Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2013–2014

27 406

Nota «De kenniseconomie in zicht»

Nr. 207

BRIEF VAN DE MINISTER EN STAATSSECRETARIS VAN
ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 17 oktober 2013
In deze brief treft u onze reactie aan op twee recente rapporten over
vertrouwen in wetenschap:
– Vertrouwen in wetenschap, van de Koninklijke Nederlandse Akademie
van Wetenschappen (KNAW).
– Hoeveel vertrouwen hebben Nederlanders in wetenschap?, van de
Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) en het
Rathenau Instituut.
Het advies van de KNAW is aangekondigd in de Strategische Agenda
Hoger Onderwijs, Onderzoek en Wetenschap (juli 2011). Aanleiding om de
KNAW om advies te vragen over vertrouwen en integriteit in de wetenschap vormden onder meer de discussies rond de inenting tegen
baarmoederhalskanker en die over klimaatverandering. Het vertrouwen in
wetenschap leek namelijk tanende.
1. Algemene reactie
Uit het KNAW-rapport blijkt dat het vertrouwen in de wetenschap nog
altijd groot is en dat doet ons zeer veel deugd. De KNAW noemt wetenschap een «sterk merk». Dat beeld wordt bevestigd door het gezamenlijke
rapport van de WRR en het Rathenau Instituut.
Hoewel er nog altijd vertrouwen in de wetenschap is, willen wij graag op
de hoogte blijven van de ontwikkelingen. Daarom zullen wij het Rathenau
Instituut vragen een voorstel te ontwikkelen voor periodiek onderzoek
naar het vertrouwen in de wetenschap. Daarmee volgen we het advies
van de KNAW op.
Daarnaast willen we vertrouwen, integriteit en het maatschappelijk
draagvlak voor wetenschap prominenter op de agenda zetten. Wij zijn er
dan ook heel blij mee dat het Rathenau Instituut en de WRR een aantal
debatten voor ons organiseren over die thema’s. Mogelijke onderwerpen

kst-27406-207
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2013

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 27 406, nr. 207

1

zijn de relatie tussen opdrachtgevers en onderzoekers en de rol van
wetenschappers bij advisering. Bij de debatten worden ook studenten en
onderzoekers in opleiding betrokken.
Naast vertrouwen is integere wetenschapsbeoefening een belangrijke
voorwaarde voor maatschappelijk draagvlak voor (investeringen in)
wetenschap. Wij delen de mening van de KNAW dat wetenschappelijke
integriteit primair de verantwoordelijkheid van de instellingen zelf is.
Des te verheugender is het, dat de universiteiten zich met een groot aantal
maatregelen inzetten voor vertrouwen en integriteit. De universiteiten
hebben een groot aantal discussiebijeenkomsten over het thema
georganiseerd. Verder hebben ze hun integriteitsbeleid aangescherpt (TK,
31 288, nr. 327) en is de Nederlandse gedragscode wetenschapsbeoefening geactualiseerd. Ook hebben de universiteiten een uniforme
klachtenregeling ingevoerd evenals een laagdrempelige klachtenregeling
voor integriteitsschendingen.
De Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO), die
onderzoek financiert aan Nederlandse universiteiten en instituten, wil
onderzoekers meer bewust maken van het belang van integriteit.
Daarvoor opent zij in het najaar van 2013 een eigen meldpunt wetenschappelijke integriteit. Bij dit meldpunt kunnen klachten worden
ingediend over lopend onderzoek en onderzoek dat nog in de
aanvraagfase is. Voor een betere naleving van de code integreert NWO de
Nederlandse gedragscode wetenschapsbeoefening in aanvraagformulieren en voortgangsrapportages.
2. Reactie op de aanbevelingen van de KNAW
De aanbevelingen van de KNAW richten zich voor een belangrijk deel op
universiteiten en onderzoeksinstellingen. Als autonome instellingen zullen
zij zelf invulling moeten geven aan de aanbevelingen. Wij zullen hierover
het gesprek aangaan met de instellingen en ze aanspreken op hun
verantwoordelijkheden.
a. De Nederlandse gedragscode wetenschapsbeoefening
De KNAW beveelt de universiteiten aan de Nederlandse gedragscode
wetenschapsbeoefening aan te vullen met de «deugden» eerlijkheid en
verantwoordelijkheid.
Wij zijn blij met de toezegging van de VSNU te onderzoeken hoe de
deugden eerlijkheid en verantwoordelijkheid een plaats kunnen krijgen in
de Nederlandse gedragscode Wetenschapsbeoefening en dat de
universiteiten hebben besloten expliciet in de code op te nemen dat de
instellingen verantwoordelijk zijn voor integriteitsbeleid. De code biedt
naar onze overtuiging een goede basis voor het behoeden en bewaken
van wetenschappelijke integriteit. Ook leent de code zich goed voor
discussie en debat. Wij vinden dat wetenschappers voldoende bekend
moeten zijn met de code en deze moeten toepassen in de dagelijkse
beroepspraktijk.
De gedragscode is breed aanvaard in de academische gemeenschap. Er is
afgesproken dat hoogleraren de gedragscode bij hun aanstelling
onderschrijven. Hiermee is de motie Jasper van Dijk (TK, 33 000 VIII nr.
90), waarin een «verklaring van onafhankelijke wetenschap» wordt
voorgesteld, materieel uitgevoerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 27 406, nr. 207

