Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

33 628

Forensische zorg

Nr. 60

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR RECHTSBESCHERMING
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 29 mei 2019
Op 3 april 2019 heb ik met uw Kamer een debat gevoerd over de
uitkomsten van de onderzoeken naar het detentieverloop van Michael P.
(Handelingen II 2018/19, nr.70, item 2). Die uitkomsten nopen tot maatregelen. Ik heb toegezegd uw Kamer voor het zomerreces te informeren
over de planning van de toegezegde acties en maatregelen. Ook heb ik
toegezegd jaarlijks over de voortgang van de maatregelen te rapporteren.
In deze brief geef ik de toegezegde planning weer. Tevens schets ik de
inmiddels gerealiseerde voortgang. Ik zal u voor het einde van dit jaar de
eerstvolgende voortgangsrapportage toezenden.
Voortgang maatregelen
Uit de rapporten van de Onderzoeksraad voor Veiligheid en de Inspectie
van Justitie en Veiligheid kwam een aantal problemen naar voren. Om
deze problemen aan te pakken heb ik op zes gebieden verbeteringen
aangekondigd. Bij het weergeven van de voortgang wordt voor de
herkenbaarheid dezelfde indeling gehanteerd als in de beleidsreactie op
de hiervoor genoemde rapporten.
Aanpak weigerende observandi
Wie voor tbs in aanmerking komt, mag dit niet langer ontlopen door
medewerking aan onderzoek te weigeren.
Gerealiseerd
Zoals ik uw Kamer eerder heb bericht is de positief geëvalueerde
weigerafdeling in het Pieter Baan Centrum voortgezet. Bovendien worden
de opgedane lessen van de weigerafdeling inmiddels toegepast op alle
afdelingen van het PBC. Daarmee wordt de onderzoeksopbrengst bij alle
te observeren verdachten vergroot.

kst-33628-60
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 628, nr. 60

1

Met de inwerkingtreding van de regeling weigerende observandi in de
Wet forensische zorg (Wfz) wordt het mogelijk om via een daartoe
ingerichte adviescommissie bestaande medische gegevens over
weigerende observandi op te vragen ten behoeve van het opstellen van
een aanvullend advies door een pro Justitia-rapporteur. Voordat de
adviescommissie aan de slag kan dient het Besluit adviescommissie
gegevensverstrekking weigerende observandi in werking te zijn. Het
ontwerpBesluit dat de regeling weigerende observandi uit de Wfz nader
uitwerkt is gereed. Gelijk met deze brief leg ik dit ter informatie aan uw
Kamer voor. Het ontwerpBesluit wordt tevens voorgelegd aan de Eerste
Kamer der Staten-Generaal. Ik hoop dat uw Kamer mij spoedig van haar
reactie kan voorzien.
Nog te doen
Na ontvangst van de reactie van beide Kamers op het ontwerpBesluit
adviescommissie gegevensverstrekking weigerende observandi zal ik met
spoed advies aan de Raad van State vragen. Als uw reactie snel wordt
ontvangen en het adviestraject bij de Raad van State voortvarend
verloopt, kan de commissie in september 2019 van start gaan.
In mijn brief over de aanpak van weigerende observandi van 8 oktober
2018 (Kamerstuk 29 452, nr. 229) heb ik een verduidelijking aangekondigd
van de tekst van artikel 37a, eerste lid, van het Wetboek van Strafrecht.
Daarin zijn de eisen voor het kunnen opleggen van de tbs-maatregel
neergelegd. Het wetsvoorstel waarin ik dit regel, stuur ik in juni naar de
Afdeling advisering van de Raad van State voor advies. Daarmee
verwacht ik dit wetsvoorstel voor het einde van het jaar aan uw Kamer
voor te leggen.
Beter zicht op risico’s
Om bij uitplaatsing naar een instelling voor forensische zorg beter zicht op
de risicos te hebben zullen naast een professioneel oordeel voortaan
gestructureerde risicotaxatie en een delictanalyse verplicht worden
gesteld.
Gerealiseerd
De volgende maatregelen zijn – voor gedetineerden die zijn veroordeeld
wegens een ernstig gewelds- of zedenmisdrijf – inmiddels doorgevoerd:
• Bij uitplaatsing naar een instelling voor forensische zorg is een
delictanalyse verplicht. Tevens moet een gestructureerde risicotaxatie
zijn uitgevoerd, aan de hand van een bij het delict passend
risicotaxatie-instrument. Alleen als beide onderzoeken zijn uitgevoerd
kan worden besloten een indicatie voor plaatsing in de forensische
instelling te vragen.
• Zonder delictanalyse of risicotaxatie wordt er door het Nederlands
Instituut voor Forensische Psychiatrie en Psychologie (NIFP) geen
indicatiestelling afgegeven. Zonder een indicatiestelling kan de
gedetineerde niet worden uitgeplaatst.
• Voorafgaand aan het stellen van een indicatie wordt de gedetineerde
in persoon gezien door het NIFP.
Deze maatregelen worden met de inwerkingtreding van het Besluit
forensische zorg – waarover het kabinet vandaag heeft besloten – ook in
regelgeving verankerd.
De invoering van deze maatregelen vraagt specifieke deskundigheid van
psychologen. Deze is in opbouw. In een deel van de benodigde deskun-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 628, nr. 60

