POSITION PAPER RONDETAFELGESPREK CRISPR-CAS 31/01/23
Hidde Boersma
Toen ik na mijn promotie in de bodemmicrobiologie de switch maakte naar
wetenschapsjournalistiek, deed ik een cursus met dito naam in Amsterdam. In de eerste les
werd me op het hart gedrukt: gebruik nooit het woord revolutie in je artikel. Wetenschappers
vinden hun bevindingen altijd revolutionair, maar dat zijn ze zelden.
Met CRISPR-cas lap ik de regel aan mijn laars. CRISPR-cas brengt op dit moment een
revolutie teweeg in de wetenschap. van medisch tot voedsel, van landbouw tot
materiaalkunde. Er is op dat gebied bijna geen moleculair lab te vinden dat deze
DNA-verandertechniek niet gebruikt. Nog nooit was het zo makkelijk, snel en goedkoop om
DNA - erfelijk materiaal - gericht aan te passen.
Echter, vooral op het gebied van de landbouw - mijn expertisegebied - laat Europa door
traag geïmplementeerde en naar het aanziet strikte wetgeving veel kansen liggen. Het wordt
tijd dat we de CRISPR-revolutie in de landbouw omarmen, in de strijd tegen
klimaatverandering, biodiversiteitsverlies en voedselonzekerheid.
Waar hebben we het over als we het over CRISPR-cas hebben? CRISPR-cas is een
moleculair systeem om gericht veranderingen aan te brengen in DNA. Het systeem - een
combinatie van enzymen - is oorspronkelijk een manier van bacteriën om virale aanvallen te
weerstaan, maar het is door wetenschappers zo aangepast dat het snel en precies
gewenste veranderingen kan aanbrengen in genetisch materiaal. De meest gebruikte
metafoor is dat het een moleculaire TomTom is, gekoppeld aan een moleculaire schaar. Met
de TomTom wordt de weg gezocht naar precies dat stukje DNA dat iemand wil
veranderen.De schaar voert de verandering vervolgens uit. in 2020 werden de ontwikkelaars
van CRISPR-cas,Jennifer Doudna en Emmanuelle Charpentier, beloond met de Nobelprijs
voor Scheikunde.
Het is goed om te beseffen dat CRISPR-cas9 onderdeel is van een grotere reeks
ontwikkelingen in de moleculaire biologie, die het veredelen van planten (en dieren)
versnellen, zoals digital sequencing en fast phenotyping <UITLEG>. Het is daarom beter om
te spreken over Nieuwe Veredelingstechnieken (New Breeding Techniques (NBT’s). Zij
brengen waarlijk een revolutie teweeg in de plantenveredeling, vergelijkbaar met de revolutie
die aan het begin van de vorige eeuw teweeg werd gebracht door de herontdekking van de
wetten van Mendel door de Nederlander Hugo de Vries.
Waarom hebben we CRISPR-cas nodig in de landbouw? We leven in tijden van ongekende
klimaatverandering, met omstandigheden waar de huidige gewassen niet optimaal tegen
bestand zijn. Daarnaast hebben we meer gezond voedsel nodig, en willen we de impact van
de landbouw op de omgeving verminderen. CRISPR-cas kan daarbij helpen. Zomaar een
voorbeeld: In Wageningen zetten wetenschappers CRISPR-cas in om aardappelen resistent
te maken tegen aardappelziekte, door oude kapotte genen weer aan te schakelen. Zo’n 40
procent van de bestrijdingsmiddelen in landbouw wordt gebruikt tegen deze ziekte, en
CRISPR kan dat decimeren. Een ander voorbeeld: Engelse wetenschappers zijn in 2021
begonnen met het testen van een tarweras dat minder asparagine bevat. Die stof wordt bij
het roosteren omgezet in het kankerverwekkende acrylamide. Een laatste voorbeeld: door

