Evaluatie Bankenbelasting 2021
1. Inleiding
Op 1 oktober 2012 werd de bankenbelasting geïntroduceerd.1 Drie jaar later, in 2015, werd het
eerste evaluatierapport over deze belasting opgeleverd.2 Dit is het tweede evaluatierapport over
de bankenbelasting die, net als de eerste evaluatie, is opgesteld door het ministerie van
Financiën.3 In aanvulling bij de evaluatie is een extern onderzoek uitgevoerd door SEO, en zijn
twee onafhankelijke appreciaties geschreven door externen.
1.1 Onderzoeksvraag
Deze evaluatie beziet de doeltreffend- en doelmatigheid van de bankenbelasting op de drie
doelstellingen en de ontwikkelingen in de bancaire sector sinds de invoering van de
bankenbelasting. De doelstellingen, zoals geformuleerd in de memorie van toelichting van de
Wet bankenbelasting,4 zijn:
1. Het beprijzen van de impliciete garantie van de Staat aan de Nederlandse bancaire
sector;
2. Een bijdrage leveren aan de risicobeheersing bij banken;
3. Het tegengaan van perverse prikkels in het beloningsbeleid.
Daarnaast heeft de budgetfunctie van de bankenbelasting aan belang gewonnen. 5
Deze evaluatie richt zich op de ontwikkelingen in de bancaire sector sinds de vorige evaluatie in
2015 en op de vraag in hoeverre de doelstellingen van de bankenbelasting behaald zijn. De
invloed van recent tot stand gekomen overige (niet fiscale) wet- en regelgeving en recente
marktontwikkelingen zijn ook in de evaluatie betrokken. Voorbeelden hiervan zijn de Wet
beloningsbeleid financiële ondernemingen (Wbfo)6 en aanvullende Europese regelgeving.
Conform de motie van Vliet7 zijn de economische effecten, waaronder het effect op de
kredietverlening, waar mogelijk meegenomen in deze evaluatie. Tot slot zal ook nader worden
ingegaan op het internationale speelveld van de bankenbelasting.
1.2 Conclusies






Door maatregelen op Europees niveau is de impliciete garantie die de Staat aan
grootbanken biedt gedaald. Systeemrelevante banken kennen echter nog altijd (impliciete)
voordelen ten opzichte van niet-systeemrelevante banken en andere grote bedrijven. Zo
zijn financieringsvoordelen weliswaar afgenomen, maar nog steeds aanwezig.
De verhouding tussen kortlopend en langlopend vreemd vermogen is gestegen.
Tegelijkertijd zijn de kapitaalratio’s verbeterd. Er zijn veel factoren die van invloed zijn op
de financieringsmix, zoals aangescherpte Europese regelgeving en de toegenomen
spaargelden. Het is daarom niet mogelijk het effect van de bankenbelasting op deze
ontwikkelingen te isoleren.
Met de introductie van de Wbfo in 2015 zijn er strengere restricties voor beloningsbeleid in
de financiële sector van kracht geworden dan gesteld in de Wet bankenbelasting. De
koppeling van het tarief van de bankenbelasting aan de hoogte van de variabele beloning
van bestuurders lijkt daarmee overbodig geworden.

Staatsblad 2012, 325
Kamerstukken II 2015/16, 32545, nr. 44, bijlage.
Aangezien een groot deel van de aspecten van de bankenbelasting gelijk zijn gebleven, zijn enkele passages van de evaluatie uit 2015
overgenomen in deze evaluatie. Dit is vooral het geval in paragraven 2.1, 2.2 en 2.3.
4
Kamerstukken II 2011/12, 33 121. nr. 3, p.2.
5
Kamerstukken II 2015/16, 32545, nr. 48, p.15.
6
Staatsblad 2015, 45.
7
Kamerstukken II 2015/16, 32545, nr. 49.
1
2
3




De bankenbelasting blijkt in de praktijk een robuust en goed uit te voeren belasting, voor
zowel de Belastingdienst als (het beperkt aantal) belastingplichtigen.
Internationale literatuurstudies maken aannemelijk dat de bankenbelasting via
marktdynamiek leidt tot hogere rentes en lagere kredietverlening, maar er zijn geen
concrete aanwijzingen dat dit effect in Nederland een belangrijke rol heeft gespeeld. Enig
opwaarts effect van de bankenbelasting op de rente dient ook tegen de achtergrond van
het effect van de impliciete garantie bezien te worden.

2. Bankenbelasting
2.1 Doelstellingen van de bankenbelasting
De Wet bankenbelasting is in werking getreden op 1 oktober 2012. Bij de introductie van de
bankenbelasting zijn drie doelstellingen geformuleerd. De hoofddoelstelling was het beprijzen van
de impliciete garantie van de Staat aan de Nederlandse bancaire sector. De gedachte hierachter is
dat de Staat in de financiële crisis van 2008/2009 steun heeft verleend om de financiële stabiliteit
te waarborgen. Daarnaast draagt de bankenbelasting bij aan de risicobeheersing bij banken en
wordt beoogd perverse prikkels in het beloningsbeleid tegen te gaan. Tot slot heeft de
budgetfunctie van de bankenbelasting aan belang gewonnen.
Door middel van tariefdifferentiatie tussen kort- en langlopend vreemd vermogen is beoogd een
betere risicobeheersing binnen het financiële systeem te stimuleren. Omdat de rente op
kortlopend vreemd vermogen doorgaans lager is dan op langlopend vreemd vermogen, is
kortlopend vreemd vermogen aantrekkelijk voor banken voor zover zij het grotere
liquiditeitsrisico dat hiermee gepaard gaat niet internaliseren. De tariefdifferentie in de
bankenbelasting is bedoeld om een prikkel te geven aan banken om meer langlopend vreemd
vermogen aan te houden ten opzichte van kortlopend vreemd vermogen, waardoor zij minder
kwetsbaar zijn voor oplopende rentes of generieke liquiditeitsschokken.
Om hoge beloningen te ontmoedigen wordt de bankenbelasting voor een individuele bank met
10% verhoogd als variabele beloningen van bestuurders van die bank boven 25% van de vaste
beloning komt. Inmiddels is meer wet- en regelgeving ingevoerd met eenzelfde doelstelling. Zo is
in 2015 de Wbfo geïntroduceerd waarmee de beloning van bestuurders van banken aan banden
wordt gelegd. Deze normen zijn strenger dan de drempel die in de bankenbelasting wordt
gesteld.
Onderstaande grafiek geeft de budgettaire opbrengst van de bankenbelasting sinds invoering in
2012 weer. In het tijdvak van deze evaluatie, tussen 2015 en 2020, is te zien dat de opbrengst
elk jaar tussen € 450 miljoen en € 480 miljoen bedraagt.8

In 2021 wordt een hogere opbrengst verwacht door een opslag van € 225 miljoen (Kamerstukken 2020/21, 35572, nr. 3, p. 28) ter
dekking van de derving naar aanleiding van de aftrekbaarheid van de vergoeding op additioneel tier 1 kapitaal, naar aanleiding van een
arrest van de Hoge Raad (Hoge Raad, 15 mei 2020, ECLI:NL:HR:2020:874). Deze maatregel is uitgewerkt in het Belastingplan 2021. De
verwachte opbrengst in 2021 bedraagt derhalve € 690 miljoen (Miljoenennota 2021, bijlage 9).
8

Figuur 1

Opbrengsten bankenbelasting tussen 2012 en 2020.

2.2 Reikwijdte
Belastingplichtig voor de bankenbelasting zijn lichamen die in Nederland actief – en bevoegd –
het bankbedrijf uitoefenen. In de eerste plaats vallen hieronder lichamen met een door De
Nederlandsche Bank (DNB) verstrekte bankvergunning.9 Dit zijn Nederlandse banken en
Nederlandse dochtermaatschappijen van buitenlandse banken. Deze buitenlandse banken kunnen
hun zetel binnen of buiten de Europese Unie (EU) en Europese Economische Ruimte (EER)
hebben. In de tweede plaats ziet de bankenbelasting op buitenlandse banken die door middel van
een bijkantoor het bankbedrijf uitoefenen. Dit kunnen buitenlandse banken zijn met een zetel in
de EU of EER die beschikken over een bankvergunning van de toezichthoudende instantie van de
lidstaat van vestiging en eveneens hebben voldaan aan de zogenoemde notificatieprocedure.
Maar ook banken met een zetel buiten de EU of EER die een door de Nederlandsche Bank
verleende vergunning hebben.
Indien de financiële gegevens van een belastingplichtige zijn opgenomen in een geconsolideerde
jaarrekening, is het in Nederland gevestigde lichaam dat de geconsolideerde jaarrekening
opstelt belastingplichtig. Dat hoeft dus geen lichaam te zijn dat beschikt over een
bankvergunning. Indien de belastingplichtige deel uitmaakt van een commerciële
consolidatiekring waarvoor de consolidatieverplichting rust bij een buiten Nederland gevestigd
lichaam, verschuift de belastingplicht naar – kort gezegd – het hoogst in Nederland gevestigde
lichaam dat is aan te merken als de top van het onderliggende groepsdeel waartoe de
belastingplichtige behoort.
2.3 Grondslag, vrijstelling en tarieven bankenbelasting
Het commerciële balanstotaal vormt de basis voor de bepaling van de belastinggrondslag. Indien
er niet is geconsolideerd, vindt de heffing plaats over het enkelvoudige balanstotaal of het aan
het bijkantoor toe te rekenen deel van het enkelvoudige balanstotaal. Indien een in Nederland
gevestigd lichaam de geconsolideerde jaarrekening opstelt, vindt de heffing plaats over het in de
geconsolideerde jaarrekening verantwoorde balanstotaal van de groep.

9

Sinds de start van het gemeenschappelijk toezichtsmechanisme (SSM) heeft de ECB uit hoofde van haar rol als toezichthouder onder
meer de taak om vergunningen aan banken te verlenen of in te trekken.

