Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

31 765

Kwaliteit van zorg

Nr. 425 HERDRUK1

BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN
SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 2 juli 2019
Dit is de eerste jaarlijkse voortgangsrapportage van het programma
Langer Thuis, één van de drie programma’s onder het Pact voor de
Ouderenzorg. In verschillende Kamerbrieven bent u al over de voortgang
van een aantal specifieke acties geïnformeerd.2 In deze brief wordt
verdere voortgang toegelicht, mede op basis van de monitor (en tevens
nulmeting) die het RIVM heeft uitgevoerd. U treft deze aan in de bijlage3.
Aanleiding en doel van het programma Langer Thuis
We staan met zijn allen voor een enorme uitdaging. Onze samenleving
vergrijst.
Het aantal 75-plussers ligt nu rond de 1,3 miljoen. In 2040 zal dit aantal
bijna verdubbeld zijn. Steeds meer ouderen wonen zelfstandig: 92% van
de 75-plussers. Ongeveer een kwart van de 75-plussers maakt gebruik van
(complexe) ondersteuning en zorg uit meerdere domeinen. Er zijn 4,4
miljoen mantelzorgers. 1 op de tien voelt zich onder druk staan. In de
toekomst neemt het aantal potentiële mantelzorgers verder af. 19% van de
ouderen geeft aan dat hun woning niet of niet helemaal past bij hun
huidige leven en 65% van de 75-plussers ervaart een goede kwaliteit van
leven.4 Er moet dus flink wat gebeuren om voor de grote en groeiende
groep ouderen die zelfstandig thuis wil blijven wonen dit ook in de
toekomst te kunnen doen.
Doel van het programma is dan ook dat ouderen in hun eigen vertrouwde
omgeving zelfstandig oud kunnen worden met een goede kwaliteit van
leven. Het programma kent drie actielijnen:

1

I.v.m. het toevoegen van de juiste figuur 2
Kamerstuk 31 765, nrs. 349, 361, 407, 412. Kamerstuk 27 529, nr. 168.
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
4
Dit door Mijnkwaliteitvanleven.nl gemeten over de jaren 2014 t/m 2019.
2
3

kst-31765-425
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 765, nr. 425

1

Actielijn 1 – Goede ondersteuning en zorg thuis
Actielijn 2 – Mantelzorg en vrijwilligers in zorg & welzijn
Actielijn 3 – Wonen
Langer Thuis: een bredere beweging
In het hele land bestaan inmiddels initiatieven die eraan bijdragen dat
ouderen zelfstandig kunnen wonen, bijvoorbeeld:
– De Drentse Alliantie zorg voor ouderen, waarin gemeenten, de
zorgverzekeraar, (medische)zorg, wonen, welzijn en senioren gezamenlijk werken aan een lokale aanpak ouderen langer thuis te kunnen laten
wonen;
– Het programma Ouder en Wijzer van de gemeente Rotterdam; een
lokale samenwerkingsagenda voor ouderen gericht op vitaliteit, «er toe
doen», wonen en woonomgeving en zorg en ondersteuning;
– GezondVeluwe het project waar het programma Langer Thuis meer
dan een jaar geleden werd gepresenteerd. Hier worden een lokaal
team van wijkverpleegkundigen, een ouderenadviseur en een
specialist ouderengeneeskunde aan huisartsenpraktijken gekoppeld
om zorg te bieden aan ouderen;
– De online portal, speciaal voor mantelzorgers ontworpen door CZ,
waar mantelzorgers zelf kunnen aangeven op welke manier zij ontlast
zouden willen worden van hun intensieve mantelzorgtaken. Via pilots
in Breda, Moerdijk en Tilburg wordt de portal komend jaar verfijnd en
aangepast
– Gemeenschappelijk wooninitiatieven zoals de Knarrenhof. Op steeds
meer plekken wordt gesproken over het realiseren van leeftijdsbestendige bouw van woongroepen voor zelfredzame senioren.
En zo zijn er nog meer voorbeelden terug te lezen in deze brief. Door al
deze initiatieven zie ik een brede beweging waarin thuiswonende ouderen
centraal staan.
Eén jaar Langer Thuis
In het eerste jaar van het programma heb ik samen met alle betrokken
partijen een stevige impuls gegeven om deze beweging verder te
versnellen.5 De impact daarvan wordt al op veel plaatsen in het land
zichtbaar, zoals blijkt uit onderstaand kaartbeeld (zie figuur 1) uit de
monitor Langer Thuis, en is ook samengevat in de infographic (zie
bijlage)6.
Deze voorgangsrapportage geeft aan wat in het eerste jaar is bereikt en is
als volgt opgebouwd:
• De monitor Langer Thuis
• Voortgang Actielijn 1: Ondersteuning en zorg thuis
• Voortgang Actielijn 2: Mantelzorgers en vrijwilligers in zorg & welzijn
• Voortgang Actielijn 3: Wonen
• Terug- en vooruitblik
In deze brief ga ik tevens in op aangenomen moties en door mij gedane
toezeggingen.

5

VNG/NDSD, ZN, ActiZ, Aedes, LHV, InEen, KNGF, KNMP, PPN, V&VN, Sociaal Werk Nederland,
Verenso, MantelzorgNL, NOV, KBO-PCOB, ZorgthuisNL, Patiëntenfederatie, VNO-NCW en
MKB-Nederland en BZK.
6
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 765, nr. 425

2

Figuur 1 Integratief beeld; geografische spreiding van indicatoren per actielijn (bron;
RIVM).

De monitor Langer Thuis
De voortgang van het programma wordt gemonitord aan de hand van 32
indicatoren die voor de drie verschillende actielijnen geselecteerd zijn. Er
zijn drie type indicatoren:
• Uitkomstindicatoren: deze zeggen iets over de maatschappelijke
doelen van de actielijnen.
• Procesindicatoren: bevatten informatie die gebruikt kan worden om de
voortgang van verschillende acties te monitoren.
• Narratieve indicatoren: hiermee wordt ook de leefwereld van ouderen
en hun mantelzorgers zelf in beeld gebracht.
De uitkomsten van de monitor en de duiding hiervan zijn hieronder
verwerkt in de stand van zaken van de verschillende actielijnen. De
indicatoren waarvan op dit moment nog onvoldoende gegevens
beschikbaar zijn om goed mee te nemen in de nulmeting,7 worden op de
website van de monitor gepubliceerd zodra deze beschikbaar komen.8
Verschillende Kamerleden hebben het belang van het betrekken van
beschikbare informatie van de Patiëntenfederatie door Mijnkwaliteitvanleven.nl benadrukt. Omdat ik het perspectief van ouderen en mantelzorgers
en vrijwilligers zelf als uitgangspunt heb genomen bij het opstellen mijn
indicatoren, was het van meerwaarde om Mijnkwaliteitvanleven.nl als
bron voor 5 uitkomstindicatoren en voor alle narratieven te gebruiken.
Voorts voer ik gesprekken met de Patiëntenfederatie over het stimuleren
7

Dan gaat het om de indicatoren: «het aantal concrete actieplannen als gevolg van bevindingen
van de landelijke aanjager respijtzorg» «lokale pilots opgestart naar aanleiding van het
programma in voor Mantelzorg» «aantal nieuwe initiatieven van vernieuwende
woon(zorg)vormen voor ouderen».
8
www.monitorlangerthuis.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 765, nr. 425

