DE KWALITEIT VAN HET NEDERLANDSE
ACCREDITATIESTELSEL HOGER ONDERWIJS

Utrecht, juni 2018

Voorwoord

Microbiologen weten als geen ander aan welke eisen een opleiding microbiologie
moet voldoen, zo opende ook het voorwoord van ons rapport over
opleidingsaccreditaties van november 2017. Zoals je architecten nodig hebt om een
bouwkundestudie adequaat te kunnen beoordelen, en bijvoorbeeld
arbeidsdeskundigen om te bepalen of HRM-studenten straks wel voldoen aan de
standaarden die juist in dát vakgebied gelden. Een solide oordeel door vakgenoten,
uitgesproken na een zowel kritisch als stimulerend toetsingsproces – zulke
peerreview is de basis van het accreditatiestelsel in het Nederlandse hoger
onderwijs.
De Inspectie van het Onderwijs doet periodiek onderzoek naar de werking van dat
accreditatiestelsel. Dit rapport bevat de eindconclusies. In ons tussenbericht van
eind 2017 hebben we de eerste resultaten over de opleidingsaccreditaties
gepubliceerd, het eindrapport voegt de conclusies toe over de toets nieuwe opleiding
en de eerste, voorzichtige conclusies over de instellingstoets kwaliteitszorg.
Onze eindconclusie is helder, namelijk: het accreditatiestelsel functioneert in de kern
adequaat. Binnen de kaders van peerreview wordt de basiskwaliteit van (nieuwe)
opleidingen gewaarborgd, en het stelsel stimuleert (nieuwe) opleidingen en
instellingen om zich verder te verbeteren. De betrouwbaarheid van de oordelen
verdient wel versterking. Die opvatting wordt breed gedeeld; de aanbeveling uit ons
tussenbericht om de oordelen ‘goed’ en ‘excellent’ bij opleidingsaccreditaties te laten
vervallen, is inmiddels door de minister overgenomen en verankerd in de nieuwe
Wet accreditatie op maat.
In dit eindrapport verleggen we onze blik naar de betrouwbaarheid van de
planbeoordeling bij nieuwe opleidingen. Ook daar valt winst te boeken. Het
accreditatiestelsel gaat uit van vertrouwen, maar hoe groot mag dat vertrouwen zijn
bij de beoordeling van de plannen voor een opleiding die nog niet bestaat? Dat is nu
voor zowel de beoordelaars als de opleidingen nog onvoldoende duidelijk. Bij de
instellingstoets kwaliteitszorg, waarvan inmiddels zes instellingen de tweede ronde
hebben doorlopen, tekenen zich alvast enkele verbeteringen af ten opzichte van de
eerste ronde.
Het accreditatiestelsel als geheel functioneert dus adequaat, maar er zijn ook
verbetermogelijkheden. Om het lerend vermogen te versterken en zo de
ontwikkeling aan te jagen, zijn landelijke analyses van álle beoordelingen binnen het
stelsel gewenst. Dat is extra belangrijk nu de minister met het sluiten van de
sectorakkoorden de discussie over de instellingsaccreditatie heropent. Met dit
onderzoek willen we bijdragen aan die verdere ontwikkeling van het
accreditatiestelsel, zodat ook in de toekomst de kwaliteit van ons hoger onderwijs
gewaarborgd blijft. Want daar hebben ze recht op, onze microbiologiestudenten,
onze econometristen-in-opleiding en bijvoorbeeld al die toekomstige
personeelsconsulenten.

drs. Monique Vogelzang
Inspecteur-generaal van het Onderwijs

Inhoud

Samenvatting 6
1
1.1
1.2
1.3
1.4
1.5
1.6
1.7
DEEL I

Inleiding 12
Achtergrond 12
Aanleiding voor het onderzoek 14
Beoordelingen in het accreditatiestelsel 15
Het inspectietoezicht 15
Onderzoeksvraag en doel van het onderzoek 16
Methoden van onderzoek 17
Leeswijzer 19
TOETS NIEUWE OPLEIDING 20

2
2.1
2.2
2.3
2.4

De route naar een nieuwe opleiding 21
Wat is een TNO? 21
Werkwijze bij de TNO 23
De beoordeling: waar kijkt het panel naar? 25
De macrodoelmatigheidstoets 27

3
3.1
3.2
3.3

Betrouwbaarheid en validiteit 29
Moeilijkheden bij de beoordeling van nieuwe opleidingen 29
Het open beoordelingskader 30
Conclusies en aanbevelingen 32

4
4.1
4.2
4.3
4.4

Informatievoorziening en transparantie 34
Het belang van goede informatievoorziening aan instellingen bij een TNO 34
Toegankelijkheid van de informatie 34
Transparantie van de informatie 36
Conclusies en aanbevelingen 37

5
5.1
5.2

Accreditatielasten 39
Ervaren lasten 39
Conclusies en aanbeveling 40

6
6.1
6.2
6.3

Onafhankelijkheid en deskundigheid 41
Onafhankelijkheid 41
Deskundigheid 41
Conclusies en aanbevelingen 42

7
7.1
7.2

Stimulerende werking 43
Ervaren stimulerende werking 43
Conclusies en aanbevelingen 43

8
8.1
8.2

Zorgvuldigheid 45
Zorgvuldigheid bij de TNO 45
Conclusies en aanbeveling 45

9
9.1
9.2

Kwaliteitsborging 46
Kwaliteitsborging bij de TNO 46
De complexe verantwoordelijkheidsverdeling binnen het accreditatiestelsel
47

9.3

Conclusies en aanbevelingen 47

10
10.1
10.2
10.3
10.4
10.5

Wettelijke vereisten en dekking 49
Onderscheid deeltijd/voltijd 49
Beoordeling gerealiseerd niveau na drie jaar nieuwe opleiding (zonder ITK)
50
Verbod nieuwe aanvraag 51
Dekking: de verplichting administratieve gegevens in te brengen 51
Conclusies en aanbevelingen 52

11
11.1
11.2

Conclusies en aanbevelingen TNO 53
Conclusies 53
Overkoepelende aanbevelingen 54

DEEL II

INSTELLINGSTOETS KWALITEITSZORG 57

12
12.1
12.2
12.3
12.4
12.5

De instellingstoets kwaliteitszorg 58
Wat is de instellingstoets kwaliteitszorg? 58
Werkwijze bij de ITK 60
De voorbereiding door de instelling 64
Evaluatie eerste ronde ITK 66
Verbeteringen ten opzichte van de eerste ronde 66

13
13.1
13.2

Validiteit en betrouwbaarheid 69
Valide en betrouwbaar oordelen over kwaliteitszorg 69
Conclusies en aanbevelingen 71

14
14.1
14.2
14.3

Onafhankelijkheid en deskundigheid 72
Onafhankelijkheid 72
Deskundigheid 72
Conclusies 73

15
15.1
15.2

Informatievoorziening 74
Informatie over de ITK 74
Conclusies en aanbevelingen 74

16
16.1
16.2
16.3

Stimulerende werking 76
De stimulerende werking van de ITK 76
Stimulerende effecten 76
Conclusies en aanbeveling 77

17
17.1
17.2
17.3

Accreditatielasten 78
Ervaren lasten 78
Lastenreductie bij de ITK 78
Conclusies en aanbevelingen 79

18
18.1
18.2

Conclusies en aanbevelingen ITK 81
Conclusies en aanbevelingen 81
Overkoepelende aanbevelingen 82

DEEL III
19
19.1

OPLEIDINGSACCREDITATIES 84

De opleidingsaccreditatie in het hoger onderwijs: een samenvatting
85
De opleidingsaccreditatie 85

19.2
19.3

Conclusies 85
Aanbevelingen 87

DEEL IV
20
20.1
20.2
20.3
20.4

CONCLUSIES EN BESCHOUWING 89

Conclusies en slotbeschouwing 90
Conclusie: algemeen beeld 90
De kern per type beoordeling 92
Beschouwing: verdere ontwikkelingen en overwegingen over de
instellingsaccreditatie 96
Tot slot 97

Literatuur 98
Bijlagen 99

Samenvatting

De Inspectie van het Onderwijs onderzoekt periodiek, conform haar wettelijke
opdracht in de Wet op het onderwijstoezicht (WOT), het functioneren van het
Nederlandse accreditatiestelsel. Dit eindrapport bevat de resultaten van de evaluatie
die we in 2017 en het voorjaar van 2018 hebben uitgevoerd. We kijken hierin
specifiek naar de kwaliteit van de toets nieuwe opleiding (TNO) en de
instellingstoets kwaliteitszorg (ITK). De resultaten van ons onderzoek naar de
beperkte opleidingsbeoordeling (BOB) en de uitgebreide opleidingsbeoordeling
(UOB) hebben we eind 2017 besproken in een tussenbericht (Inspectie van het
Onderwijs, 2017) en komen in dit eindrapport samengevat aan bod.
Onze onderzoeksvraag luidt: voldoet de kwaliteit van het Nederlandse
accreditatiestelsel? Daarbij hebben we een kwaliteitsbegrip gehanteerd zoals
beschreven in de elf standaarden van het toezichtkader van de inspectie (Inspectie
van het Onderwijs, 2014). We beantwoorden de onderzoeksvraag door te kijken
naar de beoordelingen van bestaande en nieuwe opleidingen en de instellingstoets
kwaliteitszorg. Doel van het onderzoek is bij te dragen aan de verdere ontwikkeling
van het accreditatiestelsel, door zowel de sterke kanten als de verbeterpunten te
benoemen.
Onderzoeksmethoden
We hebben gebruikgemaakt van meerdere onderzoeksmethoden: een
documentanalyse, een vragenlijst onder nieuwe en bestaande opleidingen,
gesprekken met deskundigen en met instellingen, aanwezigheid bij de review van de
Nederlands-Vlaamse Accreditatieorganisatie (NVAO) door de European Association
for Quality Assurance in Higher Education (ENQA), een diepteonderzoek bestaande
uit negen casestudies (vijf bestaande opleidingen, drie nieuwe opleidingen en een
instelling) en diverse rondetafelbijeenkomsten. Een klankbordgroep heeft ons
geadviseerd.
Het Nederlandse accreditatiestelsel
Accreditatie is een keurmerk van de overheid waarmee een instelling of opleiding
laat zien dat de kwaliteit van het onderwijs positief is beoordeeld door de NVAO. Het
accreditatiestelsel gaat uit van peerreview: beoordeling door onafhankelijke
deskundige vakgenoten, die gebruikmaken van een beoordelingskader. Dit is de
gangbare benadering voor kwaliteitsbeoordeling en -verbetering van het hoger
onderwijs in Europa. Deze benadering kent een groot draagvlak. Binnen het
accreditatiestelsel bestaan verschillende typen beoordelingen. In dit onderzoek
keken wij naar de beperkte en uitgebreide toetsen nieuwe opleidingen, de
instellingstoets kwaliteitszorg en de beperkte en uitgebreide
opleidingsbeoordelingen.
Toets nieuwe opleiding
De toets nieuwe opleiding is een uitgebreide of beperkte beoordeling van bachelors,
masters en Associate degrees (Ad’s), deeltijd, voltijd en/of duaal, bij een aanvraag
voor een nieuwe opleiding. De centrale vraag die de NVAO beantwoordt bij de TNO
is of de eerste groep studenten aan deze opleiding te maken zal krijgen met een
opleiding die voldoet aan de basiskwaliteit. Omdat de opleiding meestal nog niet is

gestart, gaat het hier vaak om een planbeoordeling. Bij een TNO levert de NVAO zelf
de secretaris en procescoördinator en stelt ze zelf het visitatiepanel samen.
Instellingstoets kwaliteitszorg
De instellingstoets kwaliteitszorg is een beoordeling van de kwaliteitszorg op
instellingsniveau, eens in de zes jaar op vrijwillige basis. De ITK beoordeelt het
algemene kwaliteitszorgsysteem van de instelling en onderzoekt of de kwaliteitszorg
op opleidingsniveau in grote lijnen effectief is. Een ITK is geen garantie voor de
kwaliteit van een opleiding, en beoogt de opleidingskwaliteit ook niet te meten –
daar zijn de opleidingsaccreditaties voor bedoeld. Instellingen met ITK vallen onder
het regime van de beperkte beoordelingen TNO en BOB.
Beperkte en Uitgebreide opleidingsbeoordelingen
De beperkte en uitgebreide opleidingsbeoordelingen BOB en UOB zijn bedoeld om te
beoordelen of een opleiding van voldoende kwaliteit is, en om te stimuleren dat de
opleiding zich verder ontwikkelt boven basiskwaliteit. Elke opleiding krijgt eens in de
zes jaar bezoek van een visitatiepanel. Het panel wordt altijd vooraf door de NVAO
gekeurd. De instellingen kunnen zich bij de organisatie van de visitatie laten
begeleiden door een van de evaluatiebureaus. Bijna iedere instelling kiest hiervoor.
In dat geval ondersteunt een secretaris van het evaluatiebureau het panel.
Conclusies
Op grond van dit onderzoek kunnen we stellen dat het accreditatiestelsel in grote
lijnen adequaat functioneert en zijn belangrijkste maatschappelijke taak vervult.
Binnen de mogelijkheden die peerreview daartoe biedt, zijn de panels in staat te
beoordelen of de opleidingen voldoen aan de basiskwaliteit. Opleidingen en
instellingen herkennen zich in de rapportages. Zij voelen zich gestimuleerd om de
kwaliteit van hun onderwijs, hun kwaliteitszorg en de kwaliteitscultuur verder te
ontwikkelen. De besluiten van de NVAO zijn beschikbaar op de website en voldoen
aan de informatiebehoefte van studenten.
Tegelijkertijd zien wij nog ruimte voor verbetering. Een aantal kwesties vragen bij
alle type beoordelingen aandacht en/of professionalisering:

Peerreview
Peerreview, het uitgangspunt van het accreditatiestelsel, wordt door alle
betrokkenen zeer gewaardeerd. De gesprekken met het panel zijn stimulerend.
De communicatieve vaardigheden van het panel zijn hierbij cruciaal; de
vaardigheden om het open gesprek aan te gaan, zich te verplaatsen in de
instelling en los te komen van eigen voorkeuren verdienen constante aandacht
en professionalisering.

Betrouwbaarheid en validiteit
Binnen peerreview is het een permanente zoektocht naar de juiste balans tussen
openheid en regulering. Het open gesprek aan de hand van een open kader is
van belang voor de validiteit en betrouwbaarheid van oordelen. Deze openheid
wordt bevorderd als instellingen voldoende vertrouwen in zichzelf en in het
panel en de NVAO hebben, en ruimte krijgen voor eigen inbreng. Tegelijkertijd
zijn een zekere regulering en professionalisering noodzakelijk om te zorgen dat
panels hun ruimte op een vergelijkbare wijze hanteren en daarmee betrouwbaar
oordelen. Over het algemeen worden binnen het accreditatiestelsel valide en
betrouwbare besluiten genomen als het gaat om basiskwaliteit. Peerreview,
zoals nu in Nederland vormgegeven – aansluitend bij de gangbare benadering

voor kwaliteitsbeoordeling en -verbetering van het hoger onderwijs in Europa –
maakt het onmogelijk om op een betrouwbare manier gedifferentieerd te
oordelen. Daarom adviseren we de gedifferentieerde oordelen bij de
opleidingsbeoordelingen te laten vallen. Bij de TNO adviseren we het
beoordelingskader te verhelderen en meer te investeren in professionalisering
van panels en procescoördinatoren.

Het beoordelingskader
Bij alle typen beoordelingen bleek dat de beoordelingskaders veel ruimte laten
voor interpretatie. Enerzijds ervaren instellingen en opleidingen dat als positief:
maatwerk is mogelijk, waarbij panels kunnen aansluiten bij de eigen visie en
prioriteiten van de instelling. Anderzijds leidt het tot onzekerheid, tot een risico
op onbetrouwbare oordelen als panels voor verschillende interpretaties kiezen.
Een goede communicatie over de ruimte binnen het kader is essentieel, en de
professionalisering van panels en procescoördinatoren eveneens. Ook hier gaat
het weer om de balans tussen voldoende duidelijkheid en voldoende openheid
om maatwerk voor de instelling of opleiding te kunnen bieden.

Hoge lasten
Opleidingen en instellingen ervaren de lasten van beoordelingen veelal als
behoorlijk hoog. Desondanks wegen de baten in de meeste gevallen op tegen de
lasten, al scheelt het bij de opleidingsbeoordelingen niet veel. Soms geven
instellingen aan lasten niet zozeer als issue te ervaren; het hoort gewoon bij hun
kwaliteitszorg. Er zijn diverse mogelijkheden om binnen het huidige stelsel de
lasten te verminderen, zoals kennisdeling tussen opleidingen en instellingen,
meer maatwerk, een betere informatievoorziening en het beter benutten van de
interne ondersteuning binnen de instelling.

Kennisdeling
Het is aan de instellingen om de beoordelingen goed in te passen in de reguliere
kwaliteitszorg. De onderlinge kennisdeling kan daarbij helpen. Zowel de NVAO
als de koepels spelen daarin een belangrijke faciliterende rol. De NVAO
organiseert informatieve bijeenkomsten maar maakt vooralsnog nauwelijks
analyses die individuele beoordelingen overstijgen, waardoor het lerend
vermogen van de instellingen weinig wordt gevoed. Dergelijke analyses en
evaluaties kunnen ook bijdragen aan de kwaliteitsborging van het stelsel als
geheel.

Wetgeving
Tot slot wijzen we op een aantal onduidelijkheden en lastig uitvoerbare
elementen in de wetgeving. Zo agenderen we bijvoorbeeld de huidige diffuse
sturing van de wetgever op het onderscheid tussen voltijd en deeltijd, in een
tijdsgewricht waarin flexibilisering steeds belangrijker wordt. Ook vragen we
aandacht voor de dekking van het accreditatiestelsel; deze is soms onvoldoende
door een combinatie van onduidelijkheden in de informatie die instellingen
dienen te verstrekken en het beperkte sanctie-instrumentarium dat voor
correcties beschikbaar is. We vragen OCW om een heroverweging van de
betreffende wetsartikelen.
Ook per type beoordeling zijn enkele zaken opgevallen.
TNO
In grote lijnen werkt de TNO naar behoren. De NVAO, die de regie heeft over de
visitaties door peers, functioneert als poortwachter. Zij vult deze functie in door te
toetsen of de (voorziene) nieuwe opleiding van zodanige kwaliteit is dat verwacht
mag worden dat zij voldoet aan de basiskwaliteit, ook voor de eerste lichting

studenten. Voor bekostigde instellingen en bestaande rechtspersonen hoger
onderwijs gaat het panel bij die toetsing uit van vertrouwen: de opleiding kan groen
licht krijgen op grond van de plannen, voordat deze in de praktijk kunnen worden
getoetst.
De TNO wordt uitgevoerd met een open kader dat veel interpretatieruimte biedt,
een interpretatieruimte die met wisselende mate van vertrouwen in de instelling
wordt ingevuld. Sommige panels kiezen voor een benadering waarbij de plannen al
grondig uitgewerkt moeten zijn, andere gaan ervan uit dat de opleiding wel in staat
zal zijn om bepaalde gebreken in de plannen te verhelpen als het onderwijs al is
gestart. Deze verschillen in de mate van vertrouwen waarmee panels een nieuwe
opleiding beoordelen, leiden tot risico’s voor de betrouwbaarheid van de oordelen en
tot onzekerheid voor de instellingen.
De belangrijkste verbetermogelijkheden betreffen dan ook in de eerste plaats de
verduidelijking van het open kader – en de manier waarop dat gehanteerd dient te
worden – en de professionalisering van panels en procescoördinator. Beide zijn
nodig om de betrouwbaarheid van de oordelen te versterken. Daarnaast kunnen
sommige instellingen beter dan nu het geval is hun interne expertise rond
kwaliteitszorg en accreditatie benutten bij het opstellen van een informatiedossier
voor de TNO.
ITK
De ervaringen met de eerste zes ITK’s in de tweede ronde zijn positief. De ITK wordt
als zeer stimulerend ervaren, ook voor de kwaliteitscultuur. De tweede ronde lijkt
een stap vooruit ten opzichte van de eerste ronde, is onze voorzichtige conclusie. In
het bijzonder de open houding en de deskundigheid van de panelleden worden
gewaardeerd. De lasten zijn hoog maar volgens de instellingen acceptabel:
instellingen hebben veel over voor een goede kwaliteitszorg, en zij staan positief ten
opzichte van een verdere ontwikkeling van het accreditatiestelsel richting een vorm
van instellingsaccreditatie. De belangrijkste aandachtspunten betreffen de
inspanning van alle betrokkenen om de openheid tijdens de gesprekken te
stimuleren, en de kennisdeling tussen instellingen.
BOB/UOB
We kunnen erop vertrouwen dat het accreditatiestelsel de basiskwaliteit van
opleidingen voldoende borgt, uitgaand van de mogelijkheden die een systeem met
peerreview daartoe biedt. Ook stimuleert het de opleidingen tot verbetering. Ter
verbetering van de betrouwbaarheid van de beoordelingen stellen we voor de
gedifferentieerde oordelen goed en excellent af te schaffen, basisspelregels te
introduceren voor de werkwijze (inclusief normering) van de visitatiepanels en
medewerkers van evaluatiebureaus geen deel meer te laten uitmaken van de
panels.
Ook hier, net als bij de beoordelingskaders, speelt weer de zoektocht naar de juiste
verhouding tussen openheid en regulering. Een evenwicht dat recht doet aan de
functies verbeteren en verantwoorden, aan validiteit en betrouwbaarheid van
oordelen.
Belangrijkste aandachtspunten en aanbevelingen opleidingsbeoordelingen
In tabel Sa hebben we voor de opleidingsbeoordelingen BOB/UOB en TNO de
belangrijkste aandachtspunten en aanbevelingen opgenomen, geordend naar de

standaarden van het toezichtkader. De ITK laten we hier buiten beschouwing, omdat
we daarover alleen voorzichtige conclusies trekken die zijn gebaseerd op de
ervaringen met de eerste zes ITK’s in de tweede ronde.
Tabel Sa Belangrijkste aandachtspunten opleidingsbeoordelingen BOB/UOB en TNO per
standaard
Standaard
BOB en UOB
TNO
1
Informatievoorziening
Bied opleidingen duidelijke
De informatievoorziening
informatie over de werking van
verdient verbetering.
het accreditatiestelsel en de
Opleidingen missen soms
openheid in het kader. Overweeg
informatie over de inhoud van
een brochure met een helder,
het informatiedossier, het
beknopt overzicht van
tijdpad en de taakverdeling
verantwoordelijkheden en
tussen CDHO en NVAO.
processen, inhoudelijke
informatie.
Instellingen zelf zouden de
bestaande interne en externe
Inzage in handreikingen en
informatie beter kunnen
operationalisaties van de
benutten.
evaluatiebureaus is gewenst.
2
Onafhankelijkheid
Versterk de onafhankelijkheid
In orde.
door medewerkers van
evaluatiebureaus geen lid meer
te laten zijn van het panel.
Secretarissen dienen inzicht te
geven in advieswerk van het
evaluatiebureau aan NVAO.
3

Deskundigheid panel

De deskundigheid is in het
algemeen op orde, de
deskundigheid t.a.v. specifieke
onderwijsbenaderingen vraagt
blijvend de aandacht. Investeer
in professionalisering van
secretarissen en panels.

De deskundigheid van
panelleden is over het
algemeen gewaarborgd, soms
klinkt kritiek over
vooringenomenheid. Er is
aandacht nodig voor de
expertise en/of openheid van
panels t.a.v. nieuwe
vakgebieden.

4

Betrouwbaarheid en
validiteit

Vergroot de betrouwbaarheid van
de oordelen over basiskwaliteit
door basisspelregels voor panels
vast te leggen in het
beoordelingskader.

Het open kader in combinatie
met peerreview leidt tot een
zekere onbetrouwbaarheid
van oordelen. Het is gewenst
dat de NVAO investeert in
explicitering van de gewenste
mate van vertrouwen, en in
intensivering van de
professionalisering van panels
en procescoördinatoren.

De oordelen ‘goed’ en ‘excellent’
zijn onbetrouwbaar en moeten
worden afgeschaft.

5

Zorgvuldigheid

6

Kwaliteitsborging

Over het algemeen lijken de
processen zorgvuldig te
worden gevolgd. Winst is nog
te behalen als het gaat om de
openheid van het panel.
De kwaliteitsborging van het
accreditatiestelsel is beperkt, en

Idem.

daarmee het lerend vermogen
van alle actoren. De NVAO zou
meer systematische analyses van
beoordelingen kunnen maken en
ervaringen delen. Het is
wenselijk dat de NVAO expliciet
de taak krijgt om dit te doen.
Ook is regelmatig overleg tussen
de belangrijkste actoren over
lopende ontwikkelingen in het
stelsel gewenst.
7

8

Stimulerende werking

Transparantie

Accreditaties worden als
stimulerend ervaren door de
openheid van het kader en de
gesprekken met het panel.

Opleidingen vinden de TNO’s
stimulerend zolang panelleden
in de ervaring van opleidingen
geen stokpaardjes berijden.

Benut de potentie van
clustergewijze visitatie beter door
kennisdeling tussen instellingen.

Nazorg bij negatieve
visitatierapporten is wenselijk.
Zelfvertrouwen bij de
opleiding is van groot belang.

Rapporten en besluiten zijn goed
leesbaar.

De informatie op de website
van de NVAO voor studenten
en het bredere publiek kan
toegankelijker. Verbetering
van de website is nodig.

Studenten hechten meer aan
NSE en profiel van de opleiding
dan aan gedetailleerde
accreditatiebesluiten.

9

Accreditatielasten

Maak een heldere brochure.

De vindbaarheid op de website
van de NVAO kan beter.

Instellingen zijn niet altijd
helder in hun communicatie
naar studenten over de status
van een voorgenomen
opleiding.

De lasten zijn hoog en wegen net
op tegen de baten.

Lasten zijn behoorlijk hoog,
maar worden veelal wel als
acceptabel ervaren.

Richt in het waar nodig kleinere
clusters in.
Er is meer maatwerk bij
opleidingsbeoordelingen
mogelijk.
De lasten worden lager naarmate
de interne kwaliteitszorg meer
als continu proces in ingericht.

De lasten kunnen worden
beperkt als instellingen beter
geïnformeerd worden en hun
interne kwaliteitszorgafdeling
voldoende betrekken bij de
ontwikkeling van een nieuwe
opleiding.

Bron: Inspectie van het Onderwijs, 2018

Tot slot
Op grond van dit onderzoek kunnen we stellen dat het accreditatiestelsel in grote
lijnen adequaat functioneert en zijn belangrijkste maatschappelijke taak vervult. Wij
zien wel mogelijkheden tot verdere verbetering. In dit rapport hebben we een aantal
aanbevelingen opgenomen. Wij danken alle betrokkenen die zich tijdens dit
onderzoek bereid toonden om hierover mee te denken.

1

Inleiding

Sinds 2002 kent het Nederlandse hoger onderwijs het accreditatiestelsel. Dit stelsel
is ingericht om de kwaliteit van alle opleidingen in het hoger beroepsonderwijs (hbo)
en het wetenschappelijk onderwijs (wo) te borgen, zowel in het bekostigd als in het
niet-bekostigd onderwijs. De Inspectie van het Onderwijs (hierna: inspectie) heeft
de wettelijke taak om periodiek onderzoek te doen naar de kwaliteit van het
accreditatiestelsel. Doel is om de kwaliteit niet alleen te beoordelen, maar ook te
bevorderen. Vanuit die taak hebben we in 2017 en de eerste helft van 2018 het
functioneren van het stelsel onderzocht.
Het eerste deel van onze onderzoeksresultaten, een tussenbericht, hebben we in
november 2017 gepubliceerd (Inspectie van het Onderwijs, 2017). In het
tussenbericht stonden de beperkte en de uitgebreide opleidingsbeoordelingen (BOB
en UOB) centraal. Dit is de eindrapportage. Het accent ligt hierin op de toets nieuwe
opleiding (TNO) en de instellingstoets kwaliteitszorg (ITK). We hebben TNO’s
onderzocht die zijn uitgevoerd vanaf 2015. Bij de ITK hebben we ons gericht op de
eerste ervaringen met de tweede ronde van de ITK. De eerste ronde ITK is in de
vorige evaluatie van het accreditatiestelsel (Inspectie van het Onderwijs, 2013)
uitgebreid aan de orde geweest.
Voor een volledig overzicht hebben we in dit eindrapport ook een redactioneel licht
herziene samenvatting opgenomen van de (ongewijzigde) onderzoeksresultaten uit
het tussenbericht. Vanwege de gemeenschappelijke achtergrond overlappen de
inleidingen van het tussenbericht en deze eindrapportage deels.
1.1

Achtergrond
Accreditatie is een keurmerk van de overheid waarmee een instelling of opleiding
laat zien dat de kwaliteit van het onderwijs positief is beoordeeld door de
Nederlands-Vlaamse Accreditatieorganisatie (NVAO). De NVAO baseert haar oordeel
op een adviesrapport van een commissie van deskundigen (visitatiepanel).
Voorafgaand toetst zij de onafhankelijkheid en deskundigheid van dit visitatiepanel.
Het panel voert op basis van peerreview een beoordeling uit aan de hand van
standaarden uit een accreditatiekader dat de NVAO heeft opgesteld.
Ontwikkeling van het stelsel
Het Nederlandse accreditatiestelsel wordt voortdurend verder ontwikkeld om de
kwaliteit te versterken. De meest recente verandering betreft de Wet accreditatie op
maat (WAM), die de Eerste Kamer op 12 juni 2018 heeft aangenomen. Het
accreditatiestelsel is terug te voeren op de invoering van het visitatiestelsel in 1985.
Enkele belangrijke momenten in de ontwikkeling van het accreditatiestelsel zijn:




1985: invoering visitatiestelsel
De koepels laten de opleidingen eens per zes jaar beoordelen door peers,
zonder eindoordeel.
1999: Bologna-verklaring
31 Europese landen spreken af nationale kwaliteitssystemen voor hoger
onderwijs in te voeren. Er komen richtlijnen en een register voor de
nationale kwaliteitsorganen.
Pagina 12 van 101

















2000: publicatie nota Keur aan kwaliteit met eerste voorstellen voor een
accreditatiestelsel in het hoger onderwijs
2002: invoering accreditatiestelsel
Nieuw zijn eindoordelen na verplichte opleidingsvisitaties en
daaropvolgende accreditaties (keurmerk) met daaraan verbonden
rechten. Ook wordt de Nederlandse Accreditatieorganisatie (NAO)
opgericht, in 2005 – na sluiting van een verdrag met de Vlaamse
Gemeenschap van België – omgevormd tot de Nederlands Vlaamse
Accreditatie Organisatie (NVAO). De coördinerende rol van de
koepelorganisaties (VSNU en HBO-raad, de huidige Vereniging
Hogescholen) bij visitaties wordt verlaten en instellingen kunnen vrij
kiezen welke instantie zij de regisserende rol bij de visitatie toekennen.
Deze instanties worden in de WHW ‘visiterende en beoordelende
instanties’ (vbi’s) genoemd en komen op een door de NVAO beheerde
‘vbi-lijst’. De NVAO stelt via een vbi-protocol eisen aan de vbi’s.
2005-2008: evaluatieonderzoeken naar het accreditatiestelsel door de
inspectie (2005 en 2007), de European Association for Quality Assurance in
Higher Education (ENQA) (2007), het Vlaams Rekenhof en de Nederlandse
Rekenkamer (2008)
2008: verschijnen nota Focus op kwaliteit met daarin contouren voor een
tweede ronde van het accreditatiestelsel
2011: invoering vernieuwd accreditatiestelsel
Het nieuwe accreditatiestelsel wordt met de Wet aanpassing
accreditatiestelsel vastgelegd in de Wet op het hoger onderwijs en
wetenschappelijk onderzoek (WHW). Nieuwe elementen van het stelsel
zijn:
een beoordeling op instellingsniveau met de instellingstoets
kwaliteitszorg (ITK), en introductie van het (bijbehorende)
onderscheid tussen een uitgebreid en beperkt beoordelingsregime;
de invoering van gedifferentieerde eindoordelen. Visitatiepanels
kunnen naast de oordelen ‘onvoldoende’ en ‘voldoende’ nu ook de
oordelen ‘goed’ en ‘excellent’ toekennen op opleidingsniveau;
de mogelijkheid van een herstelperiode voor opleidingen (via de Wet
versterking besturing);
Daarnaast verdwijnen de vbi’s – die nu evaluatiebureaus worden
genoemd – uit de wet. Er wordt bewust niet gekozen voor regulering,
zodat instellingen niet langer verplicht zijn om een evaluatiebureau in te
schakelen. De focus verschuift van de vbi’s naar de panels.
2013: evaluatie van het accreditatiestelsel door verschillende organisaties,
waaronder de Algemene Rekenkamer, ENQA, de NVAO, de
Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) en de inspectie
2014: inwerkingtreding Wet versterking kwaliteitswaarborgen hoger
onderwijs
De visitatiegroepen worden geïntroduceerd, waarmee een
groepsgewijze visitatie (beter bekend als de clustervisitatie) ook in het
hbo wordt ingevoerd.
2014: nieuw NVAO-beoordelingskader
In dit kader zijn in lijn met Wet versterking kwaliteitswaarborgen een
aantal standaarden herzien. Belangrijke wijziging is het feit dat toetsing
wordt opgenomen als aparte standaard.
2016: nieuw NVAO-beoordelingskader

Pagina 13 van 101





Hierin zijn, vooruitlopend op het aangekondigde wetsvoorstel WAM, al
enige gewenste verbeteringen van het accreditatiekader doorgevoerd.
Zo introduceert het kader een ontwikkelgesprek met het panel, krijgt de
zelfevaluatie een vrije vorm en krijgt de instelling een belangrijker rol
bij het bepalen van het programma van de visitatiedag(en). Het
beoordelingskader 2016 geldt sinds 1 januari 2017 en kent een
overgangsregeling.
2017: review van de NVAO door ENQA, tussenbericht inspectie over de
opleidingsaccreditaties en brief van de minister van OCW met een reactie op
beide publicaties.
Het ENQA-panel concludeert op basis van een eigen beoordelingskader
dat de NVAO voldoet aan de European Standards and Guidelines (ESG).
Juni 2018: aanvaarding van de Wet accreditatie op maat door de Eerste
Kamer
De WAM heeft als doel om het accreditatiestelsel meer vorm te geven
op basis van vertrouwen en eigenaarschap voor de
onderwijsgemeenschap, en om te zorgen dat betrokkenen het als
minder belastend ervaren.

