Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2013–2014

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

583
Vragen van het lid Maij (PvdA) aan de Staatssecretaris van Veiligheid en
Justitie over de «immediate measure» die het Europees Comité voor Sociale
Rechten ten aanzien van Nederland heeft getroffen over het bieden van basale
bestaansvoorzieningen aan burgers zonder rechtmatig verblijf (ingezonden
6 november 2013).
Antwoord van Staatssecretaris Teeven (Veiligheid en Justitie) (ontvangen
22 november 2013).
Vraag 1
Heeft u kennisgenomen van de «immediate measure» die het Europees
Comité voor Sociale Rechten (ECSR) ten aanzien van Nederland heeft
getroffen voor het bieden van basale bestaansvoorzieningen door de
overheid aan burgers, waaronder ook vreemdelingen zonder rechtmatig
verblijf?1
Antwoord 1
Ja. Bij brief van 5 november jl. heb ik uw Kamer geïnformeerd over het
voorlopig standpunt dat het ECSR heeft ingenomen in een collectieve klacht
van de Conferentie van Europese Kerken tegen Nederland (CEC t. Nederland).
Vraag 2
Deelt u de mening dat, nu dit een nieuw instrument zonder precedent betreft,
u de afdeling Advisering van de Raad van State zo snel mogelijk voorlichting
zou kunnen vragen over de reikwijdte, de mate van juridische binding en de
gevolgen voor de toetsing door rechters, van een door het ESCR ten aanzien
van Nederland getroffen «immediate measure»? Zo ja, wanneer vraagt u de
afdeling Advisering van de Raad van State hierom?
Antwoord 2
Zoals toegelicht in mijn brief van 5 november jl. deel ik uw constatering dat
de «immediate measure» een nieuw instrument betreft van het ECSR. Het
comité heeft dit instrument in 2011 geïntroduceerd en neergelegd in regel 36
van het Procesreglement. Er zijn geen precedenten waaruit een statenpraktijk
ten aanzien van deze voorlopige standpunten valt af te leiden. Ik deel de

1

ah-tk-20132014-583
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2013

http://www.fischeradvocaten.nl/upload/files/E%2090-2013_decision_on_immediate_
measures.pdf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, Aanhangsel

1

mening van de PvdA dat een dergelijk nieuw instrument zich leent voor
voorlichting door de afdeling advisering van de Raad van State.
In navolging van uw vraag heb ik de afdeling advisering van de Raad van
State om voorlichting gevraagd over de reikwijdte van de «immediate
measure», de mate van juridische binding en de gevolgen voor de toetsing
door nationale rechters.
Vraag 3
Welke bepalingen in het Europees Sociaal Handvest en het Europees Verdrag
voor de Rechten van de Mens omvatten het relevante juridisch kader dat
bepaalt of Nederland, en daarmee alle andere lidstaten, gehouden zijn alle op
het grondgebied verblijvende burgers, inclusief niet rechtmatig verblijvende
vreemdelingen, basale bestaansvoorzieningen te bieden?
Antwoord 3
Het antwoord op de vraag naar het juridisch kader rond basale bestaansvoorzieningen is bij uitstek te vinden in het (herziene) Europees Sociaal Handvest.
Een belangrijke bepaling is de eerste paragraaf van de Bijlage bij het
Handvest, die de werkingssfeer van het Handvest bevat. Bepaald is dat onder
de werking van het Handvest slechts die vreemdelingen zijn begrepen die
onderdaan zijn van andere Partijen bij het Handvest en die legaal verblijven
of rechtmatig werkzaam zijn op het grondgebied van de betrokken Partij.
Hieruit blijkt dat de verdragsluitende partijen, waaronder Nederland, expliciet
beoogd hebben grenzen te stellen aan de werkingssfeer van het Handvest en
daarvan met name illegaal op hun grondgebied verblijvende personen uit te
sluiten. Dit wordt bijvoorbeeld ook bevestigd in een Resolutie van het Comité
van Ministers van 7 juli 20102. In deze resolutie erkent het Comité van
Ministers dat de personele reikwijdte van het (herziene) ESH in de Bijlage bij
dit Handvest is begrensd.
Nu de vraag ook verwijst naar het Europees Verdrag voor de Rechten van de
Mens (EVRM) merkt de regering op dat met name artikel 3 EVRM inzake het
verbod van onmenselijke behandeling van belang is, en wel in tweeërlei
opzicht. Allereerst kent dit verdrag niet de beperkte reikwijdte die het
Europees Sociaal Handvest kent. Een ieder die zich in Nederland bevindt,
ongeacht juridische status, kan zich dan ook beroepen op het verbod van
onmenselijke behandeling indien het zo zou zijn dat het onthouden van
basale bestaansvoorzieningen daartoe zou leiden. Ten tweede is het EVRM
van belang omdat, zoals bevestigd in vaste jurisprudentie van het Europees
Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM), de partijen bij het verdrag de
bevoegdheid hebben om te bepalen wie zij toelaten op hun grondgebied en
wie niet. Uit de jurisprudentie van het EHRM blijkt dat rekening wordt
gehouden met de verblijfstatus van vreemdelingen en de plichten die de
Staat zou hebben om bepaalde rechten te waarborgen.3 Een «fair balance»
dient te worden gevonden tussen de eisen die voortvloeien uit de bescherming van fundamentele mensenrechten en de belangen van de Staat om een
vreemdelingenbeleid te voeren met een effectief terugkeerbeleid. De
Nederlandse regering is van mening een evenwichtige balans te hebben
gevonden. Zo zijn uitzonderingen aangebracht op de toepassing van het
koppelingsbeginsel (artikel 10 Vreemdelingenwet) met het oog op de
genoemde medisch noodzakelijke zorg en de toegang tot onderwijs voor
minderjarigen. Ook krijgen gezinnen met minderjarige kinderen onderdak in
een gezinslocatie om te voorkomen dat kinderen in een humanitaire
noodsituatie terechtkomen. In gevallen waarin er medische reisbeletselen
bestaan krijgen vreemdelingen op die grond rechtmatig verblijf en opvang,
hetgeen bijvoorbeeld ook het geval is bij zwangerschap (in de periode
voorafgaande aan de bevalling alsmede de periode daarna). Daarnaast
krijgen vreemdelingen die bereid zijn om actief te werken aan hun terugkeer
onderdak van de Rijksoverheid om zo het vertrek te realiseren.

