Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

32 852

Grondstoffenvoorzieningszekerheid

Nr. 150

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 29 april 2021
De vaste commissie voor Infrastructuur en Waterstaat heeft een aantal
vragen en opmerkingen voorgelegd aan de Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat over de brief van 21 januari 2021 over Integrale
Circulaire Economie Rapportage (ICER) van het Planbureau voor de
Leefomgeving (PBL) (Kamerstuk 32 852, nr. 138).
De vragen en opmerkingen zijn op 18 februari 2021 aan de Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat voorgelegd. Bij brief van 28 april
2021 zijn de vragen beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
Agnes Mulder
De adjunct-griffier van de commissie,
Schuurkamp

kst-32852-150
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 852, nr. 150

1

Vragen en opmerkingen vanuit de fracties en reactie van de
bewindspersoon
1.
De leden van de VVD-fractie lezen dat het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) de aanbeveling doet om milieuschade in de prijzen van
producten en diensten te verrekenen. Deze leden vragen zich echter af in
welke mate deze milieuschade objectief gemeten zou kunnen worden,
zonder dat dit hoge administratieve lasten tot gevolg heeft. Kan de
Staatssecretaris daarop reflecteren? Hoe zal buitenproportionele
kostenstijging van producten en diensten voorkomen kunnen worden?
Het PBL1 en het CPB2 maken bij de bepalingen van milieuschade gebruik
van inschattingen van maatschappelijke kosten zoals gepubliceerd in het
Handboek Milieuprijzen3. Zij concluderen generiek dat het beprijzen van
milieuschade de transitie naar een circulaire economie zal versnellen. Het
PBL constateert dat de milieuschade in Nederland vooral wordt veroorzaakt bij de verwerking van ruwe grondstoffen naar halffabricaten en dat
deze milieuschade sterk gecorreleerd is aan het energieverbruik van deze
sectoren. Omdat voor de productie van halffabricaten op basis van
secundaire grondstoffen veel minder energie nodig is dan voor de
productie van deze halffabricaten uit primaire grondstoffen pleiten zij voor
het sterker beprijzen van het energieverbruik in Nederland voor de
industrie en/of het belasten van fossiele grondstoffen voor niet energetisch gebruik ten behoeve van de productie van de halffabricaten. Deze
wijze van beprijzen zal geen buitenproportionele stijging van de administratieve lasten met zich meebrengen. Beprijzen zorgt aan de ene kant wel
voor een kostenstijging voor een deel van de industrie, maar verzilvert
aan de andere kant ook milieuwinst en voorkomt daarmee maatschappelijke kosten (zoals gezondheidskosten, kosten om de uitstoot van
broeikasgassen te reduceren of compenseren, kosten om drinkwater te
reinigen). Bovendien is het zo dat de genoemde milieukosten nu ook
betaald worden, maar dan niet bij de aanschaf van een product, maar in
termen van gezondheidskosten, de uitstoot van broeikasgassen of
bijvoorbeeld bij het reinigen van drinkwater. Gerenommeerde economische instituten zoals de OESO en het CPB4 noemen ook regelmatig het
beprijzen van de milieuschade als de belangrijkste maatregel om de
economie te verduurzamen.
2.
De leden van de VVD-fractie omarmen de ambitie om zo veel mogelijk
materiaal te hergebruiken, maar vinden een volledig circulaire economie
nog verre toekomstmuziek, waarbij zij in het achterhoofd houden dat een
economie zonder enige vorm van afval mogelijk niet realiseerbaar is. Hoe
kijk de Staatssecretaris hier tegenaan? In sommige productieprocessen
brengt volledig hergebruik onevenredige kosten met zich mee, terwijl de
producten die hieruit voortkomen essentieel zijn. Denk hierbij aan
productieprocessen met essentiële zeer zorgwekkende stoffen (ZZS). Deze
leden vragen rekening te houden met dergelijke conflictsituaties.)
Een circulaire economie vervult een cruciale rol in het behalen van het
doel van het Klimaatakkoord (Kamerstuk 32 813, nr. 193) van Parijs, het
tegengaan van biodiversiteitsverlies en milieuvervuiling. Bovendien borgt
1

PBL (2017) Fiscale vergroening: belastingverschuiving van arbeid naar grondstoffen,
materialen en afval.
2
CPB Policy Brief (2019) Een belasting op luchtvervuiling in de industrie.
3
CE Delft (2017) Handboek Milieuprijzen.
4
CPB Policy Brief (2018) Beprijs de milieuschade: Circulaire Economie: economie en ecologie in
balans

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 852, nr. 150

2

het sluiten van kringlopen de leveringszekerheid van schaarse grondstoffen. De overschakeling naar een circulaire economie levert nieuwe
banen op.
Ook bij het streven naar een volledig circulaire economie in 2050 kan niet
uitgesloten worden dat in 2050 bepaalde grondstoffen die essentiële
functies vervullen nog niet geheel circulair zijn. Juist om de continuïteit
van productieprocessen te waarborgen waarin essentiële grondstoffen
toegepast worden, zijn prikkels noodzakelijk om deze grondstoffen zoveel
mogelijk in de keten te houden of alternatieven te ontwikkelen.
Mijn beleid is er enerzijds dan ook op gericht om producten zonder ZZS
(«safe by design») te ontwikkelen, maar houdt anderzijds ook rekening
met producten die ZZS bevatten. Het kan gaan om ZZS waarvoor
inmiddels veiliger alternatieven bestaan en die niet meer in nieuwe
producten zijn toegestaan, maar ook om ZZS waarvoor nog geen
alternatief bestaat, die een essentiële functie vervullen en daarom nog zijn
toegestaan.
Voor metalen die ZZS zijn maar essentiële functies vervullen, zoals kobalt,
is terugwinning extra belangrijk, om minder afhankelijk te zijn van
mijnbouw, die gepaard gaat met milieubelasting en vaak slechte
arbeidsomstandigheden. Als de kosten van terugwinning hoger zijn dan
die van primaire grondstof uit mijnbouw, moet regelgeving het voordeel
van de primaire grondstof wegnemen. Dat kan bijvoorbeeld met een
heffing op de primaire grondstof of met een verplichting voor een
minimaal aandeel teruggewonnen grondstof in bepaalde producten. Om
effectief te zijn, moet dit op EU-niveau gebeuren. Het is een belangrijk
element van mijn inzet bij de opstelling van productwetgeving die de
Europese Commissie heeft aangekondigd in haar Circular Economy
Action Plan. Dat de Europese Commissie hierin daadwerkelijk stappen
wenst te zetten blijkt uit het recente voorstel voor een Batterijenverordening waarin restricties voor bepaalde schadelijke stoffen zijn
opgenomen en waarin een zeker gehalte aan gerecyclede materialen
verplicht wordt gesteld, bijvoorbeeld voor kobalt en lithium.
3.
De leden van de VVD-fractie hechten aan zo veel mogelijk synergie tussen
bepaald beleid, zodat bedrijven weten waar zij aan toe zijn. Deze leden
vragen dan ook wat de mogelijkheden zijn om meer synergie te creëren
tussen het circulaire-economiebeleid en het klimaatbeleid. Deze leden
merken op dat het klimaatbeleid zich met name richt op uitstoot in
Nederland, terwijl het circulaire-economiebeleid vaak om internationale
ketens gaat, waar maatregelen tegen uitstoot van CO2 buiten Nederland
worden getroffen en dus ook in het buitenland CO2-besparing oplevert.
Een circulaire economie zonder afval waarin slim wordt omgegaan met
grondstoffen is noodzakelijk voor het realiseren van de klimaatopgave:
zonder dat halen we onze klimaatdoelstellingen niet. Een circulaire
economie draagt bij aan de vermindering van het gebruik van grondstoffen in productieketens en daarom dus ook aan de vermindering van
het gebruik van fossiele energiedragers in Nederland en het buitenland.
Een aantal circulaire maatregelen is (voorzover die in Nederland broeikasgassen reduceren) daarom reeds onderdeel van het Klimaatakkoord en de
Urgenda-maatregelen. Daarnaast benadrukt de Europese Commissie het
belang van circulaire economie bij het realiseren van de klimaatopgave.
Op 15 en 16 april jl. heb ik op de World Circular Economy Forum
(WCEF+Climate) het belang van circulaire economie voor de klimaatdoelen benadrukt. Aangezien veel productie- en waardeketens interna-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 852, nr. 150

3

tionaal zijn, is het belangrijk om ook internationaal hier aandacht voor te
hebben.
Om de klimaateffecten van beleidsmaatregelen gericht op circulaire
economie (van zowel directe als indirecte emissies) beter in kaart te
kunnen brengen, zouden deze op een gestandaardiseerde wijze inzichtelijk
gemaakt moeten worden. Een dergelijke methode zou bij voorkeur
(minimaal) op Europees niveau moeten worden ontwikkeld. Het ontwikkelen van zo’n methode is onderdeel van de Nederlandse EU-inzet (zoals
opgenomen in het BNC-fiche over het Climate Target Plan) en sluit aan bij
de oproep in een recente motie aangenomen bij de behandeling van het
Belastingplan (Kamerstuk 35 572, nr. 55). Door inzichtelijk te maken
hoeveel en waar reducties plaats vinden, kan vervolgens (klimaat)beleid
ontwikkeld worden dat directe en indirecte emissiereducties waardeert
zodat het broeikasgasreductiepotentieel van circulaire economie benut
kan worden.
4.
De leden van de VVD-fractie hebben vaker vragen gesteld over het als Rijk
oppakken van een voortrekkersrol in circulaire inkoop van producten en
diensten. Deze leden lezen dat het belang van circulariteitseisen bij inkoop
en aanbesteding door het kabinet wordt onderschreven en het Rijk voor
zo’n 45 relevante productgroepen inkoopcriteria beschikbaar stelt. Dat
stemt deze leden positief. Deze leden vragen bij het opstellen van deze
criteria de betreffende bedrijven te betrekken, waaronder ook het middenen kleinbedrijf. Deze leden vragen daarnaast wanneer deze inkoopcriteria
gereed zijn en aan de slag kan worden gegaan met het circulair inkopen
en aanbesteden via deze criteria.
De inkoopcriteria die het Rijk beschikbaar stelt, zijn online beschikbaar5.
Jaarlijks vindt een actualisatieproces plaats waarbij de MVI-criteria
worden beoordeeld en waar nodig aangepast. Bij het actualisatieproces
wordt onder andere gekeken naar succesvol toegepaste criteria in de
inkooppraktijk, gebruikerservaringen met de criteriadocumenten,
waaronder feedback van marktpartijen en brancheorganisaties, ontwikkelingen op het gebied van Europese Green Public Procurement Criteria en
ontwikkelingen aangaande wet- en regelgeving en normen.
Bij de actualisatie wordt circulariteit als belangrijk thema steeds meer
opgenomen, naarmate de kennis hierover toeneemt en de markt meer
circulaire producten kan leveren. Ook bij de vorige update zijn weer veel
nieuwe circulaire criteria toegevoegd, zoals voor kantoormeubilair en
textiel. Ook het gebruik van recyclaat wordt zo bijvoorbeeld bevorderd.
Bij het opstellen of actualiseren van criteria wordt waar mogelijk gebruik
gemaakt van de beste praktijkervaringen van experts, categoriemanagers
en inkopers, bijvoorbeeld uit de buyer groups circulair inkopen die het Rijk
ondersteunt. In die praktijkervaringen zit een dialoog met de markt al
verwerkt. Bij grotere wijzigingen in een productgroep wordt daarnaast
waar nodig ook getoetst bij het desbetreffende deel van het bedrijfsleven.
Om een gelijk speelveld te bewaken gebeurt dit via branchevertegenwoordigers.
5.
De leden van de VVD-fractie vragen hoe de Staatssecretaris aankijkt tegen
de handhaving van de uitgebreide producentenverantwoordelijkheid
(UPV). Ziet de Staatssecretaris deze handhaving als voldoende? Wordt er
volgens de Staatssecretaris voldoende gedaan om illegale handelingen
5