De WAM en de algemene maatregel van bestuur (AMvB, voorjaar 2018) vormen de
politieke bestuurlijke context waarbinnen de inspectie dit onderzoek heeft
uitgevoerd. De AMvB regelt dat najaar 2018 een pilot van start gaat met
instellingsaccreditatie gecombineerd met een lichtere opleidingstoets (zie ook
hoofdstuk 12).
1.2

Aanleiding voor het onderzoek
Volgens de Wet op het onderwijstoezicht (WOT) houdt de inspectie toezicht op het
Nederlandse accreditatiestelsel.1 We kijken daarbij specifiek naar de kwaliteit van
het functioneren van het accreditatiestelsel in Nederland.2 Om die kwaliteit te
beoordelen en bevorderen evalueren we het stelsel periodiek. In 2013 hebben we
ons onderzoeksrapport over de vorige evaluatie gepubliceerd (Inspectie van het
Onderwijs, 2013).
Dit rapport is het eindrapport van het onderzoek uit 2017/2018. We hebben ervoor
gekozen in een eerder stadium een tussenbericht uit te brengen (Inspectie van het
Onderwijs, 2017) om de minister van OCW in de gelegenheid te stellen de
ervaringen met het accreditatiestelsel te betrekken bij de gesprekken met de
Tweede Kamer over het WAM. Dit heeft de minister gedaan in haar brief van 22
december 2017 (OCW, 2017). Verschillende aanbevelingen uit het tussenbericht –
zoals de afschaffing van de gedifferentieerde oordelen en de versterking van de
onafhankelijkheid van de visitatiepanels – zijn overgenomen. Deze aanpassingen
krijgen een plaats in de WAM en het beoordelingskader van de NVAO.

De inspectie houdt toezicht op het accreditatiestelsel volgens art. 3.2, lid c van de WOT: ‘De
inspectie heeft mede als taak ‘het onderzoeken en bevorderen van de kwaliteit van het stelsel
van hoger onderwijs, met inbegrip van het stelsel van accreditatie, bedoeld in artikel 1.1,
onderdelen s en t, van de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek.’ Het
accreditatiestelsel zelf is geregeld in hoofdstuk 5a van de WHW en verder door de NVAO
uitgewerkt in beoordelingskaders en onderliggende instrumenten.
2
Waar we in het vervolg spreken over het accreditatiestelsel, bedoelen we het Nederlandse
accreditatiestelsel en niet het Vlaamse.
1

Pagina 14 van 101

1.3

Beoordelingen in het accreditatiestelsel
In het accreditatiestelsel zoals dat sinds 2011 is ingericht, vinden de volgende
beoordelingen plaats:
1. Toets nieuwe opleiding (TNO): uitgebreide of beperkte beoordeling bij een
aanvraag voor een nieuwe opleiding;
2. Accreditatie bestaande opleidingen: eveneens uitgebreide (UOB) of beperkte
(BOB) beoordeling, eens in de zes jaar;
3. Instellingstoets kwaliteitszorg (ITK): beoordeling van de kwaliteitszorg op
instellingsniveau, eens in de zes jaar op vrijwillige basis. Instellingen die een
ITK hebben verkregen, vallen onder het regime van de beperkte
beoordelingen TNO en BOB;
4. Beoordeling van een bijzonder (kwaliteits)kenmerk op opleidingsniveau: op
aanvraag van de instelling;
5. Toets nieuwe opleiding van instellingen die een aanvraag rechtspersoon
hoger onderwijs hebben ingediend; een uitgebreide en verzwaarde toets
nieuwe opleiding van bachelors, masters; voltijd, deeltijd en/of duaal.
In ons tussenbericht (Inspectie van het Onderwijs, 2017) zijn we ingegaan op de
opleidingsbeoordelingen BOB en UOB. In dit eindrapport richten we ons in de eerste
plaats op de TNO3 en de ITK; van de resultaten uit het tussenbericht is een
samenvatting opgenomen. De beoordeling van een bijzonder kenmerk en de
aanvragen van organisaties die een rechtspersoon willen worden, laten we bij dit
onderzoek buiten beschouwing.
Bij het onderzoek naar de ITK is een nuancering vooraf op zijn plaats. Slechts zes
instellingen – vier universiteiten en twee hogescholen – hebben de tweede ronde
van de ITK doorlopen. Alle zes hebben ze de ITK behaald. Het is dus slechts beperkt
mogelijk om conclusies te trekken uit onze bevindingen; we presenteren hier de
eerste indrukken (zie hoofdstuk 12).

1.4

Het inspectietoezicht
Het toezicht door de inspectie is puur gericht op het functioneren van het
accreditatiestelsel.4 Daarbij nemen we het toezichtkader uit 2014 als uitgangspunt
(Inspectie van het Onderwijs, 2014). In dit toezichtkader onderscheiden we elf
standaarden:
1: Informatievoorziening
De instelling en de desbetreffende opleiding zijn goed en tijdig geïnformeerd
over het proces en het beoordelingskader van de hen aangaande
beoordelingen.

3 Hoewel bij een TNO ook sprake is van een opleidingsbeoordeling of opleidingsaccreditatie,

spreken we in dit rapport consequent van een TNO als het gaat om de accreditatie van een
nieuwe opleiding en van een opleidingsbeoordeling/opleidingsaccreditatie als het gaat om een
BOB of UOB.
4
De inspectie houdt dus geen toezicht op de NVAO. Dit toezicht is volgens het
Accreditatieverdrag tussen de ministers van onderwijs van Nederland en Vlaanderen
voorbehouden aan het Comité van Ministers. Ter uitvoering van het toezicht op de NVAO houdt
de ENQA periodiek een review. De laatste review door de ENQA van de NVAO vond plaats in
2017. Het rapport is verschenen in september 2017 (Gibbs, De Vries, Beccari en Raijmaker,
2017).
Pagina 15 van 101

2: Onafhankelijkheid
De actoren in het stelsel zijn onafhankelijk van de te accrediteren
instellingen en opleidingen.
3: Deskundigheid
De visitatiepanels zijn voldoende deskundig.
4: Betrouwbaarheid en validiteit
De inrichting van het stelsel leidt tot betrouwbare en valide
onderzoeksprocessen en beoordelingen.
5: Zorgvuldigheid
De beoordelingen en besluiten zijn gebaseerd op zorgvuldige processen.
6: Kwaliteitsborging
De kwaliteit van het accreditatiestelsel is door de verschillende actoren
voldoende geborgd.
7: Stimulerende werking
De beoordelingen stimuleren instellingen respectievelijk opleidingen in
voldoende mate tot verbetering van de kwaliteitszorg respectievelijk de
kwaliteit.
8: Transparantie
Het accreditatiestelsel draagt in voldoende mate bij aan de bekendheid van
de kwaliteit en het profiel en van de verschillen tussen instellingen en
opleidingen.
9: Accreditatielasten
Het accreditatiestelsel geeft niet meer lasten dan nodig.
10: Dekking
Alle opleidingsvarianten van bekostigde nieuwe en bestaande opleidingen die
ten tijde van de beoordeling verzorgd worden, zijn beoordeeld, evenals alle
opleidingsvarianten van niet-bekostigde geaccrediteerde opleidingen. Er zijn
na een beoordeling geen substantieel afwijkende varianten van een
beoordeelde opleiding ontwikkeld.
11: Wettelijke vereisten
Het accreditatiestelsel voldoet aan de wettelijke vereisten.
In dit eindrapport komen alle standaarden aan de orde. We hebben ervoor gekozen
om de standaarden niet te beoordelen op een vierpuntschaal (onvoldoende / voldoet
deels / voldoende / goed). Een dergelijke beoordeling per standaard zou geen
inzicht verschaffen in de verschillende typen beoordelingen TNO, ITK, BOB en UOB.
Een beschrijving van de sterke en zwakke kanten per standaard per type
beoordeling biedt meer mogelijkheid tot genuanceerde oordelen en meer
aangrijpingspunten voor verbetering van het stelsel. En daar is het uiteindelijk
immers om te doen.
1.5

Onderzoeksvraag en doel van het onderzoek
Onze onderzoeksvraag luidt:
Voldoet de kwaliteit van het Nederlandse accreditatiestelsel?
Daarbij hebben we het kwaliteitsbegrip gehanteerd zoals beschreven in de elf
standaarden van het toezichtkader van de inspectie. We beantwoorden de
onderzoeksvraag door specifiek te kijken naar de beoordelingen van bestaande en
nieuwe opleidingen en naar de instellingstoets kwaliteitszorg.

Pagina 16 van 101

Doel van het onderzoek is met deze beoordeling bij te dragen aan de verdere
ontwikkeling van het accreditatiestelsel, door zowel de sterke kanten als de
verbeterpunten te benoemen.
1.6

Methoden van onderzoek
Bij dit onderzoek hebben we het toezichtkader 2014 als beoordelingsinstrument
gehanteerd. Het onderzoek is gestart in januari 2017 en liep tot en met het voorjaar
van 2018. We hebben verschillende onderzoeksmethoden gehanteerd: een
documentanalyse, een vragenlijst, gesprekken, aanwezigheid bij de ENQA-review,
een diepteonderzoek en rondetafelbijeenkomsten. Ook hebben we een
klankbordgroep bij het onderzoek betrokken.
Documentanalyse
We hebben een groot aantal documenten van de NVAO, van de evaluatiebureaus en
van instellingen opgevraagd en geanalyseerd.
Vragenlijst
In het najaar van 2017 is een digitale vragenlijst afgenomen onder alle bestaande
opleidingen die voor 1 april 2017 beoordeeld zijn met het NVAO-kader van 2014. De
vragenlijsten zijn ingevuld door opleidingsdirecteuren of -managers die betrokken
zijn bij de kwaliteitszorg van de opleiding.5 In totaal hebben opleidingsdirecteuren
van 216 opleidingen waar een BOB of UOB is uitgevoerd de vragenlijst ingevuld.
Ook alle nieuwe opleidingen die voor 1 april 2017 op basis van het
beoordelingskader 2014 een positief besluit (eventueel onder voorwaarden) hebben
gekregen, zijn bevraagd. 23 respondenten hebben de vragenlijst ingevuld. In
vergelijking met de opleidingsbeoordeling gaat dit om een klein aantal
respondenten, omdat er ook veel minder TNO’s dan opleidingsbeoordelingen van
bestaande opleidingen worden uitgevoerd. Van de 23 respondenten met een TNO
zijn er 14 (61 procent) beperkt en 9 (39 procent) uitgebreid beoordeeld.
De vragenlijst voor de TNO is niet verstuurd naar opleidingen die hun aanvraag
hebben teruggetrokken; wij beschikten niet over hun gegevens. Van de ingediende
TNO-aanvragen krijgt (met enige variatie over de jaren heen) ongeveer de helft een
positief besluit, een kwart een besluit onder voorwaarden en een kwart van de
aanvragen wordt ingetrokken. De TNO-responsgroep, zonder het kwart
teruggetrokken aanvragen, is dus niet representatief voor alle opleidingen die een
TNO hebben aangevraagd. We zullen steeds een kanttekening maken wat betreft de
representativiteit als we bij onze onderzoeksresultaten verwijzen naar de TNOvragenlijst. We baseren ons, sterker dan op deze vragenlijst, op de overige
onderzoeksmethoden. Dit omdat in de gesprekken, de rondetafelbijeenkomsten en
de casestudies ook teruggetrokken opleidingen zijn gehoord.
Gesprekken met deskundigen
Gedurende het onderzoek hebben we diverse gesprekken gevoerd met de NVAO,
met verschillende evaluatiebureaus en met andere betrokken deskundigen. We

Voor de leesbaarheid spreken we in dit rapport consequent over opleidingsdirecteuren waar
we ook opleidingsmanagers bedoelen.
5

Pagina 17 van 101

inventariseerden hun ervaringen en bespraken mogelijke verklaringen van de
resultaten uit de vragenlijst.
Gesprekken met instellingen
Met ongeveer twintig instellingen (waaronder twee niet-bekostigde instellingen)
hebben we apart gesprekken gevoerd over hun ervaringen met het
accreditatiestelsel. Bij deze gesprekken waren veelal opleidingsdirecteuren en
kwaliteitszorgmedewerkers aanwezig. Voor het onderzoek naar de ITK hebben we
een gesprek gevoerd met alle zes instellingen die de tweede ronde hebben
doorlopen.
ENQA-review
In maart 2017 is de inspectie als toehoorder aanwezig geweest bij een aantal
gesprekken van een internationaal panel met medewerkers en stakeholders van de
NVAO, in het kader van de ENQA-review. We hebben ook de informatie uit het
rapport van ENQA benut (Gibbs, De Vries, Beccari en Raijmaker, 2017).
Diepteonderzoek
We hebben in totaal negen beknopte casestudies gedaan. Bij vijf beoordelingen van
een bestaande opleiding hebben we meegelopen met een visitatie en zijn we
aanwezig geweest bij de voorbereiding en afronding door het panel. Dat hebben we
ook gedaan bij een ITK en drie TNO’s. Daarnaast spraken we met medewerkers van
de opleiding en/of van de kwaliteitszorgafdeling over de wijze waarop zij de visitatie
hebben ervaren.
Rondetafelbijeenkomsten (tweede helft 2017 en begin 2018)
De TNO hebben we tijdens drie bijeenkomsten besproken: tijdens een bijeenkomst
van het Landelijk Overleg kwaliteitszorgmedewerkers (LOK), waarin alle
universiteiten vertegenwoordigd zijn, bij een ledenbijeenkomst van de Nederlandse
Raad voor Training en Opleiding (NRTO) voor het niet-bekostigd onderwijs, en bij
een afzonderlijk georganiseerde rondetafelbijeenkomst voor het hbo, waar ongeveer
vijftien bekostigde en niet-bekostigde hogescholen aan deelnamen.
Voor de ITK hebben we de conclusies uit de individuele gesprekken met de zes
instellingen ingebracht in een rondetafelgesprek waarvoor alles zes waren
uitgenodigd. Vier instellingen waren daarbij aanwezig, de andere twee hebben per
mail hun reactie gegeven.
Voor de opleidingsaccreditaties van bestaande opleidingen hebben we vier
rondetafelbijeenkomsten georganiseerd: met kwaliteitszorgmedewerkers van
universiteiten (ongeveer 10 aanwezigen) en hogescholen (ongeveer 15
aanwezigen), met niet-bekostigde opleidingen (ledenbijeenkomst NRTO met
ongeveer 35 aanwezigen en met ongeveer zes panelleden). Daarnaast zijn we met
ongeveer 35 studenten in gesprek gegaan tijdens een bijeenkomst van de
studentenorganisaties.
Tot slot hebben we een bijeenkomst georganiseerd over alle typen beoordelingen,
voor ongeveer zes ervaren student-leden van visitatiepanels.
Klankbordgroep
Voor het onderzoek is een klankbordgroep ingesteld (zie voor de samenstelling
bijlage D). Tijdens het onderzoek naar de ITK en TNO zijn een hogeschool, een
Pagina 18 van 101

universiteit en de CDHO aan deze klankbordgroep toegevoegd. Bij deze
beoordelingen spelen evaluatiebureaus immers geen rol en wilden we graag de
ervaring van de directbetrokkenen ook in de discussies van de klankbordgroep
horen. De klankbordgroep is tussen april 2017 en juni 2018 zeven keer bij elkaar
geweest. We bespraken de onderzoeksopzet, instrumenten, interpretatie van
(tussen)resultaten en de conceptrapportages. Ook voor de eindrapportage heeft de
klankbordgroep ons geadviseerd.
1.7

Leeswijzer
Deel 1 van dit eindrapport is gewijd aan de TNO. Dit deel bestaat uit een inleidend
hoofdstuk over de route naar een nieuwe opleiding (hoofdstuk 2), zeven
hoofdstukken waarin de verschillende standaarden worden besproken (hoofdstuk 3
tot en met 10) en een conclusie (hoofdstuk 11). In deel 2 staat de ITK centraal. Ook
dit deel start met een inleidend hoofdstuk over de ITK (hoofdstuk 12). Daarna
volgen vijf hoofdstukken waarin de standaarden aan bod komen (hoofdstuk 13 tot
en met 17) en een conclusie (hoofdstuk 18).
In beide delen lichten we in de inleiding van elk hoofdstuk met bevindingen kort toe,
op basis van het toezichtkader van de inspectie, wat de standaard inhoudt. Elk
hoofdstuk over de standaarden sluiten we af met enkele aanbevelingen.
Deel 3 is gewijd aan de opleidingsbeoordelingen van bestaande opleidingen en
bestaat uit één hoofdstuk: de samenvatting van het tussenbericht dat we eind 2017
publiceerden als onderdeel van dit eindrapport (hoofdstuk 19). We hebben hierin
bijvoorbeeld niet opnieuw de onderzoeksmethoden benoemd, omdat die al in deze
inleiding aan bod zijn gekomen. Ook deel 4 bevat één hoofdstuk, namelijk de
eindbeschouwing (hoofdstuk 20). In dit hoofdstuk hebben we ook een tabel
opgenomen waarin we voor de opleidingsbeoordelingen en de TNO de belangrijkste
aandachtspunten per standaard hebben samengevat. De ITK hebben we hierin
vanwege het voorlopige karakter van onze bevindingen achterwege gelaten.
Bijlage A bevat een lijst met afkortingen. In bijlage B is de samenstelling van de
klankbordgroep beschreven.

Pagina 19 van 101

DEEL I

TOETS NIEUWE OPLEIDING

Pagina 20 van 101

2

De route naar een nieuwe opleiding

Als een instelling een nieuwe opleiding (Associate degree, bachelor of master) wil
starten, is een positief besluit van de NVAO over de toets nieuwe opleiding (TNO)
vereist. Om overheidsfinanciering te krijgen voor de nieuwe opleiding is daarnaast
ook een positief besluit over de macrodoelmatigheid nodig van de minister, op basis
van een advies van de Commissie Doelmatigheid Hoger Onderwijs (CDHO). Hoe gaat
dit proces voor nieuwe opleidingen in zijn werk? Deze vraag staat centraal in dit
hoofdstuk. We hebben het in dit hoofdstuk alleen over reeds erkende instellingen
voor hoger onderwijs. De verzwaarde toets nieuwe opleidingen voor aanbieders die
als rechtspersoon voor hoger onderwijs erkend willen worden, laten we buiten
beschouwing.
Het hoofdstuk start met een beschrijving van wat een toets nieuwe opleiding precies
inhoudt (2.1) en hoe de procedures eruitzien (2.2). Daarna laten we zien waar de
beoordeling bij een TNO op is gebaseerd (2.3). Vervolgens gaan we in op de
procedure bij de macrodoelmatigheidstoets (2.4). Veel van de informatie in dit
beschrijvende hoofdstuk is ontleend aan informatie van de NVAO en CDHO die ook
op de websites te vinden is. De beschrijving van de route naar een nieuwe opleiding
hebben we daarnaast verrijkt met ervaringen van instellingen.
2.1

Wat is een TNO?
Hogeronderwijsinstellingen kunnen nieuwe Associate degree-, bachelor- en
masteropleidingen door de NVAO laten accrediteren door de toets nieuwe opleiding
te doorlopen. Een positief besluit van de NVAO over de TNO is een voorwaarde om
een door de overheid erkend diploma met bijbehorende graad te kunnen
verstrekken (art. 15.7 WHW). De NVAO is hiermee de poortwachter die voor nieuwe
opleidingen de toegang tot het hoger onderwijs bewaakt. Instellingen dienen zelf
een aanvraag te doen voor toetsing bij de NVAO. De beoordeling van de aanvraag
door een panel van peers aan de hand van het beoordelingskader van de NVAO
vormt de basis voor het besluit van de NVAO.
Regiefunctie
Als poortwachter bewaakt de NVAO – samen met het panel – dat alleen opleidingen
starten die meteen minimaal basiskwaliteit aan de studenten zullen bieden. Omdat
de wetgever vindt dat de overheid nauw betrokken moet zijn bij de
poortwachtersfunctie, heeft de NVAO zelf de taak om de panels samen te stellen, in
samenspraak met de instelling, en om een door de NVAO zelf getrainde secretaris
en een procescoördinator te leveren. Daarmee is de NVAO bij de toets nieuwe
opleiding meer in regie dan bij een opleidingsbeoordeling van een bestaande
opleiding, waar de instelling het voortouw neemt bij de samenstelling van een panel
(dat de NVAO daarna goed dient te keuren) en waarbij de instelling veelal een
evaluatiebureau inschakelt dat de secretaris levert.
Het panel
De deskundigheid van het panel als geheel is een belangrijk aandachtspunt bij de
samenstelling. Gezamenlijk moet het panel bij een TNO over de volgende
deskundigheden beschikken:
•

deskundigheid over de ontwikkelingen in het vakgebied;
Pagina 21 van 101

•
•
•

•
•

internationale deskundigheid;
werkvelddeskundigheid in het voor de opleiding relevante beroepenveld;
onderwijsdeskundigheid: ervaring met het geven of ontwikkelen van
onderwijs op het desbetreffende opleidingsniveau en oriëntatie (hbo of
wo) en deskundigheid over de door de opleiding gehanteerde
onderwijsvorm(en);
studentgebonden deskundigheid;
visitatie- of auditdeskundigheid.

De externe deskundigen zijn onafhankelijk van de te beoordelen opleiding en
instelling. Dit houdt in dat zij ten minste vijf jaar geen directe of indirecte banden
hebben gehad met de te beoordelen instelling die leiden tot een conflict of interest.
Voorafgaand aan de beoordeling tekenen de panelleden een
onafhankelijkheidsverklaring. De NVAO-secretaris en -procescoördinator zijn ook
onafhankelijk van de desbetreffende instelling/opleiding en maken geen deel uit van
het panel.
Planbeoordeling
De centrale vraag die het panel en de NVAO beantwoorden bij de TNO is of de
eerste groep studenten aan deze opleiding te maken zal krijgen met een opleiding
die voldoet aan de basiskwaliteit. Omdat de opleiding meestal nog niet is gestart,
gaat het hier om een planbeoordeling. De NVAO geeft de opleiding groen licht op
basis van het vertrouwen dat als de plannen in orde zijn, de uitvoering ook goed zal
gaan.
Organisaties die niet erkend zijn als rechtspersoon hoger onderwijs en die geen
bekostigde hogeronderwijsinstelling zijn, krijgen dit vertrouwen niet; bij deze
instellingen is geen sprake van plantoetsing. Hier vindt de toets nieuwe opleiding
plaats op basis van het volledige curriculum van de opleiding; de opleiding moet ten
minste eenmaal recent zijn verzorgd en er moeten studenten zijn afgestudeerd (de
zogenoemde volkomencyclus-eis) (art. 5a.10a lid 5 WHW, inwerkingtredingsbesluit
Stb. 2017, 97). Dit wordt de verzwaarde uitgebreide toets nieuwe
opleiding genoemd. We laten in dit rapport de verzwaarde TNO verder buiten
beschouwing.
Beoordelingskader
De eisen aan de nieuwe opleiding betreffen de basiskwaliteit. Deze heeft de NVAO
beschreven in het TNO-beoordelingskader, met een aparte uitwerking voor de
beperkte en een voor de uitgebreide toets nieuwe opleiding. Het beperkte kader is
van toepassing op opleidingen van instellingen die een positief besluit (al dan niet
met voorwaarden) hebben gekregen bij de instellingstoets kwaliteitszorg (ITK). Op
basis van het beoordelingskader kan het panel positief oordelen, eventueel met
voorwaarden, of negatief. De NVAO baseert haar besluit op dit oordeel. De instelling
kan de aanvraag voor de nieuwe opleiding echter ook voor die tijd, dus direct na het
oordeel van het panel, intrekken (zie ook 2.2).
Kosten
Aan de TNO zijn kosten verbonden. In 2018 bedraagt het tarief van de NVAO voor
de TNO 18.000 euro. Als de NVAO heeft bevestigd dat alle benodigde informatie om
de opleiding te kunnen beoordelen aanwezig is, maakt de instelling dit bedrag over
aan de NVAO. Het proces van beoordeling en besluitvorming start als alle
documenten en betaling zijn ontvangen.
Pagina 22 van 101

Aantallen
In 2015 werden er 56 TNO-aanvragen ingediend, in 2016 72 en in 2017 64. Bij 23
procent (n=13) werden in 2015 voorwaarden gesteld, bij 31 procent (n=22) in 2016
en bij 28 procent (n=18) in 2017. In 2015 werd 23 procent (n=13) van de
aanvragen ingetrokken, in 2016 ging het om 13 procent (n=9) en in 2017 om 8
procent (n=5).
Tabel 2.1a Accreditatiebesluiten van de NVAO van de toets nieuwe opleiding (excl. verzwaard, toetsing
van voorwaarden en toets na 3 jaar), 2015-2017
Aanvraag
ingetrokken
Positief
Voorwaarden
Totaal
Aantal
2015
TNO
13
2016
TNO
9
2017
TNO
5
Totaal
TNO 27
Bron: NVAO, 2017

2.2

%
23%
13%
8%
14%

Aantal
30
41
41
112

%
54%
57%
64%
58%

Aantal
13
22
18
53

%
23%
31%
28%
28%

Aantal
56
72
64
192

%
100%
100%
100%
100%

Werkwijze bij de TNO
De planbeoordeling bij de TNO stoelt op twee onderdelen: de informatie die de
instelling aanlevert en, als belangrijkste onderdeel, het locatiebezoek door het
panel. Van de aanvraag tot de registratie bij een positief besluit worden
verschillende stappen doorlopen.
Aanvraag
Het instellingsbestuur dient een aanvraag voor een TNO in bij de NVAO. Daarbij
moet alle informatie zijn meegestuurd die de NVAO nodig heeft om met de
behandeling van de aanvraag te kunnen beginnen. De aanbiedingsbrief aan de
NVAO moet zijn ondertekend door het bevoegd gezag van de instelling. Bij de
aanvraag van al lopende opleidingen of afstudeerrichtingen dient de instelling de
feitelijke – gerealiseerde – kwaliteit van de opleiding te onderbouwen in een
informatiedossier.
Start beoordeling TNO
De NVAO beoordeelt of het informatiedossier volledig genoeg is om de behandeling
te starten. Zo nodig verzoekt de NVAO de instelling om aanvullende informatie.
Daarna start de behandeltermijn. De NVAO geeft op haar website aan dat een de
normale doorlooptijd voor een TNO bij de NVAO zes maanden is na ontvangst van
het volledige informatiedossier (inclusief bijlagen). Tegelijkertijd adviseert zij
opleidingen om een aanvraag achttien maanden voor de start in te dienen. Soms
blijkt het namelijk lastig te zijn een panel samen te stellen en is meer tijd nodig. Bij
achttien maanden is er ruimte voor uitloop en kunnen studenten tijdig worden
geïnformeerd over de start van een opleiding.
Samenstelling van het visitatiepanel
Voor de beoordeling stelt de NVAO het panel van externe deskundigen vast. De
NVAO stemt de panelsamenstelling af met de opleiding; soms doet de opleiding ook
een voorstel voor bepaalde panelleden. De NVAO doet vervolgens formeel een
panelvoorstel waartegen de instelling eventueel gefundeerd bezwaar kan maken. Bij
het samenstellen van het panel wordt een voorzitter ingezet die een NVAO-training
heeft gekregen. De overige leden zijn vooraf gebriefd.
Pagina 23 van 101

Locatiebezoek door het panel en beoordeling
Het centrale onderdeel van de beoordeling is het locatiebezoek door het panel.
Voorafgaand aan dit bezoek bestudeert het visitatiepanel de documentatie en komt
het bijeen om de bevindingen te bespreken en vraagpunten voor het bezoek te
formuleren. Het panel kan de instelling, via de procescoördinator van de NVAO, om
aanvullende informatie vragen. De procescoördinator, in overleg met de voorzitter
van het panel, en de instelling/opleiding bepalen van tevoren ook welke personen
het panel wenst te spreken. Gesprekken vinden meestal plaats met:
•
•
•
•
•

bestuursleden of management op het niveau van het instellings- of
faculteitsbestuur;
opleidingsverantwoordelijken en/of docenten;
vertegenwoordigers van het werkveld, mogelijk ook leden van de
beroepenveldcommissie;
beoogde leden van de examencommissie;
potentiële studenten, indien aanwezig, of studenten van verwante
opleidingen.

Tijdens het bezoek aan de instelling kan het panel de onderwijsvoorzieningen
bekijken. Normaal gesproken neemt het bezoek één dag in beslag. Aan het eind van
de bezoekdag koppelt het panel de bevindingen terug aan de betrokkenen van de
nieuwe beoogde opleiding. Daarbij geeft het een eindoordeel en veelal ook een
oordeel op de standaarden, plus een globale toelichting. Het panel maakt duidelijk
dat dit haar oordeel is, maar dat het uiteindelijke besluit over de TNO aan de NVAO
is.
Paneladvies
De beoordeling van het panel resulteert in een rapport over de nieuwe opleiding. Het
is de taak van de secretaris om het conceptrapport te schrijven. Het conceptrapport
wordt voorgelegd aan het panel en het panel levert commentaar. Nadat het panel
het conceptrapport heeft vastgesteld, zendt de procescoördinator het naar de
instelling, die dan twee weken de gelegenheid krijgt om te reageren en eventuele
feitelijke onjuistheden aan te geven. Hoewel het volgens de procedure dus alleen
om feitelijke onjuistheden gaat, rekt de instelling het soms wat op naar
interpretaties en waarderingen. Als de instelling ziet dat het conceptrapport negatief
is, kan de instelling ook de aanvraag intrekken.
Het panel beziet de opmerkingen en stelt daarna het definitieve rapport vast.
Vervolgens stuurt het panel het rapport naar de NVAO, die daar haar besluit op
baseert.
Besluit NVAO
Als de NVAO positief besluit over de nieuwe opleiding, is de opleiding
geaccrediteerd. De accreditatietermijn voor een nieuwe opleiding is maximaal zes
jaar. De NVAO kan ook besluiten om de opleiding te accrediteren voor een beperkte
duur van maximaal twee jaar (‘onder voorwaarden’). In dat geval zijn er wel
tekortkomingen geconstateerd, maar geen ernstige, en acht de NVAO het op basis
van het panelbesluit haalbaar en realistisch dat deze tekortkomingen tijdig worden
weggenomen. Soms eist de NVAO dat de voorwaarden voor de start van de
opleiding zijn gerealiseerd, soms vindt de check na twee jaar plaats terwijl de
opleiding al loopt.

