Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

29 023

Voorzienings- en leveringszekerheid energie

Nr. 203

VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEG
Vastgesteld 17 februari 2016
De vaste commissie voor Economische Zaken heeft op 16 december 2015
overleg gevoerd met Minister Kamp van Economische Zaken over
Energie.
(De volledige agenda is opgenomen aan het einde van het verslag).
Van dit overleg brengt de commissie bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
De voorzitter van de vaste commissie voor Economische Zaken,
Vermeij
De griffier van de vaste commissie voor Economische Zaken,
Franke

kst-29023-203
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 023, nr. 203

1

Voorzitter: De Caluwé
Griffier: Thomassen
Aanwezig zijn acht leden der Kamer, te weten: Bosman, De Caluwé,
Dik-Faber, Klever, Agnes Mulder, Smaling, Van Tongeren en Jan Vos,
en Minister Kamp van Economische Zaken.
Aanvang 10.00 uur.
De voorzitter: Goedemorgen. Ik heet de Minister van Economische Zaken
van harte welkom, net als de collega’s en het publiek, dat in groten getale
is komen opdagen. De spreektijd is acht minuten, met maximaal twee
interrupties per fractie. Mevrouw Van Veldhoven is helaas niet in de
gelegenheid om aan te sluiten, maar twee collega’s van haar doen een
gedeelte van hun inbreng mede namens haar.
De heer Bosman (VVD): Voorzitter. Achter onze energienetwerken zit een
hoop werk. De kabels moeten getrokken worden, de aansluitingen moeten
gerealiseerd worden en de vraag moet gelijk zijn aan het aanbod. We
willen allemaal stoken en koken. Dit moet betaalbaar, betrouwbaar en ook
nog schoon zijn. Dit lijkt vanzelfsprekend maar dat is het niet. Over de
betrouwbaarheid en de leveringszekerheid maak ik mij zorgen, want de
wind voor onze windmolens waait niet altijd en de zon voor onze
zonnepanelen schijnt niet altijd. Dat is misschien nu nog geen groot
probleem, maar dat wordt het wel als wij voor de kust en in de provincies
vol gaan inzetten op windenergie. Want voor elke ledlamp die brandt op
windenergie moet eenzelfde hoeveelheid aan elektriciteit achter de hand
gehouden worden in een energiecentrale. Wij willen immers dat die
ledlamp altijd kan branden, ook als het niet waait of als de zon niet schijnt.
Willen wij die elektriciteitscentrales echter op stand-by houden of wat
meer laten draaien, dan moeten die kosten ergens betaald gaan worden.
De heer Jan Vos (PvdA): Ik zit te bibberen van angst op mijn stoel door
het beeld dat hier wordt geschetst van onze energievoorziening. Kan de
heer Bosman misschien aangeven hoe groot de reservecapaciteit is die
wij op dit moment in Nederland hebben? Hoeveel capaciteit is er ten
opzichte van het verbruik aan elektriciteit?
De heer Bosman (VVD): Even uit mijn hoofd: de zorg die ik heb is dat wij
alle wind meetellen en dat we daarmee gaan tellen als ware die bestaand
en volledig inzetbaar. Ik maak mij er zorgen over dat de discussie in deze
Kamer nu gaat over het sluiten van kolencentrales. Dat is volgens mij een
kwart van de energievoorziening. Al die zaken bij elkaar maken het palet
van onzekerheid heel groot. Het helpt zeker niet als de politiek de
onzekerheid alleen maar vergroot. Daarom zeg ik dat ik mij daar zorgen
over maak. Ik denk dat de Partij van de Arbeid dat ook weet, want die
zorgen zijn reëel.
De heer Jan Vos (PvdA): Op dit moment hebben we feitelijk ongeveer
twee keer de capaciteit die we nodig hebben. Dat staat nog los van alle
geplande windmolens waar de VVD het over heeft. Er is dus geen enkel
probleem met de leveringszekerheid in Nederland. Van de kosten zijn
diverse projecties gemaakt, maar de heer Bosman weet ook wel dat die
heel overzichtelijk zijn. De feiten zijn dus anders dan het beeld dat nu
wordt geschetst.
De heer Bosman (VVD): Dat is onjuist en dat weet de heer Vos ook. Die
getallen zijn aanwezig en die staan in het lijstje. Sterker nog, kijkend naar
TenneT en naar 2019 staan we in de risicovolle benadering al op -100 MW

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 023, nr. 203

2

(megawatt). Dat is al een tekort vanuit TenneT. Dat is gewoon openbare
informatie. Die bron is helder en onafhankelijk. Dat de heer Vos hier wat
lichthartig voorbijgaat aan de risico’s, is aan de Partij van de Arbeid, maar
de VVD maakt zich zorgen over de leveringszekerheid, de betrouwbaarheid en de betaalbaarheid van het net. Dat is een serieus risico dat
niet alleen door mij wordt aangegeven, maar ook door TenneT.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks): Ik zit hier ook vol verbazing te
luisteren naar het verhaal van mijn collega van de VVD. De VVD verwijt
GroenLinks altijd met doemscenario’s te komen. En nu hoor ik de VVD
zeggen: als wij er nog twee windmolentjes bij zetten, gaat het licht uit, en
als we de gaskraan maar iets terugdraaien in Groningen, dan worden de
aardappels ’s avonds niet meer gaar. Waar is dus het optimisme van de
VVD gebleven dat wij ons hoogspanningsnet zo kunnen aanpassen dat er
meer duurzame energie op kan? Waar is het optimisme van de VVD
gebleven dat er ook allerlei accusystemen voor thuis worden ontwikkeld?
Waar is de omarming door de VVD van de innovatie van ondernemers?
Landen om ons heen, waar veel meer duurzame energie is, omarmen die
ondernemers. Kunnen we dat in Nederland niet? Is het echt zo dat het
licht uitgaat en de aardappels niet meer gaar worden als er meer wind op
zee komt, zoals nu gepland is?
De heer Bosman (VVD): Het doemscenario dat mevrouw Van Tongeren
schetst, is niet dat van de VVD. Ik denk dat we wel reëel moeten zijn en dat
we ons zorgen moeten maken. Kijk alleen al naar wat de energieprijs doet
tegenwoordig. Vanuit Duitsland komt er gewoon negatief beprijsde
energie naar Nederland, waardoor centrales niet meer rendabel zijn en
investeringen niet meer te doen zijn. En hoe komen we tot innovatie?
Innovatie komt eigenlijk door de markt. Het is jammer dat we de subsidie
die we nu aan windmolens geven en waarvoor we volgend jaar nog veel
meer geld gaan inzetten, niet inzetten op innovatie. Als wij kiezen voor
één doel – de VVD heeft al aangegeven dat het eigenlijke doel het
oplossen van het CO2-probleem is – laten we dan inzetten op het
beperken van de CO2. Als we dat met zijn allen afspreken, kunnen we op
heel veel manieren tot innovatie komen. Ik heb begrepen dat er mondiale
afspraken komen over CO2-beprijzing. Ik denk dat dat de manier is, maar
dan wordt het ook interessant voor bedrijven en partijen om met
innovatieve plannen aan de gang te gaan. En als we zeggen dat duurzame
energie onze doelstelling is, is dát de inzet en niet de innovatie.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks): Ik ben blij dat de heer Bosman
bevestigt dat met de huidige geplande wind op zee het licht niet uitgaat
en de kachels gewoon aan blijven. Ik ben ook blij dat de VVD weer een
beetje terugkomt op het standaardthema van innovatie. Ik ga er dus van
uit dat de VVD ook mijn oproep zal steunen. Wij waren met een grote
delegatie in Parijs bij de klimaatconferentie. Daar heeft een hele zwik
ontwikkelde landen gezegd dat ze hun budget voor innovatie samen gaan
verdubbelen. Ik wil vandaag de Nederlandse regering oproepen om zich
daarbij aan te sluiten. Ik ga ervan uit dat de VVD, zeker na deze oproep –
ons hoogspanningsnetwerk moet aangepast worden op schone energie –
ook deze oproep van GroenLinks zal steunen. Ik ben dus benieuwd of de
VVD dat gaat doen.
De heer Bosman (VVD): Goede plannen kunnen altijd op onze warme
aandacht rekenen. Laat dat duidelijk zijn. Dat gebeurt altijd wel in
samenhang der dingen. De zorg van de VVD blijft echter staan. Het moet
leveringszeker, betrouwbaar, betaalbaar en schoon zijn. «Schoon»
betekent geen CO2-uitstoot in de atmosfeer. Dat zou dus CCS (Carbon

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 023, nr. 203

3

Capture and Storage) kunnen betekenen, of misschien wel nucleaire
energie. Dat zijn de opties en dat is de definitie van «schoon» voor de
VVD.
Het gaat om de keuze of we een capaciteitsmarkt willen of een echte
energiemarkt. De VVD kiest voor het laatste, maar dan moet je als
overheid wel het lef hebben om niet in te grijpen als de prijzen omhoogschieten. Alleen dan zullen bedrijven zelf gaan investeren. Ieder ingrijpen
door de overheid slaat iedere ambitie om te investeren namelijk plat. En
dan zal de energietransitie stilvallen. Dan zal er alleen maar gesubsidieerde stroom zijn en dat is funest voor de innovatie. De VVD is voor
duurzame energieproductie, maar de VVD weet ook dat die transitie tijd
kost. Die tijd moeten we de transitie geven. Dit zorgt voor lagere kosten,
meer investeringszekerheid en de mogelijkheid om dat ledlampje altijd
aan te kunnen zetten. TenneT moet hiervoor ook investeren in het net, niet
alleen in Nederland maar ook op de grens met Duitsland. Door de
interconnectiviteit met Duitsland krijgen wij juist lagere energieprijzen,
wat onze concurrentiepositie verbetert. Interconnectiviteit is alleen niet de
oplossing voor de leveringszekerheid, want als de zon hier niet schijnt of
de wind hier niet waait, is dat ook in het buurland het geval. Ik krijg graag
een reactie van de Minister op mijn zorgen over de leveringszekerheid.
Kan de Minister in een brief aan de Kamer schetsen hoe hij de leveringszekerheid ziet, bijvoorbeeld aan de hand van verschillende scenario’s?
Kan hij daarbij een cijfermatige onderbouwing geven van de beschikbare
capaciteit waar hij van uitgaat, uitgesplitst naar energiebron? Dat helpt
mijn collega Jan Vos ook.
Voorzitter, als u mij zo hoort spreken, denkt u dat ik alleen maar
problemen zie, maar er gaat ook heel veel goed. Ik complimenteer de
Minister met de International Energy Charter. Het is goed om te zien dat
de Minister het Nederlandse bedrijfsleven ook internationaal onder de
aandacht brengt. De Nederlandse industrie maakt werk van energiebesparing. Dat is niet alleen goed voor het milieu, maar ook voor de
portemonnee van deze bedrijven. Het is jammer dat collega’s dit niet altijd
zien. De industrie wegjagen uit Nederland maakt Nederland armer en de
wereld warmer. Het ledlampje moet bij deze industrie ook blijven
branden. De industrie werkt er hard voor om die energie te besparen en
de Kamer moet daar meer vertrouwen in hebben. De industrie helpt ons
ook om de transitie te maken naar een duurzame energievoorziening. Dit
kan door CCS – of tegenwoordig CCUS (Carbon Capture, Usage and
Storage) – lng (liquid natural gas) of bijvoorbeeld energie uit water.
In deze commissie praten we vaak over de energiebehoefte van Europees
Nederland, maar we moeten Caribisch Nederland niet vergeten.
Nederland heeft de innovatiekunde om slimme oplossingen te vinden
voor de eilanden. Er kan bijvoorbeeld energie gehaald worden uit de
temperatuurverschillen in het zeewater. Dit levert duurzame energie op,
en als bijproduct schoon drinkwater. Dit scheelt dure dieselgeneratoren en
de invoer van water. Welke kansen ziet de Minister voor de eilanden?
De Nationale Energieverkenning (NEV) heeft aangetoond dat Nederland
op de goede weg is om de doelen uit het energieakkoord te halen. Daar
werkt de Minister hard aan en daar besteden we enorme bedragen aan.
De Minister heeft zelfs extra budget beschikbaar gesteld hiervoor, maar de
Kamer moet de Minister ook wat meer ruimte gaan geven. De Kamer wil
enerzijds dat de doelen behaald worden, maar anderzijds moet er direct
gedebatteerd worden als er een beetje tegengas komt uit bijvoorbeeld de
provincies over de plaatsing van windmolens. In de komende periode
zullen er veel windparken in ontwikkeling gaan. Ik wil voorkomen dat wij
over elk individueel geval gaan debatteren, want uiteindelijk wil de Kamer
ook dat de doelen op het gebied van duurzame energie gehaald worden.
Dat is niet omdat de VVD voorstander is van windmolens, maar als er een
afspraak is gemaakt, zoals het energieakkoord, moeten we ons daaraan
houden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 023, nr. 203

4

Tot slot. Het sluiten van kolencentrales lijkt de heilige graal te worden van
veel partijen in deze Kamer. De VVD mist de rationale daarachter.
Nederland sluit de vijf oudste centrales in Nederland en houdt de vijf
meest moderne van Europa over. Het Planbureau voor de Leefomgeving
geeft hierover ook een duidelijke uiteenzetting. Kolencentrales zijn en
blijven een onderdeel van onze energievoorziening voor de komende
decennia. Dat je dan het lef moet hebben om technieken als CCS te
benutten, is dan ook duidelijk. Of je moet, zoals de Britten doen, gewoon
weer kerncentrales bouwen. De VVD gaat niet meewerken aan kapitaalvernietiging, het in gevaar brengen van de leveringszekerheid en het op
achterstand zetten van ons bedrijfsleven door zomaar even kolencentrales
te sluiten. Het effect op de mondiale CO2-productie is namelijk te
verwaarlozen. De CO2 die wij niet gaan uitstoten met onze meest moderne
kolencentrales, wordt dan twee keer zo hard uitgestoten door de
bruinkoolcentrales in Duitsland. Nederland armer, de wereld warmer: voor
de VVD is dat een heilloze route.
De heer Smaling (SP): Is het voor de VVD nou echt belangrijk om koolstof
onder de grond op te slaan, wat nog veel te duur is en wat een «end of
pipe»-oplossing is, terwijl in een bijzinnetje 10.000 bewoners van de
Drentse Veenkoloniën worden afgedaan als een stelletje zeurkousen? Zie
ik dat goed?
De heer Bosman (VVD): Nee, dat vind ik echt ongepast. Ik had duidelijk
niet de mensen in de Veenkoloniën voor ogen maar de Kamer, want die
debatteert daar heel vaak over, terwijl zij ook afspraken maakt om onze
duurzaamheidscriteria te halen. Die afspraak is volgens mij ook voor de
SP helder. Zij wil ook graag duurzame energie en windenergie hebben.
Het ongepaste heeft ermee te maken dat mensen in de Veenkoloniën nog
alle ruimte hebben voor bezwaar en beroep. Dan is het ongepast om daar
als Kamer tussendoor te fietsen en te zeggen: dat ga ik wel even voor u
regelen. We hebben heel goede regelgeving in Nederland. De onzorgvuldigheid waarmee wij soms in de Kamer ergens doorheen fietsen, vind ik
ongepast.
De heer Smaling (SP): Wat ik ongepast vind, is de opvatting van de heer
Bosman over het volksvertegenwoordigerschap. Wij zijn gekozen door de
mensen, onder andere in de Drentse Veenkoloniën. Ik mag hopen dat daar
straks nog mensen over zijn die op de partij van de heer Bosman willen
stemmen. Wij worden geacht om een lang proces, dat zich jarenlang
afspeelt totdat het ergens toe leidt, te begeleiden. Gaande de rit gaat de
VVD ergens naartoe waarvan mijn fractie vindt dat het zeer ongepast is,
namelijk het gebied helemaal volplempen met windmolens van meer dan
200 meter hoog. Het is daarom goed dat wij van tijd tot tijd onze rol
kunnen oppakken en met de Minister kunnen debatteren over een proces
dat helemaal verkeerd aan het gaan is. Het zou de heer Bosman passen
als hij ook die rol als volksvertegenwoordiger op zich nam.
De heer Bosman (VVD): We zitten in een staatsrechtsbestel, waarin we
allemaal verschillende rollen hebben. Die rollen moeten allemaal ten volle
benut worden. We kunnen niet voorbijgaan aan de verschillende rollen die
in de samenleving bestaan, zoals die van rechter, bezwaarcommissie of
Raad van State. Als we die allemaal moeten passeren omdat kennelijk het
vertrouwen van de SP in de rechtsstaat zo laag is dat er onmiddellijk moet
worden ingegrepen, vind ik dat heel zorgelijk. Ik ben het ook niet met hem
eens, want ik heb alle vertrouwen in de rechtsstaat. Ik heb alle vertrouwen
in de bezwaar- en beroepsmogelijkheden van al die mensen in Nederland.
Uiteindelijk kunnen we tot een heel goed resultaat komen bij de Raad van
State of desnoods bij de rechter of het Europees Hof. Ik vind het ongepast
om er iedere keer tussen te springen en in te grijpen. Dan doet de SP echt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 023, nr. 203

5

onrecht aan al die mensen die een verantwoordelijkheid hebben in
hetzelfde staatsrechtsbestel.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie): Ik pak even de cijfers erbij. De heer
Bosman is best kritisch over het sluiten van de kolencentrales, maar we
hebben wel de Urgenda-klimaatzaak gehad, met een duidelijke uitspraak
van de rechter. Het kabinet heeft gezegd dat het die uitspraak gaat
uitvoeren, dus in 2020 moet er 25% CO2-reductie zijn. De verschillende
opties om die reductie te kunnen behalen zijn op een rij gezet. De
goedkoopste maatregel blijkt het sluiten van de kolencentrales te zijn. We
weten ook dat het kan, omdat er overcapaciteit is en onze gascentrales nu
stilstaan. De VVD past terecht altijd goed op de centjes. Zouden we deze
optie dus niet moeten omarmen?
De heer Bosman (VVD): Nee, mevrouw Dik-Faber gaat te kort door de
bocht. Ze zegt even heel snel: we hebben overcapaciteit, we hebben
genoeg. Ik betwijfel dat sterk. Ik heb de Minister nogmaals gevraagd om
mij dan eens goed uit te leggen dat die overcapaciteit echt bestaat voor de
komende vijf, tien, vijftien jaar. Dat is een heel simpele vraag. Kennelijk is
het heel moeilijk om de getallen heel scherp te krijgen, want van wat er in
de mottenballen staat, weten we ook niet of het terug gaat komen, of het
zomaar opgestart kan worden en of bedrijven daarin willen investeren. Ze
staan misschien wel op de rol, maar de vraag is of bedrijven toch nog 50
miljoen tot 100 miljoen willen investeren om een gascentrale op te starten
die je misschien maar vijf of tien keer in het jaar aan kunt zetten, waarbij
het nog maar de vraag is wat het oplevert. Mevrouw Dik-Faber zegt met
gemak: we hebben overcapaciteit, dus omarm maar. Nee, leveringszekerheid, betaalbaarheid en betrouwbaarheid blijven voor de VVD allemaal
belangrijk. Dat totaalplaatje wil ik eerst hebben voordat ik een besluit
neem.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie): Leveringszekerheid is voor de
ChristenUnie ook een belangrijk punt, maar volgens mij staat die niet ter
discussie. Ik heb een aantal rapporten waaruit blijkt dat er wel degelijk
voldoende capaciteit is als we onze kolencentrales sluiten. Maar goed,
laten we het antwoord van de Minister afwachten. Mijn punt is dat we
gewoon moeten voldoen aan de uitspraak van de rechter. Dat heeft het
kabinet ook toegezegd: 25% CO2-reductie in 2020. Hoe kunnen we dat
bereiken? Er zijn diverse maatregelen doorgerekend. Er liggen rapporten
van ECN en PBL, die heel duidelijk in kaart brengen dat de meest
goedkope oplossing om dat doel te bereiken, het sluiten van de kolencentrales is. Wil de VVD ingaan op dat onderwerp? Als wij goed op het geld
van de belastingbetaler willen passen en daar zuinig mee willen omgaan,
is het dan geen heel slimme zet om de kolencentrales te sluiten?
De heer Bosman (VVD): Ik herhaal mijn antwoord. Mevrouw Dik-Faber
gaat ervan uit dat er een overschot aan energie is. Zomaar. Een gegeven.
Zij zegt: sluit de kolencentrales maar, want dat is de beste oplossing. Dat
vind ik dus niet. Ik wil het totaalplaatje zien voordat ik dat soort besluiten
neem. Daarnaast is het kabinet bezig met een reeks aan mogelijkheden
die tot hetzelfde doel zouden kunnen leiden. Ik ga dus niet vooruitlopen
op zaken die nog in ontwikkeling zijn en waarover we nadenken. Innovatie
zou hierbij een nog veel grotere rol kunnen spelen. Dus nee, dat besluit ga
ik niet zomaar nemen.
Mevrouw Klever (PVV): Voorzitter. In dit AO bespreken wij de plannen
van het kabinet om volgend jaar voor maar liefst 13 miljard euro aan
subsidies uit te delen. Dat is 13 miljard euro aan subsidies die de
komende jaren opgehoest moeten worden door burgers en bedrijven,
dankzij belastingverhogingen. Het is 13 miljard euro aan lastenverho-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 023, nr. 203

6

gingen in een tijd waarin we nog steeds kampen met een recordwerkloosheid. De enigen die profiteren van dit gulle beleid zijn de ontvangers
van SDE+-subsidie. Zij zijn immers boven op de reguliere marktvergoeding verzekerd van een subsidie die vaak meer dan het dubbele is van
de basisenergieprijs.
We konden het maandag nog lezen in de krant: bouw een windmolen voor
4 miljoen euro en vang vervolgens 6 miljoen euro aan subsidies boven op
het geld dat je krijgt voor het verkopen van de stroom. Het is een spel
zonder nieten voor de gehaaide investeerder, dat betaald wordt door de
gewone burger, die nu al moeite heeft met het betalen van zijn energierekening, zijn huur en zijn zorgpremies. Het is overduidelijk dat het bouwen
en beheren van windmolens een ontzettend winstgevende tak van sport
is. Dat roept een aantal vragen op. Met welke rendementen rekent de
Minister bij het vaststellen van de basisenergieprijs en het basisbedrag? In
hoeverre komen die rendementen overeen met de normale rendementen
in dat deel van de energiewereld dat geen subsidies ontvangt?
Rendement is nodig om investeerders te compenseren voor de risico’s die
zij lopen. Kan de Minister aangeven welke risico’s dat zoal zijn? Ligt het
risico niet heel eenzijdig bij de belastingbetaler?
Uit tabel 1 van de SDE+-brief blijkt dat de verwachte kasuitgaven een stuk
lager liggen dan het aangegane verplichtingenbudget. De Minister haalt
dus aanzienlijk minder geld op dan hij aan verplichtingen aangaat, en hij
baseert zich op de verwachte elektriciteitsprijzen uit de Nationale
Energieverkenning 2014. Maar in de Nationale Energieverkenning 2015
zijn die prijzen alweer fors bijgesteld. Als over een paar jaar blijkt dat de
prijzen van elektriciteit zich gunstig ontwikkelen en dus niet zo fors stijgen
als verwacht, krijgt de burger dan ineens te maken met een fors hogere
opslag duurzame energie? Is de burger niet altijd de verliezer bij dit
beleid, omdat óf zijn energieprijs bijna verdubbelt óf de opslag duurzame
energie met zo’n zelfde bedrag stijgt?
Minder subsidie is nog altijd beter dan meer subsidie. Wat de PVV betreft,
delen we helemaal geen subsidies uit. Terwijl de Minister volgend jaar
voor 13 miljard euro aan subsidieverplichtingen aangaat, wordt er in de
Nationale Energieverkenning uitgegaan van bijna een verdubbeling van
de energieprijs in de komende tien jaar. Kan de Minister aangeven waar
deze prognose op gebaseerd is? In de NEV zelf worden alleen maar
argumenten aangehaald die energie in principe goedkoper moeten
maken, zoals de koppeling van stroommarkten.
De heer Smaling (SP): Het woord «subsidie» komt met zo veel ergernis
uit de mond van mevrouw Klever, dat ik mij afvraag of zij überhaupt tegen
subsidie is. Of vindt zij, kijkend naar waar nu subsidie aan wordt besteed,
dat een deel van die subsidiepot wel goed wordt besteed? Ze zal het met
mij eens zijn dat je moet investeren als je een omwenteling wilt van een
meer fossiele naar een meer duurzame samenleving. Dat kun je op
verschillende manieren doen. Dat kan het Rijk doen uit de algemene
middelen, maar ook via deze route. Het moet toch ergens vandaan komen.
Is mevrouw Klever dat wel met me eens? Of wijst ze dat instrument in zijn
geheel af?
Mevrouw Klever (PVV): Zoals de heer Smaling weet, is de PVV helemaal
niet voor een omwenteling naar duurzame energie op dit moment. Op dit
moment is dat nog veel te duur en kan het alleen plaatsvinden met behulp
van vele miljarden euro’s aan subsidie. Dat geld moet door iemand
opgehoest worden, namelijk door burgers en bedrijven. Of dat nou
gebeurt via een opslag op de energierekening of uit de algemene
middelen, per saldo betaalt de burger het gewoon. Wij zijn niet overtuigd
van de noodzaak. Verderop in mijn betoog vertel ik hoe wij het wel zien.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 023, nr. 203