Deze zijn online beschikbaar in de MVI-criteriatool.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 852, nr. 150

4

tegen te gaan? Is er voldoende zicht op freeriders die de verplichtingen
rondom de UPV ontlopen? Wat kan de Staatssecretaris doen om, indien zij
dat nodig acht, de handhaving naar een hoger niveau te tillen? Indien de
Staatssecretaris dit niet nodig acht, waarom niet?
Het rapport van de adviescommissie Van Aartsen over het stelsel
Vergunningverlening, Toezicht en Handhaving (VTH) maakt duidelijk waar
verbeteringen in het huidige VTH-stelsel gewenst en mogelijk zijn. Omdat
UPV een deel van de uitvoering van het afvalbeheer omvat zullen de door
de commissie geadviseerde verbeteringen ook een positief effect hebben
op het toezicht op de naleving van UPV verplichtingen. Zoals gemeld in
mijn Kamerbrief6 bij de aanbieding van het rapport van de adviescommissie zal uw Kamer nog een nadere reactie ontvangen op de aanbevelingen van de commissie Van Aartsen waarin ook zal worden ingegaan op
de specifieke facetten bij de uitvoering van UPV.
Wat betreft het probleem van free-riders binnen een systeem van UPV
merk ik op dat het de primaire verantwoordelijkheid is van individuele
producenten – of van producentenorganisaties indien aanwezig – om
free-riders op te sporen en aan te spreken op de naleving van UPV
verplichtingen. Daarnaast kunnen dergelijke bedrijven via een digitaal
meldformulier7 of telefonisch aan de ILT worden gemeld. Signalen uit de
markt zorgen ervoor dat er zicht blijft op free-riders en trends. Op signalen
over free-riders wordt door de ILT altijd actie ondernomen en vindt indien
nodig handhaving plaats.
De invoering van het Besluit regeling uitgebreide productenverantwoordelijkheid8 leidt tot meer uniformering in de organisatie en uitvoering van
UPV systemen. Vanaf 1 januari 2023 moeten alle reeds bestaande
systemen voor UPV voldoen aan dit besluit. Het besluit wijst in beginsel
individuele producenten aan als normadressaat. In nagenoeg alle
bestaande UPV systemen in Nederland geven producenten collectief
uitvoering aan de verplichtingen via producentenorganisaties, in die
gevallen kunnen producentenorganisaties worden gekwalificeerd als
normadressaat. De ILT acht een collectief normadressaat via een
producentenorganisatie een belangrijke voorwaarde voor goede
handhaving. Daarnaast kunnen specifieke omstandigheden in een
verwerkingsketen, bijvoorbeeld de afhankelijkheid van derden voor het
realiseren van de recyclenormen, leiden tot complicaties in de
handhaving. Samen met de ILT zal worden nagegaan hoe specifieke
verbeterpunten in de handhaving op de UPV ketens kunnen worden
gerealiseerd.
6.
De leden van de CDA-fractie merken op dat ook het feit dat het totale
grondstoffengebruik van Nederland sinds 2010 nauwelijks is veranderd en
dat voor de Nederlandse consumptie steeds meer land nodig is, aantoont
dat er nog een lange weg te gaan is richting 2050. De leden lezen dat er
sinds 2014 meer afval wordt gestort en dat zes van de zeven overkoepelende nationale doelen voor afval naar verwachting niet zullen worden
gehaald. Graag ontvangen deze leden hierover een reactie van de
Staatssecretaris. Hoe zou volgens de Staatssecretaris deze trend moeten
worden omgebogen? Wat zou daarvoor nodig zijn, in aanvulling op het
6

Kamerstukken 22 343 en 28 663, nr. 295.Kamerbrief bij advies Adviescommissie Vergunningverlening, Toezicht en Handhaving | Kamerstuk | rijksoverheid.nl
7
Dit kan op https://tijdelijk.ilent.nl/contact/melden/index.aspx.
8
Stb. 2020, nr. 375 Besluit van 18 september 2020, houdende regels voor een regeling voor
uitgebreide producentenverantwoordelijkheid voor het beheer van afvalstoffen (Besluit
regeling voor uitgebreide producentenverantwoordelijkheid).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 852, nr. 150

5

huidige beleid? Welke rol kunnen Europese en internationale afspraken
hierbij spelen?
Het circulaire economie beleid is gericht op het verschuiven van de focus
van afval naar grondstoffen, met als doel in 2050 volledig circulair te zijn.
Beleidsinstrumenten die worden ingezet om de economie circulair te
maken, zijn erop gericht om het gebruik van nieuwe grondstoffen en de
productie van afval te verminderen. Intensivering van de beleidsinzet is
nodig om de circulaire economie doelen voor 2030 en 2050 te behalen.
Aangezien veel productie- en waardeketens internationaal zijn, is de
Europese aanpak ook van belang.
Ik ga nader in op deze vraag in de kabinetsreactie op de ICER.
7.
De leden van de CDA-fractie delen de constatering uit de ICER dat het
stellen van eisen aan het grondstoffengebruik in het ontwerp, de
repareerbaarheid van producten en aanwezigheid van schadelijke stoffen
in producten bij uitstek om een Europese aanpak vraagt. Op die wijze kan
een gelijk speelveld worden geborgd waar het Nederlandse bedrijfsleven
baat bij heeft. In de ICER lezen deze leden dat bedrijven die investeren in
de reductie van broeikasgassen buiten Nederland daar niet voor worden
beloond in het huidige beleid. Deze leden delen de aanbeveling uit de
ICER om te zoeken naar mogelijkheden waarmee Nederlandse bedrijven
kunnen worden beloond voor de reductie van broeikasgasemissies eerder
in de keten. Deze leden vragen de Staatssecretaris welke mogelijkheden
zij hiervoor ziet en in hoeverre deze onderzocht worden. Welke rol ziet de
Staatssecretaris daarbij voor het op Europees niveau oplossingen
bedenken voor deze problematiek?
Zie antwoord op vraag 3.
8.
De leden van de CDA-fractie lezen dat in de ICER tevens wordt gesteld dat
het nodig is om het beleid meer gebruik te laten maken van «drang en
dwang», zodat daarmee een volgende stap in de transitie naar een
circulaire economie kan worden gemaakt. Hierbij worden regulerende
heffingen, normstelling en het stellen van voorwaarden bij vergunningverlening genoemd. Deze leden vragen de Staatssecretaris om hierop te
reageren. Ziet zij deze aanbeveling als iets dat op nationaal niveau zou
moeten worden opgepakt of vraagt ook dit aspect meer om een Europese
aanpak, waarmee ook een gelijk speelveld kan worden geborgd?
Productie- en waardeketens kennen een sterk grensoverschrijdend
karakter en de Nederlandse economie is dan ook sterk verweven met het
buitenland. Wet- en regelgeving op EU-niveau is daarom onmisbaar voor
een Europees gelijk speelveld en het beter integreren van circulaire
principes in het economische systeem voor een schoner en concurrerender Europa. Terecht levert het Europese Circulaire Economie Actieplan9
(CEAP), dat was aangekondigd in de EU Green Deal, hier een belangrijke
bijdrage aan met initiatieven voor de hele levenscyclus van producten,
van ontwerp en productie tot consumptie, reparatie, hergebruik, recycling
en het terugbrengen van hulpbronnen in de economie.
Nationale kaders kunnen, binnen de randvoorwaarden van de Europese
vrije markt, een pioniersrol vervullen en het Europese proces met
nationale ervaring ondersteunen. Zo zal worden bezien hoe de Wet
milieubeheer de transitie naar een circulaire economie beter kan
9

Kamerstuk 22 112, nr. 2865.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 852, nr. 150