2

digheid voor risicotaxaties en delictanalyses wordt momenteel voorzien
door tijdelijke inhuur.
Nog te doen
Het aantal psychologen moet verder worden uitgebreid. Alle psychologen
van het gevangeniswezen worden de komende maanden bijgeschoold in
het doen van risicotaxaties en delictanalyses. Naar verwachting is de
bijscholing van de zittende psychologen aan het einde van dit jaar gereed.
Het gevangeniswezen is daarnaast gestart met een psychologenpoule om
de psychologensterkte aan te vullen. DJI verwacht dat tijdelijke inhuur
vanaf begin volgend jaar niet meer nodig is om in de benodigde deskundigheid te voorzien.
Bovengenoemde maatregelen, in combinatie met het feit dat de
benodigde deskundigheid nog in opbouw is, betekenen dat momenteel
minder gedetineerden worden uitgeplaatst naar een forensische zorginstelling. Dit heeft (tijdelijk) een toegenomen druk op de capaciteit van de
penitentiair psychische centra (PPC’s) tot gevolg.
Risico’s zwaarder laten meewegen
Maatschappelijke risico’s gaan zwaarder meetellen bij het al dan niet
toekennen van vrijheden bij behandeling en de eventuele toekenning van
voorwaardelijke invrijheidstelling.
Gerealiseerd
Er worden inmiddels alleen nog vrijheden toegekend aan uitgeplaatste
gedetineerden die in de laatste fase van hun gevangenisstraf op grond
van artikel 43, derde lid, van de Penitentiaire beginselenwet (Pbw) in een
instelling voor forensische zorg verblijven. Aan gedetineerden die op
grond van artikel 15, vijfde lid, van de Pbw in een instelling voor forensische zorg worden geplaatst, worden geen vrijheden meer toegekend.1
Daarmee wordt zowel recht gedaan aan de kern van een gevangenisstraf,
namelijk het ontnemen van de fysieke vrijheid van de veroordeelde als
aan de bedoeling van de wetgever ten aanzien van de artikelen 15 en 43
van de Pbw.
Nog te doen
Bovenstaande maatregelen worden ook verankerd in de relevante
regelgeving. Ik verwacht dat dit in het derde kwartaal gerealiseerd is.
Voorts is van belang dat op 13 mei jongstleden de nota naar aanleiding
van het verslag en de nota van wijziging van het wetsvoorstel straffen en
beschermen aan uw Kamer is gestuurd. In dit wetsvoorstel wordt de
termijn voor de voorwaardelijke invrijheidstelling (v.i.) gemaximeerd op
twee jaar. Daarbij wordt ook geregeld dat voor iedere gedetineerde de
afweging moet worden gemaakt of hij of zij op basis van het gedrag in
detentie, slachtofferbelangen en het risico voor de maatschappij, in
aanmerking komt voor v.i. of dat deze periode moet worden benut voor
voortgezette behandeling. Het wetsvoorstel straffen en beschermen heeft
daarmee ook betekenis voor behandeling tijdens detentie. Binnen de
huidige systematiek is sprake van een harde datum van v.i. Eventuele
1

