Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2012–2013

33 365 (R 1987)

Wijziging van artikel 53b van de Rijksoctrooiwet
1995 in verband met de invoering van een
beperkte veredelingsvrijstelling

Nr. 7

NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET VERSLAG
Ontvangen 28 juni 2013
Algemeen
Met belangstelling heb ik kennisgenomen van het verslag over het
voorstel tot wijziging van de Rijksoctrooiwet 1995 in verband met de
invoering van een beperkte veredelingsvrijstelling dat op 30 november
2012 door de vaste commissie voor Economische Zaken is vastgesteld. Ik
ga hieronder in op de opmerkingen en vragen waartoe het wetsvoorstel
de leden van de commissie aanleiding heeft gegeven. Daarbij houd ik
zoveel mogelijk de volgorde en indeling van het verslag aan. Indien in het
verslag door verschillende fracties een vergelijkbare vraag is gesteld,
verwijs ik zoveel als mogelijk naar het door de regering eerder in deze
nota gegeven antwoord, tenzij een herhaling van (een deel van) het
antwoord noodzakelijk is in verband met de leesbaarheid.
In verband met mijn inzet voor een uitgebreide veredelingsvrijstelling,
verwijs ik naar de bij deze nota gevoegde brief.
Deze nota gaat vergezeld van een nota van wijziging in verband met
enkele verbeteringen van meer technische aard waarop in paragraaf 1 van
deze nota nader wordt ingegaan.
1. Aanleiding en doel
De leden van de VVD-fractie stellen enkele vragen in verband met de
gelding van dit wetsvoorstel voor Curaçao, Sint Maarten, Aruba en de
openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba, alsmede over de
betrokkenheid van de openbare lichamen bij de totstandkoming van het
wetsvoorstel.
Op grond van artikel 113 van de Rijksoctrooiwet 1995 is deze rijkswet
verbindend voor het Europese deel van Nederland en, behoudens
hoofdstuk 7, voor Curaçao en Sint Maarten en Bonaire, Sint Eustatius en
Saba. Aruba heeft een eigen landsverordening inzake octrooien. Op grond
van artikel 113, tweede lid, van de Rijksoctrooiwet 1995, is de rijkswet

kst-33365-7
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2013

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 365 (R 1987), nr. 7

1

voor Aruba slechts verbindend voor zover deze betrekking heeft op enkele
overgangsrechtelijke bepalingen, in verband met de situatie voor de
inwerkingtreding van de Rijksoctrooiwet 1995.
De achtergrond hiervan is de volgende. Sinds de inwerkingtreding op
1 juni 1969 van de rijkswet van 26 september 1968 (Stb. 585), waarbij aan
de Octrooiwet de status van rijkswet werd verleend, gold de Octrooiwet
voor het gehele Koninkrijk en derhalve voor Nederland, de Nederlandse
Antillen en Aruba. Ten tijde van de totstandkoming van de Rijksoctrooiwet
1995 is van de zijde van de Nederlandse Antillen (waarvan Bonaire, Sint
Eustatius en Saba deel uitmaakten) te kennen gegeven dat men er aan
hechtte dat deze nieuwe regeling voor de octrooiverlening ook in dat
rijksdeel zou gelden. Van de zijde van Aruba is daarbij de wens uitgesproken een eigen landsverordening inzake octrooien tot stand te
brengen.1
Na opheffing van de Nederlandse Antillen, in verband met de gewijzigde
staatkundige verhoudingen binnen het Koninkrijk, is het toepassingsgebied van de Rijksoctrooiwet 1995 niet gewijzigd. De Rijksoctrooiwet
1995 bleef van toepassing op de twee nieuwe landen binnen het
Koninkrijk, Curaçao en Sint Maarten, en op de openbare lichamen
Bonaire, Sint Eustatius en Saba. Op Aruba is een landsverordening van
kracht.
Het onderhavige wetsvoorstel brengt in de bovenstaande situatie geen
verandering en behelst niet meer dan een wenselijk geachte wijziging van
de Rijksoctrooiwet 1995, welke wet – zoals hierboven is aangegeven – wel
verbindend is voor Bonaire, Sint Eustatius en Saba (alsmede Curaçao en
Sint Maarten) en niet voor Aruba. Hieruit volgt eveneens dat het
wetsvoorstel wel van toepassing is op Bonaire, Sint Eustatius en Saba
(alsmede Curaçao en Sint Maarten) en niet op Aruba. Het is aan Aruba om
ter zake – indien gewenst – bij landsverordening eigen regels te stellen.
Met de openbare lichamen heeft op ambtelijk niveau afstemming
plaatsgehad over het wetsvoorstel.
De leden van de VVD-fractie brengen naar voren dat de in het
wetsvoorstel gekozen terminologie niet passend is, omdat de term
«nieuw» in het octrooirecht een eigenstandige betekenis heeft en niet
goed toepasbaar is op de plantenveredeling.
In de nationale en internationale regelgeving inzake de kwekersvrijstelling
zijn niet geheel eensluidende formuleringen opgenomen. Dit geldt ook
voor de terminologie in verband met de in het wetsvoorstel gekozen
aanduiding van de te ontwikkelen rassen, waarover de leden van de
VVD-fractie een vraag stellen. De regering heeft er daarbij voor gekozen
om in de onderhavige wetswijziging aan te sluiten bij de terminologie die
in de nationale wettelijke regeling van het kwekersrecht (in de Zaaizaaden plantgoedwet 2005) is opgenomen. In artikel 57, derde lid, onderdeel c,
van die wet, welk onderdeel de kwekersvrijstelling regelt, wordt in dit
verband eveneens gesproken over het kweken van nieuwe rassen. Gelet
op de nauwe samenhang die er bestaat tussen de in het wetsvoorstel
geregelde beperkte veredelingsvrijstelling en de in de Zaaizaad- en
plantgoedwet 2005 geregelde kwekersvrijstelling is het van belang
gelijkluidende termen te hanteren. Anderzijds wordt in de bestaande
internationale regelingen, zijnde Verordening 2100/94 en het

1

Kamerstukken II 1991/92, 22 604 (R 1435), nr. 3.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 365 (R 1987), nr. 7

2

UPOV-Verdrag2 in dit verband gesproken over andere rassen. De Afdeling
advisering van de Raad van State van het Koninkrijk (hierna: de Afdeling)
had daar in haar advies ook op gewezen.
De regering onderkent dat de term nieuw ook in artikel 4, eerste lid, van
de Rijksoctrooiwet 1995 wordt gebruikt, zijnde één van de vereisten
waaraan een uitvinding moet voldoen om voor een octrooi in aanmerking
te komen. In de daar gebruikte zin betekent nieuw dat de uitvinding
waarvoor octrooi wordt aangevraagd, geen deel uitmaakt van de stand
van de techniek. Op grond van artikel 4, tweede lid, van de Rijksoctrooiwet
1995 wordt de stand van de techniek gevormd door al hetgeen voor de
dag van indiening van de octrooiaanvrage openbaar toegankelijk is
gemaakt door een schriftelijke of mondelinge beschrijving, door
toepassing of op enige andere wijze. Naar het oordeel van de regering is
de kans op verwarring tussen het begrip nieuw in de zin van artikel 4 en
artikel 53b gering. Immers, daar waar artikel 4 één van de vereisten vormt
om voor een octrooi in aanmerking te komen, ziet het voorgestelde artikel
53b juist op een inperking van de rechten van de octrooihouder in
verband met het kweken, of ontdekken en ontwikkelen van nieuwe
plantenrassen.
Maar de regering is – met de leden van de VVD-fractie – van mening dat
iedere verwarring moet worden voorkomen. Kennelijk kan die verwarring,
gelet op de vragen van de leden van de VVD-fractie en signalen vanuit de
praktijk, niet worden uitgesloten. Anderzijds hecht de regering eraan dat
de terminologie tussen het onderhavige wetsvoorstel en de Zaaizaad- en
plantgoedwet 2005, om redenen zoals hierboven aangegeven, op dit punt
gelijkluidend is. Om die reden is er voor gekozen bij nota van wijziging
zowel de in het onderhavige wetsvoorstel als de in artikel 57, derde lid,
onderdeel c, van de Zaaizaad- en plantgoedwet 2005 gehanteerde
terminologie te wijzigen. In beide gevallen zal het woord nieuwe worden
vervangen door andere. Dit heeft als bijkomend voordeel dat daarmee de
terminologie, ook naar de letter, in overeenstemming wordt gebracht met
die van de genoemde internationale regelgeving. Daar komt bij dat zich,
sinds de indiening van het wetsvoorstel bij de Tweede Kamer, internationale ontwikkelingen hebben voorgedaan inzake het unitair octrooi die
aanleiding geven de in het wetsvoorstel gekozen bewoordingen opnieuw
tegen het licht te houden. Zo is inmiddels duidelijk geworden dat in de
Overeenkomst betreffende een eengemaakt octrooigerecht (hierna: het
rechtspraakverdrag), dat op 19 februari jongstleden is ondertekend3, ook
voor het unitaire octrooi een beperkte veredelingsvrijstelling is
opgenomen. Het desbetreffende artikel in het rechtspraakverdrag spreekt
in dit verband eveneens van een beperkte veredelingsvrijstelling voor het
ontwikkelen van andere rassen. Het is derhalve ook om die reden
wenselijk het wetsvoorstel in bovengenoemde zin aan te passen, zodat
zowel de bepalingen inzake het nationale octrooirecht als het unitaire
octrooirecht op dit punt gelijkluidend zijn.

2

het Internationaal Verdrag tot bescherming van kweekprodukten, met bijlage en verklaring, dat
op 2 december 1961 in Parijs tot stand gekomen is (Trb. 1962, nr. 121). Dit verdrag is nadien
verschillende keren gewijzigd en op 19 maart 1991 voor het laatst herzien (Trb. 1993, 153).
3
http://www.consilium.europa.eu/homepage/highlights/agreement-on-unified-patent-courtsigned?lang=nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 365 (R 1987), nr. 7

3

De aldus gekozen terminologie is eveneens in lijn met het voorstel, zoals
dat door Van der Kooij is gedaan.4
De CDA-fractie stelt de vraag of de problematiek van naast elkaar
bestaande systemen van intellectuele eigendomsrechten, zoals dat bij
plantenveredeling aan de orde is, ook in andere sectoren speelt.
Ook in andere sectoren moeten bedrijven er rekening mee houden dat op
een zaak verschillende intellectuele eigendomsrechten tegelijk van
toepassing kunnen zijn, bijvoorbeeld op een mobiele telefoon, waarop
een merk ter onderscheiding is aangebracht, waarvan de vormgeving
modelrechtelijk is beschermd, waarin technische uitvingen zijn
belichaamd die octrooirechtelijk zijn beschermd, waarin auteursrechtelijk
beschermde software is vervat en wellicht ook nog een chip is
ingebouwd, waarvan de topografie is beschermd (chipswet). Deze rechten
moeten, onafhankelijk van elkaar, worden gerespecteerd. Voor kwekers is
in zoverre een nieuwe situatie ontstaan, doordat octrooirecht, dankzij
nieuwe veredelingstechnieken, kan worden verleend voor plantgerelateerde uitvindingen. Indien kwekers deze octrooirechtelijk beschermde
uitvindingen bij hun kweekarbeid en in hun kweekproducten commercieel
willen toepassen, moeten zij daarvoor toestemming (licentie) hebben van
de octrooihouder. Met de introductie van een beperkte veredelingsvrijstelling is niet langer toestemming nodig voor het gebruik van octrooirechtelijk beschermd biologisch materiaal voor het kweken, of ontdekken
en ontwikkelen van nieuwe plantenrassen.
De leden van de CDA-fractie vragen of met de introductie van een
beperkte veredelingsvrijstelling in feite de bestaande onderzoeksvrijstelling wordt verruimd ten gunste van de plantenveredeling.
De beperkte veredelingsvrijstelling is, zoals de CDA-fractie aangeeft, in
zekere zin een verruiming van de onderzoeksvrijstelling, zoals geregeld in
artikel 53, derde lid, van de Rijksoctrooiwet 1995. Ter toelichting dient het
volgende.
De onderzoeksvrijstelling houdt in dat het octrooirecht zich niet uitstrekt
over handelingen, uitsluitend dienende tot onderzoek van het geoctrooieerde of van het door toepassing van de geoctrooieerde werkwijze
rechtstreeks verkregen voortbrengsel.
Het gaat hier om onderzoek dat uitsluitend van zuiver wetenschappelijke
aard is, dan wel enkel gericht is op enig de strekking van de Rijksoctrooiwet 1995 verwezenlijkend doel, zoals het nawerken van de uitvinding
voor het verder ontwikkelen van de techniek. De onderzoeksvrijstelling
dient ook de belangen van de octrooihouder en van de potentiële
licentienemer. De onderzoeksvrijstelling maakt het voor de potentiële
licentienemer mogelijk zonder transactiekosten kennis te nemen van de
geoctrooieerde uitvinding, om na te gaan of deze nawerkbaar is en
wellicht bruikbaar is in of voor zijn bedrijf. Het gaat hier dus om onderzoek
van het geoctrooieerde, niet onderzoek met het geoctrooieerde. Zo
kunnen potentiële licentienemers vrijelijk, dus zonder licentie, nagaan of
de uitvinding zodanig bruikbaar is dat zij licentie zouden willen vragen
voor commerciële of industriële toepassing ervan. De onderzoeksvrijstelling verruimt dus voor de octrooihouder de mogelijkheid licentie-

4

P.A.C.E. van der Kooij, Wijziging van art. 53b ROW 1995 – een paar kanttekeningen, IE-Forum
IEF 11781; http://ie-forum.nl/index.php?//
Wijziging+van+art.+53b+ROW+1995+%26ndash%3B+een+paar++kanttekeningen////30641/
Van der Kooij stelt hier «In de context van de veredelingsvrijstelling gaat het om het kweken
enz. van rassen die duidelijk van het oorspronkelijke ras verschillen, dus ten opzichte daarvan
onderscheidbaar zijn. Dat is een botanisch getinte voorwaarde, die m.i. beter door het gebruik
van het woord «andere» tot uitdrukking kan worden gebracht.»

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 365 (R 1987), nr. 7

4

nemers te vinden, terwijl de potentiële licentienemer vrijelijk de
geschiktheid voor commerciële toepassing van de geoctrooieerde
uitvinding mag bestuderen. Er kan aldus een markt ontstaan voor het
geoctrooieerde.
De meerwaarde van de beperkte veredelingsvrijstelling ten opzichte van
de onderzoeksvrijstelling in het octrooirecht is dat het biologisch
materiaal niet alleen gebruikt mag worden voor onderzoek van het
geoctrooieerde, maar ook voor onderzoek en ontwikkeling met het
geoctrooieerde althans voor plantenveredelingsdoeleinden.
De leden van de CDA-fractie vragen voorts of dit niet al specifiek genoeg
is en waarom de veredelingsvrijstelling die nu in de Rijksoctrooiwet wordt
geïntroduceerd veel breder is dan de veredelingsvrijstelling in het
kwekersrecht. Dit zowel in verband met het materiaal dat gebruikt mag
worden als het tijdstip waarop dit materiaal beschikbaar komt.
De beperkte veredelingsvrijstelling die nu in de Rijksoctrooiwet 1995
wordt geïntroduceerd is, qua strekking, vergelijkbaar met de kwekersvrijstelling als bedoeld in artikel 57, derde lid, aanhef en onder c, van de
Zaaizaad- en plantgoedwet 2005, zij het dat de reikwijdte (al dan niet
inclusief de fase van commercialisering) een andere is.
De vrijstelling op grond van de Zaaizaad- en plantgoedwet 2005 maakt het
mogelijk dat een kweker, zonder toestemming van de houder van een
kwekersrecht, teeltmateriaal van kwekersrechtelijk beschermde rassen
gebruikt voor het kweken van nieuwe plantenrassen. Object van rechtsbescherming in de Zaaizaad- en plantgoedwet 2005 is het teeltmateriaal van
het beschermde plantenras waarvoor kwekersrecht is verleend. De
uitsluitende rechten van de houder van het kwekersrecht hebben derhalve
betrekking op handelingen met betrekking tot dit teeltmateriaal. Hieruit
volgt dat de kwekersvrijstelling – logischerwijze – betrekking heeft op
handelingen met betrekking tot dit teeltmateriaal.
De beperkte veredelingsvrijstelling die nu in de Rijksoctrooiwet 1995
wordt geïntroduceerd maakt het mogelijk dat een kweker, zonder
toestemming van de octrooihouder, octrooirechtelijk beschermd
biologisch materiaal gebruikt voor het kweken, of ontdekken en ontwikkelen van nieuwe plantenrassen. Hieronder wordt verstaan materiaal dat
genetische informatie bevat en zichzelf kan repliceren of in een biologisch
systeem kan worden gerepliceerd. Object van rechtsbescherming in de
Rijksoctrooiwet 1995 (en de Biotechnologierichtlijn5) is het octrooirechtelijk beschermde materiaal. Dit omvat het op grond van de Zaaizaad- en
plantgoedwet 2005 beschermde teeltmateriaal, maar ook ander biologisch
materiaal. De uitsluitende rechten van de octrooihouder hebben derhalve
betrekking op handelingen met betrekking tot dit biologische materiaal.
De beperkte veredelingsvrijstelling heeft derhalve eveneens betrekking op
handelingen met betrekking tot dit biologische materiaal. Ter toelichting
dient het volgende.
Uitgangspunt van zowel de kwekersvrijstelling in het kwekersrecht als de
beperkte veredelingsvrijstelling in het octrooirecht is dat de kweker het
daartoe geschikte kwekersrechtelijke beschermde teeltmateriaal,
respectievelijk het octrooirechtelijk beschermde biologische materiaal
mag gebruiken voor plantenveredeling zonder toestemming van de
houder van het betrokken kwekersrecht of octrooirecht. Bij octrooirechtelijk beschermd materiaal kan het daarbij, naast plantaardig materiaal,
ook gaan om ander biologisch materiaal afkomstig van bijvoorbeeld een
5

Richtlijn 98/44/EG van het Europees Parlement en de Raad van 6 juli 1998 betreffende de
rechtsbescherming van biotechnologische uitvindingen (PbEG 1998, L 213).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 365 (R 1987), nr. 7

5

virus, bacterie, schimmel of dier. De toegang tot dergelijk biologisch
materiaal dat genetische informatie bevat of daaruit bestaat, is relevant
voor veredeling van planten.
Een inperking van het te gebruiken biologische materiaal tot teeltmateriaal van een plantenras, zou een benadeling betekenen van bedrijven die
zich niet beperken tot het gebruik van louter klassieke veredelingstechnieken, zoals kruisingen en selecties. Op grond van de nu geïntroduceerde
beperkte veredelingsvrijstelling kunnen ook bedrijven die moderne
veredelingstechnieken gebruiken en op termijn mogelijk ook synthetische
biologie, waarbij ook gebruik wordt gemaakt van ander biologisch
materiaal dan plantaardig materiaal, gebruik maken van de vrijstelling.
Overigens wordt opgemerkt dat het gebruik van het genoemde biologische materiaal beperkt is tot het kweken, of ontdekken en ontwikkelen
van nieuwe plantenrassen, derhalve niet voor andere doeleinden.
In dit verband wordt benadrukt dat bij de beperkte veredelingsvrijstelling
die in Duitse en Franse octrooiwetgeving en in het rechtspraakverdrag is
opgenomen, ook gekozen is voor een vrijstelling van het gebruik van
biologisch materiaal. De in de Rijksoctrooiwet 1995 op te nemen beperkte
veredelingsvrijstelling is hiermee derhalve in lijn. Ook om die reden zou
een nadere inperking van het te gebruiken materiaal onwenselijk zijn,
omdat dit leidt tot een ander regime dan in de genoemde landen en
eveneens tot verschillen tussen het nationale octrooirecht en het unitaire
octrooirecht. Voorts ontstaat hierdoor strijdigheid met de Biotechnologierichtlijn. Immers, zoals hierboven aangegeven, vooronderstelt de richtlijn
in artikel 12 een beperkte veredelingsvrijstelling. Op grond van die
vooronderstelling, is het gebruik van biologisch materiaal toegestaan voor
het kweken, of ontdekken en ontwikkelen van nieuwe plantenrassen. Een
inperking van de op grond van de richtlijn vooronderstelde veredelingsvrijstelling is daarmee derhalve in strijd.
Het vrije gebruik van octrooirechtelijk beschermd biologisch materiaal is
ook steeds de intentie geweest van de kwekers. Plantum geeft in haar
standpunt van 6 mei 2009 expliciet aan dat «octrooirechtelijk beschermd
biologisch materiaal vrij beschikbaar dient te zijn voor de ontwikkeling
van nieuwe rassen».
Er bestaat geen onderscheid tussen de kwekersvrijstelling en de beperkte
veredelingsvrijstelling, daar waar het gaat om de beschikbaarheid van het
(kwekersrechtelijk respectievelijk octrooirechtelijk) beschermde biologisch
materiaal waarmee veredeld wordt. Met kwekersrechtelijk beschermd
materiaal kan eerst veredeld worden, gebruikmakend van de op grond
van het kwekersrecht bestaande kwekersvrijstelling, indien het materiaal
op de markt is gebracht. Immers op dat moment ontstaat de feitelijke
toegang tot dat materiaal voor andere kwekers. De situatie op grond van
het octrooirecht en de met dit wetsvoorstel geïntroduceerde beperkte
veredelingsvrijstelling is niet anders. Ook daar ontstaat de feitelijke
toegang tot het octrooirechtelijk beschermde materiaal, ten behoeve van
veredelingsdoeleinden, eerst nadat het materiaal op de markt is gebracht.
Hiervan moet worden onderscheiden de situatie waar, op grond van
artikel 13 van de richtlijn, in het octrooirecht de verplichting bestaat om
biologisch materiaal te deponeren. Dit materiaal is nog niet op de markt
gebracht, maar wel beschikbaar. Echter, het gebruik dat van dit materiaal
mag worden gemaakt, is beperkt tot experimentele doeleinden. Het
veredelen behoort daar niet toe. De beperkte veredelingsvrijstelling
brengt hierin geen verandering.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 365 (R 1987), nr. 7

