Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

21 501-32

Landbouw- en Visserijraad

Nr. 1513

VERSLAG VAN EEN COMMISSIEDEBAT
Vastgesteld 13 februari 2023
De vaste commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en de
vaste commissie voor Europese Zaken hebben op 25 januari 2023 overleg
gevoerd met de heer Adema, Minister van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit, over:
– de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 18 januari 2023 inzake geannoteerde agenda
Landbouw- en Visserijraad van 30 januari 2023 (Kamerstuk
21 501-32, nr. 1503);
– de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 5 december 2022 inzake verslag Landbouw- en
Visserijraad 21 november 2022 (Kamerstuk 21 501-32,
nr. 1473);
– de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 19 december 2022 inzake verslag Landbouw- en
Visserijraad 11 en 12 december 2022 (Kamerstuk 21 501-32,
nr. 1497);
– de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 23 november 2022 inzake kwartaalrapportage
lopende EU-wetgevingshandelingen LNV (Kamerstuk 22 112,
nr. 3551);
– de brief van de Minister voor Natuur en Stikstof d.d.
28 november 2022 inzake verwachtingen biodiversiteitsconferentie COP15 (Kamerstuk 26 407, nr. 145);
– de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 2 december 2022 inzake invullen diverse moties
gewasbescherming en Raadswerkgroep voorstel Verordening
duurzaam gebruik gewasbeschermingsmiddelen (Kamerstuk
27 858, nr. 605);
– de brief van de Minister voor Natuur en Stikstof d.d. 2 december 2022 inzake reactie op verzoek commissie om een
appreciatie ten aanzien van het standpunt namens de EU
inzake het Verdrag van Bern (Kamerstuk 33 576, nr. 329);
– de brief van de Minister van Buitenlandse Zaken d.d.
16 december 2022 inzake fiche: Mededeling meststoffen
(Kamerstuk 22 112, nr. 3583);

kst-21501-32-1513
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

1

–

–

–

–

de brief van de Minister voor Natuur en Stikstof d.d. 18 januari
2023 inzake EU-verordening ontbossingsvrije producten
– toelichting voortgang politieke onderhandelingen in de
triloog (Kamerstuk 22 112, nr. 3588);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 20 januari 2023 inzake implementatie derogatiebeschikking en zevende actieprogramma Nitraatrichtlijn
(Kamerstuk 33 037, nr. 484);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 24 januari 2023 inzake aanvullende informatie
implementatie derogatiebeschikking (Kamerstuk 33 037,
nr. 485);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 25 januari 2023 inzake reactie op het verzoek
van het lid Kops, gedaan tijdens de regeling van werkzaamheden van 24 januari 2023, over het bericht «Minister Adema
heeft Kamer en boeren verkeerd geïnformeerd en komt met
slechte boodschap» (Kamerstuk 33 037, nr. 486).

Van dit overleg brengen de commissies bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
De voorzitter van de vaste commissie voor Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit,
Geurts
De voorzitter van de vaste commissie voor Europese Zaken,
Bromet
De griffier van de vaste commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit,
Jansma

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

2

Voorzitter: Bisschop
Griffier: Holtjer
Aanwezig zijn dertien leden der Kamer, te weten: Beckerman, Bisschop,
Boswijk, Bromet, Van Campen, Eppink, Grinwis, Tjeerd de Groot, Van
Haga, Kops, Van der Plas, Thijssen en Vestering,
en de heer Adema, Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit.
Aanvang 14.02 uur.
De voorzitter:
Ik heet u allen hartelijk welkom. Dat geldt allereerst voor de Minister en
zijn ondersteuning, hier zichtbaar en achter de schermen. En dat geldt
voor de collega’s die aangeschoven zijn, de gasten op de publieke tribune,
de pers en ook de mensen die digitaal meekijken. Het is mij een genoegen
om deze vergadering te mogen voorzitten. U zult het met mij moeten
doen bij ontstentenis van de vaste voorzitter en de ondervoorzitter. Ik
hoop dat de teleurstelling hierover niet al te groot is en spoedig verwerkt
kan worden, want dan kunnen wij nu van start gaan.
Aan de orde is onder andere de kwestie van de derogatie. De hoofdmoot
is de Landbouw- en Visserijraad van 30 januari. Er is inmiddels al een
tweeminutendebat aangekondigd.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Voorzitter. We hebben het debat verlengd met een uur en we zijn met heel
veel woordvoerders. Ik zou eigenlijk willen voorstellen om het aantal
interrupties in de richting van elkaar te beperken ten gunste van het aantal
interrupties in de richting van de Minister.
De voorzitter:
Soms vraag je je af of niet iemand anders het voorzitterschap kan
waarnemen, want dit was het volgende punt dat ik nog even wilde
benoemen. Wij hebben inderdaad vier uur te gaan. Daarmee is het debat
al met een uur verlengd. En dat heeft ook zijn redenen, zoals we allen
weten. Mijn voorstel is om in de eerste termijn van de zijde van de Kamer
twee vragen toe te staan. Dat betekent dat we daardoor in de eerste
termijn van de Minister meer ruimte hebben. Dan zouden er vier vragen
gesteld kunnen worden, maar dat is ook beetje afhankelijk van hoe snel
wij deze eerste ronde kunnen afronden.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
We hebben op verzoek van de heer Thijssen gisteren bij de regeling van
werkzaamheden een tijdlijn gekregen van wat er allemaal precies is
gebeurd. Maar ik zou de inhoudelijke mailwisseling tussen het ministerie
en de Eurocommissaris of de EU daar graag bij willen voegen. Daar heb ik
vanmorgen in de procedurevergadering ook een vraag over gesteld. Mijn
verzoek aan de Minister is dan ook of wij die zo snel mogelijk kunnen
ontvangen, het liefst nog tijdens dit debat.
De voorzitter:
Een heldere vraag, dank. Minister, is het mogelijk om die inhoudelijke
mailwisseling deze middag ter beschikking te stellen?
Minister Adema:
Op zich heb ik daar geen bezwaar tegen. Dat moet alleen overlegd worden
met de Europese Commissie. De Commissie hecht er zeer aan om voordat
wij documenten naar buiten brengen die in het ambtelijke of het bestuurlijke verkeer zijn gewisseld, daar eerst zelf een oordeel over te geven. We

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

3

hebben over die vraag contact gehad met de Europese Commissie, maar
dat is met die snelheid helaas niet te realiseren.
De voorzitter:
Oké, helaas. Daar zullen we het mee moeten doen.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Mooi dat dat verzoek dan inderdaad is gedaan. Ik snap het, maar het is op
zich natuurlijk wel jammer, want het zou misschien nog meer helderheid
geven. Maar die informatie komt dus wel, mits de Europese Commissie
akkoord gaat? Volgens mij kunnen wij dan in ieder geval wel alvast de
eigen mails vanuit het ministerie, dus wat vanuit het ministerie naar
Brussel is gestuurd, krijgen. Want daar gaat de Europese Commissie niet
over.
Minister Adema:
Ook die vraag hebben wij besproken. Ik moet die vraag helaas ook
negatief beantwoorden. De Commissie hecht eraan om al het verkeer
eerst te wegen. Dus op het moment dat wij via ambtelijk verkeer
documenten aan u zouden verstrekken, ook al zouden het documenten
van onze kant zijn, dan nog hecht de Commissie eraan om daar eerst
kennis van te nemen. Ik kan er helaas echt niets anders van maken.
De voorzitter:
Daar zullen we het voor nu even mee moeten doen.
Mevrouw Beckerman (SP):
Dat klinkt logisch. Ik vind het ook logisch. Maar dit weekend hebben we
natuurlijk wel communicatie vanuit Europa eerder via de media gezien
dan dat wij die kregen. Dat strookt niet helemaal met het antwoord dat de
Minister hier geeft. Daarom wil ik wel graag het verzoek steunen om zo
veel mogelijk van deze communicatie te ontvangen, zodat wij ook een zo
goed mogelijk beeld krijgen. Ik wil niet dat wij moeten wachten totdat die
informatie op NOS.nl of een andere mediasite verschijnt.
De voorzitter:
Kortom, het verzoek blijft staan. Als het niet vanmiddag lukt, dan zo
spoedig mogelijk daarna. De Minister.
Minister Adema:
U kunt zich voorstellen dat ook ik mij heb verbaasd over het feit dat de
brief van Sinkevicius in de pers is verschenen. Naar aanleiding van de
brief die wij gisteren hebben verstuurd met bijlagen, hebben wij bijvoorbeeld ook expliciet contact gehad met de Europese Commissie of wij de
brief van de Eurocommissaris mochten meesturen en of wij mijn
antwoord aan de Eurocommissaris konden meesturen. In het verkeer dat
wij naar buiten brengen, willen wij die werkwijze dus blijven respecteren.
De voorzitter:
Daar zullen we het op dit moment even mee moeten doen. Ik stel voor dat
wij beginnen. Mevrouw Vestering heeft nog een vraag. Gaat uw gang.
Mevrouw Vestering (PvdD):
Daar voeg ik aan toe: vergeet vooral ook niet alle andere vormen van
communicatie mee te nemen in dit verzoek. Er wordt een aantal keren
nadrukkelijk gesproken over e-mails, maar ik denk dat het verstandig is
om alle vormen van communicatie mee te nemen. Ik reageer nog even op
het ordepunt dat mevrouw Bromet van GroenLinks zojuist maakte over
het aantal interrupties. U vatte dat samen als: twee interrupties op elkaar
onderling en vier in de richting van de Minister. Dat is geen uitbreiding

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

4

van het aantal interrupties zoals we dat gewend zijn. Normaal gesproken
hebben we ook altijd vier interrupties op de Minister, dus zou ik willen
vragen om dat wel uit te breiden, dus om er minstens zes van te maken.
De voorzitter:
Een bijzin was: dan kijken we ook eventjes wat er mogelijk is. In principe
geldt dat als die ruimte er is, we dan afspreken welk aantal we
aanhouden, maar met een positieve grondhouding, zal ik maar zeggen. Ik
stel voor dat wij het debat beginnen en dat ik als eerste het woord geef
aan de heer Tjeerd de Groot. Hij spreekt namens D66. Gaat uw gang.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Dank u wel, voorzitter. Het zal voornamelijk gaan over de beroemde
derogatie. Dat is een uitzondering die Nederland heeft gekregen om meer
mest uit te rijden dan het Europese gemiddelde. Daar stond iets
tegenover, namelijk dat Nederland zich dan wel aan de afspraak moest
houden om het grondwater gezond te houden; dat is de norm van 50
milligram nitraat per liter. Daar heeft Nederland zich niet aan gehouden in
al die jaren. Sterker nog, in de laatste jaren verslechterde de kwaliteit van
het grondwater in bepaalde gebieden. Nederland heeft nagelaten om in
de actieprogramma’s echt de maatregelen te nemen die nodig waren om
de landbouwproductie op een duurzame leest te schoeien. De Nederlandse overheid heeft het voor zich uit geschoven. Dat lijkt een beetje op
wat we ook zien bij de Kaderrichtlijn Water zien, en bij de Vogel- en
Habitatrichtlijn. Bij andere wetgeving zie je elke keer dat de Nederlandse
Minister van LNV, of het nou deze Minister is of een van zijn voorgangers,
toch de kantjes eraf heeft gelopen in Brussel. Uiteindelijk betalen de
boeren daar een hard gelag voor. Dat zien we nu. Maar uiteindelijk betaalt
onze omgeving daar ook de prijs voor. Het gaat om ons drinkwater, het
gaat om ons oppervlaktewater, het gaat om onze natuur.
Voorzitter. Dat gezegd hebbend, heb ik een paar vragen. Je hoort hier vaak
Brussel de schuld krijgen: dat zou inflexibel zijn. Hoe ziet de Minister dat?
Ziet de Minister ook, net als D66, dat het hier toch de Nederlandse
overheid is die heeft gefaald en die te vaak geitenpaadjes heeft gekozen,
en niet Brussel? Dan mijn tweede vraag. Ik krijg toch een beetje de indruk
dat de Minister suggereert dat de ambtenaren hier schuld aan hebben. In
een tweet van mevrouw Lemsom zie ik het volgende citaat terug. «Wij»
– u en de boeren, sowieso een aparte combinatie – «moeten het ministerie
zeggen hoe we de toekomst zien; hoe kun je anders verwachten dat het
ministerie weet wat ze moet doen?». Ook stond in De Telegraaf dat het
«ambtelijk» al wel bekend was, heel nadrukkelijk. Het is alleen maar de
Minister die verantwoordelijk is. Hoe ziet de Minister dat?
Voorzitter, dan het mestuitrijden. Weet de Minister zeker dat nu met die
datum van 1 maart alle geitenpaadjes zijn afgesloten? Want als ik op de
website van RVO kijk, dan zie ik dat je vanaf 16 februari tot 1 maart mest,
dierlijke drijfmest, mag uitrijden. Dat worden de doldwaze mestuitrijdagen
als we niet oppassen. Dus graag een reactie van de Minister. Want hier
lijkt toch echt wel weer een geitenpaadje te zijn geschapen voor maatregelen die tegen het actieprogramma ingaan, dat ervoor bedoeld was om
ons water eindelijk een keer schoon te krijgen. Dus is de Minister bereid
om deze omissie te repareren? Immers, het actieprogramma gold vanaf
1 januari. Dus dan geldt die 16 februari ook niet meer.
Voorzitter. Dan het laatste punt. Ik ben toch nieuwsgierig of de brief van
2 december ook kabinetsbeleid was, want u heeft collega’s die gaan over
de waterkwaliteit, collega’s die gaan over klimaat en collega’s die gaan
over natuur. Heeft u die brief namens die Ministers of in ieder geval
namens het kabinet gestuurd of heeft u dat op eigen houtje gedaan?
Dit was mijn bijdrage. Dank u wel, voorzitter.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

5

De voorzitter:
Dank. Een interruptie van mevrouw Van der Plas.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Op 20 december jongstleden stelde de heer De Groot in het tweeminutendebat Landbouw- en Visserijraad eigenlijk een hele cruciale vraag aan de
Minister. Ik zal het heel kort citeren: «De Minister heeft aangekondigd de
verplichte bufferstroken langs de waterlopen voor het jaar 2023 niet te
doen. Dat is in strijd met de derogatiebeschikking. Daarom is er een
enorm risico dat de beschikking helemaal gaat vervallen.» Daarop heeft
de Minister geantwoord: we zijn nog in gesprek en er is geen reden tot
grote zorg. Ik wil de heer De Groot vragen of hij op 20 december op de
hoogte was van de brief die op 19 december bij het ministerie is
gekomen.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Ja, ik had geluiden uit Brussel gehoord dat een dergelijke brief in de maak
was. Ik had de brief zelf niet.
De voorzitter:
De tweede vraag van mevrouw Van der Plas.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Dat vind ik eerlijk gezegd wel ernstig. Ik krijg daarmee het idee dat de heer
De Groot die informatie wel had en daar eigenlijk tot dit moment helemaal
niets over heeft gezegd. Hij heeft het verpakt in een vraag aan de Minister.
De Minister had de brief op dat moment niet gelezen, om welke reden dan
ook; daar komen we vast nog wel over te spreken. Ik moet eerlijk zeggen
dat ik mezelf als Kamerlid er eigenlijk wel een beetje voor schaam dat een
parlementariër, een Kamerlid, de Minister op dat moment eigenlijk een
beetje voor de bus gooit. Dat is nu ook de reden waarom we hier zitten. Ik
wil de heer De Groot vragen wat de reden was waarom hij op
20 december in het tweeminutendebat of op enig ander moment tot en
met vandaag of althans tot het moment dat bekend werd dat die brief er
was en dat de Minister vanuit de Grüne Woche terug moest naar Den
Haag ...
De voorzitter:
De vraag?
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Waarom heeft de heer De Groot dit voor zichzelf gehouden en dit niet met
ons ofwel met de Minister gedeeld? Ik vind het heel erg om dit te horen.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Dit is natuurlijk een absurde vraag, want het eerste wat ik heb gedaan, is
toetsen of de door mij gehoorde geluiden klopten. Daar heeft u allemaal
bij kunnen meeluisteren.
De voorzitter:
Nee, wij hebben afgesproken dat er twee vragen mogen worden gesteld.
Dus helaas.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Ik wil daar eigenlijk wel even op doorgaan, want ik schrik er ook van als de
heer De Groot dat zegt, zeker omdat zo’n debat achteraf gezien lijkt op een
toneelstukje waar je naar zit te kijken. Ik ga het straks ook aan de Minister
vragen. Wij hebben als GroenLinks in het debat over de regeringsverklaring gezegd: als het gaat over de nieuwe bestuurscultuur, kan iedereen
fouten maken, ook een Minister. Het gaat erom dat je die fout rechtzet. Het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

6

kan gebeuren dat je de Kamer niet informeert omdat je een brief die de
dag ervoor is binnengekomen op het ministerie, niet paraat hebt op het
moment waarop een debat plaatsvindt. Maar als dat een maand later nog
niet gebeurd is, begint het wel een beetje te knellen, want je hebt een fout
een maand lang kunnen herstellen en dat is niet gebeurd. Ik ga straks aan
de Minister vragen waarom hij dat niet gedaan heeft.
De voorzitter:
Maar u snelt nu vragen aan de heer De Groot.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
De vraag aan de heer De Groot is dan: heeft hij vanuit onze gezamenlijke
verantwoordelijkheid voor het vertrouwen in de overheid de Minister
gevraagd om deze omissie aan de Kamer mee te delen?
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Zoals wij allemaal bereid je je voor je werk voor op bronnen van buiten.
Die komen gevraagd en ongevraagd langs, in de zin van: ik hoor dit, ik
hoor dat. Dat toets je in schriftelijke vragen. Dat toets je in zo’n vraag
tijdens een tweeminutendebat. Dan kan iedereen dat ook horen en dan
kan iedereen meeluisteren. De Minister bleek op dat moment niet het
goede antwoord te hebben gegeven. Ik had dus ook verwacht dat dat
gecorrigeerd zou worden. Dat is de reden geweest waarom ik vorige week
maandag, na het reces, dacht: hé, die brief ligt er nog niet; ik stuur de
Minister een sms’je, «hoe staat het er eigenlijk mee?» Dat heb ik dus
gedaan. Dat doe ik net als u gewoon om ervoor te zorgen dat wij op een
goede manier geïnformeerd worden. Dat ben ik met u eens. Ik dacht
namelijk: als het niet klopt, dan ga ik ervan uit dat dat wordt gecorrigeerd.
Dat is pas gisteren gebeurd en dat verdient niet de schoonheidsprijs, maar
dat had de Minister zelf ook al door.
De voorzitter:
Dank. Ik zag de vinger van de heer Grinwis. Gaat uw gang.
De heer Grinwis (ChristenUnie):
De heer De Groot stelt dat we niet Brussel de schuld moeten geven.
Sowieso is het een slecht idee om allerlei instanties en gremia de schuld
te geven. Maar feit is wel dat een derogatiebeschikking eind september
naar Nederland komt. Er zit toch een zekere samenhang tussen de
derogatiebeschikking en de goedkeuring van het Nationaal Strategisch
Plan. Nederland was ongeveer de eerste lidstaat die het NSP heeft
ingeleverd in Brussel. Half december krijgt Nederland, als laatste lidstaat,
reactie uit Brussel van: nou ja, vooruit; zo is het goed. Vervolgens moet
het worden geïmplementeerd in ministeriële regelingen et cetera, moet
RVO, ons uitvoeringsinstituut, het implementeren, en moet de boer het
ook nog op zijn bedrijf kunnen implementeren. Dus dat je dan praktisch
gaat kijken hoe we ons enerzijds kunnen houden aan de derogatiebeschikking en het NSP, en we het anderzijds ook nog tijdig geïmplementeerd krijgen, omdat we weten dat er in september-oktober wel wintergerst, wintertarwe en zo worden ingezaaid ...
De voorzitter:
En de vraag?
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Dat is toch geen gekke gedachte? Het gaat hier dus niet zozeer over
schuld; het gaat erover dat iets in een heel laat stadium uiteindelijk, na
ettelijke inspanningen, naar ons toe komt, en dat het op een ordentelijke
wijze geïmplementeerd moet worden en werkbaar moet zijn. Snapt de
heer De Groot deze spagaat?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

7

De heer Tjeerd de Groot (D66):
De heer Grinwis had die spagaat ook geconstateerd en is met een
onzalige motie gekomen om maar weer eens een geitenpaadje te zoeken.
We weten nu dus zeker dat dat een slecht idee was. Dan hebben we nog
de volgende situatie. Waarom kwam die goedkeuring eigenlijk pas in
september? Dat overgangsjaar was vorig jaar al, want Nederland heeft
ontzettend lang gedaan over die onderhandelingen over de derogatie.
Nederland heeft daar dus buitengewoon langzaam werk geleverd. Dat
geef ik gerust door. Voor de goede orde: ik heb daar zelf niet gezeten; dat
was de Minister. Dan zal je je moeten voorbereiden op die ingrijpende
maatregelen, die je al van mijlenver zag aankomen. Dat moet de heer
Grinwis toegeven.
De voorzitter:
Ik heb de indruk dat de heer Grinwis zijn tweede interruptie wil
aanwenden.
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Ik ga mijn tweede interruptie hier niet aan opmaken, maar de motie van
collega Van Campen, collega Boswijk en mij was volstrekt terecht, en de
3 meter was een verrassing.
De voorzitter:
Als dit geen interruptie is, dan stoppen we nu. Nee, daar is geen vraag
aan verbonden. De heer De Groot krijgt ook niet de gelegenheid om te
reageren. Dan kijk ik naar de heer Kops, van de PVV, en nodig ik hem uit
zijn bijdrage te leveren. Gaat uw gang. U heeft ook vier minuten de tijd.
De heer Kops (PVV):
Dank u wel, voorzitter. In Berlijn vindt de Grüne Woche plaats, de grootste
landbouwbeurs van Europa. Ook het kabinet was daar vertegenwoordigd
om onze prachtige Nederlandse landbouwsector te promoten. Dat is
terecht, maar ook hypocriet, want diezelfde landbouwsector wordt hier in
eigen land keihard de nek omgedraaid door incapabele Ministers die in
één ding heel goed zijn: liegen, bedriegen en er vooral een puinhoop van
maken.
EU-regels over mest, waaronder het verplicht aanleggen van bufferstroken, zijn ingegaan op 1 januari 2023. De Minister wist dat
dondersgoed, maar toch zei hij dat die regels in Nederland pas in op
1 januari 2024 in zouden gaan, een jaar later dus. Afgelopen vrijdag
keerde de Minister halsoverkop terug uit Berlijn om te melden: o nee, dat
kan helemaal niet; de regels gaan toch dit jaar nog in. Dat is een ontzettende klap voor al de hardwerkende boeren in Nederland. De Minister zelf
noemt dat dan een «inschattingsfout». Nee, dat is het niet; het is gewoon
een keiharde leugen geweest.
Bovendien is eergisteren al gebleken dat de Minister in december vorig
jaar al in een brief door de Europese Commissie op de vingers is getikt.
Maar hij heeft daarover al die tijd gezwegen. Waarom in hemelsnaam?
Sterker nog, een dag nadat die brief van de Europese Commissie bij de
Minister op de mat was gevallen, zei hij nog in een plenair debat dat er
«geen reden tot grote zorg» was. Want, zegt hij, hij had die brief toen nog
niet gelezen. Dat is op zich al ongeloofwaardig, maar dan nog. Hoeveel
ambtenaren heeft de Minister eigenlijk in dienst? Is er dan echt niemand
die hem direct die brief onder zijn neus drukt? Is er dan echt niemand die
hem ter plekke iets influistert? Nogmaals, dat is dan al heel ongeloofwaardig, maar dan nog. Waarom heeft hij dan zijn fout niet een dag later,
of voor mijn part een paar dagen later, gecorrigeerd? De Minister heeft de
brief van de Europese Commissie namelijk een paar dagen later wel al zelf
beantwoord. En wij hier in de Kamer en de boeren horen nu pas iets,
meer dan een maand later, en wij moeten het als eerste vernemen uit de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

8

pers. Dus wel de Commissie informeren, maar de Kamer en de boeren
negeren: dat is echt onacceptabel.
Voorzitter. Ook vrijdag, toen de Minister zogenaamd onwetend en in
paniek uit Berlijn terugkeerde om het slechte nieuws te brengen, zei hij
niks over de brief van de Europese Commissie, die toen al wekenlang op
zijn bureau lag. Opnieuw verzwegen, opnieuw gelogen. Zijn terugkeer uit
Berlijn was dan ook gespeelde paniek en gespeelde onwetendheid, puur
bedoeld om zijn eigen hachje te redden, want hij wist hoe het zat.
Voorzitter. Dat is de bekende Haagse tactiek: niet wanneer er stront aan de
knikker is, maar pas wanneer de stront aan de knikker niet langer onder de
pet gehouden kan worden, worden wij hier geïnformeerd. Deze Minister
heeft niet de ballen gehad om in Brussel keihard met de vuist op tafel te
slaan, voor mijn part alles te vetoën en vooral de Europese Commissie te
melden: zoek het lekker uit met je regels! Nee, hij heeft ervoor gekozen
om de Kamer en de boeren voor de gek te houden. De gevolgen zijn
enorm, want nu moeten de boeren opeens al vanaf 1 maart van dit jaar
aan alle regels voldoen. Bufferstroken aanleggen in twee maanden tijd:
hoe gaat dat in hemelsnaam in de praktijk? Ten koste van hoeveel grond
gaat dat wel niet? Hoeveel kost dat de boeren wel niet?
Voorzitter. Dit wanbeleid gaat de boeren heel veel geld kosten. De Minister
faalt, maar de boeren betalen. Dit falen toont twee dingen aan: dat de
bemoei- en regelzucht vanuit Brussel moet eindigen en dat we geregeerd
worden door amateurs die alleen maar aan zichzelf denken. Daarom kan
dat maar één ding betekenen: morgen in het tweeminutendebat zal de
PVV tegen deze Minister een motie van wantrouwen indienen. Als dat
mogelijk is, kondig ik hierbij dan ook alvast dat tweeminutendebat aan.
De voorzitter:
Dat pleegt in de tweede termijn gedaan te worden. Oké, dank. Dan is het
woord aan de heer Van Haga, maar ik moet u vooraf als commissie nog
op één punt toestemming vragen. De heer Van Haga is formeel geen lid
van deze commissie. Staat u hem toe dat hij zijn inbreng namens de
Groep Van Haga deelt met ons? Ja? Dan is het woord aan de heer Van
Haga en hij spreekt namens de Groep Van Haga. Gaat uw gang.
De heer Van Haga (Groep Van Haga):
Dank u wel, voorzitter. En dank u wel, collega’s, dat u zo coulant bent om
mij hier te laten spreken. Dat waardeer ik elke keer weer. Ik zit ook nog in
een ander debat, dus misschien dat ik zo weg moet, maar een diepe
buiging voor de clementie.
Voorzitter. Met een overheid die stelselmatig onbetrouwbaar is, kun je niet
zakendoen. Onbetrouwbaar, onvoorspelbaar en destructief. Geen boer die
nog begrijpt wat de bedoeling is van dit bizarre beleid.
Voorzitter. De verschillende landbouwministers hebben vele fouten
gemaakt in het stikstofdossier. Meestal ging het om inhoudelijke blunders,
omdat men simpelweg niet begrijpt dat stikstof in de praktijk geen
probleem is. Of het ging om technische blunders door verkeerde
modellen en onhaalbare kritische depositiewaarden. In sommige gevallen
was het probleem dat de Staat verstrikt is geraakt in zijn eigen kafkaëske
regels, waardoor de bedrijfsvoering voor boeren vrijwel onmogelijk is
geworden. Daarnaast komen er consequent dictaten vanuit de
EU-Commissaris die leidden tot een totale kaalslag binnen de Nederlandse agrarische sector.
Voorzitter. Maar dit specifieke geval is anders. Op 19 december 2022 kreeg
Minister Adema een brief van EU-Commissaris Sinkevicius, waarin
klip-en-klaar wordt gesteld dat de nieuwe derogatieregels per 1 januari
2023 moeten ingaan en dat Nederland zich niet heeft gehouden aan de
voorwaarden van de derogatiebeslissing uit 2022. Minister Adema stelt in
zijn brief van 24 januari pas: «Met terugwerkende kracht ben ik van
mening dat ik uw Kamer een aanvullend signaal over de zorgen van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

9

Eurocommissaris had moeten geven, inclusief de stappen die ik aan het
ondernemen was om de zorgen van de Europese Commissie weg te
nemen. Ik betreur dit.»
Voorzitter. Waarom zegt Minister Adema niet gewoon dat hij de Kamer
verkeerd heeft geïnformeerd? En waarom heeft hij niet direct nadat hij
doorkreeg dat de brief van 19 december explosief was, alsnog onmiddellijk de Kamer geïnformeerd? Waarom biedt hij niet gewoon zijn
excuses aan, maar kiest hij voor een eufemisme, door te zeggen dat hij
het slechts «betreurt»?
Voorzitter. De nieuwe mestregels uit Brussel hebben immense gevolgen
voor de boeren en de samenleving. Als er minder mest mag worden
uitgereden, kost dat boeren veel geld, de schappen in de winkels worden
leger en de boodschappen worden duurder. Bovendien ontbreekt de
langjarige duidelijkheid die essentieel is voor een ondernemer om een
bedrijf te kunnen voeren. En de overheid toont opnieuw aan dat zij
volkomen onbetrouwbaar is. Het toont opnieuw aan dat wij onze
soevereiniteit kwijt zijn geraakt aan de EU en dat dit op geen enkele wijze
in het belang van Nederland is.
Daarnaast is het zo dat dit EU-dictaat zijn doel volkomen voorbijschiet. De
overheid wil zogenaamde kringlooplandbouw, maar juist door het
afbouwen van de derogatie wordt het tegendeel bereikt. De eigen dierlijke
mest wordt vervangen door kunstmest, dus het paard wordt zorgvuldig
achter de wagen gespannen.
Voorzitter, concluderend. BVNL staat pal achter onze boeren. Zowel
inhoudelijk als procedureel is het stikstofdossier een onbegrijpelijke
puinhoop. Daarbovenop komt nu een Minister die de Kamer verkeerd
heeft geïnformeerd. Alleen al vanwege het verkeerd informeren van de
Kamer is een motie van wantrouwen op haar plek en ik neem aan dat deze
motie in het tweeminutendebat zal worden ingediend. De heer Kops naast
mij heeft al gezegd dat hij een tweeminutendebat gaat aanvragen en een
motie van wantrouwen gaat indienen. Ik teken graag mee. Deze heksenjacht op de boeren moet stoppen. BVNL zal er alles aan doen om de
overheid te stoppen in haar aanval op de agrarische sector. Dat kan voor
het eerst op 15 maart bij de Provinciale Statenverkiezingen. Stem dus
verstandig. Er zijn genoeg partijen hier die het anders willen, maar ik zou
zeggen: stem BVNL, in het belang van Nederland.
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank voor uw inbreng. Dan is het woord aan mevrouw Van der Plas. Zij
spreekt namens BBB.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Dank u wel. Ik zou graag willen dat de fittie tussen de heer De Groot en de
heer Van Haga even op de gang kan plaatsvinden. Dan kunnen wij verder
met de inhoudelijke zaken.
Voorzitter, inwoners van Nederland en, speciaal, onze voedsel- en
bloemenmakers. Als je de boeren weg wilt hebben, dan kun je dat op
allerlei manieren doen. Dat kun je doen via verboden, via onteigening, via
demoniseren of via onmogelijke regelgeving. Die laatste weg is eigenlijk
het makkelijkst. Je zorgt ervoor dat het beleid niet uitvoerbaar is, wijst
daarna steeds met een beschuldigende vinger, bijvoorbeeld over natuur
die «geen dag meer kan wachten» en voegt daar kostprijsverhogende
maatregelen aan toe, net zo lang tot zelfs de laatste doorzetter het bijltje
erbij neergooit. Ik zou zeggen: gefeliciteerd. Elke keer weer denk ik dat we
de boeren echt niet nog erger kunnen schofferen, maar jawel, het kan.
De brief van de Europese Commissie van 19 december was meer dan
duidelijk. Die brief had overal alarmbellen moeten doen afgaan. Die brief
had er bij de ambtenaren voor moeten zorgen dat de Minister onmiddellijk werd geïnformeerd. Die brief had bekend moeten zijn vóór het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