Bij de bepaling van de grondslag van de bankenbelasting wordt rekening gehouden met de
kapitaaleisen uit het Bazels kapitaal- en liquiditeitsakkoord,10 zoals vertaald in de Europese
regelgeving,11 en de voor dekking van een depositogarantiestelsel in aanmerking komende
deposito’s.12 Het toetsingsvermogen en de deposito’s die onder het depositogarantiestelsel vallen
worden vrijgesteld. Daarnaast worden passiva die betrekking hebben op het verzekeringsbedrijf
niet meegenomen in de grondslag. Verder geldt een doelmatigheidsvrijstelling van 20,9 miljard
euro.13 De doelmatigheidsvrijstelling leidt ertoe dat in de praktijk alleen Nederlandse grootbanken
bankenbelasting betalen. Dit zijn veelal systeemrelevante banken.
De verschuldigde belasting wordt bepaald door op de belastinggrondslag een gedifferentieerd
tarief toe te passen. De ingebouwde prikkel voor het gebruik van langlopend vreemd vermogen
wordt vormgegeven door middel van een tariefdifferentiatie door langlopend vermogen tegen
0,022% te belasten en kortlopend vreemd vermogen tegen 0,044%. Voor het belastingjaar 2021
zijn deze tarieven tijdelijk verhoogd naar respectievelijk 0,033% en 0,066%.14 Om perverse
prikkels in het beloningsbeleid te bestrijden, wordt de bankenbelasting voor een individuele bank
met 10% verhoogd wanneer ten minste één bestuurder van die bank een variabele beloning
krijgt die meer bedraagt dan 25% van de vaste beloning.
De bankenbelasting wordt geheven op de eerste dag van de tiende maand na de datum waarop
de balans of de geconsolideerde balans is opgemaakt (veelal dus op 1 oktober van enig jaar).
Onderstaand fictieve voorbeeld laat zien hoe het belastbare bedrag berekend wordt.
Tabel 1

Fictief voorbeeld berekening bankenbelasting (in euro’s).

Balanstotaal

200 miljard

Toetsingsvermogen12

-

10 miljard

Deposito’s die vallen onder het depositogarantiestelsel

-

40 miljard

Passiva die samenhangen met het verzekeringsbedrijf

-

20 miljard

Belastbare som
Doelmatigheidsvrijstelling

130 miljard
-

Belastbaar bedrag

109,1 miljard

Bankenbelasting deel korte schulden = 0,00044 *
(Belastbaar bedrag * Aandeel schulden met looptijd
minder dan een jaar in totaal alle schulden)
Bankenbelasting deel lange schulden = 0,00022 *
(Belastbaar bedrag * Aandeel schulden met looptijd
meer dan een jaar in totaal alle schulden)
Totaal bankenbelasting

20,9 miljard

Stel kortlopend
65% totaal:
31,2 miljoen
+

Stel langlopend
35% totaal:
8,4 miljoen
39,6 miljoen

Basel III: Official Journal of the European Union, L 150, 7 juni 2019.
CRD IV/CRR.
Niet alleen deposito’s die vallen onder het Nederlandse depositogarantiestelsel, maar ook deposito’s die vallen onder
depositogarantiestelsels in andere landen, mogen in mindering worden gebracht.
13
Bij invoering van de bankenbelasting was de doelmatigheidsdrempel 20 miljard euro. Volgens artikel 12 in de Wet bankenbelasting
wordt elke vijf jaar bij ministeriële regeling de doelmatigheidsvrijstelling gewijzigd. Op 1 januari 2018 gebeurde dit voor de eerste keer.
14
Kamerstukken II 2020/21, 35572, nr. 3, p. 44.
10
11

12

2.4 Internationale speelveld bankheffingen
Internationaal speelveld bij invoering
Een randvoorwaarde voor invoering van de bankenbelasting was coördinatie op Europees niveau.
Coördinatie moet in dit kader worden opgevat als een vrijwillig proces waarbij verschillende
lidstaten door middel van het uitwisselen van best practices (en eventueel gepaard met peer
pressure) pogen hun eigen wet- en regelgeving zoveel mogelijk op elkaar af te stemmen. Het
kabinet heeft bij de invoering van de bankenbelasting geoordeeld dat aan deze randvoorwaarde is
voldaan, omdat bij de vormgeving nadrukkelijk gekeken is naar de bankenbelastingen en
resolutiefondsheffingen die destijds door andere (voormalige) EU-lidstaten15 waren ingevoerd of in
ontwikkeling waren.16
Uit de evaluatie bankenbelasting in 2015 kwam naar voren dat het internationale speelveld in de
jaren na de invoering van de bankenbelasting meer diffuus is geworden. 17 Per 2015 dienden alle
lidstaten in de EU – op grond van de richtlijn voor herstel en afwikkeling van banken (Bank
Recovery and Resolution Directive, BRRD)18 en de verordening inzake een gemeenschappelijk
afwikkelingsmechanisme (Single Resolution Mechanism, SRM) 19 – nationale afwikkelingsfondsen op
te richten. Voor de lidstaten die deelnemen aan de bankenunie – en dus onder het
gemeenschappelijk toezichtsmechanisme (Single Supervisory Mechanism, SSM) vallen – werden
deze nationale afwikkelingsfondsen in 2016 vervangen door een Europees resolutiefonds (Single
Resolution Fund, SRF).
Internationaal speelveld heden
Naast Nederland zijn er op dit moment een aantal andere (voormalige) EU-lidstaten die een
bankenbelasting heffen. Hierbij kan onderscheid worden gemaakt tussen lidstaten die de
bankenbelasting heffen in aanvulling op de bijdragen aan het SRM, en lidstaten die de opbrengst
van de nationale bankenbelasting (gedeeltelijk) gebruiken voor bijdragen aan het SRM. Nederland
valt in de eerste categorie lidstaten die de bankenbelasting heft in aanvulling op de bijdragen aan
het SRM.
Een lidstaat in de tweede categorie is Duitsland. In Duitsland is de bankenbelasting (‘Bankabgabe’)
gewijzigd waarbij de hoogte sinds 2015 wordt berekend volgens de methode van het SRF en
aangewend voor bijdrage aan het SRM.20 Hiermee kan in Duitsland worden gesproken van een
heffing die niet langer vergelijkbaar is met de Nederlandse bankenbelasting. Ook de Belgische
bankenbelasting wordt (deels) gebruikt voor een bijdrage aan het SRM. 21
Hieronder een weergave van de situatie in een aantal (voormalige) lidstaten die een
bankenbelasting hebben per maart 2021.2223 De beste vergelijking kan gemaakt worden met
Oostenrijk en Portugal, nu banken in deze landen de grondslag van de bankenbelasting baseren op
dezelfde kant van de balans als Nederland (de passiva-zijde) en ook te maken hebben met een
bijdrage aan het SRM.

De (voormalige) EU-lidstaten waar bij invoering naar is gekeken zijn Cyprus, Denemarken, Duitsland, Frankrijk, Hongarije, Oostenrijk,
Portugal, het Verenigd Koninkrijk en Zweden.
16
Kamerstukken II 2011/12, 33 121, nr. 3, blz. 2.
17
Kamerstukken II 2015/16, 32545, nr. 44, bijlage, blz. 6.
18
Richtlijn 2014/59/EU van het Europees Parlement en de Raad.
19
Verordening 2014/806/EU van het Europees Parlement en de Raad.
20
Finanzbericht 2021, Bundesministerium der Finanzen, p. 191.
21
The Cumulative Impact of Regulation, Interest, Taxes and a Low Interest Rate Environment – an impact analysis on the Belgium
banking sector – Juni 2016 – KPMG.
22
Europese Unie, Taxes in Europe Database.
23
Tax Foundation: Bank taxes in Europe, 18 maart 2021.
15

Tabel 2

Opzet bankenbelasting in verschillende lidstaten
Lidstaat Percentage
Grondslag
(2021)
Nederland 0,033 – 0,066%24
Vreemd vermogen zonder
deposito’s
Oostenrijk 0 – 0,29%
Vreemd vermogen zonder
deposito’s
Portugal 0,01 – 0,11%
Verschillende grondslagen
Slovenië 0,10%
Activa
Verenigd 0,05 – 0,10%
Passiva zonder deposito’s
Koninkrijk
Hongarije 0,15% – 0,2%
Activa zonder interbancaire
leningen
Polen 0,44%
Activa
Zweden 0,05%
Vreemd vermogen zonder
deposito’s
IJsland 0,145%
Totale schulden
Frankrijk25 0,0642%
Minimale kapitaalvereisten

Bijdrage
SRM
Ja
Ja
Ja
Ja
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Ja

Kanttekening bij bovenstaande tabel is dat enkel het percentage een vertekend beeld kan geven
van de bankenbelasting in het genoemde land. Grondslag, (doelmatigheids-) vrijstellingen en
uitzonderingen verschillen per land. De bredere belastingdruk, zoals bijvoorbeeld door toepassing
van de vennootschapsbelasting of omzetbelasting, verschilt eveneens per land.
Tariefdifferentiatie
De Nederlandse bankenbelasting kent, als gezegd, een tariefdifferentiatie tussen kort- en
langlopend vreemd vermogen. In het Verenigd Koninkrijk geldt eenzelfde systeem als in Nederland
wat betreft tariefdifferentiatie.26 Hier wordt eveneens onderscheid gemaakt tussen langlopend en
kortlopend vermogen. In Oostenrijk, Hongarije en Portugal kent de bankenbelasting meerdere
schijven met een progressief tarief.27 Hier is het tarief dus niet gedifferentieerd op basis van
looptijd van het vreemd vermogen. De bankenbelasting in Portugal maakt vervolgens ook
onderscheid tussen passiva en derivaten.28 In IJsland, Slovenië en Frankrijk wordt niet
gedifferentieerd in tarieven.
Opbrengsten bankenbelasting
Aangezien in Oostenrijk en Portugal de grondslag van de bankenbelasting aan dezelfde kant van de
balans ligt geeft voor recente jaren een vergelijking met deze landen het meeste inzicht. Dit zijn
tevens de landen die ook onder het SSM vallen en de bankenbelasting – net zoals Nederland – los
van de bijdragen aan het SRM bezien. Hieronder allereerst een weergave van absolute opbrengsten
en daarna een weergave van de opbrengsten afgezet tegen het BBP. Een belangrijke kanttekening
bij de laatste tabel is dat de relatieve omvang van de bancaire sector per land sterk kan
verschillen. Zo is de totale bankenbalans als percentage van het BBP in Nederland en Portugal
vergelijkbaar, respectievelijk 123% en 126% in 2017, maar is deze in Oostenrijk lager, namelijk
97%.29