6

De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren vragen of octrooien
op planten en dieren de innovatie in de veredeling beperken en daarmee
de diversiteit van rassen voor voedselveredeling en als gevolg daarvan
een negatieve invloed hebben op de voedselzekerheid.
Intellectuele eigendomsrechten, zoals octrooirecht en kwekersrecht
hebben tot doel de innovatie te stimuleren door de toekenning van een
tijdelijk verbodsrecht aan de houder van het recht, in ruil voor openbaarmaking van de creatieve prestatie. Daardoor ontstaat enerzijds een prikkel
tot innoveren en worden anderzijds deze innovaties breed bekend
gemaakt, en uitgangsmateriaal ter beschikking gesteld, zodat anderen
daarop kunnen voortbouwen. Dat vraagt om een zorgvuldig uitgebalanceerd systeem waarin beide belangen tegen elkaar worden afgewogen.
De opkomst van de biotechnologie heeft het mogelijk gemaakt om met
gebruikmaking van moderne technieken zeer gericht en sneller dan via
klassieke veredelingsmethoden voor specifieke doelen plantenrassen te
ontwikkelen met specifieke eigenschappen, afgestemd op bijvoorbeeld
klimaatomstandigheden (droogte-, hitte- en kouderesistentie), bodemsamenstelling (bijvoorbeeld zouttolerantie) en resistentie tegen ziekten en
plagen. De ontwikkeling van planten met verbeterde eigenschappen vergt
veel onderzoek en is daardoor vaak een langdurige, zeer risicovolle en
vooral zeer kapitaalintensieve zaak. De mogelijkheid tot octrooiering van
dergelijke uitvindingen is van belang om de gedane investeringen te
kunnen terugverdienen, omdat octrooihouders het gebruik van de
geoctrooieerde uitvinding kunnen verbieden, of aan de toestemming voor
het gebruik ervan voorwaarden kunnen verbinden.
Mede tegen deze achtergrond is de Biotechnologierichtlijn tot stand
gekomen. Deze richtlijn heeft ten doel met octrooibescherming voor
biotechnologische uitvindingen de ontwikkeling van biotechnologie te
bevorderen. Dit is van belang voor het milieu, met name vanwege het nut
van de biotechnologie voor de ontwikkeling van minder vervuilende en
zuiniger akkerbouwmethoden en voor ontwikkelingslanden, zowel op het
gebied van de volksgezondheid en de bestrijding van grote epidemieën en
endemieën als op het gebied van bestrijding van honger in de wereld.
Op deze wijze draagt het octrooirecht in belangrijke mate bij aan de
innovatie in de plantenveredeling. Zolang innovaties in de plantenveredeling zich beperken tot één plantenras dat voldoet aan de kwekersrechtelijke vereisten van nieuwheid, homogeniteit, bestendigheid en onderscheidbaarheid is kwekersrecht een geschikte beschermingsvorm. In
andere gevallen, bijvoorbeeld wanneer sprake is van uitvindingen in de
vorm van producten en processen die zich technisch gezien niet beperken
tot één plantenras, is kwekersrecht niet mogelijk en is het octrooirecht een
geschiktere beschermingsvorm, die bovendien ten opzichte van het
kwekersrecht, een bredere bescherming biedt (ook voor kwekers die
moderne veredelingstechnieken gebruiken) dan voor het teeltmateriaal
van slechts één plantenras. Zonder dat loont het niet om in onderzoek en
ontwikkeling te investeren of houden bedrijven hun kennis geheim. Dat is
ongunstig voor het innovatieklimaat. Anderzijds hecht de regering aan
vrije beschikbaarheid van en toegang, onder redelijke voorwaarden, tot
biologisch materiaal voor de plantenveredeling. Zoals Trojan6 heeft
geadviseerd, bestaan daartoe diverse oplossingsrichtingen. De introductie
van een beperkte veredelingsvrijstelling in de Rijksoctrooiwet 1995 is daar
een van en draagt bij aan de hierboven geschetste balans.
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren vragen of de regering
van mening is dat het kwekersrecht het leidende intellectuele eigendomsrecht voor de plantenveredeling moet blijven. De leden vragen in dat
verband hoe de beperkte veredelingsvrijstelling zich verhoudt tot de wens
6

Kamerstukken II 2011/2012, 27 428, nr. 236, met bijlagen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 365 (R 1987), nr. 7

7

van veredelaars om vrij te kunnen beschikken over uitgangsmateriaal
voor veredeling, het daarmee ontwikkelde nieuwe ras vrij te mogen
vercommercialiseren, het alternatief van de dwanglicentie en de oplossingsrichtingen van de regering.
De regering is van oordeel dat zowel het kwekersrecht als – zoals hiervoor
is aangegeven – het octrooirecht van groot belang is voor de plantenveredeling.
Een vergelijkbaar standpunt wordt overigens ingenomen door gezaghebbende organisaties van kwekers zoals de European Seed Association
(ESA), en de International Seed Federation (ISF) die het belang van het
gebruik van zowel kwekersrecht als octrooirecht in de plantenveredeling
benadrukken.
Invoering van een beperkte veredelingsvrijstelling in het octrooirecht leidt
er niet toe dat de kweker, zonder licentie van de octrooihouder, kan
overgaan tot commerciële exploitatie van het, met behulp van de
octrooirechtelijk beschermde uitvinding, ontwikkelde nieuwe plantenras.
De vrijstelling heeft immers betrekking op de fase van kweken, of
ontdekken en ontwikkelen van het nieuwe plantenras. Maar dit betekent
niet dat de vrijstelling gedurende deze fase zonder betekenis is als de
octrooihouder voor de fase van commerciële exploitatie geen licentie
verleent. De beperkte veredelingsvrijstelling biedt, ook in de volgende
gevallen, belangrijke voordelen – onder andere in termen van tijdwinst en
kostenbesparing – aan kwekers, omdat:
• een licentie van de octrooihouder niet nodig is als de geoctrooieerde
eigenschap is uitgekruist. In dat geval wordt niet langer gebruikt
gemaakt van de octrooirechtelijk beschermde uitvinding en kan de
kweker zonder licentie van de octrooihouder overgaan tot commerciële
exploitatie van het nieuwe plantenras;
• een licentie alleen nodig is voor die geoctrooieerde eigenschappen die
de kweker daadwerkelijk wil gebruiken in een te commercialiseren ras;
• een licentie van de octrooihouder niet nodig is als het betrokken
octrooi niet meer van kracht is. De kweker kan in dat geval, na afloop
van de veredelingsfase, het nieuwe plantenras op de markt brengen.
Indien in aanmerking wordt genomen dat de ontwikkelduur van een
nieuw plantenras, afhankelijk van het gewas, circa 5 tot 15 jaar in
beslag neemt (naast de procedure van enkele jaren voor het verkrijgen
van toelating voor het nieuwe ras) en octrooien doorgaans niet de
volle looptijd in stand worden gehouden, kan dit er toe leiden dat
kwekers uiteindelijk zonder licentie van de octrooihouder het nieuwe
plantenras op de markt kunnen brengen;
• het benodigde bewijs kan worden geleverd in verband met de
aanvraag van een dwanglicentie.
Er zijn, naast de beperkte veredelingsvrijstelling, ook andere oplossingen
geschetst in het rapport Trojan. In het rapport is uitgebreid gekeken naar
verschillende oplossingsrichtingen die kunnen bijdragen aan de oplossing
van door kwekers ervaren problemen van samenloop van octrooirecht en
kwekersrecht bij de plantenveredeling.
Trojan heeft daarbij onderscheid gemaakt naar maatregelen met en
maatregelen zonder wijziging van regelgeving. Binnen het bestaande
systeem van octrooibescherming, dus zonder wijziging van regelgeving,
zijn de volgende maatregelen door hem genoemd en toegelicht7:
• verbetering van kwaliteit van octrooiverlening: «raising the bar»;
• octrooikenbaarheid verbeteren: markering en signalering;
• loketfunctie invoeren;
• gedragscode voor licenties;
7

Kamerstukken II 2011/12, 27 428, nr. 236, bijlage pag. 18 en 22–24.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 365 (R 1987), nr. 7

8

•
•
•

breed publiceren;
invoeren patent watch;
jurisprudentie.

Deze oplossingsrichtingen staan nog los van de bestaande wettelijke
mogelijkheden die ingezet kunnen worden bij geschillen tussen partijen
over octrooirecht. Te denken valt daarbij aan:
• het voeren van oppositie tegen verleende octrooien;
• het verzoek om gehele of gedeeltelijke vernietiging van octrooien
(bijvoorbeeld in het geval er sprake is van een beweerdelijke inbreuk
op octrooi);
• het vragen van een dwanglicentie in het geval dat een octrooihouder
niet vrijwillig meewerkt aan een verzoek om licentieverlening, of
daarbij zulke onredelijke voorwaarden stelt dat de licentieonderhandelingen niet tot resultaat leiden; of
• een beroep op het mededingingsrecht bij misbruik van machtspositie.
Ook het organiseren van patent pools, waarin octrooihouders hun
octrooien inbrengen, behoort overigens tot deze mogelijkheden. Met een
patent pool kunnen in één keer verschillende licenties tegelijk genomen
worden onder dezelfde voorwaarden. Dat maakt het gemakkelijker voor
licentienemers, die daarmee profiteren van het one-stop-shop principe.
Voor kwekers kan een patent pool benadering zinvol zijn in gevallen
waarin meer partijen tegelijkertijd verschillende geoctrooieerde uitvindingen zouden willen gebruiken waarvan de octrooien in handen zijn van
verschillende partijen. Het kan dan gaan om simultaan gebruik van
verschillende octrooirechtelijk beschermde technieken of octrooirechtelijk
beschermd biologisch materiaal, waarmee een cumulatie van gewenste
eigenschappen in planten kan worden verkregen. Deze benadering
voorkomt dat elke licentienemer steeds met veel verschillende octrooihouders afzonderlijk tijdrovend moet onderhandelen over de licentievoorwaarden voor toepassing van de betrokken octrooirechtelijk beschermde
uitvindingen.
De met het onderhavige wetsvoorstel in te voeren beperkte veredelingsvrijstelling wordt ook door Trojan genoemd. De andere oplossingsrichtingen die Trojan heeft verkend, waaronder de uitgebreide veredelingsvrijstelling, de beperking of inperking van octrooieerbaarheid en de
beperking van de beschermingsomvang van het octrooirecht, vergen een
aanpassing van de richtlijn en passen derhalve niet binnen het bestaande
systeem van de richtlijn. Van de laatste categorie oplossingsrichtingen
vergt de uitgebreide veredelingsvrijstelling niet alleen wijziging van de
richtlijn, maar – naar het oordeel van de regering en gelet op het advies
van de Afdeling – ook ten minste een wijziging van de TRIPSOvereenkomst.
In verband met de door Trojan genoemde gedragscode voor licenties,
heeft de regering goede hoop dat het initiatief van de Stuurgroep
gedragscode licenties van een tiental Nederlandse groentezaadbedrijven
succes zal hebben en breder navolging zal kunnen vinden (ook buiten de
groentezaadsector). Het zou dan voor iedere kweker in voorkomend geval
mogelijk kunnen worden om tegen redelijke voorwaarden een octrooilicentie te verkrijgen voor de commerciële exploitatie van nieuwe plantenrassen.
Zoals ook Trojan heeft aangegeven, is er niet één oplossing voor de
problematiek van samenloop van kwekersrecht en octrooirecht maar een
scala van oplossingsrichtingen op nationaal en Europees niveau die
gelijktijdig uitgewerkt en ingezet dienen te worden. Het instrument van de
dwanglicentie is één van de bestaande instrumenten die de Rijksoctrooiwet 1995 biedt. De dwanglicentie is een uiterst middel om corri-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 365 (R 1987), nr. 7

9

gerend te kunnen optreden, een «stok achter de deur», in het geval dat
een octrooihouder niet vrijwillig meewerkt aan een verzoek om licentieverlening van een kweker, of daarbij zulke onredelijke voorwaarden stelt
dat de licentieonderhandelingen niet tot resultaat leiden. De beperkte
veredelingsvrijstelling leidt ertoe dat de kweker ook daadwerkelijk gebruik
kan maken van het instrument van de dwanglicentie. Immers, om een
dwanglicentie te kunnen verkrijgen, is vereist dat de aanvrager aantoont
dat er een nieuw plantenras geproduceerd kan worden, dat een belangrijke technische vooruitgang van aanzienlijk economisch belang vertegenwoordigt ten opzichte van de door het octrooi beschermde uitvinding. Om
dat bewijs te kunnen leveren moet de kweker eerst de mogelijkheid
hebben gehad om voorafgaande aan die aanvraag de geoctrooieerde
uitvinding te gebruiken. Hierin voorziet de beperkte veredelingsvrijstelling.
2. Hoofdlijnen van het wetsvoorstel
De leden van de VVD-fractie vragen waarom de regering er, blijkens de
memorie van toelichting, voor heeft gekozen de fase van aanmelden van
nieuwe plantenrassen voor het verkrijgen van een kwekersrecht of
toelating, buiten de vrijstelling te laten. De leden vragen voorts of de
regering bereid is het wetsvoorstel aan te passen.
Hiervoor is geschetst wat de reikwijdte van de beperkte veredelingsvrijstelling is. Deze is beperkt tot de ontwikkelingsfase van het nieuwe
plantenras. Zodra het nieuwe plantenras commercieel wordt geëxploiteerd (en nog gebruik wordt gemaakt van de octrooirechtelijk beschermde
uitvinding), is daarvoor toestemming nodig van de octrooihouder. De
vraag die de leden van de VVD-fractie naar voren brengen, houdt verband
met de uitleg die de regering heeft gegeven aan de beperkte veredelingsvrijstelling, in het bijzonder welke handelingen onder de commerciële
exploitatie van het nieuwe plantenras zouden moeten worden begrepen,
en daarmee buiten de reikwijdte van de beperkte veredelingsvrijstelling
vallen. In verband met de aanmelding van het nieuwe plantenras voor het
verkrijgen van een kwekersrecht of toelating was de regering, ten tijde van
het opstellen van de memorie van toelichting, van oordeel dat dergelijke
handelingen een commercieel oogmerk hebben en derhalve nauw
verband houden met de fase van commercialisering van het nieuwe
plantenras. Immers, zonder – in ieder geval – toelating van het nieuwe
plantenras – zo was de gedachte – kan geen commercialisering plaatsvinden. In de memorie van toelichting is daarover de volgende passage
opgenomen:
«De vrijstelling geldt niet voor de commerciële exploitatie van nieuwe
plantenrassen, verworven met deze vrijstelling. Onder de commerciële
exploitatie is ook begrepen de aanmelding van het nieuwe plantenras
voor het verkrijgen van een kwekersrecht of toelating.»
Hiertegen wordt, onder meer door de VVD-fractie, naar voren gebracht dat
deze handelingen, naar hun aard, nauw verbonden zijn met de ontwikkelingsfase van het nieuwe plantenras. Ten eerste omdat tijdens het toetsen
van nieuwe rassen voor het cultuur- en gebruikswaardenonderzoek de
beste rassen worden geselecteerd. Ten tweede omdat tijdens de registratie door onderzoek wordt vastgesteld of hetgeen onder de nieuwe
aanmelding valt een ras genoemd mag worden. Eerst nadat dit is
vastgesteld, is er sprake van een ras, en daarmee een commercialiseerbare eenheid, aldus de VVD-fractie. Het toetsen van kandidaat-rassen
kan wat de leden van de VVD-fractie betreft niet als commerciële
exploitatie van het ras worden gezien en zou daarom onder de vrijstelling
moeten vallen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 365 (R 1987), nr. 7

10

Bij nadere beschouwing onderschrijft de regering de conclusie van de
VVD-fractie dat de aanmelding van het nieuwe plantenras voor het
verkrijgen van een kwekersrecht of toelating onder de reikwijdte van de
beperkte veredelingsvrijstelling valt. In verband daarmee overweegt de
regering het volgende.
Als de eerder door de regering gegeven uitleg van de reikwijdte van de
bepaling zou worden gevolgd, zou dit betekenen dat de kweker eerst een
aanvraag voor kwekersrecht of toelating van het nieuwe plantenras kan
doen na verkregen toestemming van de octrooihouder, dan wel als het
octrooi niet langer van kracht is. Gelet op het tijdsbeslag van deze
procedures (1–2 jaar), zou dit een beperking van de mogelijkheden
betekenen van de kweker, terwijl in deze fase nog geen sprake is van het
op de markt brengen van het nieuwe plantenras.
In het geval de octrooihouder geen toestemming verleent (en evenmin
een dwanglicentie zou kunnen worden verkregen), zou het – na afloop van
de geldigheidsduur van het octrooi – nog een extra periode van 1–2 jaar
kunnen duren voordat het ontwikkelde nieuwe plantenras op de markt kan
worden gebracht. Wat voor de kweker een beperking is van zijn mogelijkheden, betekent – logischerwijze – een ruimere bescherming voor de
octrooihouder. Het doel van de beperkte veredelingsvrijstelling is evenwel
om mogelijkheden te creëren voor het ontwikkelen van nieuwe plantenrassen tot de fase dat de kweker daar commercieel voordeel mee behaalt.
In dat licht bezien is het wenselijk dat de reikwijdte van de beperkte
veredelingsvrijstelling eindigt op dat moment. Dit is – naar zijn aard – niet
het moment dat er een aanvraag voor toelating of kwekersrecht wordt
gedaan, maar het moment van het feitelijk op de markt brengen van het
nieuwe plantenras, inclusief voorbereidende handelingen met het
plantenmateriaal, zoals voorraadvorming. Dat deze aanvraag, uiteindelijk,
een commercieel oogmerk heeft, doet daar niet aan af. Uiteraard is dat het
geval, maar de handelingen zijn – op zichzelf beschouwd – niet commercieel van aard, omdat het aldus ontwikkelde product in die fase niet op de
markt wordt gebracht. Bij het indienen van een aanvraag voor kwekersrecht of toelating, is van enig commercieel voordeel als direct gevolg van
die handelingen nog geen sprake. Een andere keuze zou met zich brengen
dat als gevolg van een voorgeschreven toelatingsprocedure, of de keuze
voor het plantenras kwekersrechtelijke bescherming aan te vragen, de
marktexclusiviteit zich feitelijk verder (langer) uitstrekt, dan met het
octrooirecht wordt beoogd. Nu voorts niet voor ieder plantenras (wél voor
rassen van groente- en landbouwgewassen, niet voor rassen van
siergewassen en sommige rassen van boomkwekerijgewassen) een
toelating is vereist, zou dit ertoe leiden dat voor sommige gewassen deze
marktexclusiviteit de facto langer is, dan voor andere gewassen.
Met het bovenstaande is aangegeven wat, gelet op het doel van de
beperkte veredelingsvrijstelling, de beoogde reikwijdte daarvan is. De
vraag die vervolgens moet worden beantwoord, is of dat wat wordt
beoogd, ook voldoende tot uitdrukking komt in de tekst van het
wetsvoorstel, zoals deze thans luidt. Voorkomen moet worden dat
hierover onduidelijkheid zou kunnen ontstaan.
In dit verband is het volgende van belang. Het aanvragen van een
kwekersrecht of toelating is niet meer dan een administratieve handeling
en kan – als zodanig – geen inbreuk vormen op de rechten van de
octrooihouder. Bepalend is welke handelingen in het kader van de
aanvraagprocedure met het octrooirechtelijk beschermde materiaal
worden uitgevoerd. In het kader van de desbetreffende aanvraagprocedure voor kwekersrecht of toelating wordt onder meer beoordeeld of de
gewassen voldoen aan de vereisten van onderscheidbaarheid, homogeniteit en bestendigheid. De handelingen die in het kader daarvan worden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 365 (R 1987), nr. 7

11

verricht zijn niet wezenlijk anders dan de handelingen die de kweker zelf
eerder heeft verricht bij het ontwikkelen van het nieuwe plantenras. Zoals
de VVD-fractie terecht aangeeft, kan in deze fase vaak ook nog een nadere
selectie plaatsvinden van de beste rassen. De handelingen die in het kader
van die procedure worden uitgevoerd, dit maal door een onafhankelijke
instantie, liggen derhalve in het verlengde van en zijn vergelijkbaar met de
handelingen die de kweker heeft uitgevoerd met het materiaal. Andere
handelingen worden met het materiaal niet verricht, zodat er ook
anderszins geen sprake kan zijn van een inbreuk op de in de artikelen 53
en 53a van de Rijksoctrooiwet 1995 genoemde uitsluitende rechten van de
octrooihouder. Ten overvloede zij opgemerkt dat de met het wetsvoorstel
te introduceren beperkte veredelingsvrijstelling geen onderscheid maakt
naar het beroep of het bedrijf dat de betrokkene uitoefent. Dat houdt in
dat deze vrijgestelde handelingen zijn toegestaan, zonder toestemming
van de octrooihouder, ongeacht of deze vrijgestelde handelingen worden
verricht door de kweker, of bijvoorbeeld, in verband met de bovenbedoelde aanvraagprocedure, in het kader van werkzaamheden van de Raad
voor de Plantenrassen. De regering komt derhalve terug op de conclusie
zoals deze in de memorie van toelichting is opgenomen. Een aanpassing
van de tekst van het wetsvoorstel is, gelet op hetgeen hiervoor is
overwogen, evenwel niet noodzakelijk.
De leden van de fractie van de PvdA vragen in hoeverre de in het
wetsvoorstel gekozen term «nieuw» ook bruikbaar is voor plantenveredeling en stellen voor deze te vervangen door de term «onderscheidbaar».
In antwoord op vragen van de leden van de VVD-fractie heeft de regering
hierboven aangegeven dat het wetsvoorstel op dit punt zal worden
aangepast. Op deze plaats wordt verwezen naar hetgeen de regering
aldaar ter motivering daarvan heeft aangegeven. Hiermee wordt, naar het
oordeel van de regering, ook antwoord gegeven op de vragen van de
leden van de PvdA-fractie.
De leden van de fractie van de PvdA vragen in hoeverre de beperkte
veredelingsvrijstelling veredelaars echt helpt, mede in verband met de
onzekerheid dat als eenmaal een nieuw ras is ontwikkeld, alsnog een
licentie verkregen moet worden.
De leden vragen voorts of het mogelijk is al vóórdat er een nieuw ras klaar
is voor vermarkting, bij weigering door de licentiehouder een dwanglicentie te verkrijgen.
Hiervoor is aangegeven op welke wijze de beperkte veredelingsvrijstelling
een bijdrage levert aan de oplossing voor de door kwekers naar voren
gebrachte problemen. Op deze plaats wordt verwezen naar hetgeen de
regering aldaar ter motivering daarvan heeft aangegeven. In aanvulling
op het aldaar gestelde, wordt opgemerkt dat om een dwanglicentie te
kunnen verkrijgen, vereist is dat de aanvrager aantoont dat er een nieuw
plantenras geproduceerd kan worden, dat een belangrijke technische
vooruitgang van aanzienlijk economisch belang vertegenwoordigt ten
opzichte van de door het octrooi beschermde uitvinding. Om dit bewijs te
kunnen leveren is het weliswaar noodzakelijk dat het nieuwe plantenras
ontwikkeld is, maar is het niet noodzakelijk dat het nieuwe ras al gereed is
voor vermarkting. De dwanglicentie kan derhalve, als in voorkomend
geval aan de voorwaarden om daarvoor in aanmerking te komen wordt
voldaan, worden aangevraagd voordat het nieuwe ras gereed is voor
vermarkting.
De leden van de fractie van de PvdA vragen of de veredelaar kan voldoen
aan geldende wet- en regelgeving als hij niet weet dat hij gebruik maakt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 365 (R 1987), nr. 7

12

van genetisch gemodificeerd zaad. De leden vragen of dit probleem kan
worden opgelost door bijvoorbeeld uitsluiting van genetisch gemodificeerd materiaal of door goede etikettering.
De leden vragen voorts of het niet raadzaam is op etiketten van zaaigoed
te vermelden of en welke licenties daarop van toepassing zijn, zodat
veredelaars daarvan kennis kunnen nemen, en vragen voorts of om die
reden inschrijving van een licentie in het octrooiregister niet verplicht zou
moeten zijn.
De Europese etiketteringsregels schrijven voor dat zaaizaad van genetisch
gemodificeerde planten als zodanig herkenbaar zijn. Dit voorkomt dat
onbedoeld genetisch gemodificeerde planten worden geteeld. Hierdoor is
het voor de kweker derhalve ook kenbaar dat hij gebruik maakt van
genetisch gemodificeerd zaad. Los daarvan zullen kwekers in de praktijk
geen zaad of ander teeltmateriaal gebruiken van onbekende herkomst.
Met het oog op de gewenste kweekresultaten zullen kwekers grondig
onderzoek doen naar het voor de veredeling gebruikte, en al dan niet
genetisch gemodificeerde, uitgangsmateriaal en de gewenste eigenschappen daarvan.
Voor kwekers is het ook van belang te weten of het materiaal dat zij willen
gebruiken octrooirechtelijk beschermd is. Ten algemene is het in het
belang van de octrooihouder aan derden duidelijk kenbaar te maken dat
sprake is van biologisch materiaal waarop octrooirecht rust. Dat kan door
aanduidingen op de verpakking en met begeleidende documentatie,
waaruit de eigenschappen en het toegestane gebruik blijkt. Om de
kenbaarheid te vergroten heeft Trojan in dit verband twee oplossingsrichtingen voorgesteld, te weten markering en signalering en het invoeren
van een loketfunctie. Hij geeft aan dat afspraken gemaakt zouden kunnen
worden over vrijwillige markering via aanduiding op waren en verpakkingen die worden aangeboden op de markt. Uit de markering kan zo
blijken of, en zo ja hoe, in voorkomende gevallen de teler of kweker van
het betrokken biologisch materiaal rekening kan houden met op het
materiaal rustende octrooirechten. Daarnaast geeft Trojan aan dat
aanbieders en gebruikers van plantaardig materiaal een loketfunctie
zouden kunnen inrichten waaruit blijkt op welk biologisch materiaal
octrooirecht rust (van wie dat octrooirecht is en wanneer het is aangevraagd of verleend). Een teler of kweker zal zo tijdig en eenvoudiger
keuzes kunnen maken in het te gebruiken materiaal en de in verband met
van kracht zijnde octrooirechten te kiezen landen voor ontwikkelings- en
exploitatiedoeleinden. Hierover loopt overleg met Plantum en Niaba.
Door een licentie van de octrooihouder (licentiegever) verkrijgt de
licentienemer (bijvoorbeeld een kweker) de bevoegdheid om de octrooirechtelijk beschermde uitvinding te gebruiken. Er bestaat op grond van de
Rijksoctrooiwet 1995 geen verplichting om vrijwillige licenties in te
schrijven. Een dergelijke verplichting zou leiden tot extra administratieve
lasten. Deze licenties kunnen wel vrijwillig worden ingeschreven in het
octrooiregister van Agentschap NL Octrooicentrum. Op grond van artikel
56, tweede lid, van de Rijksoctrooiwet 1995 heeft de licentie dan werking
jegens derden. Overigens is deze informatie voor andere kwekers, die ook
gebruik willen maken van het octrooirechtelijk beschermde materiaal, niet
(direct) van belang. Het zou weinig toevoegen aan de informatie die reeds
in het octrooiregister over de octrooirechtelijk beschermde uitvinding is
opgenomen, immers het zegt alleen iets over het gebruik dat anderen van
de octrooirechtelijk beschermde uitvinding mogen maken. Het is derhalve
niet nodig deze informatie op etiketten te vermelden of deze licenties
verplicht te laten inschrijven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 365 (R 1987), nr. 7