3

van het gebruik van Mijnkwaliteitvanleven.nl. Hiermee geef ik invulling
aan de motie Bergkamp en De Lange.
Voortgang Actielijn 1: Ondersteuning en zorg thuis
Resultaten in het kort:
• 10 projecten versterking sociale basis;
• In 65% van de gemeenten een netwerk integrale ouderenzorg in
beeld;
• 35 lokale netwerken integrale ouderenzorg (ZonMW) gesubsidieerd, met bereik van 200.000 ouderen;
• Aanpak voor een landelijke dekkend netwerk van regionale
samenwerking tussen inkopers;
• Handreiking «Ondersteuning en zorg voor kwetsbare ouderen
thuis» vastgesteld;
• 90 Quickscans, en 1 goedgekeurde aanvraag Stimuleringsregeling e-Health Thuis (SET);
• 14 proeftuinen gegevensuitwisseling/PGO (InZicht-regeling);
• 20% stijging van inzet specialist ouderengeneeskunde in de
eerste lijn en acute zorg naar 66.000 uur;
• De helft van de regionale coördinatiefuncties voldoet al aan de
onlangs vastgestelde minimumeisen en 90% coördineert meer
zorgvormen dan het eerstelijnsverblijf (ELV).
Veel ouderen willen graag zo lang mogelijk mee doen aan het dagelijks
leven. Actielijn 1 van het programma Langer Thuis is erop gericht de
ondersteuning en zorg voor ouderen zo te versterken dat dit zo lang
mogelijk kan. Momenteel ervaart 60% van de ouderen aansluiting van
ondersteuning en zorg. Ook krijgt volgens de monitor 71% van de
ouderen naar eigen zeggen de ondersteuning en zorg goed geregeld en
ervaart 71% van de 75-plussers dat zij regie heeft over zijn/haar eigen
leven. Dit kan beter. Binnen Actielijn 1 werk ik daarom aan vier doelen:
Doel 1: Versterken van de zelfredzaamheid van ouderen en hun
sociale omgeving
• Het bevorderen van contacten tussen buurtbewoners, het verenigingsleven en maatschappelijke initiatieven vindt met name op lokaal
niveau plaats. Elke gemeente werkt met zijn eigen lokale partners aan
een stevige sociale basis. Binnen het traject «Versterking Sociale
Basis» van het programma Sociaal Domein zijn samen met mensen in
de wijk, vrijwilligers, welzijnsorganisaties en gemeenten 10 lokale
pilots opgezet om de «brede sociale basis» te versterken. Eén van de
leerpunten is dat het voor professionals en gemeenten lastig blijkt om
uit te gaan van wat er al is georganiseerd in de wijk en inwoners
eigenaarschap te blijven geven. Binnen de trajecten wordt komend jaar
gemonitord hoe gemeenten hier beter mee om kunnen gaan.
• Ook doen een aantal sociaal werkers in opdracht van Langer
thuis actie-onderzoek naar hoe wijkgericht sociaal werk een
stevige(re) sociale basis voor ouderen kan creëren. Via concrete
casuïstiek en verhalen van ouderen over hoe zij de sociale basis vanuit
hun leefwereld beleven, ontstaat een rijk beeld over wat de sociale
basis voor ouderen al betekent; welke partners hier een rol in hebben,
wat mogelijk nog tekortschiet en hoe we dit zouden kunnen
verbeteren.
• In het kader van de aanpak cliëntondersteuning werken we
eveneens aan het versterken van eigen regie en de toegang tot goede
ondersteuning thuis voor onder meer ouderen. Uw Kamer is hier

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 765, nr. 425

4

•

afgelopen maand over geïnformeerd.9 Een aantal gemeenten gaat
ervaring op doen hoe (gespecialiseerde) cliëntondersteuning kan
worden ingericht in pilots voor vier doelgroepen, waaronder zelfstandig wonende ouderen. Tenminste 2 gemeenten gaan specifiek voor
ouderen aan de slag. In de komende maanden wordt verkend of en
welke toerusting van vrijwillige cliëntondersteuners er nodig is
(bijvoorbeeld via de ouderenbonden).
Mijnkwaliteitvanleven.nl. wordt voorgezet. Ouderen die hieraan
meedoen kunnen aan de hand van hun persoonlijke uitkomsten een
gericht gesprek voeren over passende zorg en ondersteuning.

Doel 2: professionals werken als een team rondom een oudere
met een complexe zorgvraag en leveren afgestemde zorg op maat
Goed voorbeeld: Lokale samenwerking rond kwetsbare
ouderen in Zuid-Oost Nederland
Wijkverpleegkundigen, huisartsen en professionals uit het sociaal
domein werken samen in de wijk in samenwerkingsverbanden
ondersteund door DementieNet. Het lokale netwerk overlegt met het
bredere netwerk van specialistische zorgverleners, zoals specialisten
ouderengeneeskunde en casemanagers dementie. Samen stemmen
zij de ondersteuning en zorg af op de behoeften van de oudere.
Bijzonder aan de werkwijze van DementieNet is dat zij professionals
praktisch ondersteunen bij het opzetten van een netwerk en hen
2 jaar lang begeleiden. DementieNet heeft dit soort samenwerking
bijvoorbeeld in Enschede, Gemert, Nijmegen, Wijchen en Berg en
Dal tot stand gebracht en zo al 40 netwerken opgezet. Dit leidt ook in
de praktijk tot verbetering van zorg: het netwerk in Nijmegen-West
werkte aan het verbeteren van het signaleren van mensen met
cognitieve stoornissen. Bij de start van het netwerk waren er
5 mensen met dementie bekend in de wijk, na twee jaar waren dit er
27. Langer Thuis ondersteunt via het ZonMw Programma
Langdurige Zorg en Ondersteuning het opzetten van netwerken van
DementieNet.
•

•

9
10

Recent heb ik uw Kamer geïnformeerd over het toekomstperspectief van de wijkverpleging.10 Centraal daarin staat de waarde die de
wijkverpleging toevoegt voor de cliënt en de inzet om te komen tot
herkenbare teams van wijkverpleegkundige zorg in de wijk. De
maatregelen waarin ik samen met partijen van het hoofdlijnenakkoord
wijkverpleging werk (waaronder aanpassing van de contractering en
de bekostiging zodat kwaliteit (uitkomsten voor cliënten) beter wordt
beloond en samenwerking door wijkverpleegkundigen met andere
lokale partners wordt gefaciliteerd) dragen één op één bij aan het
stimuleren en vergemakkelijken van lokale samenwerking tussen zorgen hulpverleners rond kwetsbare ouderen.
Voor ouderen en hun mantelzorgers is het prettig als deze professionals als één team samenwerken, dat ze elkaar kennen en weten te
vinden, weten wat de situatie van de oudere is en weten wie ze kunnen
inschakelen als specifieke hulp, kennis of expertise nodig is. Op steeds
meer plekken in het land ontstaan dit soort netwerken. Zo reageerden
104 van 209 bij ons bekende lokale netwerken ouderenzorg op
een uitvraag van Langer Thuis. In 65% van de gemeenten hebben we
daarmee een netwerk in beeld dat zich bezig houdt met afgestemde
ondersteuning en zorg voor ouderen. In 78% van deze netwerken
wordt samengewerkt tussen het sociaal domein, de eerste- en de
tweedelijnszorg.
Kamerstuk 31 476, nr. 26.
Kamerstuk 23 235, nr. 181.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 765, nr. 425

5

•

Via het programma Langdurige Zorg en Ondersteuning van
ZonMw heb ik inmiddels 35 van dit soort lokale netwerken
gesubsidieerd. De netwerkpartners geven aan dat zij hiermee in totaal
ruim 200.000 ouderen in beeld hebben en kunnen ondersteunen. De
inzet is om dit jaar in totaal 60 netwerken te ondersteunen. Via
actieleren wordt ingezet op het vergroten van het lerend vermogen
van de netwerken, zodat zij ook na het einde van de subsidie zelf door
kunnen ontwikkelen. ZonMw stimuleert daarnaast ook kennisuitwisseling tussen de verschillende netwerken.
Een greep uit de 35 projecten die we ondersteunen met een
ontwikkel- of uitwerkingssubsidie via het ZonMw-programma LZO:
Regionaal Programma integrale zorg voor kwetsbare ouderen in
Westfriesland, Goat Goan: prettig oud worden in Markelo, Intensieve
zorg en welzijn voor kwetsbare ouderen in Bussum, Samen –
Redzamer in Overvecht, Samenwerking in de wijk Ommoord –
Rotterdam Prins Alexander, Wijkgericht werken: een goede samenwerking rondom kwetsbare ouderen in Tegelen, Ouderennetwerk
Presikhaaf- Arnhem; geen brug te ver!, Ouderen in Beweging –
Hoogeveen, Ouderen Netwerk Rijswijk, Versterken lokaal netwerk
kwetsbare ouderen Beuningen, Beter Thuis Loosduinen, Maak de
burger Meester in Hilversum.