Pagina 24 van 101

Het komt in de praktijk zelden voor dat de NVAO een negatief besluit neemt, omdat
de instelling de aanvraag na een kritisch visitatierapport meestal terugtrekt. Mocht
de instelling toch een negatief besluit van de NVAO krijgen, dan moet de instelling
drie jaar wachten voordat het een nieuwe aanvraag mag indienen.
De NVAO geeft publieke bekendheid aan haar besluiten en publiceert deze met het
paneladvies op haar website.
Aanvullende toets na drie jaar
Als de instelling geen instellingstoets kwaliteitszorg (ITK) heeft, dan volgt drie jaar
na de TNO een aanvullende toets voor de nieuwe opleiding. Het gaat daarbij om een
realiteitscheck van de toetsing en de (eind)werken. De instelling doet, al dan niet
met hulp van een evaluatiebureau, een voorstel voor een panel aan de NVAO. Heeft
de instelling wel een ITK, of bestond de opleiding al ten tijde van de TNO, dan is
geen aanvullende toets vereist. De opleiding valt dan na de start in het gewone
regime met een accreditatie om de zes jaar.
Registreren CROHO
Na een positief TNO-besluit kan een instelling voor hoger onderwijs de nieuwe
opleiding laten registreren in het Centraal Register Opleidingen Hoger Onderwijs
(CROHO) van de overheid. Als de instelling de opleiding wil laten bekostigen door de
overheid, is ook een positief besluit macrodoelmatigheid van de minister nodig.
2.3

De beoordeling: waar kijkt het panel naar?
Het visitatiepanel baseert de beoordeling voornamelijk op het plan van de opleiding.
Dat plan staat beschreven in het informatiedossier van de opleiding en wordt
besproken tijdens het panelbezoek. Hoe ziet dit dossier eruit en waar let het panel
op bij de beoordeling?
Het informatiedossier
Het informatiedossier bevat allereerst administratieve gegevens over de instelling
(gegevens over een eventuele ITK, wel of niet bekostigd) en over de opleiding
(bijvoorbeeld de afstudeerrichtingen, de varianten en locaties). De instelling geeft
een onderbouwd voorstel voor de CROHO-sectorindeling.
Bij het opstellen van het informatiedossier hanteren instellingen de handleiding TNO
2015. Hierin staat dat het dossier, naast de administratieve gegevens, ook een
kerndocument moet bevatten met ten minste een beschrijving van het programma
op hoofdlijnen, en een meer gedetailleerde beschrijving van het curriculum van het
eerste jaar. Ook de onderwijs- en examenregeling (OER) moet worden
meegezonden. Verder is een beschrijving van het personeel in termen van
kwalificaties, deskundigheid en ervaring nodig, evenals – voor zover mogelijk – een
lijst van kerndocenten, met een kort cv. Het kerndocument is geordend naar de
standaarden uit het beoordelingskader. De instelling motiveert hoe zij aan de
gestelde eisen voldoet.
Als een domeinspecifiek referentiekader beschikbaar is, licht de instelling toe hoe de
opleiding zich daartoe verhoudt. Bij dit domeinspecifieke referentiekader kan
bijvoorbeeld worden aangegeven:



bij welke nationale en internationale kaders is aangesloten;
bij welke eisen van het beroepenveld is aangesloten;
Pagina 25 van 101





hoe is aangesloten bij beroepsreglementering/regelgeving;
hoe de opleiding zich profileert ten opzichte van binnenlandse en/of
buitenlandse opleidingen;
hoe specifieke beroepen of beroepssituaties worden geduid waarin een
afgestudeerde uit de betrokken opleiding als beginnend beroepsbeoefenaar
terecht kan komen.

Sommige instellingen worden bij het schrijven van het informatiedossier begeleid
door een evaluatiebureau. Het evaluatiebureau begeleidt niet het visitatiepanel; bij
een TNO heeft de NVAO de regie over de organisatie van de visitatie (zie 2.1).
Beoordelingskader TNO
In 2016 is een nieuw beoordelingskader voor de TNO ingevoerd, dat het panel
hanteert bij de beoordeling van de nieuwe opleiding. Het kader van de beperkte TNO
omvat de volgende standaarden:







Standaard 1: Beoogde leerresultaten
De leerresultaten passen bij het niveau en de oriëntatie van de opleiding en
zijn afgestemd op de verwachtingen van het beroepenveld en het vakgebied
en op internationale eisen.
Standaard 2: Onderwijsleeromgeving
Het programma, de onderwijsleeromgeving en de kwaliteit van het
docententeam maken het voor de instromende studenten mogelijk de
beoogde leerresultaten te realiseren.
Standaard 3: Toetsing
De opleiding beschikt over een adequaat systeem van toetsing.
Standaard 4: Gerealiseerde leerresultaten (indien beschikbaar)
De opleiding toont aan dat de beoogde leerresultaten zijn behaald.

Heeft de instelling geen ITK, dan hanteert het panel een uitgebreid
beoordelingskader (uitgebreide TNO). Dat kader stelt ook de inpassing van de
opleiding in het instellingsbeleid, de voorzieningen, de kwaliteitszorg en de
kwaliteitscultuur aan de orde.
Het panel beoordeelt of het plan van de opleiding voldoet aan de eisen van het
kader en hanteert daarbij de beslisregels die in het kader zijn beschreven. In ons
onderzoek hebben we zowel opleidingen gesproken die met het oude kader (uit
2014) zijn beoordeeld, als opleidingen die met het kader 2016 zijn beoordeeld.
Inhoudelijk verschillen de kaders in beperkte mate; wel heeft de instelling meer
ruimte gekregen om zelf te bepalen hoe ze de zelfevaluatie wil vormgeven en hoe ze
het panelbezoek wil inrichten.
Overige aandachtspunten van het panel
Bij een TNO kijkt het panel aan de hand van het kader, behalve naar het
informatiedossier van de opleiding, naar nog een aantal zaken. Het beoordeelt of het
onderwijsaanbod, de studiepunten en het aantal uren aansluiten op de duale,
deeltijd- dan wel voltijdvariant. Ook beziet het panel of de naamgeving aansluit bij
het onderwijsaanbod: representeert de naam van de opleiding de inhoud van de
opleiding?
Het panel beoordeelt een gehele opleiding: in principe moeten alle eventuele
nevenvestigingen of bijzondere routes voor bepaalde groepen studenten onderzocht
Pagina 26 van 101

worden. Instellingen moeten in hun aanvraag melding maken van
(neven)vestigingen in binnen- én buitenland en inzicht geven in de varianten voltijd,
deeltijd en duaal. Soms blijven bijzondere routes voor bepaalde groepen studenten
buiten beeld van het panel en van de NVAO (zie hoofdstuk 10).
2.4

De macrodoelmatigheidstoets
Om te kunnen starten met een nieuwe opleiding moeten bekostigde hogescholen en
universiteiten naast de TNO ook de macrodoelmatigheidstoets behalen. Een
macrodoelmatigheidstoets is ook vereist bij nevenvestigingen of verplaatsingen van
opleidingen, maar die laten we hier buiten beschouwing.
Criteria en procedure
De CDHO beoordeelt de aanvraag van een instelling op drie criteria. Ten eerste: is
een totaal nieuwe opleiding die nog nergens elders in het land bestaat,
noodzakelijk? Of lijkt de opleiding erg veel op bestaand aanbod? Ten tweede: is er
behoefte aan deze opleiding vanuit de arbeidsmarkt of is er sprake van een
maatschappelijke of wetenschappelijke behoefte? En tot slot: is er binnen het
landelijk bestaande aanbod ruimte voor deze opleiding of is er al voldoende ander
aanbod?
Het macrodoelmatigheidsbeleid in de eerste beleidsregel (2009) gaat ervan uit dat
het bestaande aanbod voldoet, tenzij de instelling bij de aanvraag van een
macrodoelmatigheidstoets het tegendeel kan onderbouwen, liefst met kwantitatieve
gegevens. Met de beleidsregel van 2012 en de volgende van 2014 heeft het
ministerie van OCW een ruimhartiger macrodoelmatigheidsbeleid ingezet ten
aanzien van nieuwe Associate degrees en hbo-masters. Dat wordt gecontinueerd in
de Regeling macrodoelmatigheid die in de zomer van 2018 van kracht zal worden.
De instelling moet ook gemotiveerd aangeven welk domein voor de nieuwe opleiding
geschikt wordt geacht. Het CROHO kent de volgende
domeinen/onderwijsonderdelen: onderwijs, landbouw en natuurlijke omgeving,
natuur, techniek, gezondheidszorg, economie, recht, gedrag en maatschappij, taal
en cultuur en sectoroverstijgend. De CDHO onderzoekt hoe de
arbeidsmarktperspectieven zijn en of er regionaal en landelijk behoefte is aan een
nieuwe opleiding. Andere instellingen kunnen bezwaar maken tegen een nieuwe
opleiding. Als ze dit doen, is dat meestal vanuit concurrentieoverwegingen.
De CDHO adviseert de minister over de macrodoelmatigheid, waarna de minister
een besluit neemt. Een macrodoelmatigheidsbesluit is tien maanden geldig.
Registratie in het CROHO moet binnen deze termijn plaatsvinden. Daarvoor is ook
een positief TNO-besluit van de NVAO noodzakelijk. Instellingen die later dan deze
tien maanden de opleiding in CROHO willen registreren, kunnen een verlenging
aanvragen. Tot 2016 gebeurde dit nauwelijks, maar sinds 2016 ziet de CDHO een
toename van het aantal aanvragen tot een verlenging.
Aanvragen
De CDHO krijgt ongeveer 100 à 150 aanvragen per jaar. In het verleden adviseerde
de CDHO over ongeveer twee derde positief, nu is dat aantal gegroeid naar 80
procent. Dat komt onder meer door het overheidsbeleid ten aanzien van masters en
de ontwikkeling van de Associate degree-programma’s tot zelfstandige opleidingen.

Pagina 27 van 101

Sommige instellingen laten zich bij de aanvraag van een macrodoelmatigheidstoets
begeleiden door een evaluatiebureau.
Macrodoelmatigheidstoets en TNO
Tot 2017 diende de instelling bij een aanvraag voor een TNO bij de NVAO een kopie
toe te voegen van het besluit macrodoelmatigheid van de minister van OCW, indien
het om een bekostigde opleiding ging. Sinds 2017 kunnen de TNO en de
macrodoelmatigheidstoets parallel worden doorlopen. Zo kunnen instellingen het
traject sneller doorlopen en komen ze minder in tijdnood gedurende de aanvraag, is
de gedachte.
In de praktijk houden instellingen doorgaans vast aan de oorspronkelijke volgorde:
ze wachten het advies van de CDHO af en dienen daarna pas een aanvraag bij de
NVAO in. De meeste instellingen durven het risico op een negatief
macrodoelmatigheidsbesluit niet te lopen en wachten eerst op goedkeuring van de
CDHO. Slechts enkele instellingen vragen de twee toetsen tegelijk aan om te
versnellen. NVAO en CDHO adviseren de instellingen ook deze volgorde aan te
houden, tenzij de instelling ook zonder bekostiging van plan is de opleiding te
starten. De aanvraag bij de CDHO is, anders dan een onderzoek van de NVAO,
kosteloos.
Verhouding tot accreditatiestelsel
De macrodoelmatigheidstoets maakt geen deel uit van het accreditatiestelsel.
Daarom hebben we de werkwijze van de CDHO in ons onderzoek niet geëvalueerd.
We bespreken alleen de raakvlakken tussen de CDHO en de NVAO op die aspecten
waarover instellingen die een nieuwe opleiding willen starten, aangaven te maken te
hebben met een onheldere situatie. Het gaat dan bijvoorbeeld om zaken als het
tijdpad voor de planning van een nieuwe opleiding en de mogelijke overlap tussen
de informatie die door CDHO en NVAO wordt opgevraagd (zie hoofdstuk 4). Verder
zijn NVAO, CDHO en inspectie bezig om de werkzaamheden meer op elkaar af te
stemmen. De gesprekken die de inspectie in het kader van de evaluatie van het
accreditatiestelsel heeft gevoerd, vormen ook input voor dit afstemmingstraject.

Pagina 28 van 101

3

Betrouwbaarheid en validiteit

Het accreditatieproces bij een nieuwe opleiding moet betrouwbaar en valide zijn. Dat
wil zeggen dat het panel passende informatie heeft verkregen en dat de beoordeling
aansluit bij deze informatie, het beoordelingskader en de normering. Er mogen geen
systematische verschillen in de oordelen tussen de panels bestaan. In hoeverre
maakt het huidige stelsel dergelijke betrouwbare en valide processen bij de toets
nieuwe opleiding mogelijk? Deze vraag staat centraal in dit hoofdstuk. We starten
met een beschrijving van de moeilijkheden die de beoordeling van een nieuwe
opleiding met zich meebrengt (3.1) en gaan dan in op de interpretatieruimte die het
beoordelingskader biedt (3.2). We sluiten af met onze conclusies en enkele
aanbevelingen (3.3).
We baseren ons in dit hoofdstuk – en in de volgende hoofdstukken – vooral op
gesprekken met instellingen, NVAO, panels, rondetafelbijeenkomsten en
casestudies. Ook vermelden we op enkele plaatsen de resultaten van de vragenlijst,
maar deze zijn secundair gezien het beperkte aantal (23) respondenten.
3.1

Moeilijkheden bij de beoordeling van nieuwe opleidingen
Het blijkt een complexe opgave om binnen een TNO betrouwbaar te beoordelen. In
vergelijking met normale opleidingsaccreditaties lopen panels en instellingen tegen
een extra moeilijkheid aan: er is geen opleidingspraktijk waarop teruggegrepen kan
worden. In ons onderzoek stuitten we op diverse uitingsvormen van die kwestie.
Planbeoordeling: oordelen op basis van documenten
Een TNO betreft bijna altijd een planbeoordeling: het panel moet oordelen op basis
van documenten (zie hoofdstuk 2). Dat betekent dat het oordeel voor een groot deel
afhangt van hoe goed en gedegen de plannen zijn uitgewerkt. Er zijn wel
toetsplannen maar nog geen gemaakte en beoordeelde toetsen; er is een beoogd
eindniveau maar er zijn nog geen scripties of andere eindwerken. Aan het panel de
taak deze plannen te verifiëren tijdens de bezoekdag, maar er zijn nog geen
studenten en ook het docententeam en de examencommissie zijn nog niet compleet
– de opleiding bestaat immers nog niet.
Het panel moet de aangeleverde documenten daarom verifiëren door gesprekken te
voeren met de trekkers van de opleiding en met het management. Instellingen
gaven tijdens ons onderzoek aan deze gesprekken soms als moeizaam te ervaren
omdat de organisatie nog in opbouw is; de examencommissie is nog niet compleet
en op elkaar ingespeeld, er zijn alleen potentiële studenten of studenten van
verwante studierichtingen, en er zijn alleen beoogde docenten. Bij nieuwe
opleidingen van niet-bekostigde instellingen is de verificatie vaak nog lastiger,
omdat vele (grote) niet-bekostigde instellingen werken met freelancedocenten en
een vaste kern van medewerkers die alle opleidingen ontwikkelen en accreditaties
coördineren. Panelleden bevestigen dat het verifiëren in dit geval vaak ingewikkelder
is.
Kortom: de informatie is bij een nieuwe opleiding beperkter en minder rijk dan bij
een bestaande opleiding, wat het moeilijker maakt om de kwaliteit van de nieuwe
opleiding te beoordelen.
Pagina 29 van 101

Onontgonnen terrein, minder ‘geheugen’ bij panel
TNO’s komen veel minder vaak voor dan opleidingsaccreditaties; in 2016 en 2017
bijvoorbeeld waren er (exclusief verzwaarde toets en toets na drie jaar) 72 en 64
TNO’s, tegenover 260 en 291 BOB’s en UOB’s. De nieuwe opleidingen begeven zich
vaker op nieuwe innovatieve terreinen, bijvoorbeeld op interdisciplinaire gebieden
waar nog geen vaste body of knowledge bestaat. Ook voor panelleden is de inhoud
van de opleiding soms onontgonnen terrein. Daardoor is het lastiger om de plannen
inhoudelijk te beoordelen.
Daarnaast worden nieuwe opleidingen vaak apart gevisiteerd en niet clustergewijs,
zoals bij opleidingsaccreditaties. Het panel heeft daardoor minder ‘geheugen’ en
minder ervaring met de specifieke opleiding, en is bovendien minder op elkaar
ingespeeld. Waar dat wel mogelijk is probeert de NVAO dezelfde panelleden in te
zetten voor hetzelfde type opleiding, om zo de voordelen van de clustergewijze
visitatie te benaderen. Bij Associate degree-opleidingen is het vaak mogelijk een
vast panel samen te stellen voor een aantal verwante opleidingen. Maar in andere
gevallen lukt dat vaak niet.
Wisselende informatie van instellingen
Instellingen zelf zijn ook minder ervaren in het aanvragen van TNO’s. De kwaliteit
van de aanvragen wisselt dan ook sterk. Enerzijds komt dit doordat instellingen niet
goed weten wat er van hen wordt verwacht en sommige aanvragen onvoldoende
zijn uitgewerkt. Anderzijds willen instellingen niet te veel financiële middelen
inzetten voordat zeker is of de opleiding kan starten. Het is voor instellingen zoeken
naar de juiste balans. Deze wisselende kwaliteit maakt de plantoetsing voor panels
nog ingewikkelder.
3.2

Het open beoordelingskader
Net als bij gewone opleidingsaccreditaties (de beperkte en uitgebreide
opleidingsbeoordelingen) laat het beoordelingskader bij de TNO veel ruimte voor
interpretatie. Panels werken systematisch alle standaarden af en benutten de
beschikbare informatie, maar bij de normering zien we interpretatieverschillen. We
zetten hier enkele kanttekeningen bij in het licht van de betrouwbaarheid en de
validiteit van de TNO-besluiten: interpretatieverschillen leiden immers tot verschillen
in oordelen van panels. Die verschillen zien we voornamelijk als we kijken naar
situaties waarin een TNO niet of onder voorwaarden wordt toegekend.
De poortwachtersrol en de mate van vertrouwen
De TNO is vereist om te kunnen starten met een opleiding die erkende diploma’s
uitreikt; de NVAO en het panel zijn samen de poortwachter (zie hoofdstuk 2). Maar
hoe soepel of hoe streng moet de poortwachter zijn? Of, met andere woorden: in
welke mate kan de poortwachter uitgaan van vertrouwen? Bij aanvragen van
instellingen die nog geen erkend rechtspersoon hoger onderwijs zijn, heeft de
wetgever hoge eisen gesteld: dan is plantoetsing niet mogelijk en moet eerst de
opleiding al een keer volledig hebben gedraaid (de volkomencyclus-eis) voordat een
zogenaamde verzwaarde TNO kan worden aangevraagd. Bij de TNO’s van al erkende
instellingen, waar we ons in dit onderzoek op richten, gaat de wetgever al uit van
een zekere mate van vertrouwen: als de plannen voor een nieuwe opleiding goed
zijn, dan mag de opleiding starten.

Pagina 30 van 101

De praktijk: twee stromingen
De vraag is nu dus hoe groot de mate van vertrouwen bij de planbeoordeling kan en
moet zijn. In het beoordelingskader TNO van 2016 staat over de plannen van de
nieuwe opleiding:
De plannen zijn voldoende uitgewerkt om het panel een helder beeld te
geven van de beoogde leerresultaten, de inrichting van het curriculum, de
leeromgeving, de toetsing en het docententeam dat de opleiding zal gaan
verzorgen.
In de praktijk vinden panels het lastig om te beoordelen hoe goed en hoe uitgewerkt
de plannen moeten zijn, voordat zij positief adviseren aan de NVAO. We zien daarbij
twee stromingen:
a) TNO als strenge poortwachter: deze panels hanteren het motto ‘bij twijfel
niet doen’. De aanvraag moet helemaal of zo goed als in orde zijn voordat
de opleiding kan starten. Panels met deze visie redeneren als volgt:
studenten zullen met kinderziektes te maken krijgen, dus moeten ze worden
beschermd tegen een te vroege start van opleidingen die nog niet voldoende
goed zijn uitgewerkt (‘onrijpe’ aanvragen). Deze panels stellen relatief hoge
eisen aan nieuwe opleidingen.
b) TNO als soepele poortwachter: deze panels honoreren een aanvraag sneller
omdat ze in sterkere mate uitgaan van vertrouwen in de instelling. Ze
redeneren als volgt: de instelling heeft allemaal geaccrediteerde opleidingen
en een goede kwaliteitscultuur, dus het zal met deze opleiding ook wel goed
komen. Zijn er nog beperkte gebreken in de plannen die binnen twee jaar
hersteld kunnen worden, of is het plan nog niet ver uitgewerkt, dan kan de
aanvraag met wat aanpassingen (onder voorwaarden) worden gehonoreerd.
Omdat het bij de beoordeling van de voorwaarden in de praktijk altijd goed
gaat, leidt deze opstelling niet tot ongelukken, zo beargumenteren deze
panels. Ze stellen dan ook minder hoge eisen aan de plannen voor de
opleiding en geven opleidingen sneller het voordeel van de twijfel, omdat de
instelling bijvoorbeeld een goede reputatie heeft of bepaalde zaken (zoals
het toetsbeleid) binnen een faculteit op orde is. In dat geval betrekt het
panel dus instellingsbrede documenten in haar oordeel.
Zowel tijdens de casestudies als tijdens gesprekken met instellingen en panels
bleek dat beide visies bestaan. Instellingen vinden een TNO dan ook vaker
onvoorspelbaar dan een accreditatie van een bestaande opleiding. Uit
gesprekken blijkt dat veel instellingen ervan overtuigd zijn dat de panels
geleidelijk aan soepeler worden en meer vertrouwen schenken. Mogelijk komt
dit door de grotere nadruk in de NVAO-communicatie op vertrouwen en
eigenaarschap. Als we naar de aantallen kijken zien we ook een verschuiving
van minder terugtrekkingen naar meer positieve besluiten onder voorwaarden
(zie hoofdstuk 2). Het beoordelingskader biedt ruimte voor beide
benaderingen: de strenge en de soepele poortwachter, met een verschillende
mate van vertrouwen als uitgangspunt.
Voorbeelden van voorwaarden
De soepeler visie (b) zien we dus mogelijk vaker terug bij opleidingen die een
positief TNO-besluit onder voorwaarden ontvangen. Hieronder hebben we uit de
NVAO-besluiten een aantal voorwaarden overgenomen die gesteld zijn bij TNO’s en
Pagina 31 van 101

die wel de kern van de plannen raken. Aangezien deze voorwaarden niet voor de
start van de opleiding gerealiseerd moesten zijn, spreekt er een hoge mate van
vertrouwen in de instelling uit:














De opleiding dient de eerste 60 EC van het curriculum volledig uit te werken,
conform de eisen gesteld in het Beoordelingskader toets nieuwe opleiding.
De programmaonderdelen van het eerste studiejaar moeten voldoen aan alle
kwaliteitseisen van het kader en de relatie tussen eindkwalificaties,
programmaonderdelen en de toetsing moet helder zijn.
Spits de beoogde eindkwalificaties zodanig toe dat ze helder weergeven wat
de ambities van de opleiding zijn, dat ze het masterniveau volledig tot
uitdrukking brengen en dat ze een valide weergave zijn van het type op te
leiden student, en verdisconteer dit in het geheel van de opleiding.
Formuleer een visie op het vakgebied en stel op basis daarvan een
wetenschappelijk onderbouwde body of knowledge op. Herzie zo nodig het
programma van de leerlijn op basis van dit opgestelde body of knowledge en
toon aan dat studenten hiermee de mogelijkheid wordt geboden de
eindkwalificaties te behalen. Pas het studiemateriaal en de toetsing daarop
aan. Laat de leerlijn inhoudelijk valideren door vertegenwoordigers van het
betreffende (wetenschappelijke) vakgebied. Zorg voor afstemming van en
een plan van aanpak voor de drie andere leerlijnen, dat specifieke
maatregelen beschrijft – in termen van bijvoorbeeld aanpassing inhoud,
focus, context, cases, inzendopdrachten – om tot een optimale integratie te
komen met de eerste leerlijn.
Laat het plan van aanpak mee valideren door externe vertegenwoordigers
van het werk- en beroepenveld en van het betreffende wetenschappelijk
vakgebied.
Het aandeel van de vakinhoud dient te worden versterkt. Daaraan gekoppeld
dient de opleiding de opdrachtbeschrijvingen voor alle vakken duidelijker
vorm te geven zodat een eenduidige beoordeling mogelijk wordt gemaakt.
De inhoud van het programma en de brede ontwikkeling van de deelnemers
dient zichtbaar te worden gemaakt in het curriculum.
De opleiding dient de concrete invulling van het samenwerkingsverband uit
te werken, met daarbij expliciet aandacht voor de borging van het
eindniveau.

Rol van de NVAO
Het vertrekpunt in een peersysteem is dat het panel en de voorzitter een grote
stempel op het beoordelingsproces drukken. De procescoördinator van de NVAO
begeleidt het beoordelingsproces. Wij ontvangen signalen, en zagen ook zelf in
cases, dat de procescoördinatoren de panels niet consequent in de richting van één
visie bijsturen. De NVAO zet zich wel in om de betrouwbaarheid te borgen haar
secretarissen, voorzitters en procescoördinatoren te trainen. Ook bevordert ze de
interbeoordelaarsbetrouwbaarheid door intern casussen te behandelen tijdens
scholingen en afdelingsoverleggen. Deze inspanningen zouden geïntensiveerd
mogen worden.
3.3

Conclusies en aanbevelingen
Betrouwbaar en valide oordelen is bij een TNO moeilijk omdat bij de beoordeling van
een nieuwe opleiding niet teruggegrepen kan worden op een bestaande praktijk. De
open standaarden bij een TNO, in combinatie met het peersysteem, creëert veel
Pagina 32 van 101

ruimte. De panels benutten die ruimte op verschillende manieren, wat leidt tot een
zekere onbetrouwbaarheid van oordelen. Er zijn meer inspanningen nodig om te
zorgen dat de panels vanuit dezelfde visie en mate van vertrouwen beoordelen.
Aanbevelingen
NVAO




Expliciteer de gewenste mate van vertrouwen bij een TNO.
De NVAO dient een duidelijke interpretatie van het kader uit te dragen aan
alle secretarissen en procescoördinatoren. De inspanningen op dit terrein
dienen verhoogd te worden door extra aandacht tijdens de training voor
procescoördinatoren en secretarissen en door kalibreersessies na
uitgevoerde TNO’s.
Investeer meer in verdere professionalisering van panels.
Bevorder een consistente interpretatie van het beoordelingskader.

Pagina 33 van 101

4

Informatievoorziening en transparantie

Het is belangrijk dat de instellingen en de nieuwe opleiding bij een TNO goed en
tijdig worden geïnformeerd over het proces en over het beoordelingskader dat het
panel hanteert. Ze moeten goed weten hoe het proces verloopt, wat van hen wordt
verwacht en hoe het beoordelingskader en de normen eruitzien. Daarnaast is ook de
transparantie van de informatie naar de ‘buitenwereld’ toe van belang. Het gaat dan
om transparante informatie over zowel de basiskwaliteit als over verschillen in
kwaliteit en profielen tussen opleidingen. Het accreditatiestelsel moet bijdragen aan
de bekendheid van de kwaliteit en het profiel van opleidingen. Hoe goed zijn
instellingen geïnformeerd over een TNO, en weten studenten of een opleiding die
gaat starten ook een TNO heeft doorlopen?
In dit hoofdstuk beschrijven we hoe het ervoor staat met de informatievoorziening
en de transparantie bij de TNO. We laten eerst zien waarom een goede
informatievoorziening juist bij een TNO zo belangrijk is (4.1). Daarna gaan we in op
de ervaren toegankelijkheid van de informatie (4.2) en op de transparantie van de
informatie van de NVAO en van de instelling (4.3). We sluiten af met onze
conclusies en aanbevelingen (4.4).
4.1

Het belang van goede informatievoorziening aan instellingen bij een TNO
Instellingen zijn tijdens de voorbereiding en de afhandeling van een TNO nog
afhankelijker van de informatie van de NVAO dan bij een opleidingsaccreditatie.
Geen ondersteuning evaluatiebureau
Bij een TNO zijn de organisatie van het panel en de ondersteuning door
procescoördinator en secretaris in handen van de NVAO. Anders dan bij de
accreditatie van bestaande opleidingen is het niet gebruikelijk dat instellingen de
ondersteuning inroepen van een evaluatiebureau (zie hoofdstuk 2). Als een instelling
dat wel doet, dan vraagt ze een evaluatiebureau om hulp bij de opbouw van de
aanvraag; tijdens de TNO zelf speelt het evaluatiebureau dan vervolgens geen rol.
Tijdens de TNO hebben instellingen dus geen houvast aan de ondersteuning,
begeleiding, handreikingen en uitwerkingen van het beoordelingskader die de
evaluatiebureaus aanbieden. Dit maakt dat opleidingen tijdens een TNO nog sterker
leunen op de informatie die de NVAO aanreikt.
Spanningsveld rond investering
Omdat het tot het laatste moment onzeker is of een opleiding kan starten, maken
instellingen de afweging hoeveel te investeren in de plannen voor die nieuwe
opleiding. De ene keer zullen ze net te weinig investeren en de andere keer
misschien meer dan noodzakelijk was. Dit is een voortdurend spanningsveld.
Daarom is het extra belangrijk dat opleidingen goed door de NVAO worden
geïnformeerd over wat ze minimaal moeten aanleveren. Dit stelt instellingen in staat
gericht te investeren.