13

De leden van de fractie van de PvdA vragen of hetgeen in de memorie van
toelichting is aangegeven, namelijk dat het toetsen van kandidaat-rassen
niet onder de reikwijdte van de beperkte veredelingsvrijstelling juridisch
wenselijk of zelfs juist is. De leden van de fractie van de PvdA dringen aan
op het aanpassen van de memorie van toelichting zodat de vrijstelling ook
geldt voor de periode van officiële toetsing.
In antwoord op vragen van de leden van de VVD-fractie heeft de regering
hierboven aangegeven dat, anders dan in de memorie van toelichting is
gesteld, de beperkte veredelingsvrijstelling ook geldt voor de handelingen
die verband houden met de toetsing aan de vereisten voor kwekersrecht
of toelating. Op deze plaats wordt verwezen naar hetgeen de regering
aldaar ter motivering daarvan heeft aangegeven. Hiermee worden, naar
het oordeel van de regering, ook de vragen van de leden van de
PvdA-fractie beantwoord. Het aanpassen van de memorie van toelichting
zelf is, naar de aard van het stuk, overigens niet mogelijk.
De leden van de D66-fractie vragen of de octrooihouder in de nieuwe
situatie een sterke positie krijgt, omdat deze aan het begin van het
(veredelings)traject vrijelijk kon beschikken over plantenmateriaal.
In verband met het gebruik van het betrokken materiaal is het volgende
van belang.
Op grond van de Zaaizaad- en plantgoedwet 2005 heeft iedere kweker op
grond van de kwekersvrijstelling de vrijheid om kwekersrechtelijk
beschermd teeltmateriaal van planten te gebruiken voor het kweken van
nieuwe plantenrassen. Hij heeft hiervoor geen toestemming nodig van de
houder van het kwekersrecht voor het gebruikte ras. De kweker kan voor
het nieuwe ras, als het aan de kwekersrechtelijke vereisten van een nieuw
plantenras voldoet, kwekersrechtelijke bescherming vragen. Hierin komt
geen verandering.
Iemand die een uitvinding doet die rasoverstijgend is – dat kan ook een
kweker zijn – en aan de overige voorwaarden voor een octrooi voldoet,
kan daarvoor een octrooi aanvragen. Op grond van de Rijksoctrooiwet
1995 is voor gebruik van octrooirechtelijk beschermd materiaal, ook als dit
wordt gebruikt voor plantenveredeling, in de huidige situatie
toestemming nodig van de houder van het betrokken octrooi. Deze
toestemming is vereist voor iedereen die het octrooirechtelijk beschermde
materiaal gebruikt. Dat kan een kweker zijn, maar ook een andere
octrooihouder (die overigens tevens kweker kan zijn).
In de nieuwe situatie, na invoering van de beperkte veredelingsvrijstelling
in de Rijksoctrooiwet 1995, kan zonder toestemming van de octrooihouder
gebruik gemaakt worden van octrooirechtelijk beschermd biologisch
materiaal, voor het kweken, of ontdekken en ontwikkelen van nieuwe
plantenrassen. Zoals hiervoor geschetst, biedt dit belangrijke voordelen
aan de kweker, die gebruik wil maken van het octrooirechtelijk
beschermde materiaal.
De leden van de D66-fractie vragen de regering uiteen te zetten hoe het
niet laten gelden van de vrijstelling voor commerciële exploitatie zich
verhoudt tot artikel 50 van de Zaaizaad- en plantgoedwet.
Artikel 50 van de Zaaizaad- en plantgoedwet 2005 bepaalt dat de
aanspraak op verlening van kwekersrecht uitsluitend toekomt aan de
kweker. Dit maakt onderdeel uit van het kwekersrechtelijke beschermingsregime en staat derhalve los van de bescherming op grond van de
Rijksoctrooiwet 1995. In deze situatie komt door een wijziging van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 365 (R 1987), nr. 7

14

Rijksoctrooiwet 1995 geen verandering en derhalve evenmin met de
invoering van de beperkte veredelingsvrijstelling. Als de houder van het
kwekersrecht echter gebruik maakt van octrooirechtelijk beschermd
materiaal, zal hij rekening moeten houden met de rechten van de
octrooihouder.
Invoering van de beperkte veredelingsvrijstelling geeft de kweker de
mogelijkheid octrooirechtelijk beschermd biologisch materiaal te
gebruiken voor het kweken, of ontdekken en ontwikkelen van nieuwe
plantenrassen.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen waarom in het wetsvoorstel
wordt gesproken over nieuwe plantenrassen en niet voor «andere» of
«onderscheidbare rassen».
In antwoord op vragen van de leden van de VVD-fractie en de fractie van
de PvdA heeft de regering hierboven aangegeven dat het wetsvoorstel op
dit punt zal worden aangepast. Op deze plaats wordt verwezen naar
hetgeen de regering aldaar ter motivering daarvan heeft aangegeven.
Hiermee wordt, naar het oordeel van de regering, ook antwoord gegeven
op de vragen van de leden van de ChristenUnie-fractie.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen de regering waarom ervoor
is gekozen de aanmelding van het nieuwe plantenras voor het verkrijgen
van een kwekersrecht of toelating ook te beschouwen als commerciële
exploitatie. De leden vragen voorts of er eerst sprake is van een nieuw
plantenras na vaststelling hiervan in de registratieprocedure en of dit
ertoe leidt dat het toetsen van kandidaat-rassen onder de vrijstelling valt.
In antwoord op vragen van de leden van de VVD-fractie heeft de regering
hierboven aangegeven dat, anders dan in de memorie van toelichting is
gesteld, de beperkte veredelingsvrijstelling ook geldt voor de handelingen
die verband houden met de toetsing aan de vereisten voor kwekersrecht
of toelating. Op deze plaats wordt verwezen naar hetgeen de regering
aldaar ter motivering daarvan heeft aangegeven. Hiermee worden, naar
het oordeel van de regering, ook de vragen van de leden van de
ChristenUnie-fractie beantwoord.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen een nadere toelichting over
de verhouding tussen de voorgestelde beperkte veredelingsvrijstelling in
het octrooirecht en de vrijstelling in het kwekersrecht, zoals opgenomen in
de Zaaizaad- en plantgoedwet 2005 (artikel 57, derde lid, aanhef en onder
c), wat de verschillen en overeenkomsten zijn en hoe beide vrijstellingen
elkaar aanvullen.
Het kwekersrechtelijke beschermingsregime en het vrijgestelde gebruik
zijn op grond van de Zaaizaad- en plantgoed 2005 als volgt geregeld.
Artikel 57, eerste lid, bepaalt dat de houder van een kwekersrecht op een
ras het uitsluitend recht heeft teeltmateriaal van dat ras voort te brengen
of verder te vermeerderen, ten behoeve van de vermeerdering te
behandelen, in de handel te brengen, uit te voeren, in te voeren, voor een
van deze doeleinden in voorraad te hebben alsmede deze handelingen te
doen verrichten. Op grond van artikel 57, tweede lid, is het aan anderen
dan de houder van het kwekersrecht verboden deze handelingen te
verrichten. Dit verbod geldt niet indien bij of krachtens deze wet of door
de houder van het kwekersrecht daarvoor toestemming is verleend.
Artikel 57, derde lid, aanhef en onder c, bepaalt dat het verbod niet van
toepassing is op handelingen die worden verricht voor het kweken van
nieuwe rassen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 365 (R 1987), nr. 7

15

Op grond van het bovenstaande is het toegestaan, zonder toestemming
van de houder van het kwekersrecht:
− met teeltmateriaal van een beschermd plantenras nieuwe rassen te
kweken;
− het nieuwe plantenras commercieel te exploiteren.
Dit laatste volgt uit de beschermingsomvang van het kwekersrecht. Het
kwekersrecht heeft betrekking op steeds één plantenras. Een daaruit
ontwikkeld plantenras valt derhalve niet onder de bescherming van het
kwekersrecht dat is verleend voor de oorspronkelijke rassen waaruit het
nieuwe plantenras is ontwikkeld. De kweker van het nieuwe plantenras zal
daar kwekersrecht voor kunnen aanvragen.
De beperkte veredelingsvrijstelling op grond van de Rijksoctrooiwet 1995
wordt als volgt geregeld.
Artikel 53 van de Rijksoctrooiwet 1995 voorziet in een met artikel 57,
eerste en tweede lid, van de Zaaizaad- en plantgoed 2005 vergelijkbare
bepaling inzake de uitsluitende rechten van de octrooihouder. Op grond
van artikel 53 van de Rijksoctrooiwet 1995 heeft de octrooihouder het
uitsluitend recht:
a. het geoctrooieerde voortbrengsel in of voor zijn bedrijf te vervaardigen, te gebruiken, in het verkeer te brengen of verder te verkopen, te
verhuren, af te leveren of anderszins te verhandelen, dan wel voor een
of ander aan te bieden, in te voeren of in voorraad te hebben;
b. de geoctrooieerde werkwijze in of voor zijn bedrijf toe te passen of het
voortbrengsel, dat rechtstreeks verkregen is door toepassing van die
werkwijze, in of voor zijn bedrijf te gebruiken, in het verkeer te brengen
of verder te verkopen, te verhuren, af te leveren of anderszins te
verhandelen, dan wel voor een of ander aan te bieden, in te voeren of
in voorraad te hebben.
Op grond van artikel 53a van de Rijksoctrooiwet 1995 strekt dit uitsluitend
recht zich, als het geoctrooieerde voortbrengsel bestaat uit biologisch
materiaal dat door de geoctrooieerde uitvinding bepaalde eigenschappen
heeft verkregen, uit tot ieder biologisch materiaal dat daarvan is afgeleid
en diezelfde eigenschappen heeft. Octrooirecht voor een werkwijze strekt
zich uit tot ieder biologisch materiaal dat rechtstreeks door deze werkwijze
wordt gewonnen en daarvan afgeleid biologisch materiaal dat diezelfde
eigenschappen heeft.
Overzicht beschermde rechtsobjecten en beschermingsomvang (octrooirecht en
kwekersrecht)
Soort recht

Beschermd
rechtsobject

Beschermingsomvang

Octrooirecht

Abstract: uitvinding

Kwekersrecht

Abstract: plantenras

Commerciële handelingen met concrete producten en processen (o.a. biologisch materiaal)
waarin de uitvinding een rol speelt.
Commerciële handelingen met teeltmateriaal van
het plantenras (inclusief geoogst materiaal en
producten die daarvan rechtstreeks zijn
vervaardigd).

De in het wetsvoorstel voorgestelde bepaling voor een nieuw artikel 53b
(beperkte veredelingsvrijstelling) in de Rijksoctrooiwet 1995 voorziet erin
dat een octrooihouder zijn verbodsrecht niet kan inroepen tegen derden
die het octrooirechtelijk beschermde biologisch materiaal gebruiken voor
het kweken, of ontdekken en ontwikkelen van nieuwe plantenrassen. Voor
de commerciële exploitatie van het nieuwe plantenras is toestemming
nodig van de octrooihouder, als – zoals hiervoor aangegeven – daarbij
nog sprake is van gebruik van octrooirechtelijke beschermd materiaal.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 365 (R 1987), nr. 7

16

De overeenkomst tussen beide bepalingen is dat het in beide gevallen
gaat om een beperking van het verbodsrecht van de houder van het
kwekersrecht, respectievelijk het octrooirecht. Die beperking is gelegen in
het feit dat de houders van deze rechten moeten toestaan dat anderen het
beschermde materiaal gebruiken voor het kweken, of ontdekken en
ontwikkelen van nieuwe plantenrassen. Het verschil zit, gelet op de
beschermingsomvang en het object van rechtsbescherming van het
kwekersrecht (één ras), respectievelijk het octrooirecht (de uitvinding) in
de reikwijdte van de bepaling. De in de Rijksoctrooiwet 1995 op te nemen
beperkte veredelingsvrijstelling is beperkt tot de ontwikkelingsfase van
het nieuwe plantenras, maar de bescherming van het octrooi strekt zich
ook uit tot opvolgende fasen. Dit ligt anders in het kwekersrecht. Object
van de bescherming van een kwekersrecht is steeds één plantenras. Gelet
hierop is, behoudens afgeleide rassen, ook de commerciële exploitatie
van het nieuwe plantenras toegestaan. Zoals hiervoor toegelicht, is er ook
een verschil in het object van de vrijstelling. In het kwekersrecht kan het
slechts gaan om het gebruik van teeltmateriaal van het kwekersrechtelijk
beschermde ras, terwijl het onder het octrooirecht gaat om gebruik van
biologisch materiaal dat betrekking heeft op de octrooirechtelijk
beschermde biotechnologische uitvinding.
Beide vrijstellingen vullen elkaar aan. De kweker kan vrijelijk, dus zonder
toestemming van de houder van een kwekersrecht of een octrooirecht het
betrokken kwekersrechtelijk beschermde teeltmateriaal, respectievelijk het
octrooirechtelijk beschermde biologische materiaal gebruiken voor het
kweken, of ontdekken en ontwikkelen van nieuwe plantenrassen,
waardoor toegang tot het biologisch materiaal is verzekerd.
Toegestane handelingen bij gebruik van materiaal van plantenrassen waarop kwekersrecht of octrooirecht rust (na invoering beperkte veredelingsvrijstelling)
Toegestane handelingen

Ras waarop kwekersrecht rust
Ras waarop octrooirecht rust

Teelt

Veredeling

Commercialisatie veredeld ras

nee
nee

ja
ja

ja
nee1

1

Zolang het biologisch materiaal de door de geoctrooieerde uitvinding bepaalde eigenschappen
heeft.

De leden van de SGP-fractie vragen waarom er voor gekozen is onder
commerciële exploitatie ook de aanmelding van nieuwe plantenrassen
voor het verkrijgen van een kwekersrecht of een toelating te begrijpen. De
leden van de SGP-fractie ontvangen graag een toelichting op dit punt en
vragen of de regering bereid is de toelichting aan te passen.
In antwoord op vragen van de leden van de VVD-fractie heeft de regering
hierboven aangegeven dat, anders dan in de memorie van toelichting is
gesteld, de beperkte veredelingsvrijstelling ook geldt voor de handelingen
die verband houden met de toetsing aan de vereisten voor kwekersrecht
of toelating. Op deze plaats wordt verwezen naar hetgeen de regering
aldaar ter motivering daarvan heeft aangegeven. Hiermee worden, naar
het oordeel van de regering, ook de vragen van de leden van de
SGP-fractie beantwoord.
De leden van de Partij voor de Dieren betwijfelen of de term «nieuw» in
het wetsvoorstel een juiste term is, mede gelet op het advies van de
Afdeling en signalen vanuit de praktijk. De leden vragen om een nadere
toelichting.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 365 (R 1987), nr. 7

17

In antwoord op vragen van de leden van de VVD-fractie, de fractie van de
PvdA en de fractie van de ChristenUnie heeft de regering hierboven
aangegeven dat het wetsvoorstel op dit punt zal worden aangepast. Op
deze plaats wordt verwezen naar hetgeen de regering aldaar ter
motivering daarvan heeft aangegeven. Hiermee wordt, naar het oordeel
van de regering, ook antwoord gegeven op de vragen van de leden van de
Partij voor de Dieren.
3. Verhouding tot de TRIPS-Overeenkomst
TRIPS en de Biotechnologierichtlijn
Diverse vragen zijn gesteld over de verenigbaarheid van een uitgebreide
veredelingsvrijstelling met het EU-recht (de Biotechnologierichtlijn) en
met het WTO-recht (de TRIPS-Overeenkomst8). Dit mede naar aanleiding
van het advies van de Afdeling en de visie van door de leden van de
diverse fracties genoemde deskundigen Van der Kooij en Oosting.
Alvorens op de specifieke vragen van de leden van de verschillende
fracties in te gaan, wordt onderstaand het internationaalrechtelijke kader
uiteengezet, voor zover relevant voor de beantwoording van de vragen
van de leden van de verschillende fracties. Dit is ten dele in aanvulling en
voortbouwend op hetgeen daarover in de memorie van toelichting, het
nader rapport en de «Analyse van de juridische mogelijkheden van een
veredelingsvrijstelling in het octrooirecht in het licht van internationale
regelingen»9 is uiteengezet.
De TRIPS-Overeenkomst
Bij de onderstaande beschouwing over de TRIPS-Overeenkomst en de
verschillende visies daarop, in termen van uitleg van de verschillende
bepalingen, staat centraal de discussie over octrooieerbaarheid enerzijds
en de reikwijdte van de bescherming van een eenmaal verleend octrooi
anderzijds. Bij octrooieerbaarheid gaat het om de mogelijkheid octrooirecht te verkrijgen voor een uitvinding, die aan bepaalde wettelijke
vereisten voldoet.
Bij de reikwijdte van de octrooibescherming, de beschermingsomvang,
gaat het om de vraag hoe ver de bescherming reikt van een verleend
octrooirecht, alsmede de mogelijkheden daarop uitzonderingen te maken.
Een en ander wordt onderstaand nader toegelicht bij de bespreking van
de TRIPS-Overeenkomst.
De voor het onderhavige wetsvoorstel meest relevante bepalingen uit de
TRIPS-Overeenkomst, zijn:
− artikel 27: octrooieerbare onderwerpen;
− artikel 28: omvang van de verleende rechten;
− artikel 30: uitzonderingen op de verleende rechten.
Deze bepalingen worden hieronder nader geduid, mede gelet op de
vragen van de leden van de diverse fracties.

8

Overeenkomst inzake de handelsaspecten van de intellectuele eigendom, bijlage 1c bij het
Wereldhandelsverdrag; Trb. 1995, 130.
9
Kamerstukken II 2010/11, 27 428, nr. 182, bijlage.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 365 (R 1987), nr. 7

18

Artikel 27 (octrooieerbare onderwerpen)
Artikel 27 van de TRIPS-Overeenkomst stelt regels over de octrooieerbare
onderwerpen. Artikel 27, derde lid, aanhef en onderdeel b, stelt regels
over de uitsluiting van de octrooieerbaarheid van onder andere planten en
plantenrassen10.
Dit artikel bepaalt dat de WTO-partijen de mogelijkheid hebben de
volgende uitvindingen uit te sluiten van octrooieerbaarheid:
1. andere planten en dieren dan micro-organismen, en
2. andere werkwijzen van wezenlijke biologische aard voor de voortbrenging van planten of dieren niet zijnde biologische en microbiologische
werkwijzen.
De WTO-partijen moeten echter wel voorzien in de bescherming van
plantenrassen door octrooien dan wel door een doeltreffend afzonderlijk
stelsel, of een combinatie daarvan.
Op grond van het bovenstaande kan geconcludeerd worden dat de
TRIPS-Overeenkomst inzake de octrooieerbaarheid enige keuzevrijheid
laat11. Voor planten kan er bescherming zijn en zo ja, dan moet dat via het
octrooirecht, voor plantenrassen moet er bescherming zijn en dat kan via
het octrooirecht. Is de keuze voor octrooieerbaarheid eenmaal gemaakt,
dan zijn de daarop volgende bepalingen o.a. inzake de uitsluitende
rechten van de octrooihouder (artikel 28) en de mogelijkheden daarop
uitzonderingen te maken (artikel 30), van toepassing.
Artikel 28 (omvang van de verleende rechten)
Artikel 28 van de TRIPS-Overeenkomst bepaalt de omvang van de met een
octrooirecht verleende uitsluitende rechten. Daarbij wordt onderscheid
gemaakt naar octrooien voor uitvindingen met betrekking tot producten
(artikel 28, eerste lid, aanhef en onder a), respectievelijk werkwijzen
(artikel 28, eerste lid, aanhef en onder b). De houder van het octrooi heeft
op grond daarvan het recht derden die daartoe niet zijn toestemming
hebben, te beletten dat product te vervaardigen, te gebruiken, ten verkoop
aan te bieden, te verkopen of voor deze doeleinden in te voeren, respectievelijk te beletten deze werkwijze te gebruiken en ten minste het
rechtstreeks door middel van deze werkwijze verkregen product te
gebruiken, ten verkoop aan te bieden, te verkopen of voor deze
doeleinden in te voeren. Op grond van het tweede lid heeft de octrooihouder het recht een octrooi over te dragen, te doen overgaan door
opvolging en licentieovereenkomsten te sluiten.
Artikel 30 (uitzonderingen op de verleende rechten)
Artikel 30 van de TRIPS-Overeenkomst voorziet in de mogelijkheid voor
verdragspartijen om uitzonderingen te maken op de door een octrooi
verleende uitsluitende rechten. De vereisten die aan deze uitzonderingen
worden gesteld zijn:
(1) de uitzondering moet beperkt zijn;
10

Artikel 27
3. De Leden kunnen ook van octrooieerbaarheid uitsluiten:
(...)
b. andere planten en dieren dan micro-organismen en andere werkwijzen van wezenlijk
biologische aard voor de voortbrenging van planten of dieren niet zijnde biologische en
microbiologische werkwijzen. De Leden voorzien evenwel in de bescherming van plantenrassen door octrooien dan wel door een doeltreffend afzonderlijk stelsel, of een combinatie
daarvan. (...)
11
http://www.wto.org/english/tratop_e/trips_e/art27_3b_background_e.htm