6

ondersteunen en hoe hierin beter kan worden aangesloten bij de acties
die uit het CEAP voortvloeien. Een andere belangrijke ontwikkeling is
bijvoorbeeld de opvolging van het huidige Landelijk afvalbeheerplan
(LAP3 – looptijd tot en met 2023) door een Circulair Materialenplan10
(CMP1).
Ik ga nader in op deze vraag in de kabinetsreactie op de ICER.
9.a
De leden van de CDA-fractie constateren dat hoogwaardige recycling in de
ICER als een belangrijk aandachtspunt wordt genoemd. Zo is er nog veel
winst te behalen door secundaire materialen hoogwaardiger in te zetten.
Een voorbeeld daarvan is de hoogwaardige toepassing van het recyclaat,
waardoor bijvoorbeeld plastic van flesjes vaker opnieuw in flesjes wordt
ingezet en niet wordt verwerkt tot bermpaaltjes. Deze leden vragen de
Staatssecretaris om uiteen te zetten welke stappen zij neemt om deze
hoogwaardige wijze van recycling meer te stimuleren. Kan de Staatssecretaris daarbij tevens aangeven hoe dit aspect mee zal worden genomen bij
de invoering van het statiegeld op blikjes en flesjes? Welke kansen ziet de
Staatssecretaris daarbij voor het inzetten op hoogwaardige recycling?
Hoogwaardige recycling vraagt een hoogwaardige vorm van inzameling
van zuivere materiaalstromen. Met statiegeld worden flesjes en blikjes
hoogwaardig ingezameld en kunnen zo worden gerecycled tot nieuwe
flesjes en blikjes. Binnen het VANG-programma is het verbeteren van de
kwaliteit van ingezamelde stromen de komende periode een belangrijk
aandachtspunt. Aanvullende eisen aan producten en productontwerp,
bijvoorbeeld een verplichte toepassing van een aandeel recyclaat in
nieuwe plastic producten, vallen onder het EU-productenbeleid en zullen
op Europees niveau moeten worden voorgeschreven. In het Actieplan
Circulaire Economie heeft de Europese Commissie verschillende
voorstellen daartoe gelanceerd, die de komende periode nader worden
uitgewerkt en waar Nederland ook een actieve bijdrage aan wil leveren.
9.b
In de ICER worden tevens doelen op het niveau van productgroepen of
aanvullende eisen aan de levensduur van producten en transparantie in
productontwerp genoemd als mogelijkheden om andere circulariteitsstrategieën te stimuleren. Daarbij wordt aangegeven dat het nodig is om dit
verder uit te werken. Kan de Staatssecretaris hierop ingaan? Hoe ziet zij
dit en op welke wijze kan hieraan, in samenwerking met het bedrijfsleven,
uitwerking worden gegeven?
Er bestaat bij de maatschappelijke en bestuurlijke partners een breed
gedeelde behoefte aan uitwerking en concretisering van de doelen voor
een circulaire economie omdat zo meer inzichtelijk kan worden gemaakt
en het (beter) mogelijk wordt de voortgang in het doelbereik te monitoren.
Op dit moment worden samen met de maatschappelijke en bestuurlijke
partners de te realiseren doelen voor een circulaire economie voor 2030
en 2050 uitgewerkt en geconcretiseerd (zoals eerder aangekondigd in mijn
brief van 27 maart 2020)11. Er is een traject in gang gezet om de algemene
doelstellingen voor 2030 (50% reductie van de abiotische primaire
grondstoffen) en 2050 (Nederland 100% circulair) te concretiseren. Het
PBL is gevraagd om hiervoor een inhoudelijke uitwerking te maken. Ik
verwacht Uw Kamer voor de zomer te kunnen informeren over deze
resultaten. Vervolgens zullen de geconcretiseerde doelen worden vertaald
naar domeinen, bijvoorbeeld op het niveau van sectoren, productgroepen
10
11

Kamerstuk 30 872, nr. 253.
Kamerstuk 32 852, nr.115.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 852, nr. 150

7

en ketens. De doelen op domeinniveau bieden de mogelijkheid om
gerichter te sturen en de gewenste circulariteitsstrategieën te stimuleren.
Eisen aan levensduur en transparantie in productontwerp zijn belangrijke
facetten in een strategie naar circulariteit. Zo gelden voor diverse
producten in de groep van elektrische apparaten vanaf 1 maart 2021
nieuwe eisen op reparatie, onderhoud en de beschikbaarheid van
reserveonderdelen. Deze eisen zijn gericht op verlenging van gebruiks- en
levensduur van producten en staan model voor een nieuwe standaard op
dit vlak. Tegen het einde van 2021 zal de Europese Commissie naar
verwachting een wetgevend initiatief publiceren dat zich ten doel stelt om
duurzaamheid de norm te maken voor producten op de EU markt12.
In Nederland worden bedrijven tot circulair ontwerpen van hun producten
en diensten gestimuleerd via het programma CIRCO dat bedrijven
concrete hulp biedt in het identificeren van circulaire opties die
uitvoerbaar zijn.
10.
De leden van de CDA-fractie merken op dat in de ICER tevens aandacht
wordt besteed aan de leveringsrisico’s die voor Nederland toe blijven
nemen. Het gaat daarbij met name om zeldzame aardmetalen, kobalt,
wolfraam, tantaal, tin en indium, welke worden toegepast in onder andere
machines, onderdelen en elektronica. Veel van deze materialen zijn ook
cruciaal voor de productie van zonnepanelen, groene waterstof en
batterijen van elektrische auto’s. Door de energietransitie zullen de
leveringsrisico’s naar verwachting verder toenemen, omdat de huidige
mondiale productie onvoldoende is, zo lezen deze leden. Echter de
productiecapaciteit kan niet snel worden uitgebreid, omdat bijvoorbeeld
het openen van een nieuwe mijn al snel tien jaar kost. Deze leden maken
zich enige zorgen over deze ontwikkeling en vragen de Staatssecretaris
hoe met deze problematiek het beste om kan worden gegaan. Heeft de
Staatssecretaris in beeld wanneer de leveringszekerheid van deze
materialen echt een bottleneck zal gaan vormen? Hoe kan worden
voorkomen dat het zo ver komt? Welke rol spelen Europese oplossingen
hierbij? In de ICER wordt efficiënter omgaan met de beschikbare grondstoffen genoemd als mogelijke oplossing. Daarbij wordt vermeld dat dit
niet de enige oplossingsstrategie zou kunnen zijn. Deze leden vragen de
Staatssecretaris welke andere oplossingen zij ziet naast het efficiënter
omgaan met grondstoffen.
In het nationale uitvoeringprogramma circulaire economie wordt gewerkt
aan slimmer (her)gebruik van materialen, componenten en producten.
Hierdoor worden de kritieke materialen die hierin zitten langer ingezet in
de Nederlandse economie en verbetert de leveringszekerheid. Zo heeft de
transitieagenda circulaire maakindustrie becijferd dat het volledig
benutten van de circulaire potentie van productgroepen binnen de
maakindustrie, de kritieke materialen magnesium, titaan, aluminium,
fosfor en antimoon van de lijst van voor Nederland kritieke materialen
zouden kunnen verdwijnen richting 203013. Beschikbaarheid van
voldoende middelen om dit te realiseren is de belangrijkste randvoorwaarde. De transitieagenda maakindustrie richt zich via de projecten
circulaire windparken, – zonneparken, – batterijen en warmte as a service
ook expliciet op het behouden van kritieke materialen die belangrijk zijn
voor onze klimaat- en energiebeleid. Vanuit het besef dat een Europees
12

https://ec.europa.eu/info/law/better-regulation/have-your-say/initiatives/12567-Sustainableproducts-initiative.
13
https://circulairemaakindustrie.nl/app/uploads/2020/12/
Feiten_Cijfers_CirculaireMaakindustrie.pdf, blz 5.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 852, nr. 150

8

handelingsperspectief aan de orde is, staat het kabinet ook positief
tegenover de vorming van Europese industriële allianties zoals de
European Raw Materials Alliance («Europese Grondstoffenalliantie») en
de Battery Alliance. Hiermee wordt industriële productie in Europa
bevorderd en circulair ingericht. Nederland is in gesprek met de Europese
Grondstoffenalliantie over het verder brengen van de onderwerpen
circulaire windparken en circulaire zonneparken. Verder ondersteunt het
kabinet bedrijven bij het in kaart brengen van hun leveringszekerheidrisico’s via de Grondstoffenscanner, waarmee bedrijven kunnen beoordelen
welke mogelijke leveringszekerheidsproblemen rond kritieke materialen
voor hen relevant zijn en wat ze hieraan kunnen doen.
11.a
De leden van de CDA-fractie zien dat er ook in de regio veel gebeurt op
het gebied van circulaire economie. In de ICER wordt genoemd dat
regionale partijen en overheden de transitie naar een circulaire economie
kunnen versnellen als zij meer samenwerken en leren van elkaars
ervaringen. Dergelijke samenwerking lijkt deze leden zeer de moeite
waard. Deze leden vragen de Staatssecretaris welke mechanismen er
momenteel zijn om samenwerking en leren van elkaars ervaringen tussen
regionale partijen en overheden te faciliteren en welke mogelijkheden zij
ziet om dit verder te stimuleren.
In het Uitvoeringsprogramma Circulaire Economie (UPCE) werken de
koepels (IPO, VNG en UvW), individuele regionale partijen (waaronder
Omgevingsdiensten en Economic Boards) en het rijk al samen met
kennisinstellingen (zoals PBL, CBS, RIVM, TNO en uitvoerende diensten
als RWS en RVO) aan verschillende actielijnen, zoals kennisontwikkeling
en -deling. Er is een verkenning in voorbereiding over de kennisinfrastructuur voor regio’s gericht op het goed integreren, ondersteunen en
ontsluiten van kennis en het benutten van kennis en ervaring door
samenwerking met bestaande organisaties als CIRCO en Pianoo.
Regionale overheden kunnen deelnemen aan de buyer groups waarin
publieke opdrachtgevers samenwerken in de ontwikkeling van een visie
op de verduurzaming van een productcategorie, en de toepassing in hun
aanbestedingen en het aanmoedigen van andere opdrachtgevers om
hetzelfde te doen. In het kader van de Regiodeals wordt samengewerkt
ten behoeve van het stimuleren van regionale circulaire economie
-strategieën, om de regionale ambities om te zetten in concrete stappen
die bestuurlijk zijn vastgesteld. Tenslotte werkt ook het Versnellingshuis
samen met ondernemers in de regio’s om vragen over hun circulaire
businesscase te beantwoorden en deelt kennis met bedrijven door hen te
koppelen aan regionale Versnellingspartners (partijen die ook tot doel
hebben het helpen van de circulaire ondernemer).
11.b
Voorts merken deze leden op dat er momenteel nog minder aandacht is
voor innovaties die het grondstoffengebruik radicaal kunnen veranderen,
maar dat er wel ervaringen met circulaire productontwerpen, alternatieve
verdienmodellen en deelplatforms worden opgedaan. Deze leden vragen
hoe ook deze ervaringen (beter) kunnen worden gedeeld en hoe dergelijke
voorbeelden van andere productie- en consumptiewijzen meer kunnen
worden gestimuleerd en verder kunnen worden uitgerold.
Aangezien circulaire economie nog een jonge transitie betreft, is er veel
aandacht nodig voor innovatie. Daarom is in 2018 gestart met de route
Circulaire Economie in de Nationale Wetenschapsagenda (NWA) en is in
2019 een Kennis en Innovatie Agenda Circulaire Economie (KIA CE)
geschreven in het kader van het Missiegedreven Topsectoren en Innova-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 852, nr. 150