2

b. De opleiding tot onderzoeker
In de op onderzoek gerichte delen van de opleiding van studenten dient
volgens de KNAW standaard aandacht te zijn voor de normatieve
aspecten van wetenschapsbeoefening.
Wij zijn het eens met de KNAW dat de basis voor integere wetenschapsbeoefening moet worden gelegd in de opleiding van studenten en onderzoekers. In de bachelor- en promotietrajecten moet meer aandacht komen
voor de combinatie van statistiek, methodologie en ethische vorming. Dat
geeft afgestudeerden de kans om zelf bij te dragen aan een zorgvuldige en
integere onderzoekcultuur. Ook bij nascholing van wetenschappelijk
personeel is dat van belang.
c. Peer pressure, peer review en evaluaties
De KNAW adviseert de universiteiten over de gehele lijn van wetenschapsbeoefening een open, lerende cultuur te bevorderen. Ook beveelt
zij aan om ruimte en waardering te creëren voor het goed uitvoeren van
peer review. Verder beveelt de KNAW de instellingen aan om zorgvuldige
en integere wetenschapsbeoefening tot een standaardelement te maken
bij kwaliteitsevaluaties en -beoordelingen, en dat op te nemen in het
Standaard Evaluatie Protocol (SEP).
Wij kunnen ons vinden in dit advies aan de universiteiten. Wij vinden dat
van wetenschappers bij uitstek een kritische houding mag worden
verwacht, ten opzichte van zichzelf en ten opzichte van vakgenoten.
Daarom vinden wij het een goede zaak dat binnen de instellingen
integriteit van wetenschap regelmatig aan de orde wordt gesteld,
bijvoorbeeld in debatten. Dat bevordert dat onderzoekers elkaar
aanspreken op hun gedrag (peer pressure). Er moeten ook laagdrempelige voorzieningen voor klachten zijn. In dit laatste is inmiddels
voorzien.
Wij zijn het met de KNAW eens dat peer review bij uitstek het mechanisme is waardoor de wetenschap zichzelf corrigeert. Voorts zijn wij het
met de KNAW eens dat peer review door tijdsdruk geen «ondergeschoven
kindje» mag worden. Wij zullen de instellingen erop aanspreken dat zij
voldoende ruimte bieden voor een goede peer review.
Wij onderschrijven dat integriteit en zorgvuldigheid integraal onderdeel
zijn van de kwaliteit van wetenschappelijk onderzoek en dat bij kwaliteitsevaluaties deze aspecten moeten worden meegenomen. Met het oog op de
komende herziening van het SEP in 2014 zullen we de instellingen hierop
aanspreken.
d. Evenwichtige financiering
De KNAW vindt dat er een goede balans moet zijn tussen de financiering
van vrij en ongebonden fundamenteel onderzoek enerzijds en vraaggestuurd fundamenteel onderzoek anderzijds. Ook moet er voldoende
ruimte zijn voor replicatieonderzoek.
Wij onderschrijven het belang van een goed evenwicht in de financiering.
Het kabinet investeert extra in fundamenteel onderzoek, zie de brief van
11 februari 2013 (TK, 27 406 nr. 198). Met de extra middelen kan NWO
haar bijdrage aan de topsectoren leveren. Voor de bijdrage van NWO aan
de topsectoren zijn nieuwe spelregels opgesteld (TK, 28 753, nr. 30). In dit
verband kan ook verwezen worden naar de € 167 miljoen die in 2012 via
NWO beschikbaar is gekomen voor het Zwaartekrachtprogramma. In dit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 27 406, nr. 207