7

De heer Smaling (SP): Dus de PVV deelt niet het algemeen gedeelde
gevoel, in Parijs maar ook breder, dat wij op een muur afrijden als wij
niets doen? Dit kost in eerste instantie geld, maar levert ons later geld,
welvaart en welzijn op. Deelt de PVV dat echt helemaal niet? Vindt zij de
verhalen over wat nodig is en waar we in Parijs een akkoord over hebben
gesloten, apekool?
Mevrouw Klever (PVV): Apekool zal ik niet zeggen, maar je moet het wel
in perspectief zien. Nederland is verantwoordelijk voor 0,5% van de
wereldwijde uitstoot. Dat is bijna verwaarloosbaar. Wij vinden het een
heilloze weg om nu vele miljarden in verouderde technieken te stoppen
waarvan wij weten dat ze over een paar jaar helemaal verouderd zijn. Die
technieken zijn peperduur, kunnen niet concurreren en zijn niet rendabel
te maken. Wij zien veel meer in de weg van innovatie. We hebben nu een
veel te enge focus op de korte termijn. Wat de PVV betreft, kijken we naar
de lange termijn en naar de innovatie in de rest van de wereld die op ons
afkomt, en zetten we daarop in. Voorlopig houden we ons dus nog
gewoon bij de fossiele energie, die we nog voldoende hebben.
Kan de Minister aangeven wat een verdubbeling van de energieprijzen zal
doen met de werkgelegenheid in de energie-intensieve industrie? Is het de
bedoeling dat deze bedrijven uit Nederland verdwijnen en bijvoorbeeld
uitwijken naar India, waar de productie van kolen de komende tien jaar
wordt verdubbeld, zoals we maandag konden lezen in The Guardian? Ik
hoor graag de visie van de Minister, die ook belangrijk is gegeven
bijvoorbeeld de voorgenomen fusie van DuPont en Dow Chemical tot het
grootste chemieconcern ter wereld. Beide bedrijven zijn energie-intensief
en beide bedrijven hebben grote vestigingen in Nederland. Moeten deze
bedrijven, nu ze toch gaan fuseren, gelijk maar fors gaan inkrimpen in
Nederland omdat energie hier in prijs gaat verdubbelen? Ik hoor graag de
visie van de Minister hierop.
Windmolens leveren dure energie en zijn economisch niet rendabel. De
PVV heeft zich daarom altijd verzet tegen de komst van windturbines.
Voor veel mensen in Drenthe, Groningen, Friesland en Noord-Holland
kosten windmolens nog veel meer dan alleen geld. Ze kosten hun ook hun
nachtrust, hun gezondheid, de waarde van hun huis en ook nog hun baan,
als ze in de recreatie of in de toeristische sector werken. Waarom is er
geen rekening gehouden met al deze negatieve effecten, zo vragen veel
mensen in Drenthe zich af. Waarom hanteren wij in Nederland de kortste
afstandsnormen van heel Europa voor het plaatsen van windturbines? Of
doet het er voor deze Minister niet toe dat de leefomgeving van deze
mensen fors wordt aangetast? Waarom is er nauwelijks gekeken naar
alternatieven die door omwonenden zijn aangedragen? Wat de PVV
betreft, stoppen we onmiddellijk met de bouw van windmolens.
Ik kom bij de uitwassen van de windmolenindustrie. In Schagen heeft een
windmolenboer een ander type molen gebouwd dan vergund, op een
compleet andere plek dan vergund, maar de verantwoordelijke
CDA-wethouder heeft acht jaar lang een oogje dichtgeknepen. Acht jaar
lang heeft deze man zijn buren illegaal slapeloze nachten kunnen
bezorgen en daar ook nog eens 3,2 miljoen euro aan subsidie voor
kunnen opstrijken, zo onthulde de Volkskrant vorige week. En nu de Raad
van State er eindelijk voor gezorgd heeft dat de windmolen verdwijnt,
dreigt er gewoon een nieuwe voor in de plaats te komen, dankzij de
vervangingsregeling. Wat voor nut hebben al die inspraakavonden en
rechtszaken dan eigenlijk nog? Is het beleid van dit kabinet om steun te
verlenen aan illegale windmolens? De PVV vraagt de Minister om illegaal
gebouwde windmolens te laten afbreken en de subsidies terug te
vorderen. Deze problematiek speelt ook elders in het land. Wij willen
graag dat aan deze illegale praktijken per direct een einde wordt gemaakt.
Kan de Minister dat toezeggen? Verder willen wij dat eerst gecontroleerd

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 023, nr. 203

8

wordt of een vergunning correct wordt nageleefd alvorens er subsidie
wordt verstrekt. Kan de Minister dat ook toezeggen?
Tot slot. De PVV gelooft niet in een centraal geleide energietransitie. Beter
is het om de markt zijn werk te laten doen en in te zetten op het optimaal
faciliteren van innovatieve technieken die op redelijke termijn economisch
rendabel kunnen concurreren met fossiele energie. Kijk bijvoorbeeld naar
de kostprijsontwikkeling van zonnepanelen en bedenk dat elektronica vaak
een exponentiële ontwikkelingscurve kent. Kijk naar de ontwikkelingen op
het gebied van kernfusie, de mogelijkheden van thoriumcentrales en de
potentie van CCS. De hedendaagse technische mogelijkheden, gecombineerd met de enorme omvang van de energiemarkt, maken het uitzonderlijk aantrekkelijk voor creatieve ondernemers om economisch
rendabele alternatieven voor fossiele energie te zoeken. Laten we die
markt niet verstoren door een centraal geleide energietransitie, die alleen
maar leidt tot hogere energieprijzen, onbetrouwbare levering en meer
werkloosheid. Gebruik ons belastinggeld niet voor subsidies aan
windmolens, maar gebruik ons geld om de lasten voor burgers en
ondernemers te verlagen, zodat ondernemers optimaal de gelegenheid
krijgen om te innoveren.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA): Voorzitter. Wij waren afgelopen week
met een Kamerdelegatie in Parijs bij de onderhandelingen over de
klimaattop. Het gevoel van verbinding en zorg voor onze planeet heeft er
mede toe geleid dat er ook een klimaatakkoord is gekomen. Ik vind het
een heel knappe prestatie dat de Franse regering dit met alle landen in de
wereld voor elkaar heeft gekregen. Daar ben ik trots op. Vandaag staan er
veel zaken op de agenda die samenhang hebben met het gesloten
klimaatakkoord. In de energieverkenning lezen we dat we er op het gebied
van energiebesparing nog lang niet zijn. We moeten 100 PJ (petajoule) in
2020 halen en komen met het huidige beleid misschien op 55 uit. De
Minister weet dat we er op het gebied van energiebesparing nog lang niet
zijn. Dit punt maak ik mede namens de D66-fractie. Op het gebied van
onder andere energie-efficiency in de industrie gebeurt er nog veel te
weinig en dat is teleurstellend. De Minister heeft in het vorige AO
toegezegd te kijken naar een beter kader om investeringen in energiebesparing van bedrijven te bevorderen. Wat is daar concreet uit gekomen?
Wanneer komt de Minister met een prikkel om de investeringen in
energiebesparing in de industrie meer te bevorderen? En waar hangt dit
op? Wanneer komt de Minister met plannen om dit vlot te trekken?
Fracking in Groningen is een ander belangrijk punt voor onze fractie. Over
de uitvoering door het Ministerie van mijn motie over de wijziging van de
Mijnbouwwet en onderzoek naar de huidige frackingpraktijk was ik nog
niet zo tevreden. Wel gaf de Minister deze week aan dat hij het onderzoek
naar de huidige praktijk van fracken, dat hij tijdens het debat heeft
toegezegd, door het SodM zal laten uitvoeren. Wanneer denkt de Minister
dat dit klaar is? De Minister schrijft helaas in de brief niets over het
uitvoeren van de motie om in afwachting van een wetswijziging en het
onderzoek naar fracking ook de fracking op te schorten. We krijgen nu
graag alsnog de toezegging van de Minister dat er niet gefrackt wordt
totdat het onderzoek er is en de wetswijziging behandeld is. Onze fractie
heeft overigens waardering voor het besluit van de NAM om voorlopig in
ieder geval niet te gaan fracken bij Saaksum.
Ik kom op de motie die ik samen met mevrouw Van Veldhoven heb
ingediend over de MKBA (maatschappelijke kosten-batenanalyse) naar het
plaatsen van windmolens voor de Hollandse kust. Wanneer mogen wij de
onderzoeksresultaten ontvangen? Kan de Minister toezeggen dat er tot die
tijd geen onomkeerbare stappen worden gezet? Zou de Minister alsnog
IJmuiden-Ver willen overwegen, ook in relatie tot de opgave die ons land
nog heeft met betrekking tot het nieuwe klimaatakkoord en de opschalingsmogelijkheden die er zijn?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 023, nr. 203

9

In de afgelopen jaren heb ik erop gehamerd dat de transitie naar een
duurzame energievoorziening echt alleen mogelijk is met draagvlak van
onderop. Als je dat als overheid niet zorgvuldig genoeg doet, krijg je de
situaties die wij nu tegenkomen in Drenthe en Groningen in de Veenkoloniën. Inwoners voelen zich niet gehoord en komen met alternatieven.
Die alternatieven worden ook niet serieus genomen. Het vertrouwen in
onze democratie is bij deze inwoners echt gezakt tot een dieptepunt. De
participatie van inwoners in een vroeg stadium is helaas volledig mislukt.
Ook is de dubbelelijnopstelling onaanvaardbaar, zeker als je weet dat er
een gedragen alternatief plan voor zonnepanelen is. Waarom is de
Minister niet bereid om hier nog eens serieus naar te kijken? De Minister
concludeert dat de inwoners geen behoefte hebben aan participatie en
profijt, maar slechts aan een neutrale informatievoorziening en communicatie. Als wij echter de interviews in het rapport van de heer Oterdoom
lezen, komen wij tot een ander beeld. Hoe kan de Minister dan in zijn brief
tot een heel andere conclusie komen? Wat is relevant voor de Minister? Is
dat de businesscase van de initiatiefnemers? Of is het dat initiatiefnemers
en inwoners er gezamenlijk uitkomen? Ik heb van de initiatiefnemers
begrepen dat zij volledige openheid over de businesscase willen geven,
ook om indianenverhalen, die er natuurlijk zijn, te ontkrachten. In de
opbrengsten moet een redelijke verdeling zijn tussen de lusten en de
lasten, anders komt dit echt niet goed. De Minister stelt in zijn brief dat er
een economische impuls moet komen voor het gebied, maar wat is dat
dan? Daarover krijg ik graag duidelijkheid. Het CDA vindt dat onze
inwoners moeten kunnen meeprofiteren van de subsidies waar iedereen
in dit land via de opslag duurzame energie aan meebetaalt. Voor het CDA
is de vrijwillige gedragscode van de windenergiesector op dit moment
volstrekt onvoldoende.
Mevrouw Klever (PVV): Mevrouw Mulder pleit voor een eerlijkere
verdeling van de lusten en de lasten. Pleit zij nou voor het omkopen van
bewoners zodat ze de windmolens in hun achtertuin wél accepteren?
Mevrouw Agnes Mulder (CDA): Er zijn heel wat landen die tegen
dezelfde problemen aanlopen als wij en die hebben gekozen voor een
eerlijke verdeling van lusten en lasten. Als er windmolens komen, moeten
daar eerlijke regels voor zijn. Op dit moment zit er een haakje in de
Omgevingswet, maar is het nog niet wettelijk vastgelegd. Op dit moment
ben je dus als inwoner nog steeds overgeleverd aan de goedheid van de
initiatiefnemer. Het CDA zou dat graag anders willen zien. Daarom pleit
het CDA ook voor die eerlijke verdeling van lusten en lasten. Ik heb
hierover in het verleden al heel veel moties ingediend, die helaas niet
werden gesteund door mevrouw Klever. Ik snap ook wel waarom; zij wil
ze überhaupt niet. Wij zullen toch wat aan windenergie moeten doen, ook
in dit land, alleen moeten we kijken naar de mate waarin je dat doet en
hoe je daarbij de inwoners meeneemt. Dat is helaas in Drenthe en in
Groningen in het gebied van de Veenkoloniën helemaal verkeerd gegaan.
Ik vind dat echt heel erg, want wij willen uiteindelijk de transitie naar
duurzame energie. Inwoners in de Veenkoloniën willen die transitie ook
graag. Zij zien dat anders, maar zij worden gewoon volstrekt niet gehoord.
Dat doet mij pijn.
Mevrouw Klever (PVV): Ik begrijp dat het CDA heeft geluisterd naar de
inwoners in Drenthe, maar niet goed genoeg. Het CDA zegt: u krijgt die
windmolens toch, maar we kopen u om voor een paar tientjes. Vindt het
CDA dat niet een beetje te gek voor woorden? Je kunt toch geen prijskaartje plakken op nachtrust, op gezondheid en op leefomgeving? De PVV
wil eigenlijk helemaal geen windmolens, maar zij wil die in ieder geval
niet in bewoond gebied. Is het CDA bereid om daarin mee te gaan en wat
te gaan doen aan de afstandsnormen die in Nederland het laagst van heel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 023, nr. 203

10

Europa zijn? We kunnen bijvoorbeeld de Beierse norm van 10h, tien maal
de hoogte van een windmolen, invoeren. Dat is beter dan het omkopen
van mensen.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA): In de Groningse gemeente Delfzijl is
onze wethouder op tijd met de inwoners om de tafel gaan zitten. Hij heeft
gezegd: ik zit met een opgave en hoe gaan we dat nu allemaal doen?
Omdat je gezamenlijk in gesprek gaat, omdat je allemaal ziet dat er een
opgave ligt, kom je soms tot andere afspraken over de afstand waarop
een windmolen geplaatst mag worden. Als je het op die manier aanvliegt,
kun je er echt wel samen uitkomen.
Hier in de Veenkoloniën is dat gewoon allemaal anders gelopen. Er is niet
uitgekomen wat de initiatiefnemers hebben gewild. Niemand heeft het
gewild, en toch is het zo verkeerd gegaan. Ik vind het heel erg dat het op
deze manier loopt. Dat doet wat met het draagvlak voor de hernieuwbare
energie. Die is gewoon echt nodig als wij aan het klimaatakkoord willen
voldoen. Soms kun je alleen net even iets meer doen voor de inwoners.
Dat vraag ik van deze Minister. Voorkom nu dat er zo’n dubbelelijnopstelling komt en beweeg iets meer mee met de inwoners. Ik zie dat
onvoldoende en ik vind dat echt heel slecht. Ik maak mij daar heel grote
zorgen over. De inwoners willen graag een time-out en willen bekijken
hoe men er gezamenlijk op een goede manier uit kan komen. Het zou mij
wat waard zijn als de Minister zou zeggen: ik hoor dat ook, ik zie ook dat
bepaalde dingen niet goed zijn gegaan en ik wil graag op een andere
manier tot een goede oplossing komen. Dat vraag ik van de Minister. Dat
je overal nee tegen zegt, zoals de PVV, daar ben ik gewoon niet van. Het
CDA doet het op zijn manier. Het wil graag dat de inwoners serieus
worden genomen.
De voorzitter: Ik zie dat mevrouw Van Tongeren ook wil interrumperen. Ik
maak even van de gelegenheid gebruik om de leden te vragen om de
interrupties en de antwoorden daarop te beperken. Dit overleg moet om
14.00 uur echt afgerond zijn.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks): Het CDA wil een beetje de kool en
de geit sparen. Wij horen mevrouw Mulder regelmatig zeggen dat het
energieakkoord natuurlijk uitgevoerd moet worden. Wij horen haar
enthousiast praten over het akkoord dat in Parijs is gesloten, waarin
eigenlijk wordt gezegd dat we nog veel meer moeten doen dan wat nu in
het energieakkoord staat. Maar ze zegt ook dat de inwoners een time-out
moeten krijgen. Zij legt echter nooit uit hoe dat dan moet gebeuren. Er
wordt nu gezegd dat er een gedragen alternatief voor zonnepanelen is.
Mevrouw Mulder en ik weten allebei dat dat financieel niet rendabel is,
dat dat niet zal passen in een SDE+-regeling en dat daar ook geen
investeerders voor te vinden zijn. Dat geven de lokale bestuurders ook grif
toe.
Ik vraag het CDA om het volgende duidelijk te maken. Als er een time-out
moet zijn, accepteren wij dan gewoon dat wij het energieakkoord niet
realiseren? Het CDA heeft veel wethouders op het platteland. Of is
mevrouw Mulder samen met GroenLinks bereid om ook een moeilijkere
boodschap door te blijven zetten en te bekijken hoe het park wel gerealiseerd kan worden? Dat park is al verkleind van 450 MW naar 150 MW. Het
is dus al behoorlijk aangepast om de bewoners tegemoet te komen. Is zij
bereid om te zeggen: andere provincies doen het ook, het is niet plezierig
maar het is essentieel? Is het CDA bereid om samen met GroenLinks te
zeggen: op dit moment is het echt belangrijk om die schone energie in
Nederland te realiseren? We kunnen ons niet overal in Nederland nog
weer een jaar of twee jaar uitstel permitteren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 023, nr. 203

11

Mevrouw Agnes Mulder (CDA): GroenLinks had het CDA al jarenlang
kunnen steunen met de verplichte gedragscode. Ik moet gewoon
vaststellen dat GroenLinks dat niet heeft gedaan. Daardoor hebben we
heel veel gedonder gekregen. Ik vind het jammer dat GroenLinks coûte
que coûte alles erdoor wil drukken. Dat is niet de lijn van het CDA. We
verschillen dus op dat punt. Ik zie in de media overigens ook heel veel
uitspraken van GroenLinks-wethouders die moeite hebben met
windmolens. Ik denk dus dat mevrouw Van Tongeren van GroenLinks daar
nog een missie te vervullen heeft. Ik vind het bijvoorbeeld belangrijk dat je
die dubbelelijnopstelling vervangt door zonnepanelen. Kortom, geef meer
ruimte aan de inwoners. Neem ze serieus. Ik zou het fijn vinden als
GroenLinks mijn voorstel voor een verplichte code zou steunen, zodat je
een eerlijke verdeling krijgt van lusten en lasten. Daar schort het nu echt
aan.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks): Heeft het CDA gekeken naar de
financiële businesscase onder de zonnepanelen? Het klinkt heel mooi om
te zeggen: we willen deze windmolenopstelling niet, we willen wel
zonnepanelen. Ik heb gisteren een uur gebeld met onze wethouder in
Stadskanaal, die overigens een enthousiast voorstander van windenergie
is. Ook hij zegt dat de alternatieven van grotere zwaardere molens en een
zonnepark financieel en technisch gewoon niet te doen zijn. Dus dan zeg
je eigenlijk: ik wil het niet. Zegt het CDA met de bewoners: wij willen het
hier eigenlijk niet? Of zegt het CDA: de plannen zijn dusdanig aangepast
dat het voldoende is? Het park staat gemiddeld op 1.200 meter van de
dichtste woonkern, op sommige plekken staat het op 700 meter van
bewoond gebied en de wet zegt dat het op minimaal 400 meter afstand
moet staan. Helpt het CDA om dat zo goed mogelijk uit te dragen of wil
het CDA de kool en de geit blijven sparen? Zegt het CDA: de lusten en de
lasten moeten eerlijk verdeeld worden, ze zoeken het maar uit, maar als
we het energieakkoord niet halen, gaan we met z’n allen Minister Kamp
daar toch keihard op aanspreken?
Mevrouw Agnes Mulder (CDA): Ik vind de verwijzing naar het energieakkoord door GroenLinks heel opvallend. We hebben de afgelopen dagen
kunnen vernemen – en we zullen dat straks wederom horen – dat
GroenLinks af wil van het energieakkoord. GroenLinks zal zich uitspreken
tegen de bijstook van biomassa voor de kolencentrales. Daarmee maakt
GroenLinks dus een einde aan dit energieakkoord. Ik vind het dan wel heel
opportunistisch om het CDA voor de voeten te werpen dat het een einde
maakt aan het energieakkoord, terwijl wij hebben gezegd dat wij gewoon
een bindende gedragscode willen hebben. Ik stel nu maar nogmaals vast
dat GroenLinks het CDA daarin niet steunt en daarmee ook niet opkomt
voor de inwoners. Ik vind dat echt een gemiste kans. Maar goed, dat is de
keuze van GroenLinks.
De voorzitter: Gaat u verder.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA): Is de Minister alsnog bereid om een
gedragscode te versterken en bindend te maken voor de inwoners?
Vandaag hebben wij het ook over de openstelling van de SDE+-regeling
voor 2016. Met deze openstelling wordt er nog los van de tender wind op
zee voor maximaal 8 miljard aan verplichtingen aangegaan. Met deze veel
grotere openstelling komt de Minister tegemoet aan het rapport van de
Rekenkamer. Het CDA vindt dat een goede zaak. Het gaat natuurlijk om
heel veel belastinggeld. We moeten er goed op toezien hoe dat wordt
besteed. Daarom vraag ik de Minister om de Kamer via een rapportage
voor het zomerreces te informeren over de eerste tender in maart, zodat
we hiervan kunnen leren en weten hoe we het in 2017 zouden moeten
aanpakken met de SDE+-regeling.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 023, nr. 203

12

De Minister stelt ook een nieuwe regeling voor: de ISDE-regeling. In die
regeling wordt 70 miljoen beschikbaar gesteld. Het CDA staat positief
tegenover deze nieuwe investeringsregeling voor hernieuwbare energie
voor huishoudens. Wij zijn benieuwd naar de uitwerking. Wanneer
verwacht de Minister de Kamer daarover te informeren? Welke technieken
worden gestimuleerd, hoe worden subsidiebedragen vastgesteld en hoe
zullen zo veel mogelijk huishoudens hun weg vinden naar deze regeling?
De SDE+-regeling is er ook voor geothermieprojecten, maar wij zien dat
dergelijke projecten nog steeds niet goed op gang komen. Dat is jammer,
want wij zien veel potentie voor geothermie. Kan de Minister nadenken
over een ander subsidiesysteem dan de SDE+ voor de geothermie? Ik
hoor graag hoe hij daarmee wil omgaan.
Er wordt ten slotte veel gezegd over een kolenexit. Wanneer krijgen wij
een brief van de Minister over deze kwestie? Hoe kijkt hij naar weglekeffecten en hoe houden we de energierekening betaalbaar voor onze
inwoners en blijven we flexibel in de mix aan energie die ons land nodig
heeft om te voorkomen dat we energieafhankelijk worden van landen
waarvan we dat liever niet zijn? Wanneer komt het ibo-rapport over die
25% reductie van CO2 met de mogelijke opties naar de Kamer?
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks): Voorzitter. In Parijs sloten 195
landen een historisch akkoord met een helder doel: de opwarming van de
aarde beperken tot ruim onder de 2C en het liefst richting 1,5C als
maximum. Nederland heeft echter een zeer CO2-intensieve economie. Hoe
gaat de Minister dit akkoord verwerken in het Nederlandse beleid? Ik
begrijp best dat de Minister geen kant-en-klaar pakket met beleidsmaatregelen heeft, maar kan hij aangeven hoe hij het klimaatakkoord gaat
vertalen in het Nederlandse beleid? Deze Minister is goed in processen en
ik vraag hem om dat proces te schetsen. GroenLinks zou natuurlijk pleiten
voor een pluspakket, zoals we dat ook steeds bij het energieakkoord
gedaan hebben.
Uit de Nationale Energieverkenning wordt duidelijk dat er al aanvullende
maatregelen zijn om de doelen van het energieakkoord te halen. Half
november zou de Borgingscommissie Energieakkoord die aanvullende
maatregelen bekendmaken. Ik hoor graag een update van de Minister hoe
het daarmee staat.
De duurzaamste energie is natuurlijk energie die je niet gebruikt. Daarom
bevat de Wet milieubeheer al sinds de jaren negentig een verplichting
voor bedrijven om alle energiebesparende maatregelen te nemen die een
terugverdientijd hebben van vijf jaar of korter. Hoe gaat het met het
handhaven van deze bepaling? Hoeveel mensen worden ingezet om dit
beleid te handhaven? Kan de Minister voorbeelden geven van andere
sectoren waarin al ruim twintig jaar bedrijven de wet mogen overtreden
en daar eigenlijk, althans voor zover ik weet, niet of nauwelijks voor
beboet worden? Blijkbaar is er een lijst van voorbeeldmaatregelen in de
maak. Als bedrijven die zouden nemen, zouden ze voldoen aan de wet. Is
die lijst er? Wordt die gehandhaafd? Hoeveel bedrijven in Nederland
voldoen aan de maatregelen uit deze lijst en hoe is de Minister
voornemens om ervoor te zorgen dat bedrijven hun zaken op orde
hebben? Wanneer is dat rond voor bijvoorbeeld de 400 grootste bedrijven
in Nederland?
Het stukje over de SDE+-regeling spreek ik mede namens D66 uit. Bij de
SDE+ loopt de begrotingsreserve fors op en blijven de kasuitgaven steeds
verder achter bij de prognoses. Als we zeggen dat we met z’n allen het
geld dat er is, zo snel mogelijk willen inzetten voor schone energie, dan is
dat natuurlijk enorm jammer. Uit de brieven en andere berichten blijkt dat
de Minister zijn best heeft gedaan om die ontwikkeling te spreiden. Wij
kregen het moeilijk aangesloten, omdat in de ene categorie ook de MEP
en de oude SDE staan en in de andere categorie alleen de SDE+. Ik heb
hier ons huiswerk en wil dat graag aan de Minister geven. Ik vraag hem

