Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

29 684

Waddenzeebeleid

Nr. 74

BRIEF VAN DE MINISTER VAN LANDBOUW, NATUUR EN
VOEDSELKWALITEIT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 23 maart 2009
In mei 2007 heb ik de Raad voor de Wadden advies gevraagd over zoetzoutovergangen in het Waddengebied. De vraag komt voort uit de pkb
Derde Nota Waddenzee waarin het beleid is uiteengezet voor herstel van
natuurlijke zoet-zoutovergangen in het Waddengebied gericht op een zo
natuurlijk mogelijke ontwikkeling van het ecosysteem. Op 5 maart 2008
heb ik het advies «Kansen voor herstel van zoet-zoutovergangen in het
Waddengebied» van de Raad mogen ontvangen.
In deze brief treft u mede namens mijn collega-bewindslieden van VROM
en VenW mijn reactie op het advies aan.
Alvorens ik op de inhoud van het advies in ga en de aanbevelingen van de
Raad behandel, wil ik mijn waardering naar de Raad uitspreken voor het
omvattende advies dat alle aspecten van het herstel van zoet-zoutovergangen in het Waddengebied belicht en ook in een bredere maatschappelijke context plaatst.
In deze brief zal ik achtereenvolgens op de volgende onderwerpen ingaan:
– Het advies van de Raad;
– Huidige beleid, verantwoordelijkheid rijksoverheid en maatschappelijk
draagvlak;
– Kansen in specifieke gebieden.
Het advies van de Raad
De Raad constateert dat voor de compleetheid van het natuurgebied en de
versterking van natuurwaarden zoet-zoutovergangen in het Waddengebied onmisbaar zijn. Het herstel van zoet-zoutovergangen vergroot de
biodiversiteit en levert een positieve bijdrage aan de doelstellingen Natura
2000 en Kaderrichtlijn Water (KRW).
In de pkb Derde Nota Waddenzee zijn twee «beslissingen van wezenlijk
belang» opgenomen. In de eerste is aangeven dat «het beleid gericht is op

KST129246
0809tkkst29684-74
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 29 684, nr. 74

1

een zo natuurlijk mogelijke ontwikkeling van het ecosysteem». Met de
tweede wordt één aanvullende zoet-zoutovergang per stroomgebied
nagestreefd.
De Raad adviseert om uit te gaan van de eerstgenoemde «beslissing van
wezenlijk belang» omdat dit de mogelijkheid biedt het zoet-zoutbeleid te
baseren op een ecosysteembenadering.
In het Waddengebied komen potentieel verschillende typen zoetzoutovergangen voor. Zo zijn er grootschalige typen met open verbinding
met de zee (estuaria en lagunes) en meer kleinschalige landgebonden
typen waarbij de zoet-zoutgradiënt maar een klein onderdeel is van een
grootschalig systeem (kwelders, eilanden). Elk type vervult bepaalde
functies met bepaalde waarden in het Waddengebied. De Raad adviseert
de inrichting van meerdere zoet-zoutovergangen in het Waddengebied
zodat alle functies gerealiseerd kunnen worden.
De Raad adviseert over de mogelijkheden van het herstel van zoetzoutovergangen op een aantal specifieke locaties. Ik zal hier later in deze
brief nader op ingaan.
Bij het opstellen van het advies heeft de veiligheid van het achterland
voor de Raad de hoogste prioriteit gehad en is als absolute randvoorwaarde gesteld voor alle mogelijke herstelmaatregelen. De Raad adviseert
ook bij het starten en uitvoeren van herstelprojecten veel aandacht te
besteden aan communicatie met alle belanghebbenden en expliciet en
transparant te zijn over de uitgangspunten en randvoorwaarden. Hierbij
past een gefaseerde aanpak waarbij belanghebbenden betrokken worden.
Voor het herstellen van zoet-zoutovergangen pleit de Raad verder voor
een integrale aanpak zodat aanvullende voorwaarden van belanghebbenden meegenomen kunnen worden.
Tot slot adviseert de Raad reeds uitgevoerde en nu lopende projecten
structureel te monitoren zodat voor toekomstige projecten een zinvolle
kosten-batenanalyse gemaakt kan worden.
Huidige beleid en verantwoordelijkheid van de rijksoverheid
De hoofdlijnen van het rijksbeleid voor de Waddenzee zijn vastgelegd in
de pkb Derde Nota Waddenzee.
Daarin is vastgesteld dat het beleid is gericht op een zo natuurlijk mogelijke ontwikkeling van het ecosysteem. Als natuurlijke processen de
kenmerkende biodiversiteit niet kunnen herstellen op middellange
termijn, is selectief menselijk ingrijpen mogelijk. Dit is dan gericht op het
creëren van de juiste voorwaarden om natuurlijke processen in gang te
zetten die leiden tot die kenmerkende biodiversiteit. Dit geldt onder
andere voor het herstel van zoet-zoutovergangen. De Vogel- en Habitatrichtlijn en Kaderrichtlijn Water vormen de basis voor het vormgeven van
een natuurlijke ontwikkeling van de Waddenzee en daarmee ook voor het
herstel van zoet-zoutovergangen.
In de pkb wordt gesteld dat «de realisering hiervan alleen kan geschieden,
indien de plannen ook en voldoende worden gesteund door de regionale
land- en tuinbouworganisaties». Hiermee is het vorige kabinet tegemoetgekomen aan een motie van de Kamer over dit onderwerp (motie Atsma
en Snijder-Hazelhoff; 26 431, nr. 85). Ik vind het van belang dat naast de
land- en tuinbouw ook bij andere sectoren als de visserij en de recreatie
en bij natuurorganisaties naar draagvlak wordt gezocht.
Draagvlak en samenwerking met regionale partijen en belanghebbenden
zie ik als een voorwaarde voor het succesvol realiseren van zoetzoutprojecten. Open communicatie en een zorgvuldige procesgang
behoren tot noodzakelijke randvoorwaarden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 29 684, nr. 74