Op grond van artikel 15, vijfde lid, van de Pbw kunnen gedetineerden worden uitgeplaatst voor
behandeling. Dit artikel is bedoeld voor (tijdelijke) behandeling tijdens de detentie. Op grond
van artikel 43, derde lid, van de Pbw kan een gedetineerde worden uitgeplaatst voor behandeling en resocialisatie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 628, nr. 60

3

behandeling en uitplaatsing wordt voorafgaand aan de v.i. ingezet en
afgerond. Op het moment dat het wetsvoorstel straffen en beschermen is
aangenomen en in werking is getreden, kan ook de periode van v.i.
worden benut voor behandeling. Daarmee wordt de druk bij behandelaren
weggenomen om (te) snel te starten met vrijheden. Ik hoop dat uw Kamer
het wetsvoorstel spoedig voor behandeling agendeert.
Zodra artikel 2.3 van de Wfz en de Wet verplichte geestelijke gezondheidszorg (Wvggz) in werking treedt, krijgt de strafrechter de bevoegdheid
om aansluitend aan een strafrechtelijke titel verplichte zorg op grond van
de Wvggz te leggen. Dat betekent dat een gedetineerde na afloop van
detentie zo nodig gedwongen kan worden opgenomen in een instelling
voor forensische zorg. Inwerkingtreding is voorzien voor 1 januari 2020.
Waarborgen verbeteren bij toekennen vrijheden
De procedures voor de uitplaatsing en de toekenning van vrijheden
worden aangescherpt. De adviesrol van het openbaar ministerie en de
reclassering wordt versterkt.
Gerealiseerd
Voor alle gedetineerden die zijn uitgeplaatst naar een instelling voor
forensische zorg en in aanmerking komen voor vrijheden, geldt inmiddels
dat deze vrijheden alleen plaatsvinden met reclasseringstoezicht. Zonder
toezicht dus geen vrijheden.
Een van de problemen bij het detentieverloop van Michael P. was dat niet
duidelijk was waarvoor en op welk moment aan het openbaar ministerie
advies werd gevraagd. Het openbaar ministerie werd daardoor niet in de
gelegenheid gesteld zijn adviesrol goed uit te oefenen. De Dienst Justitiële
Inrichtingen (DJI) heeft met het openbaar ministerie een eenduidig format
vastgesteld voor de adviesaanvraag aan het openbaar ministerie bij de
voorgenomen uitplaatsing van een gedetineerde en/of het aanvragen van
vrijheden. Dat format maakt duidelijk welke informatie onderliggend is
aan de adviesaanvraag, waar de adviesaanvraag precies betrekking op
heeft, wat de overwegingen van het openbaar ministerie zijn om een
positief of negatief advies te geven en of het openbaar ministerie bij een
toekenning van (volgende) vrijheden wil adviseren. Het format draagt bij
aan (verdere) standaardisatie van de werkwijze vanuit alle penitentiaire
inrichtingen, verbetert de communicatie tussen de inrichtingen en het
openbaar ministerie.
Nog te doen
In mijn beleidsreactie heb ik aangegeven dat de directeur van de
penitentiaire inrichting eindverantwoordelijk moet zijn voor beslissingen
over vrijheden gedurende de uitplaatsing naar de forensische zorg. De
directeuren van de PI’s zijn hierover door de hoofddirecteur DJI ingelicht.
Om aan deze eindverantwoordelijkheid beter invulling te kunnen geven
heb ik in mijn beleidsreactie aangekondigd dat de huidige plaatsings- en
vrijhedencommissies worden aangevuld met behandelinhoudelijke
expertise, wanneer voor een gedetineerde een uitplaatsing of de
toekenning van vrijheden in het kader van die uitplaatsing wordt
overwogen. Concreet betekent dit dat een inrichtingspsycholoog en een
casemanager worden toegevoegd aan de plaatsings- en vrijhedencommissie. Deze behandelinhoudelijke expertise is nog in opbouw en
daardoor nog niet in alle inrichtingen en op alle momenten in voldoende
mate beschikbaar. In die gevallen waarin de vrijhedencommissie nog niet
(volledig) is toegerust met deze expertise, wordt de beoordeling van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 628, nr. 60