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 023, nr. 203

13

om een berekening te maken die aansluit op alle drie de stromen, zodat
we duidelijkheid krijgen over wat er is gebeurd met de verplichtingen en
de bedragen voor projecten die ingetrokken zijn en wat is er gebeurd met
de verplichtingen en de bedragen voor projecten die vertraagd zijn. Is al
dat geld toegevoegd aan SDE+ voor nieuwe jaren of zit het ergens
verstopt in de begrotingsreserve? Bestaat de begrotingsreserve enkel uit
geld dat is gereserveerd voor projecten in ontwikkeling? Wij willen daar
graag helderheid over hebben. Ik heb al eerder een vraag gesteld over het
vervallen van al het geld aan de algemene middelen als er een kabinetswissel plaatsvindt. Ik heb toen gepleit voor een fondsvorming. Aangezien
dat bedrag elk jaar verder oploopt, wil ik graag weten wat de gedachteontwikkeling van de Minister is. Is hij ook bereid om met GroenLinks te kijken
naar een fondsvorming, zodat dat geld ook bij een volgend kabinet echt
alleen beschikbaar is voor schone energie?
De voorzitter: Ik maak even een opmerking voor het verslag. Mevrouw
Van Tongeren heeft zojuist een pagina met berekeningen aan de Minister
laten overhandigen.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks): Tegelijkertijd erkent de Minister
dat duurzaamheidscriteria nog niet gereed zijn. Nu komen we op het
onderwerp «kolencentrales». Wij wachten, net zoals het CDA, op het
interdepartementale beleidsonderzoek CO2 en de reactie van het kabinet
op de uitvoering van de motie inzake het uitfaseren van kolencentrales.
Wij willen de Minister vragen om te wachten met de subsidie voor
bijstook van biomassa tot wij deze documenten hebben en deze
besproken zijn met de Kamer. Dat lijkt ons alleszins redelijk. Ik hoor hierop
graag een reactie van de Minister. Anders komen deze onderzoeken als
mosterd na de maaltijd.
Hoe gaat het nu met ECN? Ook deze vraag stel ik mede namens D66. Ik zei
net al in een interruptie dat Europese landen gezegd hebben dat de
innovatie van schone energie enorm belangrijk is en dat zij hun budgetten
verdubbelen. Ondertussen bezuinigt Nederland op ECN, ons eigen
energie-innovatiecentrum. Wat is de ambitie van de Minister bij energieinnovatie? Wordt dit dan ook gestaafd met financiële toezeggingen en een
zorg voor de kennisinfrastructuur?
Ook over energielabeling wil ik namens D66 nog het een en ander zeggen.
De innovatie bij energiebesparing gaat behoorlijk snel, wat ervoor zorgt
dat onze labeling niet meer toereikend is. We hebben nu al A+++ en
burgers zien het verschil tussen A++ en A+++ niet zo. Ik zie dat overigens
ook niet als ik in een winkel ben. Dit geeft verwarring. Hoe gaat de
Minister de overgang realiseren? Het is voor een producent natuurlijk heel
raar als hij eerst het label A+ heeft en dat dit opeens wordt gewijzigd in C
of D. Komen er gedurende een bepaalde periode twee type labels naast
elkaar? Gaat dat gepaard met een communicatiecampagne? Hoe doen we
dat?
Ik kom te spreken over wind op land. Ik heb tijdens een interruptiedebatje
met het CDA al een aantal punten naar voren gebracht. De Commissie
voor de m.e.r. zegt dat het oordeel over de parken in Drenthe essentiële
informatie bevat voor het volwaardig meewegen van het milieubelang bij
een besluit over de realisatie van een windpark. Alles overziend, zegt die
Commissie voor de m.e.r., is dit een waardevol voorbeeld voor vergelijkbare toekomstige projecten. Deelt de Minister die mening? Hoe staat hij
tegenover allerlei bovenwettelijke provinciale en lokale eisen? Snelwegen
zorgen ervoor dat er in Nederland 300.000 mensen op geluidsbelaste
locaties wonen. Wat GroenLinks betreft, gebeurt daar op dit moment te
weinig. Bij windmolens is er sprake van een woud aan bovenwettelijke
eisen, vooral ook gericht op wind en op mensen die windmolens niet
mooi vinden. Is het realiseren van wind op land al niet moeilijk genoeg en
essentieel, zeker gezien het akkoord in Parijs?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 023, nr. 203

14

Ik kom te spreken over CCS (Carbon Capture and Storage). Dit doe ik
overigens niet namens D66. In de Volkskrant heeft een bericht gestaan dat
E.ON bezig is met CO2-opvang, -afvang en -opslag. Dit project zet in op
25% CO2-afvang en -opslag. Hoe verhoudt zich dat tot de oorspronkelijke
toezeggingen van EO.N en ENGIE, dat voorheen GDF SUEZ was, om 85%
CCS toe te passen? Is het de bedoeling om met die afgevangen CO2 weer
olie en gas te gaan winnen? Is er dan überhaupt eigenlijk wel sprake van
CO2-opslag, want je haalt maar een klein beetje eruit en dat gebruik je in
een veld om meer fossiele brandstoffen naar boven te brengen, die
vervolgens weer verbrand worden, waarbij CO2 vrijkomt? Krijg je
daardoor niet juist meer CO2 in de lucht? Beschikt Oranje-Nassau Energie
over een opslagvergunning voor dit veld? Zo nee, op welke wijze past
CO2-opslag dan in de bestaande vergunning? Is er juridisch wel sprake
van CO2-opslag, als je het in een veld pompt om vervolgens die CO2 toch
weer boven de grond te brengen? Valt het project met de aanpassingen
onder de bestaande beschikking of ligt er hiervoor een nieuwe aanvraag
van E.ON?
De voorzitter: Wilt u afronden? U hebt al meer dan acht minuten
gesproken.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks): Daar was ik al bang voor.
Met de 330 miljoen subsidie wordt 2.7 megaton CO2 afgevangen. Dat is
ruim € 120 per ton CO2. Zijn er geen goedkopere opties voor handel
binnen het ibo CO2? Daar zijn wij erg benieuwd naar. Het Nederlandse
aandeel in de subsidie voor dit afvangproject is 150 miljoen. Dat is ruim
twee keer zo veel als er wordt uitgetrokken voor subsidie van alternatieven en voor gas via de nieuwe ISDE-regeling. Waarom is het redelijk
om voor dit geld twee keer zo veel geld uit te trekken?
Ik zal proberen om mijn overige vragen in mijn tweede termijn te
proppen.
De heer Jan Vos (PvdA): Voorzitter. Wij hebben een volle agenda. De
Minister heeft veel stukken gestuurd, waarvoor dank.
Ik begin met de SDE+-regeling. Het is fascinerend om te zien dat we
volgend jaar in totaal 8 + 5 = 13 miljard euro uittrekken voor de ontwikkeling van duurzame energie in Nederland. Daarmee geeft de Minister
uitvoering aan het energieakkoord, waarover we hier al vaak hebben
gesproken, maar ook aan het regeerakkoord dat deze coalitie heeft
gesloten. Daarin hebben we afgesproken dat we een transitie gaan
doormaken van fossiele energie naar duurzame energie. Het doet mij
deugd dat dit proces met veel zorgvuldigheid en aandacht is ingezet.
Daarvoor heeft mijn fractie veel waardering.
Dat gezegd hebbende, zijn er natuurlijk nog wel punten waarop wij vinden
dat er nog wat kritiek mogelijk is. Mijn fractie heeft na afloop van het
Urgenda-debat een motie ingediend met het verzoek om te bekijken op
welke wijze we 25% CO2 kunnen besparen. Het kabinet heeft toegezegd
dat die doelstelling gerealiseerd moet worden. In die motie hebben wij
ook nadrukkelijk geformuleerd dat de sluiting van Nederlandse kolencentrales als optie moet worden meegenomen in onderzoeken die, wat ons
betreft, door het PBL en het ECN worden uitgevoerd. Hoe staat het met
die onderzoeken? Als je in Nederland de uitstoot van CO2 wilt reduceren,
kun je eigenlijk op twee manieren iets doen wat echt een verschil maakt.
Dat is langzamer te gaan rijden, dus niet 130 km/u maar langzamer. En dat
is door het sluiten van kolencentrales. Andere maatregelen zetten echt
geen zoden aan de dijk als je van 17% naar 25% wilt. De facto lijkt het mij
dat de sluiting van de kolencentrales weleens veel sneller dichterbij zal
komen dan we op dit moment denken. Ik hoor hierop graag een reactie
van de Minister, met name in het licht van het feit dat we volgend jaar 4
miljard euro aan SDE+ kunnen bestemmen voor bij- en meestook van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 023, nr. 203

15

biomassa. Voor alle duidelijkheid: als we dat geld uitgeven, kunnen de
kolencentrales voor een periode van acht jaar die subsidie opsouperen.
Dat betekent dus dat als wij over twee jaar of over een jaar of misschien
zelfs al dit voorjaar besluiten dat we die centrales toch liever sluiten, die
centrales dat geld al toegezegd hebben gekregen en dat vervolgens ook
weer bij ons in rekening wensen te brengen. Als ik het verkeerd zie, zal de
Minister me straks ongetwijfeld corrigeren. Dat kan toch niet de bedoeling
zijn van het kabinet. Ik maak mij daar, vooruitkijkend, zorgen over.
Regeren is vooruitzien. Als Kamerlid heb je toch ook de taak om af en toe
mee te kijken met de regering. Ik hoor op dit punt graag een reactie van
de Minister.
De heer Bosman (VVD): Regeren is vooruitzien. Dat betekent ook dat je
afspraken maakt voor de toekomst. Dat zijn afspraken waar iedereen zich
aan moet houden. Wij hebben een energieakkoord waarin wij hebben
afgesproken dat wij kolencentrales open houden. Ik begrijp dat de heer
Vos vooruitloopt op die afspraken en die ter discussie stelt.
De heer Jan Vos (PvdA): Kan de heer Bosman mij aangeven waar in het
energieakkoord staat dat wij hebben afgesproken dat kolencentrales open
moeten blijven? Die passage heb ik niet gevonden.
De heer Bosman (VVD): Wij hebben afgesproken dat vijf kolencentrales
gesloten zullen worden, en er daarmee kolencentrales open blijven.
Sterker nog, de bijstook van biomassa is per se een onderdeel van het
behalen van die doelen. Als wij de kolencentrales sluiten, zullen wij de
doelen niet halen. Ik zal de vraag anders formuleren. Vindt de Partij van de
Arbeid het geen probleem dat we dan de doelen niet halen?
De heer Jan Vos (PvdA): Nu de heer Bosman heeft toegegeven dat wij in
het energieakkoord niet hebben afgesproken dat wij geen kolencentrales
sluiten, en dat wij dus wel degelijk op dit punt nadere afspraken kunnen
maken en ons houden aan de afspraken – afspraak is afspraak; daar sta ik
ook voor – kan ik zeggen dat, wat ons betreft, de doelen in het energieakkoord om 14% duurzame energie te halen, nog volop overeind staan. Dat
is overigens 2% minder dan dat wij in het regeerakkoord zijn overeengekomen. Sterker nog, als de heer Bosman zegt dat we toch die 16% willen
halen in 2020, zoals we oorspronkelijk met elkaar zijn overeengekomen,
dan vindt hij mij ook aan zijn zijde. Die ambitie is er dus nog steeds.
De heer Bosman (VVD): Nee, want die bijstook van biomassa is goed
voor 1,2% groene energie. Ik hoor graag van de heer Vos hoe hij dan die
1,2% gaat goedmaken.
De heer Jan Vos (PvdA): Dat kan op heel veel verschillende manieren. Je
kunt bijvoorbeeld denken aan industriële stoomprojecten, aan
restwarmte. Je kunt denken aan monomestvergisting, aan meer groen
gas. Je kunt denken aan een grootschaliger Zon-PV, aan extra wind op
zee, aan meer geothermie en aan biomassavergassing. Dat laatste is een
heel concreet alternatief. Er is namelijk 60 PJ biomassa nodig in zo’n
kolencentrale om die 25 PJ die we hebben afgesproken, te produceren.
Maar het rendement van een vergasser is ruim 70%. Als je diezelfde 60 PJ
biomassa inzet, kun je 40 PJ groen gas maken. En dat is 1,8% duurzame
energie. Dat is dus anderhalf keer zoveel als de 1,2% die via de kolencentrales wordt bereikt. Dus laten we daar vooral verder over nadenken. Dat
lijkt me heel goed.
Mevrouw Klever (PVV): Het verheugt mij om te horen dat de Partij van de
Arbeid de stekker uit het energieakkoord wil trekken. De PVV heeft dat van
begin af aan gezegd. Maar als de Partij van de Arbeid zegt dat er geen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 023, nr. 203

16

subsidie moet naar de bijstook van biomassa, trekt zij in feite de stekker
uit het energieakkoord. De Minister heeft immers altijd heel duidelijk
aangegeven dat die subsidie nodig is om de doelen te halen. Ik zou
zeggen: hulde daarvoor. Laten we nu eens gaan voor betaalbare energie!
De heer Jan Vos (PvdA): Ik heb een statement gehoord, geen vraag.
Mevrouw Klever (PVV): Is de Partij van de Arbeid het met de PVV eens
dat we ons moeten focussen op betaalbare energie?
De heer Jan Vos (PvdA): Het lijkt mij heel belangrijk dat wij ons concentreren op betaalbare en duurzame energie. Ik vind het ook belangrijk dat
de leveringszekerheid gewaarborgd wordt. Dat mag duidelijk zijn.
De voorzitter: Gaat u verder.
De heer Jan Vos (PvdA): Net als de meeste fracties hier heb ik een
taakopdrachtje meegekregen van D66. Wij maken ons met de fractie van
D66 grote zorgen over het proces van de windmolens in Drenthe. Mensen
hebben het gevoel dat er niet naar ze geluisterd wordt en dat dit ook niet
zal veranderen. Ik wil graag wat meer horen over de gebiedscoördinator
die daar is aangesteld. Welke ruimte heeft deze gebiedscoördinator
precies? Waarom willen bewoners niet met de gebiedscoördinator
spreken? Ik vraag ook de aandacht van de Minister voor de dubbelelijnopstelling. Ik meen dat wij daar eerder al uitgebreid over van gedachten
hebben gewisseld en dat wij toen hebben aangegeven dat die opstelling
er niet zou moeten komen. Daar lijkt nu echter toch weer sprake van te
zijn. Ik wijs ook op de motie van mijn collega De Vries, waarin de regering
wordt verzocht om serieus te kijken naar de bezwaren van de bewoners
tegen zo’n dubbele lijn (33 612, nr. 57). Ik ben daar geweest, net zoals de
Minister. Je zit dan aan die spreekwoordelijke keukentafel – maar je zit er
op dat moment ook echt aan – en je stelt je voor dat die molens aan de
voor- en achterkant van die woning komen. Dat is eigenlijk niet te doen
voor die bewoners. Ik hoor graag van de Minister hoe invulling is gegeven
aan de motie-De Vries.
De voorzitter: Mijnheer Smaling, ik zie dat u wilt interrumperen. U hebt
echter al twee interrupties gehad.
De heer Jan Vos (PvdA): Ik wil wel een halve minuut spreektijd doneren.
De voorzitter: Nee, dit is geen marktplaats voor spreektijd.
De heer Jan Vos (PvdA): Ja, dat zou een investering zijn die je snel weer
terugverdient. Maar dat begreep de voorzitter al.
Nu ik de taakopdracht van D66 heb uitgevoerd, heb ik nog een paar
andere punten. Ook mijn fractie maakt zich zorgen over de wijze waarop
energie-efficiëntie in de industrie wordt gerealiseerd. Wij zien dat de
Minister grote inspanningen verricht en hebben daarvoor waardering,
maar wordt die inspanning wel gematcht door de wederpartij? Ik kijk met
name naar de Wet milieubeheer, waarin staat dat je zo’n investering moet
doen als je die binnen vijf jaar kunt terugverdienen. De vraag is toch
waarom daar niet op gehandhaafd wordt. Heeft de Minister daar
misschien plannen voor? Zo ja, zou hij die met ons willen delen? Een wet
moet in Nederland immers worden gehandhaafd. Zeker bij een afspraak
over duurzaamheid vindt de Partij van de Arbeid dat van groot belang.
De Minister heeft een brief gestuurd over de integratie van de Nederlandse energiemarkt. Wij hebben geluiden uit de sector gehoord dat het
systeem van flow-based afrekenen, waarover de Minister heeft
geschreven, nog niet optimaal werkt. Ik vraag de Minister en de instanties

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 023, nr. 203

17

die zich daarmee bezighouden, om daar aandacht voor te hebben. Dat
systeem moet wel goed gaan werken. Ik hoor hierop graag een reactie
van de Minister.
Ik kom op het ECN. De Minister heeft naar aanleiding van een motie in een
brief aangegeven wat de stand van zaken is. Ik ben blij dat hij gehoor
heeft gegeven aan die Kamerwens en ik ben ook blij met de wijze waarop
hij dat heeft gedaan. Ik wil daar mijn waardering voor uitspreken. Ik vraag
de Minister wel om, nu het gaat om een structurele voorziening, er
buitengewoon zorgvuldig mee om te gaan. Het ECN speelt samen met
andere bureaus in Nederland een cruciale rol in de rapportages over de
enorme transitie die we op dit moment doormaken. Die rapportages en
beleidsvoornemens moeten wel adequaat kunnen worden bestudeerd. Ik
maak me er weleens zorgen over of die functie van het ECN wel
voldoende gewaarborgd is. We hebben gewoon goede informatie over
dat transitieproces nodig.
Er is een stuk verschenen van het PBL en het ECN over de uitfasering van
kolen. Dat stuk staat vandaag niet op de agenda. Het is een lezenswaardige notitie waarin ook met name wordt gekeken naar GrootBrittannië en Duitsland. Ik vraag me af of de Minister daar ook op kan
reageren. Als dat niet mogelijk is, dan begrijp ik dat. Het stuk staat immers
niet op de agenda. Het is echter mogelijk dat de Minister de notitie het
stuk gelezen heeft en er wel iets over wil zeggen. Ik leg dus dat verzoek bij
dezen bij hem neer.
De voorzitter: Als de Minister geen reactie kan geven, dan kunt u het
kabinet via de procedurevergadering om een reactie vragen.
De heer Jan Vos (PvdA): Dat is mij bekend, maar die kolencentrales
houden me zeer bezig. Dat is zo’n interessant onderwerp. Vandaar.
De heer Bosman (VVD): Dat stuk van het PBL heb ik ook gelezen. Het gaat
over Groot-Brittannië en over de manier waarop de Engelsen het sluiten
van de kolencentrales oppakken. Dat gebeurt misschien over tien jaar, als
er maar genoeg gascentrales worden gebouwd. Dat zeggen ze er ook bij.
Voorts bouwen ze daar weer kerncentrales. Is de heer Vos het helemaal
eens met die oplossing?
De heer Jan Vos (PvdA): Die kerncentrales worden in Groot-Brittannië
gesubsidieerd met, naar ik meen, € 0,17 per kilowattuur. De SDE+ kent
een maximum van € 0,15 per kilowattuur. Je ziet dat die kernenergie,
waar de VVD zo’n voorstander van is en waar mevrouw Mulder van het
CDA ook weleens een voorstander van is geweest, eigenlijk veel duurder
is dan al die duurzame oplossingen bij elkaar. De heer Bosman weet
misschien ook wel dat zonnepanelen in Afrika inmiddels goedkoper
produceren dan kolencentrales en dat wind op land in de Verenigde
Staten goedkoper is dan kolenstroom. De VVD zou als marktpartij dus
eigenlijk geen voorstander moeten zijn van kernenergie.
De heer Bosman (VVD): De heer Vos van de Partij van de Arbeid maakt
zich weer schuldig aan het cafetariamodel met selectief shoppen. Het is
een goed plan van het PBL en de Engelsen doen het toch echt heel goed,
maar een deel van die oplossing wil de Partij van de Arbeid dan weer niet.
Dan zit je dus met een half plan. Als je zegt dat het een goed verhaal is en
je pakt er vervolgens maar een deel van, dan is het maar een half verhaal,
en niet het hele verhaal. Ik zet dus toch wat vraagtekens bij deze handelwijze van de Partij van de Arbeid. Maar goed, de heer Vos is enthousiast
over het plan. Ik steun hem daarin van harte.
De heer Jan Vos (PvdA): Ik hoor niet echt een vraag. Ik zie het stuk meer
als een analyse van de bestaande situatie. Daarvoor wordt een aantal

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 023, nr. 203

18

suggesties gegeven. Ik begrijp de fascinatie van de heer Bosman voor
kerncentrales niet, omdat het in de praktijk gewoon een heel dure optie
blijkt te zijn. Het Verenigd Koninkrijk bevindt zich in een andere situatie
dan Nederland, omdat daar geen gas meer voorradig is. Ik begrijp de
fascinatie van de heer Bosman voor kolen niet, omdat dat een heel
vervuilende bron van energie is. Mevrouw Mulder heeft het al eerder
aangehaald. We zijn met z’n allen naar Parijs gegaan om daar afspraken te
maken om ervoor te zorgen dat we die CO2-12 en CO2-13 niet meer
uitstoten, maar de heer Bosman begint hier weer helemaal van voren af
aan. Ik begrijp dat niet.
De heer Bosman (VVD): Mag ik het uitleggen?
De voorzitter: Nee, u mag dat bewaren voor de tweede termijn.
Het woord is aan de heer Smaling voor zijn bijdrage in eerste termijn.
De heer Smaling (SP): Voorzitter. Door velen van ons is al gerefereerd
aan het klimaatakkoord. Het was vorige week een bijzondere week. Wij
hebben er veel van opgestoken, met een Staatssecretaris die hard gewerkt
heeft en een Franse Minister die toch wel een enorme prestatie heeft
geleverd. Wij waren met een grote delegatie. Het was ook nog heel
gezellig. Het was jammer dat de PVV niet mee was, want mevrouw Klever
kennende, had zij ongetwijfeld ook aan die gezelligheid bijgedragen. Het
was goed dat wij er waren.
Mijn eerste vraag aan de Minister luidt: hoe kun je nu dat momentum, dat
we toch met z’n allen voelen, omzetten in daden? Deze vraag sluit aan bij
vragen die door collega’s zijn gesteld. Als we terugkijken naar de
Urgenda-zaak, is het dan geen optie om het hoger beroep in te trekken?
Dat zou goed passen in de geest van wat wij in Parijs hebben bereikt. Als
je dan kijkt wat er in het kader van de Urgenda-zaak versneld is doorgerekend door het PBL en het ECN, dan komen die opties van het versneld
sluiten van kolencentrales en iets doen aan het vervoer – of dat nu is
minder hard rijden of versneld overgaan op elektrische auto’s – duidelijk
naar voren. Er is bij de Algemene Financiële Beschouwingen een motie
van Ed Groot aangenomen, waarin wordt gepleit om tweedehands
elektrische auto’s die betaalbaar zijn, versneld op de markt te brengen.
Welke mogelijkheden ziet de Minister? Ik vraag dit ook omdat ik de
SDE+-zaken die door collega Vos naar voren zijn gebracht, volledig
onderschrijf.
Dat het akkoord nu op tafel ligt, dwingt ons om naar een aantal facetten
uit de lijst van SDE+ te kijken en te besluiten of die toekomstbestendig
zijn. Dat geldt voor de biomassabijstook, maar ook voor de mestvergisting, want dat is ook een «end of pipe»-oplossing. Die kippenverbrandingscentrale in Moerdijk is oké, maar je zou eigenlijk geen mestoverschot
moeten hebben. Aan de andere kant wordt op zon zwaar overtekend,
terwijl er natuurlijk heel veel progressie zit in zonne-energie. Dat is dus
eigenlijk jammer. Geothermie is een categorie die duidelijk wordt
onderbenut.
In navolging van het klimaatakkoord zou ik willen pleiten voor een
uitwerking van pijler 8, die gaat over werkgelegenheid. Tot nu toe is dat
een getal – nattevingerwerk klinkt wat oneerbiedig – in de trant van: wij
krijgen zo veel meer banen als wij het energieakkoord uitvoeren. Het is
nodig om dat meer te preciseren. Als je van een fossieleenergiemaatschappij overstapt naar een duurzame energiemaatschappij,
wat zijn dan de consequenties en wat zijn de noden, op het gebied van
scholing, bijscholing en omscholing? Kan dat beter in kaart worden
gebracht dan tot nu toe is gedaan?
De heer Jan Vos (PvdA): U refereerde zojuist aan het feit dat zon zwaar
wordt overschat. Het is mij opgevallen dat heel veel Nederlanders blij zijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 023, nr. 203

19

met de zonnepanelen. Je hoort het in Drenthe ook wel: waarom geeft u
ons die grote windmolens? Wij hebben veel liever zon. Nu weten wij dat
die zonnepanelen wat duurder zijn dan windenergie, maar hebt u
voorstellen om meer mogelijkheden te creëren voor zonne-energie? Is dat
wat u impliceert?
De heer Smaling (SP): Ik observeer dat de intekening op zonneenergiesubsidies veel hoger is dan er aan budget beschikbaar is. Gisteren
stond in de Volkskrant een overzicht van een aantal projecten in het
noorden: Delfzijl, de stad Groningen, Veendam en Dokkum, waar grote
projecten loskomen. Je ziet ook dat de rentabiliteit van projecten waarbij
zonneweiden het voornaamste onderdeel uitmaken, steeds groter wordt.
Dit, in samenhang met het feit dat wij de komende tien à twintig jaar toch
kunnen verwachten dat de effectiviteit van de zonne-energiebenutting
omhoog gaat, heeft mij tot deze opmerking aangezet.
De heer Jan Vos (PvdA): Dat is helder. Ik vind het altijd mooi om te zien
hoezeer Nederlandse burgers zich ervoor inzetten om al dan niet in
coöperatief verband die zonnepanelen te installeren. Ik begrijp het
pleidooi van de heer Smaling en wil hem namens mijn fractie zeggen dat
wij het zeer steunen als er meer ruimte voor zou komen.
De heer Smaling (SP): Dat klinkt mij als muziek in de oren.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie): Ik worstel met het pleidooi van
diverse fracties om meer zonnepanelen op weilanden toe te staan. Het zijn
vaak niet zomaar weilanden, maar weilanden die in gebruik zijn voor
mestverwerking. Wij hebben veel vruchtbare grond die nodig is voor onze
voedselvoorziening. Als ik zie hoe veel ruimte je nodig hebt voor zon-PV
als equivalent voor één windmolen, dan moet je dus echt denken aan ten
minste tien voetbalvelden. Als ik eraan denk hoe dit wordt voorgesteld
door de SP-fractie, zie ik straks het mooie landelijke gebied van
provincies, waar de landbouw ook een belangrijke plek heeft en waar
voedselvoorziening centraal staat, het landschappelijk schoon, gewoon
worden opgeofferd aan grote zonneweiden. Dat kan toch niet de
bedoeling zijn?
De heer Smaling (SP): Wat mevrouw Dik zegt, is heel interessant. In de
voorbereiding op dit debat heb ik ernaar gekeken. Ik kom nog te spreken
over Drenthe, maar ik denk dat je op 4 km2 – dat is helemaal niet zo’n
verschrikkelijk groot areaal, als je de Veenkoloniën bekijkt – aan zon kunt
binnenhalen wat je nu binnenhaalt met die 50 molens. Dat is helemaal
niet zo gek. Als je ergens in de Veenkoloniën gaat staan, zie je wel die
molens, maar niet die zonnepanelen. In het noorden is de grond ook vrij
goedkoop en dus is het helemaal niet zo gek dat dit daar enige vlucht
neemt. Je kunt die panelen ook zo neerzetten dat je daartussen nog
energiegewas kunt verbouwen en schapen kunt hoeden. Je kunt een deel
van de mest daar eventueel ook nog kwijt. Ook kun je een deel van de
Veenkoloniën vernatten, zodat het veen weer teruggroeit en je op die
manier CO2-opslag realiseert. Je moet creatief omgaan met zo’n
belangrijk landschap, waarvan je weet wat het in het verleden aan het
vastleggen van CO2 heeft gedaan. Zon speelt een rol in een mix. Het is
niet zo dat ik heel Nederland onder zonnepanelen wil leggen, maar dat zal
ook niet gebeuren.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie): De SP-fractie kan mij toch niet
overtuigen. U noemt het ene gebied in de Veenkoloniën, een gebied van
vier bij vier kilometer. Ik weet niet of dat exact klopt. Laten wij het eens
een keer doorrekenen. Mijn gevoel zegt dat het gebied groter zal zijn. U
zegt dat het landschappelijk schoon wel wordt aangetast met