10

tweeminutendebat op 20 december. Vreemd genoeg was de Minister niet
op de hoogte, maar Kamerlid De Groot kennelijk wel. Ik wil weten hoe het
kan dat de Minister niet op de hoogte was.
Nog vreemder vind ik het dat de Kamer nog steeds niet werd geïnformeerd toen de brief wél bekend was bij de Minister. Op het moment dat
de Minister de brief las, wist hij dat hij nét de Kamer verkeerd had
geïnformeerd. De Minister heeft een heel team aan ambtenaren om zich
heen, mensen met veel ervaring, die vaak zelf de overleggen voeren met
de Europese Commissie. Heeft dan niemand van dit team de Minister
geadviseerd om de Kamer alsnog te informeren? Is dit een bewuste
beslissing van de Minister geweest of niet? Ik wil daar graag antwoord op.
Voorzitter. Het is vreemd om te lezen dat de Minister in de brief van
23 december aangeeft dat er midden januari een brief volgt met daarin
het proces beschreven om de maatregelen zo snel mogelijk te implementeren. Bedoelt de Minister nu dat hij toen al wist dat de bufferzones eerder
in zouden gaan dan aan de Kamer beloofd? Of zegt de Minister daar in
feite dat hij het tempo handhaaft zoals eerder aangegeven? In dat laatste
geval negeert hij de Commissie immers. De brief van 23 december sluit
wat mij betreft totaal niet aan bij de urgentie van de brief van
19 december. Hoe kan dat?
Voorzitter. Zoals ik het zie, liet de brief van 19 december geen ruimte voor
interpretatie. Het was klip-en-klaar: het overgangsjaar werd duidelijk niet
geaccepteerd. Uit niets blijkt enig begrip voor het feit dat ondernemers
zich moeten kunnen voorbereiden, bijvoorbeeld bij het maken van
inkoopafspraken. Die zijn nu allemaal al gemaakt. Ik vraag me af of dit
allemaal voldoende bepleit is bij de Commissie. Ik lees in de brief en de
bijlagen van de Minister van 20 januari bijvoorbeeld dat we niet
voldoende data hebben om de met nutriënten verontreinigde gebieden op
de juiste wijze te kunnen aanwijzen. Weet de Commissie dit wel? Hoe is
het belang van de Nederlandse ondernemers in Brussel bepleit?
De Wageningen Universiteit heeft aangegeven dat het opheffen van de
derogatie waarschijnlijk geen milieuvoordeel met zich meebrengt. In 2020
is daar al voor gewaarschuwd. Er is een onderzoek van Herman de Boer
van de Wageningen Universiteit waar klip-en-klaar in staat dat bij het
afschaffen van de derogatie en het aanwenden van kunstmest de
nitraatuitspoeling veel groter zal zijn. Heeft de Minister dit besproken met
de Commissie, en wat was de reactie daarop?
Heb ik nog heel even tijd, voorzitter?
De voorzitter:
Nog vijftien seconden.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Ik wil graag een vraag stellen uit een open brief, die de Minister ook heeft
gekregen, van een boer: kunt u mij uitleggen dat ik over het jaar 2023
8.800 kilo stikstof uit dierlijke mest moet afvoeren en vervolgens 16.872
kilo stikstof uit kunstmest weer mag aanvoeren? Wat is hier milieuvriendelijk aan?
Voorzitter, ik houd het hier even bij. Ik hoop dat de Minister deze open
brief leest of heeft gelezen, want als we het over gezond verstand en
praktijkvoorbeelden hebben, dan is dit de must-read.
De voorzitter:
Dank. Er is een vraag van de heer Thijssen. Gaat uw gang.
De heer Thijssen (PvdA):
Ik ben het helemaal met mevrouw Van der Plas eens dat de boeren nu
weer worden overvallen met strengere regels en dat de Minister de
boeren te lang in onzekerheid heeft gelaten. Wat ik nu begrijp, is dat de
Minister zegt «deze regels moeten gelden per 1 maart», maar dat er nog

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

11

geen akkoord op is van de Europese Commissie. Er is dus een kans dat nu
toch zal blijken dat de Commissie zegt: nee, het moet met terugwerkende
kracht vanaf 1 januari gelden of per 1 februari gelden. Is mevrouw Van der
Plas het met mij eens dat nu gewoon de strengste variant gekozen moet
worden, zodat de boeren weten waar ze aan toe zijn en ze niet over een
week weer te horen krijgen dat het toch anders zit?
Mevrouw Van der Plas (BBB):
De boeren zijn al in de ellende gestort, dus ik zou zeggen: laten we
voorlopig 1 maart 2023 aanhouden. Het is al erg genoeg. Er zal straks
gewoon 65.000 hectare – 65.000 hectare! – vruchtbare landbouwgrond
niet meer bemest kunnen worden. In de hele wereld hebben ze het over
voedselzekerheid en voedselschaarste. Wij gaan 65.000 hectare
vruchtbare grond ... Ingezaaide gewassen zijn hier gewoon niks meer
waard. Dat is al zo. Dat gaat al zo zijn. Laten we alsjeblieft die boeren even
besparen dat ze nog meer bakken met ellende over zich heen krijgen. Het
is bijna 1 maart, dus zolang is het niet om te wachten.
De voorzitter:
De tweede vraag van de heer Thijssen. Gaat uw gang.
De heer Thijssen (PvdA):
Ik snap al die logica wel. Het punt is gewoon dat de Europese Commissie
er klaar mee is. Ik ben bang dat de Europese Commissie gaat zeggen: deze
regels moeten gelden met terugwerkende kracht vanaf 1 januari of vanaf
1 februari. Als de Europese Commissie dat doet, zitten de boeren weer in
de penarie. Dus de Europese Commissie kan ingrijpen. Dat komt natuurlijk
doordat ons drinkwater wordt bedreigd. Dat komt doordat ons oppervlaktewater te vies is. Dat komt doordat onze natuur op omvallen staat. Dat
komt doordat dit kabinet en het vorige kabinet veel te weinig daaraan
hebben gedaan. Dus ik zou zeggen: is mevrouw Van der Plas het niet met
de PvdA eens dat we nu gewoon helder moeten zijn richting de boeren?
Het is geen leuke boodschap, maar laten we wel die duidelijkheid geven.
Die verdienen ze. Dan hoeven we niet over een week naar ze toe om te
zeggen: het is toch weer anders, want de Europese Commissie heeft wéér
ingegrepen.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Ik weet dat er landen zijn die zich totaal niet aan de Europese regels
houden voor wat betreft bijvoorbeeld het begrotingstekort of het
schenden van mensenrechten. Die houden zich daar ook niet aan, maar
dat even terzijde. Nogmaals, zoals ik net zei, we moeten nu niet nog meer
bakken ellende over de boeren heen gaan storten. Erger dan dit kan het
gewoon bijna niet worden. Ik zie niet in hoe het nog erger kan worden.
Wat betreft de waterkwaliteit: we kennen het riedeltje van «de natuur staat
op instorten» nou wel. De natuur staat niet op instorten. We weten
allemaal heel goed – we kunnen het er straks in het stikstofdebat nog
uitgebreid over hebben – dat dat gewoon bangmakerij is, net als de
klimaathel waar de heer Thijssen het altijd over heeft. Wat betreft het
waterniveau: in België hebben ze heel andere normen en krijgen ze een
groene kaart. Zodra dat water de grens over loopt, krijgt het een rode
kaart. Waar is de waterkwaliteit goed en waar is die niet goed? Industrieën
lozen al dan niet zonder vergunning op het water. Riooloverstorten van
gemeenten worden geloosd.
De voorzitter:
Misschien waaiert dit wat te breed uit.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Nou, nee, want hier wordt wel even ...

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

12

De voorzitter:
Even focus op de vraag van de heer Thijssen.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Nou ja, hier wordt eventjes ...
De voorzitter:
De boodschap aan de boeren.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Even opnieuw. Hier wordt wel eventjes gewoon de waterkwaliteit in
Nederland voor honderd procent op het bordje van de boeren gelegd,
terwijl er veel meer oorzaken zijn waardoor water al dan niet is vervuild.
Daar worden boeren kei- en knetterhard voor gestraft. Ik zie bijvoorbeeld
geen regels waardoor industrieën moeten sluiten omdat zij lozen op
water, al dan niet zonder vergunning. Rioolwaterzuiveringen lozen ook.
Dat is nog los van het feit dat in andere landen heel andere normen
gelden en daar gewoon een groene kaart wordt gegeven, waar hier een
rode kaart wordt gegeven. Daar kunnen we heel lang over discussiëren.
Dat moeten we hier niet gaan doen, denk ik. We hebben op 8 februari het
stikstofdebat. Godzijdank is de vraag om uitstel van Minister van der Wal
niet toegekend. Om even heel kort te zijn: ik ben het niet met de heer
Thijssen eens.
De voorzitter:
Dank. Dat was duidelijk. De heer Thijssen wil een persoonlijk feit maken.
De heer Thijssen (PvdA):
Ik heb het niet over de klimaathel, maar de secretaris-generaal van de
Verenigde Naties, die bij een klimaattop zei: de mensheid is op weg naar
de klimaathel en de voet staat nog steeds op het gaspedaal.
De voorzitter:
Helder.
De heer Thijssen (PvdA):
Dat herhaal ik. Ik hecht daar wel aan. Mevrouw Van der Plas maakt heel
vaak dit soort punten, namelijk dat we zorgvuldig moeten debatteren ...
De voorzitter:
Nee, nee ...
De heer Thijssen (PvdA):
Ik vind dat zij dat dan zelf ook moet doen.
De voorzitter:
Wij gaan hier niet iemand aanspreken. Er kan ook niet op gereageerd
worden. De heer Kops heeft nog een vraag en hij krijgt daar gelegenheid
voor.
De heer Kops (PVV):
Ik hoorde mevrouw Van der Plas zeggen: laten we voorlopig 1 maart 2023
aanhouden als ingangsdatum van die regels. Maar dat is nog maar
ongeveer vijf weken. Ik weet oprecht niet hoe de boeren dat in de praktijk
zouden moeten doen. Is mevrouw Van der Plas dan niet van mening dat
de Minister eigenlijk gewoon terug naar Brussel moet gaan en daar met
de vuist op tafel moet slaan? Voor mijn part gaat hij alles vetoën. Het
maakt mij niet uit hoe hij het regelt, maar hij zou simpelweg moeten
zeggen dat we het niet doen, omdat het ons land is. Het gaat om onze
boeren en het zijn dus onze regels.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

13

Mevrouw Van der Plas (BBB):
De heer Kops heeft volledig gelijk. Wij waren al blij met het overgangsjaar,
en de boeren hebben dat ook positief ontvangen. Ondanks dat ze
knettergestoord worden van al die regels, konden ze er op zich nog wel
mee leven. Mijn ultieme uitgangspunt is gewoon: geef aan dat we het niet
gaan redden. Ik noemde het net al: hoe waanzinnig is het dat er straks niet
of nauwelijks iets groeit op 65.000 hectare vruchtbare landbouwgrond?
Waar zijn we in hemelsnaam mee bezig, in Europa en zeker in Nederland?
Ik begrijp daar helemaal niks van.
De voorzitter:
Dank. Dan heeft de heer De Groot nog een interruptie.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Mevrouw Van der Plas maakt op haar manier een beetje gehakt van de
maatregel die is aangekondigd, van die bufferstroken. Maar die zijn er om
ons grondwater, en daarmee ons drinkwater, gezond te houden. Die norm
is er zodat burgers gezond drinkwater hebben. Een onderzoek van
Wageningen Universiteit geeft aan dat het een heel zinnige maatregel is
en zegt: «Bij het analyseren van het bedrijf met de BedrijfsWaterWijzer op
Koeien & Kansen-deelnemers is afspoeling een belangrijk aandachtspunt.
(...) De vuistregel is dat de directe belasting van sloten door bemesting
nabij de sloot afneemt met 50% bij een onbemeste strook van minder dan
3 meter en met 75% bij een onbemeste strook van meer dan 3 meter.» Die
bufferstroken zijn dus een heel effectieve maatregel.
De voorzitter:
En de vraag?
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Is mevrouw Van der Plas het met D66 eens dat het belangrijk is dat
burgers in Nederland schoon drinkwater krijgen?
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Die laatste vraag slaat natuurlijk helemaal nergens op, dus die ga ik niet
beantwoorden.
De voorzitter:
Dan is nu het woord aan ...
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Nee, ik zei: «die laatste vraag».
De voorzitter:
Dat kan ook een stilistische vorm zijn. Mevrouw Van der Plas, gaat uw
gang.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Ik ga, ook aan de heer De Groot gericht, over mijn eigen woorden. Ik laat
me niet aanpraten wat ik wel en niet moet zeggen. Op 16 november 2022
is het onderzoek van de heer Herman de Boer van de Wageningen
Universiteit uitgekomen. Daar citeer ik dan ook maar even uit:
«Vervanging van 60% van de jaargift KAS door rundveedrijfmest gaf op
uitspoelingsgevoelige zandgrond een 35% tot 44% lagere uitspoeling, bij
een drijfmestgift van twee keer de EU-norm. Bij een vergelijking van
alleen KAS met alleen drijfmest was de uitspoeling 57% tot 74% lager.» De
heer De Groot heeft dit onderzoek waarschijnlijk ook wel gelezen. Het
geeft gewoon aan dat het gebruik van kunstmest een veel grotere
nitraatuitspoeling oplevert. We kunnen allemaal gaan cherrypicken uit
onderzoeken. Ik lees ook andere onderzoeken, die ik ook tot me wil

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

14

nemen. Maar dit onderzoek is heel essentieel. We hebben de vraag ook
eerder gesteld: is dit onderzoek van Herman de Boer ook meegenomen
naar Brussel? Weten we waar we mee bezig zijn? We gaan straks dierlijke
mest vervangen door kunstmest. Dat is veel duurder, kost ontzettend veel
energie en de nitraatuitspoeling is groter. Waarom gaan wij daarmee
akkoord? Waarom vinden wij dat normaal? Schoon drinkwater, dat ik
natuurlijk koester, is daar dus kennelijk niet bij gebaat.
De voorzitter:
Helder. De tweede vraag van u, meneer De Groot, of ...
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Bovendien hebben we schoon drinkwater, hoor. Het is niet zo dat er mest
in drinkwater zit.
De voorzitter:
... bewaart u die voor een ander moment?
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Er zit wel degelijk mest in het drinkwater. Ik laat het maar even zitten.
Die bufferstroken zijn dus een effectieve maatregel. Mevrouw Van der Plas
heeft dat niet weersproken. Zij komt met een heel ander verhaal. Maar in
de derogatiebeschikking zelf staat hoe het met ons grondwater is gesteld
en dat die norm wordt overschreden als gevolg van mest in ons drinkwater. Mevrouw Van der Plas kan zeggen wat ze wil, maar ze moet wel
gewoon even lezen wat er in de wetgeving staat.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Wij hebben ook een vraag gesteld over het onderzoek van Herman de
Boer. Je kunt zeggen dat het in de derogatiebeschikking staat, maar
daarom hebben wij gevraagd of het onderzoek van de Wageningen
Universiteit over de hogere nitraatuitspoeling bij het gebruik van
kunstmest in Brussel voor het voetlicht is gebracht. Dat is namelijk ook
cruciale informatie. Misschien staat het niet in de derogatiebeschikking
omdat het onderzoek misschien niet is ...
De voorzitter:
Dank.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
(...)
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Nou, voorzitter, ik ga even bezwaar maken tegen de toon van de heer De
Groot.
De voorzitter:
Nee, nee. Mensen, dit heeft geen zin.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Voorzitter, ik wil graag een punt van orde maken.
De voorzitter:
Ik denk dat het beter is om dit buiten de vergadering even uit te spreken ...
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Nee.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

15

De voorzitter:
... even koffie te drinken en dat soort dingen. Maar u wilt een punt van
orde maken?
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Ja, voorzitter, ik wil een punt van orde maken. Buiten de microfoon – dat
geeft u heel goed aan – worden hier steeds allerlei dingen naar elkaar toe
gebeten. Ik wil heel graag dat de voorzitter er heel goed op gaat letten dat
dat niet gebeurt en dat mensen als ze iets te zeggen hebben – mensen
mogen alles van mij vinden en alles tegen mij zeggen; dat vind ik
helemaal niet erg – in de microfoon praten, met open vizier en publiekelijk, zodat iedereen het kan horen. Dat toebijten van opmerkingen naar
elkaar is een hele vieze, gemene manier van debatteren.
De voorzitter:
Ik ben het met u eens dat het debat via de microfoon moet worden
gevoerd. Ik heb niet het idee dat ik als voorzitter helemaal kan voorkomen
dat u niet meer praat buiten de microfoon, maar ik ben het met u eens dat
daar waar het het debat betreft, in de microfoon praten de faire manier is.
Meneer De Groot wil nog reageren op het punt van orde, zie ik.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Wat ik zei – dat zeg ik nu ook even in de microfoon – is dat het eigenlijk
geen zin heeft, omdat mevrouw Van der Plas op geen enkele manier
ingaat op de vraag die ik heb gesteld, namelijk: zijn die bufferstroken een
effectieve maatregel? Onderzoek zegt namelijk dat die bufferstroken
effectief zijn. Mevrouw Van der Plas gaat keer op keer in op een ander
onderzoek.
De voorzitter:
Maar mevrouw Van der Plas gaat over haar eigen woorden.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Mevrouw Van der Plas beantwoordt gewoon de vraag niet. Ik zei dus: hou
maar op, want het heeft geen zin.
De voorzitter:
Dat kan. Dit is niet als interruptie bedoeld, dus hier kan natuurlijk niet op
gereageerd worden. Het woord is aan de heer Van Campen. Hij spreekt
namens de VVD.
De heer Van Campen (VVD):
Dat dacht ik al, voorzitter.
De voorzitter:
De jarige VVD zelfs!
De heer Van Campen (VVD):
Ja, 75 jaar. Hoera!
Voorzitter. Laat ik maar met de deur in huis vallen: de VVD baalt van de
overheidswispelturigheid waarmee boeren opnieuw worden geconfronteerd. Ruim twee jaar lang is op alle niveaus alles uit de kast getrokken
om opnieuw derogatie op de Nitraatrichtlijn van de Europese Commissie
te krijgen. Dat is een derogatie die heel goed uitlegbaar is, omdat
Nederlandse boeren vanwege de vruchtbare delta waarin we leven, meer
gewassen van het land halen dan boeren in andere landen en omdat de
waterkwaliteit onder bedrijven die gebruikmaken van die derogatie,
aantoonbaar beter is.
Voorzitter. Het was dan ook een bitterzoete boodschap toen we in
september vorig jaar te horen kregen dat Nederland weliswaar kon

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

16

rekenen op die derogatie, maar wel onder strenge voorwaarden en met
een steil afbouwpad. Het was daarom een mooie opsteker toen de
Minister, mede aangespoord door deze Kamer, begin december een
overgangsjaar aankondigde voor het toepassen van bufferstroken. Want
stel je eens voor. Je hebt als boer voor het volgende jaar de inkoop van
zaai- en pootgoed en de mestboekhouding rond, contracten gesloten voor
de oogst en in sommige gevallen zelfs de winterteelten al in de grond. Het
betekent nogal wat wanneer op dat moment de spelregels veranderen.
Dan is het fijn dat de Minister luistert naar de landbouwpraktijk en de
wijziging van de wet en regels daarop aanpast. Maar dat bleek valse hoop,
blijkt nu.
Voorzitter. De VVD twijfelt niet aan de goede bedoelingen van de Minister.
Maar we wisten nooit dat de Europese Commissie niet op de hoogte was
van dit overgangsjaar. Dat vindt de VVD onbegrijpelijk, gelet op het
moeizame, politiek gevoelige traject dat is behandeld en waarbij tot op het
hoogste niveau is gestreden voor derogatie. Hoe is de Minister geadviseerd? Waarom is er niet gekozen voor een definitief akkoord van de
Commissie? Graag een reactie.
Voorzitter. Het niet afstemmen met de Europese Commissie is een
absolute afgang, maar dat de alarmbellen niet gingen rinkelen na het
voornemen van het kabinet voor het overgangsjaar, vindt de VVD zo
mogelijk een nog grotere blunder. Hoe leest de Minister zelf de brief van
de Eurocommissaris? Was hij zich op het moment dat hij kennisnam van
deze brief, ervan bewust dat hiermee mogelijk de hele derogatie op het
spel stond en nog steeds staat? Het kabinet keert nu terug op zijn
schreden, maar hoe weten we nu zeker dat boeren de komende jaren
kunnen reken op de derogatie? Waar blijft de kosten-batenanalyse waar
de Kamer in oktober per motie om heeft gevraagd? Graag een reactie.
Voorzitter. De vraag is: hoe nu verder? Ik zal heel eerlijk zijn. Het is
inderdaad heel verleidelijk om de Minister nu te vragen of hij opnieuw
naar Brussel, naar de Europese Commissie gaat om te bekijken welke
mogelijkheden er zijn, bijvoorbeeld om komend jaar dan maar niet te
handhaven. Maar dit zou tot het levensgrote risico leiden dat we de
derogatie volledig verliezen, waarmee boerenondernemers helemaal
tussen hamer en aambeeld terechtkomen. Dat mag niet gebeuren. We
vragen wel hoe de Minister aankijkt tegen de roep vanuit de sector om
compensatie van deze blunder. Wat is de economische impact voor de
akkerbouw en de veehouderij? Welke mogelijke gevolgen zijn er wanneer
ondernemers naar de rechter stappen? Graag een reactie.
De voorzitter:
U bent klaar met uw inbreng? Nee, dat duurt nog even. U heeft nog
40 seconden en dus ruim de tijd. Dan gaan we even naar de interruptie
van mevrouw Vestering. Gaat uw gang.
Mevrouw Vestering (PvdD):
Allereerst van harte gefeliciteerd, VVD, met het 75-jarig bestaan. Tegelijkertijd is er ook heel veel ouderwetse politiek, zowel hier vandaag aan
tafel als tijdens de verwijten van de VVD over de politiek van de Minister.
Ik moet eerlijk zeggen dat als ik dit zo terug hoor, ik dit toch wel verschrikkelijk hypocriet vind. De VVD verwijt de Minister namelijk dat hij alles uit
de kast heeft getrokken en doet tegelijkertijd exact hetzelfde als het gaat
om het vervuilen van ons water en het afzwakken van het zevende
actieprogramma Nitraatrichtlijn. De VVD probeert aan te dringen op een
zwakker NSP en op de mogelijkheid tot het gebruik van kunstmestvervangers, wat absoluut niet ten goede komt aan de waterkwaliteit. Ik ben
dus nieuwsgierig wat de VVD dan had verwacht van Brussel. We kennen
de derogatie. Als het aan de Partij voor de Dieren had gelegen, hadden we
die überhaupt niet eens aangevraagd. Had de VVD dan verwacht dat
Brussel had gezegd: u krijgt die niet voor een periode van vier jaar, voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

17

twee jaar in dit geval, en nog een keer voor een periode van twee jaar met
grote waarschuwingen? En dan nu maar denken dat je die maatregelen
wel een jaar kan uitstellen en dan een motie medeondertekenen om te
kijken naar de huidige landbouwpraktijken ...
De voorzitter:
En de vraag aan de heer Van Campen is?
Mevrouw Vestering (PvdD):
Wat had de VVD dan verwacht?
De heer Van Campen (VVD):
Meestal zijn er eerst twee interrupties nodig om mevrouw Vestering te
verleiden tot de uitspraak waar het haar echt om te doen is, maar dat is nu
niet nodig, want ze zegt het zelf al. Als het aan de Partij voor de Dieren
had gelegen, was die derogatie helemaal niet verleend. We weten ook wat
dat had betekend voor de landbouw. Dat had een kille, ijskoude sanering
van de veehouderij betekend. Dat is misschien niet iets waar de Partij voor
de Dieren zich druk om maakt, maar de VVD vindt dat als je afspraken met
elkaar maakt en je overgaat naar nieuwe wet- en regelgeving – laten we
niet onderschatten wat het afbouwpad dat al is voorgesteld door de
Commissie betekent en welke impact dat al heeft op individuele boerenbedrijven – je moet luisteren naar de landbouwpraktijk. Dat is wat we in
de motie hebben gevraagd. Kijk nou eens of je, met de kaders die zijn
gesteld door de Europese Commissie en die zijn overeengekomen met het
kabinet in de derogatiebeschikking, kunt kijken of dat op een manier kan
die aansluit bij de praktijk. Dat heeft deze Minister gedaan en geprobeerd.
Wat onze fractie betreft had hij dat niet moeten doen door de derogatie in
de waagschaal te leggen. Dat had nooit mogen gebeuren. Daar komt de
Minister nu op terug en daarover voeren we vandaag dit debat.
De voorzitter:
Ik zag een vinger van de heer Grinwis. Dit is uw tweede vraag.
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Eigenlijk had collega Vestering dezelfde vraag als ik, alleen dan in haar
eigen woorden. Ik sluit me wel graag aan bij haar felicitatie aan de VVD.
Mijn vraag aan de heer van Campen is de volgende. Naarmate zijn
bijdrage vorderde – hij heeft nog 40 seconden, dus hij kan het nog een
beetje goedmaken – werden zijn kwalificaties steeds feller. Zijn laatste
woord was ongeveer «blunder», terwijl hij inderdaad zelf met mij een, in
mijn ogen nog steeds terechte, motie heeft ingediend: alsjeblieft, als het
beleid vanuit Brussel heel laat definitief bekend wordt – er was een
verrassing in die bufferstrook, want we hadden altijd 2 meter gecommuniceerd gekregen en die ging toen nog van 2 naar 3 meter – is het toch
logisch dat je daar een beetje rekening mee houdt? En nu maakt de heer
Van Campen een enorme kloof tussen enerzijds zijn en mijn motie – hou
een beetje rekening met de bedrijfspraktijk, zodat het een beetje praktisch
blijft en we wel wat gaan doen met die derogatiebeschikking – en
anderzijds het in de waagschaal stellen van de derogatie. Dat is een totaal
andere discussie. Ik vind dat een kunstmatig groot onderscheid.
De voorzitter:
En de vraag?
De heer Grinwis (ChristenUnie):
En ik vind dat de heer Van Campen eigenlijk wel iets meer verantwoordelijkheid moet nemen voor wat hij zelf heeft bijdragen aan het in de
waagschaal stellen van de derogatie. Ikzelf zou het meer houden bij: het is
een volstrekt verstandige lijn geweest.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

18

De voorzitter:
De heer Van Campen, kunt u dit volgen?
De heer Van Campen (VVD):
Ik laat er ook geen geheim over bestaan dat we wat mij betreft de
derogatie volledig tot en met plaatsingsruimte van 230, 250 kilo per
hectare in stand hadden gehouden. Dat was de wens en de inzet van de
VVD. Daar laat ik geen geheim over bestaan. Maar we weten ook wat de
inzet is geweest die nodig was om überhaupt tot dit afbouwpad te komen,
waarin we überhaupt nog een derogatie op de Nitraatrichtlijn hebben. Ik
heb dat bitterzoet genoemd. Het aansluiten bij een oproep bij de praktijk
voor ondernemers past bij een ondernemerspartij als de mijne. Dat doet
wij al 75 jaar, zou ik hier willen zeggen. Maar als ik had geweten dat we
het risico liepen om de volledige derogatie te verliezen, had ik de motie
van de heer Grinwis nooit medeondertekend. Ik stel de vraag terug.
De voorzitter:
Dat is misschien ...
De heer Van Campen (VVD):
Ik ken de heer Grinwis een beetje en ik denk oprecht dat dat ook nooit de
bedoeling is geweest van zijn motie. Wellicht kan hij daar zelf uitsluitsel
over geven.
De voorzitter:
Het lijkt mij beter om die vraag als een interruptie bij zijn bijdrage te
stellen. Ik zag de vinger van de heer Eppink. Gaat u gang.
De heer Eppink (JA21):
Ik wil niet stoken in dit prettige coalitiehuwelijk, maar ik wil de heer Van
Campen er wel op wijzen dat zijn eigen Minister, mevrouw Van der Wal,
ook een keer naar Brussel is geweest. Dat was met een delegatie op
31 mei. Zij zei toen dat er niks kon, dat er niks mogelijk was, dit en dat,
enzovoort. Als we dan later het verslag van de Europese Commissie lezen,
dan zien we dat de Commissaris het heeft over flexibiliteitsmechanismen
in de Habitatrichtlijn. Er wordt zelfs aangeboden om te kijken naar
technische oplossingen enzovoort. De Minister heeft in het Kamerdebat
een aantal dingen niet gezegd. En nu valt u deze Minister van Landbouw
aan, terwijl u de collega van uw eigen partij die op Landbouw zit, in
bescherming neemt, terwijl zij ook een miskleun in Brussel heeft begaan.
De voorzitter:
De vraag is: deelt u dat?
De heer Eppink (JA21):
Deelt u die opvatting?
De voorzitter:
Ik zal niet meer voorzeggen. De heer Van Campen.
De heer Van Campen (VVD):
Poeh. Als ik het goed begrijp, is Minister van der Wal met enkele collega’s
van haar in Brussel geweest om te spreken over verschillende zaken die
raken aan de uitvoerbaarheid van de Vogel- en Habitatrichtlijn. Vandaag
spreken wij over de Nitraatrichtlijn. Wij hebben daarvoor onder
voorwaarden een vrijstelling en een afbouwpad gekregen. Het feit dat het
kabinet in Brussel is en daarover spreekt, vind ik belangrijk. Van mevrouw
Vestering hoeft dat niet. Zij vindt het voldoende als de Europese
Commissie richtlijnen voorschrijft. Wij zouden ons daar maar bij moeten
neerleggen. Nee, ik vind het belangrijk en goed dat bewindspersonen in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

