Geïntegreerd
Verslag 2021
2022

Vooraf
het ene moment nog zo blauw
en het volgende moment o zo donker

Zo luiden de slotregels van het gedicht

relevante en actuele rekenkamer kunnen

Het blauw voor het donker van de Dichter

blijven. Iedere 5 jaar herijken we daarom

des Vaderlands 2021-2022 Lieke Marsman.

onze koers. Het jaar 2021 was het eerste

Zinnen die van toepassing kunnen zijn

jaar van een nieuwe strategische periode,

op de coronapandemie die ons in 2020

met daarin 5 strategische keuzes: Burgers

overviel en ons leven ook heel 2021 nog

en bedrijven zijn vertrek- en eindpunt voor

beheerste. Of op de Russische invasie in

ons werk, continuering van onze aandacht

Oekraïne begin 2022. Ingrijpende gebeurte-

voor uitvoering en uitvoerbaarheid van IT

nissen die laten zien hoe kwetsbare zaken

en databeheer, meer doelmatigheid meene-

gezondheid, vrijheid, vrede en democratie

men in onderzoeken, meer oordelen geven

zijn. En hoe snel het om kan slaan.

in ons doelmatigheids- en doeltreffendheidsonderzoek. Verschillende onderzoeken die

De Algemene Rekenkamer doet haar werk

wij in 2021 publiceerden zoals naar algorit-

binnen de context van een goed functione-

mes, arbeidsuitbuiting en palliatieve zorg

rende democratische rechtstaat. Dat is

sloten aan bij deze strategische ambities.

een groot goed, dat we moeten koesteren.

Ook besloten wij in 2021 tot een meerjarig

Al meer dan 200 jaar onderzoeken wij op

onderzoeksprogramma naar digitalisering.

onafhankelijke wijze het presteren, functioneren en versterken van de rijksoverheid.

Bij een reflecterende organisatie hoort

Als tegenmacht dragen wij daarmee op

ook dat je je laat beoordelen. We lieten

onze beurt bij aan het functioneren van

afgelopen jaren daarom een peer review

onze democratie en rechtstaat.

uitvoeren, waarbij een aantal buitenlandse
rekenkamers de kwaliteit van ons werk

We blijven trouw aan onze eeuwenoude,

beoordeelden. Zij publiceerden het rapport

grondwettelijke taak en blijven ons tege­

begin 2021. We zijn trots op de positieve

lijkertijd steeds afvragen hoe wij een

hoofdconclusie van het peer review-team.

In 2021 zijn we aan de slag gegaan met de aanbevelingen van het peer review-team, die ons
helpen ons werk verder te verbeteren en te slagen in onze missie een onafhankelijke, gezaghebbende en stabiele factor te zijn, ook in turbulente tijden.
De coronapandemie en de daaruit voorkomende maatregelen hadden in 2021 een grote
invloed op ons werk. Zowel voor wat wij onderzochten, als voor de manier waarop wij ons
werk konden doen: bijna alle werkzaamheden van de Algemene Rekenkamer gebeurden
vanaf thuiswerkplekken.
In onze onderzoeken zal (de nasleep van) de coronacrisis waarschijnlijk nog jaren een rol
spelen. In Nederland zijn begin 2022 de Coronacrisismaatregelen weliswaar vervallen, maar
met de Russische invasie in de Oekraïne is een grote donkere deken gevallen over Europa
en de rest van de wereld. Laten we samen met de slachtoffers van deze invasie vasthouden
aan de gedachte dat na het donker uiteindelijk ook het blauw weer verschijnt.
Arno Visser
President Algemene Rekenkamer

2021 in het kort

Onze werkzaamheden in 2021
In 2021 hebben de coronapandemie en de contactbeperkende overheidsmaatregelen
die daaruit voortvloeiden, invloed gehad op hoe onze medewerkers hun werk konden
doen. Vrijwel alle werkzaamheden van de Algemene Rekenkamer – zowel het onderzoek, de ondersteuning als het internationale werk – gebeurde vanaf thuiswerkplekken. Desondanks was het totale aantal publicaties dat we in 2021 uitbrachten (68)
vergelijkbaar met het totale aantal publicaties uit 2020 (67).
Naast ons onderzoekswerk stond 2021 in het teken van interne ontwikkelingen
rondom bijvoorbeeld huisvesting, informatievoorziening en ICT.
Huisvesting
Onze organisatie is sinds 1868 gevestigd aan het Lange Voorhout 8 in Den Haag.
Na een periode van intensief gebruik is onze werkomgeving toe aan groot onderhoud. In 2019 hebben we samen met het Rijksvastgoedbedrijf vastgesteld dat een
ingrijpende verbouwing die ons kantoorpand toekomstbestendig en flexibel bruikbaar moet maken nodig is. Het ontwerpteam voor deze verbouwing is in 2021
geselecteerd.
Modernisering IT landschap en digitale weerbaarheid
In 2021 hebben we veel inspanningen verricht op het gebied van IT. Dit was nodig
om het thuiswerken van onze medewerkers mogelijk te maken en het werken op
kantoor op- en af te schalen bij veranderingen in de geldende coronamaatregelen.
Informatiebeveiliging en digitale weerbaarheid vroegen ook in 2021 de nodige aandacht, omdat het aantal en de ernst van de digitale dreigingen toeneemt. Wij hebben
de over 2020 gesignaleerde verbeterpunten in 2021 opgelost.
Personeel
De afgelopen 4 jaar is de omvang van ons personeelsbestand toegenomen van 246
(2018) naar 276 mensen in 2021. In de onderstaande figuur is de ontwikkeling van
ons personeelsbestand inzichtelijk gemaakt.