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 023, nr. 203

20

windenergie, maar niet met zonnepanelen. Dat onderschrijf ik niet. Ik
verwijs naar een voorbeeld dat hiermee te maken heeft, namelijk groene
daken in ons land. Wij zijn allemaal erg enthousiast over groene daken,
maar ik ken gebieden waar al die plantjes worden geteeld. Dat zijn grote
weilanden, waar ook plastic overheen ligt. Als wij daar spreken met
omwonenden, dan zeggen zij dat zij het helemaal geen mooi gezicht
vinden. Is het niet een veel beter idee om te bezien hoe wij bedrijven en
consumenten kunnen verleiden, in plaats van al die weilanden vol te
leggen met zonnepanelen? Er is nog zo veel dakpotentieel onbenut, zoals
bij IKEA. Laat die weilanden nu alsjeblieft ongemoeid.
De heer Smaling (SP): Ik ben het er volledig mee eens om de producent/
consument – dat heet de prosument als het om zelf opgewekte energie
gaat – centraal te stellen. Hoe zich dat vertaalt in de uiteindelijke keuze
voor energieopwekking en -gebruik is dan vers twee. Als de businesscase
rondom zonneweiden rond te breien is en als de SDE+ meer geopend kan
worden voor dat soort initiatieven, zie ik het bezwaar niet zo, zeker niet
omdat je bij zonnepanelen in weilanden geen slagschaduw hebt. Je hebt
geen geluidsoverlast en je hebt geen lichtjes bovenin waar je ’s nachts
tegen aankijkt. De voordelen zijn legio. Ze zijn tegenwoordig zo op te
stellen dat je niet alleen maar op zonnepanelen bent aangewezen, maar
dat je de hectaren die je ervoor gebruikt ook nog kunt aanwenden voor
andere doeleinden.
Via de VNG krijg ik signalen dat het moeilijk is om goed toezicht en goede
handhaving los te laten op de energie-audit voor bedrijven. Collega’s
hebben daar ook iets over gezegd. Ik vind dit erg belangrijk, dus ik herhaal
de zorgen van de collega’s. Veel bedrijven willen graag dat het toezicht en
de handhaving goed zijn. Dat vind ik ook belangrijk, want er is wel een
minimum van 1,5% besparing per jaar, maar er zijn ook bedrijven die daar
boven zitten. Zij willen graag complimenten krijgen voor het feit dat zij
boven die 1,5% zitten. Tata Steel zat vorig jaar geloof ik op 2,2%. Ik weet
dat het soms bedrijfsgevoelige informatie is, maar het zou fijn zijn als de
Minister toch met een lijst kan komen die iets meer gedesaggregeerd is,
zodat wij kunnen zien wie nu echt de vooroplopers zijn. Hoe komt dat?
Komt dat omdat zij sneller vervangingsinvesteringen plegen? Is er een
categorie industrie die zich meer leent voor de omslag? Dan kunnen wij
daar met zijn allen van leren.
Een aantal zaken ga ik even snel langs. In Gelderland ontstaan energiebanken, analoog aan voedselbanken. De CFO van Liander heeft een
jaarsalaris van € 352.000. Ik kan dat slecht met elkaar in overeenstemming
brengen. De Minister had mij beloofd dat de energierekening betaalbaar
zou blijven. Als dat niet kan worden geregeld binnen het domein energie,
zou er in elk geval bij het opstellen van de koopkrachtplaatjes rekening
mee worden gehouden. Wat heeft de Minister hieraan gedaan en hoe
verhoudt zich dat tot het gigantische salaris van iemand die netten
beheert?
Wat ook niet helpt, zijn de ontwikkelingen rond wind op land in NoordHolland. Daar werkt bijvoorbeeld het één-voor-twee-model niet. Heeft de
Minister daar invloed op of is dat helemaal een provinciale aangelegenheid? Het feit dat het spaak loopt, heeft te maken met de manier
waarop de subsidieverstrekking is georganiseerd.
Minister Kamp: Sorry, voorzitter, dat punt kreeg ik niet mee. Over welk
project spreekt de heer Smaling?
De heer Smaling (SP): Vorige week stond in de krant een uitgebreid stuk
over het gegeven dat bij Amsterdam initiatieven om windmolens te
plaatsen worden geblokkeerd door het zogenaamde één-voor-tweemodel. Dat is de manier waarop dit in Noord-Holland is geregeld. Er
moeten twee molens plat om er één op te bouwen. Degenen die ze plat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 023, nr. 203

21

slaan, willen participeren in de opbrengst van de nieuwe molen. Dat
brengt Noord-Holland waarschijnlijk tot het niet-halen van wat is beloofd
aan de Minister.
Ten slotte kom ik te spreken over Drenthe. Wat moet ik hier nog over
zeggen? De Minister heeft een feitenrelaas naar de Kamer gestuurd,
waarvoor dank. De gemeenten daar, de provincie en de gemeente
Stadskanaal is de mogelijkheid geboden om hun feitenrelaas naast dat
van de Minister te leggen. Dat zal hopelijk voor de betrokkenen een rol
kunnen spelen in het kort geding dat is aangespannen. Ik heb nota
genomen van de rapportage van de heer Oterdoom en ik ben er natuurlijk
ook verschrikkelijk van geschrokken. In de eerste plaats van het feit dat de
jobdescription van de heer Oterdoom omvatte dat de omvang, locatie en
het aantal windturbines niet ter discussie staan. Het begint eigenlijk toch
een mission impossible voor deze man te worden. De conclusies zijn wel
heel erg. Mensen geloven de overheid niet meer, wat ook te maken heeft
met de ontwikkelingen in het aardbevingsdossier. Er is geen interesse
meer in mede-eigenaarschap; mosterd na de maaltijd. Wat vindt de
Minister van deze conclusies en wat bedoelt hij met zijn reactie dat hij de
communicatie over het windpark zal intensiveren? Wat valt er nog te
intensiveren? Over welke communicatie hebben wij het dan? Wat mijn
fractie betreft is het punt bereikt dat het gewoon niet gewerkt heeft. Ik heb
de Structuurvisie wind op land er nog eens op nageslagen. Die staat vol
met termen als draagvlak, participatieplannen, betere verdeling van lusten
en lasten, billijke regelgeving, de bescherming van andere belangen en
voldoende aandacht van overheden voor het werken aan lokaal draagvlak.
Ik zie het niet. Er wordt ook nog gesproken van «handelen in de geest van
het kabinetsstandpunt over het rapport van de commissie-Elverding». Dat
houdt nu juist in dat je in de beginfase alle bewoners meeneemt. Het was
de essentie van het rapport van de commissie-Elverding, maar dat is nu
juist in dit geval niet gebeurd. «De Minister van Economische Zaken treedt
op als regisseur van het gebiedsproces dat hieruit volgt», staat er dan.
Welnu, dat hebben wij gezien: een hoge ambtenaar die tegen bewoners
zegt dat het allemaal voor de bühne is en dat het een rituele dans is. Het is
echt bij de wilde spinnen af!
Samenvattend: wij zien de hoogste molens van Europa in de Drentse
veenkoloniën. De windsnelheid is 4 à 4,5 meter per seconde. Sommige
turbines zijn gepland op minder dan 500 meter van de bewoning. In
Duitsland geldt tien keer de paallengte. Dat is heel iets anders. De
geluidsnormen zijn de slechtste van Europa. Er wordt met een jaargemiddelde gewerkt, waardoor de variatie van het gemiddelde heel slecht kan
uitpakken. Stadskanaal wordt niet of nauwelijks in het proces betrokken.
Bij Meppel is plaats, maar daar mag blijkbaar niet worden geplaatst. Heeft
dat te maken met het feit dat er al grondposities zijn ingenomen? Zijn er al
beloften gedaan waarop niet meer kan worden teruggekomen? Het CPB
heeft gepleit voor uitstel. Waarom is dat niet opgevolgd? Waarom kunnen
wij niet alsnog kijken naar de alternatieven die nu meer en meer
voorliggen en die meer en meer financiële backing krijgen, zowel in
Groningen bij Meeden, als in Drenthe zelf? Windmolens verliezen sneller
hun productiviteit dan zonnepanelen. Grond is goedkoper in het noorden.
In de regio groeit het als kool. In zon zit meer toekomst wat efficiëntie en
effectiviteit betreft. De landschappelijke aantasting is veel geringer. Met
3,5 km2 paneel heb je dezelfde energieopbrengst als met al die molens.
Dat zijn nog geen acht boerenbedrijven van 50 hectare bij elkaar. Hoe
staat de Minister hiertegenover?
Veel beleidskeuzes van deze Minister eindigen bij de rechter. Ik vraag mij
af of het getuigt van sterk leiderschap om alles bij de rechter te laten
belanden. Ik noem het CO2-dossier en het aardbevingsdossier. Nu zien wij
weer een kort geding aan de horizon en een klacht bij de Ombudsman.
Naar mijn mening is er in Drenthe sprake van landschappelijke genocide.
Een landschap met een grote historie op het gebied van energiewinning

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 023, nr. 203

22

wordt blijvend en zo ernstig beschadigd met niet-medeneming van de
mensen die daar wonen, dat voor mij echt de maat vol is. Ik roep de
Minister op: stop het hele proces, erken dat het verkeerd is gegaan en
neem de tijd en de ruimte om het anders aan te pakken. Begin opnieuw en
doe het met de bewoners en niet ondanks de bewoners.
De heer Bosman (VVD): Ik heb een punt van orde. Ik vind het echt
ongepast om die term te gebruiken, zeker in deze vorm, op deze manier
en op dit tijdstip. Het doet afbreuk aan Drenthe, maar ook aan mensen die
het slachtoffer zijn van genocide. Ik vind het echt ongepast.
De heer Smaling (SP): Ik zette er «landschappelijke» voor. Wij weten
allemaal hoe het gebied er destijds heeft uitgezien. Wat er nu op stapel
staat kun je toch wel zo duiden, lijkt mij. Er is geen enkele relatie met
genocide zoals de heer Bosman bedoelt.
De voorzitter: De term «genocide» is natuurlijk wel gekoppeld aan iets
wat hiermee niet te vergelijken is.
De heer Smaling (SP): Ik ben gewoon zo kwaad over de manier waarop
dit gaat in dit deel van het land, dat ik daar een krachtterm voor wens te
gebruiken. Op een gegeven moment ben je gewoon door je argumentatie
en door je begrip heen en denk je «dit gaat maar door», terwijl het al lang
had moeten stoppen.
De voorzitter: De hele Dikke Van Dale staat vol met krachttermen die
daar alternatieven voor zijn. Dus ik begrijp de interruptie heel goed.
Het woord is aan mevrouw Dik-Faber van de ChristenUnie.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie): Voorzitter. Ook ik was vorige week
samen met een Kamerdelegatie in Parijs bij de klimaattop. Ik was erg
onder de indruk, sowieso van de onderhandelaar namens het Nederlandse kabinet, maar ook van het hele proces dat zich daar afspeelde. Dit
heeft uiteindelijk geleid tot een ambitieus klimaatakkoord. Mijn fractie is
daar zeer tevreden over en ik zie ook uit naar de debatten met de
Staatssecretaris van I en M, maar zeker ook met deze Minister, omdat
energie natuurlijk een groot aandeel levert om de doelen van het
klimaatakkoord te bereiken. De ChristenUnie ziet het klimaatakkoord als
een wake-upcall. Die hebben wij al een paar keer gekregen. Ik noem het
beeld in de Nationale Energieverkenning, maar ook de uitspraak van
Urgenda en de uitspraak van de rechter. Wij zullen echt met elkaar aan de
slag moeten. Ook mijn fractie vraagt de Minister of het niet een heel mooi
gebaar zou zijn van dit kabinet om het hoger beroep in de Urgendaklimaatzaak niet door te zetten, maar in te trekken.
In september werd de motie-Klaver c.s. aangenomen. Ook mijn fractie
heeft die meeondertekend. In die motie wordt de regering verzocht om in
2016 te starten met aanvullende maatregelen. De conclusie van het
Energieonderzoek Centrum Nederland (ECN) en het Planbureau voor de
Leefomgeving (PBL) was dat 25% reductie in 2020 onhaalbaar is als het
nemen van maatregelen een jaar wordt uitgesteld. De ChristenUnie vraagt
de Minister dan ook wanneer het interdepartementale beleidsonderzoek
naar de Kamer komt, zodat wij daarover met elkaar kunnen debatteren.
Hoe staat het met de energiebesparing in de industrie? In de Nationale
Energieverkenning (NEV) stond dat besparing in de industrie ver
achterblijft, terwijl zelfs een extra besparing van 9 PJ is afgesproken. Ik
heb hierover een aangehouden motie om het in het nieuwe convenant
vast te leggen. Ik hoor graag een update van de Minister. Ik verwijs naar
een artikel dat gisteren in het FD stond. Ed Nijpels, voorzitter van de
Energiecommissie, zegt daarin dat de wettelijke plicht tot energiebe-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 023, nr. 203

23

sparing voor bedrijven al jaren wordt genegeerd. Dat vind ik echt een
zorgelijk bericht. Hoe gaan wij dit veranderen?
Ik kom op de kolencentrales. Het is positief dat de kolencentrales worden
uitgefaseerd. Hoe dat er precies uitziet, weten wij nog niet. Ik pleit ervoor
om het flankerend beleid uit te faseren. Als wij van de kolencentrales af
willen, waarom trekken wij dan nog 4 miljard subsidie uit voor biomassabijstook? Deze subsidie wordt betaald door burgers en bedrijven via een
opslag op de energierekening. Mijn fractie kan dat niet uitleggen. Wil de
Minister dit heroverwegen en zeker niet komend jaar al laten ingaan? Als
wij nu een besluit nemen om biomassa te subsidiëren vanuit de SDE+,
zullen wij zeker het komende decennium de kolencentrales niet sluiten.
Ik blijf moeite houden met de basisbedragen. Biomassabijstook was altijd
zogenaamd de goedkoopste optie, maar dat klopt niet. Nu dreigt zelfs
oversubsidiëring, omdat deels laagwaardige biomassa mag worden
bijgestookt. Ook zijn kolencentrales zo onrendabel geworden dat zij de
investeringskosten niet meer zullen terugverdienen. De biomassasubsidie
zorgt er echter voor dat de kolencentrales weer rendabel worden voor het
deel dat wordt bijgestookt. Dat is toch niet de bedoeling? Ik wijs ook op
andere maatregelen. Waarom gaan wij bijvoorbeeld CO2 uit de kolencentrales afvangen en opslaan met forse subsidies? Aangezien de centrales
binnen enige tijd passé zijn, lijkt mij de investering in CO2-opslag een
enorme desinvestering. Ik wijs op het project carbon capture storage
ROAD in Rotterdam. Ik heb het dan over de kolencentrale op de Tweede
Maasvlakte. Als ik de berichten mag geloven, wordt daar geen 85%
afgevangen, maar 25%, waardoor je nog steeds veel emissies houdt. Het
gaat dan niet alleen om CO2, maar bijvoorbeeld ook om kwik. Wij gaan
hier wel honderden miljoenen aan subsidie tegenover zetten. De Minister
zegt: in principe gaan Noorwegen en Duitsland meebetalen. Maar ja, «in
principe»; hoe hard zijn die afspraken?
Deze CO2 wordt toegevoegd aan velden die nog in productie zijn. Is het
juridisch houdbaar dat er echt sprake is van carbon capture and storage
volgens de Europese criteria? Klopt het dat het veld al na tweeënhalf jaar
vol is? In de brief van de Minister staat dat wij CO2 ook kunnen gebruiken
in de glastuinbouw, maar dan gaan wij het eerst afvangen, in het veld
brengen en het er vervolgens weer uithalen. Het komt op mij allemaal niet
heel erg effectief over. Het is dan wellicht innovatie, maar wel innovatie
die voortborduurt op een oude economie waar wij vanaf willen. Graag
krijg ik een reactie van de Minister.
Ik zeg kort iets over fracking. Er is een motie aangenomen van collega
Agnes Mulder, die door mij is meeondertekend, om fracking bij Saaksum
stop te zetten. De Minister kan de motie juridisch gezien niet uitvoeren,
maar gelukkig maakt de NAM wel pas op de plaats. Dat is prijzenswaardig. Ik zie nu echter dat bewoners afhankelijk zijn van de goodwill
van de NAM. Laten wij dat niet laten gebeuren. De gemeente en de
provincie oefenen nu ook druk uit op de NAM om het fracken stop te
zetten. Mijn vraag is: doet de Minister dat ook? Is hij het met mij eens dat
gemeenten en provincies straks met de nieuwe Mijnbouwwet veel meer te
vertellen hebben over fracking in hun gebieden? Een concrete vraag is: wil
de Minister zijn invloed aanwenden om ervoor te zorgen dat er geen
fracking plaatsvindt voordat de Mijnbouwwet is aangepast en voordat het
rapport van het Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) naar de Kamer is
gestuurd?
Ik sluit aan bij de vragen van GroenLinks en D66 over labeling. Daarbij
gaat het over de duidelijkheid voor consumenten. Mijn fractie vindt het
ook belangrijk dat een en ander fysiek op de apparaten zichtbaar is.
Ik sluit af met windenergie in de provincies Drenthe en Noord-Holland.
Het rapport van de gebiedscoördinator ligt er en daaruit blijkt dat het
proces echt niet goed is gegaan. Er zijn informatieavonden geweest, maar
informatie geven is natuurlijk iets anders dan een dialoog houden. Die is
er niet geweest en ik lees heel weinig in de brief van de Minister over

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 023, nr. 203

24

participatie, compensatie en profijt. Mijn vraag aan de Minister is of hij
hieraan voortvarend wil gaan werken, ook omdat daarover een bepaling is
opgenomen in de Omgevingswet, door een amendement van
ChristenUnie en CDA. Dat roept bij mij de vraag op hoe het Ministerie van
I en M is aangehaakt. Dat is toch het ministerie bij uitstek dat verstand van
zaken heeft op het gebied van ruimtelijke ordening. Deze Minister weet
veel over energie, maar als het gaat om ruimtelijke ordening en inpassing
zou het primaat toch bij I en M moeten liggen. Graag krijg ik daarop een
toelichting.
De provincie Drenthe roept op tot investering in het gebied. Wil de
Minister daarop reflecteren? Is hij dat ook van plan? De provincie geeft
aan dat er nieuwe windturbines zijn met een hoger rendement, volgens de
laatste stand van de techniek. Zou de Minister die dan ook willen
toepassen om de 150 MW te realiseren, zodat dit uiteindelijk zo weinig
mogelijk nadelige effecten heeft voor de omgeving?
In Noord-Holland wordt de minimumopgave van 685,5 MW als maximum
gehanteerd. Projecten waarvoor draagvlak is, kunnen daardoor niet
worden gerealiseerd. In Haarlem staan zelfs vier windmolens stil. Ik weet
dat dit allemaal gedecentraliseerd beleid is, bijvoorbeeld als het gaat om
ruimtelijke inpassing. Nu heeft de provincie Noord-Holland zo veel
aanvullende regels vastgesteld, dat deze het realiseren van de opgave
eigenlijk bemoeilijken, een opgave waaraan Noord-Holland zich wel heeft
gecommitteerd. Vorige week las ik in de krant: Noord-Holland gaat het
niet halen. Deze week stond er in de krant: Noord-Holland gaat het wel
halen. Wil de Minister gaan koffiedrinken met zijn VVD-collega’s?
Ik heb nog twee heel concrete vragen: geeft het rigide beleid in NoordHolland niet een heel groot risico, namelijk dat Noord-Holland zijn opgave
niet gaat halen? Ik hoor dat er nog veel onzekerheden zijn in de principeaanvragen. Mijn tweede vraag is: wat is de status van de besluitvorming
van de upgrade van de defensieradar bij vliegveld De Kooy? Dat is echt
een rijksverantwoordelijkheid. Ook dat is nodig om windenergie van de
grond te krijgen.
De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.
De voorzitter: Wij zijn toe aan het antwoord van de Minister in eerste
termijn. Ik stel twee interrupties voor, met het verzoek om die kort en
bondig te houden. Ik vraag dat ook aan de Minister, zodat wij op tijd
kunnen afronden.
Minister Kamp: Voorzitter. Ik wil graag ingaan op de punten die de
woordvoerders naar voren hebben gebracht. De meeste woordvoerders
hebben zich positief uitgelaten over wat er vorige week in Parijs is
gebeurd. Ik denk dat dit zeer terecht is. Wij worstelen in de wereld met
een klimaatprobleem; een dreiging van een onbeheersbare klimaatverandering met grote negatieve effecten voor de wereldbevolking. 195 landen
in de wereld hebben met elkaar de conclusie getrokken dat daarover
afspraken moeten worden gemaakt. Dat dit vorige week is gelukt, is
positief nieuws. Als je iets aan de klimaatverandering wilt doen, moet je
ervoor zorgen dat er minder uitstoot van broeikasgassen is. Het belangrijkste broeikasgas is CO2. Als je iets aan de uitstoot van CO2 wilt doen,
moet de samenleving de overgang maken van het gebruik van fossiele
brandstoffen naar het gebruikmaken van hernieuwbare, duurzame
energie. Dat is waar wij met volle kracht mee bezig zijn. Nederland heeft
nog een flinke weg te gaan en wij werken er momenteel hard aan. Het
Planbureau voor de Leefomgeving en ECN berekenen hoe het ervoor staat
met de maatregelen die wij hebben genomen om de doelstellingen te
kunnen behalen die wij voor de afzienbare termijn – dit jaar, 2020 en 2023
– hebben gesteld. Zij zeggen dat de 16% die wij in 2023 willen bereiken,
haalbaar is met de maatregelen die wij nu hebben genomen. Voor het jaar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 023, nr. 203

25

2020 zijn zij kritischer. Voor dat jaar moet nog een aantal dingen extra
gebeuren. Daar ben ik nu mee bezig. Ik ben dus niet bezig om bestaande
plannen en dingen die wij al in gang hadden gezet, stop te zetten. Ik ben
bezig om dingen extra te doen.
De Kamer kijkt in het kader van de opgave erg kritisch naar wind-oplandprojecten. Begrijpelijk, want wind op land is zeer ingrijpend voor de
mensen die in de directe omgeving wonen. Het is heel begrijpelijk dat
daar verzet tegen bestaat. Er wordt nu gezegd: je zou dit niet moeten doen
en je zou dat niet moeten doen. Dit maakt het probleem van het halen van
de ambitie voor het jaar 2020 nog groter. Er zijn ook woordvoerders die
zeggen dat je de biomassa zou moeten vooruitschuiven, omdat binnen
afzienbare tijd de kolencentrales misschien worden gesloten. Dan kan er
geen biomassa meer bijverbrand worden. Zij moeten zich realiseren dat
wij, als de biomassa niet kan worden bijverbrand, 1,2 procentpunt van
onze doelstelling kwijtraken. Eén ding is dan zeker: dan halen wij die
doelstelling dus niet. Meer in algemene zin vraag ik mij af waarom de
Kamer zo kritisch is over het bij- en meestoken van biomassa. Als wij
doen wat wij van plan zijn met het bij- en meestoken van biomassa, wordt
de uitstoot van CO2 door kolencentrales een kwart minder, zo is berekend.
Als je kolen verstookt, gebruik je iets wat je opmaakt, maar als je
biomassa gebruikt, gebruik je iets wat groeit en bij het groeien CO2 uit de
lucht neemt. Vervolgens verbrand je het en komt er weer CO2 in de lucht,
maar dan heb je een kringloop. Er komt geen extra CO2 in de lucht. Wat
erin komt, haal je er ook weer uit. Wij zijn de enigen in de wereld die een
goed certificeringssysteem met een goed controlesysteem hebben voor
de biomassa die wij gebruiken. Dit betekent dat wij op een heel verantwoorde manier met biomassa omgaan.
Ik zeg tegen de Kamer: realiseert u zich goed dat ik op dit moment bezig
ben om er juist voor te zorgen dat wij de doelstelling behalen, die u bijna
allemaal hebt omarmd. Ik heb het dan over 14% duurzame energie in het
jaar 2020. Ik moet daar nog het nodige extra voor doen. Ik doe mijn best
om die extra dingen voor elkaar te krijgen, maar u stelt dingen ter
discussie waartoe wij eerder al besloten hebben en drukt ons dus eigenlijk
terug. Dat is iets wat niet te rijmen is met uw enthousiasme over wat er in
Parijs is besproken. Wat er in Parijs is besproken, zal er alleen maar toe
leiden dat de doelstellingen die wij hebben, nog hoger worden en dat wij
nog verder moeten gaan. Wij kunnen praten over een zonnepark in
Drenthe, maar het is realistisch om te zeggen: wij gaan in het hele land
windparken realiseren, ook in Drenthe en wij gaan straks ook zonneparken
realiseren, ook in Drenthe. Wij kunnen spreken over IJmuiden Ver als een
mogelijkheid om windmolens te bouwen, maar realistisch is om locaties
die nu in beeld zijn voor wind op zee te gebruiken en te realiseren.
Vervolgens gebruiken wij straks ook nog extra locaties voor verdere
doelstellingen die wij nog voor de kiezen zullen krijgen.
Dat waren enkele inleidende opmerkingen.
De heer Jan Vos (PvdA): Is het punt van de bij- en meestook nu
afgehandeld of komt de Minister daar nog op terug?
Minister Kamp: Op de kolencentrales en de bij- en meestook ga ik nu wat
verder in. Laat ik over die kolencentrales enkele relativerende opmerkingen maken. Wij hebben in Nederland tien kolencentrales. Daarvan
worden er vijf gesloten. Dat hebben wij afgesproken in het energieakkoord. Wij hebben daarin ook afgesproken om die vijf andere open te
houden. Wij hebben de kolenbelasting laten vervallen.
De heer Jan Vos (PvdA): Toch even een interruptie. Waar staat in het
energieakkoord dat wij hebben afgesproken om die vijf centrales open te
houden? Ik heb dat niet kunnen terugvinden. Ik wil dat graag even lezen.
De VVD-woordvoerder meldde hetzelfde.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 023, nr. 203