4.2

Toegankelijkheid van de informatie
Zowel tijdens de gesprekken als in de vragenlijst hebben we instellingen gevraagd
naar de toegankelijkheid van de informatie over de TNO. Uit de vragenlijst – die dus
Pagina 34 van 101

alleen is ingevuld door instellingen waarvan de TNO-aanvraag is gehonoreerd –
blijkt dat 13 procent (3 van de 23) ontevreden is over de informatie over de criteria
die de NVAO hanteert om op basis van het rapport van het panel tot een besluit te
komen. 17 procent (4 van de 23) geeft aan tegenstrijdige informatie te hebben
ontvangen. Uit de gesprekken rijst een kritischer beeld op. Op verschillende
onderdelen is ruimte voor verbetering.
Kaderstellende informatie over aan te leveren plannen gewenst
Er is veel procedurele informatie op de NVAO-website te vinden, maar de werkwijze,
beslisregels en standaarden bieden veel interpretatieruimte. In het vorige hoofdstuk
beschreven we dat de mate van vertrouwen verschilt per panel. In het verlengde
daarvan geven instellingen aan dat onduidelijk is wat een panel voor de beoordeling
van een TNO wil zien. Ze hebben de indruk dat panels verschillende eisen stellen
voor een rijpe aanvraag. Graag zouden ze duidelijker van de NVAO willen horen wat
het aanvraagdossier inhoudt. Instellingen zeggen nu soms te moeten gissen naar de
verwachtingen van panels.
Zo is een veelvoorkomende opvatting van instellingen dat het eerste jaar van het
curriculum en alle toetsen van het eerste jaar uitgewerkt moeten zijn, en daarnaast
ook de toetsing van het eindniveau. Dit staat niet zo expliciet in het kader, maar
sommige instellingen interpreteren het kader wel zo. Soms zijn er evenwel
voorwaarden waaruit blijkt dat ook gedeelten nog tijdens de uitvoering van de
opleiding ontwikkeld mogen worden (zie hoofdstuk 3). Instellingen weten daardoor
niet meer goed wat wel en niet vereist is. De contacten die de opleiding in het
voorbereidende traject heeft met de procescoördinator van de NVAO, geven vaak
onvoldoende duidelijkheid.
Onvoldoende zicht op tijdpad, planning en termijnen
Zowel instellingen zelf als de NVAO geven aan dat instellingen onvoldoende zicht
hebben op tijdpad, planning en termijnen. Voor de doorloop van de
macrodoelmatigheidstoets en de TNO zou ongeveer een jaar gerekend moeten
worden, en vervolgens een half jaar voor de werving van studenten. Zo bezien zou
een opleiding een aanvraag bij CDHO en TNO ongeveer anderhalf jaar voor de
beoogde start ervan moeten indienen. Dit vertelden de NVAO en CDHO tijdens een
voorlichtingsbijeenkomst; de informatie op de website van de NVAO is daarover
minder duidelijk (zie ook hoofdstuk 2).
Instellingen vinden dit vaak veel te lang en gaan regelmatig van een kortere periode
uit, soms zes maanden. Sommige instellingen maken een optimistische inschatting
op grond van mogelijk parallel te doorlopen trajecten en baseren zich op de
doorlooptijd van zes maanden die de NVAO vermeldt op haar website voor een TNO,
en twee maanden die de CDHO vermeldt. Instellingen belanden dan op verschillende
momenten in tijdnood. Het effect is een hoge piekbelasting voor alle partijen –
NVAO, CDHO en instellingen – rondom kerst, op het moment dat instellingen een
aanvraag doen voor een opleiding die ze in september willen starten. Kortom, het is
instellingen onvoldoende duidelijk wanneer ze bepaalde zaken moeten aanleveren
en hoeveel tijd dat kost.
Onvoldoende zicht op taakverdeling NVAO/CDHO
Instellingen blijken onvoldoende zicht te hebben op de taakverdeling tussen CDHO
en NVAO. Ze weten niet altijd waarom en bij wie ze wat moeten aanleveren,

Pagina 35 van 101

waardoor ze soms de indruk hebben dubbel werk te doen. Ze aarzelen om dezelfde
teksten aan beide organisaties te sturen.
Op sommige onderdelen lijkt de taakverdeling voor de betrokken organisaties wel
helder, maar niet voor de instellingen. Dit is een kwestie van communicatie. Zo
moeten instellingen inderdaad aan zowel de NVAO als CDHO informatie leveren over
eindcompetenties en beroepsprofiel. De organisaties kijken daar door een andere
bril naar. De CDHO beoordeelt op grond van de beleidsregel toetsing
macrodoelmatigheid of er een onvervulde arbeidsmarktbehoefte is aan studenten
met dit beroepsprofiel. Blijkt dat uit de arbeidsmarktgegevens? De NVAO en het
panel beoordelen of de eindcompetenties van het juiste niveau zijn en inhoudelijk
afgestemd op de behoefte van het beroepenveld.
Ook over de inrichting van het onderwijs dient de opleiding zowel aan de CDHO als
aan de NVAO informatie te geven. De CDHO beoordeelt of de aansluiting tussen de
inrichting en de eindcompetenties aannemelijk is. De NVAO en het panel beoordelen,
met meer diepgang, of de onderwijsleeromgeving geschikt zijn om alle
eindcompetenties te behalen.
Op andere onderdelen ligt hier ook een rol voor het ministerie van OCW. Wat
bijvoorbeeld als de NVAO negatief en de CDHO positief oordeelt over een bepaalde
naam? Ook voor de inspectie is dat een onbeantwoorde vraag.
Contact instelling met procescoördinator aandachtspunt
Instellingen ervaren de procescoördinator als minder toegankelijk en bereikbaar –
vooraf en achteraf – dan de evaluatiebureaus die de instellingen begeleiden tijdens
de opleidingsaccreditatie. Instellingen zeggen niet goed te weten of en hoe vaak ze
contact mogen opnemen. Opleidingen geven aan dat ze daarbij verschil ervaren
tussen de verschillende procescoördinatoren.
De NVAO geeft aan dat de procescoördinator graag informatie versterkt, zolang het
geen advisering over de inhoud van de aanvraag is. Sommige instellingen aarzelen
echter om contact op te nemen met de NVAO. De assertiviteit naar de NVAO is vaak
beperkt; men wil de beoordelende instantie, die de NVAO toch altijd is, niet te veel
‘lastigvallen’ met vragen. Dat is anders bij de evaluatiebureaus bij de
opleidingsbeoordelingen: daar laten instellingen een vrij grote assertiviteit zien,
aangezien ze die bureaus betalen voor hun diensten.
Instellingen kunnen informatie beter benutten
In deze paragraaf hebben we aangegeven dat de informatievoorziening van NVAO
en CDHO op onderdelen beter kan. Maar ook de instellingen zelf zijn op dit punt aan
zet; zij kunnen de beschikbare informatie beter benutten. Zo blijkt dat sommige
instellingen het aan de initiatiefnemers van een nieuwe opleiding overlaten of ze wel
of niet de ondersteuning inroepen van de centrale kwaliteitszorgafdeling van de
instelling. Deze afdeling is vaak beter op de hoogte van wat de NVAO vraagt en
verwacht. Waar de kwaliteitszorgafdeling bij een opleidingsaccreditatie altijd helpt,
is dat bij een TNO lang niet het geval. Sommige instellingen hebben geen interne
procedure met kwaliteitsgaranties die een aanvraag van een TNO moet doorlopen
voordat deze naar de NVAO gaat.
4.3

Transparantie van de informatie
Pagina 36 van 101

Bij transparantie gaat het vooral om de transparantie van informatie over de
basiskwaliteit en over verschillen tussen opleidingen en instellingen naar (aspirant-)
studenten en het overige publiek toe.
Informatie NVAO
We constateren dat de website van de NVAO niet alleen voor instellingen, maar ook
voor studenten en het bredere publiek niet makkelijk toegankelijk is. Het is soms
zoeken naar concrete informatie over bepaalde opleidingen. Bovendien zijn de
documenten over de beoordelingswijze vaak erg procedureel ingestoken en per
onderwerp te zeer verspreid over verschillende pagina’s van de website. Overigens
geldt dit ook voor de overige beoordelingen van bestaande opleidingen. De NVAO is
op dit moment de website aan het verbeteren.
Informatie instellingen
Sommige instellingen kunnen hun informatie over nieuwe opleidingen voor aspirantstudenten transparanter presenteren. De instellingen communiceren nu niet altijd
helder op hun website dat de start van een opleiding in september onzeker is omdat
de TNO-procedure nog niet is afgerond. De beoogde nieuwe opleiding wordt soms
gepresenteerd als een bestaande opleiding, of het is niet helder in welke fase van
ontwikkeling de opleiding zit. Dit kwamen we tegen bij enkele casestudies, en we
lopen er in onze toezichtspraktijk vaker tegenaan.
4.4

Conclusies en aanbevelingen
De informatievoorziening verdient verbetering. Opleidingen missen soms
kaderstellende informatie over het aanvraagdossier en informatie over het tijdpad
en over de taakverdeling tussen CDHO en NVAO. Hierin kunnen diverse stappen
worden gezet, waarbij opgemerkt moet worden dat instellingen ook zelf de
bestaande interne en externe informatie beter kunnen benutten. Ook de
transparantie van de informatie voor studenten en het bredere publiek kan bij NVAO
en CDHO, en bij sommige instellingen, beter.
Aanbevelingen
NVAO en CDHO

Communiceer helder en transparant over de rolverdeling, de
benodigde informatie, het tijdpad de inlevertermijnen.
Prestenteer in samenhang welke rollen en taken iedere partij is toebedeeld.
Publiceer niet alleen procedurele informatie op de website, maar expliciteer
uitgangspunten achter de kaders zodat instellingen beter weten waar ze aan
toe zijn wat betreft de eisen aan het informatiedossier, de tijdsplanning en
de taakverdeling. Zorg daarbij dat duidelijk is wanneer instellingen welke
informatie voor welk doel en in welke mate van uitwerking moeten inleveren
bij CDHO dan wel NVAO om te kunnen starten. Overweeg een
overzichtelijke, inleidende brochure over het accreditatiestelsel te schrijven.

Maak heldere afspraken over de benaderbaarheid van de
procescoördinator.
Spreek af hoe benaderbaar de NVAO is en op welke manier deze
benaderbaarheid vorm krijgt – voor, tijdens en na het onderzoek.
Instellingen

Pagina 37 van 101







Betrek de interne kwaliteitszorgafdeling bij het opstellen van een
TNO-aanvraag.
Benut interne expertise en leer van andere TNO-aanvragen van de instelling.
Stel tijdig vragen aan CDHO en NVAO bij onduidelijkheden.
CDHO en procescoördinatoren geven aan graag vragen van instellingen te
beantwoorden. Soms hebben instellingen te veel schroom om (weer) te
bellen.
Presenteer transparant informatie over de status van een nieuwe
opleiding op de website.
Zorg dat aspirant-studenten weten waar ze zich op oriënteren en dat ze zich
realiseren dat ze een alternatief achter de hand moeten hebben.

Pagina 38 van 101

5

Accreditatielasten

Een TNO brengt vanzelfsprekend lasten voor instellingen met zich mee. Het
accreditatiestelsel moet zo zijn ingericht dat het niet meer administratieve lasten
met zich meebrengt dan nodig. Daarbij speelt nadrukkelijk mee hoe instellingen
deze lasten ervaren in verhouding tot de opbrengsten van het stelsel. Hoe ervaren
instellingen de lasten van een TNO, en waar liggen de oorzaken van die lasten? Die
vraag beantwoorden we in dit hoofdstuk. We gaan eerst in op de ervaren lasten
volgens instellingen (5.1). Daarna bespreken we de externe en interne oorzaken die
voor deze lasten zijn aan te wijzen (5.2). We sluiten af met onze conclusies en
aanbeveling (5.3).
5.1

Ervaren lasten
De lasten van een TNO worden over het algemeen als hoog ervaren. Sommigen
vinden dat niet problematisch: om met belastinggeld een nieuwe opleiding te mogen
starten, mag je ook wel laten zien hoe nuttig en goed dat is. Uit de vragenlijst onder
instellingen met een positieve TNO blijkt dat 70 procent van de 23 respondenten de
lasten van het opstellen van een informatiedossier acceptabel vindt. Anderen vinden
de lasten wel een probleem. De redenering is dan: als de CDHO heeft gezegd dat er
behoefte is aan een dergelijke opleiding en de instelling heeft laten zien de
kwaliteitszorg op orde te hebben, dan kan de instelling toch wel zonder nadere
toetsing een nieuwe opleiding starten?
Oorzaken accreditatielasten
Voor de als hoog ervaren accreditatielasten zijn zowel externe als interne oorzaken
aan te wijzen. De externe oorzaken liggen op het vlak van de inrichting en de
procedure van de TNO, en dan in het bijzonder van de informatievoorziening.
Interne oorzaken vinden we vooral in de ondersteuning die de ontwikkelaars van de
nieuwe opleiding krijgen vanuit de instelling zelf. Hoe minder ondersteuning, hoe
hoger de ervaren lasten.
Beperkte informatievoorziening
De beperkte en te globale informatievoorziening (zie hoofdstuk 4) zorgt voor
onnodige extra lasten: instellingen weten niet welke informatie ze minimaal moeten
aanleveren aan wie, en hebben de indruk soms dubbel werk te doen voor CDHO en
NVAO. Deze onduidelijkheid leidt ertoe dat de voorbereiding niet soepel verloopt en
zorgt daarmee ook voor een ontevreden gevoel over de lasten.
Geen interne inbedding
Het bestuur/management van de instelling lijkt soms minder betrokken bij de TNOaanvraag dan bij een opleidingsaccreditatie. De TNO is dan vooral het ‘kindje’ van
een aantal enthousiaste ontwikkelaars. Een reden daarvoor is dat de nieuwe (vaak
interdisciplinaire) opleiding nog niet altijd goed is ingebed in de organisatiestructuur
van de instelling. De aanvraag is dan grotendeels het werk van de initiatiefnemers,
die daardoor relatief hoge lasten ervaren.
Weinig ondersteuning door kwaliteitszorgmedewerkers
In het verlengde daarvan ligt dat bij een TNO de kwaliteitszorgmedewerkers van de
instelling bij sommige instellingen minder interne ondersteuning bieden en er
Pagina 39 van 101

sowieso binnen instellingen minder ervaring met TNO’s is (zie hoofdstuk 4).
Daardoor moeten de aanjagers zelf het wiel uitvinden en is de voorbereiding soms
gebrekkig; de NVAO geeft aan regelmatig met behoorlijk onuitgewerkte dossiers te
maken te krijgen.
5.2

Conclusies en aanbeveling
De lasten van de TNO worden over het algemeen als behoorlijk hoog maar toch
acceptabel ervaren. Een goede informatievoorziening én goede interne
ondersteuning zijn nodig om de ervaren lasten te verminderen.
Aanbeveling
Instellingen

Benut de interne ondersteuning van de kwaliteitszorgafdeling.
Een ondersteuning vanuit de interne kwaliteitszorg afdeling zou voor alle
instellingen ook bij een TNO normaal moeten zijn. Intern kennisdelen maakt
de kans op een succesvolle aanvraag groter.

Pagina 40 van 101

6

Onafhankelijkheid en deskundigheid

Het panel van deskundigen adviseert of een nieuwe opleiding goed genoeg is om te
starten. Dat is een grote verantwoordelijkheid, en het is dan ook cruciaal dat
instellingen kunnen vertrouwen op de onafhankelijkheid en deskundigheid van de
panelleden. De leden moeten onafhankelijk zijn van de te beoordelen instelling en
opleiding, en het panel moet in zijn geheel in brede zin deskundig zijn. In dit
hoofdstuk bekijken we in hoeverre dat volgens instellingen bij de toets nieuwe
opleiding het geval is. Na een korte paragraaf over de onafhankelijkheid (7.1)
beschrijven we hoe instellingen de deskundigheid van de panelleden ervaren (7.2).
We sluiten af met onze conclusies en aanbevelingen (7.3).
6.1

Onafhankelijkheid
De NVAO stelt de panels voor een toets nieuwe opleiding samen en levert ook de
secretaris en de projectcoördinator; allen tekenen een onafhankelijkheidsverklaring
(zie hoofdstuk 2). We hebben geen kritische signalen gekregen of klachten van
instellingen ontvangen over de onafhankelijkheid van panels tijdens de TNO.
Vaak panelleden afgewezen
Instellingen mogen bij de NVAO wel panelleden aandragen. De NVAO geeft aan dat
de opleidingen bij een TNO vaak panelleden voorstellen die niet onafhankelijk
genoeg zijn. Dat komt doordat nieuwe opleidingen, anders dan bij de clustergewijze
visitatie van bestaande opleidingen, vooral uit het eigen netwerk putten. De NVAO
wijst deze panelleden af om zo de onafhankelijkheid te borgen. Dit heeft wel een
effect op de mate waarin een instelling zich herkent in het panel. We komen daar in
de volgende paragraaf op terug.

6.2

Deskundigheid
Bij deskundigheid gaat het enerzijds om de deskundigheid en ervaring van het panel
met plantoetsing, met de procesmatige en didactische onderdelen, en anderzijds om
vakinhoudelijke kennis. Over het algemeen zijn opleidingen tevreden over de
deskundigheid van het panel. We zien wel dat opleidingen bij de TNO vaker kritisch
zijn over de deskundigheid van het panel dan bij de beoordelingen van bestaande
opleidingen.
Panels soms als vooringenomen ervaren
Bij een TNO is vaak sprake van een nieuw vakgebied waarover in het algemeen nog
weinig deskundigheid is (zie hoofdstuk 3). Daardoor bestaat het risico dat de
achtergrond van de panelleden niet voldoende aansluit bij de nieuwe opleiding. Dat
de opleiding zelf minder zeggenschap heeft over de samenstelling van het panel, en
zich daardoor minder snel herkend voelt, kan hierbij ook een rol spelen. Opleidingen
ervaren dan eerder vooringenomenheid van het panel.
Uit de vragenlijst blijkt dat een deel van de opleidingen de panels vooringenomen
vindt: 26 procent (6 van de 23 respondenten die een positief TNO besluit hebben
gekregen) vindt dat het panel niet los van persoonlijke (bijvoorbeeld vakinhoudelijke
of onderwijskundige voorkeuren) oordeelde. De gesprekken bevestigen dit beeld.
Sommige opleidingen vinden panelleden te sterk gericht op hun eigen stokpaardjes
of te traditioneel aangelegd. In dat laatste geval hebben de panelleden volgens de
Pagina 41 van 101

opleidingen vakinhoudelijk te weinig begrip voor innovatieve initiatieven of een
vernieuwend onderwijsconcept, zoals afstandsonderwijs, werkgerelateerd onderwijs
en liberal arts-onderwijs. Er zijn ook voorbeelden van niet-bekostigde opleidingen
die zich niet begrepen voelen in hun didactische aanpak voor volwassen studenten.
6.3

Conclusies en aanbevelingen
De onafhankelijkheid en de deskundigheid van de panelleden bij de TNO zijn over
het algemeen gewaarborgd. Wel merken we op dat instellingen vaker kritisch zijn
over de vooringenomenheid van panels. Verdere professionalisering van panels en
procescoördinatoren is gewenst.
Aanbevelingen
NVAO




Investeer in professionalisering van het panel en
procescoördinatoren.
Besteed aandacht aan bewustwording van eventuele vooringenomenheid,
stokpaardjes, vernieuwende onderwijsconcepten en interdisciplinaire
vakgebieden. Zorg dat de procescoördinatoren de panelleden waar nodig
bijsturen en besteed hier aandacht aan tijdens de NVAO-training.
Let bij de samenstelling van het panel extra op de expertise of
openheid rond nieuwe, interdisciplinaire vakgebieden.
Doe een expliciet beroep op instellingen zelf panelleden aan te dragen.

Instellingen

Probeer ook bij de TNO onafhankelijke panelleden voor te dragen.
Instellingen dragen nu wel panelleden aan, maar die worden vaak
afgewezen door de NVAO omdat ze niet onafhankelijk zijn.

Pagina 42 van 101

7

Stimulerende werking

De stimulerende werking van peerreview – het open gesprek tussen vakgenoten
over de inhoud en kwaliteit van de opleiding – is een belangrijk doel van het
accreditatiestelsel in zijn geheel. In dit hoofdstuk bekijken we hoe instellingen de
stimulerende werking van de TNO ervaren (6.1). We sluiten af met onze conclusies
en aanbevelingen (6.2).
7.1

Ervaren stimulerende werking
Over het algemeen wordt de TNO als stimulerend ervaren, zo bleek uit de vragenlijst
en de gesprekken. Dit geldt vooral voor opleidingen die een positief TNO-besluit
krijgen, al dan niet onder voorwaarden.
Voorwaarden ervaren als nuttige feedback
Opleidingen waarderen het open gesprek met de peers over de inhoud van de
nieuwe opleiding. Ze ervaren dat een TNO vaak helpt om de plannen voor de
opleiding te verbeteren. Ook als het panel voorwaarden verbindt aan de start van de
opleiding, ziet men dat als suggesties om de opleiding verder te ontwikkelen. Zolang
de voorwaarden niet als stokpaardjes van de panelleden worden beschouwd (zie
hoofdstuk 6) ervaart de opleiding ze als nuttige feedback van het panel. Dit in
tegenstelling tot opleidingen die bij de bestaande opleidingsaccreditatie een
herstelopdracht krijgen: die ervaren dat eerder als eigen falen.
Teleurstelling bij negatief besluit
De situatie ligt anders bij opleidingen die een negatief besluit krijgen. Het toewerken
naar een TNO is een intensief en vaak langdurig traject, doorgaans getrokken door
een beperkt aantal initiatiefnemers binnen de instelling. Bij een negatief
visitatierapport dat ertoe leidt dat de opleiding niet kan starten, zijn de aanjagers
van de nieuwe opleiding doorgaans diep teleurgesteld. De TNO demotiveert dan.
Soms kan een nagesprek met de voorzitter van het panel of met de
procescoördinator meer inzicht en begrip verschaffen.
Meer stimulans met ‘eigen’ panelleden
Een panelgesprek wordt eerder als stimulerend ervaren als de opleiding het panel
ervaart als haar ‘eigen’ panel, met peers die ze zelf heeft gekozen. Uit gesprekken
bleek dat instellingen het panel bij een TNO niet altijd als eigen panel ervaart,
hoewel ze wel de mogelijkheid hebben eigen panelleden voor te dragen. Niet alle
instellingen bleken hiervan op de hoogte – en instellingen die wel op de hoogte zijn,
dragen niet altijd geschikte panelleden voor (zie hoofdstuk 6).

7.2

Conclusies en aanbevelingen
Over het algemeen ervaren opleidingen een TNO als stimulerend. Risico’s liggen in
de ervaren vooringenomenheid en de mate waarin de instelling zich in het panel
herkent. Meer eigen inbreng kan de stimulerende werking versterken.

Pagina 43 van 101

Aanbevelingen
NVAO




Verken de mogelijkheid tot meer inspraak van instellingen bij de
panelsamenstellingen.
Expliciteer deze mogelijkheden en communiceer helder, zodat alle
instellingen weten dat dit mogelijk is.
Verken de mogelijkheden voor een nagesprek.
Geef actief feedback, als variant van het ontwikkelgesprek bij de
opleidingsaccreditatie. Geef daarbij prioriteit aan teruggetrokken TNO’s.

Pagina 44 van 101

8

Zorgvuldigheid

De processen rond de TNO zijn duidelijk beschreven. Worden die processen in de
praktijk ook zorgvuldig gevolgd? Met andere woorden: krijgt de instelling voldoende
gelegenheid om de informatie over de opleiding toe te lichten, en maakt het panel
voldoende gebruik van deze informatie? Worden de afspraken nagekomen en de
reacties van de instelling zorgvuldig gewogen? In dit hoofdstuk gaan we in op de
ervaren zorgvuldigheid bij de TNO (8.1). We sluiten af met onze conclusies en
aanbevelingen (8.2).
8.1

Zorgvuldigheid bij de TNO
De instellingen zijn over het algemeen tevreden over de zorgvuldigheid van de
NVAO en de panels bij de TNO. Ze vinden dat ze voldoende gelegenheid krijgen om
hun informatie toe te lichten. Het blijkt dat instellingen het zeer waarderen als de
panels vroeg – voorafgaand aan of bij het begin van de bezoekdag – open zijn over
hun vragen en onduidelijkheden. Ze willen ook graag tijdig weten waar voor het
panel de eventuele angel zit, zodat ze hun visie op dat punt voor het voetlicht
kunnen brengen. Soms zijn panels hier minder open over. Dan geven opleidingen
aan de oordelen als onvoorspelbaar te ervaren. Als pas bij de terugkoppeling aan
het eind van de bezoekdag blijkt waar de schoen wringt, hebben opleidingen het
gevoel dat ze niet voldoende hebben kunnen toelichten hoe zij tegen de kwestie
aankijken.
De opleidingen vinden dat hun eventuele opmerkingen over de conceptrapportages
zorgvuldig worden gewogen.

8.2

Conclusies en aanbeveling
Over het algemeen lijken de processen zorgvuldig te worden gevolgd. Winst is nog
te behalen als het gaat om de openheid van het panel.
Aanbeveling
NVAO


Probeer instellingen zo vroeg mogelijk tijdens de visitatie in te
lichten over knelpunten.
De instellingen hebben er belang bij in een vroeg stadium deelgenoot te
worden van de ‘hete hangijzers’. Dat kan door ze bijvoorbeeld belangrijke
vraagstukken voorafgaand aan of bij de start van de bezoekdag mee te
delen. Schenk hier in de professionalisering van panel en
procescoördinatoren aandacht aan.

Pagina 45 van 101

9

Kwaliteitsborging

Een voorwaarde voor een goed werkend accreditatiestelsel is dat de kwaliteit van
dat stelsel wordt geborgd. Dat houdt in dat systematisch en continu wordt
onderzocht of het stelsel goed functioneert en dat, als de situatie daar aanleiding toe
geeft, maatregelen worden getroffen. De partijen die betrokken zijn bij de visitatie
en accreditatie van opleidingen en instellingen hebben de verantwoordelijkheid om
de kwaliteit van hun aandeel binnen het stelsel te borgen. Hoe krijgt de
kwaliteitsborging bij de TNO vorm? Die vraag staat centraal in dit hoofdstuk. Na een
beschrijving van de kwaliteitsborging bij de TNO (9.1) gaan we in op de complexe
verantwoordelijkheidsverdeling binnen het accreditatiestelsel als het gaat om de
kwaliteitsborging (9.2). We sluiten af met onze conclusies en aanbevelingen (9.3).
9.1

Kwaliteitsborging bij de TNO
Als het gaat om de kwaliteitsborging bij de TNO is nog belangrijke winst te behalen
in de versterking van het lerend vermogen. De NVAO is de aangewezen partij om
hierin een centrale rol te vervullen.
Geen analyses
De NVAO treft diverse maatregelen die gericht zijn op kwaliteitsborging bij de TNO,
zoals het sturen van evaluatieformulieren, professionalisering en de organisatie van
bijeenkomsten waar informatie wordt gedeeld. Met deze maatregelen lukt het
vooralsnog echter onvoldoende om lering te trekken uit eerdere ervaringen, omdat
er geen analyses plaatsvinden van de resultaten van de verschillende beoordelingen.
Er zijn bijvoorbeeld geen analyses van:










de werkwijzen die volgens panels wel en niet werken bij een meer vormvrij
bezoek. Zouden instellingen daarvan kunnen leren hoe een goed
bezoekvoorstel te doen? Zouden panels hierdoor meer valide en
betrouwbaar kunnen oordelen?
de belangrijkste argumenten waarom panels tot negatieve visitatierapporten
komen. Zouden instellingen zo meer zicht krijgen op de valkuilen bij een
TNO, op het belang van betere uitwerking van bepaalde onderdelen?
de aard van de voorwaarden bij een TNO. Zouden opleidingen kunnen leren
als het steeds dezelfde zaken blijken te zijn waar problemen zitten? Is het
een gebrekkige afstemming met het beroepenveld, of juist een onvoldoende
doordachte toetsing?
de ervaringen van instellingen die een aanvraag terugtrekken (zij krijgen
geen evaluatieformulier). Zouden instellingen en de NVAO hieruit kunnen
leren een TNO beter voor te bereiden?
het percentage panelleden dat niet aan het onafhankelijkheidscriterium
voldoet, en de aard van de afhankelijkheid. Zou inzicht hierin opleidingen
helpen om betere, meer onafhankelijke panelleden aan te dragen?

Omdat er nauwelijks analyses plaatsvinden en deze ook niet worden gedeeld met
het veld, blijven instellingen dezelfde fouten maken. Ook is er nu geen sprake van
een gedeelde ervaring die kan bijdragen aan het lerend vermogen en de
kwaliteitsborging van het systeem. De NVAO geeft aan dat dergelijke analyses haar

Pagina 46 van 101

zeer nuttig lijken, maar dat ze momenteel niet behoren tot haar taak als
beoordelende instantie. Ze zegt er ook geen financiële middelen voor te hebben.
Meer kennisdeling door instellingen mogelijk
Ook instellingen kunnen hun eigen ervaringen meer kunnen delen. Koepels kunnen
dit faciliteren. Te denken valt aan de wijzen waarop een goed informatiedossier
wordt geschreven, iets waar nu met regelmaat de hulp van een evaluatiebureau
wordt ingeroepen. Of over de rol die de kwaliteitszorgafdeling kan spelen bij een
TNO.
9.2

De complexe verantwoordelijkheidsverdeling binnen het accreditatiestelsel
Onze bevindingen over de kwaliteitsborging bij de TNO staan niet op zichzelf. Ook in
ons tussenbericht over de opleidingsbeoordelingen (Inspectie van het Onderwijs,
2017) constateerden we dat landelijke analyses van de data momenteel ontbreken.
Datzelfde zien we bij de ITK. Hoewel er tot dusver nog maar zes instellingen zijn die
de tweede ronde van de ITK hebben doorlopen, kunnen ook de gegevens van die
zes instellingen benut worden om een beter beeld te krijgen van bredere
ontwikkelingen. We constateren dat het stelsel momenteel twee onderling
samenhangende zwakheden kent die ervoor zorgen dat de permanente
kwaliteitsborging van het stelsel als geheel niet optimaal is.
NVAO: wel de data, niet de taak
Als accreditatieorgaan beschikt de NVAO over een grote hoeveelheid data van alle
beoordelingen binnen het accreditatiestelsel, maar ze heeft tot dusver niet de
wettelijke taak om deze data te analyseren. Maar als de NVAO dat niet doet, wie
doet het dan? Buiten de NVAO is er geen andere instantie die beschikking heeft over
deze data en dus deze rol kan overnemen. Als we dergelijke analyses binnen het
stelsel van belang achten, dient de NVAO daartoe expliciet de wettelijke opdracht te
krijgen.
De complexiteit van het stelsel
Dat de NVAO de analyserende rol tot dusver niet op zich kan nemen, is terug te
voeren op de complexe verantwoordelijkheidsverdeling binnen het Nederlandse
accreditatiestelsel. We hebben te maken met drie partijen die elk hun eigen
verantwoordelijkheid hebben: het ministerie van OCW heeft in politieke zin de
stelselverantwoordelijkheid, de NVAO is als accreditatieorgaan verantwoordelijk voor
de beoordelingen, de inspectie is verantwoordelijk voor de vierjaarlijkse evaluatie
van het stelsel. Als vierde actor speelt ook de CDHO een rol bij de start van nieuwe
opleidingen. Die complexiteit maakt het ingewikkeld om taken helder af te bakenen,
en dus is het noodzakelijk om voortdurend onderling de afstemming te zoeken.
Vanuit die onderlinge afstemming is het mogelijk om gezamenlijk de
stelselverantwoordelijkheid invulling te geven.

9.3

Conclusies en aanbevelingen
Bij de kwaliteitsborging bij de TNO is winst te behalen in de versterking van het
lerend vermogen. Het ontbreekt momenteel aan landelijke analyses en kennisdeling.
Dit geldt niet alleen voor de TNO, maar voor alle beoordelingen binnen het
accreditatiestelsel. Het uitbreiden van de taken van de NVAO met het maken van
dergelijke analyses en structureel overleg over de complexe
verantwoordelijkheidsverdeling zijn nodig om de kwaliteitsborging van het stelsel als
geheel op een hoger plan te brengen.
Pagina 47 van 101

Aanbevelingen
OCW




NVAO






Organiseer periodiek een overleg tussen de partijen die
verantwoordelijkheid dragen binnen het accreditatiestelsel.
Organiseer dat OCW, NVAO en inspectie structureel het functioneren van het
stelsel bespreken, los van concrete casuïstiek en los van ontwikkelingen in
de wetgeving. Baken hierin taken en verantwoordelijkheden duidelijk af.
Betrek waar zinvol de CDHO daarbij. Mogelijk kan aansluiting worden
gezocht bij het overleg tussen NVAO, CDHO en inspectie dat afgelopen jaar
is geïntensiveerd.
Geef de NVAO de expliciete taak om landelijke analyses van de
beschikbare data te maken.
Maak onderstaande activiteiten onderdeel van die taak.

Maak analyses van alle TNO’s, ook van teruggetrokken opleidingen.
Stuur de instellingen die een opleiding hebben teruggetrokken na afloop ook
een evaluatieformulier.
Analyseer en inventariseer de probleempunten bij een TNO.
Onderzoek waar instellingen op uitvallen en wat er goed gaat. Besteed
expliciet aandacht aan wat landelijk de ‘hete hangijzers’ zijn en geef tips
over hoe het beter kan. Een analyse van voorwaarden kan ook nuttig zijn
voor de interne kallibratiesessies binnen de NVAO.
Deel de analyses en ervaringen met instellingen.
Stuur de resultaten via nieuwsbrieven/berichten en publiceer ze op de
website. Draag zo bij aan de kwaliteitsborging van het hele systeem.

Vereniging Hogescholen, VSNU en NRTO

Leer van elkaar.
Organiseer kennisdeling en selecteer goede voorbeelden.

Pagina 48 van 101

10

Wettelijke vereisten en dekking

De uitvoering van de beoordelingen binnen het accreditatiestelsel moeten voldoen
aan de wettelijke vereisten zoals beschreven in de WHW. Dat geldt niet alleen voor
de TNO, maar ook voor de gewone opleidingsbeoordelingen. Daarnaast moet er
sprake zijn van dekking: alle opleidingsvarianten van de opleiding die op dat
moment worden aangeboden, moeten zijn beoordeeld. We zijn in ons onderzoek
geen praktijken tegengekomen die duidelijk strijdig zijn met de bepalingen in de
WHW. Wel stellen we vast dat de dekking niet altijd volledig is, en dat een aantal
wettelijke bepalingen in de praktijk tot onduidelijkheden of tot uitvoeringsproblemen
leiden. Die bespreken we in dit hoofdstuk, dat over zowel de TNO als de gewone
opleidingsbeoordelingen gaat.
We gaan achtereenvolgens in op het onderscheid tussen voltijd en deeltijd (10.1),
de beoordeling van het gerealiseerd niveau na drie jaar bij instellingen zonder ITK
(10.2), het verbod om een nieuwe aanvraag te doen bij een negatief besluit van de
NVAO (10.3) en de dekking in verband met de verplichting om bepaalde
administratieve gegevens in te brengen (10.4). We sluiten af met onze conclusies en
aanbevelingen (10.5).
10.1

Onderscheid deeltijd/voltijd
Instellingen mogen opleidingen aanbieden in een voltijd-, deeltijd- of duale variant.
Als een opleiding in voltijd is geaccrediteerd, mag de instelling deze opleiding
vervolgens ook in deeltijd (en/of duaal) aanbieden zonder een nieuwe procedure te
hoeven doorlopen – en andersom. Bij de volgende accreditatieronde wordt deze
nieuwe variant dan ook meegenomen. Maar hoe verhoudt de deeltijdopleiding zich
precies tot de voltijdopleiding? Dat is niet helder. En die onduidelijkheid levert
ingewikkelde kwesties op, ook bij de accreditatie van (nieuwe) opleidingen.
Studielast per opleiding
De totale studielast van een opleiding is in de WHW vastgelegd. Zo bepaalt artikel
7.4a lid 1 dat een bacheloropleiding in het wo standaard 180 studiepunten omvat en
artikel 7.4b lid 1 dat een bacheloropleiding in het hoger beroepsonderwijs 240
studiepunten bedraagt. In artikel 7.4 lid 1 wordt ingegaan op de studielast per
studiejaar; die bedraagt voor een voltijdopleiding 60 studiepunten per jaar. Artikel
7.4 lid 3 regelt dat het instellingsbestuur de jaarlijkse studielast van
deeltijdopleidingen bepaalt. Het begrip deeltijd is in de WHW niet verder
gedefinieerd.
Deeltijd als diffuus begrip
Met de ontwikkelingen rond flexibilisering wordt het begrip deeltijd steeds meer een
diffuus begrip. In het verleden was de gangbare interpretatie van instellingen dat
een deeltijdopleiding per jaar minder studiepunten kende dan een voltijdopleiding,
omdat de student de opleiding veelal combineerde met andere
verantwoordelijkheden in gezin of betaalde arbeid. De totale studielast werd
daarmee over een langere tijd verspreid dan de tijd voor een voltijdstudie.
De laatste jaren verstaan instellingen, in het hbo al wat langer dan in het wo, onder
deeltijd vaak een andere organisatie van het onderwijs. Het gaat dan bijvoorbeeld
Pagina 49 van 101

om een onderwijsaanbod op alleen vrijdag en zaterdag, of een onderwijsaanbod
voor volwassenen dat minder contacturen (en dus meer zelfstudie) omvat dan de
voltijdopleiding voor jongeren. Ook wordt de definitie gehanteerd dat meer dan 60
studiepunten per jaar behaald kunnen worden – een versnelling, zodat een
bacheloropleiding in een kortere dan de reguliere tijd behaald kan worden.
Aantal studiepunten per jaar
Door het gebrek aan een wettelijke definitie rijzen bij de accreditatie diverse vragen.
Zo komen bij accreditaties deeltijdopleidingen in beeld die even lang duren als, of
een enkele keer zelfs korter duren dan de voltijdopleiding. De centrale vraag is hier
of er bij een deeltijdopleiding 60 studiepunten (of zelfs meer) per jaar ingeroosterd
kunnen staan of dat een jaarrooster van een deeltijdopleiding uit minder dan 60
studiepunten per jaar moet bestaan. Of maakt het niet uit, als het eindniveau maar
in orde is? En hoe is dat goed te beoordelen als er van de opleiding geen
voltijdvariant bestaat?
Onderlinge vergelijkbaarheid
Een tweede vraag betreft de mate waarin de voltijd- en deeltijdvariant onderling
vergelijkbaar zijn. Die vraag is relevant juist omdat instellingen na accreditatie van
een opleiding een andere variant van die opleiding mogen aanbieden zonder
opnieuw de accreditatieprocedure te hoeven doorlopen. Maar kunnen we ervan
uitgaan dat een instelling met een goede leeromgeving voor deeltijdstudenten net
zo’n goede leeromgeving heeft voor voltijdstudenten, en andersom? Die garantie is
er niet.
We constateren enerzijds een overheidssturing op het onderscheid tussen voltijd en
deeltijd bij de beoordeling van opleidingen, anderzijds het ontbreken van definities
van voltijd en deeltijd. Dat leidt in de praktijk tot onduidelijkheid en onzekerheid
voor instellingen en bemoeilijkt de besluitvorming bij CDHO en NVAO.
Dit kan in de toekomst ook gaan gelden voor het onderscheid tussen deeltijd en
duaal. De WHW geeft aan dat een deeltijdopleiding werkplekeisen mag stellen. In de
praktijk stellen heel veel opleidingen in de experimenten flexibilisering een werkplek
verplicht. Wat is dan nog het onderscheid met een duale opleiding? Bij een duale
opleiding biedt de zogeheten tripartiete overeenkomst de student bepaalde rechten
ten aanzien van de instelling en zijn werkgever. Is het terecht dat zo’n
overeenkomst niet is vereist bij de deeltijdopleiding met de verplichte werkplek, en
wel bij een duale opleiding?
10.2

Beoordeling gerealiseerd niveau na drie jaar nieuwe opleiding (zonder ITK)
In artikel 5a.10 lid 4 van de WHW staat een bepaling over nieuwe opleidingen aan
instellingen zonder een ITK. Als een dergelijke opleiding een positief TNO-besluit
krijgt, dient er drie jaar na dit besluit een nieuwe beoordeling te komen van:
a) het gerealiseerde niveau, gelet op dat wat internationaal gewenst en
gangbaar is;
b) de deugdelijkheid van de beoordeling, toetsing en examinering van de
studenten.