In Nederland zijn de percentages in 2021 tijdelijk verhoogd. Zoals Belastingplan 2021 worden de percentages in 2022 weer 0,022 –
0,044%.
25
De bankenbelasting die in Frankrijk als reactie op de financiële crisis is ingevoerd is sinds 1 januari 2019 uit gefaseerd. De huidige
bankenbelasting heeft een geheel andere doelstelling.
26
Europese Unie, Taxes in Europe Database.
27
Europese Unie, Taxes in Europe Database.
28
Kamerstukken II 2011/12, 33121, nr. 6, p.18.
29
The Global Economy : Bank Assets to GDP in the European Union.
24

Tabel 3

Tabel 4

Opbrengsten bankenbelasting in € (x mln).30
Lidstaat 2016
2017
2018
Nederland 473
478
447
Oostenrijk 572
343
341
Portugal 205
172
186

2019
449
348
179

Opbrengsten bankenbelasting als percentage van het BBP.31
Lidstaat 2016
2017
2018
2019
Nederland 0,07%
0,06%
0,06%
0,06%
Oostenrijk 0,16%
0,09%
0,09%
0,09%
Portugal 0,11%
0,09%
0,09%
0,08%

De opbrengsten van de bankenbelasting zijn de afgelopen jaren ten opzichte van het BBP licht
gedaald; de opbrengsten zijn nagenoeg gelijk gebleven en het BBP is gestegen. Daarnaast kan
worden geconcludeerd dat de opbrengsten van de bankenbelasting in Nederland relatief lager zijn
ten opzichte van het BBP dan de opbrengsten in landen met een vergelijkbaar stelsel.
Onder de Europese lidstaten die onder het SSM vallen, bestaan verschillende visies ten aanzien van
de vraag of naast de SRM bijdragen ook een bankenbelasting moet bestaan. Hierdoor kunnen
verschillen blijven bestaan tussen de verschillende lidstaten van de EU. In vergelijking met landen
die eenzelfde visie als de Nederlandse hanteren op het naast elkaar bestaan van het SRM en de
bankenbelasting – Portugal en Oostenrijk – is sprake van vergelijkbare opbrengsten en een
vergelijkbaar percentage ten opzichte van het BBP. Logischerwijs zijn de totale opbrengsten in
Nederland relatief hoger dan in landen die eveneens onder het SSM vallen, maar geen nationale
bankenbelasting heffen.
3. Ontwikkelingen in de bancaire sector sinds de invoering van de bankenbelasting
Dit hoofdstuk geeft inzicht in de ontwikkelingen in de bancaire sector sinds de laatste evaluatie
in 2015 aan de hand van de drie doelstellingen van de bankenbelasting. Daarnaast gaat dit
hoofdstuk in op het effect van de bankenbelasting op kredietverlening. Evenals bij de vorige
evaluatie, is het niet mogelijk het effect van de bankenbelasting op deze ontwikkelingen te
isoleren. Veel van deze ontwikkelingen kunnen bijvoorbeeld toe te rekenen zijn aan andere weten regelgeving ter bevordering van de financiële stabiliteit, of aan andere kostenoverwegingen
en marktomstandigheden. In het begin van elke navolgende paragraaf is allereerst
schuingedrukt een kort antwoord op de onderzoeksvraag opgenomen.

3.1 Hoe heeft de impliciete overheidsgarantie voor banken zich over de afgelopen
jaren ontwikkeld?
Sinds de financiële crisis is de impliciete overheidsgarantie voor systeemrelevante banken kleiner
geworden, mede door de beleidsmaatregelen die in internationaal en Europees verband zijn
genomen. Dit is bijvoorbeeld te zien aan de afgenomen financieringsvoordelen, alsmede de wijze
waarop rating bureaus impliciete overheidsgaranties meenemen in kredietbeoordelingen.
Tegelijkertijd kennen systeemrelevante banken nog altijd (impliciete) voordelen als gevolg van de
impliciete overheidsgarantie ten opzichte van niet-systeemrelevante banken en andere grote
bedrijven. Zo zijn financieringsvoordelen weliswaar afgenomen, maar nog steeds aanwezig. De
impliciete overheidsgarantie (die weliswaar kleiner is geworden) is daarmee nog altijd niet nul.
De hoofddoelstelling van de bankenbelasting is het vragen van een bijdrage aan de grote in
Nederland actieve banken, voor de impliciete overheidsgarantie die systeemrelevante banken
genieten. De achterliggende gedachte is daarbij dat deze impliciete garantie leidt tot een
30
31

Eurostat, National Tax Lists.
Eurostat, National Tax Lists en GDP and main aggregates – selected international annual data.

onbedoeld voordeel voor systeemrelevante banken en daarmee een vorm van marktfalen is en
verkeerde prikkels oplevert. In de evaluatie uit 2015 werd gesteld dat de impliciete
overheidsgarantie sinds de invoering van de bankenbelasting kleiner is geworden vanwege onder
andere de totstandbrenging van het SSM en het SRM van de Europese bankenunie.32 Er werd toen
geconcludeerd dat met het verwezenlijken van deze beleidsmaatregelen het risico dat de
Nederlandse overheid wederom moet optreden als redder in nood kleiner was dan voor de
financiële crisis. Tegelijkertijd werd ook opgemerkt dat er in de bankenbelasting geen expliciete
koppeling gelegd is tussen de af te dragen bankenbelasting en de waarde van de impliciete
overheidsgarantie. De belasting heeft dus, zoals ook opgemerkt in de memorie van toelichting,
geen overeenkomst met een verzekeringspremie die meebeweegt met de hoogte van het risico.33
De afgelopen jaren zijn maatregelen voor de financiële sector verder aangescherpt, zo zijn de
kapitaalseisen verscherpt en zijn er verdere stappen gezet in de bankenunie, onder meer wat
betreft het verbeteren van het raamwerk voor falende banken. Dit heeft geleid tot een versterking
van de schokbestendigheid van de Europese en Nederlandse bankensector. De minister van
Financiën heeft afgelopen jaren uitgebreid gerapporteerd over de stand van zaken in de Europese
bankensector.34 Uit deze analyses blijkt dat op verschillende terreinen voortgang is geboekt met
het weerbaarder maken van banken:
•

•

•

•

De kapitaalbuffers zijn geleidelijk verhoogd. Daardoor zijn banken beter in staat verliezen op
te vangen, en is het risico op falen kleiner. Voor grotere banken gelden daarnaast
aanvullende buffers. Voor mondiaal systeemrelevante banken geldt de zogenoemde G-SIB
buffer (deze geldt in Nederland alleen voor ING). Daarnaast berekent DNB in Nederland voor
alle systeemrelevante banken een systeembuffer die meebeweegt met de systeemrelevantie
van de bank.
Mocht het toch fout gaan, dan zijn voor grote banken plannen opgesteld zodat dit efficiënt
kan worden afgehandeld zonder bijdrages vanuit de overheid. Hiertoe bouwen zij
bankenbuffers (MREL) op die aangesproken kunnen worden zodat aandeelhouders en
investeerders als eerste dit falen opvangen. Deze buffers zijn hoger voor systeemrelevante
instellingen.
Banken zelf vullen (nationaal) het depositogarantiestelsel, dat spaarders tot 100.000 euro
dekt. In Europees verband vullen banken daarnaast het gemeenschappelijke resolutiefonds
(SRF). Het SRF kan bijspringen nadat aandeelhouders en investeerders via bovengenoemde
MREL buffers minimaal ter waarde van 8% van de balans van de bank zijn aangesproken.
Mocht het SRF uitgeput zijn, dan wordt vanaf 2022 een gemeenschappelijke achtervang
ingesteld via het Europese stabiliteitsmechanisme (ESM). Het ESM kan aan het SRF uitlenen.
Uitgeleende middelen worden door de Europese bankensector zelf terugbetaald. Ook dat
draagt zorg dat overheidsmiddelen worden beschermd.

Met deze maatregelen is de kans op falen teruggedrongen. Voorts zijn – als een bank wel faalt de risico’s dat een overheid dient bij te springen fors teruggedrongen.
In 2020 heeft de internationale instantie ter bevordering van de financiële stabiliteit, de Financial
Stability Board (FSB) onder de G20 het “too big to fail”-beleid voor systeemrelevante banken
wereldwijd geëvalueerd. 35 Ook de FSB concludeert dat een groot scala aan maatregelen is
genomen. Het is tegelijktijdig moeilijk om een causaal verband tussen deze maatregelen en een
(afnemende) impliciete overheidsgarantie te leggen. Sinds de financiële crisis zijn economische
omstandigheden immers fors verbeterd, evenals de financieringscondities voor bedrijven en
burgers. Wel biedt de FSB evaluatie enkele aanknopingspunten en inzichten voor de impliciete
overheidsgarantie op grotere banken.