•

•

•

Lokale en regionale netwerken kunnen sinds kort ook gebruik maken
van de handreiking voor «Kwetsbare ouderen thuis – Integrale
zorg en ondersteuning in de wijk». Deze is in mei 2019 vastgesteld
door 17 landelijke partijen uit het medisch, sociaal en zorgdomein,
zorgverzekeraars, gemeenten en rijksoverheid. De handreiking richt
zich op de meest kwetsbare ouderen die het thuis nog net redden en
waarbij sprake is van (dreigend) regieverlies. De handreiking beschrijft
wat persoonsgerichte, proactieve en samenhangende zorg en
ondersteuning (kortweg integrale zorg en ondersteuning) voor
thuiswonende kwetsbare ouderen betekent.11
Naast het lokale niveau, wordt de samenwerking rond (kwetsbare)
ouderen ook gezocht op het regionale niveau. Inkoopafspraken
tussen gemeenten en zorgverzekeraars faciliteren een goede
aansluiting van ondersteuning en zorg in de wijk en dragen bij aan
randvoorwaarden zoals voldoende afstemmingstijd. In de praktijk vindt
dit soort samenwerking steeds meer plaats. De Vereniging van
Nederlandse Gemeenten (VNG) en Zorgverzekeraars Nederland (ZN)
hebben al langer een samenwerkingsagenda die is bedoeld gemeenten en zorgverzekeraars te ondersteunen bij het maken van regionale
afspraken over met name ouderenzorg, preventie en de ggz. In maart
2019 hebben ZN en VNG een aanpak om gezamenlijk te komen tot een
landelijk dekkende samenwerkingsstructuur aan VWS gepresenteerd. Doel is in elke regio de integrale samenwerking op ondersteuning en zorg te bevorderen. Uitgangspunt is dat de werkstructuur in
oktober 2019 operationeel is. In januari 2020 zal een eerste (nul)meting
plaatsvinden, waarmee de stand van zaken van het samenwerkingsproces inzichtelijk wordt. In het voorjaar 2020 organiseren ZN en VNG
een eerste gezamenlijk congres om het onderling leren tussen regio’s
te bevorderen. Tijdens het AO WMO van 26 juni jl. heb ik uw Kamer
toegezegd dat u deze afspraken ontvangt, zie bijlage12.
Om de regionale samenwerking rondom ouderenzorg verder te
versterken, heb ik de Regionale Ondersteuningsstructuur (ROS)
Raedelijn opdracht gegeven gedurende de looptijd van programma

11

De handreiking is te vinden via https://www.beteroud.nl/nieuws/handreiking-kwetsbareouderen-thuis.
12
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 765, nr. 425

6

•

•

•

Langer Thuis ook het leren tussen regio’s op het gebied van ouderenzorg te faciliteren. Hiertoe organiseert Raedelijn inspiratiebijeenkomsten en masterclasses voor koplopers én worden adviestrajecten op maat aangeboden. De eerste bijeenkomsten staan
gepland voor dit najaar. Daarnaast wordt een netwerkbureau opgericht
waar partijen terecht kunnen met vragen over regionale samenwerking
rond langer thuis. Hiermee geef ik invulling aan de motie van de leden
Renkema en Ellemeet13 over een vraagbaak kwetsbare ouderen.
Via haar toezicht draagt ook de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd
bij aan afgestemde ondersteuning en zorg. Met het toezicht op
netwerken stimuleert de IGJ het leveren van goede netwerkzorg
dichtbij de patiënt.14 De inspectie kijkt onder meer naar de regionale
samenhang. Daarnaast maakt de IGJ sinds november 2018 gebruik van
een toetsingskader e-health bij inspectiebezoeken aan zorgaanbieders.
Het kader geeft aan wat de IGJ in het toezicht op de bestaande regels
en normen op dit moment vooral belangrijk vindt vanuit het oogpunt
van kwaliteit en veiligheid.
Naast het verbeteren van de samenwerking, kan ook de inzet van
e-health bijdragen aan het verbeteren van afgestemde ondersteuning
en zorg voor ouderen. Dit stimuleer ik via de Stimuleringsregeling
E-health Thuis (SET). Door toepassingen zoals beeldzorg of
tele-alarmering kunnen ouderen op afstand ondersteuning krijgen,
zodat zij meer regie behouden en minder afhankelijk zijn van het
tijdstip dat een professional kan langskomen. SET vraagt zorgaanbieders en zorginkopers samen een aanvraag in te dienen. Door inkopers
aan de voorkant te betrekken, is de kans groot dat de e-health
toepassing ook voor ouderen beschikbaar blijft als de subsidie stopt.
De regeling staat sinds 1 maart 2019 open. De interesse in de regeling
is groot. Er zijn 80 partijen die een QuickScan hebben laten doen of zij
in aanmerking komen voor de regeling, meer dan 600 mensen hebben
voorlichtingsbijeenkomsten bezocht en meer dan 10.000 mensen
hebben de informatiepagina’s over SET bekeken. Inmiddels is één
aanvraag gehonoreerd. De samenwerking die gevraagd wordt,
betekent wel dat aanvragers meer tijd nodig hebben tot een aanvraag
te komen. Vanuit RVO en ZonMw zetten we daarom in op gerichte
voorlichting en ondersteuning richting partijen.
Zoals toegezegd in de brief van 16 oktober 201815 informeer ik u over
de vormgeving van de regeling InZicht en de proeftuinen. Via deze
regeling werk ik aan het versnellen van de digitale gegevensuitwisseling. In de huidige situatie moet een (transfer)verpleegkundige
bijvoorbeeld voor één oudere ongeveer vijf maal gegevens overtypen
om hem van ziekenhuis naar wijkverpleging over te dragen of moet
een oudere na een heupoperatie uit het ziekenhuis keer op keer zijn
verhaal doen. Het merendeel van de overdrachten, gemiddeld 60%16,
blijkt vanuit de wijkverpleging in de thuissituatie naar het ziekenhuis
plaats te vinden. De wijkverpleegkundige blijkt niet altijd op de hoogte
van de opname waardoor deze onnodig voor een dichte deur staat.
Met circa twintig duizend overdrachten17 per maand van het ziekenhuis naar de wijkverpleging en vice versa bespaart het slimmer
inrichten van de overdracht door digitale stroomlijning op termijn veel
tijd.
– De regeling InZicht sluit aan bij mijn ambitie om de administratieve
lasten voor de professional in de (wijk)verpleging terug te dringen.

13

Kamerstuk 34 948, nr. 4.
Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd, Toezicht op zorgnetwerken: specialistische verpleging en
zorg thuis, juni 2019.
15
Kamerstuk 27 529, nr. 163.
16
Bron: Vektis.
17
Bron: Vektis.
14

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 765, nr. 425

7

–

•

De regeling is cross-sectoraal en beperkt zich niet tot de care sector,
maar staat ook deels open voor instellingen uit de cure.
– Daarnaast wordt het mogelijk om zorgaanbieders voor te bereiden
op ontsluiting van gegevens voor de cliënt (en/of hun mantelzorgers, familie of zaakwaarnemers) via de module van een (PGO)
persoonlijke gezondheidsomgeving en het medicatieproces.
– Er zijn inmiddels 14 proeftuinen toegekend, gericht op gegevensuitwisseling en het werkend krijgen van een PGO voor de cliënt.
Deelnemers aan proeftuinen worden begeleid om opgedane
ervaring over de cross-sectorale gegevensuitwisseling met elkaar te
delen.
– De ervaringen van de proeftuinen worden ook gedeeld en in
samenhang bezien met het zorgbrede programma gegevensuitwisseling en de onderdelen van de roadmap van mijn collega
Bruins waarover hij uw Kamer na de zomer een derde brief zal
sturen.
Er wordt een programmabureau (V&VN, ACTIZ, VGN en ZorgthuisNL)
neergezet door ICTU waar beoogde aanvragers terecht kunnen voor
vragen en ondersteuning bij het doen van hun aanvraag voor InZicht.
De regeling Inzicht wordt uiterlijk in de zomer van 2019 opengesteld.