9

tiebeleid. De KIA CE heeft in 2020 al richting gegeven aan diverse calls for
proposals voor onderzoek door NWO, die dit jaar zullen leiden tot de start
van projecten waarin kennisinstellingen samenwerken met bedrijven aan
circulaire oplossingen. Dit betreft onder andere circulaire kunststoffen en
biogrondstoffen, circulaire batterijen voor de aandrijving van schepen en
circulair ontwerp van materialen, systemen en processen voor wind- en
zonne-energie. Omdat het in beide gevallen wetenschappelijk onderzoek
betreft, is de impact daarvan groot. De doorlooptijd van de onderzoeken
maakt dat het langer duurt voor de resultaten beschikbaar zijn.
Daarnaast zijn de afgelopen jaren doorbraken gerealiseerd op het delen
van auto’s (platform Peerby, autodeelprogramma van Rijkswaterstaat),
wordt in verschillende pilots gewerkt aan plasticrecycling ter vervanging
van fossiele grondstoffen en is dit voorjaar ook een Nationaal Platform
Plasticrecycling opgericht om bedrijven, onderzoekers en innovatoren
rond dit thema bij elkaar te brengen.
Om het innovatieproces te versnellen, is echter meer aandacht nodig voor
het succesvol doorgeleiden van en het valoriseren van de resultaten van
de wetenschappelijke trajecten richting marktrijpe oplossingen en
producten. Specifiek voor het delen van innovatiesuccessen en ervaringen
van ondernemers met circulaire strategieën heeft IenW met veel partijen
samen verschillende initiatieven genomen. Ik noem bijvoorbeeld de
jaarlijkse Nationale Conferentie Circulaire Economie
(https://www.conferentie-ce.nl), de week van de Circulaire Economie
(https://deweekvandecirculaireeconomie.nl), het Versnellingshuis
Nederland Circulair! (https://versnellingshuisce.nl), de Circular Awards
(https://deweekvandecirculaireeconomie.nl/circulair-awards), de Innovatie
Expo die op 8 april heeft plaatsgevonden, de tweejaarlijkse Koning Willem
1-plaquette (https://www.kw1prijs.nl/actueel) en de European Business
Awards for the Environment (https://ec.europa.eu/environment/awards/
news_and_features.html), het programma CIRCO gericht op circulair
ontwerp (https://www.circonl.nl) en de subsidieregeling circulaire
ketenprojecten. Alle door deze regeling gefinancierde projecten zijn te
vinden op https://www.rvo.nl/subsidies-regelingen/projecten?querycontent=circulaire%20ketenprojecten&undefined=Zoeken&f%5BO%D=
jaar%eA2020.
12.a
De leden van de CDA-fractie merken op dat de Reflectiegroep Circulaire
Economie een aantal randvoorwaarden aan de governance noemt voor de
versnelling van de transitie naar een circulaire economie. Een deel
daarvan gaat over het vergroten van de herkenbaarheid van de transitie
naar een circulaire economie. Daarbij worden bijvoorbeeld het aanstellen
van een boegbeeld en het communiceren met aansprekende en
afrekenbare indicatoren genoemd. Hoe kijkt Staatssecretaris hiernaar?
De transitie naar een circulaire economie is relatief nieuw, waardoor
herkenbaarheid van de transitie van belang is. Kernindicatoren dragen bij
aan de herkenbaarheid van de transitie. Voor het publieke debat en met
het oog op versnelling van de transitie is het nodig om met aansprekende
kernindicatoren de voortgang naar een circulaire economie te kunnen
monitoren en uit te leggen aan een brede groep betrokkenen. Hierbij dient
een balans gevonden te worden in enerzijds een set van indicatoren die
de breedte van de circulaire economie voldoende weerspiegelt en
voldoende informatief is, en anderzijds voldoende compact en begrijpelijk
is. Het gaat hier om zowel indicatoren die gericht zijn op circulariteit als
ook indicatoren die de effecten van de transitie weergeven. De selectie
van kernindicatoren volgt op het gezamenlijk proces met maatschappelijke en bestuurlijke partners waarin de beleidsdoelen voor een circulaire

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 852, nr. 150

10

economie voor 2030 en 2050 uitgewerkt en geconcretiseerd worden (zoals
eerder aangekondigd in mijn brief van 27 maart 2020 en momenteel in
uitvoering).
Het aanstellen van een boegbeeld voor de circulaire economie is een
interessante gedachte die mogelijk verkend kan worden door het nieuwe
kabinet in het kader van de volgende fase van de transitie naar een
circulaire economie.
12.b
Is de transitie naar een circulaire economie voldoende bekend bij een
breder publiek? Wat zou eraan kunnen bijdragen om deze bekendheid te
vergroten en daarmee ook het bewustzijn van mensen te verhogen?
Uit een onderzoek uit 2019 van Kantar blijkt dat 44% van de burgers
spontaan bekend is met het begrip circulaire economie.14 Na het lezen van
een definitie geeft 59% aan wel eens van het begrip gehoord te hebben.
Daarom werkt de overheid samen met Milieu Centraal om consumenten
op een laagdrempelige manier te informeren over circulaire principes en
de keuzes die daarbij horen. Communicatiecampagnes rondom het
voorkomen van zwerfafval en het stimuleren van tweedehands kleding
kopen worden momenteel ontwikkeld en dragen bij aan het vergroten van
de bekendheid en bewustzijn over circulariteit. Het vergroten van het
aanbod aan circulaire producten draagt ook bij aan de bekendheid van
consumenten met de circulaire economie. Hier wordt vanuit het Rijksbrede Programma Circulaire Economie ook op ingezet.
Daarnaast werk ik bij het dwarsdoorsnijdend thema Onderwijs &
Arbeidsmarkt samen met Minister van Engelshoven van OCW en
onderwijsinstellingen op alle niveaus (van primair onderwijs tot universiteit) om circulaire economie en duurzaamheid op te nemen in curricula.
I&W stimuleert zowel algemene bewustwording van duurzaamheid en
circulaire economie, als ontwikkeling van specifieke vaardigheden in
beroepsonderwijs. Recente voorbeelden zijn de publicatie van de Bosatlas
van de Duurzaamheid, het Lectorenplatform CE en de hackathon met
studenten uit het hbo en wo in de Week van de Circulaire Economie.
Hiermee wordt de bekendheid van circulaire economie onder jongeren
vergroot, en die kennis nemen zij mee als ze de arbeidsmarkt betreden op
latere leeftijd. Circulair werken wordt bevorderd in samenwerking met
organisaties in het veld zoals de coöperatie Leren voor Morgen en de
Samenwerkingsorganisatie Beroepsonderwijs Bedrijfsleven (SBB).
Een van de doelstellingen van het World Circular Economic Forum
(WCEF+Climate) was om bij een wereldwijd publiek bewustzijn te creëren
voor de potentie van de overgang naar een circulaire economie voor het
tegengaan van klimaatverandering en het stop zetten en ombuigen van
biodiversiteitsverlies en vervuiling. De opnamen van de conferentie zijn
openbaar beschikbaar op het WCEFplusClimate YouTube-kanaal.15 Op
nationaal niveau wordt jaarlijks de Nationale CE Conferentie georganiseerd voor alle bedrijven, organisaties en burgers die geïnteresseerd zijn
in circulaire economie. De conferentie informeert belangstellenden over
waar de Nederlandse economie staat in de transitie naar een circulaire
economie en agendeert welke acties kunnen worden genomen om de
transitie te bevorderen. Er zijn programmaonderdelen voor zowel

14

Kantar (2019). Publieksonderzoek circulaire economie. https://www.vang-hha.nl/@220130/
publieksonderzoek-circulaire-economie/ uitgevoerd onder 1057 personen.
15
Beschikbaar op https://www.youtube.com/channel/UClQPDUvu87Y3NOGmsT-4JSQ.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 852, nr. 150