2
3

Resolution CM/ResChS(2010)6.
EHRM, N. t. Verenigd Koninkrijk van 27 mei 2008, appl. no. 26565/05.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, Aanhangsel

2

Vraag 4
Op welke wijze waarborgen andere lidstaten, waaronder Groot-Brittannië,
Duitsland, Frankrijk, België, Zweden en Denemarken, dat deze basale
bestaansvoorzieningen ook voor niet rechtmatige vreemdelingen verzekerd
zijn?
Antwoord 4
Om goed te kunnen beoordelen op welke wijze andere lidstaten invulling
geven aan het vereiste van een «fair balance» in het waarborgen van
voorzieningen voor vreemdelingen zonder rechtmatig verblijf, dient in
beginsel het volledige wettelijk stelsel van een lidstaat in ogenschouw te
worden genomen met daaraan gekoppeld de wijze waarop dit in de praktijk
wordt toegepast. De keuzes die de verschillende lidstaten maken in de
opvang en voorzieningen voor niet rechtmatig verblijvende vreemdelingen
zijn immers sterk afhankelijk van het eigen (wettelijk) systeem en daarom
onderling lastig te vergelijken.
In Denemarken en Zweden is de omvang van de ondersteuning die vreemdelingen zonder rechtmatig verblijf krijgen afhankelijk van de mate waarin de
betrokken vreemdeling meewerkt aan zijn vertrek. Maar ook als de vreemdeling niet meewerkt aan zijn vertrek, wordt een vorm van ondersteuning
(onderdak, eten en kleding) geboden. Een vergelijkbaar uitgangspunt lijkt ook
te worden gehanteerd in Duitsland.
In België is het recht op voorzieningen (materiële hulp) gekoppeld aan de
vaststelling of er nog steeds een lopende asielprocedure is. Daarbij gelden
soms uitzonderingen, bijvoorbeeld in geval van tweede of opvolgende
asielaanvragen. In dat laatste geval kunnen de voorzieningen worden beperkt
tot medische begeleiding. Na een negatieve beslissing over de asielaanvraag
worden de voorzieningen in beginsel stopgezet. Daar bestaan in welomschreven gevallen uitzonderingen op zoals in geval van zwangerschap van de
betrokken vreemdeling. Dit sluit aan bij de systematiek van artikel 64 van de
Vreemdelingenwet in Nederland. Voor zover de medische situatie van dien
aard is (bijvoorbeeld een vergevorderde zwangerschap) dat hierdoor het
vertrek tijdelijk wordt belemmerd, kan de vreemdeling uitstel van vertrek
vragen waaraan bij toekenning recht op opvang is gekoppeld.
Groot-Brittannië kent een vergelijkbare systematiek. Vreemdelingen van wie
de asielaanvraag is afgewezen komen slechts in welomschreven situaties in
aanmerking voor voorzieningen («section 4 support»), bijvoorbeeld in geval
een vreemdeling alle redelijke stappen zet om Groot-Brittannië te verlaten. De
ondersteuning bestaat uit onderdak en een wekelijkse financiële bijdrage.
In Spanje wordt de hulp stopgezet zodra een asielzoeker niet meer in een
asielprocedure zit. Er zijn wel humanitaire ondersteuningsprogramma’s voor
niet-rechtmatige vreemdelingen, maar deze zijn veelal gericht op bijzonder
kwetsbare personen.
Blijkens het rapport van de ACVZ uit maart 2012 is in Frankrijk het recht op
de meeste voorzieningen aan rechtmatig verblijf gekoppeld. Huisvesting is
een constitutioneel erkend recht en via de rechter afdwingbaar. Uitgeprocedeerde asielzoekers die niet kunnen terugkeren naar hun land van herkomst
hebben in Frankrijk niet langer recht op asielopvang, maar kunnen, in ieder
geval wettelijk gezien, in de noodopvang terecht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, Aanhangsel

3