Doel 3: Specialist ouderengeneeskunde op juiste moment, op
juiste plek
• Bij complexe zorgvragen en in crisissituaties thuis is het belangrijk dat
de huisarts direct de specifieke kennis en expertise van een specialist
ouderengeneeskunde (SO) kan inschakelen. Dat ontlast huisartsen,
kan onnodige ziekenhuisopnames voorkomen en laat cliënt, mantelzorger en hulpverleners beter anticiperen op acute situaties. Het kabinet
breidt daarom het Zvw-pakket per 1 januari 2020 uit met de specialist
ouderengeneeskunde.18 Daarnaast:
– is voor de SO structureel € 6 miljoen per jaar extra beschikbaar
gesteld vanuit het programma Langer Thuis, waarmee flink ruimte
is voor intensivering van de inzet in de eerste lijn.
– sluit het tarief per 2019 beter aan bij de praktijk. De NZa houdt
daarbij rekening met een hogere functiewaardering en een ander
productiviteitsniveau (meer indirecte tijd).
Uit de cijfers van het Zorginstituut blijkt dat het aantal uren inzet van de
SO in de eerste lijn in 2018 met 20% is gestegen (van 55.000 naar 66.000
uur) ten opzichte van 2017. Dat vind ik bemoedigende cijfers. Daarmee is
de specialist ouderengeneeskunde veel beter en dichterbij toegankelijk
voor thuiswonende ouderen.
Doel 4: Doorstroom van en naar tijdelijk verblijf soepel laten
verlopen
• De overgang tussen thuis en tijdelijk niet thuis, of indien nodig naar
een verpleeghuis, moet voor ouderen zo soepel mogelijk verlopen en
moet aansluiten bij de zorgvraag die zij op dat moment hebben. Dat
vraagt – naast samenwerking tussen de verschillende financiers en
professionals – voldoende én gemakkelijk vindbare tijdelijke plekken.
De motie Ellemeet en Hermans19 vroeg mij op dit punt ook naar de
kennisuitwisseling tussen het verpleeghuis en de wijk(verpleging) te kijken. Ik heb Vilans gevraagd een knelpuntenanalyse naar
deze overgang uit te voeren. Zodra deze gereed is zal ik hiermee
gezamenlijk met partijen aan de slag gaan.

18

Kamerstuk 29 689, nr. 991 Vanaf 1 januari 2020 kan de geneeskundige zorg die de specialist
ouderengeneeskunde biedt vanuit de zorgverzekering worden vergoed.
19
Kamerstuk 35 000 XVI, nr. 27.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 765, nr. 425

8

•

•

Voor een oudere moet het niet uitmaken op welke plek zijn of haar
zorgvraag terecht komt. Aan de achterkant moet de zorg zo geregeld
zijn, dat de oudere zonder problemen op de goede plek komt.
Uitgangspunt moet zijn: «no wrong door». Daarom werken we aan het
verbeteren van de instroom bij verschillende vormen van
(tijdelijk) verblijf. Naar aanleiding van de motie Renkema en
Ellemeet20 inventariseert onderzoeksbureau Significant initiatieven
waar verschillende vormen van (tijdelijk) verblijf via één ingang
worden georganiseerd en hoe dit breder in Nederland kan worden
uitgerold. Ik verwacht deze inventarisatie in het najaar 2019 naar uw
Kamer te kunnen sturen.
In 2017 is gestart met het opzetten van regionale coördinatiefuncties eerstelijnsverblijf (ELV) om zorgprofessionals inzicht te geven in
de beschikbare capaciteit ELV en hen te ondersteunen bij het snel
vinden ervan. Per mei 2018 is een landelijk dekkend netwerk van
coördinatiefuncties gerealiseerd, die wel nog veel diversiteit in opzet
kenden. Om te komen tot uniformiteit hebben Zorgverzekeraars
Nederland en ActiZ, in afstemming met andere betrokken partijen, in
april 2019 vastgesteld wat de coördinatiefuncties minimaal moeten
doen («goed werkend») en wie welke verantwoordelijkheid heeft:
– Triage conform de omschrijving van het afwegingsinstrument van
Verenso;
– 24/7 bereikbaarheid en inzicht in beschikbare capaciteit;
– Monitoring en evaluatie van het functioneren van de coördinatiefunctie;
– Kwaliteit- en effectmeting van de coördinatiefunctie.
Uit de nulmeting van dit voorjaar blijkt dat de helft van de coördinatiefuncties inmiddels al aan alle vereisten voldoet.21 Daar waar dit nog
niet zo is, gaat het vooral over de onderdelen triage (door de coördinatiefunctie) en kwaliteit- en effectmeting die nog niet volgens de recente
eisen worden georganiseerd. Verder blijkt dat het overgrote deel met
doorontwikkeling bezig is: met de samenwerking tussen de betrokken
partijen, met (een van) de functionaliteiten, of met verbreding naar
andere zorgvormen met tijdelijk verblijf (soms ook naar wijkverpleging). Van de coördinatiefuncties die inmiddels aan alle vereisten
voldoen, coördineert 95% meer dan het ELV, namelijk Wlz-crisiszorg
(46%), geriatrische revalidatiezorg (33%), wijkverpleging (18%) en/of
Wmo-spoedzorg (15%). Een klein aantal coördineert ook nog andere
zorgvormen, zoals observatiebedden en acute thuiszorg. Van alle
coördinatiefuncties coördineert 90% meer zorgvormen dan het ELV.
Partijen vinden het overigens van belang dat de coördinatiefuncties de
basis eerst op orde hebben, voordat gewerkt wordt aan (verdere)
verbreding.

Adequate financiering is een andere belangrijke factor. Zowel zorgverzekeraars als de zorgaanbieders hebben sterke voorkeur voor lumpsumfinanciering. De wijze waarop dat vormgegeven kan worden en in hoeverre dat
goed uitvoerbaar is op korte termijn wordt op dit moment uitgezocht.
De meerwaarde van een goed werkende coördinatiefunctie is voor
de oudere heel concreet. Bijvoorbeeld in ’t Gooi en in Deventer is de
zoektijd voor verwijzende professionals (vaak huisartsen) beduidend
verminderd en komt de patiënt veel sneller op de goede plek terecht.

20
21

Kamerstuk 34 948, nr. 5.
De respons van de in totaal 43 (sub)regio’s is 91%, van 4 (sub)regio’s is nog geen reactie
ontvangen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 765, nr. 425

9

Met de resultaten van de nulmeting en de geschetste doorontwikkeling
voldoe ik aan de motie van Geleijnse.22 Hiermee voldoe ik tevens aan de
toezegging van collega Bruins uw Kamer te informeren over de werking
en doorontwikkeling van de regionale coördinatiefuncties en of deze de
samenwerking verbeteren.
Samenhang lokaal, regionaal, landelijk
Afgestemde ondersteuning en zorg in de wijk voor ouderen is het centrale
doel van actielijn 1. Samenwerken in de gemeente/wijk en over zorgdomeinen heen is daarvoor randvoorwaardelijk. Vanuit actielijn 1 ondersteunen we daarom de ontwikkeling van samenwerking rondom ouderen
op verschillende niveaus. Alleen door een gezamenlijke aanpak, met
maatregelen bij alle partners, en op lokaal, regionaal én landelijk niveau
kunnen we impact maken voor onze ouderen. Deze gezamenlijke visie en
de verschillende acties die daaraan bijdragen zijn door partners in een
beeld samengevat. Zie figuur 2.
Figuur 2; samenhang in de wijk

22

Kamerstuk 29 247, nr. 275.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 765, nr. 425

10

Actielijn 2 Mantelzorgers en vrijwilligers in zorg & welzijn
Resultaten in het kort:
•
•
•
•
•
•
•

8 regionale bewustwordingsbijeenkomsten voor mantelzorgers
(Moeder aan de lijn)
Denktank «Ontregel de mantelzorg» gestart
10 pilots logeerzorg gestart
Landelijke aanjager respijtzorg aan de slag
4 pilots sociale benadering dementie
19 pilots Samen Ouder Worden
Werk & Mantelzorg gestart voor bewustwording onder werkgevers met 337 mantelzorgvriendelijke bedrijven in Nederland