26

Minister Kamp: Als wij tien kolencentrales hebben en besluiten er vijf te
sluiten, betekent dit dat er vijf openblijven.
De heer Jan Vos (PvdA): Ik begrijp dat de Minister zo redeneert, maar ik
wil toch vaststellen dat wij niet in het energieakkoord hebben afgesproken
om die centrales open te houden. Dat staat er gewoon niet in en dat heb ik
op geen enkele manier zo gelezen. Ik heb ook niet begrepen van andere
partijen dat zij dit zo hebben begrepen.
Minister Kamp: Wij hebben afgesproken dat van de tien centrales er vijf
dichtgaan. Dit betekent dat de andere vijf niet dichtgaan en dat die dus
openblijven. Bovendien is afgesproken dat wij 25 PJ biomassa gaan bijen meestoken. Je kunt niet bij- en meestoken in een windmolen of bij
zonnepanelen. Dat kan alleen maar bij kolencentrales. Van de tien
kolencentrales sluiten wij er vijf en wij gaan 25 PJ biomassa bij- en
meestoken. Dat houdt dus in dat onderdeel van het energieakkoord is dat
vijf kolencentrales blijven draaien en dat daar biomassa wordt bij- en
meegestookt.
Voorzitter. Het is misschien goed om onze discussie over de kolencentrales in een breder verband te bezien. Het klimaatprobleem waar ik mee
begonnen ben en waar ook de woordvoerders mee begonnen zijn toen zij
naar «Parijs» verwezen, is een internationaal probleem dat internationaal
moet worden aangepakt. Het wordt internationaal veroorzaakt. Wij
schieten niet op met alleen maar dingen in Nederland doen. Daarom
spelen wij zo’n actieve rol in internationaal verband, in Europa en in de
wereld, om vooral internationale afspraken te maken. Wij kunnen naar die
vijf overblijvende kolencentrales in Nederland kijken, waarvan er drie dit
jaar zijn geopend – de modernste die er op dit moment zijn – maar in ons
buurland Duitsland draaien 70 kolencentrales. De vijf overblijvende
kolencentrales in Nederland zijn goed voor 4,7 gigawatt. In China, India en
Indonesië staan vele duizenden kolencentrales. Deze drie landen hebben
op dit moment de bouw van 1.736 nieuwe kolencentrales op stapel staan.
Het gaat daarbij om een capaciteit van 1.097 gigawatt, terwijl wij praten
over 4,7 gigawatt in Nederland. Het is goed om het even in perspectief te
bekijken. Onder de laatste vijf kolencentrales die in Nederland overblijven,
zijn drie recentelijk gebouwde kolencentrales, die een investering van 5,5
miljard euro hebben gevergd. Wij zijn nu aan het bezien hoe wij die
efficiënte kolencentrales voor een groot deel op biomassa kunnen laten
draaien. Ook proberen wij als enige land in Europa om een grootschalig
demonstratieproject voor de opvang van CO2 van zo’n kolencentrale te
realiseren. Vervolgens wordt die CO2 voor een deel naar het Westland
gebracht en voor een deel opgeslagen in een leeg gasveld. Daarop ga ik
zo dadelijk nog verder in. Ik denk dat wij op een heel verantwoorde
manier met de centrales bezig zijn. Wij sluiten de helft. De andere helft is
zeer modern. Wij gebruiken die deels voor het bij- en meestoken van
biomassa. Wij zijn bovendien bezig met het eerste CCS-project dat in
Europa wordt gerealiseerd.
De woordvoerders hebben verwezen naar een ibo-rapport met betrekking
tot CO2-uitstoot dat nu gemaakt wordt. In dat verband kwam ook de optie
om kolencentrales uit te faseren aan de orde. De woordvoerders hebben
ook verwezen naar de motie van de heer Vos, waarmee de Kamer met
hem in meerderheid gezegd heeft dat op dit punt een aantal dingen
onderzocht moet worden. Daarbij moet ook in beeld gebracht worden wat
de gevolgen van uitfaseren zijn en welke financiële consequenties dat
heeft. De interdepartementale beleidsonderzoeken en de onderzoeken ter
uitvoering van de motie-Vos worden in het eerste halfjaar van 2016
gedaan en afgerond. Dan kunnen wij bekijken wat de stand van zaken is.
De Kamer heeft recent weer een motie aangenomen, ditmaal van
mevrouw Van Veldhoven. Ik begreep dat behalve mevrouw Klever
iedereen hier mede namens mevrouw Van Veldhoven gesproken heeft.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 023, nr. 203

27

Dat is heel mooi. De heer Bosman niet, begrijp ik. Dat is niet zo mooi,
mijnheer Bosman!
De voorzitter: Voordat er verwarring ontstaat: drie collega’s hebben
mede namens mevrouw Van Veldhoven gesproken.
Minister Kamp: Drie maar? Dat valt mee.
In ieder geval heeft de Kamer een motie van mevrouw Van Veldhoven
aangenomen waarin opnieuw werd opgeroepen tot het uitfaseren van
kolencentrales. Ik kom met een brief naar de Kamer waarin ik op die motie
zal reageren. Ik doe dat zo snel mogelijk en ben hard aan het werk. Zo’n
motie beslaat maar één A4’tje, maar drie van die kolencentrales zijn net
geopend voor 5,5 miljard euro. Als ik daarop moet reageren, is er dus iets
meer tekst nodig. Daar ben ik op dit moment mee bezig. Ik kom hier zo
snel mogelijk mee naar de Kamer. Zij kan dan zelf bekijken in hoeverre dit
precies een aanvulling is op wat al eerder is aangekondigd op grond van
het ibo en de motie-Vos.
De voorzitter: Is dit het einde van het blokje over kolencentrales?
Misschien is het voor de collega’s handig om dat te weten, omdat ze maar
twee interrupties hebben. Ik probeer die een beetje te stroomlijnen.
Minister Kamp: Ik probeer het er juist allemaal zo snel mogelijk doorheen
te jassen!
Ik heb aangegeven welke activiteiten op stapel staan op dit gebied. Ik heb
gezegd dat ik binnenkort met een brief naar aanleiding van de motie-Van
Weyenberg/Van Veldhoven kom. Ik ben ook ingegaan op de biomassa. Ik
moet nu nog ingaan op de opmerkingen van enkele woordvoerders,
onder andere van de heer Vos, die zegt dat wij volgend jaar biomassa niet
zouden moeten meenemen in de SDE+-toezeggingen. Ik ben van plan om
volgend jaar voor 8 miljard nieuwe toezeggingen te doen en verplichtingen aan te gaan op het gebied van duurzame energie. Dat is een heel
groot bedrag. Het wordt niet in één keer, maar over een periode van
vijftien jaar uitgegeven, en alleen dan wanneer duurzame energie
geproduceerd wordt. Naar gelang er in die periode duurzame energie
geproduceerd wordt, komt dat geld daarvoor beschikbaar. Biomassa is
voor mij een belangrijk onderdeel. Als ik de doelstelling van 14%
duurzame energie in 2020 en 16% duurzame energie in 2023 wil halen,
moet ik het vooral hebben van wind op land, wind op zee en biomassa.
Die drie factoren maken het mogelijk om deze percentages te halen. Als ik
die loslaat, haal ik gegarandeerd die percentages niet. Als ik volgend jaar
bij de eerste van de twee rondes van ieder 4 miljard in het kader van SDE+
de biomassa zou uitsluiten, beland ik direct in een vertraging. Dan komt
direct in beeld dat ik de doelstelling niet kan halen. Ik ben daar niet toe
bereid. Ik ben in het regeerakkoord en in het energieakkoord verplichtingen aangegaan voor die doelstelling. Met de recente ontwikkelingen
van Parijs, Urgenda en noem het maar op gaat het alleen maar over het
verhogen en aanscherpen van die doelstellingen. Ik vind het dus niet
verantwoord om dingen te doen die ertoe leiden dat wij de huidige
doelstellingen niet halen. Ik vind het dus ook niet verantwoord om in de
SDE+ een rem te zetten op het bijstoken van biomassa. Wij hebben een
energieakkoord gesloten en afgesproken om een duurzame doelstelling te
halen, waarvoor wij maximaal 25 PJ bij- en meestook van biomassa nodig
hebben. Wij hebben een perfecte regeling voor de certificering en voor de
controle op die certificaten. Het zou raar zijn als wij, nu wij druk bezig zijn
met de uitvoering daarvan, zouden besluiten om hiermee te stoppen, die
verplichtingen toch niet aan te gaan en biomassa in de wachtstand te
zetten. Dat lijkt mij niet verstandig en het is ook niet in overeenstemming
met de gemaakte afspraken. Ik ben dus niet van plan om dat te gaan doen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 023, nr. 203

28

De heer Jan Vos (PvdA): De vork zit toch wat anders in de steel. De
Minister heeft van de rechter te horen gekregen dat wij in Nederland 25%
CO2-reductie moeten realiseren. Daarna hebben wij een motie ingediend
die de Minister oproept om uit te zoeken hoe dat kan worden gedaan.
Ruwweg zijn er twee grote bronnen van CO2-emissie: verkeer en
kolencentrales. Wij moeten dus iets doen aan die kolencentrales, want aan
het verkeer willen en kunnen wij niet zo heel veel doen. Als je iets aan die
kolencentrales gaat doen, is de vraag natuurlijk wát je gaat doen. Hoeveel
moeten er dicht om die 25% te halen? Hoe gaat dat zich in de komende
periode ontwikkelen? Dat is het uitgangspunt van de discussie die wij nu
voeren. Als je tegelijkertijd besluit om volgend jaar 4 miljard uit te geven
aan de bij- en meestook van biomassa, voor een periode van acht jaar,
weet je dat er acht jaar lang geld van de belastingbetaler over de balk
wordt gegooid in de kolencentrales en dat je het niet meer terugkrijgt. Als
je dan tegen de mensen van de kolencentrales zegt dat ze dicht moeten
omdat je de uitspraak van de rechter moet naleven, zeggen ze vervolgens:
mag ik dan even vangen, want ik krijg die subsidie niet meer die u eerder
hebt beschikt! Dat is toch niet handig? Eerst hebben wij die centrales al
gebouwd. Dat was een fout besluit waardoor wij nu in de knel zitten. Nu
gaan wij ook nog eens voor acht jaar subsidie voor de bijstook van
biomassa toekennen, zodat wij dadelijk weer in de knel zitten. Daar wil ik
liever niet bij zijn!
Minister Kamp: De heer Vos zegt dat wij het geld over de balk gooien als
wij SDE+-geld uitgeven aan het bij- en meestoken van biomassa. Ik vind
die uitspraak net zo overdreven als de uitspraak van de heer Smaling. Het
is helemaal verkeerd om het zo te stellen. Tegen de uitspraak van de
rechter dat wij 25% CO2-reductie moeten bereiken, zijn wij in beroep
gegaan. Wij moeten die uitspraak uitvoeren en zijn uit aan het zoeken hoe
wij dat gaan doen. Naast die uitspraak van de rechter over 25%
CO2-reductie is er ook een uitspraak van de fracties van de Partij van de
Arbeid en de VVD, vastgelegd in het regeerakkoord, dat wij 14% duurzame
energie in 2020 en 16% in 2023 moeten halen. Bovendien is er een
energieakkoord afgesloten, waarin ook afspraken over kolencentrales en
biomassa zijn gemaakt, waarmee de PvdA-fractie en de Kamer hebben
ingestemd en waaraan het kabinet zich verbonden heeft. Ik zorg er nu
voor dat wat wij in het regeerakkoord en het energieakkoord hebben
afgesproken, wordt uitgevoerd. De heer Vos zegt nu dat je geld over de
balk gooit als je dat uitgeeft aan het bij- en meestoken van biomassa. Ik
denk dat de heer Vos doorslaat.
De heer Jan Vos (PvdA): Even ter verduidelijking: je gooit geld over de
balk als je nu beschikt en vervolgens, binnen die periode van acht jaar
waarvoor die beschikking geldt, alsnog moet besluiten dat je die centrales
moet sluiten om aan de uitspraak van de rechter te voldoen. Het kabinet
heeft namelijk ook gezegd: wij zullen aan die uitspraak van de rechter
voldoen. We moeten dus naar die 25% CO2-reductie. Als je jezelf nu
klemzet door zo’n beschikking voor acht jaar aan te gaan, gooi je het geld
in de toekomst mogelijkerwijs over de balk. Dat wil ik graag voorkomen.
Daarom wijs ik de Minister op deze problematiek. Ik neem daarbij in acht
dat wij 1,2% duurzame energie realiseren met die bij- en meestook, zoals
ik ook met de woordvoerder van de VVD heb gewisseld. Ik heb echter ook
een aantal alternatieven aangedragen. Ik heb ook voorgerekend dat je, als
je 25 PJ duurzaam wilt produceren, waarvoor je 60 PJ biomassa nodig
hebt, 1,8% rendement realiseert als je het via een vergasser doet in plaats
van via bij- en meestook. Er zijn echter meer alternatieven om duurzame
energie op te wekken. Ik erken dat dit geen makkelijke discussie is die wij
nu aangaan, maar ik vraag de Minister toch om in ieder geval te
overwegen dat dit een probleem is en dat wij voor onszelf een lock-in
creëren, en om met mij naar oplossingen te zoeken. Het lijkt mij echt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 023, nr. 203

29

onverstandig als straks achteraf blijkt dat wij heel veel geld van de
belastingbetaler hebben verspild.
Minister Kamp: De heer Vos zegt nu dat er sprake van is dat de resterende
vijf kolencentrales – drie daarvan zijn net dit jaar geopend en hebben 5,5,
miljard euro gekost – binnen acht jaar gesloten zouden moeten worden.
Laat hij zich ook eens realiseren wat het effect van zo’n opmerking op het
bedrijfsleven is. Het bedrijfsleven heeft geïnvesteerd in kolencentrales. De
overheid heeft daarvoor vergunningen gegeven. Wij verwachten van het
bedrijfsleven dat het weer gaat investeren in duurzame energie. Het heeft
eerst 5,5 miljard in de kolencentrales geïnvesteerd. De heer Vos zegt nu
dat het mogelijk is dat die binnen acht jaar moeten sluiten, maar verwacht
wel van die bedrijven dat ze weer gaan investeren in duurzame energie!
Hij weet toch dat je duidelijkheid en zekerheid moet bieden op grond
waarvan men verantwoorde beslissingen kan nemen, als je het bedrijfsleven wilt laten investeren? Wat de heer Vos hier schetst, is niet verantwoord. Hij zegt dat het bijstoken van biomassa niet goed is en noemt
vergassing als alternatief. Ik wijs hem erop dat die techniek nog in de
kinderschoenen staat en nog ontwikkeld moet worden. Er loopt nog niet
één proefproject voor biomassavergassing. Je kunt een bestaande
techniek die je nodig hebt om op korte termijn ambitieuze doelstellingen
te realiseren, niet loslaten en vervolgens besluiten om iets te gaan doen
waarvoor nog niet eens een proefopstelling loopt. Als wij het zo gaan
doen, komt er van de transitie naar duurzame energie onvoldoende
terecht. Ik ken de heer Vos al langer dan vandaag en weet dat hij de
transitie naar duurzame energie zeer belangrijk vindt. Hij was tot dusver
ook een belangrijke steunpilaar van het kabinet en van mij om die transitie
te realiseren. Ik hoop dat hij dit ook in de toekomst zal blijven, want ik kan
dit alleen maar samen met de Kamer realiseren.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks): Wij horen deze Minister heel
regelmatig spreken over spiksplinternieuwe kolencentrales die de
investeerders heel veel geld gekost hebben, over kapitaalvernietiging en
over een onbetrouwbare markt, maar datzelfde verhaal heb ik van deze
Minister nog niet gehoord over de veel schonere gascentrales die wij in
Nederland hebben staan. Daarin is ook fors geïnvesteerd door verschillende ondernemers. Het is nog steeds niet mijn favoriete vorm van
energieopwekking, maar de gascentrales zijn wel een stuk schoner dan de
kolencentrales. Deze centrales zijn in een enorm nadeel, onder andere
doordat deze subsidie voor biomassa eraan komt en doordat de kolentaks
wordt afgeschaft. Daardoor komt die veel schonere gasstroom niet op de
markt. Is de Minister het niet met GroenLinks eens dat dit eigenlijk nog
veel zieliger is voor de ondernemers die gascentrales neergezet hebben,
terwijl die ook nog eens veel beter zijn voor het klimaat?
Minister Kamp: Ik heb nog geen motie van de Kamer gezien waarin wordt
gezegd dat de gascentrales uitgefaseerd of gesloten moeten worden. Je
hebt ontwikkelingen in de markt. Die zijn er en die moeten er ook zijn,
want als je leveringszekerheid en lage prijzen wilt, moet je voor een goede
marktwerking zorgen. Een goede marktwerking houdt onder andere in dat
op een bepaald moment, als wij veel capaciteit voor duurzame energie
aan het opbouwen zijn, andere capaciteit in mindere mate nodig is. Dat
betekent dat wij inmiddels hebben kunnen besluiten om vijf van de tien
kolencentrales te sluiten. Een effect is ook dat een deel van de gascentrales buiten werking komt te staan. Dat is een gevolg van de ontwikkelingen in de markt, maar er is nog geen motie van de Kamer dat de
gascentrales gesloten moeten worden. Ik hoop dat die er ook niet komt.
Wel heeft de Kamer nu al bij drie verschillende gelegenheden een motie
aangenomen waarin gespeculeerd wordt op het uitfaseren en beëindigen
van het gebruik van kolen voor de elektriciteitsproductie. De Kamer moet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 023, nr. 203

30

zich realiseren wat het gevolg is als zij dat bespreekbaar maakt. De heer
Vos vindt dat wij nu niet verder moeten gaan met biomassa, omdat de
kolencentrales mogelijk binnen acht jaar gesloten worden. Als je zulke
uitspraken doet tegenover bedrijven die hier net 5,5 miljard in hebben
geïnvesteerd en tegelijkertijd van diezelfde bedrijven verwacht dat ze weer
in duurzame energie gaan investeren, dan wringt dat. Ik hoop dat de
Kamer zich dat ook realiseert.
De heer Jan Vos (PvdA): Ik heb een punt van orde. Mijn fractie heeft zich
nooit op het standpunt gesteld dat de kolencentrales binnen acht jaar
dicht moeten gaan. De rechter heeft een uitspraak gedaan dat wij 25%
reductie van CO2-uitstoot moeten realiseren. Het standpunt van de Partij
van de Arbeid is altijd geweest dat die centrales binnen tien jaar dicht
moeten gaan. Dat is een ander standpunt. Ik houd mij aan het energieakkoord en veroorzaak echt geen onrust in de markt. De rechter heeft een
uitspraak gedaan, niet de Partij van de Arbeid.
De voorzitter: Dat staat genoteerd. Mevrouw Van Tongeren, een
vervolgvraag.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks): Ik probeer het nogmaals. Ik wijs
de Minister op de vergelijking tussen de gascentrales die stilstaan, en de
kolencentrales die gaan draaien dankzij subsidie op biomassa, het
afschaffen van de kolentaks en straks ook het CCS-beleid; ik wacht nog op
de beantwoording over dat laatste onderwerp. De Minister zegt dat de
gascentrales gewoon stilliggen door ontwikkelingen in de markt, maar als
wij de ontwikkelingen in de markt zouden toepassen op de kolencentrales
en zouden eisen dat die schoner gaan opereren, zouden die kolencentrales ook sluiten. Zij redden het alleen omdat de Minister ze gaat
subsidiëren en omdat hij de kolentaks, de belasting op de vuilste
brandstof die wij in Nederland gebruiken om stroom op te wekken,
afschaft. De eigenaren van de gascentrales hebben geïnvesteerd in mooie,
schonere gascentrales. Is het voor hen, maar ook voor Nederland en voor
de markt niet veel vervelender dat de gascentrales stilstaan dan dat het zo
zielig zou zijn voor de mensen die geïnvesteerd hebben in kolencentrales?
Ze wisten tien jaar geleden al dat er een overcapaciteit zou komen. Toen ik
nog als directeur van Greenpeace werkte, heb ik Brinkhorst nog op bezoek
gehad. Toen was het al bekend. Het is dus geen nieuws. Ze hebben er
willens en wetens voor gekozen om dit risico te nemen. Waarom steunt
deze Minister sommige «zielige» ondernemers wel, terwijl hij andere
ondernemers afscheept met «ontwikkelingen in de markt»?
Minister Kamp: Ik heb het niet gehad over «zielig». Ik heb het wel over de
markt gehad. Aan de werking van de markt kan ik niet zo veel toevoegen.
Mevrouw Van Tongeren zegt nu «de Minister dit» en «de Minister dat». Zij
zegt dat ze bij Greenpeace gewerkt heeft en dat ze vindt dat het anders
moet, maar de Minister heeft samen met het kabinet, gesteund door de
Kamer, een energieakkoord gesloten met energiebedrijven, werkgevers,
werknemers, Greenpeace, Natuur & Milieu en allerlei verschillende
partijen. Wij hebben een pakket aan maatregelen gemaakt om die 14% en
die 16% te halen en om energiebesparing te realiseren. Wij hebben
afgesproken dat wij kolencentrales gaan sluiten, biomassa gaan bijstoken
en ga zo maar door. Al die dingen die in het energieakkoord staan, hebben
wij afgesproken. Dat is niet alleen maar de Minister. Het zijn al die
partijen, onder andere ook de organisatie waarnaar mevrouw Van
Tongeren net verwees.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie): Er worden nu vijf kolencentrales
gesloten, maar de branche krijgt in ruil daarvoor ook een cadeautje: de
kolenbelasting wordt afgeschaft. Dat is een groot cadeau dat wij met

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 023, nr. 203

31

elkaar gaan betalen. De biomassabijstook wordt gesubsidieerd, terwijl het
niet de goedkoopste optie is. Sterker nog, biomassa wordt overgesubsidieerd omdat ook laagwaardige biomassa wordt meegestookt. Alweer
subsidie, alweer een cadeautje voor de kolenbranche! Wij hadden een
afspraak over CO2 afvangen. Het wordt geen 85%, maar 25%, met
honderden miljoenen subsidie. Alweer een cadeautje voor de kolenbranche. Ik begrijp het gewoon niet meer. Wij hebben het iedere keer over
subsidie voor duurzame energie, maar wij subsidiëren hier het in de
benen houden van onze kolencentrales, terwijl ze zo vervuilend zijn. Als
wij recht willen doen aan de klimaatzaak van Urgenda, dan moeten ze
gewoon dicht. Ik roep de Minister daarom op om de kolenbelasting niet af
te schaffen en om bijvoorbeeld met een verplichte biomassabijstook te
komen. Dat was in 2011 nog het beleid van een van de ambtsvoorgangers
van de Minister. Met verplichte biomassabijstook halen wij de energiedoelen en de CO2-reductie.
Minister Kamp: Mevrouw Dik begrijpt het niet meer. Dat is dan jammer,
maar begreep mevrouw Dik het dan wel toen zij instemde met het
energieakkoord en toen zij daar positief over was? Het energieakkoord is
een samenhangend pakket van ambities en maatregelen waarover op
allerlei onderdelen heel lang is doorgepraat door iedereen die er maar iets
mee te maken had. Wij zijn erin geslaagd om samen afspraken te maken
voor de iets langere termijn, dus niet voor volgend jaar, maar voor de
periode 2020–2023. Ik ben nu bezig om die afspraken uit te voeren.
Tegelijkertijd zet ik beleid uit voor de periode daarna. Rond de jaarwisseling kom ik naar de Kamer met het energierapport waarin dat is
verwoord.
De kolenbelasting wordt iedere keer weer tevoorschijn gehaald, maar
staat gewoon in het energieakkoord. Wie instemt met het energieakkoord,
stemt daar ook mee in. Zoals ik al zei, zijn wij hét land in de wereld dat de
criteria voor duurzaamheid heeft opgesteld. Wij zijn ook het land dat een
sluitend systeem voor certificaten heeft opgesteld. Die kolenbelasting was
overigens nog geen jaar ingevoerd of het energieakkoord kwam. De
afschaffing daarvan is een onderdeel van het hele afsprakenpakket in het
energieakkoord. Zo werkt het in het bestuur altijd. Als politicus heb je
ambities, maar als je de overheid aanstuurt, moet je die vervolgens ook
nog voor elkaar zien te krijgen. Daarvoor heb je draagvlak in de samenleving nodig. Je zoekt partijen die daarbij betrokken zijn, praat erover en
probeert afspraken te maken. Dat is gelukt met het energieakkoord. Laten
wij niet steeds dingetjes uit het energieakkoord halen en zeggen: dit is
belachelijk, dat is niet goed, dit hadden we niet moeten doen en dat is
achterhaald. Zo komen we niet verder en dat moet wel: omdat we de
transitie naar duurzame energie moeten maken, omdat we de afspraken
die we in Parijs tijdens COP21 hebben gemaakt moeten nakomen en
omdat het gewoon nodig is om klimaatverandering in de wereld te
beheersen en grote ongelukken in de toekomst te voorkomen.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie): Ik heb gesignaleerd dat de kolenbelasting wordt afgeschaft, dat kolencentrales gesubsidieerd worden en dat
ze subsidie krijgen voor carbon capture and storage. Volgens mij is dat
een overduidelijk pleidooi en kan de Minister alleen maar bevestigen dat
we dit zo met elkaar hebben afgesproken. Dat staat inderdaad in het
energieakkoord dat op tafel ligt, maar mijn fractie heeft ook altijd gezegd
dat dit niet volmaakt is en dat wij de ogen open moeten houden voor
ontwikkelingen om ons heen. Ik zie om ons heen dat Urgenda een
klimaatzaak heeft gewonnen. Ik zie dat in Parijs afspraken zijn gemaakt
met een klimaatakkoord. Wij moeten niet met oogkleppen op doorgaan,
maar kijken naar de wereld om ons heen, naar nieuwe ontwikkelingen. Wij
moeten ons afvragen wat er anders moet in het energieakkoord. Daar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 023, nr. 203