Pagina 50 van 101

Deze extra beoordeling na drie jaar is bedoeld als een extra check van de plannen
die bij een TNO beoordeeld worden. Zonder deze check zou de eerstvolgende
beoordeling pas na zes jaar plaatsvinden, wat de wetgever te lang vond duren.
Alleen inschatting gerealiseerd eindniveau
Het gerealiseerde niveau wordt door panels vaak geïnterpreteerd als het
gerealiseerde eindniveau zoals dat ook in het beoordelingskader van de NVAO staat.
Bij het gerealiseerde niveau is er een redelijk duidelijke maatstaf als het om de
eindwerken gaat. Maar bij veel opleidingen, zeker bij vierjarige bacheloropleidingen
in het hbo of tweejarige deeltijdmasters, zijn er ten tijde van de beoordeling nog
geen of heel weinig eindwerken beschikbaar. Het panel dient dus in de praktijk een
inschatting van het gerealiseerde eindniveau te maken op basis van tussentijdse
toetsen in de eerste twee leerjaren. In feite wordt daarmee de toetsing, standaard
3, en niet het eindniveau, standaard 4, beoordeeld. Panels en NVAO twijfelen of
deze interpretatie geoorloofd is.
10.3

Verbod nieuwe aanvraag
Artikel 5a.11 lid 3 van de WHW bepaalt dat het accreditatieorgaan, de NVAO,
gedurende drie jaar geen TNO verleent als het gaat om een aanvraag voor een
opleiding waarvoor eerder een negatief TNO-besluit is genomen. Dit artikel wordt op
dit moment nooit benut en heeft daarom geen waarde.
Aanvraag intrekken gebruikelijk
We zagen al eerder dat een instelling die een rapport van het visitatiepanel ontvangt
dat zo negatief is dat een negatief besluit van de NVAO te verwachten zou zijn, de
aanvraag bij de NVAO intrekt (zie hoofdstuk 2). Geen enkele instelling zit te
wachten op mogelijke imagoschade door een openbaar negatief rapport, of op een
verbod om de komende drie jaar een nieuwe aanvraag in te dienen. De
visitatiepanels die een negatief rapport schrijven, lichten hun oordeel soms ook als
volgt toe: “Het is nog niet rijp; pas enkele onderdelen aan en dien een verbeterde
aanvraag in want er is zeker potentie”. We constateren dat de huidige wettelijke
bepaling een loze letter is en adviseren daarom heroverweging: schrappen of
aanscherpen.

10.4

Dekking: de verplichting administratieve gegevens in te brengen
De NVAO heeft in het accreditatiekader vastgelegd, conform artikel 5a.8 lid 1 van de
WHW, welke gegevens het instellingsbestuur meezendt bij de aanvraag voor een
accreditatie. De NVAO vraagt administratieve gegevens op: de instelling laat via een
administratieformulier onder meer weten of een opleiding in meerdere varianten
wordt verzorgd (voltijd, deeltijd, duaal), of er meerdere locaties zijn en welke
afstudeerrichtingen er zijn.
Niet altijd alle informatie verstrekt
Opleidingen en instellingen maken bij de accreditatieaanvraag niet altijd melding
van alle verschillende trajecten binnen de opleiding. Soms brengen ze bijvoorbeeld
routes voor studenten die instromen vanuit een buitenlandse vestiging of een
commerciële samenwerkingspartner niet onder de aandacht. Soms expliciteert de
opleiding ook niet dat haar studenten bij afstuderen een onderwijsbevoegdheid
verwerven; de instelling is nu niet verplicht om expliciet te vermelden of de
opleiding gericht is op wettelijke vereisten (bijvoorbeeld voor lerarenopleidingen).
Als het visitatiepanel dan de opleiding beoordeelt, zonder gewezen te zijn op de
Pagina 51 van 101

bijzondere route of op de wettelijke vereisten, baseert de NVAO haar besluit tot
accreditatie op onvolledige gegevens. Dat wringt omdat het accreditatiebesluit de
gehele opleiding betreft, inclusief alle varianten, tracks en locaties. Het lijkt de
inspectie niet meer dan redelijk dat een opleidingsroute die niet is gemeld bij de
aanvraag, daarmee ook niet is mee-geaccrediteerd. Het risico is nu dat een groep
studenten wier opleidingsroute niet is onderzocht, toch een officieel getuigschrift
krijgt.
Om dergelijke gevallen in de toekomst te voorkomen, is het wenselijk dat in de
betreffende wettelijke bepalingen, in het NVAO-beoordelingskader en het daaraan
gekoppelde aanvraagformulier, wordt opgenomen dat de instelling verplicht is
melding te maken van alle routes, varianten, locaties en wettelijke vereisten. Mocht
een instelling zich in een dergelijk geval niet houden aan die meldingsplicht, dan
dient daar een genuanceerd sanctie-instrumentarium voor te worden ontwikkeld.
10.5

Conclusies en aanbevelingen
We zijn geen praktijken tegengekomen die duidelijk strijdig zijn met de bepalingen
in de WHW. Wel is de dekking niet altijd volledig, en leiden een aantal wettelijke
bepalingen in de praktijk tot onduidelijkheden of tot uitvoeringsproblemen. We
concluderen dat op enkele punten aanpassingen nodig zijn van de wettelijke
bepalingen, vooral met het oog op een eenduidige interpretatie en de slagkracht van
de wet.
Aanbevelingen
OCW








Heroverweeg de sturing en definities rond deeltijd en voltijd.
Onderzoek welke sturing en definities wenselijk zijn, rekening houdend met
de flexibilisering van het deeltijdonderwijs.
Heroverweeg de regeling over de beoordeling van het gerealiseerd
niveau na drie jaar bij instellingen zonder ITK.
Het gaat hier in het bijzonder om de interpretatie van het begrip
gerealiseerd niveau in relatie tot standaard 4 van het NVAObeoordelingskader.
Heroverweeg de regel dat instellingen drie jaar na een negatief TNObesluit geen nieuwe TNO-aanvraag voor diezelfde opleiding mogen
indienen.
Deze bepaling heeft momenteel geen meerwaarde.
Verduidelijk de informatieplicht van instellingen over
bijzonderheden van de opleiding.
Daarbij dient de instelling bij de accreditatieaanvraag heel expliciet inzicht te
geven in alle bijzondere trajecten. Koppel daaraan een genuanceerd sanctieinstrumentarium.

Pagina 52 van 101

11

Conclusies en aanbevelingen TNO

In dit eerste deel van onze eindrapportage over het functioneren van het
Nederlandse accreditatiestelsel richtten we ons op de toets nieuwe opleiding. Wat is
de kwaliteit van de TNO? In hoeverre voldoen de beoordelingen aan de standaarden
van het toezichtkader van de inspectie? We starten met onze conclusies (11.1) en
presenteren daarna onze overkoepelende aanbevelingen (11.2).
11.1

Conclusies
We concluderen dat de TNO in grote lijnen naar behoren werkt. De aard van de
TNO, een planbeoordeling door peers aan de hand van een open kader, brengt wel
risico’s met zich mee. De belangrijkste verbetermogelijkheden betreffen de
explicitering van de mate van vertrouwen waarmee het kader gehanteerd moet
worden, verdere professionalisering van panel en procescoördinatoren, en een
geïntensiveerde communicatie tussen NVAO/panel en instellingen.
De validiteit en betrouwbaarheid bij de TNO is deels gewaarborgd en dient te
worden versterkt. Betrouwbaar en valide oordelen is bij een TNO lastig omdat niet
teruggegrepen kan worden op een bestaande praktijk. Dat uit zich in moeilijkheden
bij de planbeoordeling, een gebrek aan ‘geheugen’ over nieuwe vakgebieden en een
wisselende kwaliteit van de informatie die instellingen geven over de nieuwe
opleiding. Daarnaast is sprake van een open kader dat ruimte laat voor
interpretatieverschillen en uiteenlopende visies op de mate van vertrouwen
waarmee een panel kan oordelen. Dat levert een praktijk op met panels die hun
poortwachtersfunctie op soepele dan wel strenge wijze invulling geven. Dergelijke
verschillen tussen panels beïnvloeden de validiteit en betrouwbaarheid van de
oordelen en zijn onwenselijk.
De informatievoorziening verdient verbetering. Opleidingen hebben juist bij een
TNO grote behoefte aan heldere informatie. Deels is verheldering van de invulling
van het informatiedossier in het beoordelingskader nodig. Daarnaast is de
samenhang tussen CDHO en NVAO complex en is de taakverdeling voor instellingen
onvoldoende duidelijk. Dit vraagt om concrete, heldere informatievoorziening over
de verschillende rollen in het stelsel en de termijnen die daarbij passen. Instellingen
kunnen de beschikbare informatie beter benutten door altijd de interne
kwaliteitszorgafdeling een rol te geven bij de voorbereiding van een TNO.
Ook de transparantie van de informatie voor (aspirant-)studenten en het bredere
publiek over de status van nieuwe opleidingen kan bij sommige instellingen beter.
Datzelfde geldt voor de informatie op de website van de NVAO, die hier momenteel
al mee aan de slag is.
De instellingen ervaren de lasten van de TNO over het algemeen als behoorlijk
zwaar, maar wel opwegend tegen de baten. De lasten zouden verlicht kunnen
worden door een betere informatievoorziening, met name over – opnieuw – de
tijdsplanning en de samenhang tussen de NVAO- en CDHO-beoordeling. Bovendien
is de interne ondersteuning bij verschillende instellingen beperkt en komt een groot
deel van de lasten bij de initiatiefnemers te liggen. Heldere informatie en een betere
interne ondersteuning zijn dus gewenst.
Pagina 53 van 101

De TNO heeft een stimulerende werking als er een positief visitatierapport, al dan
niet met voorwaarden, ligt. Opleidingen zijn dan blij dat ze kunnen starten en
ervaren voorwaarden als nuttige suggesties om de plannen te verbeteren. Soms
ervaart men de panelleden als vooringenomen en de gesprekken daardoor als
minder stimulerend. Nazorg door de NVAO kan bijdragen aan de versterking van de
stimulerende werking.
De onafhankelijkheid van de panelleden bij de TNO is gewaarborgd. De NVAO
houdt hier scherp toezicht op en er zijn hier geen klachten over van instellingen of
opleidingen.
De panels worden over het algemeen als deskundigheid ervaren. Aandachtspunt is
de deskundigheid als het gaat om nieuwe interdisciplinaire vakgebieden. Instellingen
zijn wel kritischer dan bij de opleidingsaccreditaties over de mate van
vooringenomenheid van het panel. Dat de opleiding zelf minder zeggenschap heeft
over de samenstelling van het panel, en zich daardoor minder snel herkend voelt,
kan hierbij ook een rol spelen. Meer eigen inbreng van instellingen biedt mogelijk
een oplossing.
Over het algemeen lijken de processen zorgvuldig te worden gevolgd. Winst is nog
te behalen als het gaat om de openheid van het panel.
Bij de kwaliteitsborging bij de TNO is winst te behalen in de versterking van het
lerend vermogen. Het ontbreekt momenteel aan landelijke analyses en kennisdeling.
Dit geldt niet alleen voor de TNO, maar voor alle beoordelingen binnen het
accreditatiestelsel. Het is nodig om de expliciete taak tot het maken van dergelijke
analyses bij de NVAO neer te leggen en structureel overleg te organiseren over de
complexe verantwoordelijkheidsverdeling, om de kwaliteitsborging van het stelsel
als geheel op een hoger plan te brengen.
We zijn geen praktijken tegengekomen die duidelijk strijdig zijn met de wettelijke
bepalingen zoals geformuleerd in de WHW. Wel is de dekking niet altijd volledig, en
leiden een aantal wettelijke bepalingen in de praktijk tot onduidelijkheden of tot
uitvoeringsproblemen. Zo is niet duidelijk hoe de deeltijdopleiding zich verhoudt tot
de voltijdopleiding, is niet helder wat verstaan wordt onder een beoordeling van het
gerealiseerde niveau na drie jaar bij een nieuwe opleiding, is het verbod om een
nieuwe aanvraag in te dienen na een negatief TNO-besluit in de huidige vorm een
loze letter, en worden niet alle bijzondere routes van een opleiding bij een
accreditatie onderzocht. Op enkele punten zijn aanpassingen van de wettelijke
bepalingen nodig, vooral met het oog op een eenduidige interpretatie en de
slagkracht van de wet.
11.2

Overkoepelende aanbevelingen
Op grond van onze conclusies over de TNO formuleren we de volgende
belangrijkste, overkoepelende aanbevelingen:
OCW


Organiseer periodiek een overleg tussen de partijen die
verantwoordelijkheid dragen binnen het accreditatiestelsel.
Organiseer dat OCW, NVAO en inspectie structureel het functioneren van het
stelsel bespreken, los van concrete casuïstiek en los van ontwikkelingen in
Pagina 54 van 101









NVAO








de wetgeving. Baken hierin taken en verantwoordelijkheden duidelijk af.
Betrek waar nodig de CDHO bij dit overleg.
Geef de NVAO de expliciete taak om landelijke analyses van de
beschikbare data te maken.
Geef de NVAO de taak om analyses van alle TNO’s te maken, de
probleempunten te inventariseren en de analyses te delen met instellingen.
Heroverweeg de sturing en definities rond deeltijd en voltijd.
Onderzoek welke sturing en definities wenselijk zijn, rekening houdend met
de flexibilisering van het deeltijdonderwijs. Betrek daarbij ook het
onderscheid deeltijd met verplichte werkplek en duaal.
Heroverweeg of verduidelijk enkele regelingen over de TNO.
Het gaat om de volgende regelingen:
de beoordeling van het gerealiseerd niveau na drie jaar bij instellingen
zonder ITK;
de regel dat instellingen drie jaar na een negatief TNO-besluit geen
nieuwe TNO-aanvraag mogen indienen.
Verduidelijk de informatieplicht van instellingen over
bijzonderheden van de opleiding.
Koppel daaraan een genuanceerd sanctie-instrumentarium.

Expliciteer de gewenste mate van vertrouwen bij een TNO.
De NVAO dient een duidelijke interpretatie van het kader uit te dragen aan
alle secretarissen en procescoördinatoren. De inspanningen op dit terrein
dienen te worden verhoogd door extra aandacht tijdens de training voor
procescoördinatoren en secretarissen en door kalibreersessies na
uitgevoerde TNO’s.
Zorg voor inhoudelijke, transparante informatie.
Publiceer niet alleen procedurele informatie op de website, maar expliciteer
uitgangspunten achter de kaders zodat instellingen beter weten waar ze aan
toe zijn wat betreft de eisen aan het informatiedossier, de tijdsplanning en
de taakverdeling met CDHO. Maak daarnaast meer uniforme afspraken over
de bereikbaarheid van en nazorg door de procescoördinator. Verbeter de
website.
Investeer in de samenstelling en professionalisering van panels,
gericht op interdisciplinaire deskundigheid en een open houding.
Investeer in panels met ervaring in verwante opleidingen, met een open
houding, en met oog voor vernieuwende onderwijsconcepten en
interdisciplinaire vakgebieden. Verken daarbij de mogelijkheid tot meer
inspraak van instellingen en communiceer daar helder over. Laat vervolgens
landelijk zien waarom bepaalde voorgestelde panelleden niet voldeden.
Besteed aandacht aan bewustwording van eventuele vooringenomenheid,
stokstaartjes, vernieuwende onderwijsconcepten en interdisciplinaire
vakgebieden. Zorg dat de procescoördinatoren de panelleden waar nodig
bijsturen en besteed hier aandacht aan tijdens de NVAO-training.
Probeer instellingen zo vroeg mogelijk tijdens de visitatie in te
lichten over knelpunten.
De instellingen hebben er belang bij in een vroeg stadium deelgenoot te
worden van de ‘hete hangijzers’. Dat kan door ze bijvoorbeeld belangrijke
vraagstukken voorafgaand aan of bij de start van de bezoekdag mee te
delen. Schenk hier in de professionalisering van panel en
procescoördinatoren aandacht aan.
Pagina 55 van 101









Bied panels meer ondersteuning bij het interpreteren van het kader.
Hier ligt een taak voor de procescoördinatoren. Scherp hiertoe ook de
training voor procescoördinatoren en secretarissen aan.
Zoek actiever contact met de instelling in het kader van nazorg.
Verken de mogelijkheden voor een nagesprek – als variant van het
ontwikkelgesprek bij de opleidingsaccreditatie. Organiseer hierin één lijn,
zodat instellingen weten waar ze aan toe zijn.
Maak heldere afspraken over de benaderbaarheid van de NVAO.
Spreek af hoe benaderbaar de NVAO is en op welke manier deze
benaderbaarheid vorm krijgt – voor, tijdens en na het onderzoek. Presenteer
standpunten over servicegerichtheid transparant op de website.
Evalueer de TNO’s intensiever.
Evalueer de TNO’s, ook als een instelling de aanvraag terugtrekt, schriftelijk
en mondeling. Probeer algemene lessen uit die evaluaties te trekken en te
delen met instellingen. Maak analyses van alle TNO’s, ook van
teruggetrokken opleidingen. Stuur de instellingen die een opleiding hebben
teruggetrokken na afloop ook een evaluatieformulier. Stuur de resultaten
van analyses via nieuwsbrieven/berichten en publiceer ze op de website.
Draag zo bij aan de kwaliteitsborging van het hele systeem.

NVAO en CDHO

Duid de onderlinge rolverdeling.
Prestenteer in samenhang welke rollen en taken iedere partij is toebedeeld.

Communiceer helder over de benodigde informatie, het tijdpad en de
inlevertermijnen.
Zorg dat duidelijk is wanneer instellingen welke informatie voor welk doel en
in welke mate van uitwerking moeten inleveren bij CDHO dan wel NVAO om
te kunnen starten.
Instellingen

Start op tijd met de aanvraag, zorg voor een grondige voorbereiding
en stel vragen bij onduidelijkheden.
Houd rekening met de termijnen van de verschillende partijen. Organiseer
de interne processen en leer van afgewezen aanvragen. Neem contact op
met de NVAO en CDHO als er onduidelijkheid is.

Probeer ook bij de TNO onafhankelijke panelleden voor te dragen.

Benut de interne ondersteuning van de kwaliteitszorgafdeling.
Een ondersteuning vanuit de interne kwaliteitszorgafdeling zou voor alle
instellingen ook bij een TNO normaal moeten zijn. Intern kennisdelen maakt
de kans op een succesvolle aanvraag groter.

Presenteer transparant informatie over de status van een nieuwe
opleiding op de website.
Zorg dat studenten weten waar ze zich op oriënteren en dat ze zich
realiseren dat ze een alternatief achter de hand moeten hebben.
Vereniging Hogescholen, VSNU en NRTO

Organiseer kennisdeling tussen instellingen.
Faciliteer dat ervaringen met handige wijzen om een TNO voor te bereiden
worden gedeeld.

Pagina 56 van 101

DEEL II

INSTELLINGSTOETS KWALITEITSZORG

Pagina 57 van 101

12

De instellingstoets kwaliteitszorg

Sinds 2011 kunnen instellingen ervoor kiezen om eens in de zes jaar de
instellingstoets kwaliteitszorg (ITK) te doorlopen. Als een instelling de ITK behaalt,
is de interne kwaliteitszorg en de kwaliteitscultuur in orde en hoeven de opleidingen
daarna slechts een beperkte opleidingsbeoordeling (BOB) te doorlopen. Na de eerste
ronde van de ITK hebben inmiddels zes instellingen de tweede ronde doorlopen. In
dit hoofdstuk schetsen we de gang van zaken tijdens deze tweede ronde van de ITK.
We beschrijven wat de toets precies inhoudt (12.1), hoe de procedures eruitzien
(12.2) en hoe instellingen zich erop voorbereiden (12.3). Daarna beschrijven we
kort de resultaten van de evaluatie van de eerste ronde van de ITK (12.4) en gaan
we nader in op de verbeteringen die zijn doorgevoerd op basis van deze en andere
evaluaties (12.5).
De tekst in dit hoofdstuk is deels gebaseerd op de website van de NVAO. We hebben
de praktische informatie aangevuld met voorbeelden uit de praktijk.
12.1

Wat is de instellingstoets kwaliteitszorg?
De ITK is in 2011 ingevoerd met als doel om een impuls te geven aan het
kwaliteitszorgsysteem en kwaliteitsbewustzijn van instellingen. De ITK beoordeelt
het algemene kwaliteitszorgsysteem van de instelling en onderzoekt of de
kwaliteitszorg op opleidingsniveau in grote lijnen effectief is. De centrale
vraagstelling is: wordt de PDCA-cyclus geheel doorlopen? Een ITK is geen garantie
voor de kwaliteit van een opleiding an sich, en beoogt de opleidingskwaliteit ook niet
te meten – daar zijn de opleidingsaccreditaties voor bedoeld. De ITK heeft een
vrijwillig karakter: instellingen kiezen zelf of ze de toets wel of niet aanvragen. Een
ITK heeft een geldigheidsduur van zes jaar.
Belofte: minder lasten
Een van de beloftes bij de invoering van de ITK was dat er uiteindelijk een
vermindering van de (administratieve) lastendruk mee bewerkstelligd zou worden;
destijds werd gesproken over een vermindering van deze lasten met 25 procent. Die
vermindering zou voortkomen uit het verschil dat instellingen met een ITK zouden
ervaren doordat opleidingen een beperkte in plaats van een uitgebreide
opleidingsbeoordeling mogen doorlopen. In de praktijk blijkt dit niet zo te werken:
het blijkt lastig voor de panels om bij de opleidingsbeoordeling die onderdelen af te
scheiden die al bij de ITK zijn beoordeeld, en die vervolgens ook buiten beschouwing
te laten.
Eerste ronde ITK
De eerste ITK-ronde is in 2016 afgesloten. In totaal hebben 35 instellingen de eerste
ITK met positief gevolg afgelegd (vijftien universiteiten en twintig hogescholen,
waaronder twee niet-bekostigde instellingen). Bij tien instellingen (vijf hogescholen
en vijf universiteiten) zijn aanvankelijk voorwaarden gesteld. Iedere instelling heeft
nu aan de voorwaarden voldaan. In totaal hebben vijf instellingen de aanvankelijke
aanvraag ingetrokken. De meeste kleine instellingen – veel daarvan zitten in het
niet-bekostigd onderwijs – zien af van een ITK omdat ze de lasten die daarmee
gepaard gaan te hoog vinden, en er te weinig lastenverlichting bij de BOB aan
verbonden zou zijn.
Pagina 58 van 101

Tweede ronde ITK
Van de eerste instellingen die de ITK na de invoering hebben behaald, is de toets
inmiddels verlopen. In 2017 is de tweede ronde van de ITK gestart. In het voorjaar
van 2018 waren er zes instellingen die in deze tweede ronde een positief besluit
hadden gekregen. Het gaat om vier universiteiten en twee hogescholen: Technische
Universiteit Delft, Radboud Universiteit, Universiteit Utrecht, Erasmus Universiteit,
de Hanzehogeschool en Hogeschool Saxion. Alle kregen een positief NVAO-besluit.
Er zijn geen instellingen die de aanvraag hebben teruggetrokken of een besluit
onder voorwaarden hebben gekregen. Naar verwachting, gezien de planning voor de
ITK op de website van de NVAO, zullen in de loop van de komende jaren alle of bijna
alle andere hogeronderwijsinstellingen die een ITK hebben, de tweede ITK
aanvragen.
In onze vorige evaluatie (Inspectie van het Onderwijs, 2013) hebben we de eerste
ronde van de ITK geëvalueerd (zie 12.4). Mede op basis van deze evaluatie zijn
enkele verbeteringen aangebracht in de werkwijze en het beoordelingskader van de
ITK (zie 12.5). Daarom gaan we in dit onderzoek alleen in op de tweede ronde; het
heeft geen zin om nogmaals de ITK volgens het oude kader te onderzoeken. We
richten ons op de ervaringen van de genoemde zes instellingen die inmiddels voor
de tweede keer een ITK hebben behaald. Het gaat hier om een eerste evaluatie,
waarbij we de eerste indrukken van de betrokken instellingen verzamelen –
instellingen met een goede kwaliteitszorg die dat beeld door het panel en de NVAO
gehonoreerd zagen. Het is dus slechts beperkt mogelijk om conclusies te trekken uit
onze bevindingen.
Beoordelingskader 2016 en beslisregels
Bij de tweede ronde van de ITK wordt aan de hand van het nieuwe
beoordelingskader uit 2016 beoordeeld in hoeverre het kwaliteitszorgsysteem van
een instelling en de daarbij horende werkwijzen robuust zijn en of binnen de
instelling een duurzame kwaliteitscultuur tot stand is gekomen. De centrale vraag in
het beoordelingskader is: verzekert de kwaliteitszorg de realisatie van de visie op
goed onderwijs en werkt de instelling duurzaam aan ontwikkeling en verbetering?
Met ‘kwaliteitszorg’ wordt zowel het systeem van interne kwaliteitszorg als de
kwaliteitscultuur bedoeld. Het beoordelingskader spreekt van een reflectieve
cyclus die bij de instelling zichtbaar moet zijn. Een cyclus die bijdraagt aan
kwaliteitsborging (beheersen van risico’s) en duurzame kwaliteitsontwikkeling. Bij
deze cyclus zijn docenten, studenten en externe stakeholders betrokken. De visie op
goed onderwijs wordt gedragen door docenten en studenten en ontwikkelt zich in
samenspraak met het maatschappelijk veld.
De centrale vraag is uitgewerkt in vier deelvragen die bij de vier standaarden
worden beoordeeld:
1. Is er voldoende draagvlak voor de visie en het beleid van de instelling ten
aanzien van de kwaliteit van haar onderwijs in de brede zin en vindt
hierover voldoende externe en interne afstemming plaats?
2. Hoe realiseert de instelling deze visie op kwaliteit?
3. Hoe monitort de instelling dat zij de visie op kwaliteit realiseert?
4. Hoe werkt de instelling aan verbetering?

Pagina 59 van 101

Het panel beoordeelt elk van de vier standaarden als voldoet / voldoet ten dele /
voldoet niet en komt vervolgens tot een eindoordeel: positief wanneer voor alle
standaarden geldt ‘voldoet’, positief onder voorwaarden bij maximaal twee
standaarden ‘voldoet ten dele’, en negatief wanneer voor een of meer standaarden
geldt ‘voldoet niet’ of voor drie of meer standaarden ‘voldoet ten dele’.
Een positief oordeel over alle standaarden uit het beoordelingskader bevestigt het
vertrouwen in de instelling. Een positieve instellingstoets geeft aan dat de
kwaliteitszorg met betrekking tot de kwaliteit van het onderwijs binnen de instelling
(interne kwaliteitszorg) afdoende is gewaarborgd. Het daaruit volgende beperkte
karakter van de opleidingsbeoordeling betekent dat de NVAO het visitatierapport op
een terughoudender manier toetst dan bij de uitgebreide opleidingsbeoordeling
(UOB).
Wanneer een instelling niet beschikt over een positief ITK-besluit behandelt de
NVAO de opleidingen via de UOB, maar op basis van hetzelfde vertrouwen. Elke
opleiding wordt op die basis individueel getoetst. Daarbij evalueert de NVAO de
kwaliteit van het rapport en proces enerzijds en de navolgbaarheid van de
onderbouwing van de basiskwaliteit anderzijds.
Kosten
Er zijn ook kosten aan de ITK verbonden. In 2018 bedraagt het tarief van de
NVAO voor de ITK 36.000 euro. Voor kleine instellingen met minder dan vier
opleidingen bedraagt het tarief 18.000 euro. Bij afwijkende procedures gelden
andere tarieven. De kosten voor buitenlandse bezoeken of het inzetten van externe
deskundigen, advisering of aanvullende eisen worden aanvullend gefactureerd.
Van ITK naar instellingsaccreditatie?
De vorige minister van OCW heeft een voorstel gedaan voor een
instellingsaccreditatie voor instellingen met een ITK. Geaccrediteerde instellingen
zouden dan de opleidingsbeoordelingen in eigen regie mogen uitvoeren. Dat voorstel
heeft het bij de parlementaire behandeling echter niet gehaald en is geëindigd in
een pilot met instellingsaccreditatie met lichtere opleidingsaccreditatie die op 1
september 2018 van start gaat. De huidige minister heeft een nieuwe verkenning in
de sectorakkoorden opgenomen.
12.2

Werkwijze bij de ITK
Het beoordelingsproces bij de ITK wordt uitgevoerd door de NVAO en een door haar
samengesteld visitatiepanel. Het panel voert een documentenonderzoek uit, bezoekt
de instelling en schrijft een visitatierapport. De instelling dient dit rapport in bij de
NVAO, die vervolgens over de ITK besluit. Het proces verloopt in een flink aantal
stappen, waarbij we grofweg vier fasen kunnen onderscheiden: het voortraject, het
samenstellen en bestuderen van de documentatie, het bezoek aan de instelling en
de eindfase.
Voortraject
Verkennend overleg en aanvraag
Voor de start van de procedure vindt, wanneer gewenst, een verkennend overleg
plaats tussen de instelling en de NVAO over de planning en inrichting van de
beoordeling. Vaak is dit een gesprek met kwaliteitszorgmedewerkers van de
instelling, zodat de instelling zich een beter beeld van het proces kunnen vormen.
Pagina 60 van 101

Tijdens dit overleg licht de NVAO de verschillen met de eerste ronde ITK toe. Op
grond van dit verkennend overleg, als dat is gevoerd, beslist de instelling definitief
of ze wil opgaan voor een ITK. Ze dient dan een aanvraag in voor het verkrijgen of
verlengen van het keurmerk van de instellingstoets kwaliteitszorg.
Bestuurlijk overleg
Zo snel mogelijk na de aanvraag vindt een bestuurlijk overleg plaats tussen de
instelling en de NVAO, waarbij de specifieke context en wensen van de instelling op
het gebied van de ITK worden besproken. De panelsamenstelling, de bezoekdata en
de verdere praktische aspecten komen aan bod. De instelling kan bijvoorbeeld
aangeven of ze graag feedback wil op bepaalde onderwerpen, en of ze de voorkeur
heeft voor bepaalde expertise in het panel of voor een bepaalde voorzitter. Het
gesprek vindt plaats met de leden van het college van bestuur en van de
medezeggenschap.
Accreditatieportret
Voorafgaand aan dit bestuurlijk overleg ontvangen het panel en de instelling het
accreditatieportret van de NVAO. Het accreditatieportret geeft een overzicht van de
uitkomsten van de accreditaties van bestaande opleidingen en van de toetsen
nieuwe opleiding over de afgelopen jaren. Hiervoor worden alleen objectieve
gegevens uit database van de NVAO gebruikt. Het accreditatieportret moet het
visitatiepanel helpen zich een (kwaliteitszorg)beeld van de instelling te vormen.
Samenstelling panel
De NVAO benoemt in overleg met de instelling het visitatiepanel dat de
instellingstoets uitvoert. Het panel zal een peerreview uitvoeren, in die zin dat
collegiale consultatie en toetsing centraal staan. De attitude en werkwijze van het
panel passen bij dit uitgangspunt. Het panel bestaat uit maximaal vijf leden,
inclusief een student-lid, en wordt ondersteund door een secretaris en een
procescoördinator van de NVAO. Een panellid met bestuurlijke deskundigheid treedt
op als voorzitter.
Net als bij de toets nieuwe opleiding (zie hoofdstuk 2) en bij de beoordelingen van
bestaande opleidingen moet het panel gezamenlijk over een breed scala aan
deskundigheden beschikken, tekenen de leden een geheimhoudings- en
onafhankelijkheidsverklaring en wordt het panel ondersteund door een secretaris en
een procescoördinator van de NVAO.
Documentatie
Zelfevaluatie en overige documenten
De instelling schrijft een zelfevaluatierapport waarin de sterke en de zwakke punten
van de instelling staan beschreven. Uiterlijk een maand voor het (eerste)
locatiebezoek ontvangt het visitatiepanel dit zelfevaluatierapport. Het is aan de
instelling om te beslissen hoe de zelfevaluatie eruit komt te zien. De zes instellingen
die de ITK voor de tweede keer hebben doorlopen, gaven aan de zelfevaluatie
verschillend te hebben ingericht: de ene instelling beschreef de doorlopende PDCAcyclus aan de hand van inhoudelijke items, de andere gaf per standaard van het
beoordelingskader informatie over de hele instelling, en weer een andere voegde
daarbij de standaarden 1 en 2 en de standaarden 3 en 4 samen.