19

Brussel aanwezig zijn. Bij de begrotingsbehandeling heb ik daarover met
de Minister van gedachten gewisseld. Wij moeten daar zijn om de
Europese Commissie te laten zien wat onze sector kan, welke uitdagingen
wij het hoofd kunnen bieden. Ik ben ervan overtuigd dat dat kan. Maar bij
een gesprek hoort ook een reactie. Als de Europese Commissie zegt dat
zaken niet kunnen, omdat ze daadwerkelijk aantoonbaar afwijken van de
gemaakte afspraken, als de Commissie zegt dat wij onze derogatie op de
Nitraatrichtlijn verliezen als wij onze afspraken niet nakomen, dan zouden
we dat nooit hebben gedaan. Als hij dat had geweten – dat heeft hij
eigenlijk al in zijn brieven aan de Kamer geschreven – dan had hij dat
nooit gedaan. De gevolgen van het derogatieverlies zijn echt niet te
overschatten.
De voorzitter:
Het is gevoelige materie. Ik begrijp dat mevrouw Vestering een persoonlijk
feit wil maken.
Mevrouw Vestering (PvdD):
Zeker. Ik hoorde mijn naam. Ik heb het idee dat meneer Van Campen mijn
persoonlijke woordvoerder wil zijn door mij woorden in de mond te
leggen die ik niet gezegd heb, maar misschien is dat de 75-jarige politieke
ervaring van de VVD. De Partij voor de Dieren vindt dat de derogatie
überhaupt niet aangevraagd had moeten worden, omdat we meer stront
dan grond hebben in Nederland, omdat de waterkwaliteit niet op orde is.
En daar gaat het om. De Minister van LNV had het niet moeten aanvragen.
De Minister voor Natuur en Stikstof had het moeten tegenhouden.
De voorzitter:
Helder. Dit is een persoonlijk feit. Daar is geen reactie op mogelijk.
De heer Van Campen (VVD):
Toch weer die eiwittransitie, voorzitter.
De voorzitter:
Nee, het spijt me, meneer Van Campen.
De heer Van Campen (VVD):
Plantjes groeien niet alleen van de zon.
De voorzitter:
De heer Van Haga heeft nog een vraag. Aan hem het woord.
De heer Van Haga (Groep Van Haga):
Allereerst natuurlijk gefeliciteerd met het 75-jarig jubileum van de VVD.
Het is natuurlijk een beetje een andere VVD dan vroeger, maar goed, ik zal
daar verder niet over uitweiden. Dat doen we bij de koffie. Nee, ik was niet
uitgenodigd.
De voorzitter:
De heer Van Haga komt tot zijn interruptie.
De heer Van Haga (Groep Van Haga):
Ik vraag mij af of er voor de VVD een grens is waarbij de VVD wél
Ministers naar Brussel stuurt, wél een keer een veto gebruikt en met de
vuist op tafel slaat, en wél een keer de boeren gaat ondersteunen. De heer
Van Campen heeft het over een kille sanering van de veehouderij, maar
als we het zo bezien, gaat die kille sanering gewoon gebeuren. Onder het
bewind van de VVD gebeurt het alleen net iets langzamer dan wanneer de
Partij voor de Dieren het voor het zeggen zou hebben. Dus waar ligt de
grens?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

20

De heer Van Campen (VVD):
Voor het sturen van Ministers naar Brussel is er wat mij betreft geen
grens. Ik heb net al aangegeven dat ik het belangrijk vind dat het
Nederlands belang, het belang van onze boeren en onze sector, wordt
gediend in Brussel. Zoals ik al aangaf, kent een gesprek twee kanten; er is
niet alleen een zender, maar ook een ontvanger. Volgens mij spreken we
vandaag over het resultaat voor de ontvanger van de boodschap, voor
Nederland. Dat is een hard gelag. Ik vind dat we moeten staan voor een
verduurzaming van onze landbouw. Daar staat de sector zelf ook voor.
Denk bijvoorbeeld aan de mogelijkheid van kunstmestvervangers. Boeren
zeggen zelf: we zouden op den duur best van die derogatie af kunnen,
maar dan willen we ook een alternatief hebben voor de kunstmest die we
nu moeten inkopen. Daar heeft Van der Plas net een voorbeeld van
gegeven. Dus ondernemers veranderen wel, maar je moet dat niet van het
ene op het andere jaar doen. De VVD vernieuwt. Wij staan er dus ook voor
dat de sector vernieuwt en dat de samenleving vernieuwt. Het zou de heer
Van Haga sieren als hij dat ook doet, omdat we zien dat het in de sector
ook gebeurt en dat ondernemers daarvoor openstaan. Die ruimte willen
wij geven, maar doe dat wel door te luisteren naar ondernemers. Daar
pleiten wij voor.
De voorzitter:
Een vervolgvraag van de heer Van Haga.
De heer Van Haga (Groep Van Haga):
We hebben natuurlijk allemaal de open brief van een boer gehad.
Mevrouw Van der Plas heeft die net zelfs voorgelezen. Misschien kan de
heer Van Campen diezelfde vraag beantwoorden. Het is toch raar dat je
met dierlijke mest uiteindelijk veel minder schade toebrengt aan wat dan
ook, en dat je daar een veel groter aantal kilo’s kunstmest voor moet
terugkopen? Ik zou graag het antwoord op die vraag willen horen.
De heer Van Campen (VVD):
Ik zou de heer Van Haga, mede namens al mijn collega’s die vast lid zijn
van deze commissie, denk ik, willen vragen om ook lid te worden van de
Landbouwcommissie. Als hij daar lid van was, had hij namelijk de inbreng
van de VVD van de afgelopen twee jaar en ook al jaren daarvoor gehoord,
waarin wij al heel lang pleiten voor kunstmestvervangers. Maar ook
daarvoor hebben we een derogatie van de Nitraatrichtlijn nodig, zeg ik
tegen de heer Van Haga. Het is enorm frustrerend dat die er nog niet is,
maar ik zou zeggen: zit het debat vandaag toch uit en word lid van deze
Landbouwcommissie; dan gaan we daar samen voor strijden in de
richting van de Minister. Ik denk dat dat goed is voor boeren en voor de
sector.
De voorzitter:
De heer Van Campen vervolgt zijn betoog.
De heer Van Campen (VVD):
Voorzitter. De bufferstrookverplichting die de Minister onder druk van de
Commissie nu toch vanaf komend jaar invoert, was ook een voorwaarde
om mee te doen met de subsidies voor het gemeenschappelijk landbouwbeleid. Hiermee kunnen boeren een deel van het omzetverlies terugkrijgen. Mijn vraag is: kunnen boeren die hier aanvankelijk van hebben
afgezien hier alsnog aan meedoen, omdat die verplichting nu sowieso
gaat gelden? Zo nee, is de Minister dan bereid om de regeling, desnoods
met terugwerkende kracht, opnieuw open te zetten voor het komende
seizoen, zodat boeren die te maken hebben met die verplichte bufferstroken ook mee kunnen doen met het gemeenschappelijk landbouwbeleid?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

21

Voorzitter, tot slot. Het verlies van de derogatie is een hard gelag voor de
landbouw. Daarbij vindt de VVD de nog altijd uitblijvende mogelijkheid
van kunstmestvervangers onbegrijpelijk. Kunstmest leidt tot onnodig
gasverbruik en onnodige CO2-uitstoot. Nederlandse boeren willen en
kunnen verduurzamen. Kunstmestvervangers sluiten de kringloop ...
De voorzitter:
U komt tot een afronding.
De heer Van Campen (VVD):
... en verbeteren het bodemleven. Dat vraagt om een overheid die
meedenkt. We vragen de Minister tot slot hoe hij gaat voorkomen dat er
nog eens zo’n misinschatting wordt gemaakt als nu is gemaakt, maar zich
wel met dezelfde praktijkgerichte aanpak van het ondernemerschap blijft
inzetten voor werkbare wetten en regels voor boeren.
Dank u, voorzitter.
De voorzitter:
Een persoonlijk feit van de heer Van Haga.
De heer Van Haga (Groep Van Haga):
Ja, want de heer Van Campen doet het voorkomen alsof ik ... Nee, ik maak
een persoonlijk feit; dat mag.
De voorzitter:
Ja. Gaat uw gang.
De heer Van Haga (Groep Van Haga):
Hij doet het voorkomen alsof ik uit vrije wil geen lid ben van deze
commissie. Dat klopt helemaal niet. De VVD heeft ervoor gezorgd dat
mensen die zich afsplitsen en mensen die uit een partij worden gegooid
geen lid kúnnen zijn van een commissie. Daarom ben ik geen lid van deze
commissie. Vervolgens heb ik 241.000 stemmen gehaald. Dat zijn er meer
dan alle stemmen van jullie allemaal hier bij elkaar opgeteld. Ik denk dus
dat ik prima recht heb om hier te spreken. Ik vind het ronduit stuitend dat
ik hier meedoe ...
De voorzitter:
Het persoonlijk feit is duidelijk. Dat moet u hier verder niet uitspinnen.
De heer Van Haga (Groep Van Haga):
Ja, en ik heb tien keer zoveel debatten gedaan als de heer Van Campen.
Dit is dus belachelijk.
De voorzitter:
Neem een abonnementje op persoonlijke feiten.
De heer Van Campen (VVD):
De heer Van Haga heeft gelijk wat betreft het lid zijn van die commissie.
Daar heeft hij terecht een punt, maar nu we toch met elkaar hebben
gezegd dat dat geen belemmering mag zijn voor deelname aan dit debat,
hoop ik toch dat hij ook de beantwoording van de Minister in de tweede
termijn van deze commissievergadering bijwoont.
De voorzitter:
Er is nog een interruptie van de heer Kops; hij schrikt overeind.
De heer Kops (PVV):
De heer Van Campen zei ergens in het midden van zijn betoog: hoe nu
verder? Dat is een goede vraag. Ik zou graag het antwoord van de VVD als

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

22

grootste coalitiepartij op die vraag willen horen, want in zijn betoog sprak
hij semistoere woorden: hij «baalt» en «er zijn blunders gemaakt». Maar
toch wordt er, zeker gelet op de interruptiedebatjes, wel degelijk voorbijgegaan aan het toch belangrijkste politieke feit van dit debat, namelijk dat
we te maken hebben met een landbouwminister die zelf heeft gezegd dat
we het vertrouwen bij de boeren weer moeten gaan herstellen, bla, bla,
bla, maar die de Kamer gewoon niet of onjuist heeft geïnformeerd en die
de Kamer en de boeren keihard heeft voorgelogen. Ik wil graag van de
VVD weten wat zij daarvan vindt. Eigenlijk past er maar één conclusie bij
zo’n blunderende, liegende Minister, namelijk: opstappen. Dat is de enige
conclusie. Er zijn eerder bewindspersonen voor minder opgestapt.
De voorzitter:
De heer Van Campen, een korte reactie.
De heer Van Campen (VVD):
Ik heb gezegd dat ik baal van hoe zaken zijn gegaan, maar dat er ook
afspraken zijn gemaakt om die derogatie de komende jaren en ook het
afgelopen jaar, 2022, toch weer te verkrijgen en dat daar voorwaarden aan
zijn verbonden. Die moeten we nakomen. We zitten klem tussen het
aambeeld en de hamer. Op het moment dat wij afspraken niet nakomen,
verliezen we de hele derogatie. Dan kunnen we wel Ministers naar huis
sturen en mogelijk weer een motie van wantrouwen indienen, wat in dit
parlement tegenwoordig eerder een regel dan een uitzondering is, maar
we hebben een Minister nodig die zich straks voor onze sector gaat
inzetten in Brussel. Dat heeft hij gedaan. Ik heb in mijn betoog aangegeven dat ik ook waardeer dat hij wil aansluiten bij de landbouwpraktijk
van ondernemers, maar niet door de derogatie in de waagschaal te
leggen. Ik hoop dat de Minister het voor elkaar krijgt om weer tot een
vergelijk te komen met de Commissie, waarbij we de afspraken gestand
doen die wel zijn gesloten voor het behoud van die derogatie. Ik heb zelf
voorstellen gedaan om te kijken of we daarmee de pijn voor boeren
kunnen verzachten, bijvoorbeeld door hen alsnog mee te kunnen laten
doen aan het gemeenschappelijk landbouwbeleid. Dat zijn inhoudelijke
voorstellen waarmee we de sector volgens mij verder brengen dan met
vuisten op tafels en het naar huis sturen van bewindspersonen.
De voorzitter:
Dan is nu het woord aan mevrouw Vestering. Zij spreekt namens de Partij
voor de Dieren.
Mevrouw Vestering (PvdD):
Dank u wel, voorzitter. Het derogatiedebacle van deze week geeft vooral
een lelijk inkijkje in de oude destructieve politiek van de Minister van LNV
en van zijn ministerie. De waterkwaliteit en de natuur zijn geen zaken die
de Minister wil beschermen. Hij onderhandelt daarover in Brussel: mag
het niet wat minder, mag het wat langzamer, ah toe, mag er dan nog één
uitzonderingsperiode? Nee, dat moet je niet willen. Dat had de Minister de
Tweede Kamer moeten zeggen, maar deze Minister heeft de randjes van
de milieugrenzen zo ver mogelijk opgezocht, allemaal ten behoeve van de
agro-industrie. Hij ging zelfs over die randen heen, aangemoedigd door
opportunistische moties van de ChristenUnie, de VVD en het CDA. Dat
uitgerekend de Europese Commissie, die over het algemeen een zeer
neoliberaal beleid voert, dan de belangen van de Nederlandse natuur
moet verdedigen, vind ik treurig.
Wat ik nu graag van de Minister hoor, zijn excuses maar vooral ook een
reflectie. Denkt hij dat hij de boeren een dienst bewijst door steeds het
absoluut minimale voor de waterkwaliteit en de natuur te doen en dan
vervolgens ook nog uitzonderingen en vertragingen te creëren? Denkt hij
echt dat hij de boeren daarmee helpt? Nee, wat de Minister creëert, zijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

23

onzekerheid en een jojobeleid. Neem 1 maart: is Brussel daar nu mee
akkoord?
Ik hoop oprecht dat de Minister hiervan leert, want tegen de pers zei hij:
«Het is duidelijk dat Europa dit soort geitenpaadjes niet meer accepteert».
Maar wat vindt hij er zelf van? Accepteert hij het zelf ook niet meer? En
sprak Minister van der Wal namens het hele kabinet toen ze al in juni vorig
jaar zei dat de tijd van geitenpaadjes voorbij was? Wat gaat de Minister
eraan doen om dit ook door te laten dringen tot de cultuur en de
mentaliteit op zijn ministerie? Eerst moeten de natuur en het milieu op
orde zijn. Binnen die kaders is er plek voor toekomstbestendige economische activiteit, en niet andersom. Ik wil ook nog specifiek vragen wie de
Minister als eerst belde na de ministerraad van afgelopen vrijdag. Was dat
boerenactieleider Bart Kemp, zoals het RD schrijft? Want het was niet de
Kamer. Nee, het was een boerenactieleider die het nieuws als eerste
mocht horen. Ik vraag de Minister om tekst en uitleg over aan wie hij
volgens hem verantwoording schuldig is.
Voorzitter. Ik kom op een ander onderwerp: de dierentransporten. De
Minister en zijn voorgangers wijzen al jaren naar de Europese Unie als het
gaat om het aanpakken van dierenleed tijdens dierentransporten. Nu blijkt
dat verschillende Europese lidstaten het verbod op langeafstandstransporten en op dierentransporten naar niet-EU-landen proberen tegen te
houden en dat er naar verwachting nu al geen meerderheid is voor het
aanpassen van de transportregels. Hoe kijkt de Minister naar deze
ontwikkelingen? Is hij bereid zich in de Raad hard uit te spreken tegen de
notitie van die lidstaten en te staan voor het beschermen van dieren in de
vee-industrie?
Dit laat zien hoe belangrijk het is dat we niet blijven wachten op de EU,
maar dat we het goede voorbeeld nemen aan Duitsland en dat we nu al
kijken wat in Nederland mogelijk is. Het is fijn dat de Minister eindelijk, na
twee aangenomen moties van de Partij voor de Dieren, de maximumtemperatuur voor dierentransporten nog voor deze zomer gaat verlagen.
Alleen, er moet ook een eind komen aan de gruwelijke transporten naar
niet-EU-landen en de import van veel te jonge kalfjes, waarmee de
Nederlandse sector de langeafstandstransporten vanuit Ierland in stand
houdt. Hoe staat het met de onderzoeken hiernaar? Wanneer gaat de
Minister er eindelijk werk van maken?
Voorzitter. Dan de herziening van de Europese dierenwelzijnsregelgeving.
We weten al jaren dat de regelgeving die bescherming zou moeten bieden
aan de dieren die worden gefokt, gebruikt en gedood, niet voldoet. Er zijn
verschillende voorbeelden. Denk aan ganzen, die op een vreselijke manier
eten door hun strot gepropt krijgen voor de productie van foie gras.
Tientallen miljoenen pasgeboren haantjes worden direct vergast, omdat
ze geen economisch nut hebben.
De voorzitter:
Komt u tot een afronding?
Mevrouw Vestering (PvdD):
Het mag allemaal in Europa.
Ik kom tot een afronding. Voor een aantal van deze diersoorten bestaat
nog niet eens regelgeving. Ik wil graag van de Minister horen wat zijn
verwachtingen zijn over het traject dat nu loopt. Denkt hij dat de
voorstellen voldoende ambitieus zijn? Wacht hij niet langer af waar
Europa mee gaat komen maar gaat hij de voorbeelden van Duitsland
volgen?
De voorzitter:
Dank. Dat is voldoende. Een punt van orde van mevrouw Van der Plas.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

24

Mevrouw Van der Plas (BBB):
Ik wil inderdaad een punt van orde maken. Ik hoor mevrouw Vestering
namen noemen van mensen die zichzelf hier niet kunnen verdedigen. Ik
zou het volgende willen vragen. Als wij hier met namen bezig zijn, zijn wij
daar altijd heel zorgvuldig in. Dan wordt het bijvoorbeeld een besloten
vergadering. Mevrouw Vestering stelt nu een hele concrete vraag over die
persoon, maar persoonlijk vind ik het niet wenselijk dat die vraag ... Die
persoon is hier niet aanwezig, dus ik heb daar bezwaar tegen.
De voorzitter:
Waarvan akte. Het verzoek aan de Minister is om daar prudent mee om te
gaan. Dat was de bijdrage van mevrouw Vestering. Dan is nu het woord
aan de heer Thijssen. Hij spreekt namens de PvdA. Gaat uw gang.
De heer Thijssen (PvdA):
Dank, voorzitter. Tienduizenden boeren zijn iedere dag hard aan het werk
om ons eten te maken en op die manier een goede boterham te
verdienen. Heel veel van die boeren weten donders goed dat het anders
moet. Zij zitten te wachten op die duidelijkheid, op dat perspectief over
hoe zijn hun boterham kunnen verdienen en ons voedsel kunnen
produceren binnen de planetaire grenzen. Het is namelijk wel duidelijk dat
het anders moet. De natuur staat op omvallen. Wereldwijd worden
1 miljoen dier- en plantsoorten met uitsterven bedreigd. We kunnen echt
wel zeggen dat het leven zoals we dat kennen op aarde, wordt bedreigd.
Ook de natuur in Nederland is in slechte staat. Die is zelfs in zo’n slechte
staat dat de stikstofvervuiling die vrijkomt bij het bouwen van een huis,
dat kleine beetje stikstofvervuiling, al te veel kan zijn voor de natuur
waarop dat neer kan slaan. Dat zorgt ervoor dat we nu veel moeilijker
huizen kunnen bouwen. Het lijkt erop dat deze Minister niet doorheeft hoe
ernstig de situatie is.
Dit najaar hoorden we hem spreken bij een bijeenkomst met boeren. Hij
leek het kabinetsbeleid af te zwakken. We riepen hem naar de Kamer en
toen zei hij snel dat hij toch de kabinetsdoelen onderschrijft. Dan zien we
nu dit gedonder met de derogatie. Toch weer minder streng interpreteren
dan wat de Europese Commissie zegt, toch doen alsof onze drinkwaterbronnen niet worden bedreigd, alsof de natuur niet op omvallen staat en
alsof ons land niet op slot zit. Ik wil daarom de Minister echt vragen of hij
ervan overtuigd is dat er een natuurcrisis is in de wereld. Is hij ervan
overtuigd dat dit land op slot zit en dat hij de sleutel in handen heeft om
Nederland van het slot te krijgen, woningen te gaan bouwen en die
wooncrisis op te lossen? Er zijn namelijk heel veel mensen die nog thuis
wonen, terwijl zij een eigen woning willen. Er zijn heel veel mensen die
een veel te hoge huur hebben en die daarom in de problemen komen met
het kopen van voedsel en niet rond kunnen komen. Het lijkt erop dat deze
Minister een zachte heelmeester is die stinkende wonden maakt, voor de
natuur, voor mensen die een huis zoeken en voor de boeren. Die boeren
zijn namelijk uiteindelijk weer de klos. Zij moeten dealen met noodzakelijke maatregelen die eerder worden ingevoerd.
Voorzitter. Daarover heb ik nog een vraag aan de Minister. Als ik het goed
begrijp, is het nog steeds niet duidelijk of het besluit dat de Minister nu
heeft genomen, dat de maatregelen per 1 maart ingaan, een akkoord heeft
van de Europese Commissie. Dat lijkt me problematisch. Dan kan het
namelijk zijn dat de Minister over een paar weken weer terug moet gaan
naar de boeren en moet zeggen dat het nog sneller moet. Wil de Minister
niet gewoon nu duidelijkheid geven en zeker weten dat wat hij zegt tegen
de boeren, ook staande blijft bij de Europese Commissie? Wil hij niet
zeggen: de regels gelden vanaf nu of vanaf 1 februari?
Voorzitter. Dan een vraag over hoe dit alles gelopen is. Collega’s hebben
daar al heel veel vragen over gesteld. Hoe kan het dat zo’n megabelangrijke brief niet direct onder ogen van de Minister is gekomen? Hoe kan het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

25

dat als de Minister die brief een paar dagen na het debat leest, hij niet
denkt: dit gaat niet helemaal goed? Ziet hij de ernst van de brief niet in? Of
ziet hij de ernst van de brief wel in, maar denkt hij: ik informeer de Kamer
niet, want ik heb de Kamer verkeerd geïnformeerd, en dat is een
doodzonde voor een Minister? Wat ging er door hem heen toen hij die
brief las? Waarom moeten we over het bestaan van die brief lezen in de
media, en krijgen we daarna pas een briefje?
Mijn collega zei het net ook al: bij de regeringsverklaring hebben wij het
gehad over het herstel van vertrouwen en over vertrouwen hebben in de
bestuurscultuur van dit land. De Partij van de Arbeid verwacht dan dat als
er iets misgaat, de Minister eerlijk is en zegt: «Ik heb een fout gemaakt.
Mijn excuses daarvoor. Dat had ik niet moeten doen. Dit is hoe het
gelopen is. Ik beloof beterschap.» Ik vraag me af of de Minister bereid is
om dit, precies dit, te doen. Op deze manier beschadigt het namelijk
alleen maar verder het vertrouwen in het bestuur in Nederland.
Tot slot, voorzitter. Dit debat moet eigenlijk gaan over de Europese Raad,
die over een aantal dagen is. Daar wil ik toch één punt over maken. Daar
staat namelijk ook de wereldwijde voedselcrisis op de agenda. Steeds
minder mensen hebben voedsel, onder andere door de oorlog in
Oekraïne. Er is een motie ...
De voorzitter:
Komt u tot een afronding?
De heer Thijssen (PvdA):
... van mijn hand die de Minister heeft gevraagd om te onderzoeken hoe
Nederland kan bijdragen aan het oplossen van die voedselcrisis. Ik vraag
me af hoe het staat met de uitvoering daarvan. Kan de Minister die
meenemen naar de Europese Raad? Kan hij de mensen helpen die honger
hebben in deze wereld?
Dank, voorzitter.
De voorzitter:
Dank. Dan is het woord aan mevrouw Bromet. Zij spreekt namens
GroenLinks.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Dank u wel, voorzitter. Ik zat net te denken. Ik ben nu vierenhalf jaar
Kamerlid. We zijn drie bewindspersonen verder. Daarvoor was ik ook een
tijdje medewerker Landbouw. Daar heb ik ook een aantal bewindspersonen meegemaakt. Daar zat eigenlijk één constante in qua relatie tussen
Nederland en Brussel: er werd altijd gezocht naar geitenpaadjes. Die
werden al eerder genoemd. Meerdere malen togen bewindspersonen
naar Brussel om de Natura 2000-gebieden af te schaffen. De mestfraude
werd niet gehandhaafd. Er werd niet opgetreden. Het stikstofprobleem
kennen we allemaal. We zitten namelijk midden in de discussie daarover.
De pulsvisserij is ook een dossier waarbij Nederland uiteindelijk echt de
plank missloeg. Nederland zoekt altijd de randjes op van wat kan. Vaak
doet de Tweede Kamer daar nog een schepje bovenop.
De motie van de heer Grinwis kwam hier vandaag al eerder ter sprake.
Toen die ingediend werd, stond ik in de zaal met Esther Ouwehand. Toen
zeiden wij: wat zijn ze aan het doen? Zien ze niet dat ze met vuur spelen?
Voor mij als GroenLinkser is de derogatie namelijk niet zo van heel groot
belang. Ik weet echter wat het belang is dat de partij die deze motie
indiende, hechtte aan de derogatie. De Minister komt met een voorstel, en
dan doen die partijen er nog een schepje bovenop. Dat doen ze misschien
voor de achterban, maar uiteindelijk loopt het dan helemaal verkeerd af.
Ik heb ook nagedacht waar dit systeem van altijd maar de randen
opzoeken, vandaan komt. Dat is toch, denk ik, wel dat de wens de vader
van de gedachte is. In Nederland wordt niet gedacht: hoe past de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

26

derogatie in een volhoudbaar landbouwsysteem? In Nederland wordt
altijd gekeken: hoe zoeken we de grenzen van het toelaatbare op?
Het heeft GroenLinks allerminst verrast dat Brussel kwam met de
mededeling dat het niet zou gaan zoals Nederland wilde. Wel zijn wij
verrast door de handelwijze van de Minister. Ik zat donderdagavond aan
tafel met de Minister op de residentie. We hebben gesproken over hoe de
ChristenUnie ontstaan is, in relatie tot de verloving tussen GroenLinks en
de Partij van de Arbeid. Het is best laat geworden. De volgende ochtend
moesten we al heel vroeg, om 7.30 uur, op de Landbouwbeurs zijn. Het
was dus een korte nacht. De Minister was echter weg.
Later kregen wij via Nieuwsuur – de collega’s zeiden het al – de brief van
de Europese Commissie. Die was geschreven in het Engels. Ik ben niet zo
goed in Engels. Ik lees ook niet heel vaak brieven van de Europese
Commissie. De brief was echter wel heel duidelijk. Mijn collega Bas
Eickhout uit Europa schreef dat ook. Hij zei: ik heb zelden zo’n heldere
brief gelezen van de Commissie. Zo’n brief is altijd het resultaat van
overleg op ambtelijk niveau tussen het ministerie en de Commissie. Mijn
vraag aan de Minister is: kan hij bevestigen dat dit zo gegaan is? Is deze
brief tot stand gekomen na overleg met het ministerie?
Mijn collega van de Partij van de Arbeid sprak er al over: het debat over
de regeringsverklaring. Daarin is gesproken over vertrouwen in de
politiek, wat mij heel erg aan het hart gaat. Ik vind dat namelijk ook een
verantwoordelijkheid van ons allemaal. Je mag fouten maken, maar je
moet ze ook kunnen herstellen. Hoe kan het dat de brief van de Europese
Commissie op 19 december kwam en dat wij meer dan een maand later
via de pers moesten vernemen dat er andere informatie lag? Waarom
heeft de Minister niet in de loop van de maand de Kamer geïnformeerd?
Dat het die ene dag mis is gegaan, oké, dat kunnen we ons nog
voorstellen. Ik vind het niet goed, maar ik kan het me voorstellen. Maar
waarom gebeurde dat niet al die dagen die daarna kwamen?
Voorzitter. Ik heb nog drie vragen over hoe het nu verder moet.
De voorzitter:
U hebt nog tien seconden.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Ja. Hoe gaat de Minister zorg dragen voor de handhaving? Wat gaat de
Minister doen om de perverse prikkel om sloten dicht te gooien tegen te
gaan? Wat gaat de Minister doen om het gebruik van kunstmest tegen te
gaan als vervanger van de organische mest? Waarom is de datum van
1 maart gekozen terwijl het mestseizoen twee weken eerder begint?
Tot slot, voorzitter. Een goede landbouwminister is eerlijk, realistisch en
helpt boeren de toekomst in in plaats van dat hij de indruk wekt dat het
allemaal kan blijven zoals het was.
De voorzitter:
Dank voor uw inbreng. Het woord is aan mevrouw Beckerman. Zij spreekt
namens de SP. Gaat uw gang.
Mevrouw Beckerman (SP):
Dank u wel, voorzitter. Het is echt de cruciale vraag van dit debat. Het is
les één voor alle bewindspersonen om de Kamer altijd volledig en tijdig te
informeren. Dat is de eerste les. Maar dat is niet gebeurd. Eigenlijk is dat
wederom niet gebeurd. Dat is natuurlijk slecht voor het vertrouwen vanuit
de Tweede Kamer en slecht voor het vertrouwen vanuit de sector. En dan
juist op zo’n cruciaal dossier, waarin het vertrouwen al zwaar onder druk
staat. De vraag is hoe dit heeft kunnen gebeuren. Ik sluit me aan bij
eerdere sprekers. Over het punt dat dit op 19 december niet meteen
bekend was, kunnen we nog heen komen. Maar hoe kan het dat het een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