2

De Raad merkt op dat het herstel van zoet-zoutovergangen een positieve
bijdrage levert aan de doelstellingen van Natura 2000 en de Kaderrichtlijn
Water. Een van de maatregelen uit het maatregelpakket van Rijkswaterstaat dat ten grondslag ligt aan het KRW-Stroomgebiedbeheerplan is het
verkennen van robuuste natuurlijke zoet-zoutovergangen. Het advies van
de Raad ligt mede ten grondslag aan deze verkenning. Voor een aantal
locaties zijn plannen al verder uitgewerkt in het landelijke Herstel- en
Inrichtingsproject van Rijkswaterstaat. Het uitwerken van deze plannen
geschiedt in lijn met de adviezen van de Raad voor deze locaties. Het
herstel van mogelijkheden voor vismigratie wordt ook hierin meegnomen.
Kansen in specifieke gebieden
Ik onderschrijf het uitgangspunt van de Raad om uit te gaan van een
ecosysteembenadering waarbij verschillende zoet-zoutovergangen op
verschillende plaatsen met verschillende functies hersteld worden. Zo
wordt niet alleen de natuurlijke dynamiek van de Waddenzee zo veel
mogelijk duurzaam hersteld, maar wordt ook de robuustheid van het
gebied versterkt.
Ik zal kort ingaan op de verschillende gebieden waar de Raad mogelijkheden ziet voor het herstellen van zoet-zoutovergangen.

Eems-Dollard
De Eems-Dollard is naast de Westerschelde het enige overgebleven estuariene systeem in Nederland. Belangrijkste knelpunten zijn veranderingen
in hydraulische kenmerken van het mondingsgebied. Dit heeft grote
invloed op de slibhuishouding met consequenties voor licht- en zuurstofhuishouding.
De Eemscommissie heeft een coördinatiegroep Baggerspecie EemsDollard opgericht. Deze werkgroep, waarin met de Duitse overheden
wordt samengewerkt, heeft tot doel een optimale balans te vinden tussen
economische en ecologische aspecten van de baggerwerkzaamheden in
de Eems-Dollard. Rijkswaterstaat heeft voor Nederland hierin het voortouw.
Tevens verkent Rijkswaterstaat met de waterschappen in het Nederlandse
deel van het Eemsstroomgebied de mogelijkheden voor maatregelen.

Lauwersmeer
De regio werkt al enige jaren nauw samen met het Rijk bij het uitwerken
van de watervisie voor het Lauwersmeer. Hierbij wordt gestreefd naar een
optimale afstemming van de wateropgave voor WB21 en de natuuropgave uit Natura 2000. Het Rijk en de regio zijn tot de conclusie gekomen
dat het herstellen van een estuariene inrichting van het gebied met een
«gedempt tij» voor de natuuropgave weliswaar het meest wenselijke is,
maar dat daar geen maatschappelijk draagvlak voor is.
Nu wordt door regio en Rijk gewerkt aan een uitwerkingsvariant waarbij
het vervroegd realiseren van een gemaal bij Lauwersoog centraal staat.
Dit biedt de mogelijkheid voor het versterken van een brakwaterzone in
het Lauwersmeer langs de zeedijk en een meer natuurlijke peilvariatie.
Veiligheid voor het Groningse en Friese achterland is hiermee gewaarborgd en de voorlopige instandhoudingdoelen Natura 2000 kunnen gerealiseerd worden. Dit jaar zal door de regionale besturen (provincies en
waterschappen) over de bouw van een gemaal een besluit worden
genomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 29 684, nr. 74

3

In lijn met de wens van uw Kamer bij de behandeling van de pkb
Waddenzee wordt de agrarische sector nadrukkelijk betrokken bij verdere
onderzoeken en planvorming.