3

programma zijn zes voorstellen voor toponderzoeksscholen gehonoreerd
(TK, 31 288, nr. 321).
Ook delen we de opvatting van de KNAW dat de instellingen binnen de
voor hen beschikbare middelen voldoende ruimte moeten bieden voor
replicatieonderzoek. Dat is belangrijk voor de balans tussen de
vernieuwing en het zelfreinigend vermogen van de wetenschap. Replicatieonderzoek is onmisbaar voor het wetenschappelijke proces van
verificatie en falsificatie. Wij zullen dat in het overleg met de wetenschapsorganisaties aan de orde stellen.
e. Neveninkomsten
De KNAW beveelt aan dat de instellingen uniforme en transparante
regelgeving hebben voor de omgang met neveninkomsten.
Alle instellingen hebben al reglementen voor nevenfuncties en voor de
opbrengsten ervan. Daarmee hebben zij deze aanbeveling naar onze
mening al voldoende uitgevoerd.
Met de universiteiten zijn in 2007 afspraken gemaakt over het openbaar
maken van nevenfuncties op de profielpagina’s van hoogleraren. Wij
zullen de instellingen vragen ons te rapporteren over de stand van zaken
in de uitvoering van deze afspraken.
f. Integriteit bij onderzoek voor/ met overheid en bedrijven
De KNAW adviseert dat de overheid regelgeving instelt voor de omgang
met wetenschappelijke adviezen en onderzoek. Ook adviseert zij de
inkoopvoorwaarden voor beleidsgericht onderzoek te controleren op
strijdigheid met de Nederlandse gedragscode wetenschapsbeoefening.
Verder adviseert zij te zorgen voor brede verspreiding van gedragscodes
en good practices bij onderzoek in opdracht van bedrijven, en te bevorderen dat bij publiek-private samenwerking en cofinanciering de
Nederlandse gedragscode wetenschapsbeoefening wordt gehanteerd.
Tenslotte beveelt de KNAW aan een Chief Scientific Adviser aan te stellen.
Wij zijn geen voorstander van regelgeving voor onderzoek in opdracht
van de overheid. Evenmin zijn wij voorstander van het screenen van
inkoopvoorwaarden. Wij zullen wel met onze collega-bewindslieden in
gesprek gaan om te kijken of we goede afspraken kunnen maken over
onafhankelijk opdrachtonderzoek, op basis van de Nederlandse
gedragscode wetenschapsbeoefening.
Het breed verspreiden van gedragscode en good practices voor onderzoek
met bedrijven vinden wij wel nuttig. Wij gaan daarover in gesprek met de
topsectoren.
Verder zijn wij van mening dat de sterkere interactie tussen wetenschap
en samenleving van onderzoekers passende attitudes en vaardigheden
vereist. Daarom moeten zij al in de opleiding leren hoe zij opdrachtonderzoek kunnen uitvoeren zonder dat hun integriteit in gevaar komt. De
kennisinstellingen moeten de onafhankelijkheid van hun medewerkers
kunnen waarborgen.
Op de aanbeveling een Chief Scientific Adviser aan te stellen wordt
ingegaan in de kabinetsreactie op de evaluatie van NWO.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 27 406, nr. 207