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 365 (R 1987), nr. 7

19

(2) de uitzondering mag niet op onredelijke wijze strijdig zijn met de
normale exploitatie van het octrooi;
(3) de uitzondering mag niet op onredelijke wijze de legitieme belangen
van de octrooihouder schaden, rekening houdend met de legitieme
belangen van derden.
Uit het bovenstaande volgt dat – als eenmaal de keuze is gemaakt voor
octrooieerbaarheid van een onderwerp (artikel 27) – er nog slechts een
beperkte mogelijkheid bestaat om de uitsluitende rechten van de
octrooihouder (artikel 28) in te perken (artikel 30). De genoemde
bepalingen mogen niet aldus worden uitgelegd, dat – omdat er op grond
van artikel 27 de mogelijkheid bestaat bepaalde onderwerpen van
octrooieerbaarheid uit te sluiten – er dus evenzeer de mogelijkheid zou
bestaan om te voorzien in een zeer brede uitzondering, met min of meer
hetzelfde effect als een uitsluiting van octrooieerbaarheid. Kort gezegd:
hier gaat niet op «als je het meerdere mag (uitsluiten octrooieerbaarheid),
mag je ook het mindere (een ruime uitzondering op de rechten van de
octrooihouder)». Een dergelijke uitleg is in strijd met de genoemde
bepalingen van de TRIPS-Overeenkomst.
De Biotechnologierichtlijn
Zoals hierboven is aangeduid, is op Europees niveau met de totstandkoming van de Biotechnologierichtlijn nader invulling gegeven aan de op
grond van de TRIPS-Overeenkomst (artikel 27) bestaande keuzes. Deze
keuzes zijn in lijn met het Europees octrooiverdrag. Op grond van artikel 4
van de richtlijn zijn planten en dieren octrooieerbaar (als de uitvoerbaarheid van die uitvinding zich technisch gezien niet beperkt tot een
bepaald planten- of dierenras, derhalve rasoverstijgend is). De
EU-wetgever heeft derhalve geen gebruik gemaakt van de door artikel 27,
derde lid, onder b, van de TRIPS-Overeenkomst aan de partijen geboden
mogelijkheid planten en dieren van octrooibescherming uit te sluiten.
Nederland was, op uitdrukkelijke wens van de Tweede Kamer, ten tijde
van de totstandkoming van de richtlijn tegen deze keuze. Nederland stond
daarin overigens alleen. Nederland stemde destijds tegen de totstandkoming van de richtlijn en heeft – eveneens op uitdrukkelijk verzoek van
de Tweede Kamer – zich vervolgens tot het Hof van Justitie gewend met
een verzoekschrift strekkende tot nietigverklaring van de richtlijn12. Dit is
afgewezen.
Op grond van de richtlijn zijn planten- en dierenrassen en andere
werkwijzen van wezenlijke biologische aard voor de voortbrenging van
planten en dieren, niet zijnde biologische en microbiologische werkwijzen,
niet octrooieerbaar.
De in de richtlijn gemaakte keuzes hebben als gevolg dat de EU-lidstaten
niet langer over de bevoegdheid beschikken ten aanzien van de octrooieerbaarheid van planten en dieren een eigen regime tot stand te brengen.
Dit zou in strijd komen met de Biotechnologierichtlijn (alsmede overigens
met het Europees octrooiverdrag). Zie hiervoor ook de uitspraak van het
Hof van Justitie in de zaak C-377/9813. Het Hof bevestigde dat de richtlijn
aan lidstaten de keuzemogelijkheid ontneemt die artikel 27 van de
TRIPS-Overeenkomst aan de TRIPS-partijen biedt met betrekking tot de
octrooieerbaarheid van planten en dieren. De in artikel 4 van de richtlijn
gekozen optie (van octrooieerbaarheid van uitvindingen met betrekking
tot planten en dieren) is volgens het Hof te verenigen met de TRIPS12
13

Kamerstukken II 1998/99, 26 568 (R 1638), nr. 3, p. 8–9.
Arrest van het Hof van Justitie EG van 9 oktober 2001 in zaak C-377/98, Nederland tegen
Europees Parlement, Raad van de Europese Unie van 9 oktober 2001, Jur. 2001, blz. I-07079,
r.o. 58.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 365 (R 1987), nr. 7

20

Overeenkomst, omdat die niet verbiedt dat sommige staten die partij zijn
bij die overeenkomst, een gemeenschappelijk standpunt bepalen ten
aanzien van de uitvoering daarvan.
Zoals hiervoor is aangegeven, moeten – gegeven deze octrooieerbaarheid
van planten en dieren – eventuele uitzonderingen op de rechten van de
octrooihouder, voldoen aan de vereisten van artikel 30 van de TRIPSOvereenkomst. Dit geldt derhalve evenzeer voor de in de richtlijn zelf
opgenomen uitzonderingen. De in de Biotechnologierichtlijn opgenomen
uitzonderingen, inzake het zogenaamde landbouwersvoorrecht (in het
Engels aangeduid als farmers privilege) (artikel 11) en dwanglicenties
(artikel 12) voldoen aan deze vereisten. Ook de beperkte veredelingsvrijstelling, die – zoals eerder in de memorie van toelichting is aangegeven –
onlosmakelijk onderdeel uitmaakt van de uitzondering van artikel 12,
voldoet aan de voorwaarden van artikel 30 van de TRIPS-Overeenkomst.
Andere dan in de richtlijn opgenomen uitzonderingen zijn (nog afgezien
van de toets aan artikel 30 van de TRIPS-Overeenkomst zelf) in strijd met
de richtlijn. Immers, blijkens jurisprudentie van het Hof van Justitie14
harmoniseert de richtlijn de materie van de octrooibescherming van
biotechnologische uitvindingen uitputtend. Dit uitgangspunt staat eraan in
de weg dat binnen het bereik van de richtlijn nationale wetgeving wordt
vastgesteld die de octrooibescherming van biotechnologische uitvindingen verruimt of beperkt ten opzichte van de Biotechnologierichtlijn.
De wisselwerking tussen de TRIPS-Overeenkomst en de Biotechnologierichtlijn leidt er derhalve toe dat de door de TRIPS-Overeenkomst
geboden keuzemogelijkheden reeds zijn ingevuld (onder andere inzake de
octrooieerbaarheid van planten en dieren) en dat uitzonderingen op de
rechten van de octrooihouder, zoals opgenomen in de Biotechnologierichtlijn, derhalve zullen moeten voldoen aan artikel 30 van de TRIPSOvereenkomst.
De uitgebreide veredelingsvrijstelling
Gelet op het bovenstaande is een uitgebreide veredelingsvrijstelling op dit
moment, vanwege strijd met zowel de TRIPS-Overeenkomst als de
Biotechnologierichtlijn, niet mogelijk. De regering wordt daarin gesteund
door het advies van de Afdeling in verband met het wetsvoorstel. De
Afdeling geeft aan dat een uitgebreide veredelingsvrijstelling tot gevolg
heeft dat de octrooihouder, in weerwil van artikel 28 van de TRIPSOvereenkomst, derden die geen licentie hebben, niet meer kan beletten
een nieuw plantenras waarin echter nog steeds een geoctrooieerde
eigenschap werkzaam is ten verkoop aan te bieden, te verkopen of voor
deze doeleinden in te voeren. Gelet hierop is niet aannemelijk dat de
«normale» exploitatie van het octrooi nog wel mogelijk is, zoals vereist is
op grond van artikel 30 van de TRIPS-Overeenkomst. Voorts is de Afdeling
van oordeel dat een uitgebreide veredelingsvrijstelling niet kan worden
gekwalificeerd als een beperkte uitzondering in de zin van artikel 30 van
de TRIPS-Overeenkomst. Met de uitgebreide veredelingsvrijstelling wordt
immers beoogd dat de kweker zonder licentie en ongehinderd door
nadere beperkende voorwaarden een door hem ontwikkeld nieuw
plantenras commercieel kan exploiteren, waarin evenwel nog steeds
geoctrooieerde eigenschappen werkzaam zijn. Om deze reden komt de
Afdeling tot de conclusie dat een uitgebreide veredelingsvrijstelling niet
verenigbaar is met de TRIPS-Overeenkomst.
Los daarvan staat ook de Biotechnologierichtlijn aan invoering van deze
vrijstelling in de weg. Immers, zoals de Afdeling terecht stelt, voorziet de
14

Arrest van het HvJ EU van 6 juli 2010 in zaak C-428/08, Monsanto Technology, r.o. 55–63.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 365 (R 1987), nr. 7

21

richtlijn niet in een dergelijke uitgebreide veredelingsvrijstelling. Het wel
opnemen van een uitgebreide veredelingsvrijstelling in nationale
wetgeving is, gelet op het harmoniserende karakter van de richtlijn,
daarmee derhalve in strijd.
De Afdeling stelt voorts dat een uitgebreide veredelingsvrijstelling met
zich zou brengen dat met voorbijgaan aan de voorwaarden in artikel 12
van de richtlijn en zonder (dwang)licentie op basis van het geoctrooieerde
materiaal ontwikkelde nieuwe plantenrassen commercieel geëxploiteerd
zouden mogen worden zonder instemming van de octrooihouder. Dat is
evenmin met de richtlijn te verenigen.
In verband hiermee is van belang te benadrukken dat geen van de door de
Tweede Kamer gehoorde deskundigen stelt dat een uitgebreide veredelingsvrijstelling in overeenstemming is met de Biotechnologierichtlijn.
Ook Plantum heeft aangegeven dat het opnemen van een uitgebreide
veredelingsvrijstelling in de Rijksoctrooiwet 1995 niet mogelijk is zonder
de Biotechnologierichtlijn te wijzigen. In die zin zijn de aangehaalde
opinies voor dit wetsvoorstel zelf van geringe betekenis. Een uitgebreide
veredelingsvrijstelling blijft – los van de onverenigbaarheid daarvan met
de TRIPS-Overeenkomst – ook in strijd met de Biotechnologierichtlijn. Een
en ander heeft, los van dit wetsvoorstel, wel betekenis voor de beoordeling van de mogelijkheden om in Europees verband in te zetten op
wijziging van de Biotechnologierichtlijn. In lijn met het advies van de
Afdeling, blijft de regering van oordeel dat een uitgebreide veredelingsvrijstelling (derhalve ook als wordt voorgesteld deze op te nemen in de
Biotechnologierichtlijn) eerst een aanpassing vergt van de TRIPSOvereenkomst.
Gelet op het bovenstaande kan, ten aanzien van de octrooieerbaarheid
van planten en plantenrassen, het volgende worden geconcludeerd:
1. Op grond van de TRIPS-Overeenkomst moeten plantenrassen altijd
beschermd worden, hetzij via het octrooirecht, hetzij via een doeltreffend afzonderlijk stelsel of een combinatie van beide (artikel 27, derde
lid, onderdeel b, van de TRIPS-Overeenkomst).
De keuzevrijheid die de TRIPS-Overeenkomst hier biedt is als volgt
ingevuld. In Nederland worden plantenrassen, op grond van het
UPOV-verdrag (zoals geïmplementeerd in de Zaaizaad- en plantgoedwet 2005) en Verordening (EG) nr. 2100/94 inzake het communautaire
kwekersrecht, niet via het octrooirecht, maar op grond van een ander
doeltreffend stelsel, namelijk het kwekersrecht, beschermd. De
Biotechnologierichtlijn (artikel 4, eerste lid, onderdeel a15) en het
Europees octrooiverdrag (artikel 53)16 bevatten een uitzondering op
het verlenen van octrooien voor plantenrassen.
2. (Uitvindingen met betrekking tot) planten en werkwijzen van wezenlijk
biologische aard voor de voortbrenging van planten kunnen in
15

Artikel 4
1. Niet octrooieerbaar zijn:
a) planten- en dierenrassen;
b) werkwijzen van wezenlijk biologische aard voor de voortbrenging van planten of dieren.
2. Een uitvinding die betrekking heeft op planten en dieren, is octrooieerbaar als de uitvoerbaarheid van die uitvinding zich technisch gezien niet beperkt tot een bepaald planten- of
dierenras.
3. Lid 1, onder b), laat de octrooieerbaarheid van uitvindingen onverlet die betrekking hebben
op een microbiologische of andere technische werkwijze of op een met behulp van deze
werkwijzen verkregen voortbrengsel.
16
Artikel 53. Uitzonderingen op de octrooieerbaarheid
Europese octrooien worden niet verleend voor:
(...)
b. planten- of dierenrassen of werkwijzen van wezenlijk biologische aard voor de voortbrenging van planten of dieren; deze bepaling is niet van toepassing op microbiologische
werkwijzen of hierdoor verkregen voortbrengselen;

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 365 (R 1987), nr. 7

22

beginsel van octrooieerbaarheid worden uitgesloten (artikel 27, derde
lid, onderdeel b, van de TRIPS-Overeenkomst).
De keuzevrijheid die de TRIPS-Overeenkomst hier biedt, is eveneens
reeds nader ingevuld door de Biotechnologierichtlijn, alsmede door
het hierboven genoemde artikel 53 van het Europees octrooiverdrag.
Laatstgenoemd verdrag sluit (alleen) uit van octrooieerbaarheid de
werkwijzen van wezenlijk biologische aard voor de voortbrenging van
planten of dieren. Uitvindingen met betrekking tot planten zijn
derhalve wel octrooieerbaar.
3. Nu uitvindingen met betrekking tot planten niet van octrooieerbaarheid zijn uitgesloten, zijn voor dergelijke uitvindingen nog slechts
beperkte uitzonderingen toegestaan op de beschermingsomvang van
octrooirechten voor uitvindingen met betrekking tot planten. Deze
moeten voldoen aan artikel 30 van de TRIPS-Overeenkomst en de
Biotechnologierichtlijn.
Octrooieerbaarheid van planten en plantenrassen en uitzonderingen op Beschermingsomvang

Planten en dieren

Werkwijzen van wezenlijk
biologische aard voor
voortbrenging van
planten
Plantenrassen

Uitzonderingen op
beschermings-omvang
octrooirecht

1

TRIPS-Overeenkomst

Biotechnologierichtlijn

Europees Octrooiverdrag

Nederland

Keuze:
– octrooieerbaar
– niet octrooieerbaar
Keuze:
– octrooieerbaar
– niet octrooieerbaar

Octrooieerbaar

Octrooieerbaar

Octrooieerbaar

Niet octrooieerbaar

Niet octrooieerbaar

Niet octrooieerbaar

Bescherming via:
– octrooirecht
– ander systeem
(kwekersrecht)
– combinatie van beide
Beperkt toegestaan

Niet octrooieerbaar

Niet octrooieerbaar

Niet octrooieerbaar

– farmersprivilege
– dwanglicentie
– beperkte veredelingsvrijstelling

– farmersprivilege
– dwanglicentie
– beperkte
veredelingsvrijstelling1

na invoering van de beperkte veredelingsvrijstelling

De leden van de fractie van de VVD stellen een vraag over de verenigbaarheid van een uitgebreide veredelingsvrijstelling met de Biotechnologierichtlijn en de TRIPS-Overeenkomst, in het licht van het advies van de
Afdeling en de visies van het advocatenkantoor Hogan Lovells en
Plantum.
Hierboven is reeds aangegeven, op grond waarvan de regering, met de
Afdeling, van oordeel is dat een uitgebreide veredelingsvrijstelling op dit
moment in strijd is met de Biotechnologierichtlijn en de TRIPSOvereenkomst. Op deze plaats wenst de regering te benadrukken dat geen
van de deskundigen, inclusief Oosting van het genoemde advocatenkantoor, stelt dat een uitgebreide veredelingsvrijstelling in overeenstemming zou zijn met de Biotechnologierichtlijn. Ook Plantum heeft
aangegeven dat het niet mogelijk is een uitgebreide veredelingsvrijstelling
in de Rijksoctrooiwet 1995 op te nemen zonder de Biotechnologierichtlijn
te wijzigen. In die zin zijn de aangehaalde opinies voor dit wetsvoorstel
zelf van geringe betekenis.
Een en ander heeft, los van dit wetsvoorstel, wel betekenis voor de
beoordeling van de mogelijkheden om in Europees verband in te zetten
op wijziging van de Biotechnologierichtlijn. In lijn met het advies van de
Afdeling, blijft de regering van mening dat een uitgebreide veredelingsvrijstelling (derhalve ook als wordt voorgesteld deze op te nemen in de
Biotechnologierichtlijn) eerst een aanpassing vergt van de TRIPSOvereenkomst.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 365 (R 1987), nr. 7

23

De leden van de fractie van de PvdA vragen de regering een beoordeling
te geven van de passendheid van een uitgebreide veredelingsvrijstelling
met artikel 27 van de TRIPS-Overeenkomst, mede in het licht van de visie
van deskundigen. De fractie wijst er in dit verband op dat artikel 27 in het
advies van de Afdeling niet wordt genoemd.
Hierboven heeft de regering verduidelijkt op grond waarvan zij, met de
Afdeling, van oordeel is dat de TRIPS-Overeenkomst op dit moment geen
ruimte biedt voor een uitgebreide veredelingsvrijstelling in het octrooirecht. Deze analyse heeft zowel betrekking op de onverenigbaarheid van
een uitgebreide veredelingsvrijstelling met een in de Rijksoctrooiwet 1995
op te nemen veredelingsvrijstelling, als op het opnemen van een
dergelijke vrijstelling in de Biotechnologierichtlijn. In het bijzonder is
daarbij ingegaan op artikel 27 van de TRIPS-Overeenkomst.
Gelet op hetgeen de regering aldaar heeft uiteengezet, dient bij de
beoordeling van de toelaatbaarheid van een uitgebreide veredelingsvrijstelling met de TRIPS-Overeenkomst, getoetst te worden aan artikel 30
daarvan (toelaatbaarheid van een uitzondering) en niet aan artikel 27
(uitsluiting octrooieerbaarheid).
De leden van de fractie van de PvdA vragen in hoeverre het mogelijk is de
procedure om toelating voor gewassen te verkrijgen te versnellen.
Indien dit voor het betrokken gewas verplicht is, moeten bedrijven die
nieuwe rassen op de (Europese) markt willen brengen daarvoor een
toelating aanvragen. Veelal zullen deze bedrijven ook kwekersrecht
aanvragen. In het kader van de toelatingsprocedure wordt beoordeeld of
de gewassen voldoen aan de vereisten van onderscheidbaarheid,
homogeniteit en bestendigheid. Het daarvoor benodigde technisch
onderzoek neemt in het algemeen twee groeicycli (doorgaans twee jaar)
in beslag. Tijdens een groeicyclus kunnen alle kenmerken worden
waargenomen die nodig zijn om vast te kunnen stellen of het gewas
voldoet aan de vereisten van onderscheidbaarheid, homogeniteit en
bestendigheid. De eindrapportage volgt meestal na de tweede groeicyclus. Zijn er nog onduidelijkheden, dan is soms een extra groeicyclus
nodig. Op verzoek kunnen voor sommige, daartoe geschikte, groentegewassen twee groeicycli in één kalenderjaar worden uitgevoerd. De duur
van de toelatingsprocedure hangt derhalve in belangrijke mate af van de
duur van de groeicyclus van het betrokken gewas. Waar het gelet op de
duur van die groeicyclus mogelijk is, zoals bij sommige groentegewassen,
kan de procedure – op verzoek – worden versneld.
In de praktijk is deze periode van (doorgaans) twee jaar geen probleem;
bedrijven houden in hun planning rekening met deze doorlooptijd en
melden nieuwe rassen tijdig aan. De tussenliggende tijd wordt in de
praktijk besteed aan de voorbereiding van de marktintroductie van het
nieuwe ras. Daarnaast is er een Europese uitvoeringsregeling17 die het
voor bepaalde gewassen onder voorwaarden mogelijk maakt alvast,
vooruitlopend op de uitkomst van het toelatingsonderzoek, materiaal op
de markt te brengen zodat bedrijven informatie kunnen verzamelen over
de teelt en het gebruik van het ras. Dit is de zogenoemde beproevingszaadregeling. Met name groentezaadbedrijven maken hier veel gebruik
van.

17

Beschikking nr. 2004/842/EG van de Commissie van 1 december 2004 tot vaststelling van
uitvoeringsregels volgens welke de lidstaten toestemming kunnen geven voor het in de
handel brengen van zaai- of pootgoed van rassen waarvoor de opname in de nationale
rassenlijst voor landbouw- of groentegewassen is aangevraagd (PbEU L 362).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 365 (R 1987), nr. 7

24

De leden van de SP-fractie krijgen graag een beschouwing waarom in
andere landen in de wereld de TRIPS-Overeenkomst kennelijk geen
belemmering vormt voor het verkrijgen van kwekersrecht en/of een
volledige kwekersvrijstelling en het inperken van octrooirechten betreffende levend materiaal. De leden vragen naar de landen waar dit het geval
is, de juridische onderbouwing daarvan en of er in WTO verband
procedures tegen deze landen zijn gestart.
Hiervoor is uiteengezet welke keuzemogelijkheden de TRIPS-Overeenkomst biedt, welke keuzes in EU-verband zijn gemaakt en ook wat de
relatie is met het kwekersrecht en het UPOV-verdrag.
Hieruit volgt dat de TRIPS-Overeenkomst, in het bijzonder artikel 27, derde
lid, onderdeel b, er niet aan in de weg staat dat, als alternatief voor de
bescherming van plantenrassen door het octrooirecht, te kiezen voor een
ander effectief beschermingsregime. Het is algemeen aanvaard dat dit
alternatieve beschermingsregime het UPOV-verdrag kan zijn. In
EU-verband is daarvoor gekozen: plantenrassen zijn immers op grond van
de Biotechnologierichtlijn uitgesloten van octrooieerbaarheid en
beschermd op grond van het kwekersrecht, dat gebaseerd is op het
UPOV-verdrag.
Artikel 27, derde lid, onderdeel b, laat de vrijheid om al dan niet te kiezen
voor de octrooieerbaarheid van planten en dieren. In EU-verband
(overigens ook in de Verenigde Staten en Japan) is gekozen voor
octrooieerbaarheid van uitvindingen met betrekking tot planten en dieren.
Maar hier is, gelet op de TRIPS-Overeenkomst, ook een andere keuze
mogelijk. Zo is in India en de meeste Afrikaanse landen een dergelijke
octrooieerbaarheid niet mogelijk.
Eerder is uiteengezet dat een uitgebreide veredelingsvrijstelling in het
octrooirecht, op grond van de TRIPS-Overeenkomst, op dit moment niet is
toegestaan. Als de keuze is gemaakt voor octrooieerbaarheid van planten
en dieren – en derhalve niet is gekozen voor uitsluiting of beperking
daarvan – dan zijn op grond van de TRIPS-Overeenkomst alleen nog
beperkte uitzonderingen mogelijk op de beschermingsomvang van het
octrooirecht.
Voor zover bekend bestaat er in geen enkel land een uitgebreide veredelingsvrijstelling in het octrooirecht. Gelet op hetgeen hiervoor is aangegeven, in relatie tot de artikelen 27, derde lid, onderdeel b, 28 en 30 van de
TRIPS-Overeenkomst, is dit verklaarbaar. Een dergelijke uitzondering zou
daarmee in strijd zijn. In WTO-verband zijn dus geen procedures
aanhangig.
De leden van de SP-fractie vragen de regering in te gaan op de reactie van
de Europese Commissie op de Franse en Duitse wetgeving en op reacties
in WTO-verband.
De Europese Commissie heeft tegen de invoering van een beperkte
veredelingsvrijstelling in Frankrijk en Duitsland geen bezwaren naar voren
gebracht. In dit verband wordt opgemerkt dat, zoals eerder aangegeven,
ook in het rechtspraakverdrag een beperkte veredelingsvrijstelling is
opgenomen.
Er zijn evenmin reacties ontvangen of procedures aanhangig gemaakt in
WTO-verband tegen de beperkte veredelingsvrijstelling in de Franse en
Duitse octrooiwetgeving.
De leden van de CDA-fractie vragen een nadere schets waarom invoering
van een uitgebreide veredelingsvrijstelling niet mogelijk is vanwege strijd
met de TRIPS-Overeenkomst en de richtlijn, mede in het licht van artikel
27, derde lid, onderdeel b, van de TRIPS-Overeenkomst.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 365 (R 1987), nr. 7