27

maand heeft geduurd? Hoe kan het dat de Kamer pas is geïnformeerd
nadat het in de media is verschenen?
Het belangrijkste zijn de gevolgen: hoe nu verder? We zitten hiermee
immers nóg verder klem. Ik vond het opmerkelijk dat we gister bijna
tegelijkertijd twee brieven kregen. De eerste brief is de excuusbrief van
Adema, waaraan al veel gerefereerd is. De tweede was de brief van
Minister van der Wal met het verzoek om de debatten over de toekomst
van de landbouw uit te stellen. Het gaat om de debatten over stikstof en
het Nationaal Programma Landelijk Gebied. Ik vond het heel pijnlijk dat
die twee brieven bijna tegelijkertijd kwamen, want de belofte was om nu
eindelijk in januari ook aan de sector duidelijkheid te geven wat het
alternatief wordt en wat de toekomst wordt. Want we hebben geen
duidelijkheid over de opkoopregeling van piekbelasters, we hebben geen
duidelijkheid voor boeren die door willen en we hebben geen duidelijkheid over de mogelijkheden om om te schakelen naar duurzame
landbouw, de door ons zo gewenste duurzame landbouw. Maar ook is nog
steeds geen duidelijkheid over de doelen die we gaan stellen aan de
industrie en aan mobiliteit. Die twee brieven samen maken volgens mij
dat we nog verder klem zitten en dat de gevolgen heel makkelijk
afgewenteld kunnen worden op individuele bedrijven. Dat is iets wat
natuurlijk niet moet gebeuren. Als individuele boer heb je dus nu geen
duidelijkheid over én de derogatie én dat gewenste toekomstperspectief.
Ik denk dat die twee brieven samen ook iets weergeven wat ons allemaal
puzzelt: hoe gaat dat nu op dat ministerie? Is daar de noodzakelijke
eenheid wel?
Een nieuw systeem waarin boeren een eerlijk inkomen kunnen verdienen
met landbouw die goed is voor aarde, boer en consument; daar staan wij
voor. Maar dat betekent wel dat daar zo snel mogelijk duidelijkheid over
komt. We kunnen niet alleen maar dingen afnemen zonder dat er ook iets
nieuws voor in de plaats komt.
Voorzitter, daar laat ik het bij.
De voorzitter:
Dank voor uw inbreng. Dan is het woord aan de heer Eppink. Hij spreekt
namens JA21.
De heer Eppink (JA21):
Dank u wel, voorzitter. Het verlies van de derogatie levert een enorme klap
op, die boeren bedrijfskundig niet zomaar kunnen oplossen. Voor het
tijdpad tot 2022 werden immers drie overgangsjaren gerekend, maar nu is
er niets. Mijn vraag aan de Minister: hoe zag hij de voorwaarden voor de
derogatie, waarvan de Minister zegt dat ze werden geschonden? Zag hij
dat als harde of als zachte voorwaarden?
Dan de vraag wat er is misgegaan. De Minister werd al op 19 december
ervan op de hoogte gebracht dat Nederland niet voldeed aan de wettelijke
voorwaarden voor derogatie, en bijgevolg de uitzondering zou verliezen.
De Minister zei op 20 december in het Kamerdebat in gesprek te zijn met
de Commissie maar dat er geen reden tot zorg was. Wellicht heeft de
Minister de brief te laat onder ogen gekregen. Dat zou kunnen. Maar er
was juist wel reden tot zorg. De Minister heeft een maand gezwegen, tot
23 januari. Dat is dus een hele maand. Plotseling werd het voornemen om
de derogatie te schrappen publiek. Het is natuurlijk wel een schok dat dit
een maand heeft geduurd. Heeft de Minister dit onderschat? Hoe kan dat?
Zelfs in Commissietaal, die ik persoonlijk ken omdat ik er zeven jaar heb
gewerkt, heb ik zelden een brief gelezen die zo helder, rechttoe rechtaan is
als deze. Meestal is een Commissiebrief byzantijns. Dan moet je tussen de
komma’s en punten zoeken naar wat er eigenlijk wordt bedoeld. Maar dat
is hier niet het geval. Het is klip-en-klaar. Je kunt er niet onderuit. Dat had
onmiddellijk een waarschuwing moeten zijn, maar dat was het niet. Het
gevaar was imminent, onmiddellijk. Het is jammer dat dit niet gebeurde.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

28

Misschien is het goedgelovigheid of wat dan ook, maar het is toch een
vorm van onkunde als je dat niet meteen ziet.
Dit debat gaat niet alleen over de mestderogatie, maar ook over een
betrouwbare overheid. Het gaat niet alleen over de derogatieboeren, maar
ook over de PAS-melders en de internationale bedrijven die Nederland
dreigen te ontvluchten. Dit debat gaat over een regering die gevaren en
signalen niet of te laat herkent en een overheid die incorrecte verwachtingen schept, met lege beloftes. Het valt mij ook op dat de Minister voor
Natuur en Stikstof deze weken nergens te vinden is. We zien hier echter
wel hetzelfde probleem. Ik zie de heer Van Campen al lachen. De Minister
voor Natuur en Stikstof heeft de Kamer na haar bezoek aan Brussel ook
verkeerd geïnformeerd. Ze zei dat ze met een delegatie van vier Ministers
bakzeil haalde bij de Commissie inzake stikstof, maar in het Commissieverslag van 31 mei stond duidelijk dat de Commissaris voor Milieu wees
op flexibiliteitsmechanismen in de Habitatrichtlijn en zelfs technische
oplossingen aanbood. Dit liet de Minister in een debat dat ik met haar heb
gevoerd onvermeld. Ik heb de letterlijke tekst hier. Het kwam kennelijk niet
uit. Ik zeg dus: Adema en Van der Wal, gelijke monniken, gelijke kappen.
Vier korte vragen, als ik nog tijd heb, voorzitter. Wat gebeurt er in het
geval dat het kabinet de derogatie toch voortzet? Ik neem aan dat er wel
een inbreukprocedure volgt.
Krijgt Nederland dan een boete? Hoe hoog zal die uitvallen?
Premier Rutte heeft gezegd dat extra compensatie voor de derogatieboeren er niet in zit. Het gaat om boeren die zich altijd aan de regels
hebben gehouden. Het gaat niet om boeren die zomaar wat hebben
gedaan; ze hebben zich altijd aan de regels gehouden. Ziet de Minister in
dat hen niet compenseren de overheid onbetrouwbaar maakt? Wie wil
nog met een dergelijke overheid zakendoen?
Ten vierde. Wat voor budget zou er ongeveer nodig zijn om deze
derogatieboeren te compenseren?
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u zeer, voor uw inbreng. Dan is nu het woord aan de heer Grinwis.
Hij spreekt namens de ChristenUnie.
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Voorzitter, dank u wel. In Nederland vragen we veel van ons land, onze
bodem en ons water, maar ook van onze boeren. Maatregelen om onze
water- en bodemkwaliteit te beschermen worden steeds strenger, helaas
vooral via middelvoorschriften. Dat neemt ook steeds meer de prikkel weg
om voorop te lopen als ondernemer. Daarnaast is het vertrouwen van de
Europese Commissie in Nederland broos en nog lang niet hersteld. De
Kamer heeft mijn door de Minister ontraden motie met een brede
meerderheid aangenomen om regelgeving beter te laten aansluiten op de
agrarische bedrijfspraktijk, zoals we die aantroffen in het najaar van 2022
en bij het eerste debat van deze Minister op 6 oktober.
Dat was ook nodig, want de derogatie van de Europese Commissie kwam
erg laat, in het najaar. Het Nationaal Strategisch Plan, het NSP, werd pas
half december, meen ik, goedgekeurd. De bouwplannen lagen al vast. De
wintergerst was tijdens het debat op 6 oktober al ingezaaid. De wintertarwe werd nog ingezaaid. Hoe moet je ermee omgaan als je dan zo’n
derogatiebeschikking en even later een goedgekeurd NSP op je bordje
krijgt? De mening van de Tweede Kamer was helder, ook die van mijn
fractie. De Minister is ermee aan de slag gegaan, maar Brussel geeft 0,0
ruimte. Mijn vraag aan de Minister is: wat is er precies gebeurd voorafgaand aan de brief die de Kamer op 2 december kreeg? De Minister heeft
de motie ruim uitgevoerd, wat logisch leek. Hij heeft rekening gehouden
met de doorlooptijden van de regelgeving en met hoe het in de praktijk
moet worden geïmplementeerd, maar de afstemming met Brussel is

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

29

blijkbaar niet goed gegaan. Hoe ziet de Minister dat? En hoe zit het met de
lijn van de brief die we vrijdag kregen? Er is al uitgebreid gevraagd naar
1 maart et cetera.
Voorzitter. Ik heb ook nog wat praktische vragen. Wanneer weten de
boeren meer over welke watergang en welke bufferstrook ze moeten
aanhouden? Hoe wordt dat bekendgemaakt? Er is overigens ook nog een
link met stikstof. De maatregel tot het hanteren van een mestvrije
bufferstrook zorgt ook voor een daling in de stikstofemissies. Kan hier nog
iets mee gedaan worden in relatie tot het legaliseren van de PAS-melders?
Is dat nog een mogelijkheid?
Naast de bufferstroken speelt een veel belangrijkere discussie, die nu
weer in volle hevigheid op ons afkomt, namelijk over de wintergewassenlijst. Cichorei stond aanvankelijk niet op die lijst. Dat heeft grote consequenties. Dit mooie gewas wordt daardoor minder geteeld. Althans, dat
dreigt te gebeuren. Wanneer komt er duidelijkheid over hoe we ervoor
kunnen zorgen dat dat areaal niet nog verder slinkt, maar juist weer
toeneemt? Zo zijn er nog meer vragen te stellen ...
De voorzitter:
Een moment ...
De heer Grinwis (ChristenUnie):
... over wintergewassen, rustgewassen, vanggewassen en vroege
gewassen.
De voorzitter:
Er is een vraag van de heer Van Campen.
De heer Van Campen (VVD):
De heer Grinwis interrumpeerde mij en stelde de terechte vraag of ik niet
meer verantwoordelijkheid moet nemen voor het feit dat we de Minister
hebben opgeroepen om vooral met wet- en regelgeving tegemoet te
komen aan de landbouwpraktijk. Dat was een terechte vraag. Ik zou hem
de vraag willen stellen die ik hem toen ook al stelde: had hij het er met die
motie voor over gehad om het risico te lopen om de derogatie volledig te
verliezen?
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Toen wij in de aanloop naar 6 oktober werden geconfronteerd met de
derogatiebeschikking en met het feit dat het Nationaal Strategisch Plan,
de Nederlandse implementatie van het gemeenschappelijk landbouwbeleid, nog steeds geen stempeltje had en we zagen dat 2023 eraan
kwam, dat voor een boer niet begint op 1 januari 2023 maar al in het
vroege najaar van 2022, moest ik acteren om die regelgeving adequaat te
kunnen implementeren. Ik moest daarbij rekening houden met de
bedrijfspraktijk. Daar komt de motie uit voort waar de heer Van Campen
onder staat. Voordat ik die motie indiende, wisten we al – dat wisten de
heer Van Campen en de heer Boswijk ook – dat de Minister deze motie
niet kon omarmen, maar moest ontraden. Hij heeft de motie ook
ontraden. Desniettegenstaande hebben de heer Van Campen, de heer
Boswijk en ikzelf deze motie niet alleen ondertekend, maar is de motie ook
gesteund, door nota bene vijftien van de twintig fracties in dit huis. Het
was dus een brede lijn.
Dit is een beetje «what if»: «wat als de Europese Commissie ...?» Sorry,
maar ik had op dat moment te dealen met de feitelijkheid dat er pas eind
september een derogatiebeschikking naar ons toe zou komen en dat het
Nederlandse plan om het gemeenschappelijk landbouwbeleid te
implementeren, nog steeds niet was goedgekeurd, ook al was Nederland
bijna de eerste die dat indiende. Ik moest kijken naar de praktijk en de
vraag hoe we het goed ingeregeld konden krijgen. De insteek van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

30

motie was absoluut niet om een loopje te nemen met de regels.
Integendeel. Dat heeft de heer Van Campen ook al gezegd. Deze motie
was ook geen geitenpaadje, zoals sommige collega’s hier zeggen. Dat was
het niet. We wilden de regels die horen bij een derogatiebeschikking
implementeren, met aandacht en oog voor de realiteit.
De voorzitter:
Ik denk dat dit voldoende is toegelicht. Er is een vervolgvraag van de heer
Van Campen.
De heer Van Campen (VVD):
De heer Grinwis beschrijft en omschrijft als geen ander de context
waarbinnen deze motie op dat moment is opgesteld en de reden waarom
mijn fractie met volle overtuiging heeft meegetekend met deze motie.
Maar dat hebben wij nooit gedaan met de intentie om het risico te lopen
dat we de derogatiebeschikking zouden verliezen. Dat was in ieder geval
bij mijn fractie niet het geval. Ik check het nogmaals: gold dat ook voor de
heer Grinwis? Heeft in zijn hoofd gespeeld dat deze motie er mogelijk toe
zou kunnen leiden dat de Europese Commissie zou overgaan tot het
intrekken van de derogatie? Heeft dat op dat moment in zijn hoofd
gespeeld?
De voorzitter:
Dat kan een compact antwoord zijn. Meneer Grinwis, gaat uw gang.
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Op geen enkele wijze. Ik kan me nog herinneren dat collega Bromet in dat
tweeminutendebat naar voren liep om mij te interrumperen. Toen heb ik
het antwoord gegeven: sorry, deze regels komen nu erg laat op de
Nederlandse landbouwsector af. Wij werden allemaal verrast door een
grotere bufferstrook dan aanvankelijk ooit in regels heeft gestaan en aan
ons duidelijk is gemaakt. De inzet was gewoon: hoe harmoniseren we iets
wat in een heel laat stadium naar ons toe komt, naar Nederland toe komt
en naar de Minister toe komt, een Minister die toen nota bene koud twee
dagen Minister was, met de praktijk. That’s it. Niks meer, niks minder.
De voorzitter:
Helder.
De heer Grinwis (ChristenUnie):
En daarom zeg ik nog steeds dat ik het een redelijke inzet vond en ga ik nu
niet zeggen dat wij, als motie-indieners, maar ook niet als Kamer, die hier
met vijftien van de twintig fracties voor heeft gestemd, iets onverantwoords hebben gedaan.
De voorzitter:
Voldoende, denk ik. Mevrouw Vestering, gaat uw gang.
Mevrouw Vestering (PvdD):
Ja, en zo wassen de VVD, de ChristenUnie en waarschijnlijk straks ook
nog het CDA hun handen in onschuld. Ik wil heel graag vragen wat de
ChristenUnie ervan vindt dat we nu twee Ministers hebben op de
portefeuilles Landbouw en Natuur, waarvan de ene Minister zegt «2023 is
het jaar waarin we het gewoon gaan doen» en de andere Minister zegt
«2023 is een overgangsjaar». Je ziet dat deze Minister, Minister Adema,
alle randen van het milieu op gaat zoeken en zelfs over de milieugrenzen
heen gaat. Ik hoor gegniffel naast me, maar dat is wel degelijk het geval.
Dat zou ook kunnen betekenen dat de derogatie nog verder gaat
wegvallen, wat uiteindelijk goed nieuws is voor de natuur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

31

De voorzitter:
Meneer Grinwis, gaat uw gang.
Mevrouw Vestering (PvdD):
Ik wil graag vragen aan de heer Grinwis wat hij vindt van deze stijl van
Minister Adema, of hij op de hoogte was van de brief die half december is
gedeeld met de Minister en wanneer hij deze brief heeft gelezen.
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Dan zal ik eerst maar eens het tweede punt even noemen. Nee, ik was net
zo verrast als iedereen door de interruptie van de heer De Groot die dag.
Dat is eigenlijk in de drukte van ik weet niet hoe veel debatten op die dag
– ik geloof dat ik een stuk of tien tweeminutendebatten had in het totaal –
een beetje langs mij heen gegaan. Pas toen de brief, ik denk deze week,
via de NOS openbaar werd, heb ik ’m tot me genomen, net als volgens
mij alle collega’s hier. Dat is het antwoord op de tweede vraag.
Dan het antwoord op de eerste vraag. Ik ben het gewoon niet eens met de
lezing van collega Vestering. Ik heb vrij omstandig toegelicht waarom de
motie is ingediend zoals zij is ingediend. Laat ik er inhoudelijk even op
ingaan. Ik maak me oprecht zorgen. Niet alleen over de waterkwaliteit en
over de kwaliteit van veel natuurgebieden, maar ook over dat al die
middelvoorschriften leiden tot averechtse effecten. De inspanningen van
ondernemers die bewust aan de slag willen met het verbeteren van
waterkwaliteit worden eigenlijk in de kiem gesmoord. Wat heeft het nog
voor zin om te investeren in sensoren op je drainagepijpjes? Wat heeft het
nog voor zin om met gps-technieken en andere precisielandbouwtechnieken te proberen om je impact op het milieu qua emissies naar de lucht,
naar de bodem en naar het water te verminderen als je iedere keer
generieke voorschriften over je heen krijgt? Ik probeer juist voorlopers te
houden en te stimuleren. Tegelijkertijd moeten wij recht doen aan wat de
Europese Commissie ons opdraagt, want wij staan er slecht op. Dat is niet
alleen structureel al langer het geval omdat wij al langere termijn te veel
emissies hebben naar lucht, water en bodem. In de huidige politieke
context en de samenstelling van de Europese Commissie hebben wij ook
nog wel een uitdaging om de Europese Commissie en de leidslieden
daarvan, de Eurocommissarissen van Milieu en Landbouw, met – hoe zal
ik het zeggen? – inhoudelijke betrokkenheid naar de Nederlandse situatie
te laten kijken.
De voorzitter:
Dat is voldoende toegelicht, denk ik. Mevrouw Bromet.
Mevrouw Vestering (PvdD):
Voorzitter, het was geen antwoord op mijn vraag.
De voorzitter:
Nee, dat klopt.
Mevrouw Vestering (PvdD):
Ik vroeg de heer Grinwis wat hij vond van de stijl van zijn Minister.
De voorzitter:
Hij gaat zelf over zijn antwoorden.
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Even over de stijl van de Minister. Die lijkt mij prima, die lijkt mij straight
en die lijkt me ook helemaal in lijn met het advies. Dat was het eerste dat
deze Minister in ontvangst mocht nemen, het advies van de heer Remkes.
De oproep van de heer Remkes was heel helder: voer het politieke debat
prudent, geef boeren duidelijkheid en ga ook met hen het gesprek aan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

32

Volgens mij is de Minister met alle drie bezig, namelijk met prudent het
debat voeren, met het gesprek aangaan met boeren en daarmee ook met
het komen tot duidelijkheid.
De voorzitter:
Mevrouw Bromet, u had ook nog een vraag. Gaat uw gang.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
We zijn inmiddels drie Ministers van Landbouw van de ChristenUnie
verder en het verhaal is altijd hetzelfde, namelijk: we willen meer dan
Brussel ons toestaat en we gaan het proberen te regelen voor de boeren.
Ook de heer Grinwis is nog steeds heel erg overtuigd van het nut van zijn
eigen motie. Ik zie de VVD er eigenlijk al een beetje op terugkomen omdat
het weer een stap over het randje was, met het risico dat er nog veel
verder ingegrepen gaat worden. De heer Grinwis lijkt er nog steeds heel
erg trots op te zijn dat hij iets heeft willen betekenen voor de landbouw
zelf. Ik stond met mijn collega Esther Ouwehand verbaasd te kijken toen
die motie ingediend werd. Wij dachten namelijk: dit risico is veel te groot
voor de partijen die de derogatie willen hebben. Hoe kan het dan dat hij
dat zelf niet ziet? Is het niet eens tijd om de ogen te openen?
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Daar heb ik ook al verantwoording over afgelegd tijdens dat debat zelf,
nota bene naar aanleiding van een interruptie van mevrouw Bromet, door
te zeggen dat de tijd van geitenpaadjes voorbij is en dat wij ons moeten
gaan houden aan de regels van de Europese Commissie. Dat blijft dus
gewoon staan. Daar heb ik dus absoluut oog voor. Tegelijkertijd heb ik
toen ook het volgende gezegd. Het was toen oktober. Als je naar buiten
kijkt, zie je dat je ergens mee te maken hebt. Het moet wel werkbaar zijn.
Het had geen zin om van bovenaf te zeggen «gij zult dit en gij zult dat»
terwijl het jaar 2023 in de praktijk al begonnen was. Dus lees de motie nog
maar eens goed na. Die behelst niks meer en niks minder dan dat.
Ten tweede kwam er op dat moment, toen de derogatiebeschikking kwam
en het NSP nog niet was goedgekeurd – dat werd even later goedgekeurd – een spanning in het tot dan toe ingezette praktische beleid met die
winterteeltenlijst en de derogatiebeschikking met die bufferstrook. Dat
harmonieerde niet helemaal meer. De Minister heeft toen dus besloten
om al die ingezette beleidssporen te hernemen. Bovendien kost het met
voorhang- en nahangprocedures en weet ik wat allemaal ook de nodige
doorlooptijd. Hij zei: dan ga ik zorgen voor een coherente implementatie
van zowel de derogatiebeschikking als het NSP. Dat vind ik nog steeds een
begrijpelijke lijn. De enige vraag die ik heb, is: hoe kan het nou dat dat in
de afstemming met de Europese Commissie niet zo is gelopen dat die dat
ook een logische lijn vond?
De voorzitter:
Voldoende, denk ik. U had nog een vraag, mevrouw Beckerman? Gaat uw
gang.
Mevrouw Beckerman (SP):
Ja, met enige twijfel. Ik vind de argumentatie van de heer Grinwis
eigenlijk helemaal niet zo onlogisch, maar ik worstel met het volgende. De
Partij voor de Dieren gaf volgens mij in juli bij de schriftelijke inbreng al
aan dat je zaken niet wil afwentelen op individuele boeren. Tegelijkertijd
zal je altijd in die situatie blijven komen zolang je niet komt met een
alternatief of een perspectief, als dat geen verboden woord is. Is de heer
Grinwis het niet met mij eens dat dat juist een onmogelijke combinatie is,
ook in die brieven van gisteren? Je ziet dat er aan de ene kant een excuus
aan de Kamer en de sector moet worden aangeboden, en dat er aan de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

33

andere kant ook weer vertraging wordt gemeld bij het uitwerken van zo’n
alternatief. Wat is het oordeel van de ChristenUnie daarover?
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Op deze vraag zit ik even te kauwen, maar ik moet natuurlijk wel gelijk
reageren.
De voorzitter:
Er zit weinig anders op.
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Ik wil daarop zeggen dat de samenloop van allerlei brieven en de hele
situatie met de brievenschrijverij natuurlijk geen best beeld geeft; dat zien
we allemaal. Ik vind het gewoon enorm balen wat dat eventueel weer doet
met het vertrouwen in de overheid bij bijvoorbeeld boeren. Dat vind ik
enorm balen. Tegelijkertijd weet ik dat deze Minister nu, als hij niet hier zit,
gesprekken voert in het kader van een landbouwakkoord om tot een
gezamenlijk perspectief en een gezamenlijke toekomst te komen. Er is
namelijk toekomst voor de landbouw in Nederland. Ik heb het wel vaker
over MINAS gehad, waarbij je ondernemers prikkelt om zich niet alleen te
richten op de input, maar juist op de balans tussen input en output en het
realiseren van zo min mogelijk emissies naar water, bodem en lucht. Maar
ik zie ook dat de Nederlandse traditie op gespannen voet staat met de
middelvoorschriften van Brussel. Het is best wel zoeken naar een goede
implementatie en het maximaal prikkelen van ondernemerschap, waarbij
je in totaal zorgt voor houdbare landbouw, ook in de wetenschap dat het
inkomen en de omzet van een boer gemiddeld genomen voor 80%
worden bepaald door de markt. Maar als ik dit nu helemaal ga uitwerken,
dan gaan we echt naar een uitgebreid landbouwdebat.
De voorzitter:
Dat is nu geenszins de bedoeling.
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Dat debat voer ik graag met collega Beckerman, maar dat kan misschien
beter op een ander moment.
De voorzitter:
Mevrouw Beckerman, een vervolgvraag. Gaat uw gang.
Mevrouw Beckerman (SP):
Daarom zijn we blij dat het uitstel waar Minister van der Wal om heeft
gevraagd, er niet is gekomen. Ik snap heel goed dat de heer Grinwis zegt:
dit is geen fraai beeld; het is balen. Mijn zorg gaat over wat er gebeurt als
we niet snel komen tot een alternatief en we geen landbouwakkoord
hebben. Er zijn nog steeds geen doelen, ook niet voor de industrie en ook
niet voor mobiliteit; ook daar wordt al vertraging gemeld. Als de heer
Grinwis zegt dat je niet half oktober met iets aan kan komen omdat het
nieuwe jaar dan alweer is begonnen en dat we hebben afgesproken dat
we 1 juli halen – maar daar wordt nu al vertraging gemeld – kom je toch
weer in de situatie dat ook volgend jaar er geen fraai beeld ontstaat en dat
je dan weer heel erg kan balen? Zo modderen we toch door?
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Ik snap dit beeld, maar we moeten niet appels met peren vergelijken. Een
derogatiebeschikking en NSP gaan over heel concrete spelregels waar je
je aan moet houden de komende jaren. Het NPLG en de plannen die de
provincies 1 juli moeten inleveren, moeten uiteindelijk worden geïmplementeerd et cetera, et cetera. Dat heeft een doorlooptijd tot het eind van
dit decennium, dus dat zijn wel twee verschillende grootheden. Een paar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

34

weken uitstel in deze brieven levert niet gelijk enorme spanning op met
betrekking tot de realisatie van het hele NPLG voor zowel landbouw als
stikstof als waterkwaliteitsherstel. Dat wil ik dus nog wel even nuanceren.
Tegelijkertijd roep ik de Minister wel op om vaart te maken en om te
zorgen voor een echt evenredige aanpak, zodat niet alleen de landbouw
NH3, ammoniak, moet reduceren, maar dat ook andere sectoren die vrolijk
NOx uitstoten, aan de bak moeten. Dat gaat van luchtvaart, mobiliteit tot
industrie.
De voorzitter:
De heer Grinwis vervolgt zijn betoog. Of was u al klaar? Het kan zijn dat u
het al verwerkt hebt in uw antwoord op de interrupties.
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Ja, best wel wat eerlijk gezegd ...
De voorzitter:
Dat mag u overslaan.
De heer Grinwis (ChristenUnie):
... en u heeft al lang genoeg naar mij geluisterd.
Om het even een beetje plat te slaan: de focus ligt nu enorm op bufferstroken, maar we moeten ook echt zorgvuldig aan de slag met de
verschillende lijsten, die ook samenhangen met de derogatiebeschikking
en met het zevende actieprogramma Nitraatrichtlijn en het addendum.
Daarbij wil ik ook even aandacht vragen voor het volgende. Laten we te
midden van alle aandacht voor middelvoorschriften het oog op de bal
houden en op de lange termijn, want we moeten ons ook echt richten op
die gebieden en op die gewassen die risico’s lopen op meer uitspoeling.
Dan heb ik het bijvoorbeeld over groenteteelt op zandgrond. Zou je daar
nu niet aan de slag moeten met een pilot? Ik wil namelijk geen streep
zetten door de groenteteelt, maar we moeten wel de uitspoeling verminderen.
Nog zo’n dingetje zijn bijvoorbeeld consumptieaardappelen. Het lijkt mij
verstandig als die op de winterlijst komen, maar, zoals ik al eerder heb
betoogd, dan moet niet McDonald’s blijven vragen om een aardappelras
met een grote stikstofbelasting. Ik roep de Minister ertoe op om,
misschien ook in het kader van het landbouwakkoord en de ketenaanpak,
de hele keten mee te laten doen om te komen tot gewaskeuzes die
uiteindelijk minder belasting hebben op het milieu, maar waarbij de boer
wel op een goede manier deze groenten en aardappels kan blijven telen.
Dat is denk ik een beetje het slot van mijn bijdrage voor nu.
De voorzitter:
Dank u zeer. Dan is nu het woord aan de heer Boswijk. Hij spreekt namens
het CDA. Gaat uw gang.
De heer Boswijk (CDA):
Dank, voorzitter. Hoewel ik nog niet aan het woord ben geweest is mijn
naam, of in ieder geval die van mijn partij, al een aantal keren gevallen.
Dat gebeurde vaak in de vorm van: we negeren het probleem en we zien
niet dat we een grote opgave hebben. Laat me helder zijn: we hebben een
hele grote opgave op het gebied van klimaat, op het gebied van biodiversiteit en de waterkwaliteit. Daar loopt het CDA ook niet voor weg. We
hebben echter ook een grote opgave als het gaat om het houden van
vertrouwen in de politiek.
Voorzitter. Daarom ben ik ook altijd heel erg kritisch geweest op het
beleid, in het bijzonder op het derogatiebeleid dat voor ons ligt. Dat is om
een aantal redenen zo. Ik vind het bizar dat wij in de Europese Unie één
norm hebben – daar willen we in ieder geval naartoe werken – voor mest.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

