteuning door Regioplan had voor de meeste gemeenten vooral toegevoegde
waarde bij de beleidsontwikkeling en de planningsfase. Gemeenten waardeerden dat
ze contact konden zoeken met Regioplan voor gerichte hulp en ondersteuning bij het
opzetten of het verder uitwerken van het plan van aanpak, het helder krijgen van
definities, de kadering van de aanpak en het verkrijgen van informatie over het
thema. Wanneer de plannen waren gemaakt en het beleid eenmaal was opgestart,
neemt de toegevoegde waarde van de ondersteuning door Regioplan veelal wat af. In
dat stadium was er een grotere behoefte aan meer praktische ondersteuning. Wel
waarderen meerdere gemeenten de kennissessies, al verschilt daarbij wel de
kennisbehoefte, en daarmee de toegevoegde waarde van de sessies, van gemeente tot
gemeente.

5.3

Aandachts- en verbeterpunten
Gemeenten en samenwerkingspartners zijn overwegend positief over de impulsen die
het programma Veilige Steden heeft gebracht. Desondanks is er een aantal zaken niet

34

zo gelopen als gehoopt en zijn er aandachts- en verbeterpunten te benoemen, zowel
ten aanzien van de afgelopen jaren als voor een eventueel vervolg.
A an d ac h t sp u n t en b in n en d e g em e en t e
Een deel van de aandachtspunten ligt grotendeels binnen de invloedsfeer van de
gemeenten zelf. De volgende punten werden door de gemeenten zelf en door
samenwerkingspartners aangedragen:


Politieke fluctuatie: Veranderingen in de samenstelling van de gemeenteraad en
het college van B&W kan ertoe leiden dat er andere prioriteiten worden gesteld.
Dat maakt dat het lastig is om structureel beleid te realiseren. De ambtenaren zijn
afhankelijk van het zittende bestuur en dat maakt de aanpak fragiel. In veel
gemeenten (of andere partijen zoals horecagelegenheden) was de problematiek
niet herkenbaar door het bestuur en was een onderzoek of een petitie nodig om
urgentie voor het onderwerp te realiseren. Vaak waren samenwerkingspartners
het niet eens met het besluit om eerst onderzoek uit te voeren. Zij zijn zich allang
bewust van de problematiek en vinden dat zij over voldoende informatie
beschikken om sturing te kunnen geven op de aanpak. De uitkomsten van het
onderzoek heeft in alle gemeenten geleid tot erkenning en actiepunten, maar
effectmetingen blijven lastig. Dat zorgt ervoor dat de impact van de actiepunten
vaak niet zichtbaar zijn en de politiek niet cijfermatig overtuigd kan worden. Een
meldpunt zorgt er in veel gemeenten voor dat de problematiek in kaart wordt
gebracht en dat de effecten zichtbaarder worden. Er is bijvoorbeeld een toename
aan meldingen gedurende de campagne.



Personeelsverloop: In veel gemeenten is de aanpak bij één ambtenaar belegd.
Dit is een risico voor continuïteit bij personeelsverloop. Een aantal
samenwerkingspartners geeft aan dat ze hinder ondervinden wanneer er een
wisseling van personeel is bij de gemeente. Het kost tijd om de verloren kennis
weer op te bouwen, wat ten koste gaat van het budget. Eén
samenwerkingspartner gaf aan dat er door de wisseling van personeel zelfs
opnieuw onderhandeld moest worden over de activiteiten en de beschikbare
middelen. Naast verschillen in de aanpak en kennis is het netwerk ook erg
belangrijk. Bij personeelsverloop is er een groot risico dat het persoonlijk netwerk
verloren gaat. Dit gaat om het netwerk zowel binnen als buiten de gemeente.



Afdelingsoverstijgende problematiek: Zowel gemeenten als
samenwerkingspartners geven aan dat ze het lastig vinden dat er niet altijd
afdelingsoverstijgend wordt gewerkt binnen een gemeente of dat de
samenwerking binnen een gemeente afhankelijk is van het persoonlijke netwerk
(met het risico op wegvallen daarvan bij personeelsverloop). Zo gaf een
samenwerkingspartner aan dat hij voor de uitvoering van verschillende activiteiten
contact had met verschillende afdelingen en er geen sprake was van onderlinge
afstemming, terwijl de activiteiten wel impact hadden op beide afdelingen.
Wanneer er wel sprake is van afdelingsoverstijgende afstemming, kost dit veel tijd
aan overleg. Zo geeft een gemeente aan dat het maar niet lukt om een de afdeling
veiligheid te betrekken bij de aanpak. Juist in combinatie met het tekort aan
financiën is afstemming tussen afdelingen nodig voor een efficiënte aanpak.