25

Hierboven heeft de regering verduidelijkt op grond waarvan zij, met de
Afdeling, van oordeel is dat de TRIPS-Overeenkomst op dit moment geen
ruimte biedt voor een uitgebreide veredelingsvrijstelling in het octrooirecht. Deze analyse heeft zowel betrekking op de onverenigbaarheid van
een uitgebreide veredelingsvrijstelling met een in de Rijksoctrooiwet 1995
op te nemen veredelingsvrijstelling, als op het opnemen van een
dergelijke vrijstelling in de Biotechnologierichtlijn. In het bijzonder is
daarbij ingegaan op artikel 27 van de TRIPS-Overeenkomst, inclusief het
derde lid, onderdeel b, daarvan.
Gelet op hetgeen de regering aldaar heeft uiteengezet, dient bij de
beoordeling van de toelaatbaarheid van een uitgebreide veredelingsvrijstelling met de TRIPS-Overeenkomst, getoetst te worden aan artikel 30
daarvan en niet aan artikel 27.
De leden van de D66-fractie vragen de regering haar conclusie te
onderbouwen dat, gelet op de Biotechnologierichtlijn en de TRIPSOvereenkomst, enkel een invoering van een beperkte veredelingsvrijstelling in de Rijksoctrooiwet mogelijk is. Dit mede in het licht van de visie
van Van der Kooij daarop dat «het TRIPS-verdrag zich niet verzet tegen de
opneming in een octrooiregime van een volledige kwekersvrijstelling». 18
Hierboven is reeds aangegeven, op grond waarvan de regering, met de
Afdeling, van oordeel is dat een uitgebreide veredelingsvrijstelling op dit
moment in strijd is met de Biotechnologierichtlijn en de TRIPSOvereenkomst. In het bijzonder is daarbij ingegaan op artikel 27, derde lid,
onderdeel b, van de TRIPS-Overeenkomst, waar ook Van der Kooij naar
verwijst.
Op deze plaats wenst de regering te benadrukken dat geen van de
deskundigen, inclusief Van der Kooij, stelt dat een uitgebreide veredelingsvrijstelling in overeenstemming zou zijn met de Biotechnologierichtlijn. Dit betekent dat een uitgebreide veredelingsvrijstelling in ieder
geval niet in de Rijksoctrooiwet 1995 kan worden opgenomen zonder de
Biotechnologierichtlijn te wijzigen. In die zin is de aangehaalde opinie
voor dit wetsvoorstel zelf van geringe betekenis. Overigens merkt de
regering op dat Van der Kooij zich in het genoemde artikel beperkt tot de
conclusie dat, naar zijn mening, op basis van de door hem genoemde
argumenten en aanwijzingen kan worden verdedigd dat het TRIPSverdrag zich niet verzet tegen de opneming in een octrooiregime van een
uitgebreide veredelingsvrijstelling.
De leden van de ChristenUnie-fractie constateren dat er verschillende
visies bestaan over de juridische haalbaarheid van een uitgebreide
veredelingsvrijstelling, gelet op de TRIPS-Overeenkomst en vragen of de
regering bereid is de vraag of de TRIPS-Overeenkomst die ruimte biedt,
voor te leggen aan een internationaal panel.
Hierboven heeft de regering verduidelijkt op grond waarvan zij, met de
Afdeling, van oordeel is dat de TRIPS-Overeenkomst geen ruimte biedt
voor een uitgebreide veredelingsvrijstelling in het octrooirecht.
Benadrukt zij dat – los van de onverenigbaarheid van een uitgebreide
veredelingsvrijstelling met de TRIPS-Overeenkomst – deze op dit moment
ook in strijd is met de Biotechnologierichtlijn. In die zin is de visie op de
TRIPS-Overeenkomst voor dit wetsvoorstel zelf van geringe betekenis.
Gelet op het bovenstaande komt de (on)verenigbaarheid van een
uitgebreide veredelingsvrijstelling met de TRIPS-Overeenkomst derhalve
eerst aan de orde bij eventuele gedachtenvorming in EU-verband over
18

P.A.C.E. van der Kooij, TRIPS en de kwekersvrijstelling, berichten industriële eigendom, jan.
2012, p. 12.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 365 (R 1987), nr. 7

26

wijziging van de Biotechnologierichtlijn. De opportuniteit van een
dergelijke discussie kan in het kader daarvan, op dat moment, worden
bezien. Het is in dat geval immers de verantwoordelijkheid van de
EU-wetgever om te zorgen dat de richtlijn ook na wijziging daarvan in
overeenstemming blijft met de TRIPS-Overeenkomst. Indien nodig kan de
EU-wetgever advies vragen aan het Hof van Justitie van de EU.
Voor het onderhavige wetsvoorstel is het voorleggen voor advies aan een
internationaal panel, nog afgezien van de vraag wat daarvan, gelet op het
advies van de Afdeling, de toegevoegde waarde zou kunnen zijn, niet
opportuun.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen of de in de memorie van
toelichting genoemde uitspraak van het WTO-panel19 er toe leidt dat de
veredelaar die een nieuw plantenras heeft ontwikkeld met gebruikmaking
van de beperkte veredelingsvrijstelling, na afloop van het betrokken
octrooi, nog een bepaalde periode moet wachten, alvorens hij tot
commerciële exploitatie van het nieuwe plantenras mag overgaan.
Nee, dat is niet het geval. De kweker mag na afloop van het betrokken
octrooi overgaan tot commerciële exploitatie van het nieuwe plantenras
en hoeft derhalve geen bepaalde periode te wachten.
De kweker mag echter, zo lang het octrooi van kracht is, geen voorraad
vormen van teeltmateriaal van het nieuwe plantenras. De beperkte
veredelingsvrijstelling strekt zich immers alleen uit tot handelingen die
nodig zijn voor het kweken, of ontdekken en ontwikkelen van nieuwe
plantenrassen. Voorraadvorming behoort daar niet toe op grond van
artikel 53, aanhef, en onder a, van de Rijksoctrooiwet 1995. Dit laatste is in
lijn met de uitspraak van het WTO-panel. In de betrokken zaak oordeelde
het WTO-panel dat een zogenaamde voorraaduitzondering, op grond
waarvan octrooirechtelijk beschermde producten vervaardigd en in
voorraad gehouden mochten worden gedurende een bepaalde periode
voordat het octrooi zou aflopen, niet aan de vereisten van artikel 30 van
de TRIPS-Overeenkomst voldoet. Het doel van de voorraaduitzondering
was de aldus geproduceerde producten, direct na afloop van het
desbetreffende octrooi, op de markt aan te bieden. Naar het oordeel van
het panel brengt het exclusieve recht om octrooirechtelijk beschermde
producten te vervaardigen of te gebruiken met zich dat de octrooihouder
ook gedurende een korte tijd na afloop van het octrooi, marktexclusiviteit
behoudt. In ieder geval gedurende de periode totdat zijn concurrenten in
staat zijn concurrerende producten te produceren en op de markt te
brengen.
In de periode na afloop van het octrooi is het derhalve wel toegestaan
octrooirechtelijk beschermde producten op de markt te brengen. Maar in
de praktijk hebben concurrenten een periode nodig om het concurrerende
product, na afloop van het octrooi, te produceren en op de markt te
brengen. Dit zal ook voor de kweker gelden omdat het enige tijd zal kosten
om een voorraad teeltmateriaal te vormen. Er bestaat derhalve de facto
een aanvullende periode van marktexclusiviteit voor de octrooihouder, na
afloop van het octrooi.
De leden van de SGP-fractie vragen de regering om, al dan niet na
ingewonnen advies van bijvoorbeeld de Afdeling, in te gaan op de
analyse, zoals door ook Van der Kooij naar voren is gebracht, in verband
met de mogelijkheden die artikel 27, derde lid, onderdeel b, van de
TRIPS-Overeenkomst biedt, om te komen tot een uitgebreide veredelingsvrijstelling in de Biotechnologierichtlijn.
19

Zaak DS 114, Panel report 17 maart 2000, Canada-Pharmaceutical Patents, http://www.wto.org/
english/tratop_e/dispu_e/cases_e/ds114_e.htm

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 365 (R 1987), nr. 7

27

Hierboven heeft de regering verduidelijkt op grond waarvan zij, met de
Afdeling, van oordeel is dat de TRIPS-Overeenkomst op dit moment geen
ruimte biedt voor een uitgebreide veredelingsvrijstelling in het octrooirecht. Deze analyse heeft zowel betrekking op de onverenigbaarheid van
een uitgebreide veredelingsvrijstelling met een in de Rijksoctrooiwet 1995
op te nemen veredelingsvrijstelling, als op het opnemen van een
dergelijke vrijstelling in de Biotechnologierichtlijn. In het bijzonder is
daarbij ingegaan op artikel 27, derde lid, onderdeel b, van de TRIPSOvereenkomst, waar ook Van der Kooij naar verwijst. In aanvulling op het
bovenstaande, merkt de regering nog het volgende op.
De SGP-fractie geeft aan dat, althans zo begrijpt de regering de analyse,
vanwege de keuzevrijheid die artikel 27, derde lid, onderdeel b, biedt
inzake het beschermingsregime van plantenrassen (hetzij via het
octrooirecht, een ander doeltreffend stelsel, of een combinatie van
beiden), een uitgebreide veredelingsvrijstelling in het octrooirecht in
overeenstemming met TRIPS zou zijn. Een dergelijke redenering is, onder
verwijzing naar de auteur Pires de Carvalho, ook terug te vinden in het
door de SGP-fractie genoemde artikel van Van der Kooij. In de eerste
plaats merkt de regering op dat de analyse betrekking heeft op de
bescherming van plantenrassen en de keuzemogelijkheden die artikel 27,
derde lid, onderdeel b, aan WTO-partijen biedt. Naar het oordeel van de
regering heeft de door de SGP-fractie en de genoemde auteurs naar voren
gebrachte visie derhalve geen betekenis voor de beoordeling van de
toelaatbaarheid van een uitgebreide veredelingsvrijstelling die betrekking
heeft op planten. Voor planten geldt immers slechts de keuze tussen
octrooieerbaarheid of niet.
Ten overvloede zij over de genoemde redeneerlijn in verband met het
beschermingsregime van plantenrassen het volgende opgemerkt. Naar
het oordeel van de regering valt ook daarop – voor zover (gelet op het
bovenstaande) van belang – het nodige af te dingen. Weliswaar biedt
artikel 27, derde lid, onderdeel b, ten aanzien van plantenrassen een keuze
uit verschillende beschermingsregimes, maar dat wil nog niet zeggen dat
daarmee, bij een keuze voor octrooieerbaarheid van plantenrassen, er
elementen uit het ene beschermingsregime (kwekersrecht) geïntroduceerd zouden kunnen worden in het andere, namelijk het octrooirecht.
Naar het oordeel van de regering moeten de artikelen 27, 28 en 30 van de
TRIPS-Overeenkomst – in onderlinge samenhang bezien – zo worden
uitgelegd dat als eenmaal een bepaalde keuze is gemaakt, bijvoorbeeld –
in het door de SGP-fractie bedoelde geval – voor octrooieerbaarheid van
plantenrassen, voldaan moet worden aan de daarop volgende bepalingen
o.a. inzake de uitsluitende rechten van de octrooihouder (artikel 28) en de
mogelijkheden daarop uitzonderingen te maken (artikel 30). Een uitzondering op de rechten van de octrooihouder van een plantenras zal, in dat
geval, derhalve ook moeten voldoen aan de vereisten van artikel 30.
Overigens merkt de regering op dat Van der Kooij, zoals hiervoor is
aangegeven, in een artikel van recenter datum20 een uitgebreide
veredelingsvrijstelling met de TRIPS-Overeenkomst, niet certainly
TRIPS-proof, maar verdedigbaar noemt.
De regering heeft de Afdeling gevraagd te adviseren over de aanwezig
geachte strijdigheid van een uitgebreide veredelingsvrijstelling met onder
andere de TRIPS-Overeenkomst. Het is aan de Afdeling om te bepalen
welke artikelen uit de TRIPS-Overeenkomst zij, mede ook gelet op de in de
literatuur verdedigde visies (onder andere in het door de SGP-fractie
aangehaalde artikel van Van der Kooij), – ter beoordeling daarvan –
20

P.A.C.E. van der Kooij, TRIPS en de kwekersvrijstelling, berichten industriële eigendom, jan.
2012, p. 12.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 365 (R 1987), nr. 7

28

relevant acht. Artikel 27 behoort daar – blijkens het advies – niet toe. Gelet
op hetgeen de regering hierboven heeft uiteengezet over artikel 27, is dat
– naar het oordeel van de regering – ook terecht. Het opnieuw vragen van
advies aan de Afdeling over dit zelfde onderwerp, heeft derhalve geen
toegevoegde waarde.
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren vragen de regering in
te gaan op de mogelijkheden die artikel 27, derde lid, onderdeel b, van de
TRIPS-Overeenkomst biedt om een uitgebreide veredelingsvrijstelling in
te voeren, gelet op de visie van deskundigen dat een dergelijke vrijstelling
wel mogelijk zou zijn op grond van de TRIPS-Overeenkomst.
Hierboven heeft de regering verduidelijkt op grond waarvan zij, met de
Afdeling, van oordeel is dat de TRIPS-Overeenkomst op dit moment geen
ruimte biedt voor een uitgebreide veredelingsvrijstelling in het octrooirecht. Deze analyse heeft zowel betrekking op de onverenigbaarheid van
een uitgebreide veredelingsvrijstelling met een in de Rijksoctrooiwet 1995
op te nemen veredelingsvrijstelling, als het opnemen van een dergelijke
vrijstelling in de Biotechnologierichtlijn. In het bijzonder is daarbij
ingegaan op artikel 27, derde lid, onderdeel b, van de TRIPSOvereenkomst.
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren willen graag een
nadere duiding van het UPOV-verdrag, mede in relatie tot de TRIPSOvereenkomst en de uitgebreide veredelingsvrijstelling.
Ten algemene geldt dat het UPOV-verdrag en de TRIPS-Overeenkomst,
evenals het kwekersrecht en het octrooirecht in algemene zin, beide
verdragen zijn ter bescherming van intellectueel eigendomsrecht. Beide
verdragen (en rechtsgebieden) zijn aan elkaar verwant, maar niet identiek.
Beide beschermingsregimes lopen onder meer uiteen wat de beschermingsomvang van het intellectueel eigendomsrecht betreft. Dit is hiervoor
reeds geschetst. Het bovenstaande brengt met zich dat beide verdragen –
ook wat de toegestane uitzonderingen betreft – los van elkaar moeten
worden bezien.
De leden van de fractie van de PvdD vragen wat de gevolgen van het
UPOV-verdrag voor ontwikkelingslanden zijn en wat het beleid is van de
Europese Commissie inzake het UPOV-verdrag wanneer er bi- of
multilaterale handelsverdragen worden afgesloten.
In de brief van 20 september 2012 over het rapport «Harnessing Intellectual Property Rights for Development Objectives»21 is door de
toenmalige Staatssecretaris van Economische Zaken reeds uitgebreid op
deze vraagstelling ingegaan. Over het UPOV-verdrag en ontwikkelingslanden is het volgende aangegeven. Met name in ontwikkelingslanden is
grote behoefte aan veredeling van gewassen specifiek voor (lokale)
markten en voor niet primair marktgerichte landbouw. Rassen die minder
ziektegevoelig of minder droogtegevoelig zijn, kunnen een belangrijke
bijdrage leveren aan verhoging van voedselzekerheid en inkomensverbetering in ontwikkelingslanden. Deze kansen worden onvoldoende benut,
onder andere omdat er in veel landen te weinig stimulans is voor de
verbetering van de gebruikte rassen en voor het produceren van goed
uitgangsmateriaal. Een en ander is van groot belang. Dit geldt voor
landbouw die gericht is op de productie voor zowel de lokale markt of de
eigen consumptie, als de export. In het verlengde van de afspraken die
gemaakt zijn in de TRIPS-Overeenkomst worden ontwikkelingslanden

21

Kamerstukken II 2012/13, 32 605, nr. 10.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 365 (R 1987), nr. 7

29

aangemoedigd om tot een adequaat systeem van bescherming van
plantenrassen te komen.
De Europese Commissie treedt bij het sluiten van handelsverdragen op
namens de lidstaten. Bij het doen van voorstellen houdt de Commissie
(evenals Nederland) rekening met het ontwikkelingsniveau van de
betrokken partner. In de mededeling Trade, growth, development van
27 januari 201222 geeft de Commissie als initiatief aan: «Facilitate the use
of intellectual property tools by small producers and farmers to help them
maximise the economic value of their goods, through developing and
protecting product identity and quality, using trade marks, geographical
indications and designs». In de mededeling wordt eveneens de «Strategy
for the protection and enforcement of intellectual property rights in third
countries» aangekondigd.
Een goed voorbeeld vormt de recent gesloten overeenkomst tussen de
Europese Unie en Midden-Amerikaanse landen (Trb. 2012, 163). In deze
overeenkomst is, aan de ene kant, de verplichting opgenomen te voorzien
in de bescherming van plantenrassen door middel van octrooien of door
een doeltreffend eigen systeem (kwekersrecht) of een combinatie
daarvan. Aan de andere kant is opgenomen dat partijen het recht hebben
te voorzien in uitzonderingen op kwekersrechten, teneinde landbouwers
de mogelijkheid te bieden kwekersrechtelijk beschermd, op eigen bedrijf
gewonnen, zaai- en pootgoed of teelmateriaal te bewaren, te gebruiken of
te ruilen. Dit is het zogenaamde farmers privilege dat is opgenomen in
UPOV 1978 (de tweede herziening van het UPOV-verdrag). Er is in de
overeenkomst geen verplichting opgenomen toe te treden tot UPOV 1991
(de derde herziening van het UPOV-verdrag).
Wat Nederland betreft is bescherming overeenkomstig UPOV 1991 een
goede oplossing, maar deze is niet zonder meer van toepassing op alle
ontwikkelingslanden. Voor sommige landen is een gedifferentieerde
aanpak gewenst.
Deze differentiatie ziet er als volgt uit: voor gewassen die voor ontwikkelingslanden aantrekkelijk zijn om te exporteren, zijn veelal de meest
moderne rassen gewenst. Zonder deze moderne rassen heeft het
desbetreffende land een minder competitief aanbod op de exportmarkt.
Kwekers zullen dergelijke rassen echter niet willen ontwikkelen of leveren
als hun kwekersrecht onvoldoende beschermd wordt. Hiervoor zal dus
bescherming geboden moeten worden overeenkomstig de UPOV 1991
standaard. Voor gewassen die voornamelijk voor de lokale of regionale
markt worden geproduceerd, is vooral de bescherming van de lokale
kwekers van groot belang. Ter bevordering van de werkgelegenheid en
verhoging van de voedselzekerheid dient de kwekersarbeid van de private
sector in het desbetreffende land afdoende beschermd te worden. Het is
aan het land zelf welke keuzes daartoe worden gemaakt. In voornoemde
brief van 20 september 2012 wordt aangegeven welke initiatieven
Nederland op dit vlak van plan is te nemen.
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren geven aan dat er
sprake is geweest van een onbedoelde uitbreiding van de Biotechnologierichtlijn naar de plantenveredeling, waardoor de huidige problemen zijn
veroorzaakt, omdat dit het mogelijk heeft gemaakt octrooi aan te vragen
op planteneigenschappen, en daarmee ook op plantenrassen.
De leden vragen of de regering de visie deelt dat het kwekersrecht
wereldwijd goed werkt om innovatie in plantenveredeling en de snelle
ontwikkeling van nieuwe plantenrassen te bevorderen.
22

http://trade.ec.europa.eu/doclib/docs/2012/january/tradoc_148992.EN.pdf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 365 (R 1987), nr. 7

30

Er is geen sprake van een onbedoelde uitbreiding van de Biotechnologierichtlijn naar de plantenveredeling. De Biotechnologierichtlijn heeft van
meet af aan beoogd octrooirechtelijke bescherming te bieden voor
biotechnologische uitvindingen, ook op het gebied van de landbouw.
Hiervoor is reeds aangegeven wat het belang is van het kwekersrecht en
het octrooirecht voor de innovatie in de plantenveredeling. Op deze plaats
wordt verwezen naar hetgeen daar is geantwoord.
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren vragen de regering
nader in te gaan op de mogelijkheden die artikel 27 van het TRIPS-verdrag
biedt om planten en dieren uit te sluiten van octrooieerbaarheid en welke
stappen er voor nodig zijn om dit te realiseren.
Hiervoor is aangegeven wat de mogelijkheden zijn op grond van de
TRIPS-Overeenkomst om uitvindingen met betrekking tot planten en
dieren uit te sluiten van octrooieerbaarheid. Tevens is aangegeven dat in
EU-verband (Biotechnologierichtlijn) en in breder Europees verband
(Europees Octrooiverdrag) de keuze is gemaakt voor octrooieerbaarheid
van uitvindingen met betrekking tot planten en dieren. Het uitsluiten van
de octrooieerbaarheid in de door de fractie bedoelde zin, zou derhalve
aanpassing vergen van zowel de Biotechnologierichtlijn als het Europees
Octrooiverdrag.
Een dergelijke inzet zou enigszins vergelijkbaar zijn met de Nederlandse
inzet ten tijde van de totstandkoming van de richtlijn. Zoals hiervoor
aangegeven was Nederland, op uitdrukkelijke wens van de Tweede
Kamer, tegenstander van de richtlijn en wilde geen octrooi voor uitvindingen met betrekking tot planten (en dieren). Nederland stond hier in
Europees verband alleen in. Hierop heeft Nederland tegen de totstandkoming van de richtlijn gestemd en ter zake een verzoekschrift strekkende
tot nietigverklaring aanhangig gemaakt bij het Hof van Justitie. Dit is
afgewezen.
De leden van de fractie van de PvdD vragen naar de evaluatie van artikel
27 van de TRIPS-Overeenkomst, eventuele verdere bespreking van dit
artikel in WTO-verband en de Nederlandse inbreng daarbij.
In 1999 startte de WTO met de review van artikel 27, derde lid, onderdeel
b, van de TRIPS-Overeenkomst. In de praktijk komt deze review neer op
een vast agendapunt tijdens de TRIPS-Raad, waarbij de WTO-leden zich
over het artikel kunnen uitlaten. Als gevolg van de Doha-verklaring van
2001 (WT/MIN(01)/DEC/1) werd het agendapunt gekoppeld aan twee
andere onderwerpen, namelijk de relatie tussen de TRIPS-Overeenkomst
en het Verdrag inzake biologische diversiteit, en de bescherming van
traditionele kennis.
De discussie tijdens deze bijeenkomsten van de TRIPS-Raad spitst zich toe
op het onderwerp «oorsprongsvermelding van het biologische materiaal
bij octrooiaanvragen» (disclosure requirement). Het gaat dan om het
aangeven van de geografische oorsprong van gebruikt biologisch
materiaal in octrooiaanvragen. In 2008 is namens de zogenoemde W/52
coalitie (EU, India, Brazilië, China, Zwitserland, e.a.) een voorstel voor een
verplichte oorsprongsvermelding van gebruikt biologisch materiaal in
octrooiaanvragen ingediend (TN/C/W/52). Over dit onderwerp is nog geen
overeenstemming bereikt. De besprekingen verkeren in een impasse.
Sommige landen willen in het geheel geen verplichte oorsprongsvermelding en hebben een eigen voorstel (VS, Canada, Australië, Japan);
andere – vooral ontwikkelingslanden – vinden het voorstel uit 2008 niet
ver genoeg gaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 365 (R 1987), nr. 7

31

De reguliere bijeenkomsten van de TRIPS-Raad vinden drie à vier keer per
jaar plaats, waarbij de Europese Commissie namens de lidstaten het
woord voert. De Europese Commissie heeft tijdens deze bijeenkomsten
aangegeven het Nagoya protocol te steunen. Ook benadrukte de
Commissie het belang van het eigen voorstel uit 2008 voor een verplichte
oorsprongsvermelding van gebruikt biologisch materiaal in octrooiaanvragen. Hierbij gaf de Commissie aan dat, indien zorgvuldig vormgegeven, de verplichte oorsprongsvermelding de WTO-leden in staat stelt
octrooiaanvragen met betrekking tot genetische hulpbronnen te kunnen
bijhouden. Daarnaast stelt het de beoordelaars van octrooiaanvragen in
staat nauwkeuriger vast te stellen of voldaan is aan het octrooivereiste
van nieuwheid.
De discussie gaat derhalve niet over de octrooieerbaarheid van planten,
uitzonderingen op de octrooibescherming van octrooirechtelijk
beschermd biologisch materiaal, dan wel andere zaken die relevant zijn
voor het onderhavige wetsvoorstel.
De leden van de fractie van de PvdD vragen welke mogelijkheden er
bestaan om in bilaterale handels- en investeringsverdragen voorwaarden
op te nemen om octrooien op planten en dieren aan banden te leggen.
Hiervoor is aangegeven welke keuzes in EU-verband zijn gemaakt inzake
de octrooieerbaarheid van planten en dieren en wat daarvan het belang is.
Gelet daarop is het niet aangewezen in bilaterale handels- en investeringsverdragen voorwaarden op te nemen om de octrooieerbaarheid van
uitvindingen met betrekking tot planten en dieren te beperken. Afgezien
daarvan zouden dergelijke voorwaarden er toe kunnen leiden dat de
animo om naar landen waar een dergelijke geringe octrooibescherming
bestaat te exporteren, zal afnemen. Dit is noch in het belang van het
betrokken land zelf, noch in het belang van het Nederlandse bedrijfsleven.
4. Verhouding tot Richtlijn 98/44/EG
De leden van de VVD-fractie vragen wanneer het verslag op grond van de
Biotechnologierichtlijn kan worden verwacht en of de regering bereid is
het verslag voorafgaand aan de plenaire behandeling van het
wetsvoorstel naar de Kamer te sturen.
Op dit moment is nog niet aan te geven wanneer het verslag van de
Europese Commissie op grond van de Biotechnologierichtlijn23 over de
ontwikkeling en de implicaties van het octrooirecht op het gebied van de
bio en de gentechnologie zal verschijnen. Het ligt echter niet in de lijn der
verwachting dat het verslag van de Europese Commissie al beschikbaar
zal zijn bij de plenaire behandeling van het wetsvoorstel. Mocht dit wel
het geval zijn, dan zal ik het verslag aan de Tweede Kamer zenden. Ter
voorbereiding van het verslag heeft de Europese Commissie inmiddels
een groep van deskundigen ingesteld (besluit van 7 december 2012
(C(2012) 7686 final) 24 die de Commissie zal bijstaan bij het opstellen van
het verslag.
De leden van de SP-fractie vragen welke stappen de regering in Europees
verband reeds heeft genomen en nog zal nemen om herziening van de
Biotechnologierichtlijn, in verband met opname van een uitgebreide
veredelingsvrijstelling, te bepleiten.