bijvoorbeeld de verdamping op bladeren te verminderen en het wortelstelsel te versterken
werken wetenschappers van over de hele wereld samen om droogte-resistente gewassen te
ontwikkelen.
Natuurlijk zijn er ook klassieke manieren om nieuwe gewassen te creëren, maar met
snelheid waarmee we het klimaat verandert en met de groeiende populatie in het
achterhoofd willen we alle zeilen bijzetten. Zonder CRISPR-cas voeren we de strijd met een
hand op de rug.
Wat Nederland en Europa op dit moment zou moeten doen is het stroomlijnen van de
wetgeving met de wetenschappelijke consensus. Voor mij als moleculair bioloog is de hele
discussie rond nieuwe veredelingstechnieken fascinerend en soms frustrerend.
Wetenschappers zien geen intrinsiek verschil tussen oude en nieuwe manieren om planten
te veredelen: het risicoprofiel is identiek. De hele scheidslijn tussen oud en nieuw is een
sociaal construct.Gewassen zouden moeten worden beoordeeld op hun uiteindelijke
eigenschappen, niet op de techniek die gebruikt is om er te komen.
Dus: Nederland en Europa moeten zorgen dat gewassen ontwikkeld met nieuwe
veredelingsmethodes op dezelfde manier worden beoordeeld als gewassen gemaakt met
klassieke veredeling. Op die manier wordt de potentie van CRISPR-cas maximaal benut,
terwijl de veiligheid wordt gewaarborgd. Stroomlijning zorgt er bovendien voor dat de nieuwe
methodes, net als de klassieke manieren, gebruikt kan worden door veredelingsbedrijven
van elke grootte.
De trage besluitvorming en strikte regelgeving maakt dat Europa aan alle kanten voorbij
gelopen. In Japan zijn de eerste CRISPR-producten al op de markt, waaronder een tomaat
met een hogere gehalte van de gezonde stof GABA en een vis die meer spiermassa creëert.
Ook in de Verenigde Staten zijn champignons goedgekeurd die minder snel beurs worden,
waardoor voedselafval wordt verminderd, net als vlas dat olie levert met een hoge gehalte
van het gezonde omega-3 vetzuur, dat mensen normaal gesproken uit vis moeten halen.
Dit brengt risico’s met zich mee voor de voor onze positie in de wereld. Op dit moment heeft
meer dan helft van groentezaden haar oorsprong in Nederland, en hebben wij de sterkste
veredelingsbedrijven ter wereld. Dat verandert als elders veel sneller en goedkoper robuuste
gewassen gemaakt worden. Om de kracht van CRISPR andermaal te benadrukken: het is
mij ter ore gekomen dat veel zaadbedrijven in Nederland eerst met CRISPR kijken of een
bepaalde aanpassing mogelijk is, om het vervolgens te moeten herhalen met klassieke
veredeling, dat veel langer duurt. What a waste van geld, tijd en talent.
Veel groentezaadbedrijven zijn nooit in de genetische modificatie gestapt omdat de techniek
te duur was voor de kleine markt die individuele groentes hebben (vergeleken met graan),
maar zouden dolgraag met CRISPR aan de slag, omdat het zo goedkoop, snel en makkelijk
is. CRISPR-cas kan zo worden ingezet om snel gezonde, robuuste en diverse rassen te
ontwikkelen.
CRISPR-cas biedt ook veel mogelijkheden voor de global south. Tijdens een recente filmreis
naar Ghana kwam ik in aanraking met fonio, een lokaal gewas dat goed aangepast is aan de
lokale omstandigheden, snel groeit en op slechte gronden uit. Vergeleken met gewassen als

maïs en tarwe is de opbrengst echter laag en de verwerking arbeidsintensief, en dus
verdwijnt het gezonde, lokaal aangepaste gewas naar de achtergrond.
CRISPR-cas kan hier een uitweg bieden. Braziliaanse wetenschappers slaagden er onlangs
in om een oertomaat (klein, smakeloos, lage opbrengst) met 6 CRISPR-stappen te
veredelen tot een moderne, grote en smaakvolle tomaat. 10.000 jaar evolutie in een paar
jaar nagebootst. Dit kan ook met gewassen als fonio, zodat dat binnen de kortste keren op
hetzelfde niveau is als bekende gewassen als tarwe en maïs. Op deze manier vergroot je
diversiteit aan gegeten gewassen, behoud je cultuur, en krijgen minder bedeelde landen
meer zeggenschap over hun voedsel.
CRISPR-cas heeft dus de potentie om de wetenschap te democratiseren, voedsel diverser
en gezonder te maken, en ons landbouwsysteem robuuster te krijgen.

Hidde Boersma, PhD is publicist en schrijft voor onder andere de Volkskrant, de Groene
Amsterdammer en Vrij Nederland. Als filmmaker bij Sugar Rush Film maakte onder andere
de documentaires Well Fed (2017) over genetisch modificatie en The Future of Food (2022)
over de richtingenstrijd in de landbouw. in april gaat zijn documentaire Paved Paradise, over
landgebruik, de bioscopen in. Daarnaast is hij (co-)auteur van onder andere Ecomodernisme
(2017) en Meer (2020). Hij hield 4 maal een TEDx-talk en richtte recent de
techno-optimistische NGO RePlanet op. Hij is mede-initiatiefnemer van het platform Stop
The Foodfight.