11

beginners als experts. De opnames van het gehele programma blijven tot
drie maanden na de conferentie online beschikbaar.16
12.c
Welke voor- en nadelen ziet de Staatssecretaris aan het werken met
aansprekende indicatoren? Welke indicatoren zouden dat kunnen zijn en
hoe zou bij het opstellen van dergelijke aansprekende indicatoren
rekening kunnen worden gehouden met het feit dat het transitieproces in
snelheid en richting kan verschillen per deelgebied?
De circulaire economie is complex en veelomvattend en is daarom niet
eenvoudig in één maat of getal uit te drukken. Om aan de verschillende
aspecten aangaande de circulaire economie en de transitie naar een
circulaire economie recht te doen, is het monitoren van meerdere
indicatoren noodzakelijk. De uitgebreide Integrale Circulaire Economie
Rapportage van het PBL laat goed de breedte van circulaire economie
zien. Bij de selectie van kernindicatoren dient een balans gevonden te
worden tussen een set van indicatoren die de breedte van de circulaire
economie voldoende weerspiegelt en voldoende informatief is, en
tegelijkertijd voldoende compact, begrijpelijk en aansprekend is voor de
betrokken partijen. Het gaat hier bij voorkeur zowel om indicatoren die de
circulariteitsdoelen, als de effecten van de transitie weergeven (bijvoorbeeld aangaande klimaat, landgebruik, biodiversiteit, leveringszekerheid,
etc.). Naast een aansprekende indicatorenset op nationaal niveau, is het
de bedoeling om ook doelen en indicatoren op sector- of productgroepniveau op te stellen. Uiteindelijk moet per deelgebied de transitie zodanig
worden gestimuleerd (met daarbij een passende indicatoren-set voor het
meten van de voortgang) dat de meeste impact door circulaire economie
behaald wordt.
13.
De leden van de CDA-fractie lezen dat de reflectiegroep tevens van
mening is dat de rijksoverheid momenteel onvoldoende toegerust is en
onvoldoende instrumenten en middelen inzet om de volgende stap in de
transitie te zetten en dat de slagkracht om tot een effectieve uitvoering te
komen ontbreekt. Hierdoor zou volgens de reflectiegroep de indruk
kunnen ontstaan dat er bij de overheid sprake is van handelingsverlegenheid en dat het kabinet zijn eigen doelstellingen onvoldoende serieus
neemt. Deze leden ontvangen graag een reactie van de Staatssecretaris
op deze constatering. In hoeverre deelt de Staatssecretaris deze vaststellingen en welke opties ziet zij om de slagkracht van de overheid te
vergroten?
In de afgelopen jaren is gewerkt aan het mobiliseren en samenbrengen
van relevante maatschappelijke partijen en (regionale) overheden. Samen
met hen is op het terrein van circulaire economie de basis gelegd om
gezamenlijke vervolgstappen te nemen. Zo zijn bijvoorbeeld de transitieagenda’s opgezet die focus geven aan het beleid en een groot deel van
het grondstoffengebruik en energieverbruik in Nederland dekken.
Daarnaast is onder meer de monitoring opgezet en het Versnellingshuis
voor ondernemers opgericht. Hiermee is een belangrijk fundament gelegd
voor de verdere ontwikkeling van de transitie richting een circulaire
economie. Daarmee is de transitie naar een circulaire economie tot een
kantelpunt gebracht en is het nu zaak verder te versnellen en op te
schalen. Ik onderschrijf de constatering van PBL dat het intensiveren van
beleid nu noodzakelijk is om de circulaire economie doelstellingen voor
2030 en 2050 te realiseren.
16

Voor de conferentie van 1 februari 2021, zijn de opnamen tot 1 mei beschikbaar op
https://www.conferentie-ce.nl/.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 852, nr. 150

12

Het is aan het volgende kabinet om hierin keuzes te maken, zodat de
doelen gerealiseerd worden. In het kader van de Brede Maatschappelijke
heroverwegingen zijn knelpunten, mogelijke oplossingsrichtingen en
bijbehorende budgettaire gevolgen in kaart gebracht.17 Om hierin nadere
keuzes mogelijk te maken, wordt gewerkt aan de concretere invulling van
de te realiseren doelen voor de circulaire economie. Hiervoor is een traject
in gang gezet om de huidige algemene doelstellingen voor 2030 (50%
reductie van de abiotische primaire grondstoffen) en 2050 (Nederland
100% circulair) concreter te maken en vervolgens tot een heldere vertaling
te komen van de geconcretiseerde doelen over de domeinen.
14.
De leden van de CDA-fractie lezen dat de reflectiegroep tevens van
mening is dat overheden de vele instrumenten die zij hebben om de
transitie te versnellen tot nu toe onvoldoende of te vrijblijvend inzetten.
Circulair inkopen wordt hierbij genoemd als een van deze instrumenten.
Ook in de ICER wordt dit element genoemd. Zo wordt onder andere het
stellen van eisen bij aanbesteding en inkoop door de overheid, dat verder
gaat dan alleen eisen te stellen aan recycling, aangeraden waardoor
circulair inkopen ambitieuzer kan worden toegepast en er innovatiever
aanbesteed kan worden. Er wordt daarom aanbevolen om stapsgewijs de
circulariteitseisen bij inkoop en aanbesteding door de overheid verder te
bevorderen. Kan de Staatssecretaris hierop ingaan? In hoeverre deelt zij
de mening dat overheden instrumenten zoals circulair inkopen tot nu toe
onvoldoende of te vrijblijvend inzetten? Welke mogelijkheden ziet de
Staatssecretaris om daarin verbeteringen aan te brengen en daarmee de
rol van de overheid als launching customer te versterken? Op welke
termijn is dat realistisch gezien mogelijk? Is de Staatssecretaris daarnaast
bereid om in overleg met het bedrijfsleven te kijken bij welke productgroepen circulair inkopen door de rijksoverheid de meeste impact heeft
op het verminderen van het primaire grondstoffengebruik en daar
vervolgens concrete doelen bij te formuleren?
Maatschappelijk verantwoord inkopen (MVI), waar circulair inkopen deel
van uitmaakt, is nog lang geen gemeengoed. Dit ondanks brede steun
voor het opgebouwde instrumentarium en een groeiend gebruik van
inkoop om onze maatschappelijke doelen te helpen realiseren. Het is
nodig om het gebruik en het effect ervan snel verder te vergroten. Ik heb
dat mede namens de bewindspersonen van EZK, BZK, BHOS, SZW en
OCW aan uw Kamer aangegeven in mijn brief van 22 januari jl. bij het
Nationaal plan Maatschappelijk Verantwoord Inkopen 2021–2025
(Kamerstuk 30 196, nr. 746). Ik heb daar ook aangegeven welke knelpunten
zich voordoen, en langs welke hoofdlijnen ik dit wil aanpakken. Een van
die hoofdlijnen is het minder vrijblijvend maken van MVI. Ik wil daarvoor
de ambities en wijze van rapporteren en monitoren borgen in nieuwe
bestuurlijke afspraken met de andere overheden en het Rijk, in opvolging
van het huidige Manifest MVI. Een andere hoofdlijn is het realiseren van
extra impact in kansrijke sectoren. Hiervoor ben ik onder meer buyer
groups gestart, waarin Rijk en andere overheden samen optrekken in
specifieke inkoopdomeinen.
V.w.b. de rijksinkoop heeft het Rijk in 2019 door CE Delft en KMPG laten
analyseren bij welke productgroepen circulair inkopen de meeste impact
heeft. De hoofdlijnen van deze studies zijn ook onderdeel van de
inkoopstrategie van de rijksoverheid. Het Rijk is graag bereid het overleg
aan te gaan met het bedrijfsleven over het terugdringen van het primaire
grondstoffengebruik en doet dat ook al via bijvoorbeeld het Platform
Circulair Bouwen 23 en het Versnellingshuis Nederland Circulair!.
17

Bijlage bij Kamerstuk 32 359, nr. 4.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 852, nr. 150

13

Verder heeft Rijkswaterstaat in 2020 de strategie «naar klimaatneutrale en
circulaire rijksinfrastructuur» uitgewerkt. Samen met ProRail, decentrale
overheden en marktpartijen wordt gewerkt aan Roadmaps. Via tussendoelstellingen leiden deze tot volledig circulair werken in 2030. In het
kader van launching customerschap is gestart met een eerste pilot
Circulair Viaduct. Daaropvolgend zijn met het instrument «small business
innovation research (SBIR)» innovaties op het gebied van circulaire
viaducten uitgevraagd. De oplossingen die dit oplevert, kunnen de
komende jaren in nieuwe projecten worden toegepast.
15.
De leden van de CDA-fractie merken ten slotte op dat de Staatssecretaris
in haar reactie op de ICER schrijft dat op basis van de monitoringskennis
die onder andere uit de ICER naar voren komt tussentijds kan worden
bijgestuurd door bijvoorbeeld specifieke activiteiten op te nemen in het
Uitvoeringsprogramma Circulaire Economie. Deze leden vragen in
hoeverre deze eerste ICER al aanleiding geeft om specifieke activiteiten op
te nemen in het uitvoeringsprogramma en, indien dit het geval is, om
welke activiteiten dat volgens haar zou moeten gaan.
De ICER is onderdeel van de beleidscyclus van het Rijksbrede Programma
Circulaire Economie. Het is nadrukkelijk de bedoeling om lering te trekken
uit de monitoringsresultaten en inzichten mee te nemen bij de actualisatie
van het Uitvoeringsprogramma Circulaire Economie. Momenteel loopt er
een gezamenlijk proces met de partners bij het programma om te kijken
welke aspecten van de circulaire economie naar aanleiding van de ICER
steviger geaccentueerd moeten worden in de actualisatie van het
uitvoeringsprogramma. In het najaar zal de actualisatie aan uw Kamer
worden aangeboden.
16.
De leden van de D66-fractie lezen dat in de aanbevelingen van de
reflectiegroep wordt gesproken over de noodzaak van meer dwingende
instrumenten zoals normen en eisen. De leden van de D66-fractie vragen
of de Staatssecretaris ook de kansen en mogelijkheden ziet in het nemen
van meer dwingende instrumenten specifiek gericht op het afdwingen van
design for recycling, oftewel het eisen van de mogelijkheid tot
hoogwaardig hergebruik. Deze leden vragen tevens of de Staatssecretaris
deze kansen en mogelijkheden ook ziet voor het eisen van repareerbaarheid of informatie over onderdelen of ingrediënten van producten.
Voor producten die grensoverschrijdend worden verhandeld is een
Europese aanpak nodig. Daarbij is ook de vrijheid tot het stellen van
nationale milieueisen gelimiteerd in verband met handelsbeperkingen als
mogelijk gevolg daarvan. Van belang is dat de Europese Commissie heeft
aangekondigd dat eind dit jaar een voorstel voor duurzaam productbeleid
wordt gepubliceerd dat nieuwe regels zal omvatten voor ontwerp van
producten met aandacht voor duurzaamheid, repareerbaarheid, productinformatie en hergebruik van producten en materiaal. Daarnaast zullen
ontwerpeisen ook een rol spelen in specifieke sectorale productwetgeving
die de komende tijd wordt herzien. Overigens is vanaf 1 maart 2021 een
nieuwe set bepalingen van toepassing over reparatie, onderhoud en het
beschikbaar zijn van reserveonderdelen. Deze bepalingen gelden voor
diverse elektrische en elektronische producten waaronder koel- en
vriesapparaten, was- en droogmachines, afwasmachines en beeldschermen. Het is te verwachten dat deze set bepalingen de komende
periode als de nieuwe standaard in het productbeleid zal worden
toegepast.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 852, nr. 150