Kamerstukken II 2015/16, 32545, nr. 44, bijlage.
Kamerstukken II 2011/12, 33121. nr. 3, p.2.
Kamerstukken II 2017/18, 21501-07 nr.1509; Kamerstukken II 2018/19, 21501-07, nr.1619; Kamerstukken II 2020/21, 21501-07,
nr. 1728.
35
FSB: Evaluation of the effects of too-big-to-fail reforms: Consultation Report (fsb.org)
32
33
34

Zo concludeert de FSB in het algemeen dat marktdiscipline is verbeterd. Er zijn namelijk
aanwijzingen dat investeerders het risico van het omvallen van systeemrelevante banken beter
inprijzen in de premies die zij rekenen voor financiering aan deze banken. Dit heeft mede te maken
met het feit dat van banken wordt verwacht dat zij buffers opbouwen die aangesproken kunnen
worden wanneer de bank faalt (MREL-buffers). Daarmee is het risico voor aandeelhouders en
investeerders geëxpliciteerd. Ook geeft de FSB aan dat volgens kredietwaarderingsbureaus de
kans op overheidssteun is afgenomen en deze minder doorwerkt in de kredietrating van een bank
doordat resolutieraamwerken (die bedoeld zijn om publieke middelen te beschermen) door
kredietwaarderingsbureaus beter worden meegenomen in hun kredietbeoordeling van banken.
Bijvoorbeeld voor Europa achten kredietwaarderingsbureaus het resolutieraamwerk voor banken
effectief. Daarnaast achten zij dat hiermee de impliciete subsidie is afgenomen. Tot slot laat de FSB
ook zien dat de financieringskostenvoordelen van systeemrelevante banken ten opzichte van
andere banken en bedrijven sinds de financiële crisis zijn afgenomen.
Onderstaande figuur van de FSB laat zien hoe investeerders het risico inprijzen dat ze worden
onderworpen aan bail-in in het geval dat een bank omvalt. Te zien is de spreiding tussen de prijs
van een credit default swap (CDS) voor het holdingbedrijf en het dochterbedrijf van een mondiaal
systeemrelevante bank. Een CDS is een soort van verzekering tegen faillissement van een bedrijf.
Een investeerder betaalt een (vast) periodiek bedrag aan de uitgever van een CDS, de uitgever van
de CDS betaalt de bezitter van de CDS uit als een bepaald bedrijf failliet gaat. De prijs van een
CDS voor een specifiek bedrijf is daarmee een indicator voor het risico dat een bedrijf omvalt en
investeerders in het bedrijf hun geld kwijt zijn. De rode lijn is de meest gangbare definitie. Hieraan
is te zien dat de spreiding tussen een CDS voor het holdingbedrijf en het dochterbedrijf gemiddeld
is toegenomen sinds het invoeren van maatregelen om banken schokbestendiger te maken. Dit is
omdat in de meeste resolutiestrategieën de schuldeisers van de holding aan een bail-in worden
onderworpen, terwijl het dochterbedrijf kan blijven werken zonder onderbreking van de kritieke
economische functies. In zo’n geval herkapitaliseert de holding effectief het dochterbedrijf tijdens
een resolutie. De kans dat een holding omvalt is dan ook groter dan de kans dat het dochterbedrijf
omvalt en daardoor zal de schuldeiser van de holding sneller een verlies lijden. Daarom is een CDS
die uitbetaalt bij faillissement van de holding duurder dan een CDS die uitbetaalt bij faillissement
van een van het dochterbedrijf.

Tegelijkertijd laat de FSB ook zien dat er nog altijd impliciete subsidies bestaan voor grotere
systeemrelevante banken. Zo zijn de financieringsvoordelen die dergelijke banken kennen
weliswaar afgenomen sinds de financiële crisis, maar zijn deze voordelen nog wel vergelijkbaar met

de situatie voor de financiële crisis. Dat laat zien dat systeemrelevante banken nog altijd impliciete
overheidsgarantie genieten. Ook lijkt het erop dat financieringsvoordelen voor grote banken juist in
economisch slechtere tijden oplopen. Ook dit is een teken dat systeemrelevante banken nog altijd
impliciete overheidsgarantie genieten. In dat kader hebben onderzoekers van de Fed (het systeem
Amerikaanse centrale banken) recent een inschatting geprobeerd te maken van de impliciete
subsidie die geldt voor mondiaal systeemrelevante banken (G-SIBs) sinds COVID-19.36 Zij laten
zien dat sinds de start van COVID-19 de impliciete subsidies aan systeemrelevante banken weer
wat zijn toegenomen ten opzichte van niet-systeemrelevante banken en andere grote bedrijven.
Dergelijke signalen laten zien dat de impliciete overheidsgarantie weliswaar is afgenomen, maar
nog altijd wel aanwezig is.
Stichting Economisch Onderzoek (SEO) heeft in aanvulling hierop nader (literatuur)onderzoek
gedaan naar de omvang van de impliciete garantie die banken genieten van de Nederlandse Staat.
Ook dit onderzoek bevestigt dat banken een bepaald financieel voordeel genieten als zij
systeemrelevant zijn. Hoe groot dit voordeel precies is, is lastig te meten. Er zijn verschillenden
manieren om de hoogte van de impliciete garantie te meten, zoals bijvoorbeeld met CDS, zoals
gedaan bij de FSB. Geen enkele manier van meten is echter onomstreden. Het onderzoek laat zien
dat de omvang van de subsidie na de piek in 2009 sterk is gedaald, maar dat deze daling in 2014
tot 2016 niet door lijkt te zetten. Het beeld is dus ook hier dat de impliciete garantie die banken
genieten van de Staat is gedaald, maar niet nul is. Er is geen literatuur voorhanden met cijfers na
2016. Wel wordt de verwachting gesteld dat ook na 2016 de impliciete garantie niet nul is. Het
onderzoek van SEO is bij deze evaluatie bijgevoegd.
Al met al kan geconcludeerd worden dat sinds de financiële crisis het risico op overheidsingrijpen
sterk is teruggedrongen. Er zijn ook aanwijzingen dat deze risico’s door markten en ratingbureaus
beter worden ingeprijsd. Tegelijkertijd laten onderzoeken ook zien dat systeemrelevante banken
nog altijd (lichte) voordelen genieten ten opzichte van niet-systeemrelevante banken en overige
bedrijven. Daarmee lijkt het erop dat de impliciete overheidsgarantie nog altijd niet nul is.

3.2 Hoe heeft de balans van de bancaire sector zich ontwikkeld sinds de evaluatie in
2015?
De bankenbelasting bevat prikkels om langlopend vreemd vermogen te stimuleren boven
kortlopend vreemd vermogen ten behoeve van betere risicobeheersing bij banken. Het
balanstotaal is afgenomen, wat vooral terug te zien is bij de langlopende schulden. Het aandeel
langlopende schulden in het vreemd vermogen is namelijk gedaald. Tegelijkertijd is het aandeel
deposito’s dat wordt gedekt door het depositogarantiestelsel gestegen en zijn de kapitaalratio’s
verbeterd. Het is niet mogelijk de invloed van de bankenbelasting op deze ontwikkelingen te
isoleren.
Zoals eerder aangegeven is de financiële wet- en regelgeving omtrent banken de afgelopen jaren
aangescherpt. Het mogelijke gedragseffect van banken als gevolg van de invoering van de
bankenbelasting is daarom niet te isoleren van het effect van andere (niet-fiscale) wet- en
regelgeving. Wel kunnen ontwikkelingen binnen de bancaire sector worden geïdentificeerd ten
behoeve van de eerste doelstelling, het beprijzen van de impliciete garantie door de Staat.
Daarnaast kan worden vastgesteld of deze ontwikkelingen in lijn zijn met de tweede doelstelling
van de bankenbelasting, het stimuleren van risicobeheersing bij banken door langlopend vreemd
vermogen minder zwaar te belasten dan kortlopend vreemd vermogen.
Tabel 5 geeft de ontwikkeling van enkele balanskarakteristieken van de drie banken die het meest
bijdragen aan de bankenbelasting37 op geaggregeerd niveau weer voor zover deze raken aan
ontwikkelingen op de bankbalans die van invloed zijn op de hoogte van de bankenbelasting.
36

37

NY FED: Did Subsidies to Too-Big-To-Fail Banks Increase during the COVID-19 Pandemic? -Liberty Street Economics (newyorkfed.org)
Er is voor gekozen om alleen de drie grootste banken te bekijken om de herleidbaarheid van gegevens in deze evaluatie te voorkomen.

Het balanstotaal van deze grootbanken kent een dalende trend tussen 2015 en 2020, waarbij de
omvang van de balans tussen 2015 en 2020 met ruim 200 miljard euro afneemt. Tussen 2018
en 2020 is wel een lichte stijging te zien. De kapitaalpositie van banken is de afgelopen jaren
verbeterd. De kapitaalratio van een financiële instelling wordt bepaald door de verhouding van
het kapitaal ten opzichte van de risico gewogen activa (risk weighted assets, RWA), uitgedrukt in
een percentage.38 Sinds 2015 is de kern kapitaal ratio met 2,5%-punt gestegen en de totale
kapitaal ratio met 5%-punt. De leverage ratio, die de verhouding tussen tier-1-kapitaal en
ongewogen geconsolideerde activa representeert, is eveneens toegenomen van 4,03% naar
5,60%.

Tussen 2015 en 2020 neemt het aandeel langlopend vreemd vermogen in het totale vreemd
vermogen elk jaar af. De oorzaak hiervan is niet eenvoudig aan te wijzen. De ontwikkeling van de
financieringsmix van banken wordt door vele factoren beïnvloedt, onder andere door prudente
eisen, kostenoverwegingen en marktomstandigheden. Het samenspel hiervan bepaalt de
financieringsmix van een bank.
Een deel van de verklaring voor de afname van langlopend vreemd vermogen op het totaal aan
vreemd vermogen zit hem waarschijnlijk in dat de hele financieringsmix van banken over de
afgelopen vijf jaar is veranderd. Zo is het aandeel van (gedekte) deposito’s in de financieringsmix
elk jaar flink toegenomen, wat een gevolg zou kunnen zijn van de toegenomen spaargelden van
huishoudens. 39 Deze depositofinanciering valt niet in de grondslag van de bankenbelasting.
Daarnaast is ook het aandeel van kapitaal in de financieringsmix fors toegenomen. Deze
ontwikkeling wordt mede gedreven door de aangescherpte kapitaaleisen. Mogelijk speelt ook een
rol dat balanstotalen zijn afgenomen. Dit komt onder andere door de verkoop van
dochterbedrijven, wat invloed heeft op de balans, vooral als dit ervoor zorgt dat dit de activiteiten
van een bank veranderd.
Tabel 5

Geaggregeerde balansgegevens Nederlandse grootbanken.
2015

2016

2017

2018

2019

2020

Balanstotaal (miljoenen
euro’s)
CET1-ratio (%)40

2.060.809 1.902.459 1.902.156 1.842.378 1.858.762 1.857.396
13,7%

13,7%

14,7%

15,9%

16,2%

16,2%

Totale kapitaalratio (%)41

18,5%

19,8%

22,4%

22,9%

22,3%

23,4%

Leverage ratio (%)42

4,03%

4,30%

4,67%

4,77%

5,13%

5,60%

Gedekte deposito’s / Vreemd
vermogen (%)

30,3%

33,2%

33,4%

35,5%

35,8%

37%

31,7%
26,6%
24,9%
22,8%
22,6%
Langlopend vreemd
vermogen / Vreemd
vermogen (%)
Bron: Jaarrekeningen, DNB, Belastingdienst Amsterdam, European Banking Authority.