35

Ik zal een voorbeeld noemen, dat enigszins plastisch is. Als ik een drol
neerleg in de woestijn in Spanje, weet ik in ieder geval één ding zeker: die
ligt er volgend jaar nog steeds. Leg ik die drol neer in het Groene Hart,
dan vind ik ’m over drie dagen niet meer terug.
Voorzitter. Het mestbeleid zou eigenlijk veel meer moeten gaan over de
bodem: wat heeft de bodem nodig? Dat is één punt van kritiek. Het
tweede is dat dit allemaal over de waterkwaliteit gaat. En dat snap ik, want
die staat onder druk. Maar juist bij derogatiebedrijven is de waterkwaliteit
goed, zeker bij bedrijven op veen en op kleigrond. Wat gaat het resultaat
zijn van dit beleid? We gaan zo meteen heel veel dierlijke mest afvoeren.
We dwingen boeren om kunstmest aan te voeren. Dat is het tegenovergestelde van de kringloopgedachte waar we naartoe willen.
Voorzitter. Waarom hebben wij deze motie ingediend? Omdat de
beschikking uit Brussel vrij laat kwam. Veel akkerbouwers die onze
gewassen telen voor bijvoorbeeld onze havermelk – dat zeg ik tegen mijn
linkse vrienden – hadden hun producten al in de grond zitten. Als wij de
bedrijven mee willen nemen in de transitie, die nodig is – daar loop ik echt
niet voor weg – dan lijkt het mij niet verstandig om die dan te dwingen om
bijvoorbeeld de gewassen opnieuw om te ploegen. Daarom hebben wij
gevraagd, met de wijsheid van toen: is het niet verstandig om oog te
houden voor de weerbarstige boerenpraktijk? Moeten we niet kijken of er
maatwerk mogelijk is, door bijvoorbeeld met een overgangsjaar te
komen? Die motie hebben wij ingediend. Die is ontraden door de Minister.
Uiteindelijk is die wel aangenomen met een grote meerderheid van zowel
links als rechts. Daar ben ik ook blij mee. Tegelijkertijd voel ik me daarom
ook verantwoordelijk voor wat er nu is gebeurd.
Voorzitter. Toch heb ik een aantal vragen aan de Minister. Allereerst, wat
gaat de Minister doen om de pijn bij de boeren te verzachten? Ten tweede,
kan de Minister ons wat explicieter meenemen in wat er is gebeurd vanaf
19 december? Het volgende is al een aantal keer genoemd. Op
19 december kwam die brief. Op 20 december hadden wij een debat. Een
collega wist heel goede vragen te stellen. Pas een aantal weken later
kregen wij hiervan te horen. Kan de Minister ons meenemen in wat er
precies is gebeurd? Kan de Minister ons meenemen in hoe spannend het
is geweest en hoe spannend het misschien op dit moment nog is, in het
vraagstuk rondom behoud van de derogatie?
Voorzitter. Ik ben benieuwd naar het volgende. Dat is voor het CDA
overigens geen optie, maar ik ben toch wel benieuwd. Stel, we zeggen:
joh, leuk gedacht Brussel, maar wij negeren dit en gaan gewoon door. Wat
zijn dan de gevolgen? Wat hangt Nederland dan boven het hoofd?
Voorzitter, ten slotte. Collega Grinwis heeft al naar een aantal dingen
gevraagd. Hij vroeg onder andere naar de lijsten. Ik heb nog een aanvullende vraag. Veel boeren doen aan slootbeheer. De natuurdiversiteit en de
biodiversiteit in slootkanten is enorm. Heel veel boeren zijn echt al
tientallen jaren daarmee bezig. Dat doen ze met heel veel enthousiasme.
Die willen dat ook heel graag blijven doen. Alleen, doordat de bufferstroken nu wettelijk verplicht worden, mag dat niet meer worden
gesubsidieerd. Ik ben toch wel heel erg bang dat – in Brussel proberen ze
ons een bepaalde richting op te krijgen – misschien juist het averechtse
gaat gebeuren, dus dat de financiering voor de natuur in de slootkanten
zo meteen gaat verdwijnen. Daar is een motie over ingediend. Die heb ik
vorig jaar ergens ingediend. Ik ben heel benieuwd hoe het daarmee staat.
Ik ben namelijk bang dat zo meteen heel veel boeren denken: zoek het
maar uit; we doen helemaal niets meer. Daardoor zal de biodiversiteit
zelfs afnemen.
Dank u wel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

36

De voorzitter:
Dank voor uw inbreng. Dan wil ik collega De Groot vragen om het
voorzitterschap even over te nemen, zodat ik in mijn SGP-hoedanigheid
mijn inbreng kan leveren.
Voorzitter: Tjeerd de Groot
De voorzitter:
Dan geef ik het woord aan de heer Bisschop namens de SGP.
De heer Bisschop (SGP):
Dank. Veel interrupties verwacht ik niet, want ik heb het lijstje met
interrupties naast me liggen, en bijna iedereen heeft alle interrupties al
benut.
Voorzitter. Wat moet je als ondernemer met dit jojobeleid? Zo win je dus
geen vertrouwen. Ik kijk zowel naar de Minister als naar Brussel. De
derogatiebeschikking is op zichzelf helder: per 1 januari 2023 komt er een
bemestingsverbod op 3 meter brede bufferstroken. Mijn vraag aan de
Minister is: op basis waarvan heeft hij de inschatting gemaakt dat een jaar
uitstel mogelijk zou zijn, hoe wijs en verstandig dat op zich ook is vanuit
de agrarische bedrijfsvoering gezien? Dat heeft hij op 2 december met de
Kamer gedeeld. De brief van de Eurocommissaris van 19 december was
vervolgens glashelder. In de brief van 23 december – daarin geeft de
Minister een reactie op de brief van de Eurocommissaris – schrijft de
Minister aan Sinkevicius dat hij actie onderneemt door «fully implement»
de verplichtingen voor onder meer de bufferstroken. Waarom wordt dan
pas op 20 januari duidelijkheid richting de sector en de Kamer gegeven?
Zorgt de Minister ervoor dat de bufferstroken wel mee mogen blijven
tellen voor de plaatsingsruimte? Anders, zorgt de Minister ervoor dat de
beperking van de ammoniakemissie die de maatregel oplevert, gebruikt
kan worden voor de redding van PAS-knelgevallen?
Voorzitter. De Europese Commissie moet ook naar zichzelf kijken. Ik sluit
mij graag aan bij de open brief van de boer, die al geciteerd is door BBB.
Ik sluit mij ook graag aan bij de volstrekt onlogische mestnorm, waar het
CDA over gesproken heeft, en bij de onlogische aannames die daaronder
zitten. Ik sluit mij graag aan bij de kritiek op de termijnen van beschikkingen en besluiten vanuit de EU, die niet sporen met de agrarische
bedrijfsvoering. Een ander punt van kritiek waarop de EU eens goed in de
spiegel moet kijken, is het feit dat de derogatie, zo is aangetoond, eerder
zorgt voor verslechtering dan voor verbetering van de waterkwaliteit. Ook
dat is al toegelicht. Brussel haalt onze boeren het vel over de neus, maar
is zelf onnavolgbaar. Ze gebruikt – daar wil ik de Minister graag op
attenderen – de derogatiebeschikking die bedoeld is voor deelnemende
derogatieboeren als een oneigenlijk drukmiddel om het hele Nederlandse
mestbeleid tot achter de komma voor te schrijven. Graag een reactie van
de Minister daarop. Hoelang accepteren we dat? Waarom zouden we dit
accepteren? Want dit is niet conform de afspraken. Waar is het oog van
Brussel voor de boer, de boerin, hun kinderen en hun bedrijven, die deze
stapeling van regels en wijzigingen maar moeten zien bij te benen? Het
wordt tijd dat ook Brussel de oprechte wanhoop in de ogen van redelijke
mensen eens ziet.
Voor 1 oktober moeten op zand- en lössgronden vanggewassen worden
ingezaaid, behalve bij wintergewassen. Van groot belang is een op de
praktijk geënte lijst met wintergewassen. Vanuit de praktijk zijn daarvoor
suggesties gedaan. Ik sluit me aan bij de collega’s die dit punt ter sprake
hebben gebracht. Is de intentie van de Minister om deze zo veel mogelijk
over te nemen?
Verder maak ik me zorgen over de Richtlijn industriële emissies. Laten we
de melkveehouderij hier alsjeblieft zo veel mogelijk buiten houden. Er

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

37

hoort geen industriële benadering bij koeien in de wei. Is de Minister
bereid zich daarvoor in te zetten?
Ik noem hier ook de natuurherstelverordening en met name het verslechteringsverbod buiten Natura 2000-gebieden. Hoe gaat de Minister een
stikstofcrisis 2.0 voorkomen?
Er moet mij nog even één ding van het hart. Ik heb allerlei data van
brieven, reacties en reactietermijnen eens op een rijtje gezet en dan valt
de snelheid waarmee de maatregelen vanuit Brussel over Nederland
worden uitgestort echt op. We zeiden: ja, jongens, we hebben hier niet
helemaal grip op, maar we zien dat hier achter de schermen smerige
spelletjes gespeeld worden. Verder kan ik het op dit moment even niet
concreet maken, maar het zaakje stinkt.
Voorzitter. Dank u zeer.
De voorzitter:
Dat is in dit dossier niet verwonderlijk. Ik geef u het voorzitterschap terug.
Voorzitter: Bisschop
De voorzitter:
Dank dat het zo herkenbaar overkomt. Voorzitter. Ik zeg «voorzitter», maar
dat zou betekenen dat ik een gesprek met mijzelf begin. Ik peil even
hoeveel tijd de Minister nodig heeft. Dat is twintig minuten. Dan zien we
elkaar hier om 16.15 uur weer terug.
De vergadering wordt van 15.56 uur tot 16.16 uur geschorst.
De voorzitter:
Ik heropen deze vergadering van de commissie LNV en heet u opnieuw
welkom. Ik wil even met de commissie overleggen. De planning is officieel
tot 18.00 uur. Over de termijn van de zijde van de Kamer hebben wij 1 uur
en 55 minuten gedaan. Er zijn heel wat vragen gesteld. Wij komen in de
knel met de tweede termijn. Dat is te voorzien. We moeten onszelf
beperken tot een beperkt aantal interrupties willen we rond 18.00 uur
kunnen afronden. Het komt niet helemaal op de laatste minuut aan, maar
het is wel een richtlijn die we een beetje in de gaten moeten houden.
Mijn voorstel is om het aantal interrupties te beperken tot drie. We
moeten dan ook vermijden – veel vragen zijn natuurlijk door meerdere
fracties gesteld – dat een vraag op een andere manier geformuleerd
opnieuw wordt gesteld. Daarin moeten we onszelf een stukje discipline
opleggen. Daarna moeten we even kijken hoe we dat met die tweede
termijn gaan doen. Het kan zijn dat daar niet zozeer behoefte aan is en dat
kan worden volstaan met het tweeminutendebat, dat dus morgen gepland
is, met een kort statement en een motie desgewenst. Het zou op die
manier afgerond kunnen worden. Het is een beetje duwen en trekken om
het een beetje in fatsoen te houden. Zullen we het zo doen: drie vragen
van de zijde van de Kamer aan de Minister?
De heer Kops (PVV):
Drie is natuurlijk wel weinig, voorzitter.
De voorzitter:
Eens. Wat mij wel opviel in de eerste ronde – ik maak me daar zelf ook
schuldig aan – is dat de reacties op interrupties en de interrupties zelf veel
tijd in beslag nemen. Als je dat in één zin doet en je krijgt, bam, in één zin
antwoord, dan zie ik vanzelf aan de klok wel of het iets ruimer kan. Dan
hebben we een beetje een richtlijn. Houd het compact, zou ik zeggen.
Mevrouw Vestering?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

38

Mevrouw Vestering (PvdD):
Voorzitter, zou u er dan op willen toezien dat de vragen worden beantwoord? Dat maakt het wat makkelijker.
De voorzitter:
Ja. Alleen is het klassieke antwoord, mevrouw Vestering, dat de collega
zelf over zijn antwoord gaat. Ik kan niet zeggen: ja, maar dit antwoord is
niet goed. Diep in mijn hart wil ik dat wel graag, want ik ben een oude
schoolmeester. Maar helaas, in deze rol past me dat niet. Dus ik houd me
in. Mevrouw Bromet.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Jammer, maar ik heb begrip voor de situatie. We zitten ermee. Ik doe dan
via u een oproep aan de Minister om kort en bondig te antwoorden en om
zijn best te doen om onze vragen te beantwoorden. Want we hebben er
niks aan, van beide kanten niet, als we morgen in het tweeminutendebat
met een onbevredigd gevoel staan.
De voorzitter:
Ik kan merken dat u vaker voorzitter bent, want dit is wel een oproep die
wij op het bordje van de Minister leggen. Daar zal hij ongetwijfeld zijn
bijdrage aan willen leveren. Dank. Dan gaan we het zo proberen en maken
we rond een uur of zes de balans op: zijn we erin geslaagd om het een
beetje te doen zoals we afgesproken hadden? Het woord is aan de
Minister. Gaat uw gang.
Minister Adema:
Dank u wel, voorzitter. Ik had een lange inleiding waarin een heleboel
voorbijkwam. Ik probeer die nu even te comprimeren. Dus als ik af en toe
even wat stotter, komt dat doordat ik doorspring in de tekst. Dat geeft ook
een vorm van stotteren. Vandaar.
Het is goed dat het belangrijkste punt in dit debat over de Landbouw- en
Visserijraad de derogatie is. Ik begrijp dat heel goed. Ik vind het echt
ontzettend vervelend dat ik het implementatiepad van de bufferstroken en
de vanggewassen moet versnellen ten opzichte van de brief van
2 december. Ik betreur vooral de onduidelijkheid die dat op het boerenerf
met zich meebrengt. Dit komt op heel veel boerenerven binnen naast de al
geldende voorwaarden van de derogatiebeschikking, die sowieso al voor
de boeren een enorme vraag waren en veel vragen opriepen. Daarnaast
heb ik naar aanleiding van het debat van 20 december de Kamer niet
geïnformeerd over een nieuw signaal vanuit Brussel, dat in principe, als ik
die kennis op 20 december had gehad, een ander antwoord op de vragen
van de heer De Groot had opgeleverd. Ik had dat na het debat van
20 december alsnog even aan de Kamer moeten melden. Ik ga straks in op
de inhoud, technisch gezien. Voor beide zaken, voor de informatie aan de
Kamer, maar vooral aan alle boerengezinnen, bied ik mijn excuses
vandaag aan.
Voorzitter. Voordat ik verderga, wil ik nog iets zeggen. Er wordt in dit
debat, en ik hoor het ook buiten, veel gesproken over de relatie tussen de
ambtelijke organisatie en de Minister. Ik heb in mijn schriftelijke brieven
een feitelijke weergave gegeven van hoe dingen gelopen zijn. Maar laat ik
over één ding volstrekt helder zijn. Voor wat er gebeurt op het ministerie
draagt deze Minister, en alleen deze Minister, de volledige verantwoordelijkheid. Alleen ik wil daarop aanspreekbaar zijn, en niemand anders. Een
debat in dit huis over ambtenaren vind ik dan ook buitengewoon
ongemakkelijk en eigenlijk niet gepast. U spreekt de Minister aan. Ik ben
voor alles verantwoordelijk.
Als het gaat om de implementatie van de derogatiebeschikking heb ik
gezocht naar een balans tussen enerzijds het juridisch kader van de
beschikking en anderzijds de agrarische bedrijfspraktijk, om op die manier

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

39

een goede implementatie mogelijk te maken. Ik heb daarbij gekozen voor
twee lijnen. Ten eerste de lijn van de agrarische bedrijfspraktijk en
daarnaast, zoals ook in de brief van 28 september al is gemeld, de lijn om
het zevende actieprogramma Nitraatrichtlijn, het GLB en de derogatiebeschikking op elkaar te laten aansluiten, waardoor het voor boeren
eenvoudiger zou zijn. Dat is ook aansluiten bij de agrarische bedrijfspraktijk. De derogatiebeschikking is op 30 september vastgesteld. We
spreken nu over bufferstroken en over vanggewassen vanuit het zevende
actieprogramma Nitraatrichtlijn. Maar die beschikking bevat meer dan
alleen de bufferstroken. Er zit een afbouwpad in en dat wordt gewoon
geïmplementeerd. Er zit een aanwijzing nitraatverontreinigde gebieden in
en die wordt gewoon geïmplementeerd. Daarin volgen we volledig de
beschikking van de Commissie.
Die regelgeving is natuurlijk in een vergevorderd stadium. Dat loopt
allemaal. U hebt dat ook kunnen zien in de brief. Er is vanuit de derogatiebeschikking één punt waarop de discussie zich toespitst en dat is het punt
van de bufferstroken. De andere punten van de derogatiebeschikking
worden gewoon volgens beschikking geïmplementeerd. Ik zie af en toe
het beeld ontstaan, ook in de media, dat deze Minister de hele derogatiebeschikking niet implementeert, maar uitstelt. Dat is dus niet aan de orde.
Van een onderdeel van de derogatiebeschikking, namelijk de bufferstroken, was het voorstel om het later te implementeren, juist ook
vanwege de aansluiting bij de agrarische praktijk.
De voorzitter:
Moment. Een vraag van de heer Kops.
De heer Kops (PVV):
Ik heb een hele concrete vraag. In de brief van 2 december schrijft de
Minister zelf: «De beschikking is bindend. Er is dus geen uitzondering
mogelijk op de verplichting tot de aanleg van bufferstroken per 1 januari
2023.» Dat schrijft hij zelf. Hoe kan het dan dat hij tegen de Kamer, tegen
de boeren en iedereen in het land zegt: we doen het per 2024?
Minister Adema:
Is het goed dat ik daar in mijn verhaal verder op terugkom? Dat komt
namelijk nog aan de orde.
De voorzitter:
Ook mevrouw Bromet had een vraag. Gaat u gang.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Allereerst vind ik het goed dat de Minister zegt dat hij alleen verantwoordelijk is. Ik vind het goed om eventjes het punt te maken, misschien wel
namens meerdere collega’s, dat het inderdaad nooit gaat over de
ambtenaren, maar over de Minister die verantwoordelijk is. Maar daar
gaat mijn vraag niet over.
Mijn vraag gaat eigenlijk over twee dingen. Ten eerste hoor ik de Minister
zeggen dat hij zijn excuses wil maken aan de boerengezinnen. Maar ik zou
eigenlijk ook excuses van de Minister aan de Kamer willen. Misschien kan
hij dat nog iets duidelijker zeggen. Ten tweede heb ik een vraag over de
balans die gezocht wordt tussen de beschikking en de bedrijfspraktijk. Is
dat nou niet een geitenpaadje? Is een beschikking niet gewoon een
beschikking? Moet je niet gewoon doen wat daarin staat?
Minister Adema:
U refereert naar mijn excuses. Misschien heb ik het niet helemaal goed
geformuleerd. Wat ik gezegd heb, is: ik had na het debat van 20 december
aan de Kamer een signaal moeten afgeven, namelijk dat de zorgen groter
zijn dan ze in het debat van 20 december zijn gemeld. Dat is nog wat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

40

anders dan de brief versturen, maar daar kunnen we het straks over
hebben. Dat had ik moeten corrigeren na het debat van 20 december.
Daarnaast zie ik de onrust ontstaan bij de boeren, ik zie de onzekerheid,
het weer verder wegzakkende vertrouwen van de boeren in de overheid.
Ik heb gezegd dat ik daarvoor de Kamer en ook vooral de boeren excuses
aanbied.
De voorzitter:
Helder. Sorry, er was nog een tweede vraag. Misschien moet die nog even
worden benoemd.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
De balans tussen de bedrijfspraktijk en de beschikking.
Minister Adema:
Er ligt een beschikking. We hebben overigens ook al in de brief van
28 september aangegeven dat we die harmonisatie van die drie lijnen
wilden gebruiken en ook rekening wilden houden met de agrarische
bedrijfspraktijk. Daar is later in het debat van 6 oktober een motie
achteraan gekomen van het lid Grinwis, die ook nadrukkelijk aandacht
vraagt voor die agrarische bedrijfspraktijk. Die motie heb ik overigens
ontraden, maar uiteindelijk lag er dus een uitspraak van de Kamer: wij
willen dat er gekeken wordt naar de agrarische bedrijfspraktijk. Toen heb
ik dus gezocht naar die balans tussen aan de ene kant de implementatie
van de derogatiebeschikking ... Overigens is het zo – laat dat beeld ook
helder zijn – dat alle elementen van de derogatiebeschikking natuurlijk
helemaal geïmplementeerd worden. Het is niet zo dat we een deel van de
beschikking wel implementeren en dat we het andere deel gewoon niet
gaan implementeren. Dat is niet aan de orde. De hele beschikking wordt
geïmplementeerd. Alleen houden we in één deel van de beschikking, de al
door mij genoemde bufferstroken, rekening met de agrarische bedrijfspraktijk. We proberen of we daar wat ruimte kunnen krijgen om de boeren
op het boerenerf tegemoet te komen. Dat is een afweging die is gemaakt.
Met de kennis van nu weten we – dat heb ik ook in de brief van vrijdag
20 januari gemeld – dat de door mij gemaakte inschatting niet houdbaar
is. Dat heeft er dus ook voor gezorgd dat we op een andere manier
moesten gaan handelen, maar daar kom ik straks op terug als we door de
tijdlijn heen gaan. Maar mij is gebleken – dat heb ik ook gezegd – dat de
inschatting die ik heb gemaakt om die balans en dat evenwicht te zoeken,
niet houdbaar is.
De voorzitter:
Dat geeft nog aanleiding tot een vervolgvraag van mevrouw Bromet.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Ik lees in de brief die de Minister gisteren heeft gestuurd dat hij de situatie
betreurt. Ik hoor hem ook zeggen dat hij zich excuseert voor de onrust die
ontstaan is, maar ik zou graag excuses willen hebben voor het niet
informeren van de Kamer; misschien komen die later in het betoog van de
Minister. Dat is immers iets waar wij heel veel belang aan hechten en
waar het debat ook over gaat. Ik heb nog niet heel overtuigend gehoord
dat de Minister vindt dat hij daar zelf een rol in heeft gehad.
Minister Adema:
Sorry, mevrouw Bromet, ik heb net heel nadrukkelijk gezegd dat er twee
elementen in de excuses zijn. Ten eerste zijn er excuses aan de Kamer ten
aanzien van het niet terugkomen op het debat van 20 december. Het
signaal dat ik vanuit Brussel had gekregen, was eigenlijk een correctie op
mijn bijdrage in het debat van 20 december. Ik had moeten melden ... Mijn
uitspraken in het debat van 20 december hadden genuanceerd of eigenlijk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

41

aangescherpt moeten worden met: er zijn grotere zorgen naar aanleiding
van het signaal uit Brussel. Ik had dat na het Kamerdebat aan de Kamer
moeten melden. Dat is niet gebeurd. Daarvoor mijn excuses. Daarnaast
gaat het ook om al die boerengezinnen die zorgen, onrust en onzekerheid
hebben en waarbij het vertrouwen in de overheid misschien weer verder
daalt. Ik ben me daar zeer van bewust. Ik praat veel met boeren. U kunt
zich voorstellen dat ik ook de afgelopen dagen veel met boeren heb
gesproken. Ook hun wil ik vooral excuses aanbieden. Nu heb ik het wat
breder gezegd, maar volgens mij was dat in principe wat ik zojuist heb
gezegd.
De voorzitter:
Ik zou het op prijs stellen als uw microfoon even uitgaat als ik een van de
collega’s het woord geef, want dan komt die ook een keer op het scherm.
Mevrouw Vestering (PvdD):
Deze Minister heeft stapels, stapels onuitgevoerde moties liggen en zelfs
wetswijzigingen die de Minister niet uitvoert. Die proberen de landbouw
allemaal in een groenere, duurzamere richting te duwen. We hebben ook
al gemerkt, ook met de uitspraken van de rechter, dat we continu met de
neus tegen de muur aanlopen met de oude politiek die we hier kennen. De
Minister heeft in het begin van zijn periode, nog heel kort geleden, gezegd
dat er volgens hem een te grote focus is op boeren. Maar nu zien we
eigenlijk weer hetzelfde verhaaltje als eerder bij alle andere ChristenUnieMinisters van LNV en andere Ministers van LNV, namelijk oude politiek die
ons continu opnieuw in dezelfde problemen brengt. Herkent de Minister
deze situatie? Kan hij misschien reflecteren op de continue behoefte van
de Ministers van LNV om de agro-industrie te dienen in plaats van het
milieu, het dier, de natuur en onze samenleving?
Minister Adema:
In het feitenrelaas ziet u een bezoek aan de Europese Commissie op
29 november. Tijdens dat bezoek aan de Europese Commissie heeft het
kabinet duidelijk gemaakt welke grote maatregelen er worden genomen.
Zoals u weet, hebben we op 25 november het brievenpakket gehad. Dat
betrof de aanpak van de piekbelasters, de stikstof enzovoorts. Ook de brief
om bodem en water sturend te maken, was een heel belangrijke brief. Op
29 november is dat ook nadrukkelijk aan de orde geweest in de Europese
Commissie om duidelijk te maken dat het ons menens is. Het is niet voor
niks dat het hele brievenpakket naar buiten is gebracht. Het is ons menens
met de grote opgave die we hebben. Daar gaan we ook voluit verder mee
aan de slag. In die zin sta ik volledig achter die doelstellingen.
Als ik in zalen bij boeren zit en we het hierover hebben, dan ben ik
volstrekt helder over de doelstellingen en de grote opgave waar we voor
staan. Maar ik vind het ook belangrijk om te kijken hoe je ervoor kunt
zorgen dat de agrarische sector kan worden meegenomen in allerlei
nieuwe ontwikkelingen en hoe de agrarische sector ook een perspectief
kan worden geboden. U weet dat ik met de agrarische sector om de tafel
zit voor het landbouwakkoord. Ik vind het belangrijk dat als we met
nieuwe regels komen, we toch kijken hoe die op een praktische manier
kunnen worden ingepast in de agrarische bedrijfspraktijk. Dat neemt niet
weg dat wij – en dat geldt ook voor deze Minister – volledig staan voor de
doelstellingen en voor de aanpak van de grote opgave waarvoor we
staan. Daar kan geen misverstand over bestaan.
De heer Thijssen (PvdA):
Ik denk dat het goed is dat de Minister nog wat explicieter was over welke
excuses hij nou precies bedoelde, zowel richting de boeren als richting de
Tweede Kamer. Ik heb nog gevraagd hoe dit nou heeft kunnen gebeuren.
De Minister ontvangt de brief. Die heeft hij blijkbaar niet gelezen. Dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

42

hebben we kunnen lezen in de brief van de Minister aan ons. Daarnaast
leest hij de brief wel, maar horen wij niks. Hoe is dat nou precies gegaan
bij de Minister toen hij die brief las? Dacht hij: het zal wel meevallen? Of
dacht hij: hopelijk komen ze er niet achter? Dat kan helpen bij de ...
De voorzitter:
De verwerking.
De heer Thijssen (PvdA):
Ik wilde zeggen: bij de afweging die we allemaal moeten maken. Maar bij
de verwerking. Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Ik vermoed dat dit verderop in het verhaal van de Minister aan de orde
komt. Maar dat is aan de Minister.
Minister Adema:
Ik ga even terug in de tijd en kom er dan vanzelf aan toe. Het lijkt mij
verstandig om het een beetje chronologisch te behandelen. We hebben
dus op 29 november een bezoek gebracht aan de Europese Commissie.
Daarin hebben we gesproken over het brievenpakket van 25 november.
We hebben toen ook op hoofdlijnen gemeld waarin we gaan afwijken van
de derogatiebeschikking. We hebben daar gezegd: wij willen dat deel van
de derogatiebeschikking implementeren volgens onze democratische
processen. Wij wilden het Activiteitenbesluit milieubeheer aanpassen om
daarin het zevende actieprogramma GLB en de derogatiebeschikking te
harmoniseren. Dat is een lange procedure. Dat duurt tien maanden, met
voorhang, nahang, een advies van de Raad van State enzovoorts. Dus dat
zou vertraging geven bij de implementatie van deze richtlijn rondom de
bufferstrook. Wij hebben vanzelfsprekend niet zo expliciet die maanden
genoemd, maar we hebben wel op hoofdlijnen gezegd: het democratische
proces dat wij dienen te doorlopen om het geïmplementeerd te krijgen,
betekent dat wij extra tijd nodig hebben om dit deel van de derogatiebeschikking te implementeren. Dat is op 29 november aan de Commissie
gemeld. Het is daar ook nog over de vanggewassen gegaan, maar dat
heeft niets met de derogatiebeschikking te maken.
Vervolgens is daar vanuit de Commissie geen reactie op gekomen. Dat
hoeft overigens ook niet. Wij hebben ze geïnformeerd. Ik begrijp heel
goed dat u als Kamer eigenlijk zou willen dat een Europese Commissie
zegt: jongens, dit is goed zo; ga hier maar mee verder. Dat gaat de
Europese Commissie niet zeggen. Je informeert ze, ze zijn op de hoogte
en vervolgens ga je door met de dingen waar je mee bezig bent. In dit
geval heeft dat op 2 december geleid tot een brief. Dat is de 2 decemberbrief. Wij kregen op basis van die 2 decemberbrief een ambtelijke reactie:
wij willen hierover met jullie in gesprek, want wij hebben hier zorgen over.
Vervolgens is er een gesprek geweest op ambtelijk niveau met de
Europese Commissie, waarin de zorgen zijn gedeeld. Die zorgen waren er.
Ik heb in het debat van 20 december niet gezegd dat er geen zorgen
waren, maar dat er nog geen grote zorgen waren. Ik heb wel gezegd dat
wij intensief met de Europese Commissie in gesprek waren om te kijken
hoe we tot een goede oplossing zouden kunnen komen. Dat heb ik in het
debat van 20 december gezegd. Vervolgens is er afgesproken, in dat
ambtelijke overleg, dat er begin of halverwege januari, dus na het reces,
een vervolgafspraak zou komen en dat de Europese Commissie geïnformeerd zou worden over de manier waarop we de derogatiebeschikking,
de interpretatie daarvan, zouden verwerken en onderbouwen. Die
afspraak is gemaakt. Ik ben natuurlijk door de ambtelijke organisatie op de
hoogte gesteld van die gesprekken.
Daarna hebben we een debat gehad met elkaar op 20 december, waarin
de vraag van de heer De Groot voorbij kwam of er zorgen waren over de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