Binnendijkse zone langs de Waddendijk
De Raad adviseert de natuurwaarden in de binnendijkse zone langs de
rand van de Waddenzee te versterken door inrichting en het beheer optimaal af te stemmen op benutting van ter plaatse optredende zoute kwel.
Ik zie dit als een optie die om nader onderzoek vraagt en niet anders dan
in overleg en afstemming met de agrarische sector en natuurorganisaties
uitgewerkt zal worden. Mogelijkheden voor binnendijkse aquacultuur
worden hierbij meegenomen.
Uitvoering hiervan ligt primair bij de waterschappen.

IJsselmeer
In 2006 is geconstateerd dat de Afsluitdijk niet meer voldoet aan de
veiligheidsnorm. Het kabinet heeft in haar Watervisie de Afsluitdijk als
voorbeeldproject aangemerkt om te laten zien dat er veel synergievoordelen te behalen zijn als maatregelen op het gebied van waterveiligheid worden gecombineerd met maatschappelijke vraagstukken.
Natuurontwikkeling is daar een van. Dit jaar worden de plannen voor de
Afsluitdijk uitgewerkt en het realiseren van een estuariene zoetzoutovergang is een van de aspecten die als mogelijkheid mee wordt
genomen.
In zijn reactie op het advies van de Deltacommissie van 12 september
2008 onderschrijft het kabinet de keuze voor het IJsselmeer als zoetwaterreservoir en vergroting van de opslagcapaciteit. Het kabinet geeft
aan te gaan onderzoeken in welke mate peilverhoging in het IJsselmeer
noodzakelijk is, welke consequenties dat heeft en welke aanvullende
maatregelen mogelijk en nodig zijn in de IJsseldelta.
In de verdere planvorming over de Afsluitdijk wordt de kabinetsreactie op
het advies van de Deltacommissie als een van de randvoorwaarden
meegenomen. Binnen deze kaders wordt bezien wat voor het herstel van
een robuuste zoet-zoutovergang tot de mogelijkheden behoort.

Amstelmeer
De Raad adviseert de mogelijkheden van een buitendijkse zoetzoutovergang ter plaatse van het Amstelmeer nader uit te werken, met als
specifiek aandachtspunt de uitbreidingsmogelijkheden voor Zeegras in dit
deel van het Balgzand en in het Amstelmeer. De Raad acht de kans op
herstel van een estuariene gradiënt in het Amstelmeer klein.
De mogelijkheden die de Raad hier schetst, zijn moeilijk te verwezenlijken
door de geringe aanvoer van noodzakelijke hoeveelheden zoet water en
andere randvoorzieningen. De mogelijkheden hiervoor lijken geschikter
op andere locaties langs de Afsluitdijk vanwege een grotere aanvoer van
zoet water uit het IJsselmeer.

Herstel- en inrichtingsproject Rijkswaterstaat
Voor twee locaties waar de Raad over adviseert vindt reeds planvorming
plaats in het kader van het Herstel- en Inrichtingsproject van Rijkswaterstaat. Deze plannen maken onderdeel uit van het maatregelpakket van het
eerste KRW-stroomgebiedbeheerplan De zoet-zoutovergang in de buitendijkse zomerpolders aan de Friese noordkust wordt gerealiseerd door het
Wetterskip Fryslân en It Fryske Gea. Dit wordt gefinancieerd door Rijkswaterstaat, Wetterskip Fryslan en het Waddenfonds.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 29 684, nr. 74

4

Het herstel van meer natuurlijke processen aan de (ver) buiten de primaire
waterkering gelegen oostelijke delen van de Waddeneilanden is opgepakt
door Rijkswaterstaat in samenwerking met Staatsbosbeheer. Hiermee
wordt invulling gegeven aan het advies van de Raad dat door de Raad
nog eens bevestigd wordt in haar advies «Kaderrichtlijn Water» van
26 juni 2008 aan staatssecretaris Huizinga van VenW. Op deze wijze wordt
in grote mate synergie tussen de KRW en Natura 2000 bereikt.

Natuurherstelprogramma
In het kader van het «Convenant transitie mosselsector en natuurherstel
Waddenzee» d.d. 21 oktober 2008 heb ik afgesproken om in nauwe
samenwerking en afstemming met de Waddenvereniging, Natuurmonumenten, Vogelbescherming en Stichting Wad en terreinbeherende instanties in de Waddenzee, een natuurherstelprogramma te ontwikkelen. Het
ambitieniveau zal aansluiting zoeken bij het ontwikkelingsperspectief van
de pkb Waddenzee en realisatie van de Natura 2000-doelen. Herstel van
zoet-zoutovergangen maakt hiervan deel uit.
De minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit,
G. Verburg

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 29 684, nr. 74

5