38

21,4%

Het kapitaal bestaat uit tier-1-kernkapitaal (bijvoorbeeld aandelenvermogen en ingehouden winsten) en aanvullend tier-1-kapitaal en
tier-2-kapitaal (bijvoorbeeld achtergestelde leningen).
39
DNB: Spaargelden huishoudens.
40
Volgens de definitie van het IFRS.
41
Volgens de definitie van het IFRS.
42
Volgens de volledig ingevoerde definitie van Basel IV.

3.3 wat is de rol van de bankenbelasting geweest in het beloningsbeleid van banken
van de afgelopen jaren ?
De verhoging van de bankenbelasting bij variabele beloningen (bonussen) boven een bepaalde
norm van bestuurders is over de evaluatieperiode niet aan de orde geweest, omdat er geen
bankbestuurder is geweest waarvan de variabele beloning meer bedroeg dan het in de Wet
bankenbelasting genoemde percentage van de vaste beloning. Met de introductie begin 2015 van
de Wbfo, waarin een bonusplafond van in beginsel 20% voor bestuurders van banken is
opgenomen lijkt – zoals ook uit de voorgaande evaluatie reeds naar voren kwam – een koppeling
van het tarief van de bankenbelasting aan de hoogte van de variabele beloning van bestuurders
overbodig te zijn geworden.
Nederland heeft na de financiële crisis diverse maatregelen getroffen ten aanzien van het
beloningsbeleid van de financiële sector. Een belangrijk onderdeel hiervan is de introductie van de
Wbfo per 7 februari 2015. Deze wet vindt zijn weerslag in de Wet op het financieel toezicht (Wft)
en verplicht financiële ondernemingen, waaronder banken, tot het voeren van een beheerst
beloningsbeleid, waarbij restricties voor variabele beloningen gelden. Met deze wet worden
variabele beloningen van medewerkers en bestuurders bij banken en andere financiële
ondernemingen in beginsel beperkt tot maximaal 20% van de vaste beloning op jaarbasis. Deze
maximering gaat verder dan de Europese norm van 100%. De Wbfo bevat enkele mogelijkheden
tot afwijking van het bonusplafond van 20%43, die in de praktijk niet van toepassing zijn op
bestuurders van Nederlandse banken. Zo bestaat voor personen die buiten de CAO vallen de
mogelijkheid van een gemiddelde verhouding tussen de vaste en variabele beloning van maximaal
20%, met dien verstande dat de variabele beloning van een individu uit deze groep niet meer dan
100% van de vaste beloning kan bedragen. Deze mogelijkheid tot afwijking is bedoeld voor hoog
specialistisch personeel. Andere verplichtingen die uit deze wet voortvloeien zijn onder andere een
bonusverbod voor bestuurders tijdens staatssteun, het verbod op gegarandeerde variabele
beloningen, strenge voorwaarden aan vertrekvergoedingen, terugvordering en aanpassing van
variabele beloningen aan bestuurders, en regels met betrekking tot de transparantie van
beloningsbeleid. Nederland kent hiermee de strengste wet- en regelgeving op het terrein van
beloningen in de financiële sector in Europa. Deze wetgeving en het toezicht door DNB en de
Autoriteit Financiële Markten is gericht op het voorkomen van perverse prikkels die ertoe kunnen
leiden dat de stabiliteit van de onderneming in gevaar komt of het klantbelang wordt
veronachtzaamd.
Het tegengaan van perverse prikkels in het beloningsbeleid is ook als doelstelling van de
bankenbelasting geformuleerd. Als de variabele beloning van ten minste één bankbestuurder meer
dan 25% (vanaf 2015) van de vaste beloning bedraagt, worden de tarieven van de
bankenbelasting met 1,1 vermenigvuldigd. Tot op heden heeft geen bankbestuurder een variabele
beloning van meer dan 25% (vanaf 2015) gekregen, waardoor verhoging van de tarieven van de
bankenbelasting niet aan de orde is geweest. De reden die hieraan ten grondslag ligt, is zeer
waarschijnlijk terug te voeren op de hiervoor beschreven combinatie van wet- en regelgeving ten
aanzien van beheerst belonen bij banken.
Na de inwerkingtreding van de Wet bankenbelasting in 2012 is er in 2015 een wettelijk
bonusplafond voor medewerkers en bestuurders van financiële ondernemingen in de Wft
geïntroduceerd dat lager ligt dan de grens uit de Wet bankenbelasting. Banken dienen zich aan het
wettelijke bonusplafond uit de Wft te houden. Er is opgemerkt dat de bankenbelasting een
vangnetfunctie kent.44 Toegelicht is dat naar de letter van de wet aan een bestuurder van een bank
binnen de grenzen van de Wbfo een variabele beloning van meer dan 25% zou kunnen worden
toegekend, mits het gemiddelde percentage van variabele beloning binnen de groep waartoe de
bestuurder behoort 20% bedraagt. Deze mogelijkheid tot afwijking van het bonusplafond van 20%
43
44

Vgl. artikel 1:121 Wft.
Kamerstukken II 2015/16, 32545, nr. 48.

voor niet-CAO personeel is echter bedoeld voor uitzonderlijke gevallen waarin specialistisch
personeel aangetrokken of behouden moet worden en niet om een variabele beloning van een
bestuurder te verhogen. Deze mogelijkheid is niet gebruikt voor bestuurders van de grootste
banken45 en bovendien is in de Tweede Kamer een wetsvoorstel aanhangig om deze mogelijkheid
tot afwijking van het bonusplafond verder aan te scherpen. Met de introductie van de Wbfo in 2015
lijkt de koppeling van het tarief van de bankenbelasting aan de hoogte van de variabele beloning
van bestuurders overbodig te zijn geworden.
3.4 In hoeverre heeft de bankenbelasting effect gehad op kredietverlening?
Ondanks de bankenbelasting hebben banken over de evaluatieperiode hun kapitaalratio’s kunnen
versterken. Kapitaalratio’s zijn hierbij geen restrictie voor kredietverlening gebleken. Op basis van
internationale literatuur lijkt aannemelijk dat de bankenbelasting via marktdynamiek tot hogere
rentes en een lagere kredietverlening kan leiden, maar hier bestaan geen concrete aanwijzingen
voor in Nederland. Hier staat bovendien tegenover dat dit effect juist een correctie kan zijn op het
overaanbod van krediet dat kan ontstaan door de impliciete garanties. Tot slot hebben banken niet
gekozen om het risicoprofiel van hun portfolio te vergroten.
Invloed op kredietverstrekking
De bankenbelasting heeft als doel om de impliciete overheidsgarantie voor systeemrelevante
banken in te prijzen en om de prikkel voor banken om zich met (kortlopend) vreemd vermogen te
financieren, te mitigeren. Daartoe is de tariefstelling van de belasting gedifferentieerd naar
kortlopende en langlopende schulden. Een potentieel neveneffect van de bankenbelasting is dat
deze de kredietverlening door banken beïnvloedt. Met de navolgende analyse geef ik gevolg aan de
motie46 waarin om de economische effecten van de bankenbelasting werd verzocht.
Ontwikkeling kredietverstrekking
De dalende groei van de bancaire kredietverlening na de financiële crisis, voor zowel de zakelijke
markt als de hypotheekmarkt (figuur 2), kent diverse oorzaken. De omvang van de zakelijke
kredietverlening nam na 2014 jaarlijks af, een trend die (voorlopig) gekeerd is door de
kapitaalbehoefte die is ontstaan bij bedrijven als gevolg van de coronacrisis. De ontwikkeling van
de kredietverlening kent verschillende onderliggende verklaringen. Zo spelen voor de
hypotheekmarkt wijzigingen in de voorwaarden voor de fiscale renteaftrek een grote rol. Op de
zakelijke markt speelt diversifiëring van de financieringsmix ten koste van bancair krediet een rol. 47
Tot slot zijn er de diverse wijzigingen in internationale en nationale reguleringen en heffingen, waar
de Nederlandse bankenbelasting (een relatief klein) deel van uitmaakt.

45
46

47

Deze conclusie is gebaseerd op een analyse van de jaarrekeningen tussen 2015 en 2020 van ING, Rabobank en ABN AMRO.
Kamerstukken II 2015/16, 32545, nr. 49. Aangenomen 19 april 2016.

DNB (2018). Overzicht Financiële Stabiliteit – najaar 2018. https://www.dnb.nl/publicaties/publicaties-dnb/ofs/overzichtfinanciele-stabiliteit-najaar-2018/

Figuur 2
Jaarlijkse groei bancaire zakelijke kredietverlening en
hypotheekverstrekking.
20%
15%
10%
5%
0%
-5%

2004-01
2004-10
2005-07
2006-04
2007-01
2007-10
2008-07
2009-04
2010-01
2010-10
2011-07
2012-04
2013-01
2013-10
2014-07
2015-04
2016-01
2016-10
2017-07
2018-04
2019-01
2019-10
2020-07

-10%

Uitstaande zakelijke kredietverlening

Uitstaande hypotheken

1. Bankenbelasting en kapitaalreserves
Een eerste kanaal waardoor de bankenbelasting de kredietverlening kan beïnvloeden is door druk
te zetten op de benodigde kapitaaleisen. De bankenbelasting is ingevoerd in de nasleep van de
financiële crisis. In deze periode werd brede urgentie gevoeld om enerzijds de schokbestendigheid
van de financiële sector te verhogen en anderzijds een bijdrage te vragen van de financiële sector
voor de reddingsoperaties die tijdens deze crisis zijn uitgevoerd. Het verhogen van de
schokbestendigheid betekende dat hogere buffereisen werden gesteld aan banken, onder meer
vastgelegd in de Bazelse afspraken. De invoering van de bankenbelasting raakte echter juist aan
de winstgevendheid die banken kunnen gebruiken om aan die kapitaaleisen te voldoen. Immers,
het bedrag dat banken betalen aan bankenbelasting kan niet meer ingehouden worden om de
kapitaalpositie te versterken. Vanuit dit dilemma is bij invoering van de belasting aandacht besteed
aan de vraag hoe deze twee doelen zich tot elkaar verhouden. De zorg leefde dat zonder voldoende
(netto) winstgevendheid voor banken, zij hun bufferpositie alleen konden versterken door de
kredietverlening te beperken.48
Op basis van scenarioanalyse uitgevoerd door DNB in 2014 werd ingeschat dat in een
‘basisscenario’ de winsten van banken voldoende zouden toenemen om aan de kapitaaleisen
inclusief bankenbelasting te voldoen, én aan de kredietvraag tegemoet te komen. 49 Bij een tweetal
somberder scenario’s waarin de winsten van banken achterbleven, zou deze echter onvoldoende
zijn om aan beide doelen tegemoet te komen. Tot slot zou ook bij een optimistischer
‘investeringsherstel’ scenario sprake zijn van knellend aanbod van krediet: weliswaar zouden de
winsten van banken zich gunstiger ontwikkelen dan in het basisscenario, maar de extra vraag naar
krediet zou dit overtreffen.