Pagina 61 van 101

De instelling kiest daarnaast het overige – bij voorkeur bestaande – materiaal dat
voor het locatiebezoek ter inzage voor het panel beschikbaar is. Het gaat dan
bijvoorbeeld om verslagen van overleggen tussen de rector en de decanen (of
tussen het college van bestuur en de onderwijsdirecteuren), verslagen van
examencommissies of opleidingscommissies, managementrapportages, de midterm
review en het strategisch plan.
Bezoek
Voorstel voor programma bezoekdagen
De NVAO vraagt de instelling een voorstel te doen voor het programma van de
bezoekdagen. Dit programma biedt een zekere vormvrijheid. Met het oog op de
betrouwbaarheid stuurt de NVAO op vergelijkbare programma’s bij de verschillende
instellingen. De visitatie kent een verkennend en een verdiepend bezoek, bestaande
uit minimaal twee audittrails. De procescoördinator en de panelvoorzitter bespreken
het voorstel van de instelling vanuit de vraag: biedt de inrichting van het bezoek
voldoende mogelijkheden voor het panel om zich een goed beeld te vormen van de
instelling?
Materiaal bestuderen
Het panel bestudeert vooraf het (veelal digitaal) beschikbare materiaal. De
secretaris verzamelt het commentaar en de vraagpunten van de panelleden en
bundelt die. Voorafgaand aan de eerste bezoekdag van de ITK, veelal de middag
en/of avond, komt het panel met de secretaris en procescoördinator bijeen om de
eerste indrukken te bespreken, vraagpunten voor het bezoek te formuleren en de
taken onderling te verdelen. Tijdens deze bijeenkomst begeleidt de
projectcoördinator de bijeenkomst. Waar gewenst geeft hij nadere informatie over
de werkwijze bij een ITK en de ervaringen bij andere instellingen.
Verkennend bezoek
Het panel brengt een verkennend bezoek aan de instelling om zich een beeld te
vormen van de instelling. Tijdens dat bezoek spreekt het panel onder meer met de
raad van toezicht, het instellingsbestuur, het onderwijsmanagement, functionarissen
kwaliteitszorg, andere staffunctionarissen, docenten en studenten uit
medezeggenschapsorganen en vertegenwoordigers uit het maatschappelijk veld. De
gesprekken worden gevoerd aan de hand van de vier standaarden en in gemengde
groepen zodat elke vertegenwoordiging van de organisatie wordt gehoord. Er wordt
ook een open spreekuur gehouden. Dit verkennend bezoek duurt bij universiteiten
vaak twee dagen, bij een kleinere hogeschool kan het een dag zijn. Aan het eind van
het verkennend bezoek beslist het panel over de trails: welke verdieping wil het
zien?
Verdiepend bezoek
Ten minste vier weken en maximaal zes weken later legt het panel een verdiepend
bezoek af om de audittrails uit te voeren. Het kan gaan om verticale audittrails
(breed aandachtsgebied bij enkele opleidingen) en/of horizontale audittrails (smal
aandachtsgebied bij meerdere opleidingen). Het visitatiepanel wil met deze trails
duidelijk in beeld krijgen hoe de kwaliteitszorg binnen de instelling feitelijk werkt.
Een vast onderdeel van de trails is een verdiepend onderzoek naar de effectiviteit
van de kwaliteitszorg en het risicomanagement van een of enkele opleidingen. Bij
een internationaal panel ziet de opzet er anders uit: dan worden de trails om

Pagina 62 van 101

praktische redenen direct na het verkennend bezoek georganiseerd en vinden ze na
elkaar plaats.
De trails duren twee of drie dagen. De secretaris van het panel heeft tot taak het
conceptrapport te schrijven, de procescoördinator begeleidt het panel in het
beoordelingsproces. Hij neemt zelf niet deel aan het inhoudelijk debat over de
oordelen, maar verduidelijkt waar nodig het beoordelingskader, geeft het aan als
bepaalde onderdelen van het kader onvoldoende in de gesprekken aan bod komen,
geeft desgevraagd voorbeelden uit andere ITK’s, bewaakt dat de gesprekssfeer open
is en regelt zo nodig praktische zaken met de instelling. De bezoekdagen duren
lang: vaak van 8.30 tot ongeveer 17.00 uur, waarna ’s avonds nog een intern
paneloverleg volgt om de gesprekken na te bespreken, voorlopige conclusies te
trekken en aandachtspunten te formuleren voor volgende gesprekken. De voorzitter
neemt daarbij de leiding.
Beraad en terugkoppeling
Aan het eind van het tweede bezoek heeft het panel intern beraad over de oordelen.
Vaak is er dan nog ruimte voor een gesprek met het college van bestuur om de
laatste vragen te stellen. Daarna geeft het panel een mondelinge terugkoppeling aan
de instelling. Meestal nodigt het college van bestuur alle medewerkers van de
instelling die betrokken zijn geweest bij de voorbereiding van de ITK of die bij de
bezoekdagen een taak hebben gehad, hiervoor uit. Het is geen uitzondering als bij
een universiteit honderd medewerkers aanwezig zijn. Het panel geeft zijn voorlopige
conclusies. Doorgaans wordt direct duidelijk wat het oordeel op iedere standaard is
en of de instelling de ITK wel of niet heeft behaald.
Eindfase
Conceptrapport
In de weken die volgen op de bezoekdagen schrijft de secretaris het conceptrapport,
waarop alle panelleden hun commentaar geven. De secretaris verwerkt dat en waar
nodig hakt de panelvoorzitter knopen door. Vervolgens stuurt het panel een
adviesrapport naar de instelling voor correctie op feitelijke onjuistheden. In theorie
kan de instelling, net zoals bij een TNO, bij een negatief conceptrapport de ITKaanvraag intrekken. Bij een TNO gebeurt dat vaak om imagoschade te beperken (zie
hoofdstuk 2). Bij een ITK is terugtrekking tot nu toe vijf keer voorgekomen, nog niet
in de tweede ronde. -. Als de opmerkingen van de instelling zijn verwerkt, stuurt de
instelling het vastgestelde rapport naar de NVAO.
Oordeel NVAO
Na bespreking van het adviesrapport komt het bestuur van de NVAO tot een
eigenstandig oordeel en neemt het een besluit. Bij die bespreking worden ook de
voorzitter van het visitatiepanel en de procescoördinator uitgenodigd om mondeling
een toelichting te geven. Bij het besluit ‘positief onder voorwaarde(n)’ stelt de NVAO
een of meer voorwaarden en geeft de termijn aan waarbinnen daarover moet
worden gerapporteerd en het moment waarop de herbeoordeling plaatsvindt. Bij een
positief besluit kan de NVAO ook eigen overwegingen opnemen in de
aanbiedingsbrief bij of de inleiding van het besluit.
Instellingen die de ITK-procedure positief (onder voorwaarden) afronden, kunnen
vanaf dat moment het beperkte regime toepassen voor bestaande en nieuwe
opleidingen (de BOB).
Pagina 63 van 101

Uitreiking ITK-besluit
Na toezending van het besluit aan de instelling organiseert de instelling vaak een
feestelijke bijeenkomst waar de NVAO haar het ITK-besluit plechtig uitreikt. Ook
volgt publicatie op de website van de NVAO. De erkenning van de instellingstoets is
zes jaar geldig. Wanneer er voorwaarden zijn gesteld, dient daar wel binnen de
gestelde termijn aan te worden voldaan. De voorwaardelijke status maakt deel uit
van de periode van zes jaar.
Nieuwe aanvraag
Uiterlijk één jaar voor de vervaldatum van het ITK-besluit (de accreditatietermijn)
vraagt de instelling formeel opnieuw een ITK aan. Bij verlenging van een
instellingstoets wordt duurzame en systematische verankering van de interne
kwaliteitszorg in de achterliggende jaren in de beoordeling betrokken. De Wet op het
hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek (WHW) schrijft voor dat de gehele
procedure van indienen tot besluit binnen een halfjaar plaatsvindt.
12.3

De voorbereiding door de instelling
Hoe een instelling zich op een ITK voorbereidt, is nergens vastgelegd. In de praktijk
– van de instellingen die een tweede ITK hebben doorlopen – is er vaak een
kwaliteitszorgcyclus ontstaan, waarin de ITK is ingebed. Die start met de eerste ITK.
Op grond van die ITK wordt een actieplan gemaakt om de aanbevelingen van de ITK
en eventuele eigen prioriteiten daarnaast te realiseren. Ongeveer drie jaar erna, dus
halverwege de eerste en tweede ITK, volgt een volgende kwaliteitsmeting (de ene
instelling noemt dit een midterm review, de andere een nulmeting en de volgende
een audit). Op basis van die nieuwe kwaliteitsmeting volgt een tweede actieplan, en
tot slot schrijft de instelling een zelfevaluatie voor de volgende ITK. Samengevat ziet
de cyclus die de zes instellingen die de tweede ronde ITK doorlopen er als volgt uit:
1. ITK-1
2. Actieplan op basis van ITK-1
3. Kwaliteitsmeting (audit/nulmeting/midterm review) gerelateerd aan
actieplan ITK1
4. Actieplan op basis van kwaliteitsmeting
5. Zelfevaluatie voor ITK-2
6. ITK-2
Opgemerkt dient te worden dat bovenstaande cyclus slechts een voorbeeld is
waarvan instellingen kunnen afwijken en waar ze een eigen invulling aan geven; niet
de specifieke invulling is van belang, wel dat de ITK is ingepast in een doorlopende
cyclus van kwaliteitszorg. In deze cyclus wordt ook het strategisch plan van de
instelling ingebed – dat kan op verschillende momenten.
Meestal is het de centrale kwaliteitszorgafdeling van de instelling die het voortouw
neemt bij de voorbereidende activiteiten voor de ITK. Daarnaast is sprake van een
grote betrokkenheid van medewerkers uit alle geledingen van de instelling. Tijdens
de gesprekken gaven de zes instellingen aan dat deze betrokkenheid in de tweede
ronde is gegroeid ten opzichte van de eerste ronde.
Kwaliteitsmeting
De midterm review, nulmeting of audit duurt doorgaans enkele dagen, korter in elk
geval dan de ITK. Meestal is het panel samengesteld uit enkele externe,
Pagina 64 van 101

gezaghebbende peers, en uit enkele medewerkers van de instelling die de interne
organisatie goed kennen. Soms is het panel alleen uit internen samengesteld.
De instelling geeft het panel vaak de opdracht om de knelpunten goed in kaart te
brengen. Op grond van het rapport van het panel maakt een instelling meestal een
actieplan om de nodige verbeteringen uit te voeren voordat de echte ITK start. Zo is
men goed voorbereid. De discussies over de audit – en ook later over de
zelfevaluatie – ervaren instellingen vaak als zeer nuttig. Hierdoor maakt iedereen
tijd voor zelfreflectie, men raakt met elkaar in gesprek, er is sprake van
kennisdeling, men concretiseert de koers en bespreekt waar eventuele blinde
vlekken zitten. De interne communicatie wordt zo benut als middel om de
kwaliteitscultuur verder te versterken.
Zelfevaluatie
De volgende stap is het schrijven van de zelfevaluatie. De ene instelling begint daar
anderhalf jaar voor de ITK mee, de andere een half jaar ervoor. Meestal neemt de
centrale kwaliteitszorgafdeling hierin het voortouw. Zij houdt de pen vast en
organiseert intern interviews om zich te laten voeden en discussiebijeenkomsten om
de inhoud te verrijken. Vaak is er ook een klankbordgroep met enkele
directeuren/decanen en enkele studenten. De discussies over de zelfevaluatie en de
overige gesprekken zijn vaak wat opener dan die met het panel voor de ITK, dat
toch uiteindelijk de beoordelaar is. Dit voorbereidend proces ervaren instellingen als
zeer waardevol.
Voorbereidende gesprekken
Enkele weken voor het panelbezoek organiseert de kwaliteitszorgafdeling vaak
voorbereidende gesprekken. Als bij de kwaliteitsmeting geen externen waren
betrokken, organiseert de instelling soms een maand voor de ITK nog een laatste
voorbereiding door gesprekken te voeren met een extern visitatiepanel.
De ene instelling kiest ervoor om de gespreksgroepen die ook met het panel zullen
spreken, vooraf bij elkaar te roepen. De kwaliteitszorgafdeling legt in die eerste
bijeenkomst uit hoe een ITK verloopt, vraagt aandacht voor de zelfevaluatie, noemt
een aantal voorbeeldvragen die het panel kan stellen en laat de gespreksgroep die
bediscussiëren. De kwaliteitszorgmedewerker maakt geen lijstje met mogelijke
vragen en ‘de juiste antwoorden’ daarop, maar geeft wel tips over de
gespreksvoering. Bijvoorbeeld: ga niet met elkaar in discussie als je het niet met
een ander eens bent, spreek af wie het voortouw neemt bij de beantwoording van
vragen, geef vooral concrete voorbeelden, en realiseer je dat het niet erg is als je
het antwoord op de vraag van het panel niet weet – het gaat om je eigen
ervaringen.
De andere instelling organiseert geen gesprekken per gespreksgroep voor het panel,
maar per onderwerp. Zo kan bijvoorbeeld gekozen worden voor een discussie over
de standaarden in twee kringen. De binnenste kring discussieert met elkaar, de
buitenste kring is toehoorder en luistert naar de discussie. Later kan er dan plenair
worden nagesproken. Bijeffect is dat mensen elkaar leren kennen, elkaars
voorbeelden horen en daar voor de eigen opleiding weer door geïnspireerd raken.
Bezoekdag
Op de dag zelf zorgt de kwaliteitszorgafdeling dat alle gesprekspartners voor het
panel ruim van tevoren aanwezig zijn. Ze krijgen vooraf een briefing en na afloop is
Pagina 65 van 101

er gelegenheid om ervaringen te delen. De kwaliteitszorgmedewerker hoort dan wat
voor soort vragen het panel stelt, hoe de sfeer is en wat de houding van het panel
is. Het kan voorkomen dat het panel vooral in een bepaald aspect geïnteresseerd is
(bijvoorbeeld de relatie tussen de opleiding en de stafafdeling, of innovatie) en dat
onderwerp bij ieder gesprek laat terugkomen om zo vanuit verschillende
invalshoeken geïnformeerd te worden. Via de briefing en het nagesprek volgt de
instelling zo waar het panel in geïnteresseerd is. Als er iets niet goed loopt,
bespreekt de kwaliteitszorgmedewerker van de instelling dat met de
procescoördinator van de NVAO zodat deze eventueel kan bijsturen.
Belasting
Zowel de voorbereiding op de ITK als de ITK zelf vergt veel personeelsinzet van de
instelling. Al met al is het een intensief proces. Het is normaal dat het panel bij een
universiteit of grote hogeschool tussen de 100 en 150 gesprekspartners heeft.
12.4

Evaluatie eerste ronde ITK
De ITK is na de eerste ronde op een aantal punten aangepast (zie 12.5), mede op
basis van de evaluatie van de eerste ronde (Inspectie van het Onderwijs, 2013). In
het kader van dit onderzoek zijn enkele conclusies als achtergrondinformatie in het
bijzonder van belang:

Lasten
De ITK bleek in 2013 veeleisender dan verwacht. De belofte dat de
instellingstoets zou leiden tot lastenvermindering werd niet ingevuld: er was
geen sprake van een substantiële beperking van de lastendruk op
opleidingsniveau. Het tegendeel kan zelfs het geval zijn, als instellingsbesturen
willen bewijzen dat ze daadwerkelijk greep hebben op de kwaliteit van hun
opleidingen. Bovendien is de ITK zelf ook behoorlijk belastend.

Validiteit
We concludeerden in 2013 dat de validiteit en betrouwbaarheid nog niet te
beoordelen waren.

Onafhankelijkheid en deskundigheid
De onafhankelijkheid van panels bij de ITK was een aandachtspunt. We
constateerden een risico doordat de panelvoorzitter vaak een oud-voorzitter van
het college van bestuur of een oud-decaan was.

Deskundigheid
De deskundigheid van de panels schoot tekort op het gebied van
kwaliteitszorgbeleid.

Stimulerende werking
We constateerden dat het college van bestuur zich betrokken toonde bij de ITK
vanwege het imago van de instelling. Deze betrokkenheid werd als stimulerend
ervaren. Daarmee leidde de ITK tot het stimuleren van kwaliteitsbewustzijn en
een kwaliteitscultuur op instellingsniveau.

Informatievoorziening
Een specifieke aanbeveling op het gebied van informatievoorziening was dat de
NVAO meer compliance assistance zou kunnen bieden rond kwaliteitszorg.

12.5

Verbeteringen ten opzichte van de eerste ronde
Voor de tweede ronde van de ITK is een aantal verbeteringen aangebracht in de
werkwijze en het beoordelingskader. Op basis van de evaluatie van de inspectie en
andere evaluaties is het kader uit 2010 vervangen door een nieuw
Pagina 66 van 101

beoordelingskader 2016. Daarin ligt bijvoorbeeld het accent meer dan voorheen op
de kwaliteitscultuur en de onderwijsvisie van de instelling. Het panel bevraagt de
instelling vanuit een constructief-kritische opstelling: de zogenoemde open dialoog.
We bespreken de belangrijkste wijzigingen ten opzichte van de eerste ronde.
Nadruk op kwaliteitscultuur
In het kader 2016 ligt veel meer de nadruk op de kwaliteitscultuur (soft controls) en
de synergie tussen kwaliteitscultuur en kwaliteitszorgsysteem. Het panel kijkt naar
duurzame kwaliteitsontwikkeling. In 2010 ging het vooral om het systeem (hard
controls): het monitoren en aansturen van de kwaliteit van het onderwijs.
Onderwijsvisie instelling als vertrekpunt
De onderwijsvisie is expliciet het vertrekpunt voor het panel. Het gaat erom of het
de instelling lukt om die onderwijsvisie actueel en passend te houden en haar te
verwezenlijken. Dat betekent ook dat het panel uitgaat van een eventuele
decentrale insteek. De randvoorwaarden voor het verkennend bezoek zijn niet meer
uitgeschreven: de situatie van de instelling is leidend. De instelling heeft ook meer
ruimte gekregen om met voorstellen te komen voor het programma van de
panelbezoeken.
Bij de panelsamenstelling wordt meer dan voorheen gelet op expertise op het gebied
van de effectiviteit van kwaliteitszorgsystemen en van specifieke items die de
belangstelling van de desbetreffende instelling hebben. Ook het maatschappelijk
veld, het werkveld en deskundigheid zijn specifieke aspecten in verband met de
panelsamenstelling.
Open dialoog
Vanuit een open dialoog verplaatst het panel zich in de visie van de instelling. Het
panel gaat niet op zoek naar fouten, maar zoekt opbouwend naar manieren om de
instelling verder te helpen. De gesprekken met het panel zijn ontwikkelingsgericht.
Past performance betrokken
Bij instellingen die beschikken over een ITK en opgaan voor de tweede ronde, wordt
ook de past performance betrokken bij de beoordeling. Het gaat hier om de
resultaten van de opleidingsaccreditaties, zoals aan het panel overhandigd in het
accreditatieportret. In verband daarmee is één audittrail in het kader 2016 nader
omschreven: het verdiepend onderzoek naar de effectiviteit van de kwaliteitszorg en
het risicomanagement van opleidingen.
Standaarden actiever geformuleerd
De standaarden zijn in het kader 2016 actiever geformuleerd en sluiten aan bij
punten die hierboven zijn genoemd. Zo is in standaard 3 de formulering veranderd
van ‘managementinformatiesysteem dat geaggregeerde informatie oplevert’ naar
‘het organiseren van effectieve feedback met reflectie en medezeggenschap in alle
lagen van de instelling’. De betrokkenheid van de relevante stakeholders
(medewerkers, studenten en beroepenveld) is in alle standaarden geëxpliciteerd.
De aparte standaard organisatiestructuur is ondergebracht in de overige
standaarden. Daardoor zijn er nog maar vier in plaats van vijf standaarden (zie
12.2).

Pagina 67 van 101

Overige toevoegingen kader 2016
In het kader 2016 wordt expliciet verwezen naar de European Standard and
Guidelines (ESG) en is aandacht voor student-centred learning. Een andere
toevoeging is de beslisregel positief onder voorwaarden bij maximaal twee keer
‘voldoet ten dele’ en de beslisregel negatief bij drie of meer keer ‘voldoet ten dele’.
Verder is de mogelijkheid toegevoegd om het verkennend en verdiepend bezoek
aansluitend te laten plaatsvinden als gebruik wordt gemaakt van een internationaal
panel.

Pagina 68 van 101

13

Validiteit en betrouwbaarheid

Ook voor de instellingtoets kwaliteitszorg (ITK) geldt dat de onderzoeksprocessen en
beoordelingen betrouwbaar en valide moeten zijn. Het accreditatiestelsel moet zo
zijn ingericht dat instellingen daarop kunnen vertrouwen. In het geval van de ITK
moet daarbij in aanmerking worden genomen dat bij de ITK alleen het algemene
kwaliteitszorgsysteem van de instelling wordt beoordeeld, en niet de kwaliteit van
de afzonderlijke opleidingen. In onze evaluatie uit 2013 bleek dat de validiteit en
betrouwbaarheid van de ITK niet te beoordelen waren (zie hoofdstuk 12). Hoe staat
het ervoor bij de tweede ronde? Die vraag beantwoorden we in dit hoofdstuk. We
bespreken de aandachtspunten als het gaat om validiteit en betrouwbaarheid bij de
ITK (13.1) en sluiten af met onze conclusies en aanbevelingen (13.2).
13.1

Valide en betrouwbaar oordelen over kwaliteitszorg
De ITK beoogt een oordeel uit te spreken over de kwaliteitszorg van de instelling.
Een eerste indicatie voor de betrouwbaarheid en validiteit van dit oordeel is de
grondigheid en inrichting van het onderzoek van het panel. Een tweede indicatie is
de mate waarin de instelling zich herkent in het rapport van het panel. Een
succesfactor is de juiste balans tussen openheid/ruimte bieden en regulering. Die
balans speelt een rol tijdens de gesprekken, maar ook bij de inrichting van het
programma.
Grondig onderzoek
Op basis van de casestudy en de documentanalyse constateren we dat de panels in
de tweede ronde grondig werken. Ter voorbereiding bestuderen ze het materiaal van
de instelling grondig, vervolgens is er een intensief vijfdaags bezoek. Bij dat bezoek
wordt betrokken hoe de opleidingen in de afgelopen periode zijn geaccrediteerd. Ook
de instellingen vinden dat het panel grondig werkt en goed is voorbereid. De
kwaliteitscultuur is een element dat in de tweede ronde van de ITK een duidelijke
plek heeft gekregen; het komt in deze ronde beduidend meer aan de orde dan in de
eerste ronde.
Herkenbaar rapport
De zes instellingen herkennen zich in het rapport en geven aan dat je met de ITK
bewijst dat je de kwaliteitszorg op orde hebt. Het ITK-rapport beschrijft volgens
deze instellingen inderdaad of hun ambities terug te zien zijn in het beleid en de
projecten en programma’s bij de opleidingen, of de PDCA-cyclus wat betreft de
ambities op orde is en of het onderliggende kwaliteitszorgsysteem op orde is. Ook
governance en risicomanagement komen aan de orde.
Succesfactor: balans tussen openheid en regulering
De twee indicaties zijn positieve aanwijzingen voor de validiteit en betrouwbaarheid
van de ITK bij de zes onderzochte instellingen. Het is nog te vroeg om een
algemeen oordeel uit te spreken, maar we hebben wel een succesfactor kunnen
identificeren. Deze hangt samen met het vinden van de juiste balans tussen
openheid en regulering. Beide spelen een belangrijke rol. Instellingen benadrukten
het belang van openheid van de gesprekken en de inhoudelijke aansluiting bij de
visie en ontwikkelpunten van de instelling. De NVAO hecht ook aan een open
dialoog, maar benadrukt de dubbele functie van de beoordelingen: verantwoorden
Pagina 69 van 101

en verbeteren. Het eerste vergt ook regulering van de beoordeling. Regulering is
nodig om te zorgen dat panels met dezelfde attitude naar de standaarden kijken en
de lat even hoog leggen.
Openheid gesprekken: twee kanten
Een open dialoog komt van twee kanten. Bij de tweede ronde van de ITK heeft de
NVAO de open dialoog vanuit het panel nadrukkelijk aandacht gegeven. De NVAO
schoolt de panelvoorzitters en de procescoördinator in gesprekstechnieken die
uitgaan van een constructieve manier van vragen. Het panel is niet op zoek naar
‘kleine fouten’ maar verplaatst zich in de visie van de instelling en bevraagt haar
gesprekspartners over de evaluatie en implementatie van de visie in alle lagen van
de organisatie. Het panel toont zich nieuwsgierig. Instellingen hebben veelal ervaren
dat het panel zich ook daadwerkelijk zo opstelde en waarderen dat.
Ook de zes instellingen zeiden te streven naar een open dialoog. Over het algemeen
stimuleerden de kwaliteitszorgmedewerkers de gesprekspartners uit de instelling in
voorbereidende gesprekken tot een open opstelling tijdens de visitatiedagen (zie
hoofdstuk 12). De meeste van de zes instellingen uit de ITK hebben ervaren dat er
inderdaad sprake was van een open dialoog.
Er zijn ook enkele voorbeelden van een minder open dialoog. De wisselwerking
tussen panel en NVAO enerzijds en instellingen anderzijds verliep dan minder goed.
Een mogelijke reden is dat de instelling voorzichtig was, en geen informatie wilde
geven die een risico meebracht op een besluit onder voorwaarden. Ook kan het te
maken hebben met de ervaren toegankelijkheid van de procescoördinator. Bij een
minder open dialoog ervoer de instelling de ITK op onderdelen als een test. Ze
bereidde zich grondig voor op de vragen die zouden komen, nam alvast de gewenste
antwoorden door, wees een captain aan en stuurde alle deelnemers extra
informatie. Hoewel een gedegen voorbereiding natuurlijk goed is, ontstaat op deze
manier het risico dat een open gesprek met het panel minder goed mogelijk is.
Balans ruimte-regulering bij inrichting programma
Het ITK-kader van de tweede ronde ambieert expliciet aan te sluiten bij de visie van
de instelling en de besturingsfilosofie (zie hoofdstuk 12). De samenstelling van het
programma en de keuze van de trails gebeurt in samenspraak met de instelling. Ook
hier zien we dat een goede balans tussen ruimte bieden en regulering veel oplevert.
Enerzijds stuurt de NVAO in het kader van regulering op enigszins vergelijkbare
programma’s bij de verschillende instellingen. Te grote verschillen tussen
werkwijzen, bijvoorbeeld het ontbreken van bepaalde gesprekspartners in het
programma of het ontbreken van een bepaald type trail bij een instelling, kan leiden
tot onvergelijkbare invullingen van de standaarden en verschillen in de mate waarin
panels willen checken dan wel vertrouwen willen geven. Dat heeft gevolgen voor de
validiteit en betrouwbaarheid van de oordelen. Om panels en instellingen hierin
handreikingen te bieden, zou de NVAO voorbeelden van goed werkende
programmaonderdelen kunnen delen.
Anderzijds wil de NVAO ruimte bieden om aan te sluiten bij de prioriteiten van de
instelling. De meeste instellingen ervoeren inderdaad dat er veel ruimte was in het
programma. Ze benutten deze ruimte door bijvoorbeeld een meet & greet en
voorbeeldcolleges in de bezoekdag te programmeren. Ook de trails in het tweede
bezoek van het panel worden in samenspraak bepaald. De NVAO doet een voorstel
Pagina 70 van 101

en de instelling mag binnen bepaalde randvoorwaarden een alternatief aandragen.
Dit vergt een intensief overleg tussen procescoördinator en
kwaliteitszorgmedewerker. Over het algemeen vond zowel de NVAO als de instelling
dat dit overleg tot een goed resultaat leidde.
De balans tussen openheid en regulering werd op dit punt dus meestal gevonden. Er
zijn ook voorbeelden waarbij dit nog niet het geval was. Een instelling vond
bijvoorbeeld dat de NVAO de werkagenda zo voorstructureerde dat ze te weinig
ruimte kregen om zichzelf te presenteren in een vorm die ze voor ogen hadden. Een
andere instelling vond dat hun ontwikkelingswens uiteindelijk een te geringe plaats
kreeg in de gesprekken en het rapport.
13.2

Conclusies en aanbevelingen
Op basis van de zes ITK’s kunnen wij nog geen algemene conclusie trekken over de
validiteit en betrouwbaarheid. Alle gesprekspartners denken dat het panel
uiteindelijk wel in staat is gebleken een valide en betrouwbaar oordeel over de
kwaliteitszorg te geven. Meestal wordt de juiste balans tussen openheid en
regulering gevonden. Openheid is nodig om te kunnen aansluiten bij de visie van de
instelling, regulering om te zorgen dat panels met dezelfde attitude naar de
standaarden kijken. Waar die balans niet wordt gevonden liggen zowel bij de panels
als bij de instellingen mogelijkheden, bijvoorbeeld op het gebied van
professionalisering en kennisdeling.
Aanbevelingen
NVAO








Investeer in de professionalisering van panel en procescoördinator.
In de professionalisering is aandacht gewenst voor zowel de open dialoog als
de afstemming tussen panel/procescoördinator en instelling over het
bezoekprogramma.
Evalueer de ITK met de instelling.
Bespreek achteraf het proces: wat vond de instelling prettig of juist minder
prettig, paste de keuze van de trails en de onderwerpen bij de instelling,
waren de gesprekken open, wat kan de volgende ronde beter?
Organiseer een bijeenkomst over deze evaluaties, publiceer de
resultaten en stel zo nodig de werkwijze bij.
Zo leert de NVAO en zo leren ook de instellingen die nog een ITK tegemoet
gaan. Dat is ook relevant met het oog op kwaliteitsborging van het
accreditatiestelsel als geheel.
Geef voorbeelden van bezoekprogramma’s.
Beschrijf wat wel en niet goed werkte.

Instellingen

Bevorder een open opstelling van alle gesprekspartners van het
panel.
Uitgaan van eigen kracht en een open dialoog met het panel bevorderen de
validiteit en betrouwbaarheid van de oordelen.