Financiële middelen: Het budget vanuit het programma Veilige Steden wordt
vaak in zijn geheel gebruikt voor de inzet van personeel of onderzoek. Zowel
gemeenten als samenwerkingspartners geven aan dat ze graag meer activiteiten
willen ondernemen, maar dat ze niet beschikken over een toereikend budget.
Sommige samenwerkingspartners voeren daarom veel activiteiten uit op vrijwillige
basis of proberen via een andere weg subsidies te krijgen voor de activiteiten.
Gemeenten geven aan dat ze het goed vinden dat er een eis is van cofinanciering.

35

Dat zou er voor zorgen dat gemeenten ook meer verantwoordelijkheid dragen en
kritischer zijn op hun activiteiten.
O v er ig e a an d ac h tsp u n ten
Naast de aandachtspunten waar gemeenten zelf invloed op hebben, is er nog een
aantal aandachtspunten die minder binnen de invloedsfeer van gemeenten liggen. Het
is wel de context waarmee gemeenten en hun samenwerkingspartners mee te maken
hebben:


Ontbreken strafbaarstelling: Veel gemeenten willen graag strengere
maatregelen treffen tegen straatintimidatie. Zij hebben daartoe gekeken of er
gronden zijn om straatintimidatie strafbaar te stellen in de Algemene Plaatselijke
Verordening (APV). Eerdere pogingen dit via de APV te regelen, strandden echter
bij de rechter. Vooralsnog is het wachten op nieuwe wettelijke regelgeving. Dat
betekent dat gemeenten momenteel nog niet kunnen handhaven op
straatintimidatie (en/of de afdeling handhaving kunnen betrekken bij hun aanpak.



Samenwerking met scholen: Sommige gemeenten melden dat het een moeilijk
bespreekbaar onderwerp blijft in contact met scholen. Dat komt omdat scholen
worden overvraagd voor lespakketten voor allerlei maatschappelijke problematiek.
Sommige scholen verwijzen dan ook naar de standaard lespakketten over seksuele
voorlichting van de GGD. In enkele gemeenten speelt de vraag vanuit een
onverwachtse hoek zoals het basisonderwijs en het speciaal onderwijs.



Verschuivingen in mate (media)aandacht: De aandacht voor het onderwerp
beweegt mee met het maatschappelijk debat en is daar deels ook afhankelijk van.
Veel gemeenten geven aan dat landelijke (media)aandacht voor de problematiek
fluctueert door bijvoorbeeld #MeToo, het The Voice-schandaal en de uitspraken
van Johan Derksen in het tv-programma Vandaag Inside. Dat het onderwerp
afhankelijk is van de mate van (media)aandacht maakt het kwetsbaar. Als de
publieke interesse en de ‘waan van de dag’ zich naar andere onderwerpen
verplaatst, kan dat ten koste gaan van aandacht (en budget) voor de veiligheid
van vrouwen en meisjes.

5.4

Blik op de toekomst
Nu dat het programma Veilige Steden een aantal jaar loopt en er al resultaten zijn
geboekt, hebben gemeenten en partners nog verschillende aanvullende wensen en
behoeften voor de toekomst. Mede door interne organisatorische uitdagingen, zoals
personeelswisselingen en door vertragingen als gevolg van de Coronapandemie, zijn
gemeenten nog niet zo ver als ze zouden willen zijn. De behoeften en wensen voor de
toekomst lichten we hieronder toe.
Voortzetten programma Veilige Steden
Alle respondenten geven aan dat zij hopen dat het programma wordt voortgezet en
willen daar snel zekerheid over krijgen. Door het ontbreken van effectmetingen zijn
veel respondenten bang dat het ministerie, net als de cijfermatige gestuurde
gemeentelijke politiek, het programma zal stopzetten. Terwijl het onderwerp volgens
hen juist een lange adem nodig heeft, net als andere landelijke campagnes die
cultuurveranderingen teweeg willen brengen.
Landelijke aandacht en aanpak
Zes gemeenten geven aan dat landelijke aandacht voor dit onderwerp nodig is. Een
landelijke aanpak bestaande uit campagne en speerpunten kunnen de lokale aanpak
versterken. Landelijke campagnes tegen roken en voetbalgeweld en de Bob campagne