Kamerstuk 2012-2013, 33121 nr. 35.
Hebbink, G, Kruidhof, M, Slingenberg, J.W. (2014). Kredietverlening en bancair kapitaal. DNB Occasional Studies.
https://zoek.officielebekendmakingen.nl/blg-321976
48
49

Figuur 3
ECB).

Ontwikkeling zakelijke en particuliere rente (verschil met depositorente

5,0
4,5
4,0
3,5
3,0
2,5
2,0
1,5
1,0
0,5
0,0

Nieuwe zakelijke leningen > 1mln

Nieuwe hypotheken

De noodzaak om te voldoen aan strengere kapitaaleisen en de bankenbelasting lijken over de
periode 2015-2019 geen bindende restrictie te zijn geweest op de kredietverlening door
Nederlandse banken. Figuur 3 toont de ontwikkeling van de zakelijke rente en de hypotheekrente
ten opzichte van de depositorente van de ECB sinds 2003. Hieruit blijkt dat de daling van de
kredietverlening (zie figuur 2) niet gepaard is gegaan met een stijging van de prijs die banken
rekenen, wat wel de verwachting zou zijn indien sprake was geweest van aanbodbeperking. Dit lijkt
een indicatie dat ook ontwikkelingen aan de vraagkant van de markt een mogelijk belangrijke rol
spelen. Daarnaast toont figuur 4 de ontwikkeling van de geconsolideerde netto winsten van
Nederlandse banken. Terugkijkend valt op dat de winsten van Nederlandse banken, na een
aanvankelijk voorzichtig herstel van de financiële crisis, sinds 2015 een stabiel niveau lijken te
hebben bereikt van ongeveer 12 miljard euro per jaar. Over deze periode waren banken gemiddeld
0,5 miljard euro per jaar kwijt aan bankenbelasting. De leverage ratio en de ratio van het
risicogewogen kapitaal van Nederlandse banken voldoen medio 2020 met enige marge aan de
eisen van het Basel III akkoord. Op basis hiervan lijkt de beperkte groei in de kredietverlening
zichtbaar in figuur 2 niet verklaarbaar door het beslag dat de bankenbelasting legt op het behalen
van buffereisen.

Figuur 4

Ontwikkeling nettowinsten Nederlandse banken in miljarden euro.

20
15
10
5
0
-5
-10
-15
-20
-25
-30
2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019
2. Bankenbelasting en financieringskosten
Een tweede kanaal waardoor de bankenbelasting de kredietverlening kan beperken is door
verhoging van kapitaalkosten van de bank. Het bedrijfsmodel van de (Nederlandse) bank leunt
grotendeels op de marge tussen de ontvangen rente op uitstaande leningen enerzijds, en de
kapitaalkosten (inclusief depositorente) anderzijds. De bankenbelasting verhoogt de kapitaalkosten
met het tarief van de bankenbelasting maal het aandeel van vreemd vermogen in de
financieringsmix.50 Hogere gemiddelde en marginale kapitaalkosten vereisen een hoger rendement
op activa om dezelfde winstmarge te realiseren. De extra kapitaalkosten als gevolg van de
bankenbelasting nemen daarbij toe naarmate de bank een groter aandeel vreemd vermogen
aanhoudt. De bank kan deze kosten (deels) doorberekenen aan de klant: dit leidt in evenwicht tot
een lager niveau van kredietverlening tegen een hogere rente.
De mate waarin een bank de belasting doorberekent in de kapitaalverstrekking hangt af van de
marktstructuur en het ontwerp van de belasting en is daarmee een empirisch vraagstuk. Kogler
(2019)51 omschrijft de Europese kredietmarkt als oligopolistisch waarin individuele
kredietverstrekkers een zekere mate van marktinvloed hebben. Banken berekenen de belasting
(deels) door aan bedrijven en consumenten wanneer de vraag naar krediet inelastisch is. Ten
opzichte van een situatie zonder bankenbelasting, verstrekken banken minder leningen, tegen een
hogere prijs (rente), en bieden ze bovendien een hogere rente voor spaardeposito’s (die zijn
immers uitgezonderd van bankbelasting). Voor banken met een hoge kapitaalratio, tot slot, is het
effect kleiner, omdat de blootstelling aan de bankenbelasting kleiner is.
De internationale literatuur biedt aanwijzingen voor het verwachte negatieve effect van dit kanaal
op de leningvoorraad. De precieze kwantitatieve invloed van de bankenbelasting is lastig te
schatten, omdat parallel aan de invoering ervan veel andere relevante factoren invloed hadden op
de kredietverlening. Voor Nederland is geen studie beschikbaar die deze factoren uitsplitst. Wel zijn
enkele studies beschikbaar voor andere Europese landen die een bankenbelasting hebben
ingevoerd. Buch et al (2016)52 gebruiken in een evaluatie van de Duitse bankenbelasting een
difference-in-difference analyse gebruikmakend van discontinuïteiten in het ontwerp van de
belasting. Zij concluderen dat de totale kredietverlening van banken die geraakt worden door de

Preciezer voor Nederland: het tarief op kortlopende schulden (0,066%) maal het aandeel kortlopende schulden in de financieringsmix
van de bank plus het tarief op langlopende schulden (0,033%) maal het aandeel langlopende schulden in de financieringsmix van de
bank.
51
Kogler, M. (2019). On the incidence of bank levies: theory and evidence. Int Tax Public Finance 26, 677–718.
https://doi.org/10.1007/s10797-018-9526-z
52
Buch, C. M., Hilberg, B., Tonzer, L. (2016). Taxing banks: An evaluation of the German bank levy,
Journal of Banking & Finance 72, 52-66, https://doi.org/10.1016/j.jbankfin.2016.07.010
50

bankenbelasting 6% minder groeit dan van banken die niet geraakt worden, maar zien geen effect
op de groei van nieuwe leningen. Haskamp (2018)53 maakt ook gebruik van het verschil tussen
banken die wel en niet kwalificeren voor de bankenbelasting in Duitsland. De conclusie is dat
banken die de belasting betalen hun kredietverlening beperken (groei -3%), maar dat dit deels
gecompenseerd wordt door een groei in kredietverlening door banken die niet onder de belasting
vallen (+1%). Capelle-Blancard en Havrylchyk (2017)54 analyseren de bankenbelasting in
Hongarije en maken ook gebruik van een difference-in-difference analyse op basis van het ontwerp
van de belasting. Hun bevindingen laten zien dat banken met name voor hun minst mobiele
klanten de leenvoorwaarden aanpassen, in het geval van Hongarije zijn dat bestaande klanten met
een hypotheek, terwijl voor nieuwe klanten de tarieven niet stijgen. Tot slot analyseren Borsuk et
al (2020)55 op basis van gedetailleerde ECB-gegevens de bankenbelasting in Polen. Ook zij
concluderen dat de bankenbelasting een significante negatieve invloed heeft op de
kredietverlening.
De vertaalslag van deze bevindingen in internationale studies naar de situatie in Nederland vereist
voorzichtigheid. Ten eerste vanwege allerhande verschillen in ontwerp van de bankenbelasting, de
economische structuur tussen de landen, en de inrichting van de kapitaalmarkt. Daarnaast is het
mogelijk dat enig neerwaarts effect vanuit partijen die vallen onder de bankenbelasting wordt
opgevangen door andere typen kredietverleners. Tot slot is enig opwaarts effect vanuit de
bankenbelasting op de commerciële rente minder bezwaarlijk wanneer dit plaatsvindt tegen een
achtergrond van impliciete subsidiëring van dezelfde grote banken.56
3. Effect op risiconeming
Naast een effect op de mate van kredietverlening, kan de bankenbelasting ook de samenstelling
van die kredietverlening beïnvloeden. Devereux et al (2019)57 onderscheiden twee denkrichtingen.
Indien de mate van risico aan de passivakant van de bank (financieringsrisico) en de activakant
(portfoliorisico) substitueerbaar zijn, zal een belasting op bankschulden nopen tot risicovoller
uitleengedrag van banken. Het totale effect van de bankenbelasting op het risicoprofiel van de
bank wordt daardoor verminderd. Indien financieringsrisico en portfoliorisico complementen zijn,
zal een bankenbelasting juist nopen tot minder risicovol uitleengedrag. Voor beide denkrichtingen
(substituut en complement) bestaan theoretische gronden. Het theoretische effect van een
bankenbelasting op portfoliorisico is daarmee ambigu.
De internationale empirische literatuur toont geen eenduidig effect van de bankenbelasting op
risiconeming en leert bovendien dat dit contextafhankelijk is. Devereux et al (2019) concluderen
dat voor alle Europese banken gezamenlijk de verhoging van het portfoliorisico na introductie van
een bankbelasting de daling van het financieringsrisico compenseerde. Zij observeren hierbij
verschillen tussen banken: vooral banken met een aanvankelijk lage leverage ratio verhogen hun
portfoliorisico. Borsuk et al (2020) observeren in Polen een soortgelijk effect: in reactie op de
bankenbelasting zetten banken relatief minder in op (laag risico) hypotheken en meer op
consumenten- en zakelijke leningen met een hoger risicoprofiel. Pulwaska (2020)58 bereikt echter
een andere conclusie. Zij vergelijkt de gedragsreactie op de bankenbelasting tussen Hongarije en
Duitsland, waar in Hongarije gekozen is voor een belasting op totale activa en in Duitsland
(vergelijkbaar met Nederland) voor een belasting op schulden. Zij concludeert zij dat Hongaarse
banken hun portfoliorisico verhogen, terwijl Duitse banken dit verlaagden in reactie op de
belasting. Hierbij speelt mogelijk een rol dat in Hongarije de bankenbelasting over de activazijde
van de balans wordt geheven en in Duitsland (net als in Nederland) over de passivazijde van de
balans.
Haskamp, U. (2018). Spillovers of banking regulation: the effect of the German bank levy on the lending rates of regional banks and
their local competitors. Int Econ Econ Policy 15, 449–466. https://doi.org/10.1007/s10368-017-0404-4
54
Capelle-Blancard, G., Havrylchyk, O. (2017). Incidence of Bank Levy and Bank Market Power, Review of Finance 21, 1023–1046,
https://doi.org/10.1093/rof/rfw069
55
Borsuk, M., Kowalewski, O. Qi, J. (2020). The Dark Side of the Bank Levy. IESEG Working Paper Series.
http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.3667336
56
Literatuurstudie Impliciete Overheidsgarantie Banken – SEO – augustus 2021.
57
Devereux, M. Johannesen, N., Vella, J. (2019). Can Taxes Tame the Banks? Evidence from the European Bank Levies. The Economic
Journal, Volume 129, 3058–3091. https://doi.org/10.1093/ej/uez028
58
Puławska, K (2020), Effect of Bank Levy Introduction on Bank Risk-Taking. http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.3598944
53