14

17.a
De leden van de D66-fractie lezen in de brief over een circulaireeconomiewet. Deze leden vragen of deze wet ook ruimte voor experimenteren biedt en buiten werking stellen van belemmerende regels mogelijk
maakt. Zij vragen tevens of deze wet ook handvatten geeft voor meer
dwingende regelgeving om de transitie naar een circulaire economie te
versnellen.
De ICER geeft de boodschap af dat andere typen en minder vrijblijvende
maatregelen noodzakelijk zijn om de kabinetsbrede ambitie voor 2050 te
kunnen realiseren. De overgang van een lineair naar een circulair
economisch systeem vraagt het overwegen van het wetgevingskader. Een
circulaire economiewet kan bijdragen aan de totstandkoming van een
duidelijk en bestendig kader voor de transitie naar een circulaire
economie.
Ook wil ik wijzen op de kamerbrief Opvolging verkenningen Taskforce
Herijking Afvalstoffen18 waarin ik heb aangegeven welke stappen er
genomen worden om de huidige experimenteerruimte te verduidelijken.
In de lopende verkenning van de modernisering van de Wet Milieubeheer
bezie ik of er een wettelijk experimenteerkader gecreëerd dan worden.
Daarnaast ben ik gestart met het inrichten van de opvolger van het
Landelijk Afvalbeheerplan, het Circulair Materialenplan, zodat het
afvalbeheer ook toegesneden is op de circulaire economie.19 Het
verkennen wat de mogelijkheden zijn voor stimulering en normering
maken hier onderdeel van uit.
17.b
Deze leden vragen welke financiële middelen nodig zijn voor de versnellingsfase en of er voldoende mankracht is bij de rijksoverheid en
medeoverheden voor de versnellingsfase?
Dit is een terechte maar tegelijkertijd lastige vraag. De ICER geeft de
heldere boodschap af dat intensivering van beleid noodzakelijk is om de
transitie naar een circulaire economie te realiseren. Hier zijn meer en
structurele financiële middelen voor nodig.20 In het kader van de Brede
Maatschappelijke heroverwegingen zijn knelpunten, mogelijke oplossingsrichtingen en bijbehorende budgettaire gevolgen in kaart gebracht.21 Om
hierin nadere keuzes mogelijk te maken, wordt gewerkt aan de concretere
invulling van de te realiseren doelen voor de circulaire economie.
Hiervoor is een traject in gang gezet om de huidige algemene doelstellingen voor 2030 (50% reductie van de abiotische primaire grondstoffen)
en 2050 (Nederland 100% circulair) concreter te maken en vervolgens tot
een heldere vertaling te komen van de geconcretiseerde doelen over de
domeinen. Voor de zomer verwacht ik uw Kamer te kunnen informeren
over het rapport van PBL. Op basis hiervan kunnen nadere keuzes worden
gemaakt ten aanzien van intensivering en kunnen de bijbehorende
budgettaire gevolgen in kaart worden gebracht.
17.c
Hoe wordt het regionale of zelfs het lokale aspect van circulaire economie
en grondstoffenstromen opgepakt in nationaal beleid?

18

Kamerstukken 32 852 en 30 872, nr. 140.
Kamerstuk 30 872, nr. 253.
20
Ter vergelijking; voor het klimaatakkoord is er jaarlijks structureel € 300 mln. beschikbaar en
voor circulaire economie is er € 15 mln. incidenteel beschikbaar gemaakt per jaar teruglopend
naar € 5 mln. in 2023.
21
Bijlage bij Kamerstuk 32 359, nr. 4.
19

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 852, nr. 150

15

Circulaire economie in de regio is een dwarsdoorsnijdend thema in het
Uitvoeringsprogramma Circulaire Economie. Centraal staat onder meer
het opschalen van circulaire bedrijvigheid en het verbinden van de
regionale praktijk met de landelijke transitieagenda’s.
De activiteiten op regionaal niveau zijn toegelicht onder vraag 11A. Hierbij
willen we ook leren van het lokale/regionale niveau en dat meenemen op
landelijk niveau, zoals bv. ambachtscentra/repair cafés of deeleconomie
voorbeelden die hoog op de R-ladder circulaire economie staan.
In het kader van de motie van het lid Moorlag (Kamerstuk 35 300 XII,
nr. 38) over circulaire wijken wordt in de eerste helft van dit jaar onderzocht op welke wijze het Rijk circulaire economie op lokaal niveau het
beste kan ondersteunen en welke veelbelovende breder toepasbare lokale
initiatieven er zijn.
18.a
De leden van de D66-fractie vragen hoe de Staatssecretaris het cruciale
aspect van gedrag en maatschappelijke normen op de circulaire economie
wil beïnvloeden. Hoe slaat de Staatssecretaris een brug tussen de
uitgebreide technische rapportage van het PBL en meer bewustwording
en begrip bij een veel breder publiek?
Zie antwoord op vraag 12b.
18.b
Kan een concretere doelenset voor het circulaire-economiebeleid helpen
in de communicatie richting een breder publiek?
Een concretere doelenset geeft richting en helpt daardoor in de communicatie over de doelen, de voortgang ervan en het activeren van een breed
publiek; zowel bij de overheid, het bedrijfsleven, maatschappelijke
organisaties en burgers.
19.
De leden van de D66-fractie vragen naar de samenhang van publieke
bewustwording en het grote belang van sociaaleconomische innovatie
(bijvoorbeeld andere businessmodellen)? Zo lezen deze leden dat minder
dan 40% van de Nederlandse consumenten openstaat voor het
aanschaffen van producten die zijn opgeknapt (refurbish) en minder dan
15% voor langdurig leasen en lenen via deelplatformen. Hoe zijn
dergelijke maatschappelijke opvattingen te veranderen? En welke rol
speelt dit in het beleid van de Staatssecretaris? Tevens vragen deze leden
hoe fair pricing, het verwerken van milieuschade in de kosten, een plek zal
krijgen in het circulaire-economiebeleid?
Eén van de drie meerjarige Missiegedreven Innovatie Programma’s die
onderdeel uitmaken van de Kennis en Innovatieagenda Circulaire
Economie (KIA CE) richt zich op Vertrouwen, gedrag en acceptatie. Het
doel van dit programma is het ontwikkelen van kennis en het stimuleren
van innovaties bij bedrijven. Het biedt bedrijven de mogelijkheid
vertrouwen te creëren bij afnemers en financiers voor hun circulaire
producten, werkwijzen en (technische en organisatorische) oplossingen.
Daarnaast kunnen de producten, werkwijzen en oplossingen van de
bedrijven bewustwording en gedragsverandering bij consumenten
ondersteunen.
Beprijzing van milieuschade zorgt ervoor dat activiteiten die milieuschade
veroorzaken duurder worden. Milieuvriendelijkere alternatieven worden
hierdoor relatief concurrerender. Beprijzing is een belangrijk instrument

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 852, nr. 150

16

om de circulaire economie te stimuleren. Het wordt al ingezet, bijvoorbeeld in systemen van producentenverantwoordelijkheid. Het al dan niet
verder beprijzen van milieuschade met nieuwe instrumenten dient door
het volgende kabinet te worden afgewogen.
Ik ga nader in op deze vraag in de kabinetsreactie op de ICER.
20.
De leden van de D66-fractie zijn benieuwd naar de financiering van de
circulaire economie. Deze leden vragen of meer middelen uit andere
beleidsvelden ingezet kunnen worden op circulaire economie, zoals
middelen uit de Wet bevordering speur- en ontwikkelingswerk (WBSO).
Dit is nu slechts 3,2%? Hoeveel kan het groeifonds bijdragen aan de
circulaire economie? Hoe wil de Staatssecretaris meer van de middelen,
die nu wel naar circulaire economie gaan, richten op hoogwaardiger
R-strategieën dan recycling, zoals reduce of repair?
Middelen uit andere beleidsvelden staan open voor de circulaire
economie. Dat geldt voor de WBSO (EZK), de Milieu-investeringsaftrek
(LNV), de Nationale Wetenschapsagenda, Kiem-regeling (OCW) en de
generieke instrumenten in het Rijksbrede Missiegedreven Topsectoren- en
Innovatiebeleid, zoals de PPS-toeslagregeling en de
mkb-innovatiestimulering Regio en Topsectoren (MIT).22 Ook in het
Groeifonds kunnen voorstellen worden ingediend op het gebied van
circulaire economie. Het percentage van het budget is echter niet
veelzeggend, want het gaat om regelingen met heel verschillende
budgetten en subsidiepercentages. 3,2% van het WBSO-budget in 2020 is
een kleine € 41 miljoen, want het WBSO-budget voor dat jaar bedroeg
bijna € 1,3 miljard.
Het gaat dus vooral om belangstelling vanuit het bedrijfsleven om voor
deze regelingen voorstellen in te dienen, want de hoeveelheid succesvolle
voorstellen bepaalt het uiteindelijk toegekende subsidiebedrag. Ook de
bekendheid van de regelingen speelt mee. De belangstelling bevorderen
wij door veel aandacht voor circulaire economie te vragen via grote
evenementen als de Nationale Conferentie Circulaire Economie, de Week
van de Circulaire Economie, de Innovatie Expo en het World Circular
Economic Forum (WCEF+Climate). De bekendheid van de regelingen
bevorderen we onder andere door de inzet van het Versnellingshuis
Nederland Circulair!, dat vragen van ondernemers over kennis, wet- en
regelgeving, netwerkpartners en financiering beantwoordt. Zo heeft het
Versnellingshuis al het beschikbare financiële instrumentarium (publiek en
privaat) voor circulaire ondernemers in een handige tool beschikbaar
gemaakt.23
Het richten van specifieke circulaire economie middelen op hogere
R-strategieën heeft onze aandacht. We moeten daarbij ook goed kijken
naar specifieke sectoren, want het wenselijke niveau op de R-ladder kan
verschillen. Zo is voor kunststoffen cruciaal dat recycling op schaal gaat
plaatsvinden, en dus de inzameling en retourstromen goed gaan lopen,
zodat producenten van plastic geen olie meer hoeven gebruiken als
grondstof. Voor asfalt en beton gaat het over zowel refuse-strategieën
(vermijden van gevaarlijke stoffen en ontwerp voor een lange levensduur)
als om refurbishment, waardoor de levensduur van asfalt in sommige
gevallen kan worden verdubbeld. Hierop moeten dus per sector strategieën worden ontwikkeld en daar werken we hard aan.
22