23
24

artikel 16, onder c, van richtlijn 98/44/EG.
http://ec.europa.eu/internal_market/indprop/docs/invent/
dec_121107_biotechinventexpertgroup_en.pdf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 365 (R 1987), nr. 7

32

Bij verschillende gelegenheden is in Europees verband door de regering
de aandacht gevraagd voor de problematiek van de samenloop van het
octrooirecht en het kwekersrecht.
In dit verband verwijs ik naar de briefwisselingen met de Europese
Commissie, te weten, bij:
– brieven van 7 juni 2010 van de toenmalige Minister van Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit en van 12 juli 2010 van de toenmalige
Minister van Economische Zaken, naar aanleiding van het Rapport
«Veredelde Zaken»25;
– brief van 13 februari 2012 van de toenmalige Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie in verband met het verzoek van de
Tweede Kamer om een onderzoek te laten verrichten naar de mate,
vormen en mogelijke maatschappelijke gevolgen van verdere
monopolisering in de Nederlandse veredelingssector, waarbij het
Cogem rapport «Drivers of consolidation in the Seed Industry and its
Consequences for Innovation» werd aangeboden;
– brief van 4 april 2012 van de Minister van Economische Zaken,
Landbouw en Innovatie in verband met uitvoering van de motie
Koopmans26.
Verdere stappen zijn reeds beschreven in een recente brief aan de Tweede
Kamer over de uitvoering van de motie Koopmans27, alsmede in de bij
deze nota naar aanleiding van het verslag gevoegde brief.
De leden van de CDA-fractie vragen of bij de totstandkoming van de
Biotechnologierichtlijn aan de orde is geweest dat daardoor de reikwijdte
van artikel 3 van de Rijksoctrooiwet 1995 is veranderd en de TRIPSOvereenkomst is ingeperkt.
Hiervoor is geschetst welke keuzemogelijkheden artikel 27, derde lid,
onderdeel b, van de TRIPS-Overeenkomst, inzake de octrooieerbaarheid
van planten en dieren biedt. Tevens is aangegeven op welke wijze daarvan
in EU-verband, bij de totstandkoming van de Biotechnologierichtlijn,
gebruik is gemaakt, namelijk door te kiezen voor de octrooieerbaarheid
van planten en dieren. In die zin is geen sprake van een inperking van de
TRIPS-Overeenkomst, maar het gebruikmaken van een keuzemogelijkheid
die dit verdrag biedt. De gevolgen van de richtlijn voor de reikwijdte van
artikel 3 van de Rijksoctrooiwet 1995 zijn bij de totstandkoming van de
richtlijn onder ogen gezien. In een op 27 juni 1996 gehouden algemeen
overleg en plenair debat werd door de Tweede Kamer als uitdrukkelijke
wens naar voren gebracht dat planten en dieren niet vatbaar zouden zijn
voor octrooiering, noch in de interpretatie van artikel 3, onderdeel b, van
de Rijksoctrooiwet 1995, noch in de bepalingen van de toen in bespreking
zijnde (tweede) ontwerprichtlijn. Twee moties van deze strekking werden
kamerbreed gesteund en aanvaard. Ten aanzien van de eerste motie
verklaarde de toenmalige Staatssecretaris van Economische Zaken dat zij
geen andere interpretatie van de wet zou uitdragen, maar er wel op wilde
wijzen dat de uiteindelijke interpretatie van de wet aan de rechter was. Ten
aanzien van de tweede motie werd verklaard dat de uitspraak van de
Kamer zou worden uitgevoerd. Bij de besprekingen in de Raad van de
Europese Unie is gebleken dat de andere lidstaten geen oor hadden voor
de Nederlandse wens om slechts biotechnologische werkwijzen tot
wijziging van planten en dieren vatbaar te doen zijn voor octrooiering en
niet de daaruit voortgekomen planten en dieren zelf. Hierop heeft
Nederland tegen de totstandkoming van de richtlijn gestemd en ter zake
25

Aangekondigd in de brief van 19 april 2010 van de toenmalige Ministers van Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit en Economische Zaken, Kamerstukken II, 2009/10, 27 428, nr. 162.
26
Kamerstukken II 2011/12, 32 627, nr. 5.
27
Kamerstukken II 2012/2013, 27 428, nr. 242.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 365 (R 1987), nr. 7

33

een verzoekschrift strekkende tot nietigverklaring aanhangig gemaakt bij
het Hof van Justitie. Dit is afgewezen.
De leden van de CDA-fractie vragen of, aangezien de reikwijdte van de
Rijksoctrooiwet 1995 wordt bepaald door de Biotechnologierichtlijn, aldus
de CDA-fractie, de problematiek van kwekersrecht en octrooirecht voor de
komst van de Biotechnologierichtlijn niet speelde.
Het is op zich juist dat de Rijksoctrooiwet 1995 ter gelegenheid van de
implementatie van de Biotechnologierichtlijn op onderdelen is gewijzigd,
en derhalve – in die zin – de richtlijn mede bepalend is geweest voor de
reikwijdte van de Rijksoctrooiwet 1995 (en de octrooiwetgeving in andere
landen). Echter, benadrukt moet worden dat de richtlijn als zodanig geen
uitbreiding heeft gebracht in de mogelijkheden om octrooi te verkrijgen
op kweekmethoden en individuele eigenschappen van planten, maar ten
doel had de uitleg die in de EU-lidstaten werd gegeven aan verdragen op
het terrein van het octrooi- en kwekersrecht te harmoniseren. Jurisprudentie van het Europees Octrooibureau en uit EU-lidstaten over geschillen
met betrekking tot octrooirecht voor biotechnologische uitvindingen is
mede bepalend geweest voor de in de Biotechnologierichtlijn neergelegde
bepalingen. Dit betekent derhalve eveneens dat, ook zonder de richtlijn,
onder invloed van de genoemde jurisprudentie, alsmede de TRIPSOvereenkomst, eenzelfde harmonisering (wellicht in een ander tempo)
bereikt had kunnen worden. Ter toelichting dient het volgende.
Voorafgaande aan de komst van de Biotechnologierichtlijn was de
octrooiwetgeving van de lidstaten van de Europese Unie veelal afgestemd
op het op 27 november 1963 te Straatsburg in het kader van de Raad van
Europa tot stand gekomen Verdrag betreffende de eenmaking van enige
beginselen van het octrooirecht.28 Hetzelfde geldt voor het op 5 oktober
1973 te München tot stand gekomen Verdrag inzake de verlening van
Europese.29 In de tijd dat deze verdragen tot stand kwamen, hield
biotechnologie voornamelijk in het toepassen van in de natuur aangetroffen micro-organismen voor het bewerken van chemische omzettingen.
De opkomst van nieuwe technieken, met name op het terrein van
genetische modificatie, gaf aanleiding tot een aantal specifieke moeilijkheden bij de toepassing van het octrooistelsel. De niet op de moderne
biotechnologie toegesneden bepalingen van het Octrooiverdrag van
Straatsburg en het Europees Octrooiverdrag leidden tot uiteenlopende
interpretaties en praktijken tussen de lidstaten. Omdat dit leidde tot
ongewenste belemmeringen voor het handelsverkeer is de richtlijn tot
stand gebracht. In dit verband is het van belang dat ook de na de
bovengenoemde verdragen tot stand gekomen TRIPS-Overeenkomst (uit
1994), verplicht tot het waarborgen van octrooibescherming voor
voortbrengselen en werkwijzen op alle gebieden van de technologie,
derhalve ook de biotechnologie.
De richtlijn leidde ertoe dat de in Nederland gegeven uitleg aan de
bepaling inzake de niet-octrooieerbaarheid van planten- en dierenrassen
niet langer kon worden volgehouden. Het betrof het toen geldende artikel
3, eerste lid, onderdeel b, van de Rijksoctrooiwet 1995 (thans: artikel 3,
eerste lid, onderdeel c) in vergelijking met de artikelen 4, tweede lid, 8 en
9 van de richtlijn. Artikel 3, eerste lid, onderdeel b, van de Rijksoctrooiwet
1995 bepaalde onder meer dat planten- en dierenrassen niet octrooieerbaar zijn. De Tweede Kamer en de regering interpreteerden deze
28

Octrooiverdrag van Straatsburg, Trb. 1964, 173; door Nederland geratificeerd bij rijkswet van
6 november 1986, Stb. 624
29
Europees Octrooiverdrag, Trb. 1975, 108 en 1976, 101, door Nederland geratificeerd bij
rijkswet van 12 januari 1977, Stb. 7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 365 (R 1987), nr. 7

34

bepaling aldus dat alleen een biotechnologische werkwijze met betrekking
tot planten en dieren octrooieerbaar is, maar niet de voortbrengselen van
die werkwijze. De richtlijn gaat er evenwel uitdrukkelijk vanuit dat de
octrooibescherming zich ook uitstrekt over de voortbrengselen van een
werkwijze, ook als deze voortbrengselen planten of dieren zijn. Dat
betekende derhalve dat de Rijksoctrooiwet 1995 nog steeds planten- en
dierenrassen uitzondert van octrooiering, maar dat overeenkomstig artikel
53a van de Rijksoctrooiwet 1995 de octrooibescherming zich ook kan
uitstrekken over planten en dieren in het geval sprake is van een daarop
betrekking hebbende octrooirechtelijk beschermde biotechnologische
uitvinding. Gelet op het bovenstaande werd derhalve eerst bij de
totstandkoming van de richtlijn duidelijk dat de eerder gegeven uitleg aan
de Rijksoctrooiwet 1995 niet langer houdbaar was, reden ook waarom
Nederland tegen de richtlijn heeft gestemd. Dit betekent echter niet dat
zonder de richtlijn, gelet op de bovengenoemde verdragen en de
ontwikkelingen in jurisprudentie, die uitleg wel had kunnen worden
gehandhaafd.
De leden van de CDA-fractie vragen of de uitbreiding die de Biotechnologierichtlijn heeft gebracht, te weten de mogelijkheid van octrooi op
kweekmethoden en individuele eigenschappen van planten, niet weer
kunnen worden teruggedraaid.
Zoals hiervoor is aangegeven, heeft de Biotechnologierichtlijn geen
uitbreiding, maar een verduidelijking, gebracht van de mogelijkheid
octrooi te verkrijgen op kweekmethoden en individuele eigenschappen
van planten. Het teruggaan naar de situatie zoals deze was voorafgaand
aan de inwerkingtreding van de richtlijn, zal derhalve tot nieuwe onduidelijkheid kunnen leiden.
In verband met de door de CDA-fractie genoemde mogelijkheid van
octrooi op kweekmethoden en individuele eigenschappen, wordt –
omwille van de duidelijkheid – nog het volgende opgemerkt.
Kweekmethoden (werkwijzen) van wezenlijk biologische aard voor de
voortbrenging van planten en dieren zijn, op grond van artikel 4, eerste
lid, onderdeel b, van de Biotechnologierichtlijn niet octrooieerbaar. Op
grond van artikel 2, tweede lid, van de Biotechnologierichtlijn is een
werkwijze voor de voortbrenging van planten of dieren een werkwijze van
wezenlijk biologische aard wanneer deze geheel bestaat uit natuurlijke
verschijnselen zoals kruisingen of selecties. In jurisprudentie van de Grote
Kamer van Beroep van het Europees Octrooibureau30 is verduidelijkt dat
hieronder ook moet worden begrepen de werkwijze voor het kruisen van
het hele genoom (de complete genenset van een organisme) van planten
en het vervolgens selecteren van de verkregen planten, als deze werkwijze
een technische stap omvat die het kruisen of selecteren vergemakkelijkt of
ondersteunt. Zo maakt het gebruik van een technisch middel in een
wezenlijk biologische werkwijze, zoals een genetische marker om
genetische informatie te traceren of te identificeren, deze werkwijze nog
niet octrooieerbaar.
De werkwijze is in beginsel wél octrooieerbaar als deze een technische
stap omvat waarmee een bijzonder kenmerk in een genoom wordt
geïntroduceerd, of een bestaand kenmerk wordt gewijzigd (zoals bij
genetische modificatie), waarbij deze introductie of wijziging niet het
resultaat is van een natuurlijke kruising van de genomen van planten.

30

Uitspraak van 9 december 2010 in de zaak met nummer G2/07 en de (gevoegde) zaak met
nummer G1/08 (de «broccoli» en «tomaat» zaken).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 365 (R 1987), nr. 7

35

Octrooi op louter individuele eigenschappen van planten is evenmin
mogelijk op grond van de richtlijn. Er kan weliswaar octrooi worden
verleend voor een uitvinding met betrekking tot biologisch materiaal,
maar die bescherming heeft louter betrekking op het biologische
materiaal dat door de uitvinding bepaalde eigenschappen heeft verkregen
en biologisch materiaal dat daarvan is afgeleid en diezelfde eigenschappen heeft.
De leden van de CDA-fractie vragen welke impact de Biotechnologierichtlijn heeft op andere sectoren.
Zoals hierboven is aangegeven, heeft de Biotechnologierichtlijn het
octrooirecht voor biotechnologische uitvindingen geharmoniseerd. Deze
uitvindingen kunnen in allerlei sectoren worden toegepast waar
producten of processen met betrekking tot biologisch materiaal een rol
spelen. Aldus kunnen dergelijke uitvindingen worden toegepast in
verschillende sectoren zoals land- en tuinbouw, voeding, volksgezondheid, in milieugerelateerde toepassingen en bijdragen aan verduurzaming van de economie door besparing van energie en grondstoffen,
terugwinning en recycling van afvalstoffen en bijproducten (biobased
economy). Zonder adequate octrooibescherming van biotechnologische
uitvindingen zouden de vaak grote en risicovolle investeringen in
onderzoek en ontwikkeling niet kunnen worden terugverdiend.
De leden van de CDA-fractie vragen of de Biotechnologierichtlijn al dan
niet uitdrukkelijk voorziet in een beperkte veredelingsvrijstelling.
Naar het oordeel van de regering vooronderstelt artikel 12 van de
Biotechnologierichtlijn, waarin de mogelijkheid tot het verkrijgen van een
dwanglicentie is opgenomen, een beperkte veredelingsvrijstelling. Deze
bepaling heeft alleen met deze interpretatie zinvolle betekenis. Immers,
om een dwanglicentie te kunnen verkrijgen, is op grond van het derde lid
vereist dat de aanvrager aantoont dat er een nieuw plantenras geproduceerd kan worden, dat een belangrijke technische vooruitgang van
aanzienlijk economisch belang vertegenwoordigt ten opzichte van de door
het octrooi beschermde uitvinding. Om dat bewijs te kunnen leveren moet
de kweker eerst de mogelijkheid hebben om voorafgaande aan die
aanvraag de geoctrooieerde uitvinding te gebruiken. Het feit dat zulks niet,
naast de expliciet in de richtlijn opgenomen uitzonderingsbepalingen, in
de richtlijn is opgenomen, doet daar niet aan af. Immers, bij de uitleg van
een bepaling uit een richtlijn zal, naast de letterlijke tekst daarvan, ook
gekeken moeten worden naar het doel daarvan. Het doel van de bepaling
over dwanglicenties, te weten een gewaarborgde toegang tot het
geoctrooieerde plantenmateriaal om deze commercieel te exploiteren (r.o.
52 richtlijn) kan niet bereikt worden zonder een vooronderstelde beperkte
veredelingsvrijstelling.
Zonder beperkte veredelingsvrijstelling heeft een kweker toestemming
nodig van een octrooihouder als hij biologisch materiaal waarop
octrooirecht rust, wil gebruiken voor veredelingsdoeleinden. Als de
octrooihouder die toestemming niet geeft, dus geen licentie wil verlenen,
zou de kweker een dwanglicentie kunnen vragen. Hij zal dan moeten
aantonen dat het nieuwe plantenras waarbij gebruik wordt gemaakt van
de geoctrooieerde uitvinding een belangrijke technische vooruitgang van
aanzienlijk economisch belang vertegenwoordigt ten opzichte van de
geoctrooieerde uitvinding. Dat zal niet goed mogelijk zijn omdat het
betrokken plantenras op dat moment nog niet ontwikkeld kan zijn. Artikel
12 zou in dat geval alleen betekenis hebben voor het geval dat de
octrooihouder uitsluitend toestemming geeft voor veredelingsactiviteiten,
maar niet voor de fase daarna, de commerciële exploitatie van het nieuwe

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 365 (R 1987), nr. 7

36

plantenras. Indien de octrooihouder na de veredelingsactiviteiten een
licentie weigert, zou de kweker met succes een dwanglicentie kunnen
vragen, omdat hij alleen in dat geval over het veredelde nieuwe
plantenras beschikt waarvan hij kan aantonen dat deze een belangrijke
technische vooruitgang van aanzienlijk economisch belang vertegenwoordigt ten opzichte van de geoctrooieerde uitvinding. Daarmee zou de
betekenis van artikel 12 afhankelijk worden gesteld van de vraag of de
octrooihouder bereid is voor de veredelingsfase toestemming te verlenen.
De octrooihouder zou dus zelf de mogelijkheid om dwanglicenties te
verkrijgen teniet kunnen doen en daarmee artikel 12 zinledig kunnen
maken. Een dergelijke afhankelijkheid past niet bij de strekking van artikel
12. Verdere ondersteuning voor deze uitleg van de richtlijn blijkt uit de
considerans (r.o. 49) van de richtlijn waarin is aangegeven dat de
«octrooihouder zijn rechten kan doen gelden [...] tegen de kweker die het
plantenras waarin de beschermde uitvinding verwerkt is, heeft ontwikkeld,
indien deze niet aan zijn verbintenissen voldoet.» Hieruit volgt dat de
octrooihouder het recht heeft te eisen dat de kweker de vergoedingen
betaalt die zijn verbonden aan iedere licentie waarover de kweker dient te
beschikken voor de commerciële exploitatie van een nieuw plantenras
indien het nieuwe plantenras door de geoctrooieerde uitvinding bepaalde
eigenschappen heeft verkregen. Van commerciële exploitatie is bij
bovengenoemde beperkte veredelingsvrijstelling, zoals hierboven is
aangegeven, echter geen sprake. Veredelingsactiviteiten vallen derhalve
niet onder de door de richtlijn beschermde fase van de commerciële
exploitatie van het nieuwe plantenras en derhalve evenmin onder de door
de richtlijn beschermde rechten van de octrooihouder. Het bovenstaande
vormt een redelijke uitleg van artikel 12 van de richtlijn, mede gelet op het
doel van deze bepaling. Het wijkt daarmee ook niet af van het systeem
van de richtlijn. De richtlijn voorziet in expliciete uitzonderingsgronden ten
aanzien van de reikwijdte van de octrooibescherming. Artikel 12 is één
van die uitzonderingen, die echter geen zinvolle betekenis heeft zonder
een vooronderstelde beperkte veredelingsvrijstelling. De beperkte
veredelingsvrijstelling vormt derhalve geen extra (impliciete) uitzondering
op de reikwijdte van de octrooibescherming, maar maakt onlosmakelijk
onderdeel uit van één van de expliciet in de richtlijn opgenomen
uitzonderingen, namelijk die inzake dwanglicenties.
De leden van de CDA-fractie vragen of ook naar de mogelijkheden binnen
het systeem is gekeken, gelet op de conclusie van Trojan dat systeemaanpassingen van de Biotechnologierichtlijn ingewikkeld zijn en dat deze zo
beperkt mogelijk en zo plantenspecifiek mogelijk van aard dienen te zijn.
In dit verband geven de leden van de CDA-fractie aan dat hoewel de
Biotechnologierichtlijn geen expliciete veredelingsvrijstelling kent, naar
mening van de leden van de CDA-fractie wel uit de richtlijn kan worden
afgeleid dat de richtlijn de mogelijkheid van een beperkte veredelingsvrijstelling heeft.
Zoals hiervoor is toegelicht, is in het rapport van Trojan uitgebreid
gekeken naar verschillende oplossingsrichtingen die kunnen bijdragen
aan de oplossing van door kwekers ervaren problemen van samenloop
van octrooirecht en kwekersrecht bij de plantenveredeling. Trojan heeft
daarbij onderscheid gemaakt naar maatregelen met en maatregelen
zonder wijziging van regelgeving, deze laatste derhalve passend binnen
het bestaande systeem van octrooibescherming.31
Deze oplossingsrichtingen staan nog los van de eerder genoemde
bestaande wettelijke mogelijkheden die ingezet kunnen worden bij

31

Kamerstukken II 2011/12, 27 428, nr. 236, bijlage, pag. 18 en 22–24.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 365 (R 1987), nr. 7

37

geschillen tussen partijen over octrooirecht (oppositie tegen en vernietiging van octrooien, dwanglicentie en inzet mededingingsrecht).
De met het onderhavige wetsvoorstel in te voeren beperkte veredelingsvrijstelling wordt ook door Trojan genoemd. Deze maatregel vergt
weliswaar een wijziging van regelgeving, maar past binnen het systeem
van de Biotechnologierichtlijn. De regering onderschrijft derhalve de
mening van de leden van de CDA-fractie dat de Biotechnologierichtlijn
weliswaar geen expliciete veredelingsvrijstelling kent, maar dat uit de
richtlijn kan worden afgeleid dat deze een beperkte veredelingsvrijstelling
toestaat.
De andere oplossingsrichtingen die Trojan heeft verkend, waaronder de
uitgebreide veredelingsvrijstelling, de beperking of inperking van
octrooieerbaarheid en de beperking van de beschermingsomvang van het
octrooirecht, vergen een aanpassing van de richtlijn en passen derhalve
niet binnen het bestaande systeem van de richtlijn. Van de laatste
categorie oplossingsrichtingen vergt de uitgebreide veredelingsvrijstelling
niet alleen wijziging van de richtlijn, maar – naar het oordeel van de
regering en gelet op het advies van de Afdeling – ook een wijziging van de
TRIPS-Overeenkomst. Deze oplossingsrichting past derhalve op dit
moment noch binnen het systeem van de richtlijn, noch in dat van de
TRIPS-Overeenkomst.
De leden van de CDA-fractie vragen om een nadere analyse in verband
met de reikwijdte van de vrijstelling in het licht van de artikelen 12, 13 en
14 van de richtlijn. De CDA-fractie vraagt, indien deze analyse leidt tot een
andere uitleg van de mogelijkheden die binnen het systeem van de
richtlijn bestaan, of de regering bereid is dit bij de evaluatie van de
richtlijn in te brengen.
Hiervoor is een analyse gegeven van de beperkte veredelingsvrijstelling in
het licht van artikel 12 van de Biotechnologierichtlijn. Die analyse leidt tot
de conclusie dat de richtlijn, in het bijzonder gelet op doel en strekking
van artikel 12, een beperkte veredelingsvrijstelling vooronderstelt. Zonder
een vooronderstelde veredelingsvrijstelling is deze bepaling, zoals
aangegeven, zonder betekenis. De reikwijdte van de veredelingsvrijstelling is, gelet hierop, ook beperkt tot een beperkte veredelingsvrijstelling. Om zinvolle betekenis te geven aan artikel 12 van de richtlijn, is
een dergelijke vrijstelling voldoende. Immers, als met gebruikmaking van
de beperkte veredelingsvrijstelling een nieuw plantenras is ontwikkeld, is
de aanvrager van een dwanglicentie in staat het op grond van artikel 12
benodigde bewijs te leveren. Een verdergaande vrijstelling is daarvoor
niet nodig en derhalve in het licht van doel en strekking van dit artikel
evenmin verdedigbaar. Sterker nog, zoals ook de Afdeling heeft aangegeven, zou een uitgebreide veredelingsvrijstelling met zich brengen dat
met voorbijgaan aan de voorwaarden in artikel 12 van de richtlijn en
zonder (dwang)licentie op basis van het geoctrooieerde materiaal
ontwikkelde nieuwe plantenrassen commercieel geëxploiteerd zouden
mogen worden zonder instemming van de octrooihouder. Dat is met
artikel 12 niet te verenigen.
De artikelen 13 en 14 van de richtlijn hebben betrekking op het depot van,
toegang tot en nieuw depot van biologisch materiaal. Ingevolge artikel 13
van de richtlijn moet een monster van het biologisch materiaal waarop de
uitvinding betrekking heeft, worden gedeponeerd bij een erkende
depositaris indien de uitvinding betrekking heeft op materiaal dat niet
openbaar toegankelijk is en in de octrooiaanvraag niet zodanig kan
worden omschreven dat de uitvinding door een vakkundige kan worden
toegepast, hetzij indien de uitvinding het gebruik van dergelijk materiaal
impliceert. Het monster wordt slechts ter beschikking gesteld indien de
verzoeker zich ertoe verplicht voor de geldigheidsduur van het octrooi