32

vraagt deze Kamer al een halfjaar om. Het moet anders! Er moet een plus
op, maar er komt maar niks van het kabinet.
Minister Kamp: Mevrouw Dik zegt dat er een plus op moet, maar zij heeft
het over een min. Zij wil juist de dingen die wij met elkaar hebben
afgesproken om die 14% en 16% te halen, uit het akkoord halen. Als je
recht wilt doen aan de uitkomst van Parijs en aan de ambitie van de
rechter om 25% CO2-reductie te realiseren, waartegen overigens nog een
beroepszaak loopt, moet je geen stappen achteruit zetten, maar stappen
vooruit. Daarom pleit ik ervoor om alle samenhangende ambities die wij
in het energieakkoord in samenhang hebben afgesproken, uit te gaan
voeren en te bekijken hoe wij stappen vooruit kunnen zetten in plaats van
achteruit. Door nu bijvoorbeeld bepaalde woorden te kiezen met
betrekking tot de windmolens die nu in Drenthe worden gerealiseerd,
zoals de heer Smaling doet, of door volgend jaar geen verplichtingen aan
te willen gaan voor het bij- en meestoken van biomassa, ben je echt
stappen achteruit aan het zetten. Dat moeten wij nou juist niet doen.
Mevrouw Klever (PVV): Gelukkig is de PVV de enige partij die van begin
af aan tegen het energieakkoord is geweest, onder andere vanwege die
miljardensubsidiëring. Er gaat nu dus 4 miljard naar bij- en meestook van
biomassa in kolencentrales. Klopt het dat er voor deze subsidiëring geen
enkele andere reden is dan die papieren doelstelling van 14% duurzame
energie? Klopt het dat dit geen enkele bijdrage levert aan leveringszekerheid, betaalbaarheid, energieonafhankelijkheid, werkgelegenheid en
innovatie, maar dat die 4 miljard er puur en alleen is voor die papieren
doelstelling?
Minister Kamp: Wat mevrouw Klever een papieren doelstelling noemt,
zijn keiharde politieke afspraken die de fracties van de VVD en de Partij
van de Arbeid in het regeerakkoord gemaakt hebben. De heer Samsom
heeft daarin een belangrijke rol gespeeld, ook met zijn achtergrond als
milieuactivist. Hij is hier zeer voor gemotiveerd. Hij heeft gezegd: het is
van groot belang dat wij in Nederland in hoog tempo, veel hoger dan nu,
de overgang naar duurzame energie maken. Dat is in het regeerakkoord
vastgelegd. Vervolgens ben ik aan het werk gegaan om daar steun voor te
krijgen. Dat heeft geleid tot een energieakkoord. De ambities in het
regeerakkoord en het energieakkoord zijn geen papieren doelstellingen,
maar harde commitments van maatschappelijke en politieke organisaties.
Dat is ook nodig, want alleen met dat soort commitments en de inzet op
basis van die commitments kun je bereiken wat wij willen bereiken.
Misschien wilt u dat niet bereiken, maar alle anderen willen dat wel en ik
ook. Wij willen voorkomen dat er ongelukken gebeuren met het klimaatprobleem, dat wij heel serieus nemen. Daartoe willen wij de uitstoot van
broeikasgassen verminderen, in het bijzonder de uitstoot van CO2. Om dat
voor elkaar te krijgen, moeten wij overstappen op duurzame energie en
veel meer doen aan energiebesparing. Dat is de lijn die wij hebben
ingezet. Dat lijkt mij een zeer verstandige lijn. Het gaat niet over papieren
doelstellingen, maar om heel harde en noodzakelijke ambities.
Mevrouw Klever (PVV): Ik constateer dat dit kabinet 4 miljard euro
uitgeeft, maar dat dit geen enkele bijdrage levert aan betrouwbaarheid,
betaalbaarheid, werkgelegenheid en innovatie. Het is puur en alleen voor
dat ene percentage. Ik vind dat dit kabinet dus 4 miljard euro over de balk
smijt; ik kan niks anders dan de heer Vos daarin gelijk geven. Dat is € 570
per huishouden, puur en alleen voor die papieren doelstelling. Dat vind ik
te schandalig voor woorden.
Minister Kamp: Ik hoop dat mevrouw Klever blij is met haar eigen
woorden, want dan is er tenminste nog iemand blij mee. Ik vind het echt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 023, nr. 203

33

complete onzin dat er geen enkele bijdrage geleverd zou worden. Zoals ik
al heb aangegeven, komt er als je kolen verstookt CO2 in de lucht. Als je
biomassa verstookt, waarbij de CO2 eerst uit de lucht is gehaald bij het
groeien, maak je niet iets op, maar gebruik je iets wat al op aarde is. Om
die reden is biomassa onderdeel van duurzame energie. Daarom is dit,
anders dan kernenergie, opgenomen als een van de methoden die je kunt
gebruiken om de Europese doelstellingen voor duurzame energie te
kunnen halen. Mevrouw Klever zegt dat het allemaal geen enkel effect
heeft, ook geen werkgelegenheidseffect. Ik hoop dat zij zelf weet dat dit
onzin is, want als zij dat niet weet, vind ik het nog treuriger. Inmiddels is
iedereen toch bekend dat er in die sector als gevolg van de transitie naar
duurzame energie voor 2020 een plus van 80.000 banen is? Het aantal
banen groeit daar met 15.000 per jaar. Ofwel mevrouw Klever weet het
niet, ofwel zij weet het wel, maar zegt iets waarvan zij weet dat het niet
klopt.
Mevrouw Klever (PVV): Voorzitter, ik heb een punt van orde. Ik word
ervan beschuldigd iets niet te weten, maar het ging mij om de 4 miljard
euro aan bij- en meestook. Die levert geen enkele bijdrage aan de
werkgelegenheid. De Minister geeft een antwoord dat op het hele
energieakkoord slaat, maar ik had het puur en alleen over die 4 miljard
euro voor bij- en meestook van biomassa. Ik heb niet kunnen ontdekken
welke werkgelegenheid die oplevert.
Minister Kamp: Biomassa is een belangrijk onderdeel van de transitie
naar duurzame energie. Het bijstoken van maximaal 25 PJ biomassa in de
kolencentrales is goed voor 1,2 procentpunt. Dat is een groot onderdeel
van de ambities en van het energieakkoord. Het energieakkoord is goed
voor 15.000 banen per jaar extra. Dat is de situatie. Wij moeten dat niet
wegpraten. Ik begrijp niet waarom mevrouw Klever het altijd zo leuk vindt
om dingen die verband houden met duurzame energie belachelijk te
maken. Is zij echt de enige in deze wereld? Vorige week kwamen in Parijs
195 landen bij elkaar. Zij maken zich zorgen over de klimaatverandering,
vinden het nodig om geen broeikasgassen uit te stoten, willen de
CO2-reductie verminderen en willen hierover bindende afspraken met
elkaar maken. Dat hebben 195 landen gedaan. Gaat mevrouw Klever hier
nou weer vertellen dat dat allemaal onzin is?
De voorzitter: Er wordt nu een vraag gesteld aan mevrouw Klever. Laten
wij proberen om dat te voorkomen, want er moeten nog heel veel vragen
beantwoord worden. Mevrouw Klever mag even kort reageren omdat er
een vraag aan haar gesteld is.
Mevrouw Klever (PVV): Dank dat u mij hierop laat reageren, voorzitter. Ik
heb natuurlijk geenszins gezegd dat het allemaal onzin is. Ik heb gezegd
dat de Minister veel te veel geld over de balk smijt en dat dit op geen
enkele manier bijdraagt aan betaalbare energie, leveringszekerheid,
innovatie en werkgelegenheid. Het levert helemaal niets op! Daar zijn met
mij vele mensen bezorgd over. Dat staat helemaal los van de manier
waarop wij het duurzame-energievraagstuk zien. Zoals ik in mijn bijdrage
in eerste termijn heb gezegd, zou je je moeten focussen op de lange
termijn en op innovaties die op termijn wel economisch rendabele en
duurzame energie kunnen opleveren, in plaats van op korte termijn te
focussen. Dat laatste levert namelijk alleen maar heel dure energie op.
De voorzitter: Dank. Ik stel voor dat de Minister doorgaat met de
beantwoording.
Minister Kamp: «Over de balk smijten», «het levert niets op»: misschien is
dat normaal taalgebruik voor mevrouw Klever, maar wij proberen op een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 023, nr. 203

34

zorgvuldige manier, conform de afspraken die wij gemaakt hebben, voor
elkaar te krijgen dat in ons land op een duurzame manier energie wordt
opgewekt in plaats van op een manier die het klimaat belast. Daar zijn wij
mee bezig. Als mevrouw Klever dat «over de balk smijten» noemt en zegt
dat het niets oplevert, zegt dat alleen maar iets over haarzelf.
De heer Smaling (SP): Laat ik ook een duit in het zakje doen. Ik wil dit
helder proberen te krijgen. Ik begrijp heel goed dat de Minister met het
energieakkoord in de achterzak streeft naar alles wat in dat energieakkoord is afgesproken. Dat is ook in hem te prijzen, maar de realiteit is dat
wij, mede door de aard van het onderwerp, maandelijks of in ieder geval
jaarlijks heel veel veranderingen zien. Sommige soorten duurzame
energie worden ineens betaalbaar of zijn ineens interessant geworden
voor het bedrijfsleven omdat investeerders er iets mee willen. Die
turbulentie van het onderwerp maakt het wel nodig dat wij heel regelmatig kijken of wij nog op de goede lijn zitten. Dan is het ook wel zinvol
om hierover te praten. Er is een biowarmtecentrale in Purmerend die
gebruikmaakt van het resthout van Staatsbosbeheer. Hartstikke mooi! Er
is ook ergens een oude stort waaruit gas wordt gewonnen. Zo zijn er meer
voorbeelden. Ik zie absoluut de noodzaak van biomassa, maar het is toch
niet zo gek dat wij dit voorbeeld van biomassabijstook in kolencentrales
aan de orde stellen, indachtig de Urgenda-uitspraak en het Parijs-akkoord?
Het verbaast mij een beetje dat de Minister dit ziet alsof wij aan zijn
energieakkoord zitten te rammelen. Dat is wel zo, maar dat is volgens mij
inherent aan het onderwerp.
Minister Kamp: De heer Smaling zegt: wat ook zo is. Ik ga echter niet aan
het energieakkoord rammelen. Dat energieakkoord is mijn middel om de
politieke afspraken te kunnen realiseren. Daarvoor moet ik ook biomassa
inzetten. Als ik dat gebruik loslaat, vooruitschuif of op de helling zet, ga ik
inderdaad aan het energieakkoord en daarmee aan het regeerakkoord
rammelen. Dat wil ik niet doen. Dat is mijn lijn.
De heer Smaling (SP): Ik denk toch dat je alle mogelijke manieren moet
bekijken. Misschien wordt dit meer een discussie voor een symposium,
maar of je nu op 14% of een ander percentage gaat zitten, de ene optie
heeft toch een steile curve terwijl de andere optie vlak blijft. Dat zie je
bijvoorbeeld als je zon en wind tegenover elkaar zet. Wij profiteren ook
nog te weinig van geothermie. De mate waarin een vorm van duurzame
energie rendeert, verandert steeds. Daarom lijkt het mij noodzakelijk dat
we ieder jaar weer bekijken of we nog op een goede lijn zitten. Ik wil niet
zeggen dat je iedere investering meteen weer ongedaan moet maken,
maar in sommige gevallen zal dat nodig zijn omdat de wereld om dat
energieakkoord heen niet stilstaat. Zo gedraagt de Minister zich in mijn
ogen wel een beetje.
Minister Kamp: Ik weet natuurlijk dat de wereld niet stilstaat. Ik weet heel
goed dat er voor de toekomst andere voorkeuren denkbaar zijn. Daaraan
werken wij ook. Ik heb die vormen ook zelf genoemd en ben ze ook aan
het stimuleren. Ik noem bijvoorbeeld biomassa en cascadering. Als je
begint met biomassa, bekijk je welke hoogwaardige producten je daaruit
kunt halen. Daarna heb je een restproduct, ben je een stap verder en kun
je er weer andere producten uit halen. Pas aan het eind van de lijn gebruik
je wat overblijft voor het bij- en meestoken. Dat vind ik een interessante
ontwikkeling. Wij zijn daar ook mee bezig. Ook het vergassen, wat de heer
Vos noemde, lijkt mij interessant. Wij gaan ook proberen om dat voor
elkaar te krijgen. Wij gaan onderzoek en ontwikkeling in dat kader
stimuleren. Wij proberen er afspraken over te maken en proefprojecten op
te zetten. Dat moeten we allemaal gaan doen, maar ik wil meer doen en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 023, nr. 203

35

nog ambitieuzere doelstellingen halen als dat ook zinvol is op grond van
internationale afspraken.
Ik ben heel blij met Parijs. Ik denk dat het via Europa tot aangescherpte
doelstellingen leidt, ook voor ons. Alle mogelijkheden die hier vandaag
aan de orde zijn geweest, zullen we daarvoor nodig hebben. Ik wil echter
niet ophouden met hetgeen we eerder afgesproken hebben en wat nodig
is om stappen in de goede richting te zetten. Voor de periode waarvoor
het energieakkoord geldt, hebben wij gezegd dat biomassa daar een rol
bij speelt in combinatie met kolencentrales. Ik ben bezig met toezeggingen
op dat punt. Die zal ik voor een periode van acht jaar doen. In die acht jaar
kan biomassa worden verstookt. Wij leveren daarmee een bijdrage aan de
transitie naar duurzame energie. Na die acht jaar is er weer een nieuwe
situatie. In die acht jaar zullen er weer nieuwe dingen ontwikkeld worden.
Ik sta open voor nieuwe dingen. Ik weet dat er nog van alles gaat
gebeuren, maar hetgeen gaat gebeuren is wat mij betreft het meerdere.
Dat moet er niet toe leiden dat we ten aanzien van hetgeen we
afgesproken hebben stappen achteruit gaan zetten.
De voorzitter: Ik stel voor dat de Minister doorgaat met zijn beantwoording. Er zijn nog heel veel andere vragen gesteld.
Minister Kamp: Ik kom op het ROAD-project, het Rotterdam Opslag en
Afvang Demonstratieproject. Dat gaat over de afvang en opslag van CO2.
Dat is een heel belangwekkende ontwikkeling, zeker voor Nederland. Er
staan hier veel energie-intensieve bedrijven vlak bij de kust. Daar is heel
veel werkgelegenheid aan gekoppeld. Het is echt een van de pijlers van de
Nederlandse economie en de Nederlandse werkgelegenheid. Wij willen
die in de toekomst graag op peil houden en wij denken dat de afvang en
opslag van CO2daar een voorwaarde voor kan zijn. Vlak bij de zee wordt
er ook elektriciteit geproduceerd. Daar worden onder andere kolen voor
gebruikt. Daarbij komt er ook CO2 in de lucht. Wij willen graag dat de
mogelijkheid in beeld komt om CO2 af te vangen en op te slaan in een
leeg gasveld. Voor een deel kun je het opslaan in een leeg gasveld. Voor
een ander deel kun je het direct geleiden naar het Westland, waar het ook
gebruikt kan worden. Het is dus niet zo dat je het eerst opslaat en het er
vervolgens weer uit haalt, zoals mevrouw Van Tongeren zei. Wij bekijken
hoe je een deel kunt opslaan en hoe je een deel kunt doorgeleiden naar
het Westland.
Het ROAD-project is op dit moment nog het enige grootschalige demonstratieproject voor CCS (Carbon Capture and Storage) in Europa. Als wij
dit niet realiseren, hebben wij niet de mogelijkheid om door middel van
een grootschalig demonstratieproject te bewijzen dat het werkt en dat het
iets is wat misschien verder verbeterd kan worden, maar wel een
belangrijk middel is om in de toekomst op een verantwoorde manier
energie te produceren en bedrijven te laten draaien. Wij hebben in Europa
zo’n project nodig. Daarom wil het Nederlandse kabinet daar geld in
steken en wordt daar vanuit Europa nog meer geld in gestoken. Ook
bedrijven willen daar geld in steken. Andere landen, zoals Noorwegen,
Duitsland en misschien Frankrijk, willen ook geld steken in dit Nederlandse project. Wij gaan bekijken of wij dat voor elkaar kunnen krijgen.
Het is helemaal niet gemakkelijk en besluitvorming is er nog niet. Wij zijn
aan het bekijken hoe wij de kosten kunnen verlagen door niet meteen een
groter veld wat verder op zee te gebruiken maar eerst een wat kleiner veld
wat dichterbij. Dat moet allemaal nog worden uitgewerkt. Het zal zeker
niet gemakkelijk zijn, maar ik doe erg mijn best om het voor elkaar te
krijgen.
Mevrouw Van Tongeren zei dat zij heeft begrepen dat er CO2 in dat veld
wordt opgeslagen en dat dat vervolgens wordt gebruikt om er meer
aardgas uit te kunnen halen. Het veld dat wij nu in beeld hebben, is
inderdaad niet helemaal leeg. Als wij daar straks CO2inpompen, dan is het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 023, nr. 203

36

ook mogelijk om daar extra aardgas uit te halen, maar die verhouding is
zodanig dat er een heel klein beetje extra uit wordt gehaald en dat er heel
erg veel wordt ingepompt. Het eruit halen is een bijeffect dat optreedt. Dat
lijkt mij op zich nuttig. Wij halen ook gas uit Groningen en uit kleine
velden op het land en op de Noordzee. Als je hier dus ook nog wat gas uit
kunt halen, dan is dat niet verkeerd. Ik heb net al iets gezegd over de
verhouding. Ik zou de precieze getallen nog kunnen geven, maar die
verhouding is zodanig dat er een klein beetje gas uit gaat en er heel veel
CO2 wordt opgeslagen. Ik denk dat het ROAD-project belangrijk en goed is
voor Nederland, voor Europa en voor de Nederlandse industrie en
werkgelegenheid en dat wij echt moeten hopen dat wij dit project voor
elkaar kunnen krijgen.
Mevrouw Van Tongeren vroeg of het klopt dat slecht 25% van het gas
wordt afgevangen en niet 85%. Er is nooit sprake van geweest dat 85%
van het gas zou worden afgevangen. Wij willen CO2 afvangen en
natuurlijk het liefst zo veel mogelijk, maar net als alle andere projecten in
Europa dreigde dit project te sneuvelen. Samen met Europa en de
bedrijven bekijken wij hoe wij op basis van de kolencentrales die er zijn en
het geld dat hiervoor beschikbaar is uit Europa, Nederland en de
bedrijven, toch een grootschalig demonstratieproject kunnen laten
draaien. Als wij dat eenmaal voor elkaar hebben, hebben wij een basis om
verder te gaan. Als er maar een beperkt gedeelte van het gas van een
kolencentrale wordt afgevangen maar als dat ertoe leidt dat wij een
grootschalig demonstratieproject succesvol kunnen neerzetten, dan heeft
dat naar mijn mening toch toekomstwaarde.
Mevrouw Dik-Faber stelde een vraag die misschien daarmee in verband
staat. Ik ga daar meteen op in zodat mevrouw Van Tongeren dat punt ook
kan meenemen. Mevrouw Dik-Faber vroeg of het klopt dat het veld dat we
nu in beeld hebben al na tweeënhalf jaar vol is. Dat klopt ongeveer. Het
veld is na drie jaar vol. Het is allemaal niet perfect. Dan moet het volgende
veld weer in beeld komen om gas in op te slaan. Hiervoor geldt echter
hetzelfde als net: 25% is niet perfect, drie jaar is niet perfect, maar het is
wel heel mooi als je een grootschalig CCS-project kunt laten slagen.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks): Ik hoop dat de Minister nog
antwoord geeft op mijn vraag of er een heel nieuw traject komt voor de
vergunningverlening. Voor zover ik heb begrepen, past het niet onder het
huidige.
De Minister zei dat niet afgesproken is om meer afvang en opslag te doen.
Ik zat erbij toen de besluiten over de kolencentrales op de Maasvlakte
genomen werden in de Rotterdamse gemeenteraad. Er is toen wel
degelijk gezegd dat alle CO2 zou worden afgevangen en dat die centrales
capture ready opgeleverd zouden worden. Met dit project is daar niet aan
voldaan. Er is in Noorwegen bij Mongstad een poging gedaan om dit ook
te doen. Waarom denkt de Minister dat dit project wel succesvol kan zijn
en een positieve CO2-balans kan geven? Die vraag heeft de Minister
eigenlijk ook niet beantwoord. Als je er weer fossiel uithaalt, heb je dan
uiteindelijk nog wel een positieve CO2-balans? Haal je dan meer CO2 weg
dan je vervolgens uitstoot?
Ik heb ook een vraag gesteld over de prijsverhouding. De subsidie die hier
naartoe gaat is in verhouding heel veel hoger dan de subsidie in de
nieuwe ISDE-regeling die de Minister heeft voorgesteld. Ik wil dus graag
dat de Minister veel duidelijker aangeeft waarom dit een fantastisch
project zou zijn in het kader van Parijs en van het energieakkoord. Dat
mag van mij ook in een toelichtende brief waarin de details wat verder
uitgewerkt zijn.
Minister Kamp: Ik ben hier niet om brieven te schrijven, maar gewoon om
met de Kamer te praten. Ik zal dus proberen om de vragen zo goed
mogelijk te beantwoorden. Mevrouw Van Tongeren vroeg of er een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 023, nr. 203

37

positieve CO2-balans is. Natuurlijk is er een zeer positieve CO2-balans. Er
gaat veel meer CO2 in dan er aan extra aardgas uit wordt gehaald.
Natuurlijk moet de hele vergunningprocedure nog doorlopen worden. De
oude vergunning voor dat gasveld hield niet in dat daar ook CO2in
opgeslagen kon worden. Er heeft nog geen besluitvorming kunnen
plaatsvinden over dit project. Wij zijn nog niet zover, maar als de
businesscase rond is, waarvoor iedereen moeite moet doen en waarvoor
er van alle kanten geld bij moet komen, dan zijn wij aan de vergunningen
toe.
Mevrouw Van Tongeren zei dat niet is voldaan aan de verwachtingen die
zij destijds als Rotterdams gemeenteraadslid had van dit project. Is haar
conclusie dan dat wij dit project maar helemaal moeten laten zitten? Als
wij de werkgelegenheid in de energie-intensieve industrie in Nederland
willen vasthouden, dan denk ik dat het veel beter is om te kijken naar de
mogelijkheden die de kolencentrales die net neergezet zijn, hebben om de
CO2-uitstoot te beperken, niet alleen door daar biomassa bij en mee te
stoken maar ook door CO2 op te vangen en op te slaan. Het is de moeite
waard om die dingen uit te zoeken. Na jaren van voorbereidingen zijn wij
al een heel eind gevorderd met het ROAD-project. Wij zijn nu zover dat wij
denken dat wij het rond kunnen krijgen. Ik denk dat het goed is om dat
vast te houden. Ik ben er erg op tegen om ergens heel lang over te praten
en om er vervolgens, als je er bent, mee op te houden en weer wat anders
te gaan doen. Daar voel ik niet veel voor. Ik probeer om van het
ROAD-project een succes te maken. Zodra ik daar verder mee ben, zal ik
de Kamer graag informeren over alle ins en outs, de oorspronkelijke
bedoelingen, de uitkomsten, de kosten en de precieze CO2-balans. Als de
besluitvorming over het project zodanig is dat we denken dat we daarmee
verder kunnen, dan zal ik de Kamer daarover informeren.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks): GroenLinks heeft vanaf het begin
vrij consequent vragen gesteld over de fossiele lock-in. De Minister
faciliteert die eigenlijk. De vergunningen voor de kolencentrales zijn op
alle niveaus aangevochten, de kolentaks is even ingevoerd maar weer
afgeschaft, de afvang en opslag van CO2wordt financieel gefaciliteerd en
er is sprake van het bijstoken van biomassa. Er is een hele zwik aan
maatregelen waarmee heel veel belastinggeld wordt gestopt in het
faciliteren van kolenstroom. Nederland houdt daar echt aan vast. Je krijgt
echt een lock-in ten aanzien van het kolenstroomsysteem. Mijn buurman,
de heer Vos, zei ook al het een en ander daarover. Als je het nu besluit, zit
je er weer acht jaar aan vast. Dat geldt ook voor de vergunningen
waarover we het hadden. Als je dat nu besluit, zit je daar lang aan vast. Ik
begrijp niet zo goed hoe de Minister aan de ene kant dit wil doen en aan
de andere kant probeert om de bevolking mee te krijgen in de richting van
schone energie.
De voorzitter: Wat is uw vervolgvraag?
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks): Wat is ervoor nodig om de
Minister te doen realiseren dat we echt van kolenenergie af moeten?
Minister Kamp: De Kamer heeft een motie van de heer Vos aangenomen.
Ik ben bezig met de uitwerking daarvan. Daarnaast is een motie van de
leden Van Weyenberg en Van Veldhoven aangenomen. Ik probeer de
Kamer op korte termijn een reactie daarop te geven. Bij het uitwerken van
hetgeen in die moties naar voren is gebracht, komen allerlei dingen aan
de orde die nog nader bekeken moeten worden en waarover nog
besluitvorming moet plaatsvinden. Als dat wat bekeken moet worden is
bekeken en als overlegd is over de dingen waarover overlegd moet
worden, is besluitvorming daarover mogelijk. Voordat je ingrijpende
besluiten kunt nemen, moet je eerst over goede informatie beschikken en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 023, nr. 203