Wees expliciet in je wensen over de ITK.
Ga intensief in gesprek met de procescoördinator en benut de ruimte die er
is om eigen wensen over het programma of specifieke aandachtspunten voor
het panel in te brengen.
Pagina 71 van 101

14

Onafhankelijkheid en deskundigheid

De eis van onafhankelijkheid en deskundigheid geldt voor alle actoren in het
accreditatiestelsel, dus ook voor de panelleden die de ITK uitvoeren. Bij de evaluatie
van de eerste ronde van de ITK bleek de vooringenomenheid van sommige
panelvoorzitters een aandachtspunt. Ook schoot de deskundigheid op het vlak van
kwaliteitszorgbeleid van de panelleden tekort (zie hoofdstuk 12). Is de situatie in de
tweede ronde verbeterd? Die vraag behandelen we in dit hoofdstuk. We gaan eerst
in op de onafhankelijkheid (14.1) en vervolgens op de deskundigheid (14.2), waarna
we afsluiten met onze conclusies (14.3).
14.1

Onafhankelijkheid
We hebben geen problemen met de onafhankelijkheid geconstateerd bij de zes
instellingen die een ITK in de tweede ronde hebben doorlopen. De NVAO benoemt
de panelleden in overleg met de instelling en houdt daarbij oog voor de
onafhankelijkheid; alle leden tekenen een onafhankelijkheidsverklaring (zie
hoofdstuk 12). De zes instellingen zeggen hun panels als onafhankelijk te hebben
ervaren. De mogelijke vooringenomenheid van de panelleden komt in de volgende
paragraaf aan de orde.

14.2

Deskundigheid
Ten opzichte van de eerste ronde van de ITK heeft de NVAO bij de
panelsamenstelling de expertise over de effectiviteit van de kwaliteitszorgsystemen
versterkt. Alle instellingen tonen zich in de tweede ronde positief over het panel en
constateren nauwelijks problemen met de deskundigheid.
Expertise panel
Het ITK-panel wordt in overleg met de instelling samengesteld (zie hoofdstuk 12).
Daarbij houdt de NVAO volgens de instellingen duidelijk rekening met de voorkeuren
die de instelling inbrengt als het gaat om de benodigde deskundigheden. Soms krijgt
de instelling ook de mogelijkheid om een voorkeur uit te spreken voor specifieke
panelleden of voorzitters/panelcoördinatoren. Op dit punt ervaren de zes instellingen
wel verschillen, die deels samenhangen met de beschikbaarheid van de personen.
Vooringenomenheid
Na de eerste ronde van de ITK was de kritiek dat het panel zich soms onvoldoende
kon verplaatsen in de visie en de besturingsfilosofie van de instelling. Dat ervoeren
instellingen soms als vooringenomenheid van het panel. In het beoordelingskader
2016 is op verschillende manieren geprobeerd dit probleem op te lossen: door de
open dialoog centraal te stellen, de visie van de instelling als uitgangspunt te nemen
en de standaard over de interne organisatie te laten vervallen.
De eerste geluiden bij de tweede ronde zijn een stuk positiever: het panel hanteert
in het algemeen geen stokpaardjes en is niet vooringenomen, stellen de meeste
instellingen. Hierbij merken we wel op dat al deze zes instellingen een positief
besluit hebben gekregen, en de kritiek over de vooringenomenheid in de eerste
ronde vooral kwam van instellingen die niet meteen een positief besluit kregen.
Slechts een enkele instelling uit de tweede ronde geeft aan dat de kwestie nu ook,
zij het in mindere mate, heeft gespeeld. Het panel had moeite te begrijpen hoe de
Pagina 72 van 101

instelling werkte. Volgens de instelling was dat omdat het panel een andere
besturingsfilosofie gewend was dan de instelling hanteerde. Tijdens de trails kreeg
de instelling het idee dat deze besturingsfilosofie voor het panel duidelijk werd. De
instelling gaf aan dat ze daar zelf misschien ook meer informatie over had kunnen
geven; het was voor hen vanzelfsprekend.
Student-lid
Het panel dient, zo is vastgelegd in het beoordelingskader ITK, ook
studentgerelateerde expertise te omvatten. In de praktijk betekent dit dat ook altijd
een student-lid onderdeel is van het panel. Sommige instellingen zetten een
vraagteken bij het nut van een student-lid in het panel. Voor de instelling lijkt dat
soms geen meerwaarde te hebben. Het verdelen van de vragen tussen de andere
panelleden en het student-lid komt soms wat geforceerd over. De NVAO gaf aan dat
de inbreng van de student misschien niet altijd zichtbaar is voor de instellingen,
maar dat de procescoördinatoren merken dat het student-lid wel degelijk een
substantiële inbreng heeft in de paneldiscussies.
14.3

Conclusies
De onafhankelijkheid van de panelleden bij de zes instellingen die een ITK in de
tweede ronde hebben gehad, is op orde. Ten opzichte van de eerste ronde van de
ITK is ook de deskundigheid van de panels versterkt. De instellingen ervaren de
panelleden in het algemeen ook als niet vooringenomen.

Pagina 73 van 101

15

Informatievoorziening

De instellingstoets is een intensief traject en instellingen moeten veel documenten
aanleveren. Dat maakt het cruciaal dat instellingen goed en tijdig worden
geïnformeerd over het proces en het beoordelingskader. Bij de vorige evaluatie
constateerden we dat de NVAO meer ondersteuning aan instellingen zou kunnen
bieden rond kwaliteitszorg (zie hoofdstuk 12). In dit hoofdstuk beschrijven we hoe
de eerste zes instellingen de informatievoorziening nu ervaren. We starten met een
beschrijving van deze ervaringen (15.1) en sluiten af met onze conclusies en
aanbevelingen (15.2).
15.1

Informatie over de ITK
De informatievoorziening vooraf is verbeterd ten opzichte van de eerste ronde van
de ITK. Er valt nog winst te behalen als het gaat om heldere informatie over het
onderscheid tussen de verschillende standaarden.
Meer contact met NVAO en panel vooraf
Bij de tweede ronde van de ITK heeft de NVAO meer informatiebijeenkomsten
georganiseerd. Dit wordt door de instellingen gewaardeerd. Daarnaast is meer
contact tussen de NVAO en de instellingen in de aanloop naar de ITK. Ook over deze
afstemming zijn de instellingen positief. Sommige instellingen hebben naast een
gesprek met de NVAO ook een voorbereidend gesprek gevoerd met de voorzitter
van het panel, waarbij de instelling onder meer kon toelichten op welke
onderwerpen zij graag een ontwikkelgerichte beoordeling zou krijgen. Deze
gesprekken zijn steeds als zeer waardevol ervaren.
Heldere standaarden, maar lastig te onderscheiden
Het onderscheiden van de standaarden levert nog moeilijkheden op. In theorie is dit
onderscheid helder, maar in de praktijk blijkt dat niet het geval. Zowel de
instellingen als de panelleden ervaren dit.
Instellingen die geprobeerd hebben om hun zelfevaluatie te schrijven aan de hand
van de standaarden, merkten dat deze indeling lastig en onnatuurlijk was. Door de
indeling in standaarden kon de instelling haar ontwikkeling niet goed zichtbaar
maken. Wat in hun ervaring veel beter werkte was een indeling aan de hand van
beleidsprioriteiten of gekoppeld aan het strategisch plan. Deze grepen ze aan om
hun PDCA-aanpak te illustreren. Instellingen kunnen op dit punt ook van elkaar
leren. Verschillende instellingen die de tweede ronde hebben doorlopen gaven aan
geïnteresseerd te zijn in de ervaringen van anderen. Zij zijn ook bereid hun
zelfevaluaties te delen met instellingen die nog aan de ITK gaan starten.

15.2

Conclusies en aanbevelingen
De eerste ervaringen van de zes instellingen als het gaat om de
informatievoorziening zijn positief. De informatievoorziening vooraf lijkt te zijn
verbeterd. Alleen de informatie over het onderscheid tussen de standaarden en de
hantering daarvan kan beter; ze zijn in praktijk lastig te onderscheiden. Een
verduidelijking is nodig om te zorgen dat de voorbereiding soepeler verloopt.

Pagina 74 van 101

Aanbevelingen
NVAO


Verduidelijk de standaarden.
Verduidelijk het onderscheid tussen de verschillende standaarden voor de
panelleden en geef voorbeelden hoe instellingen ermee om kunnen gaan in
hun zelfevaluatie en verdere voorbereiding.

Instellingen

Deel ervaringen met het schrijven van de zelfevaluatie.
Zelfevaluaties zijn nu niet openbaar, maar instellingen zouden ze (meer)
met elkaar kunnen én willen delen. Zo wordt duidelijk welke opzet in de
praktijk goed werkt.
Vereniging Hogescholen, VSNU en NRTO

Faciliteer kennisdeling van instellingen.
Bevorder dat ervaringen over onder meer de voorbereiding van de ITK met
elkaar gedeeld worden.

Pagina 75 van 101

16

Stimulerende werking

Met de invoering van de ITK is de kwaliteitszorg hoger op de agenda van instellingen
gekomen. Naar aanleiding van de eerste ronde hebben instellingen hun
kwaliteitszorg versterkt. Is de tweede ronde voor de zes instellingen ook een impuls
voor de kwaliteitszorg en kwaliteitscultuur? Daarover gaat dit hoofdstuk. We
bespreken eerst wat instellingen als stimulerend ervaren (16.1) en gaan dan dieper
in op de stimulerende effecten (16.2). We sluiten af met onze conclusies en
aanbeveling (16.3).
16.1

De stimulerende werking van de ITK
Alle instellingen die de tweede ronde van de ITK hebben doorlopen, gaven aan deze
als stimulerend te hebben ervaren. Het is in de eerste plaats de voorbereiding waar
een stimulerende werking van uitgaat, maar ook de gesprekken met het panel
kunnen veel betekenen en zijn waardevol.
Interne voorbereiding
Buiten de ITK om is er vaak weinig tijd voor medewerkers binnen de instelling om
expliciet stil te staan bij kwaliteitszorg. De ITK is een aanleiding om tijd te maken
voor open onderlinge gesprekken, kennisdeling en de kennismaking met collega’s,
het delen van good practices en reflectie. Een enkele instelling werkt toe naar de ITK
als een testmoment. Bij sommige instellingen is de voorbereiding op de ITK
inmiddels geïntegreerd in de jaarlijkse kwaliteitszorgcyclus (zie ook hoofdstuk 12).
Dat is een impuls voor de kwaliteitscultuur binnen de instelling.
Open panelgesprekken
Instellingen vonden de open dialoog met het panel stimulerend en prettig, ze
hebben ervan geleerd. Er ontstond een dialoog waarbij de panelleden vanuit hun
expertise nieuwe inzichten konden aandragen. Zo zei een instelling: “De expertise
van de panelleden heeft de ITK echt gemaakt.” Een andere instelling gaf aan dat “de
panelleden steeds het gesprek hebben gevoerd en ontzettend goede vragen
stelden”. Soms waren de gesprekken ook minder open en werden ze daardoor als
minder stimulerend ervaren.

16.2

Stimulerende effecten
Wat levert de ITK op? We vroegen de instellingen wat precies de stimulerende
effecten van de ITK zijn. Verschillende instellingen hebben na de eerste ronde hun
kwaliteitszorgsysteem aangescherpt en vinden de nadruk op de kwaliteitscultuur
binnen de tweede ronde ITK passen bij hun ontwikkeling. De instellingen
benoemden impulsen voor verdere ontwikkeling van de instelling en effecten
rondom de versterking van de kwaliteitscultuur.
Intern draagvlak voor kwaliteitszorg
Volgens de zes instellingen leidt de ITK ertoe dat alle medewerkers, ook degenen die
minder bij de kwaliteitszorg van de instelling betrokken zijn, zich bewust worden
van de onderliggende uitgangspunten van de kwaliteitszorg. Het vergroot het
draagvlak voor kwaliteitszorg. Ook stafafdelingen – die kwaliteitszorg als primaire
taak hebben – horen hoe anderen binnen de organisatie de kwaliteitszorg ervaren.
Met elkaar in gesprek gaan over de faculteiten heen levert veel op.
Pagina 76 van 101

Externe bevestiging: spiegel die ontwikkeling in gang zet
Instellingen waarderen het een spiegel voorgehouden te krijgen van een deskundig
panel. Vaak bevestigt dat het eigen beeld en scherpt het de ontwikkelingsplannen
aan. Zo maakte de ITK bijvoorbeeld risicobeheersing bespreekbaar binnen een
instelling. Door de externe toetsing geeft de ITK meer urgentie aan kwaliteitszorg.
Van ITK naar instellingsaccreditatie
De zes instellingen uit de tweede ronde van de ITK hopen allemaal dat de ITK een
opstapje is naar de instellingsaccreditatie, zoals voorgesteld door de vorige minister
van OCW (zie hoofdstuk 12). Deze instellingen hebben hun hoop gevestigd op de
nieuwe verkenning die in de sectorakkoorden is opgenomen. Als instellingen de
opleidingsaccreditaties in eigen regie uitvoeren, verwachten ze dat de gesprekken
met de panels nog opener zullen zijn en de stimulerende werking versterkt zal
worden.
16.3

Conclusies en aanbeveling
De nieuwe aanpak in de tweede ronde ITK is door de zes instellingen als stimulerend
ervaren. Het gaat dan zowel om de interne voorbereiding als om de gesprekken met
de panels. De ITK heeft optimaal meerwaarde als ze is opgenomen in de reguliere
kwaliteitszorgcyclus.
Aanbeveling
Instellingen

Maak de ITK een onderdeel van de normale kwaliteitszorgcyclus.
Daarmee raken de positieve effecten van de ITK ingebed in de organisatie.
Het zorgt er ook voor dat de ITK als minder spannend wordt ervaren, en de
stimulerende werking optimaal is.

Pagina 77 van 101

17

Accreditatielasten

Bij de invoering van de ITK in 2011 was een belofte dat de ITK zou leiden tot een
verminderde lastendruk. De tijdswinst die de beperkte opleidingsbeoordeling (BOB),
in plaats van de uitgebreide opleidingsbeoordeling (UOB), zou opleveren, zou per
saldo groter zijn dan de lastendruk die de ITK met zich zou meebrengen (zie
hoofdstuk 12). In de vorige evaluatie bleek dat dit niet het geval was. In dit
hoofdstuk gaan we eerst in op de ervaren lasten (17.1) en vervolgens op mogelijke
aanpassingen in de aard en inrichting van de ITK die de lasten zouden kunnen
verminderen (17.2). We sluiten af met onze conclusies en aanbevelingen (17.3).
17.1

Ervaren lasten
De lasten van de tweede ronde zijn vergelijkbaar met die van de eerste ronde.
Sommige instellingen zeggen misschien iets minder lasten te hebben ervaren omdat
ze al beperkte ervaring in de eerste ronde hadden opgedaan, maar dat verschil is
niet substantieel.
Geen lastenreductie
De insteek bij de eerste ronde van de ITK was een lastenreductie van 25 procent,
dankzij de BOB. Echter, de combinatie ITK-BOB blijkt een grotere belasting dan
alleen de UOB (zonder ITK). Vaak kun je op opleidingsniveau geen wezenlijke
onderdelen schrappen, omdat je op opleidingsniveau iets anders meet dan bij een
ITK. Het blijft lastig om de kwaliteitskenmerken van de ITK en de
opleidingsaccreditatie scherp te scheiden.
Lasten moeilijk kwantificeerbaar
Het gehele proces rondom de ITK kan met recht een intensief proces genoemd
worden. Het panel spreekt verspreid over 5 of 6 dagen vaak zo’n 120 mensen een of
meerdere keren. Kwaliteitszorgmedewerkers van instellingen zijn gedurende een
jaar, en soms langer, druk bezig met de voorbereiding. Maar de vraag is wel: zijn dit
allemaal accreditatielasten, of horen deze lasten bij de werkzaamheden die
instellingen toch al uitvoeren in het kader van de kwaliteitszorg? Dit maakt de lasten
moeilijk kwantificeerbaar. De manier waarop instellingen de lasten ervaren hangt in
de eerste plaats af van de eigen opstelling: hoe intensief bereidt men de ITK voor,
en in hoeverre zijn deze werkzaamheden al onderdeel van de eigen cyclus?
Instellingen positief ondanks lasten
De zes instellingen zijn over het algemeen positief over de verhouding tussen lasten
en baten. Ze vinden de lasten acceptabel: het is een onderdeel van de eigen
kwaliteitszorg en hoort erbij als je belastinggeld krijgt en getuigschriften uitreikt.
Instellingen gaven dan ook aan dat de ITK weliswaar heel veel werk is, maar wel
mooi werk.

17.2

Lastenreductie bij de ITK
Sommige werkwijzen zouden de baten vergroten en daarmee de balans tussen
lasten en baten positief beïnvloeden. Instellingen zien zelf diverse mogelijkheden om
de lasten te verminderen.

Pagina 78 van 101

Aanpassingen in voorbereiding
Er zijn verschillende werkwijzen mogelijk bij de voorbereiding, inrichting en
organisatie van de ITK die de ervaren lasten verminderen. Instellingen bereiden zich
graag grondig voor, terwijl dat achteraf bezien niet (bij elke trail) nodig was. Zo
gaven gesprekspartners aan te veel documenten beschikbaar te hebben gesteld,
waardoor de voorbereiding van de trails erg veel werk was.
Kennisdeling
Het schrijven van de zelfevaluatie en overige voorbereidende activiteiten zouden
sneller kunnen gaan als instellingen hun ervaringen op dit vlak zouden uitwisselen.
De instellingen, de NVAO en de koepels kunnen hun kennis over efficiënte
werkwijzen meer dan nu delen. Nu gebeurt dit alleen via informele netwerken.
Maatwerk voor kleine en middelgrote instellingen
Binnen de ITK is meer maatwerk mogelijk bij middelgrote instellingen. Hier spelen
de kosten een rol. Op dit moment ligt de grens voor lagere kosten bij vier
opleidingen. Deze grens zou wellicht beter bij ongeveer tien opleidingen kunnen
liggen. Ook het aantal bezoekdagen zou mogelijk beperkt kunnen worden.
Kleine instellingen kiezen momenteel niet voor een ITK omdat het te weinig
meerwaarde heeft: als je maar een enkele opleiding aanbiedt, ligt de kwaliteitszorg
op opleidingsniveau heel dicht bij de kwaliteitszorg op instellingsniveau. Soms
zoeken dergelijke instellingen in overleg met de NVAO en evaluatiebureaus naar
vormen van maatwerk waarbij bepaalde aspecten (bijvoorbeeld faciliteiten of
kwaliteitszorg) die voor enkele opleidingen op dezelfde manier zijn georganiseerd,
generiek worden voorbereid en/of beoordeeld. Maatwerk bij opleidingsaccreditaties
biedt mogelijkheden die nu maar heel beperkt worden benut. Daar liggen kansen.
17.3

Conclusies en aanbevelingen
De ITK is een intensief proces, en leidt niet tot lastenreductie. De zes instellingen
accepteren de lasten als onderdeel van de kwaliteitszorg en de verantwoording. Er
liggen wel diverse mogelijkheden om de lasten te verminderen.
Aanbevelingen
OCW


NVAO




Overweeg een aangepaste opzet van de ITK voor instellingen met
maximaal tien opleidingen.
De ITK is nu goedkoper bij vier opleidingen, maar die grens zou eventueel
opgerekt kunnen worden naar tien opleidingen. De ITK zou dan ook voor
deze instellingen minder dagen beslaan.

Evalueer de ITK’s per instelling en instellingsoverstijgend.
Publiceer de resultaten en best practices en bied zo de ruimte om
instellingsoverstijgend te leren.
Geef meer informatie over de mogelijkheden tot maatwerk.
Denk aan generieke beoordelingen bij de UOB van vergelijkbare opleidingen.

Pagina 79 van 101

Instellingen

Pas de ITK in binnen de reguliere kwaliteitszorg van de instelling.
Zorg dat de voorbereidingen van de ITK een regulier onderdeel uitmaken
van de eigen kwaliteitszorgcyclus.

Onderzoek opties om de voorbereiding efficiënt in te richten.
Bekijk bijvoorbeeld of het panel ook minder gedocumenteerd aan de trails
zou kunnen starten.

Deel ervaringen over de voorbereiding, inrichting en organisatie van
de ITK met elkaar.
Deel ervaringen met het schrijven van zelfevaluaties.
Vereniging Hogescholen, VSNU en NRTO

Stimuleer kennisdeling over handige werkwijzen van instellingen.
Instellingen kunnen elkaar tips geven om de lasten te beperken,
bijvoorbeeld: zet de zelfevaluatie naar inhoud op (en niet geordend naar
standaarden), of zoek een aanpak die het open gesprek opzoekt en gebruik
het kader om het bewijs te vinden.

Pagina 80 van 101

18

Conclusies en aanbevelingen ITK

In dit tweede deel van onze eindrapportage over het functioneren van het
Nederlandse accreditatiestelsel stond de instellingstoets kwaliteitszorg centraal. Wat
is de kwaliteit van de ITK in de tweede ronde bij de zes instellingen die deze ronde
inmiddels hebben doorlopen? In hoeverre voldoen de beoordelingen aan de
standaarden van het toezichtkader van de inspectie? We starten met onze eerste,
voorzichtige conclusies (18.1) en presenteren daarna onze overkoepelende
aanbevelingen (18.2).
18.1

Conclusies en aanbevelingen
De ervaringen met de eerste zes ITK’s in de tweede ronde zijn positief. De ITK wordt
als zeer stimulerend ervaren, ook voor de kwaliteitscultuur. De tweede ronde lijkt
een stap vooruit ten opzichte van de eerste ronde, is onze voorzichtige conclusie. In
het bijzonder de open houding en de deskundigheid van de panelleden worden
gewaardeerd. De lasten zijn hoog maar alleszins acceptabel: instellingen hebben
veel over voor een goede kwaliteitszorg. De belangrijkste aandachtspunten betreffen
de inspanning van alle betrokkenen om de openheid tijdens de gesprekken te
stimuleren, en de kennisdeling tussen instellingen.
De validiteit en betrouwbaarheid van de ITK vragen een goede balans tussen
ruimte/openheid en regulering. Regulering is nodig om te zorgen panels met
dezelfde attitude naar de standaarden kijken en de lat even hoog leggen. Maar
tegelijkertijd is voldoende ruimte en een open dialoog van belang voor de validiteit
en betrouwbaarheid. Het panel kan de ruimte in het kader benutten om aan te
sluiten bij de vragen van de instelling, en een programma te maken dat ook volgens
de instelling voldoende ruimte biedt om zich te presenteren. Een open
gesprekshouding van zowel het panel als de instelling en een voorbereiding van de
instelling die deze open houding ondersteunt, komen de validiteit ten goede.
De onafhankelijkheid van de panelleden bij de zes ITK’s staat niet ter discussie;
instellingen vonden dat de panels onafhankelijk opereerden. De NVAO heeft hen ook
onafhankelijkheidsverklaringen laten tekenen.
Ten opzichte van de eerste ronde van de ITK is ook de deskundigheid van de
panels versterkt. Alle zes instellingen zijn positief over de deskundigheid en de
communicatieve vaardigheden van de panelleden. Deze instellingen ervaren de
panelleden in het algemeen ook niet als vooringenomen.
De informatievoorziening is verbeterd ten opzichte van de eerste ronde. De
afstemming tijdens het voortraject met de procescoördinator en de
informatiebijeenkomsten van de NVAO hebben hier een positieve bijdrage aan
geleverd. De standaarden uit het beoordelingskader zijn in theorie helder, maar
blijken in de praktijk lastig te onderscheiden.
De nieuwe aanpak in de tweede ronde van de ITK wordt als stimulerend ervaren.
De stimulerende werking van de ITK komt in de eerste plaats tot uitdrukking tijdens
de interne voorbereiding, maar ook de open gesprekken met het panel worden als
stimulerend ervaren. De ITK dwingt instellingen tot meer reflectie, versterkt de
Pagina 81 van 101

kwaliteitscultuur, leidt tot meer betrokkenheid en draagvlak en houdt instellingen
een spiegel voor. De nadruk op de kwaliteitscultuur voelt voor de zes instellingen als
passend bij de eigen ontwikkeling van de instellingen. Een aandachtspunt is de
spanning rondom de ITK: als die te groot wordt, kan dat de stimulerende werking
verminderen.
De ITK is nog steeds een intensief proces, en de lasten lijken in de tweede ronde
vergelijkbaar met die van de eerste ronde. De combinatie ITK-BOB blijft meer
belastend dan alleen een UOB. Desondanks zijn de lasten van de ITK voor
verschillende instellingen geen issue: de aandacht voor de kwaliteitszorg staat
voorop. De baten wegen dan ook ruimschoots op tegen de lasten. Kennisdeling over
de voorbereiding van een ITK en de mogelijkheid tot maatwerk bij kleine en
middelgrote instellingen, zouden de lasten nog iets kunnen beperken.
18.2

Overkoepelende aanbevelingen
Op basis van onze conclusies over de ITK doen we de volgende overkoepelende
aanbevelingen:
OCW en NVAO

Overweeg een aangepaste opzet van de ITK voor instellingen met
maximaal tien opleidingen.
De ITK zou dan ook voor deze instellingen minder dagen beslaan.
NVAO




Probeer de juiste balans te vinden tussen regulering en ruimte
bieden, waarbij wordt aangesloten bij de inhoudelijke accenten en
de programmawensen van de instelling.
Eigenaarschap versterkt de validiteit en betrouwbaarheid van de resultaten.
Geef voorbeelden van bezoekprogramma’s om instellingen hierbij te helpen.
Zorg voor een intensief contact tussen de kwaliteitszorgafdeling van de
instelling en de procescoördinator.
Evalueer de ITK’s per instelling en instellingsoverstijgend.
Deel met de afzonderlijke instellingen de ervaringen van wat wel en niet
werkte bij de voorbereiding en het bezoek. Organiseer een bijeenkomst over
deze evaluaties, publiceer de resultaten en stel zo nodig de werkwijze bij.
Bied zo de ruimte om instellingsoverstijgend te leren en de kwaliteitsborging
van het stelsel als geheel te versterken.

Instellingen

Wees expliciet in je wensen over de ITK en neem de ruimte voor
eigen inbreng.
Overleg daarbij intensief met panel en procescoördinator.

Deel ervaringen over de voorbereiding van de ITK met elkaar.
Mogelijk kunnen de koepels hierin ook een rol spelen.

Deel ervaringen met het schrijven van de zelfevaluatie en het
voorbereiden van trails.
Zelfevaluaties zijn nu niet openbaar, maar instellingen zouden ze (meer)
met elkaar kunnen én willen delen. Zo wordt duidelijk welke opzet in de
praktijk goed werkt.

Pagina 82 van 101



Maak de ITK een onderdeel van de normale kwaliteitszorgcyclus.
Daarmee raken de positieve effecten van de ITK ingebed in de organisatie.
Het zorgt er ook voor dat de ITK als minder spannend wordt ervaren, en de
stimulerende werking optimaal is.

Vereniging Hogescholen en VSNU

Stimuleer kennisdeling over handige werkwijzen van instellingen.
Instellingen kunnen elkaar tips geven om de lasten te beperken,
bijvoorbeeld: zet de zelfevaluatie naar inhoud op (en niet geordend naar
standaarden), of zoek een aanpak die het open gesprek opzoekt en gebruik
het kader om het bewijs te vinden.

Pagina 83 van 101

DEEL III

OPLEIDINGSACCREDITATIES

Pagina 84 van 101

19

De opleidingsaccreditatie in het hoger onderwijs: een
samenvatting

In ons tussenbericht over het functioneren van het Nederlandse accreditatiestelsel
(Inspectie van het Onderwijs, 2017) hebben we de eerste resultaten van ons
onderzoek gepresenteerd. De focus lag daarbij op de verbetermogelijkheden van het
stelsel. We richtten ons in dit tussenbericht alleen op de beperkte
opleidingsbeoordelingen (BOB) en de uitgebreide opleidingsbeoordelingen (UOB) die
zijn uitgevoerd tussen 2015 en 2017 met het NVAO-beoordelingskader 2014.
Daarbij lag de focus op de volgende standaarden uit het toezichtkader van de
inspectie: validiteit en betrouwbaarheid, stimulerende werking, accreditatielasten,
onafhankelijkheid en kwaliteitsborging.
In dit hoofdstuk vatten we de kern van het tussenbericht samen: we leggen uit wat
een opleidingsaccreditatie is (19.1), bespreken de belangrijkste conclusies (19.2) en
sluiten af met onze overkoepelende aanbevelingen (19.3). Deze samenvatting komt
grotendeels overeen met de samenvatting die reeds in het tussenbericht stond;
aanpassingen zijn redactioneel van aard. Een deel van de aanbevelingen uit dit
hoofdstuk is inmiddels overgenomen in de Wet accreditatie op maat.
19.1

De opleidingsaccreditatie
De opleidingsaccreditatie is bedoeld om te beoordelen of een opleiding van
voldoende kwaliteit is, en om te stimuleren dat de opleiding zich verder ontwikkelt
boven basiskwaliteit. Elke opleiding krijgt eens in de zes jaar bezoek van een
visitatiepanel, bestaande uit peers. Het panel beoordeelt de kwaliteit van de
opleiding aan de hand van het beoordelingskader van de NVAO. Zowel op
standaardniveau als op eindniveau zijn vier oordelen mogelijk: onvoldoende,
voldoende, goed en excellent. Op basis van het visitatierapport van het panel besluit
de NVAO onafhankelijk of de opleiding wordt geaccrediteerd.
De instellingen kunnen zich bij de organisatie van de visitatie laten begeleiden door
een van de evaluatiebureaus, die marktpartijen zijn. Bijna iedere instelling kiest
hiervoor. In dat geval ondersteunt een secretaris van het evaluatiebureau het panel.
Formeel maken de secretarissen geen onderdeel uit van het panel en hebben ze dus
geen invloed op de beoordelingen. In de praktijk kan dat anders liggen: ze
coördineren de voorbereidingen van het panel, hebben tijdens het intern beraad van
het panel een actieve rol, dragen bij aan de consistentie van oordelen, wijzen op
punten waarop het panel moet doorvragen en schrijven het rapport. De werkwijze
van het panel wordt bepaald door het evaluatiebureau waar de secretaris aan is
verbonden.

19.2

Conclusies
Op grond van onze bevindingen over de opleidingsbeoordelingen BOB en UOB is ons
beeld dat we erop kunnen vertrouwen dat het accreditatiestelsel de basiskwaliteit
van opleidingen voldoende borgt, uitgaand van de mogelijkheden die een systeem
met peerreview daartoe biedt. Ook stimuleert het de opleidingen tot verbetering.
Hiermee vervult het zijn belangrijkste maatschappelijke taak, en in zoverre kunnen
Pagina 85 van 101

we ook spreken van een adequaat functionerend accreditatiestelsel. Dit neemt niet
weg dat er ook verbetermogelijkheden zijn.
Per onderzochte standaard zijn de belangrijkste resultaten:










Betrouwbaarheid
Het is inherent aan het systeem van peerreview dat de betrouwbaarheid van
beoordelingen moeilijk is vast te stellen. Waar we erop kunnen vertrouwen
dat visitatiepanels en de NVAO het onderscheid tussen onvoldoende en
voldoende kunnen maken (en dus de basiskwaliteit borgen), hebben we
aanwijzingen dat dit anders ligt voor de gedifferentieerde kwalificaties ‘goed’
en ‘excellent’. De twijfels aan de betrouwbaarheid van deze kwalificaties
vormen een risico voor het maatschappelijk draagvlak van het in zijn
kernfunctie adequaat functionerende accreditatiestelsel.
Stimulerende werking
De meeste opleidingen ervaren het visitatie- en accreditatieproces als
stimulerend, vooral de voorbereiding op de visitatie en het gesprek met de
peers. De kern van het accreditatiestelsel, peerreview, heeft veel draagvlak
in het veld. De peergesprekken zijn doorgaans open, inhoudelijke
gesprekken met vakgenoten waar opleidingen veel van leren. Er zijn ook
aandachtspunten. Het risico is aanwezig dat de gedifferentieerde oordelen
‘goed’ en ‘excellent’ de openheid binnen het stelsel en die in het peergesprek
belemmeren. Daarnaast kan de potentie van de clustergewijze visitatie beter
worden benut: opleidingen binnen een visitatiegroep zouden meer van
elkaar kunnen leren.
Accreditatielasten
De voorbereiding op de visitatie wordt als stimulerend ervaren, maar ook als
behoorlijk belastend. Dit geldt in het hbo met name voor de clustergewijze
visitatie, die daar ook extra kosten meebrengt. De samenwerking tussen
bekostigde en niet-bekostigde opleidingen bij de voorbereiding van de
clustergewijze visitatie verloopt lang niet overal soepel. Naarmate het
eigenaarschap van de onderwijskwaliteit meer bij de onderwijsteams ligt en
de interne kwaliteitszorg meer als een continu proces is ingericht, wordt de
visitatie als minder belastend ervaren.
Onafhankelijkheid
Opleidingsdirecteuren zijn positief over de mate waarin de verschillende
actoren in het accreditatiestelsel onafhankelijk functioneren. Wel staat, zo
merken we op, de onafhankelijkheid onder druk door de spanning die de
marktwerking bij de evaluatiebureaus met zich mee kan brengen. Zo is er
sprake van tegenstrijdige belangen als een evaluatiebureau de voorzitter
van het visitatiepanel levert, of als de secretaris van het panel verbonden is
aan een evaluatiebureau dat naast de visitatiewerkzaamheden ook
advieswerk verricht voor dezelfde instelling. Er zijn op dit moment overigens
geen aanwijzingen dat er sprake is van onterechte oordeelsvorming door
belangenverstrengeling.
Kwaliteitsborging
De kwaliteit van de partijen die betrokken zijn bij de visitatie en accreditatie
is over het algemeen voldoende geborgd. De kwaliteitsborging van het
stelsel als geheel is echter nog onvoldoende. Dat hangt ook samen met de
onduidelijkheid in de verantwoordelijkheidsverdeling en bevoegdheden van
de minister, de NVAO en de inspectie voor de permanente kwaliteitsborging
van het stelsel. Versterking van de kwaliteitsborging is noodzakelijk om de
Pagina 86 van 101

betrouwbaarheid van de oordelen te vergroten. Sinds ons vorige onderzoek
in 2013 heeft de NVAO te weinig aanvullende maatregelen genomen om de
betrouwbaarheid van de beoordelingen met kwantitatieve gegevens
systematisch te evalueren. De kwalitatieve analyses van de NVAO zijn de
laatste jaren wel verbeterd. Het ontbreekt de NVAO aan de bevoegdheid om
bepaalde documenten van de evaluatiebureaus (bijvoorbeeld
operationalisaties van beoordelingskaders of handreikingen voor de
zelfevaluatie) op te vragen en daarin zo nodig te kunnen bijsturen.
In algemene zin zien we verbeterpunten op de volgende terreinen: de
gedifferentieerde oordelen, de werkwijze (inclusief normering) van de
visitatiepanels, de positie van de evaluatiebureaus, de lasten bij de clustergewijze
visitatie en de bevoegdheden van de NVAO. Op al deze vlakken zijn concrete
maatregelen mogelijk die de kracht van het accreditatiestelsel kunnen vergroten. In
onderstaande aanbevelingen zijn de verbeterpunten nader toegelicht.
19.3

Aanbevelingen
We komen tot de volgende overkoepelende aanbevelingen aan het ministerie van
OCW, de NVAO, de evaluatiebureaus en de opleidingen:
OCW








NVAO


Pas de beoordelingsschaal bij visitaties en accreditaties aan: vervang de
gedifferentieerde oordelen ‘goed’ en ‘excellent’ door een toelichting op de
sterke kanten en ontwikkelpunten van de opleiding. Een opleiding wordt dan
wel (eventueel onder voorwaarden) of niet geaccrediteerd, op basis van een
visitatierapport waarin de standaarden zijn beoordeeld met ‘voldaan’ of ‘niet
voldaan’.
Verhelder de verantwoordelijkheidsverdeling bij de permanente
kwaliteitsborging van het accreditatiestelsel, zodat de oordelen – ook die
over de basiskwaliteit – betrouwbaarder worden. Geef de NVAO daarbij
passende bevoegdheden om de betrouwbaarheid van oordelen te borgen.
Aandachtspunten zijn:
de onafhankelijkheid en deskundigheid van de secretarissen
(mogelijk door verplichte certificering);
de werkwijzen van panels, die moeten leiden tot betrouwbare
oordelen.
Bezie de mogelijkheid om alle secretarissen onder te brengen bij de NVAO
om de betrouwbaarheid van oordelen te versterken. Deze maatregel is
dermate verstrekkend dat een nadere verkenning gewenst is.
Verken de mogelijkheden van kleinere visitatiegroepen om de
accreditatielasten te verminderen.