Een volledig overzicht staat op https://www.rvo.nl/onderwerpen/duurzaam-ondernemen/
circulaire-economie/financiele-ondersteuning-circulair-ondernemen.
23
De tool is beschikbaar op https://financiering.versnellingshuisce.nl/.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 852, nr. 150

17

21.
De leden van de GroenLinks-fractie lezen dat de hoofdconclusie van het
PBL is dat het nationale beleid erin is geslaagd om een brede coalitie van
partijen in de samenleving te vormen door circulaire initiatieven te
faciliteren, maar dat het beleid momenteel verre van toereikend is om de
stevige ambitie van het kabinet, om in 2050 te zijn overgeschakeld naar
een volledig circulaire economie, te behalen. Zo is het gebruik van
grondstoffen sinds 2010 niet meer gedaald, vereist de Nederlandse
consumptie steeds meer land in het buitenland, zijn zes van de zeven
doelen voor afval niet gehaald, zijn de leveringsrisico’s toegenomen en is
slechts 6% van de bedrijven circulair. Deze leden missen in de kabinetsreactie een reflectie van de Staatssecretaris hierop. Kan de Staatssecretaris
reflecteren op deze stevige conclusies? Hoe ziet zij haar eigen rol hierin?
In de startfase van het Rijksbrede Programma Circulaire Economie heeft
het kabinet bewust gekozen voor een netwerksamenwerking met
maatschappelijke partijen. Voor een dergelijke grootschalige maatschappelijke en sociaal economische transitie is brede betrokkenheid in de
samenleving essentieel. Hiertoe is in 2017 het Grondstoffenakkoord
gesloten met ruim 400 partijen, die vervolgens in 2018 samen een vijftal
Transitieagenda’s hebben samengesteld. In de kabinetsreactie op de
Transitieagenda’s zijn tien dwarsdoorsnijdende thema’s benoemd
waarmee kan worden versneld, zoals met producentenverantwoordelijkheid, wet- en regelgeving, circulair inkopen, marktprikkels, en het
Versnellingshuis. Met jaarlijks een Uitvoeringsprogramma en een
monitor-rapportage van PBL wordt de cyclus gecompleteerd en kan
worden bijgestuurd.
Het doel van de startfase was om structuur aan te brengen, te versnellen
en op te schalen. Daarmee is de transitie naar een kantelpunt gebracht.
PBL geeft aan dat de volgende fase in de transitie vraagt om intensivering
van beleid en middelen, om de doelen te kunnen halen. Het is aan het
volgende kabinet om hierin keuzes te maken, zodat de doelen gerealiseerd
kunnen worden.
Ik ga nader in op deze vraag in de kabinetsreactie op de ICER.
22.
De leden van de GroenLinks-fractie willen graag benadrukken dat er nog
maar negen jaar te gaan is om de eerste circulaire-economiedoelstelling
te behalen. In 2030 moeten er 50% minder grondstoffen gebruikt worden.
Deze leden vinden het daarom zeer zorgelijk dat na alle rapporten die er
zijn verschenen en alle vragen die deze leden hierover hebben gesteld, er
nog steeds fundamentele keuzes moeten worden gemaakt om de
doelstellingen te operationaliseren en meetbaar te maken. Wanneer wordt
er een basisjaar vastgelegd? Wordt het materiaalgebruik in tonnen
gemeten? Vallen fossiele brandstoffen onder de halveringsdoelstelling?
Deze fundamentele keuzes moeten volgens deze leden met spoed
gemaakt worden als we die doelstellingen willen behalen. Kan de
Staatssecretaris toelichten wanneer het kabinet van plan is dergelijke
knopen door te hakken?
In het lopende traject waarin de doelen voor 2030 en 2050 worden
geconcretiseerd, zullen in samenwerking met betrokken partijen keuzes
gemaakt worden over de genoemde vraagstukken zoals het referentiejaar
en meeteenheden.
Zie verder antwoord op vraag 9b.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 852, nr. 150

18

23.a
De leden van de GroenLinks-fractie lezen dat een circulaire-economiewet,
waarin Europese verplichtingen en nationale doelen zijn opgenomen, een
logisch gevolg is voor een volgend kabinet. Is de Staatssecretaris van
mening dat dat het moment is om fundamentele keuzes te maken? Welke
elementen zou een dergelijke wet volgens de Staatssecretaris moeten
bevatten?
Zie antwoord op vraag 21.
23.b
Is dit ook het moment om concrete doelen per transitiethema, keten of
productgroep te formuleren, zoals het PBL aanbeveelt?
Zie antwoord op vraag 9b.
24.
De leden van de GroenLinks-fractie zijn blij dat de Staatssecretaris nu de
conclusie van het PBL beaamt dat minder vrijblijvendheid noodzakelijk is.
Deze leden roepen al jaren dat vrijblijvende akkoorden onvoldoende
zullen bijdragen aan de transitie naar een circulaire-economiebeleid. Hoe
kijkt de Staatssecretaris terug op het tot nu toe gevoerde beleid? Op welke
wijze denkt zij dat er nu echt stappen gezet kunnen worden richting de
doelen van 2030 en 2050? Gaan we van vrijblijvende akkoorden overschakelen op harde afspraken?
Zie antwoord op vraag 21.
25.a
De leden van de GroenLinks-fractie lezen dat de Staatssecretaris de vijf
aanbevelingen van het PBL ondersteunt, maar zij gaat niet volledig in op
alle individuele aanbevelingen. Hierover hebben deze leden nog enkele
inhoudelijke vragen. Het PBL doet de aanbeveling om milieuschade in de
prijzen van producten en diensten te verrekenen. Op welke wijze
interpreteert en ondersteunt de Staatssecretaris deze aanbeveling? Hoe
kijkt zij bijvoorbeeld naar een verpakkingenbelasting of het verlagen van
de btw op reparaties?
Beprijzing van milieuschade zorgt ervoor dat de maatschappelijke kosten
van vervuiling (meer) worden betaald door de veroorzaker(s) daarvan.
Hierdoor worden activiteiten die milieuschade veroorzaken duurder. Dat
maakt milieuvriendelijkere alternatieven relatief concurrerender in de
markt en zorgt ervoor dat de vervuiler betaalt. Voorbeelden van deze vorm
van beprijzing zijn milieubelastingen, verhandelbare emissierechten en
systemen van producentenverantwoordelijkheid.
Ik ga nader in op deze vraag in de kabinetsreactie op de ICER.
25.b
En wanneer verwacht zij dat er minimumeisen komen voor de
hoeveelheid gerecycled materiaal in producten?
De Europese Commissie zet in de uitwerking van het actieplan circulaire
economie in op het verbreden of verder aanscherpen van algemeen
productbeleid en verschillende sectorale regelgeving waaronder
batterijen, verpakkingen en autowrakken. Een verplichte toepassing van
recyclaat heeft daarbij voor Nederland prioriteit. Een grote concentratie
van de wetgevingsvoorstellen ligt in 2021–2022. In december 2020 is het
voorstel voor een nieuwe Batterijenverordening uitgekomen, waarover de
onderhandelingen in 2021 plaatsvinden. Na presentatie van de voorstellen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 852, nr. 150

19

door de Europese Commissie en de afronding van het codecisieproces
met de Lidstaten en het Europees Parlement zal een implementatietermijn
gelden. Een reële planning is daarmee drie tot vijf jaar voordat Europese
verplichtingen in de praktijk gebracht zijn. Nederland zet zich proactief in
om het Europese proces te bespoedigen en onze kennis en ervaring op
genoemde onderwerpen te delen. Binnen het Nederlandse en Europese
Plastic Pact zal Nederland aan dit proces bijdragen door met partijen te
verkennen hoe een dergelijke maatregel eruit kan komen te zien en wordt
de Nederlandse positie onder de aandacht gebracht van de Commissie.
Tevens heeft Nederland op het World Circular Economy Forum
(WCEF+Climate) andere landen opgeroepen aan de slag te gaan met een
vast aandeel gerecyclede materialen.
25.c
Deze leden lezen dat het kabinet het belang van circulariteitseisen bij
inkoop en aanbesteding onderschrijft. Deelt de Staatssecretaris de
opvatting van deze leden dat daarvoor een heldere doelstelling nodig is?
Wanneer is de rijksoverheid bijvoorbeeld van plan om zelf volledig
circulair in te kopen?
Ik deel de opvatting dat heldere doelen de uitvoering van circulair inkopen
bevorderen. Het Rijk heeft voor de verduurzaming van de eigen organisatie gekozen voor een integrale aanpak. Leidende doelen daarbij zijn
onder meer klimaatneutraal in 2030, 50% minder primair grondstoffengebruik in 2030 en volledig circulair in 2050 en het voorkomen en aanpakken
van misstanden in de productieketen. Deze doelen zijn afgesproken in de
inkoopstrategie van het Rijk «Inkopen met Impact»24. Specifiek voor
circulariteit heeft het Rijk zich daarnaast tot doel gesteld om in 2023 tien
bedrijfsvoeringscategorieën circulair te hebben en in 2030 de kantoren
circulair te beheren. Deze doelstellingen zijn breder geformuleerd dan
alleen een inkoopdoel omdat het circulair maken van de eigen organisatie
meer behelst dan een inkoopopgave. Het gaat ook om gedrag, verlengen
van de levensduur van producten, zorgvuldig beheer en ook om de
beslissing om spullen níet in te kopen. Door de Rijksmarktplaats voor
kantoormeubilair wordt jaarlijks bijvoorbeeld meer dan 5 miljoen euro
bespaard door het delen en in gebruik houden van meubilair tussen de
ministeries. Om de inkoopinspanning vroegtijdig te richten is afgesproken
dat in 45 relevante productgroepen maatschappelijk verantwoord inkopen
altijd wordt uitgevraagd; circulair inkopen valt daaronder, in een samenhangende afweging met andere duurzaamheidsthema’s, en in toenemende mate op een ambitieus niveau.
26.
De leden van de GroenLinks-fractie maken van deze gelegenheid gebruik
om te reflecteren op de implementatie van de Single Use Plastics
(SUP)-richtlijn aankomende zomer. Tot onvrede van deze leden heeft de
Staatssecretaris voor een zuivere implementatie van de richtlijn gekozen
en toont het kabinet niet meer ambitie bij de implementatie. De Staatssecretaris heeft wel toegezegd dat er aanvullende maatregelen zouden
komen in aanvulling op de SUP-richtlijn. In de recent verschenen
Kamerbrief «Van wegwerpplastics naar praktische oplossingen voor
hergebruik» (Kamerstukken 30 872 en 28 694, nr. 254) missen deze leden
echter de aanvullende maatregelen waar zij op hadden gehoopt. Er zijn
geen bindende doelstellingen voor het verminderen van de consumptie
van plastic opgenomen en er zijn ook geen aanvullende producten
(onzinplastics) die worden verboden, zoals bijvoorbeeld plastic theezakjes
of plastic confetti. Waarom heeft de Staatssecretaris die keuzes, die
worden ondersteund door de milieuorganisaties, niet gemaakt? Is de
24