43

derogatiebeschikking: zijn er zorgen over het intrekken van de derogatiebeschikking, want het kan toch niet zo zijn dat onze boeren de derogatiebeschikking gaan verliezen? Ik heb naar beste eer en geweten op dat
moment geantwoord wat ik wist. Meer kan ik daarover niet zeggen, want
zo is het gewoon. Dat ik geen kennis had genomen van de brief, dat spijt
me natuurlijk. Ik had graag met de kennis van die brief daar gestaan. U
kunt zich voorstellen dat ik als ik kennis gehad van die brief natuurlijk niet
het antwoord had gegeven dat ik gegeven heb, want dat zou wel heel
slecht zijn geweest. Als ik zo’n stevige brief krijg van de Europese
Commissaris, ik sta in het debat en er wordt gevraagd naar de implementatie en de vragen en de zorgen die er leven, dan zou u ik u ernstig
tekortdoen, maar ook mezelf tekortdoen in mijn geloofwaardigheid als ik
op dat moment daar niet iets over zou zeggen. Dat heb ik niet gedaan
omdat ik geen kennis had van de brief.
Toen ik wel kennis had van de brief – de vraag was ook wat er vervolgens
gebeurt, als de brief wel op mijn bureau ligt – ben ik natuurlijk erg
geschrokken. Dat kunt u zich voorstellen. Op dat moment – de heer Van
Campen heeft daar ook aan gerefereerd – werd duidelijk dat de derogatie
ter discussie stond, de derogatie an sich. Dus niet meer onze implementatie, maar de derogatie an sich. Overigens hadden wij naar aanleiding
van het gesprek dat ambtelijk heeft plaatsgevonden op 14 december en
het vervolggesprek dat in januari zou plaatsvinden de overtuiging dat wij
de Commissie konden overtuigen van onze argumenten, van waarom wij
de implementatie zouden doen met opschorting van de bufferstroken, ook
vanwege de democratische aspecten die aan de implementatie verbonden
zijn.
Toen kwam dus die brief en natuurlijk zijn we op dat moment heel hard
aan de slag gegaan om ervoor te zorgen dat het doemscenario dat
opdook in de brief te voorkomen. Vanaf dat moment was de inzet niet
meer gericht op of we het nog zouden kunnen hebben over het later
implementeren van de bufferstroken. Alle inzet was er op dat moment op
gericht om de derogatie te behouden. Dat was het enige op dat moment,
en terecht, denk ik. Je krijgt zo’n brief. Dat is ook uitgesproken, door de
heer Eppink geloof ik. Die zegt: het is een vrij digitale brief, hij leest helder
en je weet precies wat het standpunt van de Eurocommissaris is. Vanuit
dat perspectief zijn we gaan werken aan het behoud van de derogatie en
dat heeft een tijd geduurd.
Ik kan me voorstellen dat bij u de vraag leeft: waarom heb je de brief niet
met de Kamer gedeeld en waarom heb je het signaal niet met de Kamer
gedeeld? Wij zijn zo geschrokken van de brief in het kader van de
derogatie en we hebben zo hard ingezet op die derogatie, dat we daar alle
focus op hebben gehad. Ik had wel dat signaal af moeten geven aan de
Kamer. Ik had moeten zeggen: we hebben een nieuw signaal binnengekregen, de zorgen zijn groter, maar we zijn heel hard aan het werk om die
zorgen te kunnen wegnemen. Meer informatie had ik de Kamer op dat
moment niet kunnen geven, omdat de briefwisseling tussen de Commissaris – het is een amicebrief – en ondergetekende, die ook weer beantwoord is, zoals u heeft gezien, iets is wat zich afspeelt tussen de Commissaris en de Minister. Dat is niet iets wat gedeeld wordt. Wij hebben
bijvoorbeeld de Commissaris om toestemming moeten vragen of we deze
brief in dit bijzondere geval mochten publiceren. Daar heeft hij specifiek
toestemming voor gegeven.
U kunt het ook lezen in de brief die ik vervolgens heb gestuurd. Wij
zeggen in de brief niet: we gaan het precies doen zoals de derogatiebeschikking zegt. We zeggen: «We gaan er alles aan doen om tot een snelle
implementatie van de derogatiebeschikking te komen. We willen u
daarmee geruststellen. We nemen deze brief uitermate serieus en we
gaan aan de slag met de derogatiebeschikking en met de wijze waarop we
die kunnen implementeren, ook gelet op de tijd waarin we zitten.» Dat
betekent dat we op dat moment de harmonisatie tussen het zevende

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

44

actieprogramma, het GLB en de derogatiebeschikking hebben losgelaten.
We hebben gezegd: met die andere twee gaan we door en uiteindelijk
willen we ook de derogatiebeschikking in de harmonisatie meenemen,
maar we trekken de derogatiebeschikking nu naar voren en we gaan er nu
voor zorgen dat we die kunnen implementeren.
Vervolgens is er gekeken naar een goede weg om die te kunnen implementeren, want we zitten wel in een democratische rechtsstaat. Dat
betekent dat je altijd procedures hebt te doorlopen. We willen het doen via
een ministeriële regeling. Daar zit ook een voorhang bij. We hebben vier
weken nodig om dat op een ordentelijke en nette manier te doen, ook met
uw Kamer. Op die manier willen we het democratische proces de ruimte
geven die noodzakelijk is. Dat is ook de reden waarom we het per 1 maart
willen implementeren en waarom eerder implementeren eigenlijk niet
mogelijk is, want dan zouden we uw Kamer niet serieus nemen.
We hebben dus alles gericht op de implementatie van de derogatiebeschikking. Natuurlijk heb ik op 23 december, toen de brief van de
Commissaris er lag, direct het kabinet geïnformeerd. Dat is logisch en
vanzelfsprekend bij zo’n besluit. Ik heb het kabinet op de hoogte
gehouden. Vervolgens zijn we verder in gesprek gegaan met de Europese
Commissie om te kijken hoe we tot een goede invulling konden komen
van de derogatiebeschikking, gegeven de situatie die er lag. Dat heeft een
tijd geduurd. Het gaat om vier weken, maar er zat ook een reces tussen. In
het reces zijn wij ambtelijk doorgegaan met de Minister; dat begrijpt u.
Maar ondertussen lag de wereld in Europa wel even stil. Vervolgens zijn
we weer met Europa in gesprek gegaan. Ik wil het even helemaal
uitschilderen.
Ik moet eerlijkheidshalve zeggen dat ik een ongemakkelijk gevoel heb ten
opzichte van mevrouw Vestering en mevrouw Bromet als het gaat om
mijn aanwezigheid in Berlijn. We hebben een prachtig gesprek met elkaar
gehad. Er werd gevraagd: wat gebeurde er precies in Berlijn terwijl wij
daar aan tafel zaten? Wij waren die hele week met de Europese
Commissie in gesprek op ambtelijk niveau om te kijken wat een mogelijke
weg zou kunnen zijn en hoe we de Europese Commissie voldoende
comfort zouden kunnen bieden ten aanzien van de verdere implementatie
van de derogatiebeschikking. Dat doen we natuurlijk ook heel sterk met
onze PV, onze Permanente Vertegenwoordiger in Brussel, die daar
vanzelfsprekend een hele belangrijke rol in speelt.
Voor de stap naar Berlijn stond ik voor de keuze: ga ik naar Berlijn toe met
het risico dat ik teruggeroepen moet worden of ga ik niet naar Berlijn toe?
Ik heb ervoor gekozen om wel naar Berlijn toe te gaan, want ik vind de
Grüne Woche heel belangrijk. Dat geldt ook voor de aanwezigheid van alle
agrarische partijen en de Kamerleden, want u was daar ook aanwezig.
Daarom ben ik gegaan, ook al liep ik het risico dat ik misschien terug zou
moeten. Dat wist ik vooraf. Als ik vooraf had geweten dat er zo veel
comfort kwam – honderd procent zekerheid vooraf krijg je niet van de
Europese Commissie – dat ik het in de ministerraad kon inbrengen, dan
was ik niet naar Berlijn gegaan, maar ik had dat comfort niet en ik wist ook
niet zeker of dat comfort nog voor de ministerraad zou komen. Ik had
mezelf wel voorgenomen: op het moment dat ik voldoende duidelijkheid
heb om ons antwoord aan Brussel in de ministerraad in te brengen, dan
wil ik dat ook doen. Het kan niet zo zijn dat ik een antwoord heb aan
Brussel, dat ik dat een week onder de pet houd en dat ik het doorschuif
naar een volgende ministerraadvergadering. Daar zou ik de boeren, de
Nederlandse samenleving en u onrecht mee doen.
Ik heb zelf een afweging gemaakt. Op die bewuste donderdagavond kreeg
ik van de PV een telefoontje met het bericht dat er voldoende comfort was
om de brief in de ministerraad in te brengen. Ik stapte toen in het vliegtuig
om terug naar Nederland te gaan voor de ministerraad. Dat was vooraf
gepland. Dat was geen paniekreactie; daar was van tevoren over
nagedacht. Ik denk dat dat ook de enige passende reactie is bij zo’n

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

45

belangrijk besluit. Er is namelijk ook nog gesproken over de vraag of ik mij
kon laten vervangen in de ministerraad, zodat ik toch in Berlijn kon
blijven, maar dat vond ik niet gepast. Als zo’n belangrijk besluit, dat zo
veel boeren raakt en dat ook al zo’n lading heeft in het derogatiedossier, in
de ministerraad wordt genomen, vind ik dat ik daar als verantwoordelijk
Minister bij moet zijn, ook al zou het in de ministerraad een goed gesprek
en een brief opleveren. Het ging er niet om dat ik verwachtte dat het in de
ministerraad fout zou gaan; ik wilde daarbij zijn. Het beeld dat ik in Berlijn
ben en er in Berlijn op enig moment een bericht doorsijpelt dat er in Den
Haag een brief door de ministerraad is gegaan over derogatie, terwijl de
Minister dus in Berlijn is, vond ik uitermate lelijk. Dat wilde ik beslist
voorkomen. Ik wilde daar zelf bij zijn en ik wilde ook zelf de verantwoordelijkheid nemen om het bericht naar buiten te brengen, want dat vond ik
belangrijk. Zo is het gegaan. Daarom ben ik dus naar huis toe gegaan.
Nou ja, naar huis toe gegaan ... Ik ben zo veel in Den Haag dat Den Haag
bijna mijn huis is geworden. Maar daarom ben ik naar Den Haag toe
gegaan om het in de ministerraad aan de orde te stellen, en we hebben
het antwoord naar de Europese Commissie gestuurd.
Hebben wij daarmee honderd procent zekerheid dat het nu wel gaat
vliegen? Die 100% zekerheid krijgen we van tevoren niet. De Europese
Commissie zal van tevoren niet tegen ons zeggen: als je het zo doet, gaan
we akkoord. Dat gaat ze niet doen. Dat heeft ze eerder niet gedaan en dat
gaat ze nu ook niet doen. We hebben wel het gevoel en het comfort dat
we zo dicht op de oorspronkelijke derogatiebeschikking zitten dat wij
gerust genoeg zijn om hem naar buiten te brengen en om de brief te
versturen naar Brussel.
De voorzitter:
Ik denk dat dit op dit moment voldoende is.
Minister Adema:
Dat is de gang van zaken als het gaat om het hele feitenrelaas, zoals het
gelopen is.
De voorzitter:
Dan is er nog een vervolgvraag van de heer Thijssen. Want dit was
allemaal antwoord op één vraag, maar het zijn ook een heleboel A4’tjes,
zie ik wel.
De heer Thijssen (PvdA):
Dank aan de Minister voor dit uitgebreide relaas. Volgens mij is het
belangrijk dat we even goed zien hoe dit nou is gelopen. Er zijn nog een
paar momenten die ik niet helemaal snap. De eerste gaat over het
volgende. Op 19 december krijgt de Minister een brief, die vrij digitaal is;
daar zijn we het allemaal over eens. Op 20 december had hij die nog niet
gelezen: oké. Maar op 23 december blijkbaar wel. De Minister schrikt,
want dit heeft een grote impact op het boerenbedrijf. Dat klopt, dus ik
denk dat het terecht is dat de Minister schrikt. Hij informeert ook het
kabinet, maar ik snap niet waarom de Tweede Kamer op dat moment niet
wordt geïnformeerd. Het klinkt alsof de Minister druk is geweest, want er
moest iets geregeld worden voor de derogatie. Dat snap ik. Ik snap ook
dat iedereen op het ministerie daar druk mee is geweest. Maar als het
kabinet geïnformeerd kan worden, waarom kan dan niet het hoogste
orgaan van dit land óók netjes geïnformeerd worden over dit zeer
belangrijke signaal dat uit Europa is gekomen?
Minister Adema:
Ik begrijp uw vraag. Het is ook een logische vraag. Maar het volgende is
wel belangrijk. Wij ontvangen vanuit de Europese Commissie, van de
Commissaris, een persoonlijke brief. Die is persoonlijk aan de Minister

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

46

overhandigd. We moeten daarbij natuurlijk ook handelen naar aanleiding
van de inhoud van die brief. Dat is volstrekt helder. Dat heb ik net gezegd.
Dat is even los van het feit dat ik de brief niet zomaar kan delen met u. Dat
heb ik net gezegd. Het feit dat we hem nu wel delen, komt doordat hij in
de media is geweest en we de Europese Commissie hebben gevraagd om
toestemming om de brief te delen. Maar het is belangrijker dat wij op dat
moment ook de rust nodig hadden om met de Europese Commissie in
gesprek te gaan, zonder dat daar ook veel onrust omheen zou ontstaan.
Dat zou namelijk kunnen betekenen dat de discussie over de derogatie ...
Wij hadden die rust ook nodig om met de Commissie te komen tot een
vaststelling, een oplossing waarbij de derogatie niet van tafel zou gaan.
Maar nogmaals, het is niet gebruikelijk. Ik heb het ook in de brief gezet. In
de brief die ik gisteren heb verstuurd, staat ook dat het niet gebruikelijk is
dat deze brieven met de Kamer gedeeld worden. Ik kon die niet delen,
maar ik had wel het signaal moeten afgeven, het zorgelijke signaal. U zou
daarbij ook van mij te horen hebben moeten krijgen dat ik dat zorgelijke
signaal zeer serieus neem en dat we hard aan het werk zijn om ervoor te
zorgen dat de zorgen weggenomen kunnen worden. Dat signaal had ik
beslist aan de Kamer moeten afgeven. Daar heb ik net ook mijn excuus
voor aangeboden. Maar vervolgens is het in het verkeer tussen de
Europese Commissie en het ministerie wel zo dat het gesprek over die
brief binnen die verhoudingen plaatsvindt.
De voorzitter:
Dat is even voldoende, denk ik. De laatste vraag van de heer Thijssen.
De heer Thijssen (PvdA):
Ik schrik hier toch wel van, eerlijk gezegd, want er is ons een heel ander
beeld geschetst in het debat van 20 december. U maakt een soort
woordgrapje: er waren wel zorgen, maar geen grote zorgen en ik heb
gezegd dat er geen grote zorgen waren. Ja, daar ben ik niet echt van
gediend. Dat bevordert niet het vertrouwen tussen de Tweede Kamer en
deze Minister. Het vergroot ook niet het vertrouwen dat de bevolking kan
hebben in de politiek. Ik vind het toch wel zorgelijk dat u niet ... Daarom
toch nog een keer mijn vraag, voor de derde keer. U geeft wel een signaal
af aan het kabinet dat het spannend kan worden met de Europese
Commissie en dat u een zorgwekkende brief heeft gehad. Misschien kon u
die brief niet delen, maar u had een signaal aan de Tweede Kamer moeten
geven dat u op 20 december iets anders heeft gezegd dan de werkelijkheid. Ik probeer nog steeds te snappen waarom deze Minister dat
signaal niet heeft afgegeven. Het is goed dat hij excuses heeft gemaakt,
maar waarom gaat dit in maart of in juni niet nog eens gebeuren? Wat is
het mechanisme geweest waardoor hij dat signaal niet aan de Tweede
Kamer heeft afgegeven? Als ik dat weet, kan ik misschien tot verwerking
komen, zoals de voorzitter al zei.
De voorzitter:
Misschien even ter herinnering: deze voorzitter is nergens in betrokken
geweest. De «u» is dus de Minister. Ik zou het op prijs stellen als u via de
voorzitter spreekt.
Minister Adema:
Even een paar dingen. Ten eerste hebben we het hier over een buitengewoon serieus onderwerp dat veel agrarische gezinnen raakt en ook
mijzelf raakt. Ik heb in de reacties gemerkt dat heel veel boerengezinnen
hier onrust van krijgen en dat ze zich zorgen maken over hoe het nu
verder moet. Het is dus een buitengewoon serieuze zaak. Als ik u zeg wat
ik naar eer en geweten gezegd heb in de Tweede Kamer, dan is dat geen
woordgrapje. Ik citeer gewoon letterlijk wat ik heb gezegd. Sorry dat ik het
moet zeggen, maar in het kader van dit debat vind ik het eigenlijk niet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

47

gepast om te praten over woordgrapjes, terwijl woorden er zo toe doen in
dit debat. Ik wil graag dat we daarin zorgvuldigheid betrachten.
Laat ik eens kijken naar wat ik gezegd heb in dat debat. De heer De Groot
vroeg: zijn er signalen vanuit Brussel dat er problemen zijn rondom de
derogatiebeschikking en leidt dat tot zorgen? Daarop heb ik geantwoord:
«Allereerst de vraag van de heer De Groot over de derogatiebeschikking
en de vraagtekens die daarbij gezet zijn door de Europese Commissie. We
zijn daarover in gesprek. De Commissie heeft vragen gesteld en wij willen
op een goede manier voldoen aan al die voorwaarden.» Die vragen zijn
ook gesteld. Ik had die brief toen nog niet. Ik heb geantwoord met de
kennis van toen naar aanleiding van het ambtelijk overleg op
14 december, waarvan ik een terugkoppeling had ontvangen. Op basis
van die informatie zeg ik dat wij met de Europese Commissie in gesprek
zijn omdat de Commissie heeft gevraagd of wij wel voldoen aan alle
voorwaarden. Ik denk dat dat feitelijk klopt. «Dat gesprek loopt», zeg ik.
«We zijn in gesprek om te kijken hoe we dat zo snel mogelijk kunnen
oplossen.» We hadden immers een afspraak gepland om hier begin
januari ambtelijk over door te spreken. «Maar dat gesprek loopt dus en er
is wat ons betreft op dit moment geen reden tot grote zorg.» Dan vraag de
heer De Groot: «Maar hoe ziet de Minister dat dan zelf? Want hij houdt
zich formeel niet aan de derogatiebeschikking en daarmee lopen
Nederland en de Nederlandse boeren een groot risico.» Dan antwoord ik:
daarom juist zijn we intensief in gesprek met de Europese Commissie, om
eruit te komen met elkaar. Dan herhaal ik: «Dat gesprek loopt nog steeds.
Na het reces zijn al afspraken gepland. Het is niet zo dat dit direct tot grote
zorg leidt, maar we zijn er wel intensief over in gesprek. Die zorg begrijp ik
natuurlijk; dat is logisch.» Dat is wat ik exact geantwoord heb in het debat
met de Tweede Kamer. Toen had ik geen kennis van de brief. Dit zei ik naar
eer en geweten met de kennis die ik toen had. Een dag later had ik andere
kennis. Nogmaals, de kennis dat er andere signalen kwamen vanuit
Europa had ik met u moeten delen, niet de brief van de Commissaris,
maar wel de inhoud. Daar ben ik het zeer mee eens.
De voorzitter:
Mevrouw Beckerman, uw vraag.
Mevrouw Beckerman (SP):
Het niet of niet volledig informeren van de Kamer is natuurlijk een grote
zonde. Dat is ongeveer les één voor alle bewindspersonen. Op
23 december wist de Minister dat de Kamer niet goed of niet volledig was
geïnformeerd. De Minister zegt hier nu over dat hij die brieven niet kon
delen, maar hij zegt ook dat er dan onrust zou zijn ontstaan. Dat is wel een
hele bijzondere. Want daarmee impliceert de Minister dat wanneer de
Kamer volledig geïnformeerd zou zijn, dat tot onrust zou leiden. Dat is
toch een heel onjuiste taakopvatting van het hoogste orgaan? Wij zijn hier
toch als Tweede Kamer de controlerende macht?
Minister Adema:
Die vraag begrijp ik heel goed. Het gaat mij om de onrust in het proces
om te komen tot een invulling van de derogatiebeschikking op een voor
ons inpasbare manier die zo veel mogelijk recht doet aan de wensen van
de Europese Commissie. Ik bedoel de onrust in dat proces, dus in de
interactie tussen de Minister en de Eurocommissaris. Dat is een heel
precair proces. Dat precaire proces moeten we heel zorgvuldig doorlopen.
Op het moment dat ik aan de Commissaris ga vragen of ik zijn brief naar
de Kamer mag sturen, geeft dat ook in Europa ongemak en onrust en dat
wilden wij zien te voorkomen. Dus in dat proces om te komen tot een
evenwichtige reactie op de brief van de Eurocommissaris hebben wij de
afweging gemaakt of, nee, konden wij niet anders dan op deze manier
handelen. Dit hoort ook bij het proces dat daarbij hoort. Dat is een precair

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

48

proces tussen de Commissie of eigenlijk de Eurocommissaris en de
Minister. Dat gebeurt vaker. Dit hoort bij dit soort processen, dus in die zin
hebben we daarin wel een bestendige lijn gevolgd.
De voorzitter:
Een vervolgvraag van mevrouw Beckerman.
Mevrouw Beckerman (SP):
Dit gaat voorbij aan het punt dat ook het vertrouwen van de Kamer een
heel precair proces is en dat het vertrouwen van de Kamer het hoogste
goed is voor een Minister. Om herhaling te voorkomen, kan de Minister
niet zeggen dat het juist informeren van de Kamer, wat zijn belangrijkste
taak is, voor hem vervelende onrust zou zijn.
Minister Adema:
Nee, dat is, denk ik, niet de juiste interpretatie van wat ik heb gezegd. Ik
ben het zeer met u eens dat een Minister te allen tijde een informatieplicht
heeft aan de Kamer; geen enkele discussie daarover. In dit geval is dat
echt wezenlijk anders, omdat het hier gaat om interactie tussen de
Commissaris en de Minister, ook gebaseerd op de brieven die verstuurd
zijn. Maar natuurlijk ben ik het met u eens dat in zijn algemeenheid geldt
dat de Minister bij nieuwe informatie, nieuwe brieven die niet van deze
aard zijn, de Kamer hoort te informeren. Dat ben ik zeer met u eens. Juist
daarom heb ik gezegd dat de brief wel een signaal was aan de Minister en
daarom zeg ik ook dat ik over dat signaal een brief had moeten sturen om
de Kamer daarover te informeren, zeker naar aanleiding van het debat van
20 december. Daarom bied ik u daar mijn verontschuldigingen voor aan.
Laat dat helder zijn.
Het is voor mij ook even een zoektocht geweest, maar ik ben er inmiddels
van overtuigd geraakt, ook door mijn advisering, dat het in dit proces
gelopen is zoals het hoort te lopen. Ik snap best dat dat vragen oproept,
maar het is noodzakelijk in zo’n proces, wat een precair proces is, dat dat
zich binnen de relatie tussen de Eurocommissaris en de Minister afspeelt
tot het moment dat er voldoende comfort is. Want uiteindelijk ging het
alleen om onze reactie op de brief van de Commissaris. We hebben in die
reactie eigenlijk gezegd: Commissie, we gaan nu op deze manier de
derogatiebeschikking implementeren. Nou ja, dat wordt dan helemaal
uitgewerkt in de brief van de 20ste, die u hebt gezien. Dat is de inhoudelijke lijn die daar naar voren is gebracht, maar het precaire proces tussen
de Commissie en de Minister, of eigenlijk tussen de Commissaris en de
Minister, vindt daar plaats. Die correspondentie wordt niet gedeeld.
De voorzitter:
De laatste vraag, mevrouw Beckerman.
Mevrouw Beckerman (SP):
Nu wordt het nog onduidelijker. De Minister zegt nu: ik ben ervan
overtuigd geraakt dat het proces zoals dat bestaat tussen de Commissaris
en de Minister goed verlopen is. Dan vraag ik mij af waar hij dan nog zijn
excuses voor aanbiedt. Want als de Minister er werkelijk van overtuigd is
dat het goed informeren van de Kamer het allerbelangrijkste is en hij
tevens wist op 23 december dat aan die voorwaarde niet was voldaan,
dan kan hij niet meer concluderen dat proces goed verlopen is. Dus waar
ziet nu precies het excuus op?
Minister Adema:
Dan ga ik toch even terug naar het debat van 20 december. Op
20 december heb ik een debat gehad met de heer De Groot naar
aanleiding van signalen die hij in het debat inbracht, namelijk dat er
zorgen waren rondom de derogatiebeschikking. Daar heb ik op geant-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

49

woord wat ik u net voorgelezen heb. Op dat moment heb ik naar mijn
beste eer en geweten gezegd dat we natuurlijk intensief met de
Commissie in gesprek zijn om te komen tot een oplossing naar aanleiding
van het ambtelijk overleg van de 14de. Ik was op dat moment niet op de
hoogte van de brief. Was ik dat maar geweest, dan had ik een ander debat
gevoerd. Op dat punt, vanwege de brief die op het ministerie lag, was er
dus eigenlijk kennis op het ministerie aanwezig, en dus bij de Minister, die
eigenlijk ook met de Kamer gedeeld had moeten worden. Dan gaat het
niet zozeer om de brief, maar om het signaal dat er zorgen waren, dat die
zorgen groot waren en dat we ons intensief zouden moeten gaan inzetten
om de derogatiebeschikking veilig te stellen. Dat is het signaal dat ik
eigenlijk had moeten geven in het debat van 20 december. Daarvoor bied
ik mijn verontschuldigingen aan, want u had recht op die kennis. Alleen
had ik helaas op dat moment die kennis niet beschikbaar. Wat ik toen
verzuimd heb om te doen, en dat is gewoon fout geweest, is het
volgende. Na het debat van de 20ste, geconfronteerd met de brief
waarvan ik schrok, had er alsnog een brief naar de Kamer moeten gaan
met daarin de opmerking: «Ik heb in het Kamerdebat op deze manier
gereageerd, maar er zijn voor mij nieuwe signalen uit Brussel gekomen,
die mij reden geven tot grotere zorg. Ik heb de Kamer dus op dat moment
eigenlijk fout geïnformeerd. Ik wil dat rechtzetten door nu aan te geven
dat ik grotere zorgen heb en dat wij de komende periode natuurlijk onze
uiterste best doen om er met de Commissie uit te komen.» Het is een
beetje zoeken, maar dan nog was die brief niet naar de Kamer gestuurd,
want dat kon ik niet doen. Maar dit signaal had ik moeten afgeven. Dat is
het signaal waarover ik schrijf in de brief van gisteren.
De voorzitter:
Mevrouw Van der Plas is aan de beurt, als ik het allemaal goed bijgehouden heb.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Ik sta toch een beetje met mijn oren te klapperen. Ik weet ook niet zo goed
waar ik moet beginnen. De heer De Groot heeft in het debat van
19 december een signaal gegeven. Hij heeft duidelijk, letterlijk, gezegd: er
komt een signaal uit Brussel et cetera. Dat de Minister daar op dat
moment niet op aansloeg omdat hij de brief niet had gelezen, snap ik. Je
kan niet reageren met: o, er zal wel een brief zijn. Maar ik snap niet dat de
Minister toen niet heeft gedacht: meneer De Groot, kunt u mij dan even
vertellen wat voor signaal uit Brussel dat is, want kennelijk heeft u meer
informatie dan ik. Dat is niet gebeurd. Ik maak ook vaak mee dat een
Minister, premier of Staatssecretaris tijdens een debat even wat extra
informatie krijgt op zijn telefoon van de staf die met het debat meekijkt. Of
er wordt even een papiertje onder de neus van de Minister of Staatssecretaris geschoven.
De voorzitter:
We hadden afgesproken om de interrupties kort te houden, mevrouw Van
der Plas.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
En dat snap ik dus niet, en daar heb ik ook nog geen antwoord op.
Waarom is dat niet gebeurd? Iemand had die informatie. Kennelijk had de
heer De Groot dus ook meer informatie dan de Minister had.
Minister Adema:
Het feit dat ik op dat moment de informatie niet kon delen is mijn
verantwoordelijkheid. Het gaat er niet om wat iemand wel of niet gedaan
heeft. Het is mijn verantwoordelijkheid dat die informatie op dat moment
niet tot u gekomen is. Het is niet zo dat ik in de beantwoording van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

50

vragen van de heer De Groot heb aangegeven dat er niks aan de hand
was of dat mij niks bekend zou zijn. Integendeel, ik heb gezegd dat de
Commissie vroeg of we wel op een goede manier voldeden aan de
voorwaarden van de derogatiebeschikking. Ik heb gezegd dat we in
gesprek zijn met de Europese Commissie om te kijken of we tot een
oplossing kunnen komen. Ik heb later na een interruptie van de heer De
Groot gezegd dat we intensief in gesprek zijn met de Europese
Commissie. Waarom? Omdat de heer De Groot vroeg: hoe ziet de Minister
dat zelf, want hij houdt zich formeel niet aan de derogatiebeschikking en
daarmee lopen de Nederlandse boeren een groot risico. Op die vraag van
de heer De Groot heb ik geantwoord: daarom zijn wij ook intensief in
gesprek met de Europese Commissie. Het is dus niet zo dat ik verrast was
door de vragen van de heer De Groot, want ik wist dat wij in gesprek
waren met de Europese Commissie. Ik wist dat wij een intensief traject
doorliepen met de Europese Commissie. Ik wist dat er ambtelijk overleg
was met de Europese Commissie op 14 december. Dus als de heer De
Groot dan vraagt of er vraagtekens zijn rondom de derogatiebeschikking,
dan antwoord ik: inderdaad, er zijn vraagtekens en daar zijn we intensief
over in gesprek. Daarbij had ik op dat moment niet het gevoel dat ik
moest doorvragen, want de heer De Groot legde een vraag op tafel die
voor mij volstrekt herkenbaar was in het traject waar ik op dat moment
met de Europese Commissie in zat. Het is dus niet zo dat ik zou hebben
geantwoord dat er niks aan de hand was, beslist niet.
De voorzitter:
Dank. Nog een vervolgvraag van mevrouw Van de Plas.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Jazeker, een vervolgvraag. Ik begrijp van de Minister dat hij zegt: op
23 december heb ik hem wel gelezen. Dan is een van de vragen: was dat
op 23 december of misschien ook al op 22 december of op 21 december
het geval? Op 21 december hebben wij namelijk nog een procedurevergadering gehad van de commissie voor LNV. Dat was een moment geweest
waarop misschien gezegd had kunnen worden: «Jongens, er komt
misschien wat uit Europa. Ik kan dat nog niet delen, want voor de
woordelijke tekst heb ik nog geen toestemming, maar ik kom toch even
waarschuwen dat dit niet de goede kant op gaat.» Op 22 december, de
laatste dag voor het reces – sorry, voorzitter, maar ik wil de tijdlijn ook
even vanuit onze kant schetsen – waren er stemmingen. Dat was de
laatste debatdag voor het reces. Er had dus voor de stemmingen
misschien nog wat overleg plaats kunnen vinden, zonder de inhoudelijke,
woordelijke tekst van de Europese Commissie of de Eurocommissaris te
delen. Er zijn volgens mij genoeg momenten geweest waarop er in ieder
geval iets aangegeven had kunnen worden. Op 23 december had de
Minister de brief dus wel gelezen. Ik wil die datum even scherp hebben.
Op welke dag heeft de Minister deze brief gelezen? Op de 23ste was het al
reces. Als het dan met de Kamer was gedeeld, dan zou er een spoeddebat
komen en moest de Kamer terugkomen; daar hadden we vergif op kunnen
innemen. Is dat misschien ook een overweging geweest? Is er gedacht:
dan moeten we iedereen, ook de ambtelijke staf, weer terugroepen, dus
laten we het maar even over het reces heen tillen? Daar wil ik ook graag
een antwoord op van de Minister.
De voorzitter:
De Minister over de datum.
Minister Adema:
Die laatste suggestie werp ik verre van mij, want dat zou betekenen dat
wij proberen om informatie die we zouden moeten delen met de Kamer
achter te houden omdat het ons even niet past. Dat is niet aan de orde. De