38

een goede afweging hebben gemaakt. Ik ben van plan om de Kamer op
korte termijn een brief te sturen om in beeld te brengen wat we daar
allemaal voor moeten doen. Er komt dus toch nog een brief, zeg ik tegen
mevrouw Van Tongeren. Zij ontvangt die altijd graag van mij, dus dat is
fijn.
De voorzitter: Gaat u verder.
Minister Kamp: Ik denk dat het goed is om iets te zeggen over De Drentse
Monden en Oostermoer. Verschillende woordvoerders hebben daarover
gesproken. Voor De Drentse Monden en Oostermoer geldt hetzelfde als
voor andere grootschalige windparken die er in Groningen, in NoordHolland en eigenlijk in alle provincies komen. We hebben met alle
provincies afspraken gemaakt over het realiseren van wind op land. Er
komt extra capaciteit voor wind op zee en wind op land. Dat is nodig voor
de 14%- en de 16%-doelstellingen. Als die doelstellingen worden
opgeschroefd, is het heel goed denkbaar dat er nog meer wind op land en
wind op zee komt, dat er nog meer zonne-energie nodig is en misschien
zelfs dat er nog meer biomassa komt of dat er nog wat extra aan
geothermie moet worden gerealiseerd. Het kan dus zo zijn dat we daar
nog verder in moeten gaan.
In Drenthe hebben wij een locatie voor windmolens in beeld die oorspronkelijk is aangewezen door het provinciale bestuur. Het provinciale bestuur
in Drenthe heeft net als het provinciale bestuur in Groningen aangegeven
waar windmolens zouden kunnen worden geplaatst als zij geplaatst
moeten worden. Wij hebben dat vervolgens vastgelegd in een structuurvisie. Dat is eerst op provinciaal niveau en vervolgens op rijksniveau
vastgelegd in beleidsstukken. Op grond van die beleidsstukken probeer je
een voornemen te realiseren. In het gebied De Drentse Monden en
Oostermoer zou eerst een park komen met een totale capaciteit van 600
MW. Op dit moment gaat het nog om een park van 150 MW. De formele
inspraak met de bewoners heeft nog niet plaatsgevonden. Die moet nog
starten. In het voortraject is al wel een heleboel gebeurd. Er heeft overleg
met bestuurders en mensen in het gebied plaatsgevonden. Het overleg
met mensen in het gebied verloopt niet gemakkelijk. In wezen komt er
toch op neer dat we landelijk de ambitie hebben om de overgang naar
duurzame energie te maken, maar iemand die in zijn gebied een grote
windmolen tegenover zich krijgt, kijkt daar natuurlijk heel anders tegen
aan. Het is veel gemakkelijker om mensen die elders in het land wonen en
die het met de algemene doelstelling eens zijn te overtuigen dan om
medewerking te verkrijgen van de mensen in het gebied die er direct mee
geconfronteerd worden. Als je die landelijke doelstelling wilt halen, is het
echter toch nodig om die concrete plannen te realiseren. Daar zijn we in
dat gebied mee bezig. Er is een gebiedscoördinator aangesteld. Die heeft
met de bewoners gesproken. Daaruit blijkt opnieuw dat zij zeggen: wij
willen die windmolens niet; realiseer hier maar zonneparken. Dat is nu
niet aan de orde. Wij hebben een ambitie geformuleerd op het gebied van
wind op zee en wind op land. Wat mij betreft gaan wij die realiseren. Het
is heel goed mogelijk dat er in aanvulling daarop extra ambitie komt. Het
is ook heel goed mogelijk dat er nog extra zonnepanelen of andere extra
dingen komen, maar de dingen die wij hebben afgesproken en die nodig
zijn, ga ik niet terugdraaien.
Ik ga door met dat proces. De Commissie voor de m.e.r. heeft bekeken hoe
dat is verlopen. Zij vindt dat het rapport dat voor de verdere besluitvorming voorligt essentiële milieu-informatie bevat om goede besluiten te
kunnen nemen. Daaruit is gebleken dat aan alle wettelijke normen wordt
voldaan in het huidige plan. Binnenkort zijn wij zover dat wij de milieueffectrapportage zelf, de ontwerpvergunningen en het ontwerpinpassingsplan ter inzage kunnen leggen. Ik denk dat dit in februari zal zijn. Dan
begint de formele inspraak. Iedereen die dat wil, kan dan met zijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 023, nr. 203

39

zienswijze komen. Als die zienswijzen niet leiden tot de wijzigingen die
beoogd worden door de betrokkenen, dan hebben zij nog de gelegenheid
om naar de Raad van State te gaan als het definitieve inpassingsplan er is.
Naar mijn inschatting zal dat er in het derde kwartaal van 2016 zijn. Wij
zullen bezien hoe die procedure verloopt. Wij zijn nu nog bezig met de
voorprocedure.
Ik weet heel goed dat het moeilijk is om instemming van mensen in het
gebied te verkrijgen, maar ik weet ook dat het nodig is om dat wel te
proberen. De gebiedscoördinator is daar ook mee bezig geweest. Hij heeft
geprobeerd om met mensen in het gebied te praten over de wijze waarop
het profijt van de windmolens ook met hen gedeeld kan worden. Dat
verloopt moeizaam, maar wij zullen het moeten blijven proberen. Ik wil
ook kijken naar de wijze waarop het hele traject verlopen is. Wij doen niets
zonder te kijken naar de verbetermogelijkheden. Ik ben altijd geïnteresseerd in dingen die beter kunnen. We zullen bekijken wat er voor de
toekomst geleerd kan worden uit de ervaringen met de verschillende
projecten voor wind op land en welke dingen beter kunnen. Een van de
dingen die ik al in beeld heb, is dat het houden van grootschalige
bijeenkomsten om met mensen in gesprek te gaan waarschijnlijk minder
effectief is dan het organiseren van kleinschalige, gerichte bijeenkomsten.
Dat kunnen we nu alsnog doen en dat kunnen we ook bij andere projecten
in de toekomst gaan doen. Ik denk dat het hele project De Drentse
Monden en Oostermoer op een zorgvuldige manier is verlopen, net zoals
het project N33 in Groningen. De lokale overheid, met name de provincie,
heeft aan de wieg van de keuzes gestaan. Ook de vervolgkeuzes zijn
volgens de regels gemaakt. Uit de rapportages van de Commissie voor de
m.e.r. blijkt dat de onderzoeken en het uiteindelijk overgeleverde rapport
voldoen aan de wettelijke normen en de kwaliteitseisen. Wij zullen
vervolgens bekijken wat er in de inspraakprocedure naar voren wordt
gebracht en op welke wijze daar gepast op gereageerd moet worden.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA): Dank aan de Minister voor zijn beantwoording. Ik ben nog wel benieuwd of de Minister bereid is om een deel
van de opgave, zoals de dubbelelijnopstelling, te vervangen door
zonnepanelen. Ik snap dat de inwoners het liefst alle windmolens
vervangen willen hebben door zonnepanelen. De Minister heeft vandaag
gezegd dat hij dat niet wil omdat hij dan zijn doelstellingen niet haalt. Is
de Minister dan op zijn minst bereid om die dubbelelijnopstelling voor
windmolens te vervangen? Hoe kijkt de Minister daartegen aan?
Minister Kamp: Wij zijn teruggegaan van 600 MW naar 150 MW. Die 150
MW is nodig zodat de provincie Drenthe de bijdrage voor wind op land –
daar spreken we over – kan leveren. Ik heb die nodig om de totale opgave
voor wind op land in het land als geheel te realiseren. Dit is op een
zorgvuldige manier tot stand gekomen. Ik zal het laten uitmonden in een
ontwerpinpassingsplan. Samen met mijn collega van I en M zal ik daar in
februari mee komen. Daar komen vervolgens reacties op. Ik verwacht
zienswijzen van de mensen in het gebied. Daarin zal onder andere de
dubbele lijn aan de orde komen. Wij zullen daar dan op reageren. Ik wil
daar nu niet op vooruitlopen. Het vervangen van wind op land door
zonne-energie is niet iets wat ik voor ogen heb. Wat ik voor ogen heb, is
dat wij de doelstelling voor wind op land realiseren en dat Drenthe daar
een bijdrage aan levert. Wat mij betreft is dat met dit park. Als er
mogelijkheden zijn voor zonnepanelen in Drenthe, dan is dat interessant,
want wij moeten samen nog een heleboel voor elkaar krijgen.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA): Ik vraag mij zo langzamerhand echt af of
de Minister nog iets geeft om draagvlak voor energietransitie. Als hij op
deze wijze met het gebied omgaat, dan kan ik wel begrijpen dat het voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 023, nr. 203

40

onze inwoners een heel moeilijke zaak wordt. Ik vind dat de Minister de
inwoners op deze manier toch echt overvraagt.
Minister Kamp: Als mevrouw Mulder mij alleen daarop wil afrekenen ... Ik
heb draagvlak bij de kustgemeenten als ik wind op zee daar niet laat
doorgaan. Ik heb draagvlak in Groningen als ik het windmolenpark N33
niet laat doorgaan. Ik heb draagvlak in Drenthe als ik dit niet laat
doorgaan. Het is mijn opgave om de politieke ambities die zijn vastgelegd
en die ook maatschappelijk zijn ondersteund, op een verantwoorde
manier voor elkaar te krijgen. Als wij een locatie kiezen, zorg ik ervoor dat
dat een verantwoorde keuze is. Ik heb gezegd hoe de keuze voor deze
locatie tot stand is gekomen. Ik zorg ervoor dat er een zorgvuldige
procedure wordt gevolgd om een conceptbesluit te kunnen nemen dat de
inspraak in kan. Ik zorg er vervolgens voor dat er serieus op de inspraak
wordt gereageerd. Uiteindelijk kom je dan aan de besluitvorming toe. Om
dat hele proces te begeleiden hebben wij allerlei dingen gedaan. Er is veel
overleg geweest, heel veel. Dat overleg verloopt moeilijk. Wij hebben daar
een gebiedscoördinator voor ingeschakeld. Er is nog steeds een gesprek
mogelijk over de wijze waarop de voordelen van het park ook ten goede
kunnen komen aan de mensen in het gebied. Ik wil dat overleg op een
kleinschalige manier organiseren en bekijken welke lessen er kunnen
worden getrokken uit de wijze waarop het tot dusver is gegaan. Ik wil dat
de volgende keer beter doen. Dat neemt echter niet weg dat er ook in
Drenthe op een verantwoorde manier een bijdrage moet worden geleverd
op het gebied van wind op land. Dat is precies waar ik mee bezig ben.
De voorzitter: Ik zie dat mevrouw Mulder wil reageren. Dat wordt dan
haar tweede interruptie, want zij heeft al een vervolgvraag gesteld.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA): Dan even een punt van orde. De Minister
legt mij woorden in de mond. Ik heb er behoefte aan om dat even recht te
zetten. Ik heb in mijn eerste termijn gezegd dat je het op een goede
manier kunt aanpakken en ik heb daar een voorbeeld van gegeven, nota
bene uit Groningen. Onze wethouder IJzebrand Rijzebol heeft het daar op
een goede manier opgepakt. Ik heb vastgesteld dat het hier echt niet goed
is verlopen, maar de Minister houdt nog steeds vol dat alles helemaal
perfect en goed is gegaan. Ik vind dat echt niet kunnen. Mij wordt nu in de
mond gelegd dat ik alleen nee zeg, maar dat is echt pertinent onwaar.
Minister Kamp: Mij ontgaat waarom dit een punt van orde is. De
boodschap is: mijn wethouder van het CDA doet het goed en de Minister
doet het fout. Ik denk dat dat niet juist is. Ik aarzel om het weer te
herhalen, maar het gaat om het volgende. Wij zijn met elkaar van mening
dat er wind op land moet komen. De provincie heeft aangegeven op welke
locaties die windmolens kunnen komen op haar grondgebied. Vervolgens
hebben wij dat in een structuurvisie vastgelegd en ervoor gezorgd dat er
een plan ontwikkeld werd. Dat plan is teruggebracht van 600 MW naar
150MW. Wij hebben er vervolgens voor gezorgd dat alles wat aan
onderzoeken gedaan moest worden op een zorgvuldige manier is
gebeurd, waardoor de Commissie voor de m.e.r. tot de conclusie kon
komen dat het op die manier is gebeurd en dat aan alle wettelijke normen
is voldaan. Wij zullen nu een plan ter inzage leggen en wij zullen serieus
reageren op hetgeen in de zienswijzen naar voren wordt gebracht. Wij zijn
bereid om aanvullend op al het overleg dat er al is geweest verder overleg
te voeren, ook in kleinschalig verband. Dat overleg kan wat mij betreft
zeker ook gaan over de wijze waarop de lusten van het park ten goede
kunnen komen aan de mensen in het gebied. Als er in het hele proces
toch nog dingen beter kunnen, dan ben ik bereid om die een volgende
keer nog beter te doen. Dat is echter toch iets anders dan zeggen: onze
wethouder doet het goed en de Minister doet het fout.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 023, nr. 203

41

De heer Smaling (SP): De Minister gebruikt vaak de woorden
«zorgvuldig» en «verantwoord», maar ik constateer dat de rijkscoördinatieregeling is gebruikt, hoewel er toen geen ruimtelijk kader was dat het
toestond om die in te zetten.
Minister Kamp: Sorry, ik verstond de heer Smaling niet.
De heer Smaling (SP): De rijkscoördinatieregeling is ingezet, hoewel er
volgens mij op dat moment in dat gebied nog geen ruimtelijk kader was
dat de toepassing van de rijkscoördinatieregeling legitimeerde. In 2010 is
er een brief uitgegaan naar de ontwikkelaars. Een van de vereisten was
dat er draagvlak moest zijn in de omgeving. Dat is niet nagekomen. In de
structuurvisie Wind op land staat dat er een participatieplan zou moeten
zijn. Dat is er niet. Je kunt de mensen wel blij maken met de mogelijkheid
om een zienswijze in te dienen, maar die dient er alleen toe dat je daarna
nog naar de Raad van State kunt. Wat is er nu zo zorgvuldig en verantwoord aan dit proces?
Minister Kamp: De heer Smaling zegt dat een zienswijze er alleen toe
dient dat je daarna naar de Raad van State kunt. Ik weet niet wie hem dat
wijs heeft gemaakt. Ik denk niet dat hij dat zou doen als hij op mijn plek
zou zitten. Het doel van een zienswijze is om goed te bekijken wat degene
die hem heeft ingediend daar precies mee wil en beoogt, hoe hij dat
beargumenteert en of je tot de conclusie moet komen dat hetgeen daarin
gesteld wordt beter is dan hetgeen je zelf van plan bent. Je weegt de
hardheid van je eigen plan af tegen de hardheid van hetgeen in een
zienswijze naar voren wordt gebracht en je neem daar dan een besluit
over. Zo doe ik dat en zo zal ik dat hier ook doen.
De heer Smaling zei dat de inzet van de rijkscoördinatieregeling niet op
een goede basis berust omdat er in het begin nog geen kader zou zijn
geweest. Dat is mij niet bekend. Ik denk dat de rijkscoördinatieregeling
hier precies volgens de regels wordt toegepast. Men heeft in het gebied al
gezegd tegen de rijkscoördinatieregeling in beroep te gaan omdat men
vindt dat het niet om één groot project maar om verschillende kleinere
projecten gaat. Als het punt dat de heer Smaling naar voren brengt ook
leeft in het gebied, dan is het al naar voren gebracht of zal het nog naar
voren worden gebracht. Ik zal daar dan ook op reageren. Ik gebruik de
rijkscoördinatieregeling precies waarvoor zij bedoeld is. Zij geeft de
rijksoverheid namelijk de mogelijkheid om bij grootschalige projecten die
voor het land als geheel van belang zijn, tijdwinst te realiseren door met
inachtneming van alle noodzakelijke inspraakmogelijkheden en besluitvormingsmomenten, dingen op elkaar af te stemmen en samen te laten
lopen. Dat is wat ik met dit project aan het doen ben.
De heer Smaling (SP): Misschien moet ik uitleggen waarom ik zo kwaad
word en krachttermen gebruik. De Minister gaat zo ver door, terwijl het
duidelijk is dat dit niet meer gaat en dat je dit de mensen niet meer kunt
aandoen. Dat hebben we in Groningen ook gezien. Als ik de rapportage
van de heer Oterdoom lees, bekruipt mij precies hetzelfde gevoel als
tijdens het debat dat wij de afgelopen jaren hebben gevoerd over de
gaswinning en de aardbevingen. De Minister gaat te ver door. Op een
gegeven moment komt het dan tot een rechterlijke uitspraak of krijgen wij
hier gelukkig een van de coalitiepartijen mee. Dan zit je helemaal in een
traject van omkering van de bewijslast in de Mijnbouwwet. Naar mijn
mening komt dat door de hardnekkigheid van deze Minister en doordat hij
niet op enig moment zegt: ik doe de mensen nu iets aan wat niet kan en ik
moet nu van koers veranderen en niet de mensen in dat gebied. Zie ik dat
goed of niet?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 023, nr. 203

42

Minister Kamp: Ik denk dat het anders is. Ik denk dat het voor de heer
Smaling niet zo moeilijk is om te zeggen: de SP is voor het tegengaan van
klimaatverandering, voor beperking van de uitstoot van broeikasgassen,
voor reductie van CO2-emissie en voor duurzame energie en zij vindt
windmolens ook goed. Op een gegeven moment moet een bestuurder er
echter voor zorgen dat zaken worden geconcretiseerd en er op bepaalde
plekken windmolens worden gebouwd om voor duurzame energie te
zorgen. Op welke plekken gebeurt dat dan? Dat gebeurt op plekken waar
de provincie eerst van heeft gezegd: dat is een goede plek. Vervolgens is
in een structuurvisie vastgelegd dat zij daarvoor kunnen worden gebruikt
en zorg je ervoor dat er precies volgens de wettelijke procedures een plan
wordt uitgewerkt. Als ik dat in Friesland doe, zegt de heer Smaling: je bent
eigenwijs en je doet dat niet goed. Als ik dat in Groningen doe, zegt hij: je
bent eigenwijs en je doet het niet goed. Als ik in Drenthe doe, zegt hij
weer hetzelfde. Eigenlijk maakt hij zijn eigen begin krachteloos. Hij zegt
namelijk dat hij voor het tegengaan van klimaatverandering en tegen de
uitstoot van broeikasgassen is en dat hij de CO2-emissie wil reduceren,
maar als het er uiteindelijk op aankomt, laat hij de Minister vallen en
ontkracht hij daarmee eigenlijk zijn eigen woorden van het begin.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie): Ik heb de Minister niet horen zeggen
dat dit een prachtig proces was. De Minister heeft erkend dat het proces
niet goed is gegaan, in het bijzonder ten aanzien van de informatieavonden. Er is sprake geweest van een eenzijdige communicatie. De
Minister gaf aan dat een en ander kleinschaliger moet zodat de dialoog op
gang kan komen. Daar ben ik blij mee. Ik roep partijen ook op om die
bereidheid te tonen.
Ik heb drie vragen gesteld aan de Minister. Ik denk dat dat belangrijke
vragen zijn om het proces naar de toekomst toe te verbeteren. Hoe is het
Ministerie van I en M betrokken? Dat ministerie gaat immers over de
ruimtelijke inpassing. De provincie heeft opgeroepen tot investeringen in
het gebied, bijvoorbeeld in de digitale bereikbaarheid. Ik kan mij
voorstellen dat dat investeringen zijn die worden gedragen door de
initiatiefnemers, de provincie en het Rijk. Ziet de Minister dat ook zo? Is de
Minister bereid om de laatste stand van de techniek inzake windenergie
toe te passen? Dus wel die 150 MW, maar wellicht met nieuwe technieken
bekijken wat er nog mogelijk is in de sfeer van ruimtelijke inpassing. Dat
zijn belangrijke vragen naar de toekomst toe.
Minister Kamp: Naar de toekomst toe moet er nog van alles gebeuren. Er
zal nog veel gebeuren op innovatiegebied, er zullen proefprojecten en
nieuwe ontwikkelingen komen en er zal afstemming zijn met provincies en
gemeenten. Sommige betrokkenen willen bepaalde dingen wel en dan
kun je meters maken. Andere betrokkenen willen bepaalde dingen niet.
Als je het belangrijk vindt, moet je op zo’n moment toch volhouden. In de
toekomst zijn er dus allerlei dingen mogelijk en ben ik ook tot allerlei
dingen bereid. Mijn collega van I en M heeft een eigen verantwoordelijkheid en ik heb een eigen verantwoordelijkheid, maar wij werken samen
en wij nemen de besluiten die samen moeten worden genomen samen.
Indien mogelijk treden wij ook samen op naar het gebied toe. Als er
dingen apart moeten gebeuren, dan gebeuren die ook apart.
Mevrouw Dik-Faber had het over de communicatieavonden. Het is niet
gemakkelijk om die goed te laten verlopen. Ik heb een heel grootschalige
communicatieavond in het Noorden meegemaakt. In het begin van dat
lange proces ging dat nog goed, maar naar de volgende grote communicatieavond in het gebied moest ik met een gepantserde auto en persoonsbeveiliging toe. Mensen uit het gebied waren daarnaartoe gekomen voor
een soort demonstratie. Zij waren gekomen om te uiten dat zij het niet
wilden en waarom zij het niet wilden en om hun gevoelens echt met
kracht over te brengen. Op zo’n moment kun je niet meer in dialoog gaan,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 023, nr. 203

43

hoewel je dat wel wilt. Je moet dan naar andere mogelijkheden zoeken. Je
schakelt dan een gebiedscoördinator in en je organiseert kleinschaligere
bijeenkomsten. De bereidheid om met de mensen in het gebied tot
afspraken te komen is er voluit. Daarom hebben wij ook bevorderd dat de
branche van windmolenexploitanten een code heeft gemaakt waarvan
een onderdeel is dat er afspraken in het gebied worden gemaakt om de
opbrengsten te delen en mede aan de bevolking ten goede te laten
komen. Als mensen daar echter niet over willen praten, dan is het moeilijk
om daarmee verder te komen. Het is moeilijk, maar het hoort bij het vak.
Het doel dat wij nastreven is belangrijk en rechtvaardigt ook dat wij
hiermee doorgaan. Ik doe mijn uiterste best om er op een zo goed
mogelijke manier mee door te gaan.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie): Ik heb ook gehoord van de
patstelling, en dat is nog zacht gezegd. De ontstane situatie is buitengewoon triest. Niet voor niets heb ik partijen opgeroepen om toch met
elkaar het gesprek aan te gaan. In het kader van een eerlijke verdeling van
lusten en lasten valt er nog ontzettend veel te winnen. Ik heb concrete
vragen gesteld over investeringen in het gebied, los van het traject met
betrekking tot wind. In de Omgevingswet hebben wij verankerd dat bij
windenergieprojecten de lusten en lasten moeten worden gedeeld. Dat
kan bijvoorbeeld in de sfeer van de energierekening. Er is ook gevraagd of
wij niet verder aan de slag kunnen met dit gebied. Denk aan digitale
bereikbaarheid. Kan de Minister daar nog op reageren? Kan een rijksbijdrage aan de orde zijn?
Wordt de laatste stand van techniek meegenomen bij die 150 MW? Ik heb
uit een document van de provincie Drenthe begrepen dat zonder
windmolens hoger te maken, een hoger rendement kan worden behaald.
Dat zou betekenen dat je met minder windmolens toch aan die 150 MW
komt.
Minister Kamp: Mevrouw Dik zegt dat ze graag zou willen dat ik los van
het onderwerp wind inga op investeringen in het gebied. Ik denk dat dat
niet goed is. Wij praten hier over energie. Wij hebben andere gelegenheden om te praten over regionale economie. In een AO over energie kan
ik niet zomaar beschouwingen gaan geven over economische impulsen in
Drenthe. Ik kan wel zeggen dat in geval van een windmolenproject kan
worden gesproken over de vraag hoe je het rendement daarvan mede aan
de betrokkenen in het gebied ten goede kunt laten komen en in welke
vorm je dat dan giet. Laat je de mensen er financieel van meeprofiteren of
realiseer je een gemeenschapsvoorziening in het dorp? Doe je iets met
bekabeling in het buitengebied? Dat zijn dingen waar je met elkaar over
kunt spreken.
Over de nieuwe techniek die toegepast zou kunnen worden, merk ik het
volgende op. Het is niet zo dat wij vastleggen welke techniek moet
worden toegepast in zo’n project. Dat is aan degene die het initiatief
neemt en dat park moet gaan exploiteren. Dat is ook degene die het risico
loopt dat hij geen subsidie ontvangt als hij kiest voor een nieuwe techniek
die na drie jaar niet blijkt te werken. Als de molen niet functioneel is, is het
gevolg dat er geen subsidie wordt ontvangen. Je krijgt alleen subsidie als
je die molen laat draaien en duurzame energie produceert. Als bedrijf dat
investeert, loop je een risico. Je moet zelf nagaan welke techniek voor jou
bruikbaar is. De initiatiefnemers zijn zeker bereid om de beste beschikbare
technieken toe te passen. Er moet natuurlijk ook worden gekeken naar de
kosten ervan en of de techniek een beproefde is en op welke termijn die
beschikbaar kan komen. Dat moeten de initiatiefnemers doen. Ik sta hun
op geen enkele manier in de weg. Wij moeten ons echter ook realiseren
dat het gaat om ondernemers die risico lopen en die proberen de risico’s
zo goed mogelijk in te schatten. Dat is hun vak.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 023, nr. 203