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 365 (R 1987), nr. 7

38

geen monster van het materiaal te gebruiken, behoudens voor experimentele doeleinden. De strekking van artikel 13, derde lid, onderdeel b, is
evenwel dat dergelijk materiaal alleen beschikbaar komt voor onderzoeksdoeleinden. Vergelijk in dit verband de onderzoeksvrijstelling op grond
van artikel 53, derde lid, van de Rijksoctrooiwet 1995. Het gaat hier om
onderzoek dat uitsluitend van zuiver wetenschappelijke aard is, dan wel
enkel gericht is op enig de strekking van de Rijksoctrooiwet 1995
verwezenlijkend doel, zoals het nawerken van de uitvinding voor het
verder ontwikkelen van de techniek. In verband met het onderzoek van
zuiver wetenschappelijke aard wordt opgemerkt dat dit zowel de belangen
dient van de octrooihouder als van de potentiële licentienemer. De
onderzoeksvrijstelling maakt het voor de potentiële licentienemer
mogelijk zonder transactiekosten kennis te nemen van de geoctrooieerde
uitvinding, om na te gaan of deze nawerkbaar is en wellicht bruikbaar is in
of voor zijn bedrijf. Het gaat hier dus om onderzoek van het geoctrooieerde, niet onderzoek met het geoctrooieerde. Zo kunnen potentiële
licentienemers vrijelijk, dus zonder licentie, nagaan of de uitvinding
zodanig bruikbaar is dat zij licentie zouden willen vragen voor commerciële of industriële toepassing ervan. De onderzoeksvrijstelling verruimt
dus voor de octrooihouder de mogelijkheid potentiële licentienemers te
vinden, terwijl de potentiële licentienemer vrijelijk de geschiktheid voor
commerciële toepassing van de geoctrooieerde uitvinding mag bestuderen. Naar aanleiding van het advies van de Afdeling heeft de regering
haar standpunt verlaten dat onder «experimentele doeleinden» als
bedoeld in artikel 13, derde lid, onderdeel b, van de richtlijn, tevens het
gebruik van octrooirechtelijk beschermd biologisch materiaal voor het
kweken, of ontdekken en ontwikkelen van nieuwe plantenrassen kan
worden begrepen. Gelet op de gevolgen van een dergelijke uitleg voor de
beschikbaarheid van niet openbaar toegankelijk materiaal en de daarmee
toegestane handelingen is het, bij nadere beschouwing, niet aannemelijk
dat deze richtlijnbepaling aldus moet worden gelezen. Indien onder
experimentele doeleinden ook veredelen wordt verstaan, zou ook
biologisch materiaal dat is gedeponeerd, beschikbaar komen voor
veredelingshandelingen. Voor de toelaatbaarheid van de beperkte
veredelingsvrijstelling is het bovenstaande niet van belang. Immers,
hetgeen hierboven in verband met artikel 12 over de dwanglicentie is
aangegeven, blijft onverkort van kracht en is voldoende onderbouwing
voor de toelaatbaarheid van de beperkte veredelingsvrijstelling. Nu artikel
13 geen basis biedt voor een onderbouwing van een beperkte veredelingsvrijstelling, geldt dat uiteraard evenzeer voor de verdergaande
uitgebreide veredelingsvrijstelling. Het door de leden van de CDA-fractie
genoemde artikel 14 van de richtlijn regelt onder welke omstandigheden
een nieuw depot is toegestaan en welke voorwaarden daarbij in acht
genomen moeten worden. Dit artikel heeft derhalve geen betekenis in
verband met de reikwijdte van de veredelingsvrijstelling en kan hier
derhalve buiten beschouwing blijven.
De bovenstaande analyse leidt niet tot een andere uitleg van de mogelijkheden die binnen het systeem van de richtlijn bestaan en noopt derhalve
evenmin tot inbreng naar aanleiding van het komende verslag over de
richtlijn.
De leden van de CDA-fractie vragen wat de bandbreedte is van de door de
regering aan artikel 12 van de richtlijn gegeven uitleg. In dat verband
vragen zij om een beschouwing over de verhouding tussen artikel 12 en
het systeem van de richtlijn als geheel.
Hiervoor is aangegeven wat de bandbreedte is van de aan artikel 12 van
de Biotechnologierichtlijn gegeven uitleg. Een beperkte veredelingsvrijstelling is, gelet op doel en strekking van artikel 12, noodzakelijk om

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 365 (R 1987), nr. 7

39

zinvolle betekenis te geven aan dit artikel. De beperkte veredelingsvrijstelling is derhalve te verenigen met de richtlijn. Een uitgebreide
veredelingsvrijstelling zou, evenzeer vanwege doel en strekking van
artikel 12, er juist toe leiden dat artikel 12 zonder betekenis raakt.
De bovenstaande uitleg van artikel 12 van de richtlijn in relatie tot een
beperkte veredelingsvrijstelling is redelijk, mede gelet op het doel van
deze bepaling. Het past daarmee binnen het systeem van de richtlijn. De
richtlijn voorziet in expliciete uitzonderingsgronden ten aanzien van de
reikwijdte van de octrooibescherming. Artikel 12 is één van die uitzonderingen, die echter geen zinvolle betekenis heeft zonder een vooronderstelde beperkte veredelingsvrijstelling. De beperkte veredelingsvrijstelling
vormt derhalve geen extra (impliciete) uitzondering op de reikwijdte van
de octrooibescherming, maar maakt onlosmakelijk onderdeel uit van één
van de expliciet in de richtlijn opgenomen uitzonderingen, namelijk die
inzake dwanglicenties. Een uitgebreide veredelingsvrijstelling past, om de
aangegeven reden, op dit moment niet binnen het systeem van de
richtlijn.
De leden van de CDA-fractie vragen waarom een beperkte veredelingsvrijstelling niet eerder is opgenomen, gelet op de nu door de regering
gegeven uitleg dat de beperkte veredelingsvrijstelling onlosmakelijk
onderdeel uitmaakt van één van de expliciet in de richtlijn opgenomen
uitzonderingen namelijk inzake dwanglicenties.
In Nederland is de introductie van een beperkte veredelingsvrijstelling ter
gelegenheid van de implementatie van de Biotechnologierichtlijn eerder
overwogen. Door het toenmalige Kamerlid Udo32 is destijds een
amendement met die strekking ingediend.
De Raad van State van het Koninkrijk was in 2000 van oordeel dat een
beperkte veredelingsvrijstelling, zoals werd voorgesteld in het
amendement, in strijd was met de Biotechnologierichtlijn, omdat met de
voorgestelde bepaling meer werd geregeld dan de richtlijn voorschrijft.
Een dergelijke wijze van implementatie was volgens de Raad niet
toegestaan en in het onderliggende geval vanwege de door de richtlijn
beoogde totale harmonisatie niet verenigbaar met het gemeenschapsrecht. 33 Het amendement is daarop ingetrokken.
Hierbij wordt opgemerkt dat de hierboven gegeven nadere analyse van de
regering, onder meer in verband met artikel 12, ten tijde van de implementatie van de richtlijn niet beschikbaar was.
De leden van de CDA-fractie vragen om een verduidelijking in verband
met artikel 12 van de richtlijn in het licht van de door de regering gegeven
uitleg dat artikel 12 alleen dan zinvolle betekenis heeft als een beperkte
veredelingsvrijstelling wordt verondersteld.
Hiervoor is een analyse gegeven van de beperkte veredelingsvrijstelling in
het licht van artikel 12 van de Biotechnologierichtlijn. Die analyse leidt tot
de conclusie dat de richtlijn, in het bijzonder gelet op doel en strekking
van artikel 12, een beperkte veredelingsvrijstelling vooronderstelt.
De leden van de CDA-fractie vragen om een nadere beschouwing van het
advies van de Afdeling om de beperkte veredelingsvrijstelling te bezien in
het licht van artikel 13 van de Biotechnologierichtlijn en artikel 15 van
verordening 2100/94, aangezien daar expliciet onderscheid wordt gemaakt
tussen handelingen voor experimentele doeleinden en handelingen met
32
33

Kamerstukken II 1999/2000, 26 568 (R1638), nr. 15.
Voor een uitvoeriger uiteenzetting zie: Kamerstukken II 201/11, 27 428, nr. 182. pag. 17 e.v.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 365 (R 1987), nr. 7

40

als doel het kweken, of ontdekken en ontwikkelen van andere rassen. De
leden vragen voorts waarom deze uitleg niet is gebruikt in verband met
het onderhavige wetsvoorstel.
Hiervoor is reeds een nadere duiding gegeven van artikel 13 van de
Biotechnologierichtlijn. Zoals hierboven tevens is aangegeven, heeft de
regering, naar aanleiding van het advies van de Afdeling, haar standpunt
verlaten dat onder «experimentele doeleinden» als bedoeld in artikel 13,
derde lid, onderdeel b, van de richtlijn, tevens het gebruik van octrooirechtelijk beschermd biologisch materiaal voor het kweken, of ontdekken
en ontwikkelen van nieuwe plantenrassen kan worden begrepen. Gelet op
de gevolgen van een dergelijke uitleg voor de beschikbaarheid van niet
openbaar toegankelijk materiaal en de daarmee toegestane handelingen
is het, bij nadere beschouwing, niet aannemelijk dat deze richtlijnbepaling
aldus moet worden gelezen. Indien onder experimentele doeleinden ook
veredelen wordt verstaan, zou ook biologisch materiaal dat is gedeponeerd beschikbaar komen voor veredelingshandelingen. Om die reden is
artikel 13 niet langer gebruikt voor de onderbouwing van het
wetsvoorstel. Voor de toelaatbaarheid van de beperkte veredelingsvrijstelling is het bovenstaande niet van belang, in verband met – onder meer
– de onderbouwing daarvan in het licht van artikel 12 van de richtlijn.
De leden van de CDA-fractie vragen of het klopt dat het verschil tussen
kwekersrecht met zijn onafhankelijke innovatie en het octrooirecht met
zijn afhankelijke innovatie heeft geleid tot de situatie waarin we als
Nederland en/of Europa op het gebied van plantenveredeling nu verkeren.
Hiervoor is reeds aangegeven wat het belang is van het kwekersrecht en
het octrooirecht voor de innovatie in de plantenveredeling. Op deze plaats
wordt verwezen naar hetgeen daar is geantwoord.
De leden van de CDA-fractie vragen of het dankzij de kwekersvrijstelling in
het kwekersrecht mogelijk is om zonder toestemming van de kwekersrechthouder te komen tot verbeterd biologisch materiaal ten opzichte van
het gebruikte kwekersrechtelijk beschermde plantenras tot aan de fase
van commerciële exploitatie van dat materiaal. En dat een licentie
evenmin nodig is voor de commerciële exploitatie daarna van een aldus
ontwikkeld nieuw plantenras en pas een licentie nodig is indien het nieuw
ontwikkelde plantenras wezenlijk is afgeleid van het oorspronkelijke
kwekersrechtelijk beschermde plantenras (op grond van artikel 57 en 58
Zaaizaad- en Plantgoedwet 2005).
De leden vragen of dit verschil juist de problematiek bloot legt, omdat de
veredelingsvrijstelling in het octrooirecht ontbreekt waardoor het niet
mogelijk is om zonder toestemming van de octrooihouder te komen tot
een verbeterd plantenras ten opzichte van de gebruikte geoctrooieerde
uitvinding en vragen voorts wat het voorliggende wetsvoorstel daarin
verandert.
Hiervoor is uiteengezet wat de overeenkomsten en verschillen zijn tussen
de kwekersvrijstelling in het kwekersrecht en de beperkte veredelingsvrijstelling die met het onderhavige wetsvoorstel in de Rijksoctrooiwet 1995
wordt geïntroduceerd, mede in het licht van de beschermingsomvang van
het kwekersrecht respectievelijk het octrooirecht.
Dit leidt ertoe dat het, zoals de CDA-fractie aangeeft, op grond van de
kwekersvrijstelling in het kwekersrecht mogelijk is zonder de toestemming
van de houder van het kwekersrecht gebruik te maken van het kwekersrechtelijk beschermde teeltmateriaal om te komen tot verbeterd biologisch materiaal van planten ten opzichte van de gebruikte kwekersrechtelijke rassen. Het gebruik dat mag worden gemaakt van het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 365 (R 1987), nr. 7

41

kwekersrechtelijk beschermde materiaal behelst uitsluitend de ontwikkelingsfase van het nieuwe plantenras.
Echter, als gevolg van de beperkte beschermingsomvang van het
kwekersrecht, is evenmin een licentie nodig voor de commerciële
exploitatie van een aldus ontwikkeld nieuw plantenras. Dit volgt uit de
beschermingsomvang van het kwekersrecht. Het kwekersrecht heeft
betrekking op steeds één plantenras. Een daaruit ontwikkeld plantenras
valt derhalve niet onder de bescherming van het kwekersrecht dat is
verleend voor de oorspronkelijke rassen waaruit het nieuwe plantenras is
ontwikkeld. De kweker van het nieuwe plantenras zal daar kwekersrecht
voor kunnen aanvragen.
Het octrooirecht heeft, vergeleken met het kwekersrecht, een ruimere
beschermingsomvang en strekt zich – voor een plantgerelateerde
uitvinding – uit tot ieder biologisch materiaal dat door de uitvinding
bepaalde eigenschappen heeft verkregen. Biologisch materiaal van een
volgende generatie planten van het betrokken plantenras en ieder
biologisch materiaal van daarvan afgeleide plantenrassen vallen derhalve
ook onder de octrooibescherming van de betrokken uitvinding zolang dat
biologisch materiaal de eigenschappen vertoont die door de uitvinding
worden bepaald. Voor de commerciële exploitatie van dit octrooirechtelijk
beschermde materiaal is derhalve toestemming nodig van de octrooihouder. Dat de kweker op grond van het kwekersrecht de mogelijkheid
heeft het nieuwe plantenras ook commercieel te exploiteren, houdt
derhalve geen verband met de kwekersvrijstelling, maar met het verschil
in beschermingsomvang tussen kwekersrecht en octrooirecht.
Met de introductie van de beperkte veredelingsvrijstelling in de Rijksoctrooiwet 1995 wordt het voor de kweker mogelijk ook zonder toestemming
van de octrooihouder octrooirechtelijk beschermd biologisch materiaal te
gebruiken voor het kweken, of ontdekken en ontwikkelen van nieuwe
plantenrassen, maar niet voor de commerciële exploitatie daarvan.
De leden van de CDA fractie vragen waarom in artikel 53b van het
wetsvoorstel de term «biologisch materiaal» en niet «teeltmateriaal»
wordt gebruikt zoals in de Zaaizaad- en Plantgoedwet 2005 en of deze
vrijstelling derhalve een bredere reikwijdte heeft. De leden vragen in dit
verband wat onder biologisch materiaal wordt verstaan, wat de consequenties zouden zijn als deze vervangen zou worden door de term
teeltmateriaal, of door biologisch materiaal afkomstig van plantenrassen.
De leden vragen voorts of op grond van het wetsvoorstel biologisch
materiaal anders dan afkomstig van planten gebruikt kan worden,
waardoor bijvoorbeeld een geoctrooieerde eigenschap die in een
micro-organisme zit kan worden ingebouwd in een plant, bijvoorbeeld
met als doel een toepassing in de biobased economy.
De leden vragen voorts of het beschikbaar stellen van biologisch
materiaal anders dan van planten, dus onder meer afkomstig van
bacteriën en virussen, geen negatieve gevolgen zal kunnen hebben voor
onder andere de biobased en biofarmaceutische industrie.
Hiervoor is uiteengezet om welke redenen de regering heeft gekozen voor
de term biologisch materiaal. Op deze plaats wordt verwezen naar
hetgeen de regering aldaar ter motivering daarvan heeft aangegeven.
Gelet op het bovenstaande is het vervangen van de term biologisch
materiaal door teeltmateriaal afkomstig van een plantenras of door
biologisch materiaal afkomstig van plantenrassen niet gewenst.
Het is niet de verwachting dat de beperkte veredelingsvrijstelling
negatieve gevolgen heeft voor de door de CDA-fractie bedoelde sectoren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 365 (R 1987), nr. 7

42

Immers de beperkte veredelingsvrijstelling geldt alleen voor het kweken,
of ontdekken en ontwikkelen van nieuwe plantenrassen, derhalve niet
voor andere doeleinden.
Overigens kunnen de – met gebruikmaking van de beperkte veredelingsvrijstelling – ontwikkelde plantenrassen of daarvan afgeleid materiaal wel
een belangrijke rol spelen in bijvoorbeeld de biobased economy en
farmaceutische industrie. Voor de commerciële toepassing daarvan zal, na
de ontwikkeling van het nieuwe plantenras, wel een licentie nodig zijn van
de octrooihouder. Door de beperkte veredelingsvrijstelling zullen voorts
sneller nieuwe plantenrassen kunnen worden ontwikkeld voor allerlei
innovatieve doeleinden.
Met de introductie van een beperkte veredelingsvrijstelling in het
octrooirecht komt het biologisch materiaal waarop octrooirecht rust
overigens niet beschikbaar. Dat gebeurt pas als de octrooihouder of een
daartoe gerechtigde dat biologisch materiaal in het verkeer brengt. Dat
komt overeen met de situatie onder het kwekersrecht.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen of de analyse van de regering
over artikel 12 van de richtlijn en de beperkte veredelingsvrijstelling bij de
Europese Commissie is getoetst. De leden vragen voorts of de regering
bereid is het ontbreken van een expliciete verwijzing naar de mogelijkheid
van een beperkte veredelingsvrijstelling aan de orde te stellen bij de
bespreking van het eerst volgende verslag op grond van de richtlijn en
ervoor te pleiten deze beperkte veredelingsvrijstelling expliciet in de
Biotechnologierichtlijn op te nemen.
Overeenkomstig het advies van de Afdeling is advies gevraagd aan de
Europese Commissie over de toelaatbaarheid van een beperkte veredelingsvrijstelling vanuit Europeesrechtelijk perspectief. In het daartoe
strekkende verzoek aan de Europese Commissie is ingegaan op de
juridische onderbouwing van het wetsvoorstel, inclusief de analyse van
de regering over artikel 12 van de Biotechnologierichtlijn en de TRIPSOvereenkomst. In reactie daarop heeft de Commissie aangegeven dat de
kwekersvrijstelling verband houdt met de bredere discussie over de relatie
tussen het octrooirecht en het kwekersrecht en dat de Commissie hierop
zal terugkomen in het eerst volgende verslag op grond van de Biotechnologierichtlijn. De Europese Commissie zal daarbij ook de door Nederland
naar voren gebrachte analyse betrekken. De Europese Commissie heeft
geen bezwaren tegen het wetsvoorstel naar voren gebracht.
Gelet hierop is het de verwachting dat het ontbreken, in de richtlijn, van
een expliciet geformuleerde uitzondering op de octrooibescherming in de
vorm van een beperkte veredelingsvrijstelling bij het opstellen van het
verslag aan de orde zal komen. Dit mede in het licht van het Nederlandse
wetsvoorstel en de Franse en Duitse wetgeving, alsmede gelet op het
rechtspraakverdrag, waarover onlangs overeenstemming is bereikt. In het
rechtspraakverdrag is voor het unitaire octrooi een expliciete uitzondering
op de octrooibescherming, in de vorm van een beperkte veredelingsvrijstelling, opgenomen.
Afhankelijk van de inhoud van het verslag van de Europese Commissie zal
de regering, voor zover nodig, de aandacht vragen voor nut en noodzaak
van het opnemen van de beperkte veredelingsvrijstelling in de richtlijn.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen de regering of de dwanglicentie op grond van artikel 12 van de richtlijn een serieus alternatief is, en
of er van dit instrument vaak gebruik wordt gemaakt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 365 (R 1987), nr. 7

43

Zoals ook Trojan heeft aangegeven, is er niet één oplossing voor de
problematiek van samenloop van kwekersrecht en octrooirecht maar een
scala aan oplossingsrichtingen op nationaal en Europees niveau die
gelijktijdig uitgewerkt en ingezet kunnen worden. Het instrument van de
dwanglicentie is één van de bestaande instrumenten die de Rijksoctrooiwet 1995 biedt, dat daarvoor kan worden benut. De dwanglicentie is
een uiterst middel om corrigerend te kunnen optreden, een «stok achter
de deur», in het geval dat een octrooihouder niet vrijwillig meewerkt aan
een verzoek om licentieverlening van een kweker, of daarbij zulke
onredelijke voorwaarden stelt dat de licentieonderhandelingen niet tot
resultaat leiden.
Er zijn mij tot nu toe geen gevallen bekend dat een kweker een beroep
heeft gedaan op de wettelijke regeling (artikel 12 van de Biotechnologierichtlijn) inzake dwanglicenties.
Een dergelijk verzoek is ook niet snel te verwachten omdat, naast de aard
van het instrument als uiterst middel, het merendeel van de verleende
octrooien voor plantgerelateerde uitvindingen betrekking heeft op
genetisch gemodificeerde organismen. Voor deze organismen geldt
strenge milieuregelgeving. In de praktijk worden in Europa slechts op
beperkte schaal vergunningen verleend voor het in de handel brengen
van genetisch gemodificeerde gewassen.
De leden van de ChristenUnie-fractie stellen enkele vragen in verband met
de reactie van de Europese Commissie op het voorliggende wetsvoorstel
en het eerstvolgende verslag op grond van de Biotechnologierichtlijn.
Hiervoor is aangegeven dat de Europese Commissie geen bezwaren tegen
het onderhavige wetsvoorstel naar voren heeft gebracht en voorts dat zij
de Nederlandse onderbouwing van het wetsvoorstel zal betrekken bij het
eerstvolgende verslag op grond van de Biotechnologierichtlijn.
Het is aan de Europese Commissie om te bepalen op welke wijze zij het
Nederlandse wetsvoorstel, de onderbouwing daarvan en de reeds
bestaande vergelijkbare Duitse en Franse wetgeving bij het verslag zal
betrekken. In dit verband merkt de regering op dat sinds de reactie van de
Europese Commissie, die dateert van 12 juli 2012, op het wetsvoorstel,
inmiddels duidelijk is geworden dat in het rechtspraakverdrag, waarover
onlangs overeenstemming is bereikt, ook voor het unitaire octrooi een
beperkte veredelingsvrijstelling is opgenomen.
5. Administratieve lasten
De leden van de CDA-fractie vragen wie bepaalt wat een redelijke
vergoeding is in geval een dwanglicentie wordt verleend in verband met
artikel 12 van de Biotechnologierichtlijn. De leden vragen voorts waarom
inschrijving van een licentie niet verplicht is.
Een redelijke licentievergoeding wordt primair bepaald in de onderhandelingen tussen de octrooihouder, respectievelijk houder van een kwekersrecht (licentiegever) en de licentienemer. Uitgangspunt is dat sprake moet
zijn van licenties onder zogenoemde «FRAND (Fair, Reasonable And
Non-Discriminatory) voorwaarden.
Bij het bepalen van de hoogte van de vergoeding spelen vele factoren een
rol, zoals de ontwikkelingskosten van de uitvinding, de besparing van
kosten die de licentienemer heeft door de uitvinding – respectievelijk het
ras – te gebruiken, de te verwachten productomzet of rendementsverbetering, het geografische toepassingsgebied en de mate van exclusiviteit
die de licentienemer wordt gegund.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 365 (R 1987), nr. 7