36

worden als voorbeeld genoemd. Landelijke speerpunten zorgen voor een gezamenlijke
focus op onderwerpen én versterkt de lokale campagnes. De speerpunten kunnen
jaarlijks aangevuld worden met nieuwe speerpunten.
Meerjarenplan
Cultuurverandering kost tijd. Het is een onderwerp dat een lange adem nodig heeft
om maatschappelijke effecten teweeg te brengen. Gemeenten en
samenwerkingspartners geven aan dat zij behoefte hebben aan een meerjarenplan en
financiering voor een duurzame planning. Zowel het programma Veilige Steden als de
jaarlijkse gemeentelijke begrotingen garanderen op dit moment nog geen continuïteit
voor de lange termijn.
Verbreden van samenwerking
Door afdelingsoverstijgende samenwerking en de samenwerking met andere
gemeenten en (lokale) samenwerkingspartners wordt de aanpak breder en efficiënter.
Samenwerking met lokale samenwerkingspartners zorgt er voor dat de kennis van de
lokale problematiek beter wordt benut. Zo is er in steden met veel internationale
studenten ook kennis nodig van de culturele verschillen en zal samenwerking met
handhaving en politie nodig zijn als straatintimidatie strafbaar wordt gesteld. Tevens
zorgt samenwerking voor de mogelijkheid tot inhoudelijke discussies en het delen van
good practices

37

Bijlagen
Bijlage 1

Gesprekspartners interviews
G e me en ten


Almelo



Almere



Amsterdam



Arnhem



Breda



Den Haag



Dordrecht



Enschede



Groningen



Leiden



Maastricht



Nijmegen



Rotterdam



Tilburg



Utrecht



Zaanstad (sinds 2022 geen deelnemer meer)



Leeuwarden (nog geen deelnemer)

S a m en w e rk in g sp a rtn e r s


Regioplan



Bo-Diversity



ClubEthics/Stichting Nachtburgemeester Amsterdam



Consent Matters



Dona Daria



Emancipator



Feniks Emancipatie Experise Centrum



GGD Dordrecht



GGD Groningen



Indifferent



Jongerenwerk Utrecht



Qpido



R-Newt (Contourde Twern Jongerenwerk)



Sex Matters



Stichting Centrum 1622



Stichting Stop Straat Intimidatie



Stichting Vitree



Vizier

39

Overzicht activiteiten Regioplan

Bijlage 2

2020
Individuele
begeleiding

Collectieve
begeleiding
Communicatie
(algemeen)
Kennisproducten

Verschillende activiteiten per gemeente, waaronder:
Analyse plannen van aanpak gemeenten
Belronde langs gemeenten (kennismakingsgesprek/update plannen)
Sessie Interventielogica
Opstellen Theory of Change (ToC) + feedback
Ad hoc ondersteuning
Startconferentie
Opzetten werksessie bewustwordingscampagne (uitvoering Q1
2021)
Ontwikkeling Dynamische Leer Agenda: Analyse leervragen
Website (inclusief logo); www.programmaveiligesteden.nl
Intern Platform voor kennisuitwisseling
Nieuwsbrief
Inventarisatie kennisbehoefte
Factsheet
Handreiking

2021
Individuele
begeleiding
Collectieve
begeleiding

Communicatie

Kennisproducten

40

2x telefonisch contact met elke gemeente om voortgang te
bespreken.
Ad hoc ondersteuning
Kennissessie bewustwordingscampagnes
Werksessie bewustwordingscampagne
Kennissessie opening horeca
Kennissessie veilige (kennismakings)tijd studenten
Inspiratiesessie 16 days
Kennissessie de rol van mannen
Kennissessie verbinding Veilige Steden-Regenboogsteden
Updaten Dynamische Leer Agenda
Koppelen van gemeenten op basis van specifieke leervragen of
behoefte aan uitwisseling (‘speeddates’)
Website (inclusief logo); www.programmaveiligesteden.nl
o
25 kennisartikelen geplaatst (9 van Veilige steden en 16
van andere organisaties)
o
Actueel nieuws over kennissessies, campagnes en
congressen
o
Contact voor interviews voor studie en werk en verzoeken
vanuit de media voor kennisbijdrage
o
Contact met geïnteresseerde gemeenten niet aangesloten
bij Veilige Steden
o
Delen van events en campagnes vanuit ngo’s en
kenniscentra (ongeveer 2x per maand)
Nieuwsbrief (om de twee maanden)
De onderstaande 9 kennisproducten. De links hieronder linken direct naar
de kennisproducten:
Wat werkt bij een preventieve aanpak van onveiligheid van vrouwen
en meisjes in de openbare ruimte?
Mannen en jongens als deel van de oplossing
Visie op de verbinding tussen de programma’s Veilige Steden en
Regenboogsteden
Veiligheid voor studenten: tips uit de praktijk
Heropening horeca: tips van experts
Feiten en cijfers over (on)veiligheid van meisjes en vrouwen in de
openbare ruimte en het uitgaan in Nederland
Monitoren en impact meten
Onderzoek naar geweld tegen vrouwen in de openbare ruimte:
aandachtspunten voor slachtofferenquêtes
16 actiedagen voor de uitbanning van geweld tegen vrouwen
-