44

De voorzitter: Ik kijk heel even naar de klok. Ik zie dat mevrouw Klever wil
interrumperen. Het goede nieuws is dat wij dan bijna door de interrupties
heen zijn, maar het slechte nieuws is dat wij om 13.30 uur gaan stemmen.
Daar zullen wij dit debat even voor moeten onderbreken. Om 14.00 uur zit
de commissie Financiën hier. Ik vraag iedereen dan ook om korte vragen
te stellen en kort te antwoorden, zodat wij nog de mogelijkheid hebben
om een heel korte tweede ronde te houden. Mevrouw Van Tongeren heeft
een punt van orde.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks): Ik heb net op de lijst van
onderwerpen voor de regeling van werkzaamheden een vooraankondiging van een VAO gezet. Het gaat hier om twee maatregelen waarover
wij in december een besluit moeten nemen. Dan gaat het bijvoorbeeld
over de biomassabijstook, maar ook over het CCS-project. Anders is het
een voldongen feit. Dat meld ik de collega’s maar vast, nu wij mogelijkerwijs niet toekomen aan een tweede termijn.
De voorzitter: Reden te meer om snel door te gaan. Mevrouw Klever
heeft het woord.
Mevrouw Klever (PVV): De PVV wil het liefst helemaal geen windmolens,
dat moge duidelijk zijn. De Minister volhardt echter in zijn doelstelling met
windmolens op land, ook in Drenthe. En passant meldt hij dat er
misschien nog wat meer bijkomt. Wij hebben in Nederland de kortste
afstandsnormen voor windmolens ten opzichte van een woning. Is de
Minister op z’n minst bereid om de afstandsnorm iets te verruimen? Wij
hebben een afstandsnorm van zo’n 400 meter, maar in Duitsland is die
2.000 meter en in Denemarken 1.050 meter. Het schijnt zo te zijn dat tot
750 meter sprake is van grote geluidsoverlast en slaapstoring. Is de
Minister bereid om de Nederlandse norm in ieder geval op te rekken,
zodat de mensen er minder last van hebben?
Minister Kamp: Er is helemaal geen afstandsnorm voor windturbines. Er
is een relatie tussen windturbines en huizen in het kader van geluidsbelasting. Men kijkt dan naar de geluidsnormen. Op basis van die normen
wordt bepaald op welke afstand de windmolens moeten staan. U zegt dat
in Nederland de uitkomst is dat windmolens dichter dan waar ook in
Europa bij de mensen komen te staan. Dat is niet waar. In België is de
afstand kleiner. In Denemarken en Groot-Brittannië, om maar een paar
landen te noemen, is de afstand ongeveer gelijk. Wij hanteren in
Nederland dus geluidsnormen. Wij hebben wettelijke normen en die
moeten worden toegepast. Die worden ook toegepast, daar houden wij
ons aan. Wij zijn een land waar heel veel mensen dicht bij elkaar wonen.
Tegelijkertijd hebben wij allerlei ambities. Wij willen auto kunnen rijden,
wij willen werk hebben en wij willen ook energie hebben. Daar moeten
dan wel voorzieningen voor komen. Waar en hoe die er komen, wordt
bepaald door regels. Die passen wij op dit moment ook toe.
Mevrouw Klever (PVV): Volgens mij is in de AMvB geregeld dat wij in
Nederland een afstandsnorm van 400 meter hanteren. Als dat niet zo is,
hoor ik dat graag. Ik heb verschillende bronnen: 800 meter in Wallonië,
875 meter in Vlaanderen, 900 meter in Duitsland en 1.050 meter in
Denemarken. Dat is fors hoger dan de afstandsnorm in Nederland.
Nogmaals, is de Minister bereid om de afstand van 400 meter te
vergroten?
Minister Kamp: Nee. Ik heb al gezegd dat er geen afstandsnorm is. Er is
alleen een afstand die gerelateerd is aan de geluidsnorm. Het eindresultaat leidt ertoe dat in België de afstand kleiner is en in Denemarken,
een ander land dat mevrouw Klever noemde, vergelijkbaar.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 023, nr. 203

45

Mevrouw Agnes Mulder (CDA): Ik hoorde de Minister in antwoord op
een vraag van naar ik meen mevrouw Dik-Faber aangeven dat economische structuurversterking nu niet echt paste bij dit onderwerp. In de
brief die wij van hem hebben gekregen, schrijft hij op pagina 2: daarnaast
kijk ik naar maatregelen ten behoeve van economische structuurversterking van de regio. Nu vraag ik mij toch wel af wat de Minister daar dan
heel concreet mee bedoelt.
Minister Kamp: Wij kunnen best gaan praten over economische structuurversterking in Drenthe. Dat wil ik best doen. Ik geef alleen aan dat het een
ander onderwerp is. Voor dat onderwerp ben ik naar de Kamer uitgenodigd. Daar spreek ik dan graag over. Nu ben ik voor het onderwerp
energie uitgenodigd en wil ik daar graag over spreken. Als je in Drenthe
een windmolenpark realiseert, wil je dat de mensen in dat gebied daarvan
mee kunnen profiteren. Daarover wil je overleg voeren. Wij hebben ook
een code die daarop ziet. Het lijkt mij goed om daarover te spreken. Als
mevrouw Dik-Faber vraagt hoe het zit met economische impulsen, met
investeringen in het Drentse gebied, moet ik haar antwoorden dat dit echt
een aparte discussie is. Als u die discussie wilt voeren, dan voeren wij die.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA): Ik concludeer dat de Minister de
discussie zelf begint door dit punt in zijn brief te zetten die vandaag op de
agenda staat. Ik vind het dan ook een heel merkwaardig antwoord van de
Minister. Hij is een beetje geïrriteerd, maar zo langzamerhand ben ik het
ook. Met de manier waarop dit wordt beantwoord, kun je echt helemaal
niets.
Minister Kamp: Ik ben bereid om te spreken over economische impulsen
voor Drenthe. Ik zeg alleen dat dit een apart onderwerp is, waarvoor ik ook
apart door de Kamer wordt uitgenodigd en waarover ik ook apart wordt
bevraagd. Ik bereid dat voor en wil daar met de Kamer over spreken. Hier
spreek ik over energie. U hebt een heleboel brieven op de agenda gezet.
Daar zal zeker de zinsnede in staan die mevrouw Mulder aanhaalt. Als zij
en mevrouw Dik-Faber zeggen dat ik, alvorens de overige vragen te
beantwoorden, eerst in moet gaan op de economische situatie in Drenthe
en de economische impulsen in dat gebied, dan ben ik daartoe natuurlijk
bereid.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA): Ik wil gewoon antwoord op mijn vraag:
wat gaat de Minister concreet doen? Hij schrijft dit in de brief die vandaag
op de agenda staat en dan lijkt het mij niet raar dat hij gewoon antwoord
geeft.
Minister Kamp: Als u dat wilt, wil ik daar nu wel op ingaan. In Drenthe
hebben wij een situatie die het noodzakelijk maakt om als overheden extra
aandacht te geven aan de economische kansen in het gebied en het
benutten daarvan. Daar is het provinciale bestuur actief in en daar zijn de
gemeentelijke overheden actief in. Wij als landelijke overheid werken met
hen samen. Wij kijken hoe het zit met de verantwoordelijkheidsverdeling.
Hier in Den Haag is besloten dat wij de verantwoordelijkheid voor de
regionale economie bij de provincie leggen. Dat betekent dat de provincie
daarin het voortouw heeft en ook neemt. Onlangs is dat ook gebleken in
de kwestie Philips in Emmen. Philips wilde het bedrijf sluiten. De
commissaris van de Koning heeft het initiatief genomen om na te gaan of
een andere oplossing mogelijk was. Daartoe is een commissie in het leven
geroepen. EZ heeft daarin een belangrijke rol gespeeld. Veel mensen van
EZ zijn daar gedurende een langere periode bij betrokken geweest. Het
resultaat is dat het bedrijf van Philips weliswaar wordt gesloten, maar een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 023, nr. 203

46

ander bedrijf met activiteiten begint, waardoor er nieuwe werkgelegenheid ontstaat en er ook weer perspectief is voor de mensen in het
gebied.
Verder hebben wij samen met het provinciale bestuur een aparte
commissie voor Drenthe ingesteld. Twee vooraanstaande personen uit het
bedrijfsleven bekijken net zoals in Groningen is gebeurd, hoe er impulsen
aan het gebied kunnen worden gegeven. Die commissie is door mij een
maand of twee, drie geleden geïnstalleerd en is nu aan het werk. Onder
anderen de heer Vollebregt, oud-topman van Fokker, is hiermee bezig. Als
EZ zullen wij dit blijven steunen en proberen om er samen met het
provinciale bestuur een vervolg aan te geven. Wij denken dat er in
Drenthe, ook op het punt van grensoverschrijdende samenwerking,
mogelijkheden zijn die beter benut kunnen worden. Daarvoor hebben wij
ook een commissie in het leven geroepen. Die zal zich hierin verdiepen en
ook met voorstellen komen. Deze zaken spelen op dit moment in Drenthe.
Ik heb nog een heleboel vragen te beantwoorden. Ik begin maar bij de
heer Bosman, de eerste spreker. Hij stelde het punt van de leveringszekerheid aan de orde; terecht, denk ik. Over de leveringszekerheid in
Nederland worden wij voortdurend geïnformeerd door TenneT en zijn
jaarlijkse monitor. Daarin geeft TenneT aan hoe de situatie is. De laatste
rapportage gaat over de periode 2014–2030. Tot 2022 is er volgens TenneT
sprake van een lichte overcapaciteit wat elektriciteitsproductie betreft,
namelijk 1,3 gigawatt. Dat staat niet helemaal vast omdat wij vanaf 2019
toch enig risico lopen vanwege ontwikkelingen in de markt. Dat risico kun
je kwantificeren op tussen 0,4 en 1,3 gigawatt. Dat betekent het volgende.
Tot 2019 is er geen zorg over de leveringszekerheid. Tot 2022 ziet het er
goed uit, maar lopen wij wel een risico. Het is nuttig om voor de periode
daarna attent te zijn. Wij zijn er op dit moment ook attent op. Als centrales
buiten gebruik worden gesteld, worden ze in de mottenballen gelegd, om
het zo te zeggen. Ze kunnen weer opnieuw worden ingeschakeld. Ik ben
voorzichtig met het buiten gebruik stellen van elektriciteitscentrales. De
Kamer heeft gehoord wat ik eerder heb gezegd over de kolencentrales.
Verder ben ik bezig om de verbindingen met de omringende landen zo
goed mogelijk te laten zijn. Dan gaat het om verbindingen met
Denemarken, Duitsland, België en ook met landen op een wat grotere
afstand. Wij zorgen voor die verbindingen en wij zorgen ervoor dat ze
optimaal worden gebruikt en ook dat ze worden versterkt. Wij zijn bezig
met een betere benutting van de verbindingen met Duitsland en België en
wij maken ook extra verbindingen met Duitsland.
De heer Bosman (VVD): Dank voor het antwoord van de Minister. Ik maak
mij toch wat zorgen over de mottenballen. Het is niet altijd even duidelijk
hoe diep zo’n centrale in de mottenballen zit. De vraag is wat de investering is om zo’n centrale weer te starten. Het idee dat een centrale kan
worden opgestart door eenvoudigweg de knop om te draaien, klopt niet.
Het schijnt nogal een proces te zijn. Het ligt eraan hoe diep zo’n centrale in
de mottenballen zit. Het kan weken, maanden tot misschien wel een jaar
duren. Dan ligt het er ook nog aan of er investeringen moeten worden
gedaan. Ziet de Minister het risico dat de centrales die nu in de mottenballen zitten, niet meer op het net komen? Of zegt hij: dat valt wel mee,
want ik heb de toezegging van de bedrijven dat de centrales gewoon op
het net komen?
Minister Kamp: Nee, ik zie wel degelijk dat er risico’s zijn zoals de heer
Bosman die beschrijft. Ik gaf al aan dat tot het jaar 2019, dus de komende
drie, vier jaar, er geen reden tot zorg is en dat tot 2022, dus de komende
zeven jaar, het er stabiel uitziet, met nog een licht overschot maar wel
enig risico. Afhankelijk van het verloop van de discussies hier – u hebt
gehoord wat er is gezegd over de kolencentrales – zal het al dan niet
ernstiger worden. Het feit dat wij tot 2019 geen probleem hebben, geeft

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 023, nr. 203

47

mij de gelegenheid om in het energierapport dat de Kamer rond de
jaarwisseling krijgt – ik was oorspronkelijk van plan om het voor de
jaarwisseling bij de Kamer te hebben, maar het kan zijn dat het pas in
januari bij de Kamer komt – in te gaan op de leveringszekerheid in
Nederland, ook op de langere termijn. Ik zal daarbij aangeven wat de
risico’s zijn en welke maatregelen eventueel moeten worden genomen.
Het punt dat de heer Bosman maakt is terecht en krijgt ook de gewenste
aandacht van mij.
De heer Bosman (VVD): Helder. Wat interconnectiviteit betreft is er een
stroomrichting die twee kanten kan opgaan. De Minister zegt dat hij ingaat
op de ontwikkelingen in Nederland. Kijkt hij in het kader van het energierapport ook naar ontwikkelingen buiten Nederland? Kijkt hij naar risico’s
in bijvoorbeeld België, Duitsland, Engeland met een mogelijke interconnectiviteit waarbij de stroom niet naar Nederland maar de andere kant
opgaat?
Minister Kamp: Ook daar heeft de heer Bosman gelijk in. Net zoals
Nederland zijn ook andere landen bezig om meer elektriciteit uit zon en
wind te halen. Als in ons deel van Europa de zon niet schijnt en de wind
niet waait, hebben wij allemaal problemen. Dan is het niet zo gemakkelijk
om elkaar te helpen het probleem op te lossen. Dat zijn ontwikkelingen die
wij meemaken in de overgang naar duurzame energie. De overgang is een
proces dat naar mijn overtuiging onomkeerbaar is. Wij zullen die
problemen dus in beeld moeten brengen en daar vervolgens oplossingen
voor moeten vinden. Ik ben heel blij dat de omringende landen – vooral
Duitsland is hierin belangrijk – niet zeggen: wij lossen ons eigen probleem
op. Duitsland brengt met alle buurlanden het probleem in beeld en wil
hiervoor gezamenlijk oplossingen vinden. Ik denk dat het goed is dat wij
in het energierapport dit onderwerp behandelen, ook in relatie tot de
buurlanden. Dan kan de heer Bosman dit beoordelen.
De heer Vos zei dat een flow-based aanpak van belang is om de verbindingen met andere landen optimaal te benutten. Dat houdt in dat je
management loslaat op die verbindingen, waardoor je er optimaal van
kunt profiteren. Wij doen dat sinds mei. Het gaat om een nieuw systeem
dat ontwikkeld is. Het werkt nog niet optimaal. Op dit moment inventariseren wij de knelpunten en bekijken wij hoe wij die kunnen oplossen. Het
probleem dat de heer Vos heeft geschetst, is dus bekend en krijgt ook de
aandacht. Het is een nieuwe ontwikkeling. Die is zeker goed, maar er
moeten nog wel problemen worden opgelost.
De heer Bosman heeft gesproken over Caribisch Nederland. Ik zou
daarover tot 14.00 uur de tijd kunnen volpraten, maar dat wilt u niet,
voorzitter. Ik zal het kort doen. Ten aanzien van Caribisch Nederland
spreken wij over Bonaire, Sint-Eustatius en Saba. Bonaire heeft al jaren
een rij mooie windmolens langs de kust staan. Daar heeft men dus al een
eerste stap gezet. Op Sint-Eustatius hebben wij gezorgd voor een
zonnepark dat 22% van de elektriciteitsproductie van het eiland kan
afdekken. Wij zijn bezig met een plan voor een tweede zonnepark, dat nog
eens 22% kan afdekken. Op Saba zijn wij bezig met een beter gebruik van
de huidige dieselelektriciteitscapaciteit. Wij helpen om daar capaciteit
neer te zetten die een 25% à 30% hoger rendement heeft. Tegelijkertijd zijn
wij in overleg met het eilandbestuur bezig om te voorzien in een
zonnepark, daar waar wij eerst een windmolenpark neer wilden zetten.
Het is niet mogelijk om op de eilanden zonnepanelen op de daken te
leggen. Dat is heel slecht, vind ik, maar wel begrijpelijk. Het zijn immers
geïsoleerde gemeenschappen die geen verbindingen hebben met andere
landen. Zij moeten dus zelf hun probleem oplossen. Stel dat de elektriciteitsproductie aldaar duur is en de bewoners vervolgens allemaal
zonnepanelen op het dak gaan leggen. Als er geen zon is, verwacht
iedereen dat er op een andere manier elektriciteit beschikbaar is. Dan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 023, nr. 203

48

maak je dubbele kosten. De besturen van de eilanden worstelen daarmee:
moeten wij solidariteit vragen door geen zonnepanelen te leggen of
moeten wij zeggen «wel zonnepanelen, maar dan zo goed mogelijk
afgestemd met onze eigen productie»? Daar worstelen ze mee en daar
helpen wij ze graag bij. Met de Wet elektriciteit en drinkwater BES hebben
wij het mogelijk gemaakt dat er nu zonnepanelen kunnen worden
geplaatst en dat een verbod van de baan is.
De voorzitter: Ik schors de vergadering voor de stemmingen.
De vergadering wordt van 13.27 uur tot 14.10 uur geschorst.
De voorzitter: Dames en heren, wilt u heel snel gaan zitten, want de
commissie Financiën wil ook verder. Ik heb even overleg gepleegd met de
collega’s en met de Minister en zijn ambtenaren. De gevonden oplossing
is als volgt. De Minister zal de vragen schriftelijk beantwoorden, voor het
VAO.
Minister Kamp: Voor het VAO?
De voorzitter: Ja, anders kan men het VAO niet houden.
Minister Kamp: Ik ben nu beschikbaar voor het AO. Ik ben ook bereid om
schriftelijk te antwoorden, maar dit moet wel op een zorgvuldige manier
gebeuren. Ik ga dat niet afraffelen, daar heb ik geen zin in.
De voorzitter: Dan gaan wij het anders doen. Het VAO van morgen gaat
alleen over de SDE+. De antwoorden op de overige vragen komen begin
volgend jaar binnen, waarna men daarover een VAO kan aanvragen. Dat is
mijn voorstel. Ik zie instemmend geknik. Dan doen wij het zo. Wij zetten
het debat nu niet verder voort. Het VAO van morgen gaat alleen over de
SDE+ en de vragen over de overige onderwerpen worden schriftelijk
beantwoord. Indien daaraan behoefte bestaat, kan daarover dan ook een
VAO worden aangevraagd.
Minister Kamp: Oké.
De voorzitter: Dank. Ik lees alleen nog twee toezeggingen voor.
– De Kamer ontvangt in de eerste helft van 2016 het IBO-rapport omtrent
CO2-uitstoot, alsmede de onderzoeken ter uitvoering van de motie-Vos.
– De Minister stuurt de Kamer zo spoedig mogelijk zijn reactie op de
motie-Van Weyenberg/Van Veldhoven over de uitfasering van
kolencentrales.
Bij dezen sluit ik de vergadering.
Sluiting 14.12 uur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 023, nr. 203

49

Volledige agenda
1. Reactie op verzoek van het lid Van Klaveren, gedaan tijdens de Regeling
van Werkzaamheden van 31 maart 2015 over de stroomstoring in
Noord-Holland en Flevoland op 27 maart 2015
Kamerstuk 29 023-185 – Brief regering d.d. 8 april 2015
Minister van Economische Zaken, H.G.J. Kamp
2. Rapport over de integratie van de Nederlandse elektriciteitsmarkt
Kamerstuk 29 023-196 – Brief regering d.d. 22 mei 2015
Minister van Economische Zaken, H.G.J. Kamp
3. Investeringen TenneT in Nederlands hoogspanningsnet en Aankoop
Duits hoogspanningsnet door TenneT
Kamerstuk 28 165-192 – Brief regering d.d. 2 juni 2015
Minister van Financiën, J.R.V.A. Dijsselbloem
3.1. Antwoorden op vragen van enkele commissies over het Rapport van
de Algemene Rekenkamer «Aankoop Duits hoogspanningsnet door
TenneT»
Kamerstuk 28 165-193 – Brief regering d.d. 1 juni 2015
Minister van Financiën, J.R.V.A. Dijsselbloem
3.2. Antwoorden op vragen van de commissies over rapport «Investeringen TenneT in Nederlands hoogspanningsnet»
Kamerstuk 28 165-187 – Rapport/brief Algemene Rekenkamer d.d. 4 mei
2015
president van de Algemene Rekenkamer, S.J. Stuiveling
3.3. Antwoorden op vragen van de commissies over rapport «Investeringen TenneT in Nederlands hoogspanningsnet»
Kamerstuk 28 165-188 – Rapport/brief Algemene Rekenkamer d.d. 4 mei
2015
president van de Algemene Rekenkamer, S.J. Stuiveling
3.4. Rapporten Investeringen TenneT in Nederlands hoogspanningsnet en
Aankoop Duits hoogspanningsnet door TenneT
Kamerstuk 28 165-181 – Rapport/brief Algemene Rekenkamer d.d.
25 februari 2015
president van de Algemene Rekenkamer, S.J. Stuiveling
4. Energie-efficiëntie in de industrie
Kamerstuk 30 196-346 – Brief regering d.d. 29 juni 2015
Minister van Economische Zaken, H.G.J. Kamp
5. Stand van zaken kosten net op zee
Kamerstuk 33 561-21 – Brief regering d.d. 22 juli 2015
Minister van Economische Zaken, H.G.J. Kamp
6. Resultaten Ministerial Conference on the International Energy Charter
20-21 mei 2015
Kamerstuk 21 501-33-551 – Brief regering d.d. 13 juli 2015
Minister van Economische Zaken, H.G.J. Kamp
7. Planning 2015/2016 rapporten en beleidsdocumenten energiebeleid
Kamerstuk 30 196-355 – Brief regering d.d. 13 juli 2015
Minister van Economische Zaken, H.G.J. Kamp

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 023, nr. 203

50

8. Fiche: Herziening richtlijn energielabeling
Kamerstuk 22 112-1999 – Brief regering d.d. 18 september 2015
Minister van Buitenlandse Zaken, A.G. Koenders
9. Reactie op verzoek van het lid Van Tongeren, gedaan tijdens de
Regeling van Werkzaamheden van 8 oktober 2015 om een reactie op het
rapport van de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) inzake
energielabels
Kamerstuk 30 196-365 – Brief regering d.d. 13 oktober 2015
Minister van Economische Zaken, H.G.J. Kamp
10. Windpark De Drentse Monden en Oostermoer
Kamerstuk 33 612-59 – Brief regering d.d. 12 oktober 2015
Minister van Economische Zaken, H.G.J. Kamp
11. Reactie op verzoek van het lid Van Tongeren, gedaan tijdens de
Regeling van werkzaamheden d.d. 8 oktober 2015, over toezending van de
Nationale Energieverkenning (NEV)
Kamerstuk 30 196-362 – Brief regering d.d. 8 oktober 2015
Minister van Economische Zaken, H.G.J. Kamp
12. Reactie op de motie van het lid Agnes Mulder c.s. over het opschorten
van frackingswerkzaamheden (Kamerstuk 34 300-XIII, nr. 30)
Kamerstuk 32 849-41 – Brief regering d.d. 23 november 2015
Minister van Economische Zaken, H.G.J. Kamp
13. Maatregelen negatieve elektriciteitsprijzen in SDE+
Kamerstuk 31 239-207 – Brief regering d.d. 30 november 2015
Minister van Economische Zaken, H.G.J. Kamp
14. Stimulering van hernieuwbare energieproductie in 2016
Kamerstuk 31 239-208 – Brief regering d.d. 7 december 2015
Minister van Economische Zaken, H.G.J. Kamp
15. Stand van zaken inzake het Energieonderzoek Centrum Nederland
(ECN)
Kamerstuk 30 196-369 – Brief regering d.d. 4 december 2015
Minister van Economische Zaken, H.G.J. Kamp
16. Uitvoering aan toezegging om een beeld te schetsen van de
toepassing van fracking, de mogelijke consequenties en de beoordeling
van deze consequenties
Kamerstuk 32 849-43 – Brief regering d.d. 11 december 2015
Minister van Economische Zaken, H.G.J. Kamp
17. Resultaten verkenning gebiedscoördinator windpark De Drentse
Monden en Oostermoer
Kamerstuk 33 612-60 – Brief regering d.d. 10 december 2015
Minister van Economische Zaken, H.G.J. Kamp

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 023, nr. 203

51