Veel van de hulp aan thuiswonende ouderen komt van naasten: een
echtgenote, een zoon, een dochter, een buurvrouw. Deze mantelzorgers –
4,4 miljoen mensen – zijn onmisbaar voor thuiswonende ouderen. De helft
van de mantelzorgers vindt dat de samenwerking met professionals beter
kan en beter moet. Daarnaast weten we, dat in de samenleving in de
toekomst alleen maar een groter beroep op mantelzorgers zal worden
gedaan. Op elke 85-jarige zijn er 15 potentiële mantelzorgers. In 2040 zijn
dat er nog maar 6. Zoals in het rapport van het PBL en het SCP wordt
benoemd, zal in de toekomst een groter beroep worden gedaan op
«jongere ouderen» dan nu het geval is. Er zal meer gevraagd worden van
langer doorwerkende zestigers. Dit besef leeft breed onder mantelzorgers,
zo bleek
recent uit interviews in het NRC23, waarop uw Kamer mij verzocht te
reageren. Ik zet daarom in op een meer structureel geregelde ondersteuning van informele zorg. Binnen actielijn 2 werk ik, samen met
partijen, hard aan vier doelen.
Doel 1: Mantelzorgers weten dat zij er niet alleen voor staan
• Samen met MantelzorgNL, gemeenten en veldpartijen voeren wij
verschillende campagnes om mantelzorgers zich ervan bewust te
maken dat zij ondersteuning kunnen vragen zodat zij het zorgen langer
volhouden. Vanwege het succes van de 8 regionale bijeenkomsten
van «Moeder aan de lijn» gaan we in 2019 en 2020 nog eens 20
bijeenkomst organiseren. Er zullen in 2019 en 2020 ook themabijeenkomsten worden georganiseerd voor bijvoorbeeld mantelzorgers met
een migratieachtergrond en bij werkgevers. Andere acties die wij doen
op het gebied van Werk en Mantelzorg staan beschreven in de brief die
ik 1 april jl. naar uw Kamer heb verzonden.24
• MantelzorgNL voert momenteel de campagne «voorbereiden op
mantelzorg» gericht op vitale ouderen. Deze ouderen worden
gestimuleerd om laagdrempelig met hun sociale omgeving, zoals
bijvoorbeeld hun kinderen, te bespreken wie er later voor hen gaat
zorgen en wat mensen hierbij wel of niet van elkaar kunnen verwachten. Op basis van de werkzame elementen van deze verschillende
campagne-onderdelen in 2019 wordt een gezamenlijke campagnestrategie ontwikkeld met alle veldpartijen zoals gemeenten en MantelzorgNL voor een landelijke campagne in 2020.
• Sinds april dit jaar heeft stichting Werk & Mantelzorg het programma
«Mantelzorg werkt» gelanceerd met subsidie vanuit de Ministeries
van VWS en SZW. Dit project heeft als doel om erkenning en ondersteuning van mantelzorgers op het werk te stimuleren. Er zijn nu 337
mantelzorgvriendelijke bedrijven en dat aantal moet blijven toenemen.
23
24

«De mantelzorger wil méér dan mooie woorden»(NRC, 27 mei 2019).
Kamerstuk 30 169, nr. 71.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 765, nr. 425

11

Naast bedrijven moeten er ook meer mantelzorgvriendelijke gemeenten komen. Het doel is het aantal verdrievoudigen: van 73 nu naar 230
over 2 jaar.
Doel 2: Mantelzorgers worden ontzorgd
• De voormalig Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
mevrouw Clemence Ross, is als landelijk aanjager respijtzorg nu
een paar maanden bezig met het in kaart brengen van vraag en
aanbod van alle vormen van respijtzorg. Zij constateert veel animo
voor mantelzorg en respijtzorg bij partijen in het veld. Er is besef dat
goede ondersteuning van mantelzorgers van groot belang is.
Tegelijkertijd is het ook een diffuus thema waar nog veel mogelijkheden voor verbeteringen liggen: aan de vraagkant (hoe zorgen we
ervoor dat mantelzorgers een hulpvraag durven stellen?), hoe kan het
aanbod van respijtzorg veel beter aansluiten bij waar echt behoefte is,
hoe kunnen we gezamenlijk de toegang verbeteren en hoe voorkomen
we dat veel tijd verloren gaat aan «wie betaalt wat». Op 21 juni
organiseerde de landelijk aanjager een congres om aanbevelingen te
toetsen bij het veld. Ik ontvang deze aanbevelingen binnenkort. Daarna
volgt de fase van implementeren in de praktijk en tot het komen van
breed draagvlak bij partijen. Eind van dit jaar ontvang ik het eindrapport van de aanjager, wat ik uw Kamer zal sturen.
• Mantelzorgers hebben vaak te maken met onnodig veel regels en
formulieren. We kunnen hen ontzorgen door het aantal regels te
verminderen en de beschikbare informatie veel duidelijker aan te
bieden. Daarom is sinds april van dit jaar de Denktank Ontregel de
mantelzorg gestart met schrapsessies over «mantelzorgregels». In de
denktank zitten mantelzorgers en vertegenwoordigers van organisaties
die veel met mantelzorgers in contact komen (gemeenten, zorgaanbieders, verzekeraars en andere experts). De Denktank overhandigt mij
rond Prinsjesdag haar advies.
• Ontzorgen kan ook betekenen dat de zorg overgenomen wordt,
bijvoorbeeld door een zorgprofessional in een respijtvoorziening. Dit
gebeurt in de 10 pilots logeerzorg die ik op 17 april jl. lanceerde. In
de praktijk blijkt dat nog altijd weinig gebruik wordt gemaakt van
respijtzorg door mantelzorgers. Dit komt mede omdat de toeleiding
niet altijd goed genoeg is geregeld en het aanbod niet altijd aansluit bij
de vraag. Daarom zijn 10 gemeenten (Westland, Capelle a/d IJssel,
Dordrecht, Hoeksche Waard, Zeist, Nieuwegein, Helmond, Ede, Heerde
en Assen) samen met zorgverzekeraars en aanbieders gestart met de
pilots.
De partijen investeren gezamenlijk in de verbetering van de toeleiding
en ontwikkeling van het aanbod om de mantelzorgers te ontlasten. Een
belangrijke reden te starten met deze pilots is dat op het gebied van de
inkoop van plekken nog niet altijd duidelijk is hoe logeerzorg te
organiseren is. Zeker als het gaat om de structurele variant waarbij er
regelmatig een paar dagen per week kan worden gelogeerd. Gemeenten en zorgverzekeraars moeten daarvoor samenwerken, maar die
samenwerking is nog niet vanzelfsprekend. Met de pilots stimuleren
wij dat de lessen uit deze samenwerking verder worden verspreid via
de veldpartijen die betrokken zijn bij Programma Langer Thuis zodat
op zoveel mogelijk plekken mantelzorgers gebruik kunnen maken van
logeerzorg.
Een goed voorbeeld van een vangnet voor mantelzorgers:
inzet logeerzorg.
In de pilot in de Hoeksche Waard kunnen ouderen die thuis zorg
krijgen van een mantelzorger tijdelijk logeren. Er is een nieuw
Wijkpensioen gebouwd gericht op tijdelijk verblijf. In de pilot wordt
gewerkt de behoefte naar mantelzorg in kaart te brengen, het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 765, nr. 425

12

gebruik te stimuleren zodat de mantelzorger wordt ontlast en
daarmee het aanbod te ontwikkelen en oplossingen te vinden voor
de structurele financiering door gemeenten en zorgverzekeraars.
•

•

Het ontzorgen van mantelzorgers die iemand met dementie ondersteunen heeft ook nadrukkelijk onze aandacht. Via de pilots sociale
benadering dementie, die afgelopen januari officieel van start zijn
gegaan in Rotterdam, Amsterdam, Amstelveen en Den Bosch wordt
gewerkt aan interventies om het leven van cliënten en mantelzorgers
te vergemakkelijken. De eerste resultaten geven aan dat met name
(andere) behoefte is aan hulp, meer diversiteit in de dagbesteding en
meer hulp in de laatste fase van dementie (rouw / verlies). Alzheimer
Nederland is nauw betrokken bij de uitvoering van deze experimenten.
Zodat de uitkomsten geïmplementeerd worden in de reguliere zorg, en
het niet blijft bij experimenten. De social trials lopen vier jaar en ik zal
uw Kamer informeren over de voortgang.
Het door mij gefinancierde programma Samen Dementievriendelijk heeft al ruim 200.000 dementievrienden opgeleverd. Hierbij ligt de
focus op het vergroten van de bewustwording van het perspectief van
mensen met dementie en hun mantelzorgers.