Nederlandse banken hebben sinds de grote financiële crisis hun portfoliorisico verkleind. De
theoretische en empirische literatuur leert dat het effect van de bankenbelasting op het
portfoliorisico niet eenduidig is. Voor de Nederlandse situatie is geen studie beschikbaar die
verschillende factoren die portfoliorisico verklaren uiteenzetten. Op geaggregeerd niveau blijkt wel
dat Nederlandse banken hun portfoliorisico hebben verkleind sinds 2014. In figuur 5 is de
verhouding risicogewogen activa ten opzichte van risico ongewogen activa weergegeven. Hieruit
blijkt dat de risicogewogen activa sneller zijn gegroeid dan de ongewogen activa. De bijdrage van
de bankenbelasting hieraan is echter onbekend.

Figuur 5

Ontwikkeling risicogewogen activa Nederlandse banken.

4,0
3,5
3,0
2,5
2,0
1,5
1,0
0,5

Q1 2008
Q3 2008
Q1 2009
Q3 2009
Q1 2010
Q3 2010
Q1 2011
Q3 2011
Q1 2012
Q3 2012
Q1 2013
Q3 2013
Q1 2014
Q3 2014
Q1 2015
Q3 2015
Q1 2016
Q3 2016
Q1 2017
Q3 2017
Q1 2018
Q3 2018
Q1 2019
Q3 2019
Q1 2020
Q3 2020

0,0

Risicogewogen activa / ongewogen activa

4. Opbrengsten, uitvoerbaarheid en voorkoming van dubbele belasting
De budgettaire opbrengst van de bankenbelasting bedraagt over de periode 2015 - 2020 jaarlijks
ongeveer 450-480 miljoen euro. De grondslag voor de bankenbelasting in enig jaar is – kort
gezegd – gebaseerd op de geconsolideerde balans uit het voorgaande jaar. In de vorige evaluatie
is geconcludeerd dat door afnemende balanstotalen en schulden de opbrengst is afgenomen. Ook
is geconcludeerd dat de bankenbelasting een goed uitvoerbare belasting is en dat Nederlandse
inspanningen hebben geleid tot een verdrag met het Verenigd Koninkrijk ter voorkoming van
dubbele belasting. In dit hoofdstuk wordt gekeken naar de ontwikkelingen op deze gebieden
sinds 2015.
4.1 Hoe hebben de opbrengsten van de bankenbelasting zich over de afgelopen jaren
ontwikkeld en welke factoren liggen aan deze ontwikkeling ten grondslag?
De opbrengst van de bankenbelasting bedroeg ongeveer 480 miljoen euro in 2015, 2016 en
2017. In 2018, 2019 en 2020 bedroeg de bankenbelasting ongeveer 450 miljoen euro. De
afname van de opbrengst tussen 2017 en 2018 is voornamelijk toe te schrijven aan de daling
van het langlopend vreemd vermogen en de stijging van deposito’s die vallen onder het
depositogarantiestelsel (die uitgezonderd zijn van de grondslag voor de bankenbelasting).
Tabel 6 laat de opbrengst van de bankenbelasting zien tussen 2015 en 2020. In 2015, 2016 en
2017 was de opbrengst constant, waarna de opbrengst in 2018 daalt met ongeveer 30 miljoen
euro. Deze opbrengst blijft vervolgens constant in 2019 en 2020.59
59

De opbrengst van de bankenbelasting is niet representatief voor de totale belastingdruk van banken, waar bijvoorbeeld ook de

Tabel 6

Opbrengst bankenbelasting.
2015 2016
Bankenbelasting (miljoenen euro’s)
478
473
Bron: Belastingdienst Amsterdam.

2017
478

2018
447

2019
449

2020
447

Tabel 7 laat de ontwikkeling van de grondslag en de betaalde bankenbelasting zien. Aangezien
de bankenbelasting wordt betaald over de balans in het voorgaande jaar zijn de balansgegevens
over 2014 bepalend voor de betaalde bankenbelasting in 2015. Het betreft het gezamenlijke
totaal van alle banken die bankenbelasting betalen. Over 2015 en 2016 is door zes banken
bankenbelasting betaald en over 2017, 2018, 2019 en 2020 door vijf banken. Een minteken
betekent een negatief effect op de opbrengsten van de bankenbelasting.
Tabel 7

Berekening totale bankenbelasting.

(miljoenen euro’s)

2015

2016

2017

2018

2019

2020

Balanstotaal

2.427.368

2.205.975

2.150.570

2.069.527

2.079.986

2.103.290

Toetsingsvermogen
Deposito's die vallen onder het
depositogarantiestelsel

-119.456

-140.028

-145.658

-144.584

-144.747

-153.298

-627.889

-635.741

-598.854

-613.721

-624.230

-644.225

Passiva verzekeringsbedrijf

-221.157

-2.556

-2.715

-2.724

-12

-7

Belastbare som

1.458.866 1.427.650 1.403.343 1.308.499 1.310.997 1.305.761

Doelmatigheidsvrijstelling

-120.000

Belastbaar bedrag

1.338.866 1.307.650 1.303.343 1.203.999 1.206.497 1.201.261

Totaal schulden < 1 jaar

1.438.263

1.426.333

1.408.291

1.390.731

1.400.513

1.426.958

Totaal schulden
Bankenbelasting kortlopend
deel
Bankenbelasting langlopend
deel
Bankenbelasting voor
verrekening

2.250.630

2.089.778

2.034.716

1.950.885

1.957.939

1.979.397

366

379

383

364

367

365

112

98

95

83

82

82

478

477

478

447

449

447

0

0

0

0

0

0

478

473

478

447

449

447

Te verrekenen
Te betalen bankenbelasting
Bron: Belastingdienst Amsterdam.

-120.000

-100.000

-104.500

-104.500

De daling in belastbaar bedrag tussen 2016 en 2017 is te verklaren door de daling in het
balanstotaal en de schulden. Deze daling is vooral terug te zien bij het langlopend vreemd
vermogen. De doelmatigheidsvrijstelling is per 2018 gestegen van 20 miljard euro naar 20,9
miljard euro, dit heeft echter een beperkt effect op de te betalen bankenbelasting. Na 2018
neemt het balanstotaal weer voorzichtig toe, de bankenbelasting blijft echter ongeveer gelijk
vennootschapsbelasting een groot aandeel in heeft. Bovendien betekent het realiseren van een hogere opbrengst met de bankenbelasting
dat – ceteris paribus – andere, ook verstorende belastingen lager (kunnen) zijn.