Zorg ervoor dat de betrouwbaarheid van de oordelen beter is vast te stellen,
bijvoorbeeld op de volgende manieren:
Evalueer systematisch de betrouwbaarheid van de beoordelingen,
door kwantitatieve analyses van de oordelen te maken en de
gesprekken met evaluatiebureaus over het juiste gebruik van de
beoordelingskaders te intensiveren.
Leg basisspelregels voor de werkwijze van panels vast in het
beoordelingskader. Te denken valt aan een grondig vooroverleg van
Pagina 87 van 101

-

het panel, een minimaal aantal te onderzoeken eindwerken en een
kallibratie binnen het panel.
Investeer in de (permanente) professionalisering van secretarissen
en overweeg om de voorwaarden voor certificering uit te breiden.

Evaluatiebureaus

Bied de NVAO jaarlijks inzage in handreikingen en operationalisaties, en in
advieswerkzaamheden.
Opleidingen

Besteed meer aandacht aan een effectieve organisatie van de clustergewijze
visitaties. Verbeter daarbij de samenwerking tussen bekostigde en de nietbekostigde opleidingen.

Maak van kwaliteitsborging en zelfevaluatie een continu proces. Daardoor
kost de voorbereiding van de visitatie minder tijd en wordt het
eigenaarschap van de onderwijsteams voor de onderwijskwaliteit van hun
opleidingen versterkt.

Pagina 88 van 101

DEEL IV

CONCLUSIES EN BESCHOUWING

Pagina 89 van 101

20

Conclusies en slotbeschouwing

In 2017 en de eerste helft van 2018 hebben we onderzoek gedaan naar het
functioneren van het Nederlandse accreditatiestelsel. Onze onderzoeksvraag luidde:
voldoet de kwaliteit van het Nederlandse accreditatiestelsel? Daarbij hebben we het
kwaliteitsbegrip gehanteerd zoals beschreven in de elf standaarden van het
toezichtkader van de inspectie. De vraag hebben we beantwoord door onderzoek te
doen naar de opleidingsbeoordelingen van bestaande en nieuwe opleidingen en naar
de instellingstoets kwaliteitszorg. Met dit onderzoek wilden we bijdragen aan de
verdere ontwikkeling van het accreditatiestelsel, door zowel de sterke kanten als de
verbeterpunten te benoemen.
We hebben eerst de beperkte en uitgebreide opleidingsbeoordelingen onder de loep
genomen en vervolgens gekeken naar de toets nieuwe opleiding en de
instellingstoets kwaliteitszorg. Daartoe hebben we heel veel gesprekken met
betrokkenen gevoerd, we hebben een grote hoeveelheid documenten gelezen, we
hebben een vragenlijst uitgezet, we zijn mee geweest met visitaties en we waren
aanwezig bij gesprekken van het panel voor de ENQA-review van de NVAO. Wat is
nu het overkoepelende beeld? Kunnen we, alles overziend, algemene lessen trekken
uit deze evaluatie?
In dit laatste hoofdstuk beschrijven we eerst onze conclusies in het algemene beeld
van het stelsel (20.1), waarna we enkele kernpunten per type beoordeling
presenteren (20.2). De belangrijkste aandachtspunten bij de
opleidingsbeoordelingen (BOB/UOB en TNO) hebben we in deze paragraaf in een
overzicht samengevat. Vervolgens beschrijven we in de beschouwing enkele
overwegingen van de inspectie bij de verdere ontwikkeling van het
accreditatiestelsel, in het bijzonder de discussie die gevoerd wordt over de
introductie van instellingsaccreditatie (20.3).
20.1

Conclusie: algemeen beeld
Op grond van dit onderzoek kunnen we stellen dat het accreditatiestelsel in grote
lijnen adequaat functioneert en zijn belangrijkste maatschappelijke taak vervult.
Binnen de mogelijkheden die peerreview daartoe biedt, zijn de panels in staat te
beoordelen of de opleidingen voldoen aan de basiskwaliteit. Opleidingen en
instellingen herkennen zich in de rapportages. Ze voelen zich gestimuleerd om de
kwaliteit van hun onderwijs, hun kwaliteitszorg en de kwaliteitscultuur verder te
ontwikkelen. De besluiten van de NVAO zijn beschikbaar op de website en voldoen
aan de informatiebehoefte van studenten.
Wij zien ook ruimte voor verbetering. Verheldering van de basisspelregels bij
visitaties en explicitering van de gewenste mate van vertrouwen die de panels als
uitgangspunt nemen kunnen de betrouwbaarheid van de oordelen versterken. Dat is
nodig in combinatie met de open beoordelingskaders en de vormvrije zelfevaluaties
en bezoekprogramma’s, waarvoor binnen het huidige stelsel nadrukkelijk is
gekozen. Het lerend vermogen van alle actoren zou versterkt kunnen worden door
stelselbrede analyses; die ontbreken op dit moment.

Pagina 90 van 101

We lichten een aantal kwesties uit die bij alle typen beoordelingen in meer of
mindere mate aandacht vragen.
Peerreview: gewaardeerd uitgangspunt met beperkingen
Peerreview, het uitgangspunt van het accreditatiestelsel – aansluitend bij de
gangbare benadering voor kwaliteitsbeoordeling en -verbetering van het hoger
onderwijs in Europa – wordt door alle betrokkenen zeer gewaardeerd. De peers
worden als onafhankelijk en in het algemeen als deskundig ervaren. De gesprekken
met het panel zijn stimulerend. Maar peerreview brengt ook beperkingen met zich
mee. Peers zijn mensen met verschillende sterke en soms ook zwakke kanten. De
communicatieve vaardigheden van het panel, en zeker ook de vaardigheid om zich
te verplaatsen in de instelling en los te komen van eigen voorkeuren, zijn cruciaal.
Dit blijft bij peerreview onvermijdelijk een aandachtspunt.
Betrouwbaarheid en validiteit: balans tussen openheid en regulering
Binnen peerreview is het een permanente zoektocht naar de juiste balans tussen
openheid en regulering. Het open gesprek aan de hand van een open kader is van
belang voor de validiteit en betrouwbaarheid van oordelen. Deze openheid wordt
bevorderd als instellingen voldoende vertrouwen in zichzelf en in het panel en de
NVAO hebben. Dat laatste wordt weer versterkt als ze de ruimte krijgen om eigen
inhoudelijke accenten te leggen, en als ze een programma voor de bezoekdagen
kunnen maken dat past bij de discussie die men intern wil voeren. Instellingen die
deze ruimte benutten voelen zich meer eigenaar van de beoordeling.
Tegelijkertijd zijn een zekere regulering en professionalisering noodzakelijk om te
bevorderen dat panels de geboden ruimte op een vergelijkbare wijze hanteren, en
daarmee betrouwbaar oordelen. Steeds dient de NVAO te bewaken dat het panel
voldoende informatie krijgt om betrouwbaar te kunnen oordelen; zo begrenst de
NVAO de ruimte die in het kader en de werkwijze zit.
Over het algemeen worden binnen het accreditatiestelsel valide en betrouwbare
besluiten genomen als het gaat om basiskwaliteit. Peerreview maakt het echter
onmogelijk om op een betrouwbare manier gedifferentieerd te oordelen. Daarom
adviseerden we al in ons tussenbericht om de huidige vierpuntschaal voor de
accreditatie van een bestaande opleiding te vervangen door het onderscheid tussen
‘voldoet’ (al dan niet met voorwaarden) en ‘voldoet niet’, een aanbeveling die
inmiddels is overgenomen. Bij de accreditatie van nieuwe opleidingen adviseren we
het beoordelingskader te verduidelijken en meer te investeren in professionalisering
van panels en procescoördinatoren, zodat de panelleden beter weten in welke mate
ze mogen uitgaan van vertrouwen bij het beoordelen van de plannen voor een
nieuwe opleiding.
Het beoordelingskader: spanning tussen ruimte en onzekerheid
Bij alle typen beoordelingen bleek dat de beoordelingskaders veel ruimte laten voor
interpretatie. Enerzijds ervaren instellingen en opleidingen dat als positief: het is
mogelijk om maatwerk te bieden, waarbij panels kunnen aansluiten bij de eigen
visie en prioriteiten van de instelling of opleiding. Anderzijds leidt het tot
onzekerheid, tot een risico op onbetrouwbare oordelen als panels voor verschillende
interpretaties kiezen. Een goede communicatie over de ruimte binnen het kader is
essentieel, en de professionalisering van panels en procescoördinatoren eveneens.
Ook hier gaat het weer om de balans tussen voldoende duidelijkheid en voldoende
openheid om maatwerk voor de instelling of opleiding te kunnen bieden.
Pagina 91 van 101

Hoge lasten
De lasten die de beoordelingen met zich meebrengen ervaren instellingen als hoog.
Desondanks wegen de baten in de meeste gevallen op tegen de lasten, al scheelt
het bij de opleidingsbeoordelingen niet veel. Los daarvan zijn er diverse
mogelijkheden om de lasten te verminderen, zoals kennisdeling tussen opleidingen
en instellingen, meer maatwerk, een betere informatievoorziening en meer interne
ondersteuning.
Kennisdeling: belangrijk voor lerend vermogen en kwaliteitsborging
Het is aan de instellingen om de beoordelingen goed in te passen in de reguliere
kwaliteitszorg. De onderlinge kennisdeling, hierboven al even aangestipt, kan
daarbij helpen. Zowel de NVAO als de koepels spelen daarin een belangrijke
faciliterende rol. De NVAO maakt vooralsnog nauwelijks analyses die individuele
beoordelingen overstijgen, waardoor het lerend vermogen van de instellingen weinig
wordt gevoed. Dergelijke analyses en evaluaties kunnen ook bijdragen aan de
kwaliteitsborging van het stelsel als geheel. Het is nu niet expliciet geregeld of het
de taak is van de NVAO om dergelijke analyses te maken en te delen.
Wetgeving en dekking: onduidelijkheden en uitvoeringsproblemen
Tot slot wijzen we op een aantal onduidelijkheden en lastig uitvoerbare elementen in
de wetgeving. Zo is niet duidelijk hoe de deeltijdopleiding zich verhoudt tot de
voltijdopleiding, wat bij de accreditatie voor ingewikkelde situaties zorgt. Verder is
een beoordeling van het gerealiseerde niveau na drie jaar bij een nieuwe opleiding
niet helder. Het verbod om een nieuwe aanvraag in te dienen na een negatief TNObesluit is in de huidige vorm een loze letter. En ook is in wetgeving en kaders niet
voldoende helder welke administratieve gegevens instellingen moeten aanleveren.
Daardoor blijven nu soms wettelijke vereisten voor een opleiding of specifieke routes
buiten de accreditatie. Verduidelijking van de informatieplicht en een genuanceerd
sanctie-instrumentarium zijn nodig. We vragen OCW om een heroverweging van de
betreffende artikelen.
20.2

De kern per type beoordeling
Per type beoordeling zijn tijdens dit onderzoek enkele zaken opgevallen. We
beschrijven de belangrijkste aanknopingspunten voor verdere ontwikkeling, en
vatten de aandachtspunten bij de beoordelingen van nieuwe en bestaande
opleidingen samen in een overzicht.
TNO
Bij de toets nieuwe opleiding gaat het vaak om een opleiding die zich op een nieuw,
innovatief terrein begeeft. Een relatief kleine groep initiatiefnemers binnen een
instelling verzet veel werk om de TNO tot een succes te maken. Doorgaans wordt de
TNO als stimulerend ervaren – als de uitslag tenminste positief is, al dan niet met
voorwaarden.
In grote lijnen werkt de TNO naar behoren. De NVAO, die de regie heeft over de
visitaties door peers, functioneert als poortwachter. Zij vult deze functie in door te
toetsen of de (voorziene) nieuwe opleiding van zodanige kwaliteit is dat verwacht
mag worden dat zij voldoet aan de basiskwaliteit, ook voor de eerste lichting
studenten. Voor bekostigde instellingen en bestaande rechtspersonen hoger
onderwijs gaat het panel bij die toetsing uit van vertrouwen: de opleiding kan groen

Pagina 92 van 101

licht krijgen op grond van de plannen, voordat deze in de praktijk kunnen worden
getoetst.
Net als de gewone opleidingsbeoordelingen wordt de TNO uitgevoerd met een open
kader dat veel interpretatieruimte biedt. Deze interpretatieruimte wordt met een
wisselende mate van vertrouwen in de instelling ingevuld. Sommige panels kiezen
voor een benadering waarbij de plannen al grondig uitgewerkt moeten zijn, andere
gaan ervan uit dat de opleiding wel in staat zal zijn om bepaalde gebreken in de
plannen te verhelpen terwijl de opleiding al is gestart. Deze verschillen in de mate
van vertrouwen waarmee panels een nieuwe opleiding beoordelen, leiden tot risico’s
voor de betrouwbaarheid van de oordelen en tot onzekerheid voor de instellingen.
De belangrijkste verbetermogelijkheden betreffen dan ook in de eerste plaats de
verduidelijking van de hantering van de open kaders en de professionalisering van
panels en procescoördinator. Beide zijn nodig om de betrouwbaarheid van de
oordelen te versterken. Daarnaast kunnen sommige instellingen beter dan nu het
geval is hun interne expertise rond kwaliteitszorg en accreditatie benutten bij het
opstellen van een informatiedossier voor de TNO. De aanjagers van de nieuwe
opleiding lopen nu vaak aan tegen een gebrek aan ervaring.
ITK
Bij de ITK beoordeelt het panel het algemene kwaliteitszorgsysteem van de
instelling. Een positief oordeel betekent dat de kwaliteitszorg op opleidingsniveau
veelal effectief is. Een ITK is evenwel geen garantie voor de kwaliteit van een
opleiding, en beoogt dat ook niet te zijn. De eerste ervaringen van zes instellingen
die de tweede ronde van de ITK hebben doorlopen zijn positief. Hier waardeert men
in het bijzonder de open houding en de deskundigheid van de panelleden, die ook de
waarde van de beoordelingen vergroten. Ten opzichte van de eerste ronde vinden
de zes instellingen dat de onafhankelijkheid en de deskundigheid van de panelleden
is versterkt. De gesprekken worden veelal als zeer stimulerend ervaren. De lasten
zijn van ondergeschikt belang: instellingen hebben veel over voor een goede
kwaliteitszorg, en staan positief ten opzichte van een verdere ontwikkeling van het
accreditatiestelsel richting een vorm van instellingsaccreditatie.
Belangrijkste aandachtspunten bij de ITK, gebaseerd op de eerste zes ITK’s, zijn
gericht op de inspanning van de instellingen enerzijds en van de panels en de NVAO
anderzijds om in de gesprekken de juiste balans te vinden tussen openheid en
regulering. Ook de kennisdeling tussen instellingen kan versterkt worden,
bijvoorbeeld over de opzet van de zelfevaluatie.
BOB/UOB
De opleidingsaccreditatie is bedoeld om te beoordelen of een opleiding van
voldoende kwaliteit is, en om te stimuleren dat de opleiding zich verder ontwikkelt
boven basiskwaliteit. In beide opzichten voldoen de opleidingsbeoordelingen. Toch
zijn er ook verbetermogelijkheden.
Een eerste aandachtspunt is de onbetrouwbaarheid van de huidige vierpuntsschaal,
die ook ongewenste gevolgen heeft voor de werkwijze het panel. In het verlengde
daarvan is algemene versterking van de betrouwbaarheid nodig, die bewerkstelligd
kan worden door basisspelregels voor de werkwijze van de panels af te spreken. Een
tweede aandachtspunt betreft de onafhankelijkheid van de secretarissen en
panelleden die verbonden zijn aan evaluatiebureaus. Maatregelen als verplichte
Pagina 93 van 101

certificering van secretarissen en het uitsluiten van panelleden verbonden aan
evaluatiebureaus zouden hier uitkomst kunnen bieden.
Belangrijkste aandachtspunten opleidingsbeoordelingen
In tabel 20.2a hebben we voor de opleidingsbeoordelingen BOB/UOB en TNO de
belangrijkste aandachtspunten en aanbevelingen in staccato opgenomen, geordend
naar de standaarden van het toezichtkader. De ITK laten we hier buiten
beschouwing, omdat we daarover alleen voorzichtige conclusies trekken die zijn
gebaseerd op de ervaringen met de eerste zes ITK’s in de tweede ronde.
Tabel 20.2a Belangrijkste aandachtspunten opleidingsbeoordelingen BOB/UOB en TNO per
standaard
Standaard
BOB en UOB
TNO
1
Informatievoorziening
Bied opleidingen duidelijke
De informatievoorziening
informatie over de werking van
verdient verbetering.
het accreditatiestelsel en de
Opleidingen missen soms
openheid in het kader. Overweeg
informatie over de inhoud van
een brochure met een helder,
het informatiedossier, het
beknopt overzicht van
tijdpad en de taakverdeling
verantwoordelijkheden en
tussen CDHO en NVAO.
processen, inhoudelijke
informatie.
Instellingen zelf zouden de
bestaande interne en externe
Inzage in handreikingen en
informatie beter kunnen
operationalisaties van de
benutten.
evaluatiebureaus is gewenst.
2
Onafhankelijkheid
Versterk de onafhankelijkheid
In orde.
door medewerkers van
evaluatiebureaus geen lid meer
te laten zijn van het panel.
Secretarissen dienen inzicht te
geven in advieswerk van het
evaluatiebureau aan NVAO.
3

Deskundigheid panel

De deskundigheid is in het
algemeen op orde, de
deskundigheid t.a.v. specifieke
onderwijsbenaderingen vraagt
blijvend de aandacht. Investeer
in professionalisering van
secretarissen en panels.

De deskundigheid van
panelleden is over het
algemeen gewaarborgd, soms
klinkt kritiek over
vooringenomenheid. Er is
aandacht nodig voor de
expertise en/of openheid van
panels t.a.v. nieuwe
vakgebieden.

4

Betrouwbaarheid en
validiteit

Vergroot de betrouwbaarheid van
de oordelen over basiskwaliteit
door basisspelregels voor panels
vast te leggen in het
beoordelingskader.

Het open kader in combinatie
met peerreview leidt tot een
zekere onbetrouwbaarheid
van oordelen. Het is gewenst
dat de NVAO investeert in
explicitering van de gewenste
mate van vertrouwen, en in
intensivering van de
professionalisering van panels
en procescoördinatoren.

De oordelen ‘goed’ en ‘excellent’
zijn onbetrouwbaar en moeten
worden afgeschaft.

5

Zorgvuldigheid

Over het algemeen lijken de
Pagina 94 van 101

processen zorgvuldig te
worden gevolgd. Winst is nog
te behalen als het gaat om de
openheid van het panel.
6

Kwaliteitsborging

De kwaliteitsborging van het
accreditatiestelsel is beperkt, en
daarmee het lerend vermogen
van alle actoren. De NVAO zou
meer systematische analyses van
beoordelingen kunnen maken en
ervaringen delen. Het is
wenselijk dat de NVAO expliciet
de taak krijgt om dit te doen.
Ook is regelmatig overleg tussen
de belangrijkste actoren over
lopende ontwikkelingen in het
stelsel gewenst.

Idem.

7

Stimulerende werking

Accreditaties worden als
stimulerend ervaren door de
openheid van het kader en de
gesprekken met het panel.

Opleidingen vinden de TNO’s
stimulerend zolang panelleden
in de ervaring van opleidingen
geen stokpaardjes berijden.

Benut de potentie van
clustergewijze visitatie beter door
kennisdeling tussen instellingen.

Nazorg bij negatieve
visitatierapporten is wenselijk.
Zelfvertrouwen bij de
opleiding is van groot belang.

Rapporten en besluiten zijn goed
leesbaar.

De informatie op de website
van de NVAO voor studenten
en het bredere publiek kan
toegankelijker. Verbetering
van de website is nodig.

8

Transparantie

Studenten hechten meer aan
NSE en profiel van de opleiding
dan aan gedetailleerde
accreditatiebesluiten.

9

Accreditatielasten

Maak een heldere brochure.

De vindbaarheid op de website
van de NVAO kan beter.

Instellingen zijn niet altijd
helder in hun communicatie
naar studenten over de status
van een voorgenomen
opleiding.

De lasten zijn hoog en wegen net
op tegen de baten.

Lasten zijn behoorlijk hoog,
maar worden veelal wel als
acceptabel ervaren.

Richt in het waar nodig kleinere
clusters in.
Er is meer maatwerk bij
opleidingsbeoordelingen
mogelijk.
De lasten worden lager naarmate
de interne kwaliteitszorg meer
als continu proces in ingericht.

De lasten kunnen worden
beperkt als instellingen beter
geïnformeerd worden en hun
interne kwaliteitszorgafdeling
voldoende betrekken bij de
ontwikkeling van een nieuwe
opleiding.

Bron: Inspectie van het Onderwijs, 2018
Pagina 95 van 101

20.3

Beschouwing: verdere ontwikkelingen en overwegingen over de
instellingsaccreditatie
In de conclusies zijn de belangrijkste aandachtspunten voor de komende periode
vermeld. We hopen hiermee alle betrokken actoren in het stelsel – NVAO,
evaluatiebureaus, instellingen/opleidingen, koepels en OCW – voer voor reflectie te
hebben gegeven. Momenteel wordt de discussie gevoerd over de verdere
ontwikkeling van het accreditatiestelsel, waarbij instellingen opleidingsbeoordelingen
in eigen regie zouden mogen uitvoeren als ze als instelling geaccrediteerd zijn. Bij
deze discussie willen we enkele overwegingen meegeven.
Versterking instellingsbeoordeling
We hebben in dit rapport een aantal keer benadrukt dat de huidige ITK veel zegt
over de kwaliteitszorg van de instelling, maar niet over de kwaliteit van de
opleidingen. Er is geen correlatie tussen de aan- of afwezigheid van een ITK en een
positieve dan wel negatieve uitslag bij beoordelingen van bestaande of nieuwe
opleidingen. Om de ITK om te vormen tot een instellingsaccreditatie, is het dan ook
noodzakelijk om enkele aspecten van de huidige ITK te versterken. We stappen met
deze overwegingen buiten de inrichting van het huidige accreditatiestelsel. Bij
instellingsaccreditatie zou te denken zijn aan bijvoorbeeld de volgende
aanpassingen:




de trails richten op de kwaliteit van afzonderlijke opleidingen, en niet alleen
op de kwaliteitszorg;
de trails meer risicogestuurd inrichten op basis van (landelijk beschikbare)
data;
de eis stellen dat de kwaliteitszorg en kwaliteitscultuur langdurig op orde
zijn.

Nieuwe spelregels voor opleidingsbeoordelingen in eigen regie
Hoe het accreditatiestelsel er in de toekomst ook uit komt te zien,
opleidingsbeoordelingen blijven altijd noodzakelijk: kwaliteit wordt op
opleidingsniveau gemaakt. Dat maakt dat we extra zorgvuldig moeten omgaan met
de mogelijkheid om opleidingsbeoordelingen in eigen regie uit te voeren. Om de
gedegenheid daarvan te borgen zouden nieuwe regelingen geformuleerd moeten
worden. Het kan dan bijvoorbeeld gaan om zaken als:





garanties voor de betrokkenheid van onafhankelijke, deskundige peers;
basisspelregels voor visitaties door die peers (zoals aantal eindwerken,
gesprekken met alle geledingen in een instelling);
transparantie van oordelen over opleidingskwaliteit;
aparte procedures voor bestaande en nieuwe opleidingen.

Bij dergelijke gedegen opleidingsbeoordelingen in een nieuw systeem valt overigens
niet veel te verwachten als het gaat om lastenbeperking. De mogelijke winst zal
vooral zitten in de ervaring van de (gelijkblijvende) lasten en de stimulerende
werking omdat opleidingen en instellingen zich meer eigenaar van het proces
voelen. De belangrijkste risico’s zitten in de betrouwbaarheid en de transparantie.
Aanvullende mogelijkheden voor ingrijpen bij risico’s
Het is van groot belang dat overkoepelend (onafhankelijk) zicht blijft bestaan op de
kwaliteit van opleidingen. Daarom zou het wenselijk zijn als een vernieuwd stelsel
Pagina 96 van 101

meer mogelijkheden zou bieden om risico’s op te sporen en zo nodig onderzoek te
doen waar twijfels ontstaan over de kwaliteit van een opleiding. Dat kan
bijvoorbeeld door risicogerichte analyses van data, en door extern onderzoek door
de NVAO naar aanleiding van dergelijke analyses of naar aanleiding van signalen. Zo
blijft het mogelijk om de kwaliteit van opleidingen structureel te borgen.
20.4

Tot slot
Op grond van dit onderzoek kunnen we stellen dat het accreditatiestelsel in grote
lijnen adequaat functioneert en zijn belangrijkste maatschappelijke taak vervult.
Verdere ontwikkeling blijft altijd mogelijk en gewenst. Met dit onderzoek hopen we
daar aangrijpingspunten voor te bieden. Zeer positief is de grote bereidheid die alle
betrokkenen tijdens het onderzoek toonden om mee te denken over concrete
verbeteringen die deze ontwikkeling voortstuwen. Wij willen hen daarvoor danken.
Het is mooi om te zien hoe ieder vanuit zijn eigen positie het belang van kwalitatief
goed hoger onderwijs vooropzet, en wil bijdragen aan een accreditatiestelsel dat
daar de noodzakelijke kaders voor biedt.

Pagina 97 van 101

Literatuur

Gibbs, A., Vries, O. de, Beccari, L., & Raijmaker, A. (2017). ENQA Agency Review:
Accreditation Organisation of The Netherlands and Flanders (NVAO). Brussel:
European Association for Quality Assurance in Higher Education (ENQA).
Inspectie van het Onderwijs (2013). De kwaliteit van het Nederlandse
accreditatiestelsel hoger onderwijs. Utrecht: Inspectie van het Onderwijs.
Inspectie van het Onderwijs (2014). Toezichtkader accreditatiestelsel hoger
onderwijs. Utrecht: Inspectie van het Onderwijs.
Inspectie van het Onderwijs (2017). De opleidingsaccreditatie in het hoger
onderwijs. Tussenbericht over de kwaliteit van het Nederlandse accreditatiestelsel.
Utrecht: Inspectie van het Onderwijs.
OCW (2017). Wijziging van onder meer de Wet op het hoger onderwijs en
wetenschappelijk onderzoek met het oog op het optimaliseren van het
accreditatiestelsel (Wet accreditatie op maat). Brief van de minister van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap aan de voorzitter van de Tweede Kamer der StatenGeneraal. Kamerstuk 34 735 nr. 8. Den Haag: Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap (OCW).

Pagina 98 van 101

Bijlagen

Bijlage A Lijst van afkortingen
Ad
AMvB
BOB
CDHO
ENQA
ESG
EQAR
ITK
NAO
NRTO
NVAO
OCW
TNO
UOB
VH
VSNU
Vbi’s
WAM
WOT
WRR
WHW

Associate degree
Algemene maatregel van bestuur
Beperkte opleidingsbeoordeling
Commissie Doelmatigheid Hoger Onderwijs
European Association for Quality Assurance in Higher Education
European Standards and Guidelines
European Quality Assurance Register for Higher Education
Instellingstoets kwaliteitszorg
Nederlandse Accreditatieorganisatie, in 2005 omgevormd tot de
NVAO
Nederlandse Raad voor Training en Opleiding
Nederlands-Vlaamse Accreditatieorganisatie
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
Toets nieuwe opleiding
Uitgebreide opleidingsbeoordeling
Vereniging Hogescholen
Vereniging van Samenwerkende Nederlandse Universiteiten,
tegenwoordig: vereniging van universiteiten
Visiterende en beoordelende instanties, nu evaluatiebureaus
genoemd
Wet Accreditatie op maat
Wet op het onderwijstoezicht
Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid
Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek

Pagina 99 van 101

Bijlage B Samenstelling klankbordgroep
De klankbordgroep accreditatie bestaat uit de volgende leden en hun vervangers:
J. (Jarmo) Berkhout

Voorzitter Landelijke Studentenvakbond
(LSVb) 2016/2017

R. (Robin) van der Bles

Bestuurslid Interstedelijk Studenten Overleg
(ISO) 2016/2017

J. (Jan-Yme) de Boer

Bestuurslid Interstedelijk Studenten Overleg
(ISO) 2017/2018

Drs. M. (Marie-Jet) Fennema

Beleidsmedewerker Directie Onderwijs en
Onderzoek Universiteit Utrecht (lid t.b.v.
eindrapportage)

Dr. J. (Johanna) de Groot
VSNU

Domeinleider Accountability en Transparantie,

Dr. D.F. (Dirk) Haen

Beleidsmedewerker Hoger Onderwijs &
Studiefinanciering, OCW

Drs. R. (René) Hageman

Afdelingshoofd Nederland NVAO

G. (Gerben) Kerkhof

Coördinator Accreditatieteam OCW,
vervanger van de heer Haen

B. (Brenda) Kester, MSc

Beleidsmedewerker NRTO

Drs. S. (Sietze) Looijenga

Directeur QANU

Drs. P. (Paul) Nieuwenhuis

Hoofd Bureau Kwaliteitszorg Saxion
Hogeschool (lid t.b.v. eindrapportage)

Mr. N. (Nathalie) Oordt

Senior beleidsmedewerker Hoger Onderwijs &
Studiefinanciering, OCW, vervanger van de
heer Haen

Drs. W.G. (Willem) van Raaijen

Partner, Hobéon

V. (Veerle) Sanderink

Plaatsvervangend coördinator CDHO

T. (Tariq) Sewbaransingh

Voorzitter Landelijke Studentenvakbond
(LSVb) 2017/2018

Drs. R. (Roeland) Smits

Adviseur juridische zaken en strategisch
beleid, Vereniging Hogescholen

Pagina 100 van 101

Colofon

Inspectie van het Onderwijs
Postbus 2730 | 3500 GS Utrecht
www.onderwijsinspectie.nl
Redactie: Antje Visser (PgUp Tekst)
Een exemplaar van deze publicatie is te downloaden vanaf de website van de
Inspectie van het Onderwijs: www.onderwijsinspectie.nl.
© Inspectie van het Onderwijs | juni 2018

Pagina 101 van 101