Doel 3: Professionals werken samen met mantelzorgers
• Via het tweejarige traject In voor mantelzorg-thuis willen we de
samenwerking tussen formele en informele zorg versterken. Dat doen
we door samen met lokale organisaties in de praktijk gedurende twee
jaar aan de slag te gaan met actuele vraagstukken:
– Verbetering in de samenwerking met mantelzorgers met bijvoorbeeld huisartsen, POH’ers, thuiszorgmedewerkers en welzijnsmedewerkers
– Het ontbreken van de mogelijkheid van mantelzorgers om te
mogen meebeslissen over de zorg.25
– Beroepskrachten kunnen, door goede overdrachtsmomenten,
onderling nog beter samenwerken in het samenspel met
mantelzorgers.
– Het beter benutten van technologische hulpmiddelen. Denk
bijvoorbeeld aan communicatiemiddelen als beeldbellen, gps en
personen alarmering. Maar ook hulpmiddelen om langer thuis te
kunnen wonen met bijvoorbeeld leefstijlmonitoring of een
medicijndispenser.
– Betere inzet van vrijwilligers zodat het netwerk rond de oudere en
de mantelzorger vergroot worden.
Doel 4: We zorgen voor betere ondersteuning van vrijwilligers
• Via het programma Samen Ouder Worden werkt vrijwilligerskoepel
NOV samen met ongeveer tien landelijk werkende vrijwilligersorganisaties aan het realiseren van een activiteitenaanbod dat beter aansluit
bij de wensen en behoeften van ouderen. Met behulp van vrijwilligers
zorgen we ervoor dat ouderen hun leven op een zinvolle manier
kunnen invullen. Binnen het programma willen we ook de mogelijkheid voor ouderen zelf als vrijwilliger actief te zijn vergroten. Er
worden in totaal veertig lokale trajecten opgestart waarin vrijwilligersorganisaties met elkaar en samen met beroepskrachten in zorg en
welzijn, bewonersinitiatieven en de lokale overheid nadenken over
onder andere nieuwe vormen van vrijwilligerswerk, het terugdringen
van overbelasting onder vrijwilligers, het (beter) betrekken van
vrijwilligersorganisaties bij lokaal beleid en het versterken van de rol
van vrijwilligerscoördinator. De eerste twintig lokale trajecten gaan
voor de zomer van start.
25

SCP, Voor Elkaar, 2017.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 765, nr. 425

13

Reactie Motie Kerstens/ Geleijnse
Om uitvoering te geven aan de motie Kerstens / Geleijnse26 om de
bevindingen en aanbevelingen zoals verwoord in het rapport «Borg de
Zorg» van de Nationale ombudsman te betrekken bij de verdere
uitwerking van het programma zal ik in het najaar samen met Alzheimer
Nederland een bijeenkomst met de werkgroep Langer Thuis organiseren.
Ik wil met hen in kaart brengen hoe we het leven van mensen met
dementie die nog thuis wonen samen kunnen verbeteren. Juist iemand
met dementie is erbij gebaat in zijn eigen, vertrouwde omgeving te blijven
wonen en een waardevol en gerespecteerd deelnemer aan de samenleving te blijven.
Voortgang Actielijn Wonen
Resultaten in het kort:
• 24 gebiedscoalities gevormd voor «Langer Thuis in inclusieve
wijken»
• Taskforce Wonen en Zorg van start
• Ondersteuningsteam Experts Wonen en Zorg van start
• Ouderenhuisvesting opgenomen in 2 woondeals
• Eerste onderzoeksubsidie verleend onder Stimuleringsregeling
Wonen en Zorg
Dit kabinet wil dat iedereen zoveel mogelijk kan wonen op een voor hem
of haar passende plek met – indien nodig – passende ondersteuning. De
vergrijzing betekent een stijgende vraag van ouderen naar voor hen
geschikte woningen. Volgens de monitor geeft 81% van de ouderen aan
dat hun woning geschikt is, vindt 14% van de ouderen dat hun woning
niet geheel en 5% helemaal niet past bij hun huidige situatie.27
Ook vraagt het groeiende aantal ouderen om beter toegankelijke wijken
met goed bereikbare voorzieningen. Hoewel de verhuisgeneigdheid laag
blijft, geeft een groeiend aantal ouderen aan naar een andere woning te
willen verhuizen. Het aandeel 65-plushuishoudens dat aangaf eventueel te
willen verhuizen steeg ook van tien procent in 2012 naar 17 procent in
2018. Het aandeel dat aangeeft beslist te willen verhuizen bleef echter
stabiel met vier procent (WoON 2018). In onderzoek van de ANBO (2019)
gaf 46,3% van de respondenten aan zich te kunnen voorstellen met
voldoende zelfstandigheid in een geclusterde setting te wonen.28 Ook
KBO PCOB geeft aan dat opvallend vaak senioren een woonvorm wensen
die te weinig bestaat: een wooneenheid met zorg of samenwonen onder
gelijkgestemden met zorg dichtbij, zoals een hofje.29
In actielijn 3 wordt daarom gestimuleerd dat in alle gemeenten wordt
gewerkt aan de opgave met betrekking tot de woonbehoeften van
ouderen. De Minister van BZK en ik zetten samen met de bij het
programma betrokken partijen in op:
1. Het in beeld brengen van de lokale woonopgave voor ouderen;
2. Het vergroten van het aanbod van (geclusterde) woon(zorg)vormen
voor ouderen;
3. Ertoe bijdragen dat minder mensen in een ongeschikte woning wonen.

26

Kamerstuk 34 948, nr. 8.
Mijnkwaliteitvanleven.nl 2014–2019. Beoordeling van 689 75+ers in de periode eind
2014–begin 2019.
28
https://www.anbo.nl/belangenbehartiging/wonen/nieuws/verhuiswens-senioren-lijkt-tegroeien-gemeenten-moeten-aan-de-slag.
29
https://www.kbo-pcob.nl/nieuws/woonwensen-senioren/.
27

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 765, nr. 425

14

Tijdens het AO Ouderenzorg van 7 februari 2019 heb ik toegezegd u zo
precies mogelijk te informeren over de verschillende aspecten rond
Wonen en Zorg. In het kader van de actielijn Wonen en zorg zijn verschillende acties uitgevoerd. Die acties raken aan twee moties die zijn
aangehouden. Ten eerste de motie Dik-Faber/ Segers, die de regering
verzoekt, in het kader van het ouderenwoonakkoord in overleg te gaan
met provincies, gemeenten en woningcorporaties. Dit met als doel
concrete afspraken te maken over de beschikbaarheid van woningen voor
ouderen en voorts ervoor te zorgen dat bewonersinitiatieven de ruimte
krijgen kleinschalige woonvormen voor ouderen in verschillende
inkomensklassen te realiseren.30 Ten tweede de motie Agema die de
regering verzoekt op basis van demografische ontwikkelingen de
volledige bouwopgave voor ouderenhuisvesting voor de aankomende vijf,
tien en twintig jaar in kaart te brengen.31
Ik heb in het VAO Ouderenzorg van 12 maart daarnaast toegezegd uiteen
te zetten wat uw Kamer allemaal kan verwachten tot het einde van dit jaar
op het gebied van het inzichtelijk maken van de ontwikkelingen op het
terrein van wonen en zorg. In deze brief voldoe ik aan deze toezegging.
Tot slot, heb ik in het AO Verpleeghuiszorg van 20 februari 2019 toegezegd
onderzoek te doen naar de vastgoedsituatie in de verpleeghuissector en
de Kamer per brief te informeren. Ook heb ik toegezegd om u in het najaar
een brief te sturen over de opgave rond verpleeghuizen zoals genoemd in
de motie Agema.
Ik zal op korte termijn een «foto» maken van de vastgoedopgave in de
verpleeghuiszorg door bestaande informatie over het beschikbare aanbod
en de vervangingsbehoefte van dat aanbod te combineren met gegevens
over demografie en ziektebeelden. Vanzelfsprekend betrek ik hierbij ook
de zorgkantoren vanwege hun zorgplicht voor mensen met een
Wlz-indicatie. Ik zal de uitkomsten van deze analyse in de brief van het
najaar met u delen.
Doel 1: Het in beeld brengen van de lokale woonopgave voor
ouderen
• In het Programma Langer Thuis roepen we gemeenten op de opgave
rond de vraag en aanbod van woonvormen voor ouderen
kwantitatief en kwalitatief in beeld te brengen en een lokale aanpak te
maken die mensen helpt in een geschikte woning te wonen. De opgave
wonen en zorg verschilt immers per gemeente of regio en vraagt inzet
van gemeenten, corporaties, zorgaanbieders, marktpartijen en
bewoners. We zien verder in veel gemeenten dat gebiedscoalities
bezig zijn de opgave gezamenlijk op te pakken. Een mooi voorbeeld
hiervan is de gebiedscoalitie in de gemeente Enschede (zie kader).
• Om het aanpakken van de lokale opgave kracht bij te zetten, hebben de
VNG, Actiz, Aedes en de Ministeries van BZK en VWS daarom een
Taskforce Wonen en Zorg gestart die onder meer tot taak heeft te
stimuleren dat in alle gemeenten de lokale opgave in beeld wordt
gebracht en dat woon-zorgvisies worden ontwikkeld op basis waarvan
prestatieafspraken kunnen worden gemaakt. Deze Taskforce bestaat uit
bestuurders en directeuren van gemeenten, corporaties en zorginstellingen, en zal worden voorgezeten door de heer Hans Adriani,
wethouder te Nieuwegein. De Taskforce zal gemeenten en regio’s met
elkaar in gesprek brengen rond bovenstaande doelen, goede aanpakken verspreiden en daarmee energie brengen om het thema wonen en
zorg actief op gaan te pakken. De Taskforce krijgt daarmee ook meer
zicht op eventuele knelpunten op het gebied van wonen en zorg. Ter
30
31