Bijlage bij Kamerstuk 30 196, nr. 679.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 852, nr. 150

20

Staatssecretaris van mening dat zij op dit moment voldoende maatregelen neemt om onzinplastics tegen te gaan? Deze leden zijn wel
verheugd dat de Staatssecretaris mogelijkheden verkent om
wegwerpbekers- en maaltijdverpakkingen en alle wegwerptassen niet
langer gratis te verstrekken. Welk tijdpad ziet zij hierbij voor zich? Geeft zij
dit als expliciete opdracht mee aan haar opvolger?
Bij het versturen van de brief was het kabinet reeds demissionair. Het is
daarom aan een volgend kabinet om keuzes te maken over aanvullende
maatregelen die verder gaan dan de SUP-richtlijn. De maatregelen binnen
het kader van de SUP-richtlijn gaan uiteraard door, want die vloeien voort
uit Europese afspraken. Momenteel loopt een stakeholderproces om de
wettelijke maatregelen voor reductie van wegwerpbekers en maaltijdverpakkingen in beeld te brengen. De planning is om de maatregelen eind dit
jaar in een ministeriële regeling vast te stellen en per 2023 in werking te
laten treden.
27.
De leden van de GroenLinks-fractie hebben tot slot nog vragen over de
aangenomen motie van het lid Kröger over het opnemen van de recyclebaarheid in aanbestedingsregels voor kleding en schoenen voor Defensie
en hulpdiensten (Kamerstuk 32 852, nr. 121). Kan de Staatssecretaris
toelichten wat de stand van zaken is met betrekking tot dat onderzoek?
Worden er wijzigingen gemaakt in het aanbestedingsbeleid om zeer
zorgwekkende stoffen in het materieel terug te dringen?
De motie is in behandeling. Ik streef ernaar uw Kamer dit voorjaar
hierover te informeren in de Kamerbrief over de voortgang van het
circulaire textielbeleid. Daarop vooruitlopend kan ik u namens mijn
ambtsgenoot van Defensie melden dat Defensie, mede op grond van het
Rijksbeleid, duurzaam inkoopt. Dat moet uiteraard in evenwicht zijn met
de operationele belangen van de krijgsmacht. Ook levert Defensie met het
hergebruik van kleding een bijdrage aan een circulaire economie. Met het
project Tropenkleding, waarbij kleding voor de Koninklijke Marine deels is
gemaakt van PET-flessen, heeft Defensie afgelopen december de
KoopWijsPrijs 2020 gewonnen. Die prijs reik ik, op basis van publieksstemmen, jaarlijks uit voor een ambitieus, vernieuwend of anderszins
opvallend project op het gebied van maatschappelijk verantwoord
inkopen.
Ook de hulpdiensten in Nederland maken mooie stappen in het circulair
maken van hun bedrijfskleding. PFAS-stoffen zoals PFOA worden met
name toegepast in bluskleding. Zoals ik u eerder heb geïnformeerd werkt
Nederland samen met een aantal andere landen aan een Europese
restrictie op het gebruik van PFAS in niet-essentiële toepassingen.
28.a
De leden van de SP-fractie vragen op welke wijze gehoor is gegeven aan
de oproep van onder andere de Algemene Rekenkamer dat er meer
gewerkt moet worden aan concrete en afrekenbare (tussen)doelen en
criteria, om de effecten van beleid op het gebied van circulaire economie
te kunnen monitoren.[1]
Zie antwoord op vraag 9b.
28.b
Deze leden vragen dit omdat in de inleiding van het rapport naar het
raamwerk wordt verwezen, dat alleen een zeer globaal beeld geeft. Kan
hier verder op in worden gegaan? Welke stappen in de monitoring- en
sturingssystematiek gaan nog gezet worden?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 852, nr. 150

21

In de inleiding van de ICER wordt zowel verwezen naar het raamwerk voor
doelen en indicatoren (H1.2) als naar het raamwerk voor monitoring en
sturing (H1.4). Tussen beide raamwerken zit overlap. Het raamwerk voor
monitoring en sturing omvat twee kernelementen: het monitoren van
grondstoffengebruik en de effecten ervan (globaal weer gegeven het
raamwerk voor doelen en indicatoren), én het transitieproces dat moet
leiden tot een circulaire economie. De ICER is een van de eerste rapportages van de wereld die op deze manier integraal de Circulaire Economie
in kaart brengt. Het PBL werkt samen met enkele kennisinstellingen de
komende jaren aan de uitwerking van het monitoringsraamwerk in het
Werkprogramma Monitoring en Sturing. Er wordt in dit programma
kennis vergaard en methodologieën ontwikkeld op allerlei gebieden, zoals
milieu-impact van productgroepen, grondstoffenvoorraden, consumentengedrag, werkgelegenheid, toegevoegde waarde etc. Meer informatie
over de verschillende stappen die worden gezet in het werkprogramma is
te vinden op https://www.pbl.nl/publicaties/werkprogramma-monitoringen-sturing-circulaire-economie-2021.
29.
De leden van de SP-fractie vragen wat het concreet betekent dat de
leveringsrisico’s voor kritieke metalen is toegenomen. Op welke wijze kan
dit worden opgelost zonder dat de gestelde doelen teniet worden gedaan?
Is dit bijvoorbeeld aan de vraagkant op te lossen door gebruik te maken
van andere materialen of door het terugdringen van de vraag? Deze leden
zien hier graag een verdere toelichting op.
Zie antwoord op vraag 10.
30.
De leden van de SP-fractie lezen dat het PBL stelt dat de stappen die tot nu
toe zijn gezet door de overheid vooral faciliterend zijn geweest en passen
bij de beginfase. Deze leden vragen op welke wijze en termijn de
vervolgstappen gezet gaan worden. Zij zijn zich bewust van de demissionaire status van het kabinet, maar gaan ervan uit dat er lopend beleid op
dit onderwerp is. Vandaar toch de volgende vragen: Gaat de overheid zelf
meer de regie pakken? Ook het PBL stelt dat er meer gericht beleid nodig
is om de doelen te behalen. Kan hier verder op worden ingegaan? Waar
kan dit beleid uit gaan bestaan? Deze leden constateren dat ook het PBL
zich bewust is van de noodzaak om te komen tot meer normering en
dwang. Is de Staatssecretaris het hier inmiddels ook mee eens? Dat zij
zegt de aanbevelingen te herkennen en te ondersteunen bevreemdt deze
leden, aangezien deze Staatssecretaris tot nu toe zeer terughoudend is
geweest in het stellen van normering en bij het ingrijpen in de markt. Deze
leden hebben hier meermaals aandacht voor gevraagd. Bijvoorbeeld bij
het aanpakken van het feit dat virgin plastic goedkoper is dan gebruikt
plastic en recycling hierdoor amper van de grond komt. Deze leden
juichen het toe wanneer er daadwerkelijk meer regulering en normering
zal worden ingezet, maar zij zien daar tot nu toe zeer weinig van terug in
recent beleid. Ook het feit dat er nu nog wordt gewerkt aan een raamwerk
voor een roadmap, waaruit dan op nog langere termijn eens concrete
doelen kunnen worden bedacht, stelt niet direct gerust. Kan hier verder op
in worden gegaan? Afspraken met de sector op basis van vrijwilligheid is
toch niet wat door het PBL wordt bedoeld? Dat de Staatssecretaris nu pas
spreekt over de noodzaak om tot minder vrijblijvendheid te komen, achten
deze leden rijkelijk laat. Zij vragen waarom hier, ondanks herhaaldelijke
oproepen van onder andere de SP, zo lang mee is gewacht en er ook nu
geen concreet beleid wordt ingezet. Is dat een beleidsinhoudelijke keuze
of het gevolg van de demissionaire status van het kabinet en de Staatssecretaris? Deze leden roepen een volgend kabinet op om hier meer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 852, nr. 150

22

urgentie aan te geven en op afzienbare tijd met daadwerkelijk concreet
beleid te komen.
In de startfase van het Rijksbrede Programma Circulaire Economie is
ingezet op het bij elkaar brengen en mobiliseren van maatschappelijke
partijen om een structuur aan te brengen om de circulaire economie
transitie in gang te zetten en te versnellen. Het doel van de startfase was
om structuur aan te brengen, te versnellen en op te schalen. PBL
concludeert in de ICER dat het kabinet in de afgelopen periode de basis
heeft gelegd en structuur heeft aangebracht. Het is helder dat een
kantelpunt is bereikt om naar een volgende fase in de transitie te gaan,
waarin intensivering van beleid noodzakelijk is om de 2030 en 2050
doelen te bereiken.
In de afgelopen kabinetsperiode zijn verschillende wettelijke maatregelen
genomen. Het gaat onder andere om de wijziging van het Besluit Beheer
verpakkingen met nieuwe, aangescherpte doelstellingen voor de
verpakkingsmaterialen kunststof, glas, papier, hout, metaal; het besluit
regeling voor uitgebreide producentenverantwoordelijkheid; de implementatiewet wijziging EU-Kaderrichtlijn afvalstoffen; het besluit maatregelen kleine kunststof drankflessen en het besluit metalen drankverpakkingen (statiegeld). Voor deze laatste is de procedure bijna afgerond.
In de kabinetsreactie op de ICER ga ik nader in op de aanbevelingen van
het PBL.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 852, nr. 150

23