-104.500

aangezien deze toename vooral komt door deposito’s die vallen onder het depositogarantiestelsel
(die uitgezonderd zijn van de grondslag van de bankenbelasting).
4.2 Hoe is de uitvoerbaarheid van de bankenbelasting voor de banken en de
Belastingdienst?
De bankenbelasting blijkt ook in de praktijk een robuust en goed uit te voeren belasting,
voor zowel de Belastingdienst als de belastingplichtigen.
Bij de invoering van de bankenbelasting is gekozen voor een zo robuust en eenvoudig mogelijke
regeling door aan te sluiten bij de jaarrekening. Dit heeft zich in de praktijk vertaald naar
beperkte uitvoeringslasten voor de Belastingdienst en relatief lage administratieve lasten voor de
bancaire sector. Ten eerste is de groep belastingplichtigen vrij beperkt door de
doelmatigheidsvrijstelling van 20,9 miljard euro. Ten tweede hoeven belastingplichtigen slechts
eenmaal per jaar aangifte te doen, waardoor de uitvoeringslasten voor zowel banken als de
Belastingdienst beheersbaar blijven. Uit onderzoek uit 2013 naar de opzet en werking van de
bankenbelasting onder banken blijkt dat het aangifteproces en de informatieverzameling door
banken als relatief eenvoudig wordt ervaren.60 Sindsdien is er, naast een parameteraanpassing
(een verhoging van de doelmatigheidsvrijstelling), niets veranderd aan de methodiek van de
bankenbelasting. De voor de aangifte te gebruiken gegevens zijn grotendeels direct afleidbaar uit
de commerciële jaarrekeningen van banken. Daarnaast vindt de berekening van de grondslag
plaats op basis van de geconsolideerde jaarcijfers. Alleen gegevens van het
depositogarantiestelsel moeten door de banken verzameld worden vanuit hun interne
administratie.
Bij invoering van de bankenbelasting is toegezegd dat als er aanleiding is om te constateren dat er
ontwijkgedrag bij de banken optreedt, de Kamer hierover zal worden ingelicht. 61 Uit het toezicht
van de Belastingdienst blijkt dat de wettelijke bepalingen inzake de bankenbelasting op de juiste
wijze worden toegepast. Het is daarnaast niet aannemelijk dat er bankenbelasting wordt ontweken.
Dat komt omdat er voor het bepalen van de grondslag wordt aangesloten bij de balans van de
commerciële jaarrekening.
4.3 Hoe wordt in de praktijk met dubbele belasting omgegaan?
Na de invoering van de bankenbelasting heeft Nederland zich ingezet voor verdragen met andere
landen ter voorkoming van dubbele bankenbelasting. Dat heeft in 2013 geresulteerd in een
bilateraal verdrag ter voorkoming van dubbele belasting met het Verenigd Koninkrijk. Andere
landen hadden geen belangstelling voor een verdrag ter voorkoming van dubbele bankenbelasting.
Daarnaast kan Nederland op basis van reciprociteit ook vermindering van belasting verlenen ter
voorkoming van dubbele bankenbelasting.
In de vorige evaluatie uit 2015 is net als tijdens de parlementaire behandeling62 van het
wetsvoorstel Wet bankenbelasting aandacht besteed aan de dubbele bankenbelasting die kan
ontstaan als gevolg van het feit dat de internationale vertakkingen (dochtermaatschappijen) van
Nederlandse banken worden meegenomen in de heffingsgrondslag van de Nederlandse
bankenbelasting. Internationale vertakkingen van een Nederlandse groep worden meegenomen in
de grondslag van de Nederlandse bankenbelasting, omdat ontwikkelingen bij deze internationale
vertakkingen gevolgen kunnen hebben voor de financiële stabiliteit in Nederland. Risico’s van
dochtermaatschappijen en bijkantoren die zich materialiseren zullen uiteindelijk namelijk door de
belastingplichtige in Nederland, worden gedragen. Dubbele bankenbelasting treedt op als het land
waarin die vertakkingen zijn gevestigd ook bankenbelasting over (deels) dezelfde grondslag heft.
Dubbele bankenbelasting kan tevens ontstaan als Nederland bankenbelasting heft bij een
60
61
62

S.G.J.W. van der Doelen en L.H. Storm van ’s Gravesande, 2013. Bankenbelasting: Robuust en eenvoudig?, WFR 2013/893.
Handelingen II 2011/12, TK nr. 78-6.
Kamerstukken II 2011/12, 33121, nr. 6.

Nederlandse vertakking, terwijl in een ander land op concernniveau belasting wordt geheven (zoals
Nederland dat ook doet).
Op dit moment bestaan er twee mogelijkheden om dubbele bankenbelasting te voorkomen. Ten
eerste heeft Nederland zich na de invoering van de bankenbelasting conform de motie van de leden
Neppérus c.s.63 ingezet om met andere landen verdragen ter voorkoming van dubbele
bankenbelasting te sluiten. Voor een uiteenzetting van deze inspanningen verwijzen wij naar de
brief die op 11 februari 2014 is verzonden aan de Tweede Kamer ter beantwoording van vragen
van de leden Neppérus en De Vries over de mogelijke dubbele bankenbelasting van Nederlandse
banken.64 Deze inspanningen hebben in 2013 geleid tot een verdrag met het Verenigd Koninkrijk.65
De overige landen die door Nederland zijn benaderd hebben geen belangstelling gehad voor een
verdrag ter voorkoming van dubbele bankenbelasting.
Ten tweede kan Nederland met het Besluit voorkoming dubbele belasting 2001 (zoals gewijzigd op
11 augustus 2012, hierna: het Besluit) vermindering van belasting verlenen ter voorkoming van
dubbele bankenbelasting.66 Het Besluit voorziet in de mogelijkheid tot vermindering van
Nederlandse bankenbelasting voor in Nederland gevestigde dochtervennootschappen of bijkantoren
van buitenlandse banken, door verrekening van buitenlandse bankenbelasting toe te staan. Deze
regeling gaat uit van het principe van wederkerigheid. Dit betekent dat Nederland alleen
verrekening van buitenlandse bankenbelasting toestaat als het buitenland in de spiegelbeeldige
situatie een overeenkomstige tegemoetkoming verleent voor door Nederland geheven
bankenbelasting.
Het Besluit voorziet niet in een belastingvermindering ter vermijding van dubbele bankenbelasting
voor Nederlandse banken die in het buitenland bankactiviteiten verrichten door middel van
dochtervennootschappen of bijkantoren. De keuze om alleen belastingvermindering te verlenen ter
vermijding van dubbele bankenbelasting als Nederland het vestigingsland is van een
dochtervennootschap of bijkantoor van een buitenlandse bank, komt voort uit de gedachte dat het
primaire heffingsrecht van bankenbelasting ligt bij het land waar de moedermaatschappij of het
hoofdhuis van de bank is gevestigd. De risico’s zullen immers, zoals eerder aangegeven,
uiteindelijk door de moedermaatschappij, onderscheidenlijk het hoofdhuis, in Nederland worden
gedragen.
Hoewel hier niet specifiek voor bedoeld, wordt dubbele belasting voor buitenlandse banken met
een vestiging in Nederland op dit moment in de praktijk voorkomen door de
doelmatigheidsvrijstelling van € 20,9 miljard in de Nederlandse bankenbelasting. De Nederlandse
banken die Nederlandse bankenbelasting betalen, hebben in 2018 en 2019 in het buitenland in
totaal jaarlijks zo’n € 250 miljoen aan buitenlandse bankenbelasting betaald.
5. Zijn de doelstellingen van de bankenbelasting behaald?
In de inleiding van deze evaluatie zijn de doelstellingen van de bankenbelasting opgesomd:
1.
Het beprijzen van de impliciete garantie van de Staat aan de Nederlandse bancaire
sector;
2.
Een bijdrage leveren aan de risicobeheersing bij banken;
3.
Het tegengaan van perverse prikkels in het beloningsbeleid.
Met betrekking tot de eerste doelstelling kan er geconcludeerd worden dat de impliciete
Kamerstukken II 2011/12, 33121, nr. 21.
Beantwoording vragen van de leden Neppérus en de Vries over de mogelijke dubbele bankenbelasting van Nederlandse banken
(ingezonden 22 januari 2014), met kenmerk: IFZ/2014/105 U.
65
Het Verdrag tussen de Regering van het Koninkrijk der Nederlanden en de Regering van het Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië
en Noord-Ierland tot het vermijden van dubbele belasting en het voorkomen van het ontgaan van belasting met betrekking tot
bankenbelastingen, met Protocol, Londen, 12 juni 2013 (Trb. 2015, 60) is op 30 april 2015 in werking getreden en is met terugwerkende
kracht toegepast vanaf 1 januari 2011.
66
Besluit van 11 augustus tot wijziging van het Besluit voorkoming dubbele belasting 2001 in verband met de invoering van een
bankenbelasting, Stb. 2012, 365.
63
64

overheidsgarantie van de Staat aan de bancaire sector sinds de financiële crisis
hoogstwaarschijnlijk is afgenomen maar dat er nog steeds sprake is van een impliciete garantie.
Daarmee blijft de bankenbelasting doeltreffend voor de eerste doelstelling. Het is echter niet
mogelijk deze garantie te beprijzen.
De opbrengst van de bankenbelasting van elk jaar ongeveer € 475 miljoen kan daarom niet
kwantitatief gerelateerd worden aan de impliciete overheidsgarantie, maar is mede een middel
om een bijdrage te leveren aan de algemene middelen van het Rijk.
Het is onbekend of de bankenbelasting een bijdrage heeft geleverd aan de tweede doelstelling,
de risicobeheersing bij banken. De in deze evaluatie gepresenteerde cijfers en analyses laten
zien dat de kapitaalratio’s van banken over de afgelopen jaren zijn gestegen, en dat de ratio
langlopend vreemd vermogen ten opzichte van totaal vreemd vermogen is gedaald. Er kan
echter niet worden becijferd wat het aandeel van de bankenbelasting in deze ontwikkelingen is
geweest. Over de doeltreffend- en doelmatigheid kunnen daarom geen conclusies worden
getrokken.
De derde doelstelling lijkt overbodig te zijn geworden door de invoering van de Wbfo. Hiermee
wordt een grote bijdrage geleverd aan de doelstelling van het tegen van perverse prikkels in het
beloningsbeleid. Voorts is deze wet- regelgeving over het algemeen strenger dan de normen die
worden gesteld in de bankenbelasting.
Aanbeveling
In hoeverre de bankenbelasting invloed heeft op de risicobeheersing bij banken is niet duidelijk.
Er zijn meerdere factoren die een rol spelen bij de ontwikkeling van kapitaalratio’s. Met
betrekking tot het tegengaan van perverse prikkels in het beloningsbeleid is er inmiddels
strengere regelgeving aangenomen dan wordt gesteld in de bankenbelasting. Hoewel de
impliciete garantie die de bancaire sector van de Staat geniet is gedaald, is deze nog altijd niet
nul. De bankenbelasting blijft daarmee een bijdrage leveren aan deze garantie en is daarmee
doeltreffend. Bovendien levert de bankenbelasting een bijdrage aan de algemene middelen van
het Rijk en is het een goed uitvoerbare regeling voor de Belastingdienst.
Internationaal loopt Nederland niet uit de pas. De bankenbelastingen van EU-lidstaten die
daarnaast ook bijdragen aan het SRM hebben, als percentage van het BBP, een vergelijkbaar
budgettair beslag als Nederland. Er lijkt daarom geen aanleiding te zijn om de bankenbelasting
aan te passen. Ter overweging wordt gegeven om de tweede subdoelstelling, het tegengaan van
perverse prikkels in het beloningsbeleid, los te laten of aan te scherpen in lijn met de Wbfo.