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

51

briefwisseling tussen de Commissaris en deze Minister wordt niet
gepubliceerd. Ik heb dus ook nooit de overweging gemaakt om de
Commissaris te bellen met de vraag of ik deze brief met u zou mogen
delen, want het past niet in het verkeer tussen de Eurocommissaris en de
Minister om dat te doen. Maar u heeft wel gelijk dat ik ... U vroeg wanneer
ik kennis heb genomen van de brief. Dat was op de avond van
20 december. Toen heb ik kennisgenomen van de brief. Al iets eerder zei
een ambtenaar overigens: Piet, er zit straks een brief in je tas en die moet
je wel even lezen. Maar dat was na het debat, hoor. Ik heb dus ’s avonds
kennisgenomen van de brief. Op dat moment had bij mij wel een belletje
moeten gaan rinkelen dat ik dat signaal, dat een steviger signaal was dan
we tot nu toe hadden, door had moeten geven, zonder te benoemen wat
het precies was. Ik had de Kamer moeten melden dat mij inmiddels
nieuwe signalen bekend waren, op basis waarvan ik grotere zorgen had,
groter dan ik uitgesproken had in het debat van 20 december, en dat we
op basis van die signalen heel hard aan het werk zouden gaan om ervoor
te zorgen dat we er met de Commissie uit zouden komen. Dat signaal had
ik u kunnen geven en zelfs moeten geven, want dat was, zeker na het
debat van 20 december, informatie die echt van invloed was op de manier
waarop je antwoord geeft op de vragen van de heer De Groot. Dat signaal
moest op een gegeven moment leiden tot een ander antwoord, maar dat
heb ik niet gedaan.
Ik zal het nog sterker zeggen. Het gaat hier over een brief die op de 19de is
binnengekomen. Als de brief de 22ste, de 23ste, op tweede kerstdag of op
nieuwjaarsdag was binnengekomen: ik had u op dat moment een brief
moeten sturen met dezelfde inhoud, namelijk dat ik nieuwe signalen had
gekregen en dat de zorgen groter waren dan we in het debat van
20 december hebben gemeld. Dan maakt het niet uit of het wel of geen
reces is. Dat gaat gewoon door. Ook al komt het in een reces binnen, het
is een signaal dat gedeeld moet worden met de Kamer. Zodra het signaal
binnenkomt, heb ik dat gewoon met u te delen. Dat heb ik niet gedaan.
Dat is fout geweest. Daarvoor bied ik mijn verontschuldigingen aan.
De voorzitter:
Dank. De laatste vraag van mevrouw Van der Plas.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
In mijn beleving wordt het allemaal steeds erger als ik dit nu hoor. Er is
gezegd: er zit een brief in uw tas en die moet u wel eventjes lezen. Dat
gebeurt dan later. Maar alle rode vlaggen hadden omhoog gemoeten. De
brief werd niet gedeeld omdat de hazen tussen Nederland en Europa zo
niet zouden lopen. Maar we hebben hier te maken met het parlement, dat
gewoon geïnformeerd moet worden. Zoals mevrouw Beckerman al
aangaf, is het eigenlijk een doodzonde dat dit niet is gebeurd. Dat geeft de
Minister hier nu ruiterlijk toe, met excuses omdat hij het op elk moment
had moeten doen en niet heeft gedaan. Snapt de Minister dan ook dat het
vertrouwen nu eigenlijk alleen maar afneemt? Het is in dit debat echt niet
toegenomen. Ik ben hier echt met open vizier heen gegaan om te bekijken
wat er precies is gebeurd, maar ik heb er eigenlijk weinig vertrouwen in
nu ik hoor hoe het allemaal is gegaan. De EU wordt ook gesteld boven de
parlementaire vertegenwoordiging. Let wel: boven de burgers van
Nederland, want wij zijn gekozen door de burgers van Nederland. Wij
worden door hen betaald. Als de Minister de Kamer niet informeert, houdt
hij informatie achter voor gans het land. Dat vind ik gewoon heel ernstig.
De overheid is er voor de burger en niet andersom. Ik heb dat hier duizend
keer gezegd, maar het lijkt wel alsof het andersom is.
De voorzitter:
De vraag is duidelijk.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

52

Minister Adema:
Even twee dingen. Ik heb net inderdaad gezegd dat er in het verkeer
tussen de Eurocommissaris en de Minister, op het moment dat er zo’n
brief komt, wordt gezocht naar oplossingen. Dat hoort in het verkeer
tussen de Eurocommissaris en de Minister plaats te vinden. Dat is een
precair proces. Overigens was dit sowieso een precair proces, omdat de
derogatiebeschikking ter discussie stond. We moesten dus echt precair
handelen in dit proces. Dat begrijpt u. Dat doen we voor onze boeren,
want die zouden er helemaal niets aan gehad hebben wanneer we het
proces zouden hebben laten escaleren, waardoor de derogatiebeschikking
van tafel zou zijn gegaan. Dan hadden we echt een probleem gehad. Ik
weet absoluut zeker – daar ken ik u goed genoeg voor – dat we hier dan
een heel ander debat met elkaar hadden gevoerd. Het is dus mijn grote
verantwoordelijkheid om ervoor te zorgen dat ik dit precaire proces op
een zodanige manier inricht dat ik alles inzet voor het behoud van de
derogatie.
Zoals ik u ook zei, was de discussie toen de brief binnenkwam niet meer
of we onze inzet op het uitstel van de bufferstroken verder zouden gaan
onderbouwen en uitwerken. Nee, de vraag was: behouden we de
derogatie? Nogmaals, wat er met de brief gebeurt, is mijn verantwoordelijkheid. U kunt mij erop aanspreken dat het signaal dat in de brief staat
niet met de Kamer gedeeld is. Daar kunt u mij op aanspreken en niemand
anders. U zegt: als zo’n brief binnenkomt, moeten alle rode lampen en
zwaailampen gaan branden. Dat is ook gebeurd. Op het moment dat ik
zo’n brief op mijn bureau krijg, trek ik bij wijze van spreken alle verloven
in en zeg ik: we moeten aan de slag met de inhoud van deze brief. Ik moet
er dan voor zorgen dat er een antwoord komt naar de Commissaris in
Brussel. Dat antwoord hebt u ook gezien. Dat vindt allemaal plaats in een
precair proces. Dat we dat op dat moment hebben gedaan, is belangrijk.
Zo weet de Commissaris ook dat zijn brief serieus wordt genomen en dat
er serieus aan het werk wordt gegaan. In het reces kon dat precaire proces
doorgaan en kwamen we uiteindelijk tot een oplossing. Toen die
oplossing er was, in dat precaire proces, heb ik ook geen moment
gewacht. Ik ben in het vliegtuig gestapt. Dat was geen paniek; dat was
gewoon zoals het hoort. Toen wist ik dat er twee dingen aan de hand
waren. Ik moest mijn collega’s in de ministerraad natuurlijk informeren,
maar ik zou ook de boeren en vooral ook de Tweede Kamer moeten
informeren. Dat wist ik op dat moment. Op dat moment heb ik ook niet
gedraald. Ik ben in het vliegtuig naar Den Haag gestapt. Ik heb in de
ministerraad gesproken, we hebben het aan de Kamer meegedeeld en we
hebben het naar buiten gebracht, zodat de boeren ook weten wat de
consequenties zijn. Dat is in mijn optiek de manier waarop ik in dit proces
heb te handelen. Gaat het in elk proces zo? Nee, natuurlijk niet. Dat hangt
sterk af van de situatie waarin we verkeren. Onder normale omstandigheden, niet in dit verkeer, zou ik brieven vanzelfsprekend ook met u delen.
Na 20 december had ik u ook een bericht moeten sturen waarin stond dat
ik een nieuw signaal had dat mij grotere zorgen gaf, en dat ik er alles aan
zou gaan doen om die zorgen weer weg te nemen.
De voorzitter:
Dank. Het woord is aan de heer Kops. Daarna volgen er nog vijf.
De heer Kops (PVV):
Ik vind het maar een raar verhaal, een rommelig verhaal. Feit is en blijft
dat de Minister de Kamer niet heeft geïnformeerd. Feit is en blijft ook dat
dit een politieke doodzonde is. Excuses kan de Minister honderd keer
maken, leuk en aardig, maar het zou beter zijn als hij zijn conclusies zou
trekken. Ook de onderbouwing voor zijn misstap rammelt aan alle kanten.
De Minister zegt dan: als ik op 20 december in het debat de brief van de
Commissie al had gelezen, had ik natuurlijk wat anders geantwoord. Maar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

53

nadat hij die brief uiteindelijk wel had gelezen, was hij er ontzettend van
geschrokken en heeft hij de Kamer niet geïnformeerd. Als je dan zo schrikt
van zo’n brief en het blijkbaar zo groot is, zou ik zeggen dat je de Kamer
direct moet informeren. Maar nee, daar heeft de Minister zo’n vijf weken
mee gewacht. Ik vraag me dan concreet af waarom dan afgelopen vrijdag
wel. Waarom komt de Minister op die dag terug uit Berlijn en wil hij, zoals
hij zelf zegt, het bericht dan naar buiten brengen? Waarom dan op die
dag? Ik lees in De Telegraaf iets wat ik niet kan controleren, dus ik wil het
de Minister voorleggen: «Toen Brussel dreigde zelf publiciteit te geven
aan de misstap van de Minister nam de bewindsman de vlucht naar
voren.» Is het dan zo dat de Minister het onder de pet heeft gehouden en
wilde houden, maar dat de Commissie zei: dit kan niet en we gaan hier
publiciteit aan geven? Nam de Minister toen de vlucht naar voren en
dacht hij: oei, dat is niet goed, dus ik kom er zelf maar mee naar buiten?
De voorzitter:
Helder.
Minister Adema:
In het beeld dat u schetst op basis van De Telegraaf herken ik mij niet. Dat
signaal hebben wij absoluut niet ontvangen. Er is, zoals ik al zei, een
precair proces tussen de Commissaris en de Minister. In dat precaire
proces zijn er natuurlijk over en weer contacten. Wij hebben nooit het
signaal ontvangen dat de Europese Commissie zou dreigen om het naar
buiten te brengen. Dat signaal heb ik niet ontvangen. De avond waarop
wij het besluit moesten nemen om de geplande reis naar Den Haag
daadwerkelijk te maken, kregen wij het signaal van onze PV in Brussel dat
er die dag weer overleg was geweest. Dat signaal gaf me zoveel comfort
dat ik dat het moment vond om het in de ministerraad te brengen, om de
brief de volgende dag naar buiten te brengen en onze inzet ook naar de
Commissie te sturen. Dat gebeurde gewoon op basis van ambtelijk
overleg tussen de Commissie en onze PV, en verder nergens om. Wat er in
kranten over paniek staat, herken ik niet. Het beeld is iets anders. Ik kan
me heel goed voorstellen dat het beeld is opgeroepen dat Adema in
paniek naar Den Haag ging. Maar dat was niet zo. Het was van tevoren
gepland. We waren er ook echt van overtuigd dat deze mogelijkheid zou
kunnen bestaan. Liever had ik het anders gehad, zodat ik bij de Grüne
Woche had kunnen blijven. Maar als dat had betekend dat we het signaal
uit Brussel nog later hadden gekregen, dan had ik het weer niet zo gewild.
Dat had ik liever veel eerder gehad. Maar zo is het gegaan in de stappen
die we hebben gezet.
De heer Van Campen (VVD):
Het is goed dat de collega’s doorvragen op de informatiepositie van de
Kamer. Ik waardeer het ook dat de Minister daar herhaaldelijk op
reflecteert. Dat is belangrijk, maar daar gaat mijn vraag niet over. Mijn
vraag gaat eigenlijk over het traject naar de brief van de Eurocommissaris
toe. Dan gaat het niet om het moment waarop er een tweeminutendebat
is, maar over de afweging op basis waarvan de Kamer wordt geïnformeerd over het invoeren van een overgangsjaar. Ik ben er eigenlijk
benieuwd naar op welk moment die rode vlaggen wel gingen wapperen
op het ministerie of bij de Minister. Het hele proces, van het moment dat
de Kamer werd geïnformeerd over een overgangsjaar tot aan het moment
afgelopen vrijdag dat de Kamer werd geïnformeerd over de brief, of in
ieder geval over het feit dat het kabinet het toch anders ging doen, lijkt
zich namelijk op te knippen in twee fases.
De eerste fase begon bij het aankondigen van een overgangsjaar. Als ik
naar de Minister luister, hoor ik dat er daarna op ambtelijk niveau een
discussie was over de vraag of dat wel of niet kon met behoud van
derogatie, en op welke wijze dan. Die fase liep tot aan de nucleaire stap

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

54

van een Eurocommissaris die een hele scherpe brief schrijft. Wat ging
daaraan vooraf? Op welk moment leek het erop dat de derogatie in de
waagschaal lag? Uiteindelijk is er dan de inzet van de Minister, die ik
waardeer, omdat ik hem hoor zeggen dat hij als uitgangspunt had dat
alles erop gericht was om de derogatiebeschikking te behouden. Dat
waardeer ik, want het doel moet tellen. Dat was de tweede fase van het
proces. Maar met name bij die eerste fase vraag ik me af: hoe heeft het in
zo’n korte tijd zo kunnen escaleren? Was er dan niemand die zei: «Een
overgangsjaar voor Nederland? Doe dat maar even niet.» Dat had ons een
hele hoop ellende bespaard. Hoe kijkt de Minister daarnaar?
Minister Adema:
U stelt een hele belangrijke vraag. Zoals ik al zei, hebben we op
29 november een gesprek gehad met de Europese Commissie. Daarin
hebben we de Commissie geïnformeerd over het opschorten van de
bufferstrookmaatregel. We hebben daar geen inhoudelijke reactie op
gekregen. Als we toen een signaal hadden gekregen van «jongens, nu
hebben we toch echt wel een heel groot probleem», dan waren we
natuurlijk niet doorgegaan met de brief van 2 december. Dat zal duidelijk
zijn. Dat is volstrekt helder. Maar dat signaal krijg je niet van de
Commissie; dat is het probleem. Wij kregen dat signaal niet. Het is
meegedeeld. Nogmaals, de brief is niet gedeeld – dat is ook niet
normaal – maar we hebben wel de hoofdlijnen uit de brief gedeeld en
verteld wat onze inzet was. Vervolgens hebben wij op 2 december de
mestbrief, de verzamelbrief, verstuurd. Op 8 december, meen ik, heeft de
Europese Commissie vragen gesteld en gezegd: wij hebben zorgen over
de brief en willen daar graag met jullie over in gesprek. Op 14 december is
er een gesprek geweest met de Europese Commissie. Dat was een
ambtelijk gesprek; dat gebeurt meestal ambtelijk. Dat ging over onze inzet
met betrekking tot de implementatie van de derogatiebeschikking. Daar
zijn zorgen uitgesproken. Er is ook doorgepraat over de inhoud en de
techniek – vanzelfsprekend, zou ik bijna willen zeggen. Vervolgens heeft
de Commissie gezegd: we zijn niet tevreden; we willen hierover
doorpraten. Toen is de afspraak gemaakt om begin januari of halverwege
januari het gesprek voort te zetten.
De zorgen waren er toen, maar dat heb ik ook in het debat van
20 december gemeld. Dat we daar een intensief gesprek over voerden met
de Commissie heb ik ook gemeld in dat debat van 20 december, want dat
was natuurlijk ook zo. Vervolgens is die afspraak gepland in januari. Wij
waren tot dat moment in de veronderstelling dat wij de Commissie
konden overtuigen van onze argumenten. Die argumenten gingen over
het implementeren van de bufferstroken en het democratisch proces dat
daarvoor nodig is, de tien maanden doorlooptijd en alles wat daarbij zit,
maar daarin hebben we natuurlijk ook de met nutriënten verontreinigde
gebieden en de hele implementatie meegenomen. De bufferstroken
vormden het deel dat was doorgeschoven. Dat de rest van de derogatiebeschikking geïmplementeerd zou worden, was wel met de Commissie
gedeeld. Wij waren toen in de veronderstelling dat wij de Commissie
konden overtuigen van onze inzet, de reden daarvoor en de uitwerking
daarvan. Toen hadden wij het debat. Op 19 december kwam de brief. Ik
heb u gezegd hoe het gelopen is met die brief. Ik had daar op dat moment
geen kennis van. Die brief verraste ons wel, kan ik rustig stellen. Natuurlijk
schrok ik van de inhoud. De verrassing ging al heel snel over in schrik en
in aan de slag gaan met de inhoud. Er moest namelijk wat gebeuren. Maar
die brief verraste ons op dat moment wel.
Overigens wil ik er vanzelfsprekend niet mee zeggen dat die brief niet had
mogen komen. De Commissaris had natuurlijk alle recht om die brief te
sturen en om ons te wijzen op de derogatiebeschikking; geen misverstand
daarover. De beschikking was helder. Toen die brief binnen was, zijn we

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

55

gaan handelen. Toen kwam de omslag naar behoud van de derogatie,
waar alle ballen op dat moment op waren gericht.
De voorzitter:
Een vervolgvraag van de heer Van Campen.
De heer Van Campen (VVD):
We hebben de Europese Commissie nog heel hard nodig, want derogatie
is nog niet onvoorwaardelijk verstrekt voor de komende jaren. Maar het is
toch onmogelijk om een goede afstemming te hebben tussen een lidstaat
en de Europese Commissie over de werkbaarheid van dit soort wet- en
regelgeving? Als er in zo’n korte tijd zo’n scherpe escalatie plaatsvindt tot
op bestuurlijk niveau aan de zijde van de Europese Commissie, op welke
wijze is afstemming tussen een lidstaat en de Europese Commissie dan
überhaupt mogelijk, als er zo weinig reactie komt op wanneer de grenzen
zijn bereikt? Wij kunnen zelf allerlei politieke opvattingen hebben over wat
we wel of niet acceptabel vinden, maar het is toch gewoon heel normaal
en fatsoenlijk dat een lidstaat op deze manier de discussie kan voeren met
de Europese Commissie over werkbare wet- en regelgeving? Welke
checks-and-balances moeten we aan de zijde van Nederland – laten we de
hand in eigen boezem steken – inregelen om te voorkomen dat dit nog
een keer gebeurt, om te voorkomen dat er opeens een brief van de
Europese Commissie of de Eurocommissaris op de mat ligt die we niet
hebben zien aankomen? Dat is toch raar?
De voorzitter:
Helder.
Minister Adema:
De Commissie heeft natuurlijk altijd het volste recht om een brief te
schrijven op elk moment waarop de Commissaris dat wil. Maar er is mij
wel één ding duidelijk geworden. Er is vandaag vaker gesproken over
implementatie. Het begrip «geitenpaadjes» kwam langs. Waar zit een
geitenpaadje? Nou, dit was naar mijn oordeel niet echt een geitenpaadje.
Ik heb dat laatst wel een keer in de media gezegd, geloof ik. Wij wilden
komen tot een ordentelijke implementatie voor de agrarische bedrijven,
zodat het goed paste bij de agrarische bedrijfspraktijk. Ik heb daarbij
ruimte gezocht om dat op een goede manier voor elkaar te krijgen.
Natuurlijk zullen we altijd met de Commissie in gesprek blijven over
regelgeving, om dat op een manier te kunnen toepassen die werkbaar is
in de praktijk. Maar ik trek wel een andere conclusie, en die is volgens mij
niet nieuw in de discussies met Europa, namelijk dat het in Europa niet
mogelijk is om daar heel veel ruimte voor te creëren. Die ruimte is er niet
meer. Dat betekent, en dat zeg ik ook tegen de agrarische sector, dat naar
Europa gaan om voor de agrarische sector heel veel ruimte te creëren ...
Die ruimte is er niet. We zullen altijd het gesprek aangaan. We zullen altijd
blijven wijzen op de agrarische praktijk. We zullen altijd proberen om bij
de implementatie van Europese wetgeving, richtlijnen of beschikkingen te
bezien hoe je het zo dicht mogelijk bij de agrarische praktijk kunt brengen.
Maar die weg is wel veel moeilijker geworden. De ruimte die je daarmee
kunt creëren, is helemaal klein geworden. Dat is de conclusie die ik trek en
waar wij ons toe moeten verhouden.
Dat betekent natuurlijk wel dat wij de komende periode met de Europese
Commissie – u hebt het weleens gehad over versleten schoenzolen en
Europa – in gesprek willen blijven over hoe de agrarische praktijk er in
Nederland uitziet. Die is anders dan in andere landen. Ik heb het niet over
Nederland ten opzichte van andere landen, maar elk land heeft zijn eigen
eigenschappen rondom de agrarische praktijk. We moeten natuurlijk wel
in gesprek blijven om duidelijk te maken hoe de agrarische praktijk er in
Nederland uitziet en wat het betekent op het moment dat de Europese

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

56

Commissie regelgeving uitbrengt, hoe dat past bij de agrarische praktijk.
Maar ik verwacht dat we daar heel weinig ruimte in hebben. Het is echt
een hele serieuze boodschap naar aanleiding van dit voorval aan de
agrarische sector.
De voorzitter:
Dank. Dan is het nu de beurt aan mevrouw Bromet. Gaat uw gang. Dit is
uw laatste vraag.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
En misschien is dat ook wel een boodschap aan de Minister zelf. Want
zoals ik zojuist ook al in mijn bijdrage heb gezegd, hadden wij die
conclusie al eerder getrokken. Mijn vraag aan de Minister gaat over dit
soort onderhandelingen. Europa is voor heel veel mensen ver weg. Als ik
luister naar de manier waarop zo’n proces achter de schermen gaat, moet
ik eerlijk zeggen dat ik het heel ondoorzichtig vind, ook voor ons als
Tweede Kamerleden. Hoe ziet de Minister dat voor zich? Gaat hij achter de
schermen altijd met van alles aan de gang totdat er uiteindelijk iets ligt
waar geen ontkomen meer aan is? Of geeft hij ook tussenstanden,
bijvoorbeeld aan de Tweede Kamer, over hoe zo’n proces verloopt? Wij
horen hier altijd alleen maar van Ministers: moeilijk, moeilijk, moeilijk. Wij
weten dan niet waar die moeilijkheid zit. Het zou ons helpen als we dat
wel weten. Ik heb de volgende concrete vraag aan de Minister. Stel dat er
geen debat was geweest. Zou de Minister, nu terugkijkend, ons wel
geïnformeerd hebben als een dergelijke brief als die van 19 december op
het ministerie was aangekomen?
Minister Adema:
Jazeker. Kijk, je hebt in Europa verschillende soorten onderhandelingen.
Dit is het commissiedebat Landbouw- en Visserijraad. Er is volgende week
maandag een Landbouw- en Visserijraad. Daarvan is de agenda met u
gedeeld. De gesprekken en onderhandelingen daar worden met u
gedeeld. Daar zijn we open in. Daar hebben we ook afspraken met elkaar
over gemaakt. We delen de agenda en gaan het gesprek in deze
commissie aan voordat ik naar Brussel afreis om het gesprek in de
Landbouw- en Visserijraad te voeren. Ik heb net gezegd hoe het loopt in
het precaire proces tussen de Commissaris en de Minister. Deze specifieke
casus is anders dan onderhandelingen op bijvoorbeeld de Landbouw- en
Visserijraad of over bijvoorbeeld visserijquota, wat in feite openbare
onderhandelingen zijn. In dit geval was er natuurlijk altijd ... Ik heb uw
Kamer geïnformeerd over het feit dat er een brief was van de Commissaris en dat wij kiezen voor een andere aanpak van de derogatiebeschikking. U was natuurlijk altijd op de hoogte gebracht van dat signaal.
Maar alleen al op basis van het feit dat we op 20 december een brief naar
buiten zouden brengen waarin we zeggen wat er aan de hand is en hoe
we het gaan doen, was duidelijk geweest dat er achter de schermen, in dit
geval voor uw zicht, gesprekken hebben plaatsgevonden. Dan was er
natuurlijk dezelfde reactie gekomen, ook als er geen debat was. Met de
kennis van nu heb ik toen een verkeerde afweging gemaakt – ik heb het
eigenlijk niet afgewogen – over de nieuwe informatie die had moeten
leiden tot een andere beantwoording aan de heer De Groot. Ik had dat
alsnog moeten doen. Want uiteindelijk komt het wel in de openbaarheid.
Dat is logisch. Het was niet zo dat ik eropuit was om de situatie met de
Commissaris enzovoorts onder de pet te houden. Helemaal niet. Maar we
moesten dat proces doorlopen. Toen hebben we ook volledige duidelijkheid gegeven.
De voorzitter:
Dank.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

57

Minister Adema:
Als ik het niet zelf had gedaan, was er door u waarschijnlijk ook gezegd
dat ik het wel had moeten melden.
De voorzitter:
Dank. Dan is nu het woord aan de heer Boswijk.
De heer Boswijk (CDA):
Excuus, ik had meer een punt van orde. Voorbij het blokje excuses wilde ik
meer naar de inhoud, maar dat is inmiddels gebeurd.
De voorzitter:
Al pratender- en vragenderwijs gaat het nu royaal over de inhoud. Oké,
dank. Dan krijgt mevrouw Vestering de gelegenheid.
Mevrouw Vestering (PvdD):
Mij moet toch even van het hart dat ik het gevoel heb dat de Minister een
beetje verbaasd is, of toch overvallen is, dat Brussel erop toeziet dat
Nederland zich een keertje aan de afspraken gaat houden. Een derogatie,
echt een uitzonderingspositie op andere landen, is normaal gesproken
voor een periode van vier jaar. Nederland heeft die al twee keer voor een
periode van twee jaar gekregen, met nadrukkelijke waarschuwingen dat
de waterkwaliteit in Nederland op orde moest gaan komen. 2022 was een
jaar waarin alsnog meer mest in Nederland werd uitgereden dan in
andere landen, maar wij hadden geen derogatie. Die kregen we pas
afgelopen september. In het afgelopen jaar is Nederland dus vele
maanden in overtreding geweest. De Minister heeft niet gehandhaafd en
heeft er niet op toegezien. Het spijt me voor de woorden, maar nu wordt
er een beetje gepiept over het feit dat men zich nu per 1 maart wel aan de
regels moet houden. Ik wil heel graag van de Minister weten welke
prioritering hij voor zich ziet ten aanzien van Brussel, ten aanzien van de
ministerraad en ook ten aanzien van de Tweede Kamer. De Minister
schetst hoe het is gegaan tot aan de ministerraad van afgelopen vrijdag.
Dan is de ministerraad afgelopen en is er nog geen Kamerbrief gestuurd.
Maar wie staat er onder de speed dial van de Minister? Dat is dan wel de
boerenactieleider. Dat is niet de Tweede Kamer. Hoe kiest de Minister zijn
prioriteiten en aan wie legt de Minister, en in welke volgorde, verantwoording af?
Minister Adema:
Ik begrijp de vraag natuurlijk heel goed. Maar gezien de impact van de
brief van 20 januari, die we ook in het kabinet besproken hebben, vind ik
het niet meer dan netjes om een aantal agrarische partijen die het aangaat
– in de achterban kan ook enorme onrust ontstaan als die brief naar buiten
gaat – even te informeren over wat eraan komt, wat de gevolgen zijn en
wat de consequenties voor de boeren zijn. Dat hebben we eigenlijk bijna
gelijktijdig gedaan op het moment dat die brief verstuurd is. Misschien is
die brief zelfs wel eerder verstuurd, maar dat weet ik niet precies. Ik moet
dus even een slag om de arm houden. Het is niet zo dat wij er bewust op
uit waren om de Tweede Kamer veel later te informeren, maar ik vind het
wel zorgvuldig dat ik de agrarische partijen even informeer om te zeggen
wat er speelt en wat de gevolgen zijn, op het moment dat een brief op de
mat valt waar zij niet van gehoord hebben en zij de boeren ook niet
kunnen uitleggen wat er precies mee bedoeld wordt. Nadat de Tweede
Kamer geïnformeerd is, is er ook een technische briefing aan de
agrarische partijen geweest over de gevolgen. Die agrarische partijen
krijgen allemaal vragen over wat er aan de hand is en over hoe men
daarmee moet handelen. De telefoon staat daar dan ook roodgloeiend. Ik
vind het in het normale verkeer belangrijk om de agrarische partijen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