4

g. Onderwijs dat interesse in wetenschap bevordert
De KNAW beveelt OCW aan de interactie tussen kennisinstellingen en
scholen voor voortgezet onderwijs te stimuleren. Dat zorgt voor een
levendiger beeld van de wetenschap in het voortgezet onderwijs. Ook
adviseert zij OCW actief beleid te voeren voor meer academisch
geschoolde leraren in het voortgezet onderwijs.
Wij onderschrijven de opvatting van de KNAW dat academisch
geschoolde leraren van belang zijn om scholieren in het voortgezet
onderwijs voor wetenschap te interesseren. Onlangs is de Lerarenagenda
2013 – 2020 aan de Tweede Kamer toegezonden. Hierin is aangekondigd
dat VSNU en Vereniging Hogescholen in hun gezamenlijke agenda
hebben opgenomen dat lerarenopleidingen (hbo en wo) nieuwe masteropleidingen zullen ontwikkelen, in het bijzonder voor leraren in het
primair onderwijs en het mbo. In aansluiting op het Nationaal Onderwijsakkoord zullen wij in sectorale akkoorden met het primair en voortgezet
onderwijs en het mbo afspraken maken om het aantal masteropgeleide
leraren te vergroten. We verwachten dat dit onder meer zal bijdragen aan
het versterken van het onderzoekend leren van leerlingen.
Ook in het Nationaal Techniekpact staan acties om te stimuleren dat meer
academisch geschoolde leraren voor de klas komen, in het bijzonder in de
bètavakken. Dat doen we bijvoorbeeld met het programma Eerst de Klas,
een traineeprogramma waarmee (onder anderen) excellente
bèta-studenten worden geworven voor een baan in het onderwijs.
Behalve voor het formele leren moet er ook aandacht zijn voor vormen
van educatie buiten de school, de zogeheten informele educatie. Het werk
dat De Jonge Akademie op dit gebied verricht, vinden wij bijzonder
inspirerend. Een voorbeeld is het project De Jonge Akademie On Wheels,
waarbij wetenschap met een bus het klaslokaal werd ingebracht.
h. Wetenschapscommunicatie
Communicatie over wetenschap door de instellingen moet dicht bij de
praktijk blijven en resultaten realistisch weergeven, vindt de KNAW. Dat
zorgt voor een goed beeld van de werkwijze van wetenschap, en van haar
mogelijkheden en begrenzingen.
Wij zien wetenschapscommunicatie als verantwoordelijkheid van alle
wetenschappers en hun instellingen. Wij zijn het met de KNAW eens dat
wetenschapscommunicatie dicht bij de praktijk moet blijven en realistisch
moet zijn. Tegelijkertijd vinden we dat wetenschappers best trots mogen
zijn op de door hen bereikte resultaten. Keer op keer blijkt uit internationale vergelijkingen dat de Nederlandse wetenschap er goed voor staat.
In onze communicatie met de media zullen wij die trots steeds blijven
uitdragen.
OCW ondersteunt wetenschapscommunicatie door het verlenen van een
subsidie aan het Nederlands Centrum voor Wetenschaps- en Techniekcommunicatie (NCWT). Deze subsidie is onder andere bedoeld voor
Science Center Nemo en voor de organisatie van het Weekend van de
Wetenschap (jaarlijks terugkerend in de maand oktober).
3. Conclusie
Met de maatregelen die wij zelf nemen en de inspanningen die wij van de
instellingen vragen willen wij actief bijdragen aan vertrouwen en
integriteit van de wetenschap. Dat is belangrijk want wetenschap dringt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 27 406, nr. 207

5

steeds meer door tot in de haarvaten van de samenleving. Beleid wordt
steeds meer evidence based, innovaties komen door wetenschap tot
stand en van wetenschap wordt steeds vaker gevraagd oplossingen aan te
reiken voor de maatschappelijke problemen en uitdagingen waarvoor we
(komen te) staan. Daarom moet wetenschap het «sterke merk» blijven dat
het nu al is.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
M. Bussemaker
De Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
S. Dekker

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 27 406, nr. 207

6