Kamerstuk 31 765, nr. 377.
Kamerstuk 31 765, nr. 373.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 765, nr. 425

15

ondersteuning van de Taskforce zal ik met de betrokken partijen een
kwartiermaker aanstellen. De kwartiermaker krijgt de opdracht de
komende maanden een aanpak te ontwikkelen die gemeenten de
komende jaren zal stimuleren en faciliteren in het behalen van hun
ambities op het gebied van wonen en zorg.
Goed voorbeeld van een aanpak waarin de lokale woon en
zorg opgave wordt opgepakt. Gebiedscoalitie Droomwijk De
Posten, Enschede
Hoe maken we een Droomwijk voor iedereen? Samen met inwoners
ontwikkelt de gebiedscoalitie van woningcorporatie Domijn,
gemeente Enschede, zorgorganisatie De Posten, provincie Overijssel
een plan voor de wijk De Posten in Enschede. De verbouw van het
zorgcentrum en nieuwe appartementen maken hier deel vanuit,
maar ook wordt vorm gegeven aan preventie, samenleven en
talentontwikkeling. De Posten is een buurt in Enschede-Zuid met
ongeveer 4.000 bewoners die snel vergrijst en waar een concentratie
van lagere inkomensgroepen woont. De wijk heeft inwoners met een
verschillende culturele afkomst. In het hart ligt Zorgcentrum De
Posten, een instelling met zorg en ondersteuning voor senioren.
De verbouwing van het zorgcentrum is als kans aangegrepen
opnieuw na te denken over welk aanbod nodig is voor de wijk. Hoe
maken we met elkaar van de Posten een wijk waar plek is voor jong
en oud, verschillende culturen, alleenstaanden, gezinnen, mensen
met een beperking, mensen die zorg nodig hebben, kortom voor alle
bewoners? Met ondersteuning van een procesmanager zijn partijen
van de gebiedscoalities in gesprek gegaan met elkaar, maar ook met
de inwoners.
•

•

•

Goede aanpakken waarmee gemeenten de woonopgave in beeld
kunnen brengen worden in samenwerking met de G40 in het Innovatieprogramma Langer thuis – Inclusieve wijk verzameld. Dit
programma is in het voorjaar gestart. Het wordt uitgevoerd in 24
wijken, waarbij gebiedscoalities zijn gevormd tussen gemeenten en
bijvoorbeeld corporaties, bewoners en zorgaanbieders. Deze goede
aanpakken zullen na de zomer 2019 worden uitgewerkt, zodat ook
andere gemeenten van deze kennis kunnen profiteren. Daarnaast
wordt in het Innovatieprogramma gekeken naar geschiktheid van
woningen en naar benodigde voorzieningen in de buurt. De gemeenten zullen de opgave integraal oppakken: dat wil zeggen dat ze niet
alleen naar ouderen zullen kijken maar ook naar de woonbehoefte van
andere groepen. Inmiddels zijn de eerste bijeenkomsten geweest met
de gemeenten die hier de komende twee jaar mee aan de slag gaan. In
het kader van het Innovatieprogramma wordt tenslotte een vragenlijst
onder gemeenten en corporaties uitgezet om de huidige stand rond
woon-zorgvisies in beeld te brengen en te bezien in hoeverre een
lokale aanpak is ontwikkeld ten aanzien van het geschikt wonen.
Hierbij wordt tevens beoogd een beeld te krijgen in hoeverre gemeenten de opgave in cijfers scherp hebben en afspraken over zorgdoelen
ook hebben vastgelegd in prestatie-afspraken. Dit beeld zal ook
gebruikt worden door de Taskforce.
Gemeenten kunnen bij vragen, zoals het in beeld brengen van de
lokale opgave, de aanpak van een wijk, of het opzetten van een plan
van aanpak meer mensen geschikt te laten wonen, ook hulp vragen
aan een ondersteuningsteam Wonen en Zorg. Dit team is sinds
mei 2019 werkzaam bij de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland.
In het notaoverleg van 10 september 2018 over de zorgbuurthuizen
heb ik aangegeven te willen monitoren hoeveel nieuwe wooninitiatieven tot stand komen. Ik heb daarom en – mede naar aanleiding van de
discussies bij het VAO ouderenzorg – samen met de Minister van BZK

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 765, nr. 425

16

•

de opdracht gegeven te onderzoeken op welke wijze en met welke
onderverdeling de stand en ontwikkeling van het aantal woon(zorg)vormen in beeld kan worden gebracht. De bedoeling is dat de
meting die hierbij wordt uitgevoerd als nulmeting gaat dienen. Ik
verwacht dat deze monitor na de zomer 2019 zal worden opgeleverd.
De lokale opgave over ouderenhuisvesting wordt verder opgepakt
in de woon- en regiodeals, die de Minister van BZK met verschillende
regio’s sluit. Regio- en Woondeals zijn partnerschappen tussen Rijk en
regio. In de Woondeal Groningen is bijvoorbeeld afgesproken dat Rijk
en gemeente nagaan op welke wijze de ondersteuningsinstrumenten
in Groningen kunnen worden ingezet. In de woondeal Zuidelijke
Randstad staat dat de gemeenten in deze regio ernaar streven dat
ouderen geschikt wonen en dat in het eerste half jaar van 2019 de
gemeenten en de Minister de inzet van de instrumenten van het Rijk
verkennen. Hierbij is aandacht voor de inkomenspositie en de lage
verhuisbereidheid.

Doel 2 Het vergroten van het aanbod van (geclusterde)
woon(zorg)vormen voor ouderen
• Met de stimuleringsregeling wonen en zorg stimuleer ik de
totstandkoming van nieuwe woonvormen van bewonersinitiatieven en
sociale ondernemers. De regeling bestaat enerzijds uit een subsidie
voor het onderzoek in de initiatieffase naar de haalbaarheid van een
nieuwe woonvorm en anderzijds uit een borgstelling voor leningen
door banken in de planontwikkel-, bouw- en nafinancieringsfase. Ik heb
hiertoe afgelopen 3 april bij het bezoek aan de Knarrenhof overeenkomsten getekend met de ABN AMRO, ING, Rabobank en Triodos en in
dat kader gemeenten en provincies ook opgeroepen ruimte vrij te
maken voor initiatieven voor ouderen. De eerste subsidie is inmiddels
verleend en de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland verwacht dat
de komende maanden een subsidie aan een tiental andere initiatieven
zal worden verleend.
• Verder is Platform31 gestart met het kennisprogramma woonzorginitiatieven en de selectie van tien initiatieven die in 2019
worden gevolgd. Dit zijn zowel initiatieven van sociale ondernemers of
bewonersinitiatieven, als van zorgaanbieders of woningcorporaties.
Met het kennisprogramma wordt mede onderzocht waar partijen
tegenaan lopen bij de totstandkoming van nieuwe initiatieven en
wordt inzichtelijk gemaakt hoe partijen hier mee om zijn gegaan.
• De Rijksbouwmeester is onder meer in gesprek met de gemeenten
Almere, Groningen, Rotterdam en Sittard-Geleen over de totstandkoming van de initiatieven van de prijswinnaars van Who Cares. Het
ontwerp van een van de prijswinnaars wordt gebruikt bij de gebiedsvisie voor Almere-Haven. Inmiddels wordt onderzocht of het project van
Michi Noeki uit Groningen, dat als doel meer ontmoeting in de wijk
heeft, ook kan worden toegepast in Den Haag, Amersfoort en
Apeldoorn. Er wordt in Rotterdam gezocht naar een nieuwe locatie
voor het plan van «Who Dares» voor de herontwikkeling van een wijk.
Voor de realisatie van het plan in Sittard-Geleen («De wijk als (t)huis»)
wordt een stuurgroep gevormd en is door gemeente en Limburg een
subsidie ter beschikking gesteld de haalbaarheid te onderzoeken.
Daarnaast is een eerste werkconferentie geweest voor ca. 100 mensen
met workshops over de thema’s Geld en Grond, Techniek, Diversiteit
en Bewonersinitiatief.
Jonge zestigers maken gebruik van de Stimuleringsregeling
Wonen en Zorg
De nieuwe Stimuleringsregeling Wonen en Zorg is sinds 15 april
geopend. Een groep jonge zestigers heeft de eerste aanvraag
gedaan. Zij willen de haalbaarheid onderzoeken van de realisatie van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 765, nr. 425