4

casus uitgesteld en krijgt de gedetineerde tot die tijd geen externe
vrijheden. DJI verwacht eind dit jaar de behandelinhoudelijke expertise
voor de vrijhedencommissies op orde te hebben.
Bovenstaande maatregelen worden ook vastgelegd in de daarop
betrekking hebbende regelgeving. Ik verwacht dat dit in het derde
kwartaal van dit jaar is gerealiseerd.
Voor effectief toezicht is het van belang dat er duidelijke voorwaarden zijn
geformuleerd door de PI en de instelling voor forensische zorg, onder
andere op basis van advies door de reclassering. Er wordt proefgedraaid
met een aangescherpte opdrachtformulering voor toezicht en het
verbeteren van de samenwerking op dit punt. Hierbij adviseert de
reclassering al voorafgaand aan iedere uitplaatsing waarbij eventueel
vrijheden kunnen worden toegekend over hoe de toezichtvoorwaarden
eruit moeten zien. In het najaar van 2019 wordt deze werkwijze geëvalueerd. In de volgende voortgangsbrief aan uw Kamer kom ik terug op de
voortgang hiervan.
Conform de door uw Kamer aangenomen motie van het lid Kuiken en het
lid Van Toorenburg (Kamerstuk 28 719, nr. 102) verken ik of het Adviescollege verloftoetsing tbs-gestelden (AVT) een rol kan spelen bij de
toetsing van de toekenning van vrijheden, Inmiddels heeft een eerste
gesprek plaatsgevonden met het AVT. Ik verwacht uw Kamer in de
eerstvolgende voortgangsbrief te kunnen informeren over het resultaat
van deze verkenning.
Wegnemen belemmeringen informatie-uitwisseling
Bij uitplaatsing naar forensische zorg wordt het mogelijk gemaakt om ook
zonder toestemming van een gedetineerde informatie te delen.
Gerealiseerd
Sinds 1 januari 2019 is het mogelijk gegevens uit het penitentiaire dossier
te verstrekken aan de instelling voor forensische zorg waar een gedetineerde wordt geplaatst. Dit op basis van artikel 51c van de Wet justitiële
en strafvorderlijke gegevens.
Vandaag heeft het kabinet besloten het Besluit forensische zorg aan te
bieden aan het Kabinet van de Koning. Het besluit zal, samen met de
onderliggende Regeling forensische zorg, begin juni worden gepubliceerd
en in werking treden. Op grond van dit besluit:
• Dienen ook gegevens uit het persoonsdossier (onder meer de pro
Justitia-rapportage en reclasseringsrapporten) aan de zorgaanbieder te
worden verstrekt.
• Dient het behandeldossier van een forensische cliënt altijd te worden
verstrekt aan de nieuwe zorgaanbieder.
• Dient informatie over de behandeltrouw van de forensische cliënt te
worden verstrekt aan de reclassering en aan de directeur van de PI of
tbs-kliniek die de cliënt heeft uitgeplaatst.
Met deze bepalingen worden belangrijke knelpunten weggenomen die zijn
gesignaleerd door de OVV en de inspecties in de casus Michael P. Tot de
inwerkingtreding van het besluit worden gedetineerde niet uitgeplaatst als
zij niet meewerken aan het verstrekken van de benodigde informatie.
Nog te doen
Er is een instructie in voorbereiding waarin voor de PI’s, de PPC’s en de
instellingen voor forensische zorg wordt uiteengezet welke informatie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 628, nr. 60