58

daarin even mee te nemen, zodat die gerustgesteld zijn en weten wat er
gaat gebeuren.
De voorzitter:
Helder, dank. Dan een vraag van de heer Eppink.
De heer Eppink (JA21):
Ik denk dat het hele probleem van die 20 januari vooral is dat het eerst in
De Telegraaf stond, de Minister vervolgens de pers heeft ingelicht en als
derde de Tweede Kamer, ’s middags om 16.30 uur. Dat was een bronzen
medaille. Dat was voor ons natuurlijk niet goed genoeg. Ik heb de
volgende vraag. Ik heb in het kabinet van de Nederlandse Commissaris in
Brussel gediend. Daar is het gebruikelijk dat er contact wordt opgenomen
met het Nederlandse kabinet op het moment dat een ministerie of een
Minister van je eigen lidstaat een moeilijkheid heeft. In dit geval zou het
gaan om de eerste vicevoorzitter van de Europese Commissie, de heer
Timmermans, die een heel brede bevoegdheid heeft. Heeft de Minister of
zijn staf contact opgenomen met de Nederlandse Commissaris of diens
staf inzake deze derogatiekwestie, omdat die aanpaalt aan het klimaatbeleid en derhalve mede kan worden gerekend tot zijn bevoegdheid als
eerste vicevoorzitter? Was dat zo, of was dat niet zo?
De voorzitter:
Er wordt eventjes ambtelijk overleg gepleegd.
Minister Adema:
Sorry, ik moest even ruggenspraak hebben. Als een
oud-Europarlementariër praat over hoe het werkt in Europa – ik kom zelf
uit Friesland; Europa was voor mij altijd ver weg – is het altijd verstandig
om even ruggenspraak te houden voordat je een antwoord geeft. In
algemene zin informeren we altijd onze Eurocommissaris. Als je kijkt naar
de samenstelling van de Commissie, is in dit geval de relatie tussen
Sinkevicius en Timmermans dicht bij elkaar. Ze zitten in een bepaalde
groep van Commissarissen en wisselen informatie uit. Vanuit dat
perspectief hebben we er niet voor gekozen om de Nederlandse Commissaris te bellen. We hadden op dat moment te dealen met de Eurocommissaris met wie we te dealen hadden: Sinkevicius. Met hem hebben wij het
gesprek gevoerd. Maar nogmaals, hij zit in het team van Timmermans. Wij
gingen ervan uit dat ook Timmermans op de hoogte was van deze
situatie.
De voorzitter:
Dank. Dan nu de vraag van de heer De Groot.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Ik hoop niet dat mij dit een interruptie kost, want ik had verwacht dat de
Minister bij de tijdlijn ook zou ingaan op de vraag of hij erkent dat hij al
gemaakte afspraken had geschonden. Ik had ook nog gevraagd of die
brief van 2 december ook namens collega’s is verzonden, of dat de
Minister alleen heeft gehandeld. Daaraan toevoegend: wanneer heeft de
Minister dan zijn collega’s geïnformeerd over de ontvangst van die
kritische brief van de Commissie? En dan misschien toch nog even over
die tijdlijn: is die compleet? Staan er bijvoorbeeld ook onderraden op
waarin dit is besloten?
De voorzitter:
Dit is wel een interruptie, maar een troostrijke gedachte is dat u toch niet
zo veel tijd meer heeft om die twee andere vragen nog te stellen, omdat
we de eindtijd naderen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

59

Minister Adema:
Het is gebruikelijk dat brieven die door een departement worden
opgesteld, daar waar nodig ook interdepartementaal gedeeld worden, in
dit geval ook met IenW, dat betrokken is bij het waterdossier. Dat soort
afstemming vindt ook plaats. U bent scherp. In de onderraad van de 18de
of zo, in opmaat naar de minsterraad van 20 januari, is het inderdaad ook
even aan de orde geweest. Daar heb ik dus inderdaad vertrouwelijk ook
een eerste tussenstand gegeven aan de ministerraad van de stand van
zaken van ons contact met de Commissie.
De voorzitter:
U heeft de andere vragen nog. Noem ze nog even, meneer De Groot. Eén
gaat over de brief van 2 december en de andere is?
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Erkent de Minister dat hij gemaakte afspraken heeft geschonden?
De voorzitter:
En wat vraagt u over de brief van 2 december?
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Is die brief van 2 december op eigen houtje verstuurd of is die afgestemd
met collega’s?
Minister Adema:
Die brief van 2 december komt van ons ministerie en, nogmaals, die
wordt daar waar nodig interdepartementaal afgestemd.
Wat betreft de vraag over het schenden van de gemaakte afspraken: er lag
een derogatiebeschikking. Die derogatiebeschikking is helder. Ik zei net
ook: de Eurocommissaris had alle recht om de brief te sturen zoals hij die
gestuurd heeft. Die derogatiebeschikking was overigens ook bekend bij de
Kamer. Dat was een openbare beschikking. Iedereen had daar kennis van.
Dat betekent ook dat toen de discussie over de motie-Grinwis plaatsvond
in het Kamerdebat van 6 oktober, ik juist op basis van de derogatiebeschikking de motie heb ontraden. De motie is wel met twee derde van de
stemmen aangenomen, ondanks het feit dat de derogatiebeschikking al bij
de Kamer lag. De Kamer had de informatie, had de beschikking, wist
wanneer de beschikking zou moeten ingaan en heeft de motie aangenomen. Dat was voor mij een signaal vanuit de Kamer. Overigens wordt
– dat is volstrekt helder – in de brief van 30 september al aangegeven dat
we rekening zouden houden met de agrarische praktijk en dat we zouden
harmoniseren met de drie programma’s: het zevende actieprogramma
Nitraatrichtlijn, het GLB en de derogatiebeschikking. Dat werd dus in het
debat van 6 oktober nog een keer bevestigd door het aannemen van de
motie door de Kamer, terwijl we eigenlijk allemaal, ook ondergetekende,
wisten dat er een derogatiebeschikking lag, die volstrekt helder was.
Vervolgens zijn wij op pad gegaan en is het gelopen zoals ik het u net
allemaal verteld heb.
De voorzitter:
De heer De Groot, een vervolgvraag.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Dus de Minister verwijst naar de Kamer. Hij ziet toch in dat hij zelf die
afspraak heeft geschonden, maar hij verwijst daarbij naar de Kamer. Hij
heeft in het kabinet alleen gehandeld. De collega’s die gaan over
waterkwaliteit, natuur of klimaat zijn niet betrokken bij de brief van
2 december. Dat vind ik opmerkelijk.
Ik heb ook nog de vraag – die is een beetje bedoeld als the proof of the
pudding – of de Minister nu alle geitenpaadjes achter zich heeft gelaten en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

60

of het mogelijk is om van 16 februari tot 1 maart in de huidige omstandigheden wel mest uit te rijden. Dat zou namelijk betekenen dat die bufferstroken toch gevuld gaan worden met mest. Die kans bestaat althans. Dat
zou bij de Europese Commissie opnieuw kunnen leiden tot vraagtekens en
tot de conclusie dat Nederland, dat zich al niet gehouden heeft aan de
derogatiebeschikking – het is namelijk al 1 januari geweest – dat bij de
herkansing ook niet doet. Die 16 februari staat namelijk nog steeds op de
website van de RVO en het is dus voor boeren echt mogelijk om vanaf
16 februari mest uit te rijden. Kan de Minister dus zeggen dat hij dit gaat
corrigeren of neemt hij opnieuw het risico dat de Europese Commissie
zegt: beste lidstaat Nederland, die mest ligt er allang, dus we gaan in 2023
geen derogatie verlenen, maar wel het actieprogramma laten gelden,
want dat geldt namelijk gewoon, ook zonder derogatie?
Minister Adema:
Alle papieren zijn een beetje een rommeltje aan het worden bij deze
Minister. Er mag van half februari tot 1 maart 170 kilogram uitgereden
worden. Voor de derogatiebeschikking en voor het hele mestbeleid geldt
dat we handhaven, maar wel met de capaciteit die we hebben. Laat dat
volstrekt helder zijn. Dat doet de NVWA. Die staat op afstand van ons. Alle
regelgeving in Nederland wordt gehandhaafd op het niveau dat past bij
de capaciteit die we daarvoor hebben. Maar er mag dus tot 1 maart
170 kilo uitgereden worden.
De voorzitter:
Laatste vraag van de heer De Groot.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Die 170 kilo geldt per jaar, dus ik hoop niet dat dat ook echt gaat
gebeuren, want dan stroomt alles zo de sloot in. Maar de Minister erkent
dus dat het mogelijk is om dertien doldwaze mestuitrijdagen te organiseren tussen 16 februari en 1 maart. Daarmee loopt u opnieuw risico dat u
hiermee met uw vingers tussen de deur komt. Waarom heeft u dat niet
dichtgezet toen u vrijdag die brief naar Brussel heeft gestuurd? U heeft
opnieuw een geitenpaadje gekozen. Heel Brussel kijkt met u mee; dat kan
ik u verzekeren.
Minister Adema:
Dit is geen geitenpaadje, meneer De Groot. Het recht bestaat gewoon om
vanaf half februari mest uit te rijden. Er is ook geen boer die de hele
gierkelder leegrijdt tussen half februari en 1 maart, want dat zou
betekenen dat hij in de rest van jaar geen mest meer kan plaatsen. Ik heb
wel bezwaar tegen het beeld dat u schetst alsof elke boer straks zijn hele
mestkelder gaat leegrijden voor 1 maart omdat het tot dan nog kan.
Boeren zijn gehouden aan de mestwetgeving. U heeft gelijk dat die
170 kilo per jaar is, maar boeren zullen, ook gezien de groei van de
gewassen ... Bij gras bijvoorbeeld zal de derde, vierde en vijfde snee ook
bemest moeten worden. Boeren zijn echt niet zo dom om alles nu uit te
rijden, want ook na 1 maart hebben ze nog steeds bemesting nodig om
ervoor te zorgen dat ze een kwaliteitsproduct in de kuilbult krijgen.
De voorzitter:
Ik kijk naar de klok. Wij zijn 94,5 minuut onderweg. De Minister heeft
4 minuten en 44 seconden aan de formele beantwoording gespendeerd
en de rest aan andere vragen. Heel veel punten zijn aan de orde geweest,
maar ik zou de Minister willen vragen om nu de nog liggende vragen zo
veel mogelijk vlotjes te beantwoorden. De meesten van u zijn door hun
interrupties heen. Dat moet dus wel helpen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

61

Minister Adema:
Het is voor een Minister altijd wel fijn om te weten dat de meeste
interrupties op zijn.
De voorzitter:
Nou, ik heb er nog drie.
Minister Adema:
Oké! Haha. Er was een belangrijke vraag van de heer Boswijk. Ik loop er
even doorheen aan de hand van wat ik door de stapels heen tegenkom.
De vraag was: wat gaat de Minister doen om de pijn te verzachten? Er is
een overgangsregeling door deze Minister in het leven geroepen om
ervoor te zorgen dat rundveehouders die de derogatie moeten afbouwen
daar een tegemoetkomingsregeling voor krijgen, maar dat geldt natuurlijk
niet voor de akkerbouwers die het nu betreft. Maar in het GLB wordt wel
een vergoeding gegeven voor bufferstroken. Tot nu toe is het zo dat in het
GLB ongeveer 80% van de boeren in Nederland deelneemt. Daarin zit
100% van alle rundveeboeren, maar een wat lager percentage van de
akkerbouwers. De akkerbouwers die dus vanaf nu altijd geconfronteerd
worden met die bufferstroken – want dat gebeurt ook via de andere
programma’s – doen er goed aan om zich te gaan aanmelden bij het GLB.
Op die manier kunnen ze toch een vergoeding krijgen voor de bufferstroken. Daarmee is er dus een vergoedingsregeling beschikbaar. Even
ten antwoord op de vraag van meneer Van Campen: dat kan. Vanaf
1 maart tot 15 mei, om heel exact te zijn, kunnen de boeren zich
aanmelden. Ook de akkerbouwers kunnen dus gebruikmaken van een
vergoedingsregeling.
Ik probeer een beetje bij de vragen rondom mestbeleid te blijven. De
volgende vraag die ik wil behandelen is: mag er wel kunstmest op de
bufferstrook? Nee, dat mag niet. Ik hou het even kort.
Even kijken, deze vragen hebben we al gehad. Veel zijn al aan de orde
gekomen in de beantwoording, maar ik blijf even door de stapel bladeren.
Ik probeer u tegemoet te komen.
De voorzitter:
Het wordt inderdaad zeer gewaardeerd om op deze wijze erdoorheen te
gaan.
Minister Adema:
Ik dacht het al. Even kijken. Ik probeer te zien of ik nog vragen rondom het
mestbeleid heb. De vraag van mevrouw Van der Plas over het onderzoek.
Zij refereerde aan het onderzoek van Herman de Boer. Daar is in de
gesprekken met de Commissie over het verkrijgen van derogatie niet over
gesproken, omdat het onderzoek nog niet af was. Ik heb het onderzoek op
dit moment ook niet met de Commissie besproken. Natuurlijk ben ik van
harte bereid om de resultaten van het onderzoek te delen met de
Commissie, maar we moeten er wel voor oppassen dat we niet de
discussie krijgen: minder kustmest, meer diermest. Dat is best een
kwetsbare discussie, dus daar wil ik bij wegblijven. Maar ik ben bereid om
de resultaten te delen.
De kosten-batenanalyse van de heer Van Campen. Zoals al eerder gemeld
in een toezegging, wordt die in het tweede kwartaal van dit jaar
opgeleverd.
Dan de vraag van mevrouw Bromet: wat gaat de Minister doen om het
gebruik van kunstmest als vervanger van organische mest tegen te gaan?
Ik heb al gezegd dat het op de bufferstroken niet toegepast mag worden.
Ik vind het eerlijk gezegd – dat geldt voor het hele derogatieverhaal – in
principe een slechte ontwikkeling dat boeren die minder mest mogen
uitrijden nu fors kunstmest gaan inkopen. Niet alleen voor de verontreiniging, maar ook voor bijvoorbeeld de CO2-uitstoot. We weten allemaal

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

62

dat bij kunstmestfabricage veel CO2 wordt uitgestoten. Daarom vinden wij
ontwikkelingen op het gebied van kunstmestvervangers uit dierlijke mest
heel interessant. U weet dat we daar ook op inzetten. Ik ben van de week
nog bij een mooi bedrijf geweest dat daar echt heel mooie dingen mee
doet en dat op die manier de kringloop van de landbouw op het gebied
van mest helemaal sluit. U weet ook dat de Europese Commissie ruimte
heeft gegeven. Die komt straks met een actieprogramma, RENURE, om te
kijken hoe we RENURE kunnen inzetten om ook als het gaat om voedselzekerheid voldoende meststoffen aanwezig te hebben.
De heer Grinwis had een vraag over vanggewassen en winterteelten. U
weet dat de lijst afgelopen najaar in consultatie is gegaan. We hebben
800 reacties gekregen. Nu de regeling vanggewassen in zal gaan voor de
inzaaidatum van 1 oktober 2023, zal ik die regeling binnenkort opstellen.
Hierbij zal ik de reacties van de internetconsultatie betrekken, maar ik zal
me wel moeten houden aan de voorwaarden van de Europese Commissie
op dit punt. Dat begrijpt u in het kader van dit debat helemaal, denk ik.
De voorzitter:
Er is een vraag van de heer Grinwis. Gaat uw gang.
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Ik zal niet zeggen dat ik weer een motie aan voel komen, maar ik heb hier
wel een vraag bij. Het is wel precair welke vanggewassen wel en niet
worden toegestaan. Vanggewassen worden niet alleen gebruikt om de
bodem te bedekken, maar ook om stikstof te binden om de bodemvruchtbaarheid te vergroten. Iets kan gezaaid worden als een groen vanggewas,
maar als de vorst eroverheen is gegaan, is het ineens niet meer groen.
Hoe wordt het dan gezien? En wat betekent dat dan voor een boer? Dat
zijn best wel precaire vragen. Die klinken hier misschien als ver van ons
bed, maar die zijn voor een akkerbouwer gewoon dagelijkse praktijk.
Minister Adema:
Ik denk dat het te ver gaat om daar nu helemaal op in te gaan, maar ik
neem uw zorg mee. We zullen u als Kamer ook informeren over hoe we
daar verder mee omgaan.
Dan de vraag van de heer Thijssen van de Partij van de Arbeid over de
voedselzekerheid en de oorlog in Oekraïne. Hoe kan Nederland bijdragen
aan een oplossing voor de voedselcrisis? Ik lees het maar even snel voor,
want dan gaan we er snel doorheen. Dat helpt u ook. Ik deel uw mening
dat Nederland een bijdrage moet leveren aan de gevolgen van de oorlog
in Oekraïne op het terrein van voedselzekerheid. Op 23 december hebben
collega Schreinemacher en ik een brief naar uw Kamer gestuurd met een
stappenplan voor voedselzekerheid, ook in reactie op uw motie.
Ik mis een vraag – ik wil voorkomen dat ik die vergeet, want ik heb nog
een schuld in te lossen wat dat betreft – en dat is de vraag van mevrouw
Bromet. Het allereerste debat dat ik in de Kamer mocht voeren met
mevrouw Bromet ging over de sloten. Ik heb u toen een vrij abrupt
antwoord gegeven: gaan we niet doen. Ik ben na die tijd bij u geweest om
te zeggen: uw zorg is ook mijn zorg. Om een sloot te dempen of graven
moet een agrariër bij het waterschap een vergunning aanvragen. Dat is
gereguleerd. Hij mag niet zomaar een sloot dempen. Ik stel dus voor dat
we de waterschappen er ook even op wijzen dat het in het kader van de
derogatiebeschikking en alle programma’s natuurlijk niet zo kan zijn dat
we sloten gaan dempen om daarmee het bufferstrokenverlies te compenseren. Ook als het gaat om de percentages die nog overblijven op hele
smalle percelen, kan dat best wel een punt zijn. We hebben de sloten
natuurlijk ook nodig voor waterberging en waterafvoer. Daarnaast zijn
veel sloten in Nederland onderdeel van het cultuurlandschap in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

63

Nederland, dat we graag willen behouden. Vanuit dat perspectief deel ik
uw zorg zeker. We zullen daar ook met de waterschappen over in gesprek
gaan.
Dan heb ik nog vragen liggen van mevrouw Vestering, over de dierenwelzijnsregelgeving. Ik zie overigens dat dat de laatste vraag is. U had er
daarvoor ook nog twee, maar daar kom ik zo op. Mijn voorgangers en ik
hebben op verschillende momenten de Nederlandse inzet voor de nieuwe
regelgeving geuit in Brussel, deels samen met de like-minded lidstaten
van de Vughtgroep. U weet dat wij in de Vughtgroep samenwerken met
een aantal lidstaten om te komen tot betere dierenwelzijnswetgeving. Bij
de meest recente Landbouw- en Visserijraad heb ik daar weer aandacht
voor gevraagd. We blijven ons daar dus voor inzetten, want wij willen
inzetten op een ambitieuze dierenwelzijnsregelgeving. De Europese
Commissie kent ons standpunt ook. Ik verwacht dat de Europese
Commissie in september 2023 met voorstellen komt. Natuurlijk zullen wij
ons blijven inzetten op het gebied van dierenwelzijn in Europa, zoals ik net
ook heb gezegd.
Dan vraag nummer 33, van mevrouw Vestering. Ja, ik heb hier een
nummer, maar dat is een intern nummer. Het zijn nog geen moties. Nog
niet! We wachten het af. Dan hebt u nu alvast het antwoord; dat is
misschien ook handig. Mevrouw Vestering had een vraag over
diertransport naar niet-EU-landen: hoe staat het met de onderzoeken
hiernaar en wanneer gaat de Minister hier werk van maken? Ik laat
onderzoeken wat mogelijk en wenselijk is voor de Nederlandse situatie.
Bij de begrotingsbehandeling heb ik aangegeven dat wij de Kamer
hierover in het eerste kwartaal van 2023 gaan informeren, dus die
informatie kunt u verwachten. Die motie kunt u dus nog even uitstellen.
Dan een andere vraag op het gebied van diertransport. Er lijkt in
EU-verband geen ruimte te zijn voor het aanpassen van de regels. Hoe
kijken de Minister daartegen aan? Is de Minister bereid om te kijken naar
een notitie van kritische lidstaten en zich uit te spreken? Ik heb enig begrip
voor de wens van Portugal en staten die op dezelfde lijn zitten dat de
handel in de EU en de nabijgelegen derde landen mogelijk blijft mits het
dierenwelzijn afdoende wordt geborgd, maar ik kan mij niet vinden in een
doel van ongelimiteerde facilitering van export naar derde landen, ook als
het gaat om afstand en intensiteit. Dit zou namelijk leiden tot lange
transporten over land of zee, en dus ook tot lijden van dieren. Dat wijs ik
af. Ik zal in EU-verband blijven aandringen op het beëindigen van
langeafstandstransporten van levende dieren over zee en land naar derde
landen. Ik hoop van harte dat we in EU-verband tot goede aanpassingen
kunnen komen.
De voorzitter:
Ik schors de vergadering even. Of nee, ik schors niet, maar ik ga even
overleggen wat we gaan doen. Het is 18.00 uur. Deze vergadering duurt
officieel tot 18.00 uur. We zouden de vergadering nog heel even kunnen
verlengen. Hoeveel tijd heeft de Minister nog nodig? Wat is zijn taxatie? Er
zal mogelijk nog een enkele interruptie komen.
Minister Adema:
Ik heb hier nog één vraag liggen, en die wil ik eigenlijk wel even beantwoord hebben, want die is van het lid Bisschop.
De voorzitter:
Ik kan mij voorstellen dat u die met voorrang behandelt! Hoeveel tijd heeft
u ongeveer nodig?
Minister Adema:
Dat duurt twee minuten en dan is het klaar.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

64

De voorzitter:
Is dat de enige vraag?
Minister Adema:
Dat is wat mij betreft op dit moment nog de enige vraag die nog over is.
En anders hoor ik het nog van de leden. De andere vragen zijn namelijk
eigenlijk allemaal aan de orde gekomen in de antwoorden rondom de
derogatiebeschikking.
De voorzitter:
Dan zal ik nog even checken of mijn vragen allemaal beantwoord zijn,
maar dat lijkt me goed. Mevrouw Vestering, de laatste vraag.
Mevrouw Vestering (PvdD):
Ik heb echt op mijn tong gebeten toen het ging over de derogatie, om
mijn derde en laatste interruptie te kunnen besteden aan dit hele
belangrijke onderwerp, de diertransporten. Die worden nog weleens
vergeten. Ik wil heel graag van de Minister weten wat precies zijn inzet is
bij die diertransporten. We weten dat verschillende landen zich verzetten
tegen het verbod dat nu in Europa besproken wordt over transporten die
langer dan acht uur duren. Kan de Minister toezeggen dat hij van mening
is, en dat het ook zijn inzet is, dat transporten die langer dan acht uur
duren verboden zouden moeten worden?
De voorzitter:
De Minister.
Mevrouw Vestering (PvdD):
En mijn andere vraag die ik heb gesteld ging over het voorbeeld van
Duitsland. Duitsland kijkt niet alleen maar naar wat Brussel doet.
Duitsland neemt ook zelf het initiatief met wetgeving. Is de Minister daar
ook toe bereid of blijft hij alleen nog maar verwijzen naar Brussel?
Minister Adema:
De diertransporten. Ik heb gezegd dat het hier gaat om transporten naar
derde landen. We kunnen de landen aan de grens van ons continent niet
de ruimte ontnemen om diertransporten naar derde landen te doen. Zoals
ik net heb aangegeven, is het van belang dat diertransporten op een
goede manier plaatsvinden en dat ze het dierenwelzijn niet nadelig
beïnvloeden, althans niet het lijden van dieren veroorzaken. Daarom zeg ik
ook dat ik langeafstandsdiertransporten wil beëindigen. Die acht uur is
een norm.
Dan de vraag over de kalveren waarover Duitsland een besluit heeft
genomen. Ik heb al eens in een eerder debat gezegd dat ik daar serieus
met de kalversector over wil gaan praten. We zijn in gesprek om te kijken
hoe we tot een aanpassing kunnen komen. Mevrouw Van der Plas, die
hier nu niet meer is, heeft de vorige keer in het debat aangegeven dat dat
consequenties heeft voor de rundveehouderij. Daar moeten we ook even
naar kijken. Mijn inzet is om daar ook te komen tot een andere
regelgeving.
De voorzitter:
Ik zag de vinger van de heer Van Campen voor zijn laatste vraag, mocht
daar behoefte aan zijn.
De heer Van Campen (VVD):
Het informatieverkeer tussen het Ministerie van LNV en de Europese
Commissie voelt nog steeds onbevredigend. De Minister heeft gezegd dat
het verwachtingspatroon van Nederlandse zijde over de ruimte bij de
Europese Commissie een heel duidelijke en heldere boodschap is. Nog

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

65

steeds vind ik het belangrijk dat die twee overheden zich constructief tot
elkaar verhouden. Uiteindelijk gaat het daar in de ogen van ondernemers
en inwoners over. Er is in een hele korte tijd heel veel gebeurd en
geëscaleerd. Laat ik dat concluderen. Maar mijn vraag is nog niet
beantwoord. Waar staan wij nu eigenlijk met de derogatie? Wanneer
horen we of het goed is? Wanneer horen we of de inzet waar we nu al de
hele dag het debat over voeren, voldoende is? Wanneer hebben boeren
zekerheid over het verkrijgen van derogatie voor dit jaar, de komende
jaren en eigenlijk ook het afgelopen jaar?
Minister Adema:
Zoals al gezegd, meneer Van Campen, in het debat: de zekerheid die we
graag van de Europese Commissie zouden willen hebben, is geen 100%
zekerheid. Die krijgen we niet. Je zou kunnen zeggen dat er op 1 maart in
feite wel zekerheid is, maar we hebben, niet voor niets, de brief verstuurd
zoals die verstuurd is. Wij hopen van harte dat de brief in stand blijft en
dat we op die manier verder kunnen. Zoals gezegd, krijg je van de
Europese Commissie vooraf nooit 100% zekerheid. Want anders hadden
we die ook gevraagd voor de brief van 2 december. Dat begrijpt u.
De voorzitter:
De Minister rondt de beantwoording af met de laatste vraag.
Minister Adema:
Ik ben in de veronderstelling dat ik de andere vragen die u als Kamerlid
van de SGP heeft gesteld, beantwoord heb. U hebt nog een vraag gesteld
over de Richtlijn industriële emissies. Nederland voert een impact
assessment uit naar de impact van de herziening op de Nederlandse
veehouderij, inclusief de rundveehouderij. Hierover wordt de Kamer nog
geïnformeerd. Daarna zal Nederland een definitief standpunt inbrengen in
Brussel. In beginsel zijn we positief over de toevoeging van de melkveehouderij en methaan, vanwege de te verwachten milieuwinst en de
reductie van methaan. Wij verwachten dat de herziening ondersteunend
kan zijn aan het nationale klimaatbeleid. Ik zet me er natuurlijk wel voor in
dat voorstellen proportioneel zijn en dat er een lichter regime geldt voor
de rundveehouderij ten opzichte van de industrie.
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Ik kom daar zo meteen op terug. Eerst is er een vraag van de heer Boswijk.
De heer Boswijk (CDA):
Ik zat al een tijdje te seinen, maar ik word weleens vergeten. Dat geldt ook
voor een aantal antwoorden op mijn vragen. Ik heb vragen gesteld die
nog niet zijn beantwoord. Ik dacht dat de Minister erover zou beginnen
toen hij over sloten sprak in antwoord op collega Bromet. Want ik had ook
een vraag gesteld over het volgende. Als bufferstroken nou wettelijk
verplicht worden, dan vervallen automatisch de mogelijkheden om die te
subsidiëren, om dat natuurbeheer in de slootkant te subsidiëren. Daarover
is ook een motie aangenomen. Nu dat ineens wordt ingevoerd, conform
de beschikking, staat dat wel meteen onder druk. Ik kan me voorstellen
dat het misschien wat uitzoekwerk nodig heeft, maar het is wel iets wat nu
meteen bij heel veel boeren top of mind is. Ik ben daar dus wel benieuwd
naar.
Ik had ook nog een vraag gesteld over het scenario in het geval dat wij
hier in Den Haag zouden zeggen: joh, zoek het uit! Dat is voor het CDA
geen optie, maar ik vind het wel van belang om dat te weten. Ik heb een
aantal collega’s dat overigens wel horen zeggen, maar ik heb dat scenario
eigenlijk nog niet gehoord. Wat zou dan eigenlijk ... Krijgen we dan een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

66

infractieprocedure? Wat houdt dat dan in? Daar ben ik gewoon even
nieuwsgierig naar.
Minister Adema:
Mag ik uw vraag over de motie over de bufferstroken schriftelijk beantwoorden, meneer Boswijk? Dan de andere vraag, die over «zoek het uit!»
De Europese Commissie heeft twee mogelijkheden om ons tot de orde te
roepen. De ene mogelijkheid is een infractieprocedure. Dat is een
juridische procedure die enige tijd in beslag neemt. De andere is het
botweg intrekken van de derogatiebeschikking. Daar kan de Commissie in
haar voltalligheid toe besluiten. Dat zijn de twee mogelijkheden die er zijn.
Meneer Boswijk, ik zou het risico maar niet nemen.
De voorzitter:
Als de collega’s het mij even toestaan, zou ik één vraag eigenlijk toch nog
even willen onderstrepen. Ik heb gevraagd of de Minister ervoor kan
zorgen dat óf de bufferstroken wél mogen blijven meetellen voor de
plaatsingsruimte, óf de beperking van de ammoniakemissie gebruikt kan
worden voor het legaliseren van PAS-melders. Die vraag was in mijn
beleving nog niet beantwoord.
Minister Adema:
Ten eerste tellen ze niet mee voor de plaatsingsruimte. Ten tweede. Ik
hoor de heer De Groot buiten de microfoon om even «geitenpaadje»
zeggen. Nou, het kan juridisch niet om de ruimte die ontstaat door het
verlies van derogatie, waardoor er dus minder mest geplaatst wordt en je
eigenlijk zou kunnen zeggen dat er minder stikstofuitstoot is, te gebruiken
voor de legalisatie van PAS-melders. Maar deze discussie heb ik hier ook
al eens met de heer Van Campen gehad. Neem een PAS-melder die
bijvoorbeeld – ik noem maar wat – 80% vergund heeft, maar die voor 20%
een melding heeft gedaan en dus een deel nodig heeft, en een derogatieboer die derogatie verliest en daardoor een stuk minder stikstof
uitstoot. Je zou bijna zeggen dat je dat met elkaar zou kunnen compenseren. Dat mag niet. Dat is juridisch niet toegestaan. Dus nee, meneer
Bisschop.
De voorzitter:
Ik wil hier graag nog wel een keer over doorpraten, maar dat gaan we nu
niet doen. Ik denk dat het goed is om tot een afronding te komen. Er is
geen gelegenheid voor een tweede ronde, maar er is wel gelegenheid
– dat is op rij af – voor het aanvragen van een tweeminutendebat. Als de
heer De Groot daarvoor opteert, dan is aan hem het woord.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Dat is het geval. Dat gaan we dan morgen doen, geloof ik. Dat werd al
aangekondigd: om 11.00 uur.
De voorzitter:
Oké, dan is dat aldus vastgelegd. Er zijn geen toezeggingen geregistreerd,
dus op dat punt kunnen we heel kort zijn. Morgen zal het tweeminutendebat dus zijn. Morgen zullen er ook nog stemmingen zijn over dit dossier.
We laten het hierbij. Alvorens ik de bijeenkomst sluit, wil ik u allen zeer
bedanken: de Minister, zijn ondersteuning, zichtbaar en achter de
schermen, onze gasten, de media, de collega’s niet te vergeten, en ook de
onvolprezen griffie. En voordat ik sluit, wens u allen nog een arbeidsvreugdevolle avond.
Sluiting 18.12 uur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1513

67