17

een woonhofje bestaand uit 8 gelijkvloerse levensloopbestendige
woningen met een centrale ontmoetings-/zorgruimte. De woningen
worden comfortabel, rolstoeltoegankelijk, duurzaam en energieneutraal.
De initiatiefnemers zien zichzelf als jonge zestigers die het noodzakelijk vinden om na te denken over toekomstig wonen. Eén van de
initiatiefnemers, legt uit: «We zullen langer zelfstandig moeten
blijven wonen en meer op elkaars hulp aangewezen zijn. Goed
nabuurschap kan ons hierbij helpen». Ook is het woonhofje volgens
de zestigers een goede oplossing eenzaamheid bij ouderen te
voorkomen.
De behandeling en verwerking van de subsidieaanvragen voor de
initiatieffase is belegd bij het team Woonregelingen van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland.
Doel 3: Ertoe bijdragen dat minder mensen in een ongeschikte
woning wonen
• Op dit moment geeft 81% van de 75-plussers aan dat ze geschikt
wonen. De acties die hierboven zijn ingezet de lokale opgave in beeld
te brengen, dragen er ook toe bij dat minder mensen in een ongeschikte woning (komen te) wonen. Daarnaast zijn de Minister van BZK
en ik- naar aanleiding van de motie Dik-Faber/Ronnes – met de
ouderenbonden in gesprek om te kijken hoe wooncoaches kunnen
worden opgeleid.32 In haar brief van 22 februari 2018 heeft de Minister
van BZK verder aangekondigd dat corporaties binnen wettelijke
principes en uitgangspunten meer mogelijkheden krijgen om op lokaal
niveau met gemeenten en huurders invulling te geven aan de
volkshuisvesting. Dat geldt bijvoorbeeld op het gebied van leefbaarheid, waarvoor de Minister voornemens is activiteiten gericht op
ontmoeting toe te staan en de beperking van leefbaarheidsuitgaven op
125 euro per woning los te laten. Om de woningkeuze voor ouderen in
de corporatiesector verder te vergroten, zal de Minister van BZK een
uitzondering maken op het passend toewijzen voor ouderen
met een laag inkomen, maar met vermogen.33 Zij kunnen
desgewenst een woning toegewezen krijgen met een hogere huurprijs,
indien deze beter aansluit bij hun woonbehoefte. Samen met de sector
zal de Minister van BZK een traject inzetten de lokale samenwerking op
wonen-zorg-welzijn te verbeteren, de regierol van gemeenten te
versterken, onderlinge prestatieafspraken te stimuleren en te bevorderen dat de kwaliteit van woonvisies verder verbetert.
Terug- en vooruitblik
Slimmer Thuis
Op 23 mei organiseerde ik met partnerorganisaties het congres Slimmer
Thuis. Het congres komt voort uit het idee dat we op dit moment midden
in een samenleving staan waarbij techniek en slimme oplossingen een
steeds grotere rol spelen. De komende generatie ouderen zal veel
vertrouwder zijn met nieuwe mogelijkheden, dan de huidige groep
ouderen. Een belangrijke vraag is waarom implementatie en opschaling
van slimme oplossingen onvoldoende van de grond komt. Tijdens het
congres stond de boodschap centraal dat partijen met elkaar moeten
samenwerken om slimme oplossingen daadwerkelijk geïmplementeerd te
krijgen. Met zo’n 750 deelnemers was het congres goed bezocht en zal
daarom ook opvolging krijgen. Er wordt een thematische technologiecoalitie rondom dementie gestart en er wordt een Slimmer Thuis coalitie in
32
33

Kamerstuk 35 000 VII, nr. 62.
Kamerstuk 32 847, nr. 470.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 765, nr. 425

18

Zoetermeer gevormd. Daarnaast ga ik samen met partijen aan de slag om
de bewustwording omtrent voorbereiding op het ouder worden te
stimuleren.
De goede woning op de goede plaats
De gemeente Berkelland streeft ernaar om voor alle inwoners
geschikte woningen beschikbaar te hebben, nu en in de toekomst.
«Heerlijk thuis in huis» wil mensen bewust maken van de mogelijkheden om langer zelfstandig te kunnen blijven wonen.
«Heerlijk thuis in huis» helpt bij het vinden van het antwoord zodat
mensen veilig, duurzaam en comfortabel langer thuis kunnen blijven
wonen. En hun eigen dagelijkse dingen kunnen blijven doen, ook als
ze minder vitaal en mobiel worden.
Berkelland heeft speciaal opgeleide vrijwillige wooncoaches die
hierover in gesprek gaan met de mensen in Berkelland. Daar waar de
woning niet aansluit denkt de wooncoach mee over slimme
oplossingen. [https://www.gemeenteberkelland.nl/Inwoners/
Wonen_ver_bouwen_en_verhuizen/Heerlijk_thuis_in_huis]
Advies Raad van Ouderen
In het kader van het programma Langer Thuis heb ik de Raad van
Ouderen advies gevraagd over het vraagstuk: «voorbereiden op Ouder
worden». Ik vroeg hen: «Zijn er specifieke momenten of situaties waarop
ouderen openstaan tijdig na te denken over plezierig ouder worden?»
Kern van het advies is dat er niet alleen een rol voor ouderen zelf is
weggelegd, maar voor de hele samenleving. De Raad van Ouderen geeft
hierbij aan dat het voor ouderen én de samenleving als geheel gaat het
om goed ouder worden, de verantwoordelijkheden hierbij, maar vooral
ook om het in al haar diversiteit benutten van de mogelijkheden van deze
levensfase. Voorop staat dat ouderen zelf een goed beeld zouden moeten
hebben van de waarde van het oud zijn en het oud worden. Aan mij is het
advies gegeven een integrale langetermijnvisie op ouderen in Nederland
te ontwikkelen. Het advies bevat bruikbare handvatten en tips voor
vervolg. Bij het ontwikkelen van een strategische aanpak wil ik als eerste
stap meer leren van ervaringen die in gemeenten, regio’s en provincies al
zijn opgedaan om te bezien hoe hierop kan worden voortgebouwd.
Bij de voortgangsrapportage Langer thuis van 1 februari heb ik u
geïnformeerd over het advies van de Raad van ouderen over de
campagne die als doel heeft de beeldvorming over ouderen en ouder
worden in positieve zin te veranderen.34 De Raad heeft geadviseerd
onderzoeksrapporten te betrekken die gaan over beeldvorming van
ouderen. Ik heb daarom de Leyden Academy gevraagd een rapport op te
stellen over de inzichten over «beeldvorming van ouderen» en
handvatten mee te geven voor de uitwerking van de campagne. Dit
rapport is als bijlage bijgevoegd35. Op basis van het advies van de Raad
van Ouderen en aanvullende gesprekken met hen is een conceptversie
van de campagne ontwikkeld. Inmiddels wordt er gesproken met
relevante partners, zoals KBO-PCOB, maar andere Pact partijen. De
landelijke zichtbaarheid van de campagne volgt in het najaar 2019.
Slot
Deze eerste voortgangsrapportage laat zien dat veel werk wordt verzet in
het hele land. Ik wil komend jaar voortbouwen op de beweging die is
gestart, en ga eraan werken deze nog veel meer zichtbaar en merkbaar te
34
35

Kamerstuk 31 765, nr. 361.
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 765, nr. 425

19

maken voor ouderen, mantelzorgers en professionals. Daar gaat het
immers om. Ook wil ik kennis over goede voorbeelden en praktijken die
wordt opgedaan bij de verschillende pilots, projecten en samenwerkingsnetwerken toegankelijk maken voor mensen die met vergelijkbare
vraagstukken bezig zijn op andere plaatsen in het land. Zo kan samen
worden geleerd en lessen worden geborgd in de lokale praktijk. Daartoe
heb ik afgelopen jaar ook een website voor het programma ingericht.36 Ik
blijf het programma monitoren en ik heb veel vertrouwen in de samenwerking met alle partnerorganisaties. Om onszelf scherp te houden zal ik
komend jaar ook een klankbordgroep inrichten.
De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
H.M. de Jonge

36

https://waardigouderworden.nl/langerthuis.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 765, nr. 425

20