44

De procedure voor het verlenen van een dwanglicentie onder het octrooi
is, op grond van de Rijksoctrooiwet 1995, als volgt geregeld.
De octrooihouder verleent aan een kweker een licentie tegen een redelijke
vergoeding, indien de kweker een kwekersrecht op een plantenras niet
kan verkrijgen of exploiteren zonder inbreuk te maken op het octrooi van
eerdere datum en de licentie noodzakelijk is voor de exploitatie van het te
beschermen plantenras, dat een belangrijke technische vooruitgang van
aanzienlijk economisch belang vertegenwoordigt ten opzichte van de door
het octrooi beschermde uitvinding.
Indien de licentie ten onrechte niet is verleend, wordt de licentie op
vordering van de belanghebbende door de rechter verleend. Op vordering
van de meest gerede partij bepaalt de rechter, bij gebreke van overeenstemming, de vergoeding, die de verkrijger van de licentie aan de
octrooihouder dient te betalen. Deze licentie wordt op grond van artikel
58, vijfde lid, van de Rijksoctrooiwet 1995, in het octrooiregister
ingeschreven.
Er bestaat op grond van de Rijksoctrooiwet 1995 geen verplichting
gewone licenties onder het octrooi in te schrijven. Een dergelijke
verplichting zou leiden tot extra administratieve lasten. Deze licenties
kunnen wel vrijwillig worden ingeschreven in het octrooiregister van
Agentschap NL Octrooicentrum. Op grond van artikel 56, tweede lid, van
de Rijksoctrooiwet 1995 heeft de licentie dan werking jegens derden.
De procedure voor het verlenen van een dwanglicentie onder het
kwekersrecht is op grond van de Zaaizaad- en plantgoedwet 2005 als volgt
geregeld.
De houder van een kwekersrecht is verplicht aan een octrooihouder een
licentie te verlenen tegen een redelijke vergoeding, indien de octrooihouder een octrooi voor een biotechnologische uitvinding niet kan
exploiteren zonder inbreuk te maken op het kwekersrecht van eerdere
datum en de biotechnologische uitvinding een belangrijke technische
vooruitgang van aanzienlijk economisch belang vertegenwoordigt ten
opzichte van het beschermde ras (artikel 61, derde lid, Zaaizaad- en
plantgoedwet 2005). Indien de licentie ten onrechte niet is verleend, wordt
de licentie op verzoek van de belanghebbende door de Raad voor
plantenrassen verleend. In de beslissing worden de omvang van de
licentie, het bedrag van de aan de houder van het kwekersrecht te betalen
vergoeding, alsmede de te verstrekken hoeveelheid teeltmateriaal en de
daarvoor te betalen vergoeding vastgesteld (artikel 62, eerste en derde lid,
Zaaizaad- en plantgoedwet 2005).
Deze licentie wordt op grond van artikel 62, vierde lid, van de Zaaizaad- en
plantgoedwet 2005, in het rassenregister ingeschreven.
Er bestaat ook op grond van de Zaaizaad- en plantgoedwet 2005 geen
verplichting om gewone licenties onder het kwekersrecht in te schrijven.
Een dergelijke verplichting zou leiden tot extra administratieve lasten.
Deze licenties kunnen wel vrijwillig worden ingeschreven in het rassenregister van de Raad voor de plantenrassen. Op grond van artikel 63, derde
lid, van de Zaaizaad- en plantgoedwet 2005, heeft de licentie dan werking
jegens derden.
De leden van de CDA-fractie zien graag een nadere toelichting waarom
zelfs aanmelding van een nieuw plantenras voor het verkrijgen van een
kwekersrecht of toelating onder commerciële exploitatie valt.
In antwoord op vragen van de leden van de VVD-fractie heeft de regering
hiervoor aangegeven dat, anders dan in de memorie van toelichting is
gesteld, de beperkte veredelingsvrijstelling ook geldt voor de handelingen
die verband houden met de toetsing aan de vereisten voor kwekersrecht

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 365 (R 1987), nr. 7

45

of toelating. Op deze plaats wordt verwezen naar hetgeen de regering
aldaar ter motivering daarvan heeft aangegeven. Hiermee worden, naar
het oordeel van de regering, ook de vragen van de leden van de
CDA-fractie beantwoord.
De leden van de CDA-fractie vragen – in het licht van de concurrentieverhoudingen – naar de beschikbaarheid van materiaal dat kwekersrechtelijk,
respectievelijk octrooirechtelijk, beschermd is, in het kader van de
kwekersvrijstelling en de beperkte veredelingsvrijstelling.
Er bestaat geen onderscheid, daar waar het gaat om de beschikbaarheid
van het (kwekersrechtelijk respectievelijk octrooirechtelijk) beschermde
biologisch materiaal waarmee veredeld wordt, tussen de kwekersvrijstelling en de beperkte veredelingsvrijstelling. Zoals de leden van de
CDA-fractie terecht aangeven, kan met kwekersrechtelijk beschermd
materiaal eerst veredeld worden, gebruikmakend van de op grond van het
kwekersrecht bestaande kwekersvrijstelling, indien het materiaal op de
markt is gebracht. Immers op dat moment ontstaat de feitelijke toegang
tot dat materiaal voor andere kwekers. De situatie op grond van het
octrooirecht en de met dit wetsvoorstel geïntroduceerde beperkte
veredelingsvrijstelling is niet anders. Ook daar ontstaat de feitelijke
toegang tot het octrooirechtelijke beschermde materiaal, ten behoeve van
veredelingsdoeleinden, eerst nadat het materiaal op de markt is gebracht.
Hiervan moet worden onderscheiden de situatie, zoals hiervoor uiteengezet, waar, op grond van artikel 13 van de Biotechnologierichtlijn, in het
octrooirecht de verplichting bestaat biologisch materiaal te deponeren. Dit
materiaal is nog niet op de markt gebracht, maar wel beschikbaar. Echter,
het gebruik dat van dit materiaal mag worden gemaakt, is beperkt tot
experimentele doeleinden. Het veredelen van biologisch materiaal
behoort daar, zoals eerder aangegeven, niet toe. De beperkte veredelingsvrijstelling brengt hierin geen verandering en heeft derhalve evenmin
gevolgen voor de door de leden van de CDA-fractie bedoelde concurrentieverhoudingen.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen de regering om nader toe te
lichten welke besparing van kosten en tijd nu precies wordt gerealiseerd
met het onderhavige wetsvoorstel en welke voordelen een beperkte
veredelingsvrijstelling heeft ten opzichte van de huidige situatie waarin,
vooruitlopend op een licentie voor ontwikkeling, al begonnen kan worden
met de veredeling, mits het benodigde biologisch materiaal beschikbaar is
voor de plantenveredelaar.
Hiervoor heeft de regering reeds aangegeven welke besparing van kosten
en tijd wordt gerealiseerd met het onderhavige wetsvoorstel. Op deze
plaats wordt verwezen naar hetgeen de regering aldaar heeft aangegeven.
Hiermee wordt, naar het oordeel van de regering, ook antwoord gegeven
op de vragen van de leden van de ChristenUnie-fractie.
Anders dan de ChristenUnie-fractie aangeeft, is het de kweker nu niet
toegestaan – als hij gebruik maakt van octrooirechtelijk beschermd
biologisch materiaal – vooruitlopend op een licentie voor ontwikkeling, te
beginnen met veredelen. Op grond van de Rijksoctrooiwet 1995 is het nu
niet toegestaan zonder toestemming (licentie) van de octrooihouder
gebruik te maken van octrooirechtelijk beschermd biologisch materiaal
voor veredeling. Dat wordt – zoals aangegeven – anders met de introductie van een beperkte veredelingsvrijstelling in de Rijksoctrooiwet 1995.
Vanaf dat moment is die toestemming voor het veredelen niet meer
nodig.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 365 (R 1987), nr. 7

46

6. Vergelijking met het buitenland
De leden van de VVD-fractie vragen naar de juridische onderbouwing van
de beperkte veredelingsvrijstelling in de wetgeving van Duitsland en
Frankrijk en hoe deze zich verhoudt tot de onderbouwing die aan het
onderhavige wetsvoorstel ten grondslag ligt.
De Duitse en Franse wetgeving bevatten een beperkte veredelingsvrijstelling die op een klein terminologisch verschil na, gelijkluidend is aan de
vrijstelling die in het onderhavige wetsvoorstel is opgenomen. Inzake de
juridische onderbouwing van de beperkte veredelingsvrijstelling in de
Duitse wetgeving, merkt de regering op dat ter gelegenheid van de
introductie van de beperkte veredelingsvrijstelling in Duitse wetgeving
werd verwezen naar de verklaring van de Duitse delegatie tijdens de
Interne Markt Raad op 27 november 1997. In deze verklaring werd, onder
meer, verwezen naar artikel 12 van de Biotechnologierichtlijn. Deze
verklaring luidt als volgt: «De Duitse federale regering veronderstelt dat –
gezien de uitzondering voor kwekers conform het Duitse kwekersrecht (§
10a Sortenschutzrecht), de uitzondering voor wetenschappelijk onderzoek
conform het Duitse octrooirecht (§11 Patentgesetz) evenals artikel 12 van
de EU-richtlijn betreffende de rechtsbescherming van biotechnologische
uitvindingen – het kweken van plantensoorten en dierenrassen geen
buitenproportioneel nadeel ondervindt van geldende octrooien inzake
biologisch materiaal. De Commissie wordt verzocht om in het verslag dat
zij conform artikel 16 van genoemde richtlijn dient op te stellen, in het
bijzonder rekening te houden met dit gegeven.»
In die zin is de Duitse onderbouwing van het wetsvoorstel, hoewel het
daarover minder expliciet is, op dit punt vergelijkbaar met die van het
onderhavige wetsvoorstel.
Ook de Franse wetgeving vooronderstelt een veredelingsvrijstelling, die
voorafgaat aan de fase van commercialisering van het aldus ontwikkelde
product34. In de Franse parlementaire geschiedenis wordt in dit verband
verwezen naar rechtsoverweging 49 van de richtlijn. Hierin is aangegeven
dat de «octrooihouder zijn rechten kan doen gelden [...] tegen de kweker
die het plantenras waarin de beschermde uitvinding verwerkt is, heeft
ontwikkeld, indien deze niet aan zijn verbintenissen voldoet.» Hieruit volgt
dat de octrooihouder het recht heeft te eisen dat de kweker de vergoedingen betaalt die zijn verbonden aan iedere licentie waarover de kweker
dient te beschikken bij de commerciële exploitatie van een nieuw
plantenras indien het nieuwe plantenras door de geoctrooieerde
uitvinding bepaalde eigenschappen heeft verkregen. Van commerciële
exploitatie is bij de beperkte veredelingsvrijstelling echter geen sprake.
Veredelingsactiviteiten vallen derhalve niet onder de door de richtlijn
beschermde fase van de commerciële exploitatie van het nieuwe
plantenras, en derhalve evenmin onder de door de richtlijn beschermde
rechten van de octrooihouder. Ook de Franse wetgeving is derhalve
gebaseerd op de vooronderstelling, hoewel daarbij niet naar artikel 12 van
de richtlijn wordt verwezen, dat de door de richtlijn beschermde fase eerst
aanvangt bij de commerciële exploitatie van het nieuwe plantenras. De
verwijzing naar rechtsoverweging 49 van de richtlijn is, als onderdeel van
de juridische onderbouwing van het onderhavige wetsvoorstel, in de
memorie van toelichting opgenomen.
De leden van de CDA-fractie vragen naar de verschillen en overeenkomsten tussen de beperkte veredelingsvrijstelling zoals deze in de
octrooiwetten in Duitsland en Frankrijk is opgenomen

34

http://www.assemblee-nationale.fr/12/rapports/r1936.asp#P444_97053

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 365 (R 1987), nr. 7

47

De leden vragen voorts waarom Nederland niet bij de implementatie van
de Biotechnologierichtlijn een beperkte veredelingsvrijstelling heeft
geïntroduceerd.
De Duitse35 en Franse36 octrooiwetgeving inzake de beperkte veredelingsvrijstelling is, op een klein terminologisch verschil na, gelijkluidend.
Blijkens de desbetreffende artikelen, is in Frankrijk gekozen voor de term
«andere» in «andere plantenrassen«. In Duitsland is gekozen voor de term
«nieuw» in «nieuw plantenras». In dit verband zij ook verwezen naar
hetgeen over deze terminologie in verband met het onderhavige
wetsvoorstel hiervoor reeds is opgemerkt.
In Duitsland is bij de implementatie van de Biotechnologierichtlijn een
beperkte veredelingsvrijstelling opgenomen. In Frankrijk is dat op een
later moment gebeurd.
Zoals hiervoor aangegeven is in Nederland de introductie van een
beperkte veredelingsvrijstelling ter gelegenheid van de implementatie van
de Biotechnologierichtlijn ook overwogen. Door het toenmalige Kamerlid
Udo37 is destijds een amendement met die strekking ingediend. Naar
aanleiding van het advies van de Raad van State van het Koninkrijk, die
het amendement destijds in strijd achtte met de Biotechnologierichtlijn is
het amendement ingetrokken.
De leden van de CDA-fractie vragen hoe (inter)nationaal wordt omgegaan
met het risico van monopolisering van beschikbaarheid van genetisch
materiaal, welke rol/positie Nederland in de zaadveredeling kent en welke
verbetering het voorliggende wetsvoorstel daarin brengt.
Naar aanleiding van de motie van de leden Wiegman-van Meppelen
Scheppink en Dijkgraaf38 heeft de regering onderzoek laten verrichten
naar de mate, vormen en mogelijke maatschappelijke gevolgen van
verdere monopolisering in de Nederlandse veredelingssector. In het
eindrapport van SEO Economisch onderzoek stellen de onderzoekers vast
dat geen sprake is van monopolisering, wel van concentratie bij de
onderzochte gewassen. Dit rapport is bij brief van 5 juni jl. aan uw Kamer
aangeboden.
Nederlandse bedrijven spelen een rol als wereldwijde marktleiders op het
gebied van groentezaden, siergewassen, aardappelen en graszaden. Het
groentezaadveredelingsbedrijfsleven werkt nu aan een open systeem
waarin dergelijke licenties tegen zogenoemde FRAND (Fair, Reasonable
And Non-Discriminatory) voorwaarden worden geregeld, zodat deze in
beginsel voor alle bedrijven bereikbaar zijn. Bedrijven die zich niet
conformeren aan het FRAND-systeem, bijvoorbeeld door onredelijk hoge
vergoedingen te eisen voor het gebruik van door hen octrooirechtelijk
beschermd materiaal en zo dat materiaal feitelijk niet beschikbaar maken,
kunnen in voorkomende gevallen door middel van een dwanglicentie
daartoe worden verplicht.

35

Patent Gesetz Art. 11, lid 2a
«Die Wirkung des Patents erstreckt sich nicht auf
[...]
2a. die Nutzung biologischen Materials zum Zweck der Züchtung, Entdeckung und Entwicklung einer neuen Pflanzensorte
[...] «
36
Code la Propriété Intellectuelle Article. L. 613-5-3
«Les droits conférés par les articles L. 613-2-2 et L. 613-2-3 ne s’étendent pas aux actes
accomplis en vue de créer ou de découvrir et de développer d’autres variétés végétales».
37
Kamerstukken II 1999/2000, 26 568 (R1638), nr. 15.
38
Kamerstukken II 2010/11, 27 428, nr. 195.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 365 (R 1987), nr. 7

48

Zoals eerder opgemerkt, hecht de regering aan de vrije beschikbaarheid
van en toegang, onder redelijke voorwaarden, tot biologisch materiaal
voor de plantenveredeling. Zoals Trojan heeft geadviseerd, bestaan
daartoe diverse oplossingsrichtingen. De introductie van een beperkte
veredelingsvrijstelling in de Rijksoctrooiwet 1995 is daar een van.
7. Inwerkingtreding en gevolgen voor reeds verleende licenties
De leden van de fractie van de PvdA vragen hoeveel licenties er al zijn
gegeven voor plantmateriaal en welk deel daarvan in handen is van welke
Nederlandse bedrijven.
Er bestaat op grond van artikel 56 van de Rijksoctrooiwet 1995 geen
verplichting gewone licenties in te schrijven. Dergelijke licenties kunnen
wel vrijwillig worden ingeschreven in het octrooiregister van Agentschap
NL Octrooicentrum. Op grond van artikel 56, tweede lid, van de Rijksoctrooiwet 1995 heeft de licentie dan werking jegens derden. Er zijn op dit
moment geen licenties met betrekking tot plantmateriaal ingeschreven in
het bedoelde octrooiregister. Het is derhalve niet bekend hoeveel licenties
er al zijn verleend voor gebruik van plantmateriaal waarop octrooirecht
rust en derhalve evenmin welk deel daarvan in handen is van Nederlandse bedrijven.
8. Artikelen
De leden van de SGP-fractie vragen waarom in het wetsvoorstel de
formulering «biologisch materiaal» is gekozen en niet de formulering
«teeltmateriaal afkomstig van een plantenras». De leden vragen of deze
bredere formulering mogelijk onbedoelde effecten kan hebben?
Hiervoor is uiteengezet om welke redenen de regering heeft gekozen voor
de term biologisch materiaal. Op deze plaats wordt verwezen naar
hetgeen de regering aldaar ter motivering daarvan heeft aangegeven.
9. Overig
De leden van de VVD-fractie vragen wat het wetsvoorstel betekent voor
het vestigingsklimaat en concurrentiepositie voor verdelingsbedrijven en
biotechnologiebedrijven in Nederland.
Naar verwachting zal de introductie van een beperkte veredelingsvrijstelling in de Rijksoctrooiwet 1995 positieve gevolgen hebben voor het
vestigingsklimaat en de concurrentiepositie van veredelingsbedrijven en,
afhankelijk van hun octrooiposities, biotechnologiebedrijven die actief zijn
in de plantenveredeling. Met de beperkte veredelingsvrijstelling kan
snellere innovatie in de plantenveredeling plaatsvinden. Dit bevordert de
concurrentie, omdat er sneller nieuwe plantenrassen kunnen worden
ontwikkeld.
Het is niet de verwachting dat de beperkte veredelingsvrijstelling
negatieve gevolgen heeft voor deze bedrijven. Tegenover het voordeel
voor de kweker, staat een zeker beperkt nadeel voor de octrooihouder nu
hij gebruik door anderen van beschikbaar octrooirechtelijk beschermd
biologisch materiaal voor plantenveredelingsdoeleinden niet langer kan
beletten en evenmin een vergoeding kan vragen voor dergelijk gebruik.
De financiële schade voor octrooihouders zal gering zijn, omdat de
(gederfde) vergoeding voor het gebruik in de ontwikkelingsfase van een
nieuw plantenras niet hoog zal zijn. Er is immers geen sprake van omzet
of aan omzet gerelateerde productie of producten en in deze vroege
ontwikkelingsfase bestaat voorts nog grote onzekerheid over een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 365 (R 1987), nr. 7

49

commercieel succesvol resultaat. Een goed werkend licentiemodel zal
voorts bevorderlijk kunnen zijn voor innovatie-activiteiten van kwekers en
octrooihouders. Een groep van Nederlandse zaadveredelingsbedrijven,
verenigd in de Stuurgroep Gedragscode Licenties, bereidt een dergelijk
licentiemodel voor. Over de voortgang daarvan wordt regelmatig aan de
Tweede Kamer gerapporteerd.39
De leden van de fractie van de PvdA vragen of onder de nieuwe regels er
ook voor niet-plantenveredelaars zoals universiteiten ruimte zal zijn en het
hen is toegestaan te publiceren over bevindingen van onderzoek aan
gelicenceerd plantmateriaal omdat er in dat geval geen sprake is van
commercialisatie van het product
De met het wetsvoorstel te introduceren beperkte veredelingsvrijstelling
in de Rijksoctrooiwet 1995 maakt geen onderscheid naar het beroep of het
bedrijf dat de betrokkene uitoefent. Handelingen met biologisch materiaal
die dienen tot het kweken, of ontdekken en ontwikkelen van nieuwe
plantenrassen zijn toegestaan, zonder toestemming van de octrooihouder.
Ongeacht of deze vrijgestelde handelingen worden verricht door een
bedrijf, een universiteit of een andere partij.
Publicatie van de aldus verkregen bevindingen van onderzoek valt niet
onder de uitsluitende rechten van de octrooihouder en is derhalve
toegestaan.
De leden van de PvdA-fractie vragen in hoeverre boeren (bijvoorbeeld in
ontwikkelingslanden) gebruik mogen maken van gelicentieerd materiaal
bij kruising voor eigen gebruik en/of voor lokale handel? Valt dit wel of
niet onder «commerciële exploitatie»?
In verband met de beantwoording van deze vraag is het van belang een
onderscheid te maken tussen de termen gelicentieerd materiaal en
octrooirechtelijk beschermd materiaal.
De term geoctrooieerd materiaal houdt in dat in verband met dat
materiaal een octrooi is verkregen en dit materiaal derhalve octrooirechtelijk is beschermd. Behoudens uitzonderingen, mogen derden zonder
toestemming van de octrooihouder geen gebruik maken van dit materiaal.
De octrooihouder kan deze toestemming verlenen in de vorm van een
licentie. De licentievoorwaarden worden in onderhandeling tussen de
octrooihouder (licentiegever) en de kweker (licentienemer) bepaald. Het
geoctrooieerde materiaal dat voorwerp is van een dergelijke overeenkomst zou kunnen worden aangeduid met de term gelicentieerd
materiaal.
In hoeverre landbouwers gebruik mogen maken van gelicentieerd
materiaal bij kruising voor eigen gebruik of voor locale handel is, gelet
hierop, derhalve afhankelijk van de inhoud van de licentie-overeenkomst
tussen licentiegever en licentienemer. In een dergelijke overeenkomst
kunnen afspraken worden gemaakt over het gebruik dat de licentienemer
mag maken van het ter beschikking gestelde biologische materiaal en de
mogelijkheden die de licentienemer heeft tot het verlenen van sublicenties
(bijvoorbeeld ten behoeve van zijn afnemers).
Zonder een licentie mag een derde, bijvoorbeeld een landbouwer, geen
gebruik maken van het octrooirechtelijk beschermde materiaal. Hierop
bestaat een aantal uitzonderingen, de met het wetsvoorstel geïntroduceerde beperkte veredelingsvrijstelling is daar één van. De beperkte
veredelingsvrijstelling strekt zich, zoals eerder aangegeven, uit tot de
ontwikkelingsfase, derhalve tot het kweken, of ontdekken en ontwikkelen
van nieuwe plantenrassen. Het eigen gebruik of gebruik voor de lokale
39

Bijlagen bij Kamerstukken II 2012/2013, 27 428, nrs. 204, 216 en 242.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 365 (R 1987), nr. 7

50

handel valt hier niet onder. Deze handelingen hebben naar hun aard
immers een commercieel karakter.
De bovenstaande beantwoording is relevant voor het octrooirechtelijk
beschermingsregime in Nederland, Bonaire, Sint Eustatius, Saba, Curaçao
en Sint Maarten. De situatie in andere landen, waaronder die in ontwikkelingslanden, wordt beheerst door het aldaar geldende nationale recht en,
zo dit in het desbetreffende land mogelijk is, de vraag of het materiaal
beschermd wordt door octrooirecht. Veel ontwikkelingslanden hebben
gebruik gemaakt van de mogelijkheid planten uit te sluiten van
octrooieerbaarheid.
De Staatssecretaris van Economische Zaken,
S.A.M. Dijksma

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 365 (R 1987), nr. 7

51