5

moet (en kan) worden gedeeld op grond van de wettelijke grondslagen.
Deze instructie moet behandelaren en detentieprofessionals op een
eenvoudige en eenduidige wijze ondersteunen bij hun dagelijks werk.
Daarom betrek ik deze professionals bij het opstellen van de instructie.
Het streven is de instructie in november van dit jaar gereed te hebben.
Daarnaast ga ik met GGZ Nederland, het gevangeniswezen en de
reclassering aan de slag met de motie van het lid Van der Staaij c.s.
(Kamerstuk 33 628, nr. 47), waarbij ik onderzoek op welke onderdelen van
het veiligheidsdomein het risico bestaat dat een beroep op privacy de
benodigde gegevensuitwisseling in de weg staat.
Verbeteren informatievoorziening gemeenten
De BIJ-regeling wil ik uitbreiden naar alle gemeenten. Daarnaast zal de
regeling worden verbeterd door bij meer verschillende soorten vrijheden
een melding af te geven.
Gerealiseerd
Inmiddels is met de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) besproken
om alle gemeenten aan te sluiten op de Bestuurlijke Informatievoorziening Justitiabelen (BIJ-regeling).2 De urgentie daartoe wordt door de
VNG gedeeld. De gemeenten die nog niet zijn aangesloten zijn deze week
schriftelijk uitgenodigd om zich aan te sluiten. Met de aansluiting van
meer gemeenten op de BIJ-regeling worden alle gemeenten geïnformeerd
over bijvoorbeeld het verlof van gedetineerden en zijn zij beter in staat
invulling te geven aan de handhaving van de openbare orde en veiligheid.
Het BIJ-proces is gedigitaliseerd om dit goed te laten verlopen. Sinds
1 januari 2019 is er in de Wjsg daarnaast een wettelijke grondslag voor het
delen van informatie over (ex-) gedetineerden met gemeenten, ten
behoeve van schuldhulpverlening en resocialisatie.
In het Besluit forensische zorg is opgenomen dat het contract met een
instelling voor forensische zorg een bepaling dient te bevatten over
periodiek overleg tussen de instelling en de gemeente waarin de instelling
is gelegen. Los van een goed werkend systeem van BIJ-meldingen is goed
contact tussen forensische instellingen en gemeenten namelijk van groot
belang.
Nog te doen
Waar nodig ga ik samen met de VNG in gesprek met gemeenten om uitleg
te geven, best practices uit te wisselen en eventuele bezwaren die leven,
weg te nemen. Tevens werk ik samen met de VNG, DJI en de Justitiële
Informatiedienst voor het zomerreces een plan uit om de BIJ-regeling te
verbeteren.
De BIJ-regeling is bedoeld voor veroordeelden van ernstige gewelds- en
zedendelicten. In aanvulling hierop wordt in het wetsvoorstel straffen en
beschermen voorzien in een grondslag voor verplichte gegevensverstrekking in gevallen waarin het risico aanwezig wordt geacht dat een
(ex-)gedetineerde (opnieuw) een ernstig gewelds- of zedenmisdrijf zal
plegen.3 Om tijdig maatregelen te kunnen nemen om de samenleving te
beschermen, kunnen gegevens worden uitgewisseld tussen onder andere
2

Sinds 2011 kunnen gemeenten een melding krijgen via de BIJ-regeling over de aanstaande
terugkeer in de gemeente van onherroepelijk veroordeelden voor ernstige gewelds- en
zedenmisdrijven, met het oog op het handhaven van de openbare orde en veiligheid.
3
Nota van wijziging bij wetsvoorstel straffen en beschermen, Kamerstuk 35 122, nr. 7.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 628, nr. 60

6

de directeur van de PI, de gemeente, de reclassering, het openbaar
ministerie en de politie. Afhankelijk van de situatie kunnen gegevens
worden verstrekt betreffende concrete risico’s (bijvoorbeeld een delictanalyse of risicoprofiel), het gedrag in detentie, het gepleegde delict en,
voor zover strikt noodzakelijk, medische gegevens. Deze verplichte
gegevensuitwisseling heeft ook betrekking op gedetineerden die vanwege
een ander feit in detentie verblijven, maar ten aanzien van wie op enig
moment blijkt dat een risico bestaat dat zij in de toekomst een ernstig
gewelds- of zedenmisdrijf zullen plegen.
Omslag in handelen en denken
De Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) merkt in de beschouwing van
zijn onderzoeksrapport op dat in de onderzochte instellingen een cultuur
werd aangetroffen die sterk op zorg is gericht. Bij de opname van
betrokkene in de forensische zorg verandert zijn titel van gevangene in
patiënt en zo wordt hij ook behandeld. Er is alle aandacht voor zijn
geestelijk welbevinden en de behandelaars en begeleiders doen er alles
aan om daar vooruitgang in te bereiken. De forensische zorg vertoont in
dit opzicht veel gelijkenis met de reguliere ggz, aldus de OVV.
Verder merkt de OVV op dat de heersende zorgcultuur van de instellingen
voor forensische zorg zoals die in de forensisch psychiatrische afdeling,
zich slecht verhoudt tot de taak van beveiliging. Door de sterke nadruk op
het verlenen van zorg, raakt de andere component van de forensische
zorg, de inperking van de risico’s, uit beeld.
Ik ben mij ten volle bewust van de complexe uitvoeringspraktijk voor
professionals, en het permanente dilemma tussen vertrouwen dat nodig
is voor een goede behandelrelatie en de professionele achterdocht die
nodig is voor het herkennen van risicosignalen. Met de in mijn beleidsreactie aangekondigde maatregelen zijn in het proces van uitplaatsing en
toekennen van vrijheden instrumentele waarborgen ingebouwd om er
voor te zorgen dat risicos voor de samenleving tijdig in beeld komen en
moeten worden meegewogen. Dat laat echter onverlet dat ik van mening
ben dat het beveiligingsaspect ook in het handelen en denken van
professionals een prominentere plaats moet krijgen.
Mijn doel is daarom om samen met de sector te komen tot een forensische zorgcultuur waarin zorg én veiligheid zijn ingebed in het dagelijks
doen en denken op alle niveaus en bij alle daar werkzame professionals.
De realisatie van een structurele verbetering op dit vlak vergt een
planmatige aanpak en meerjarige aandacht van alle betrokkenen. Op dit
moment werk ik samen met het gevangeniswezen, de brancheverenigingen, de Taskforce Veiligheid en Kwaliteit en het Ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport aan een meerjarig programma om de
gewenste cultuuromslag in de sector te realiseren. Daarbij zal niet alleen
worden ingezet op opleidingen, expertmeetings en intervisie, maar ook op
specifieke verbeterplannen op het niveau van de instellingen zelf, waarbij
aan de hand van periodieke audits de voortgang kan worden bewaakt. De
aftrap van deze aanpak zal in september plaatsvinden tijdens een
conferentie voor professionals in de forensische zorg.
Slot
Tijdens het debat met uw Kamer heeft uw Kamer mij gevraagd om
urgentie bij het doorvoeren van de aangekondigde maatregelen. Ik hoop u
met de in deze brief genoemde reeds ingezette maatregelen te laten zien
dat ik deze urgentie ten volle deel. In de bijlage bij deze brief treft u een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 628, nr. 60

7

overzicht van gerealiseerde en nog te realiseren maatregelen aan4. Daarin
wordt tevens ingegaan op de stand van zaken ten aanzien van de moties
en toezeggingen.
Met de inmiddels gezette stappen zijn belangrijke randvoorwaarden voor
de veiligheid van de forensische zorg gerealiseerd. Veroordeelden voor
ernstige gewelds- en zedendelicten worden niet naar een instelling voor
forensische zorg uitgeplaatst, zonder dat de risico’s in beeld zijn. Er
worden geen vrijheden meer verleend aan forensische cliënten zonder
toezicht van de reclassering. Met het Besluit forensische zorg zijn
belangrijke grondslagen voor het delen van informatie gerealiseerd.
Daarmee zijn belangrijke stappen gezet om de veiligheid van de samenleving te verbeteren.
Dat laat onverlet dat er ook nog veel werk te doen is. Daarbij moet
diezelfde urgentie en voortvarendheid aan de dag gelegd worden.
De Minister voor Rechtsbescherming,
S. Dekker

4

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 628, nr. 60

8