Geïntegreerd Verslag 2021

5

Algemene Rekenkamer

Figuur 1 Omvang personeelsbestand in 4 jaar

Omvang personeelsbestand neemt toe in 2021

200

129

131

132

123

140

141

144

2018

2019

2020

2021

123

100

0

Man

Vrouw

In tabel 1 geven wij enkele kengetallen van ons personeel in 2020 en 2021.
Tabel 1 Personeel in 2020 en 2021
2020

2021

272

276

€ 26,3 miljoen

€ 26,4 miljoen

Uitstroompercentage

9,5%

8,0%

Gemiddelde leeftijd

46,2

46,0

Ziekteverzuim

3,6%

3,3%

Medewerkers per 31 december
Uitgaven eigen personeel

Financiën
Na een periode van forse bezuinigingen kent de begroting van de Algemene
Rekenkamer sinds 2019 een stijgende lijn. Het budget van onze organisatie
groeit tot en met 2022 stapsgewijs naar het niveau waarmee de financiële
dekking van onze wettelijke taakuitvoering is gewaarborgd.

Geïntegreerd Verslag 2021

6

Algemene Rekenkamer

Figuur 2 Begroting en realisatie van uitgaven (bedragen* € 1.000)

Begroting en realisatie van uitgaven groeien verder

Bedragen x € 1.000

30.000

30.223

32.385 32.214

33.140

34.427

33.275

33.544

34.780 34.034

20.000

10.000

0

2019

2020

Oorspronkelijke begroting

2021

Begroting na 2e suppletoire wet

Realisatie

Uitgaven in 2021
De gerealiseerde uitgaven 2021 (€ 34,0 miljoen) waren lager dan begroot (€ 34,8
miljoen). Dit was mede het gevolg van de coronacrisis.
Hierdoor waren er namelijk incidenteel minder kosten voor bijvoorbeeld woon- en
werkverkeer, internationale dienstreizen en catering. Verder had de werving van nieuw
personeel vertraging opgelopen, zodat er ook minder salariskosten waren dan begroot.
Daarnaast kon een deel van de toegekende extra budgetten voor het actieplan ‘Open
op Orde’ (gericht op het transparanter maken van onze informatiehuishouding) in
2021 nog niet worden besteed want deze uitgaven zijn doorgeschoven naar 2022.
Inhuur
In 2021 hebben wij € 2,7 miljoen uitgegeven aan externe inhuur (inclusief inhuur
voor onderzoeksopdrachten). Dit is 9,3% van de totale personele uitgaven over
2021 (€ 29,1 miljoen). Daarmee voldoet de Algemene Rekenkamer aan de voor
departementen geldende beleidsregel (Rijksbegrotingsvoorschriften 2021) dat
10% van de loonkosten aan inhuur mag worden besteed – een regel waarvan
alleen gemotiveerd mag worden afgeweken (comply or explain). In 2020 was dit
percentage nog 10,3%.

Geïntegreerd Verslag 2021

7

Algemene Rekenkamer

Inhoud
1.

2.

3.

4.

Ons onderzoek
1.1

Missie en strategie

11

1.2

Wettelijke taak

13

1.3

Publicaties in 2021

15

1.4

Onderzoeken uit 2021 uitgelicht

16

1.5

Onderzoeksprogramma’s

49

1.6

Internationale samenwerking

54

12

Onze organisatie
2.1

College

60

2.2

Secretaris

63

2.3

Verschoning collegeleden en secretaris

64

2.4

Betrekkingen collegeleden en secretaris buiten het ambt

65

2.5

Audit Advisory Comittee

66

2.6

Bezoldiging college, secretaris en het AAC

67

Ontwikkelingen in het onderzoeksproces
3.1

Onderzoeksdirecties

72

3.2

Programmering van onderzoek

75

3.3

Realisatie strategie Vertrouwen in verantwoording

76

3.4

Aandacht voor kwaliteit

80

3.5

Opvolging uitkomsten peer review

81

3.6

Kennismanagement in het onderzoek

84

Ontwikkelingen in interne organisatie
4.1

Stafdirectie

86

4.2

Personeel

87

4.3

Financiën

99

4.4

Informatievoorziening

103

4.5

Huisvesting

108

4.6

Realisatie duurzaamheidsdoelstellingen

109

61

73

87

5.

6.

In memoriam

113

Over het geïntegreerd verslag 2021

116

Bijlagen

121

Bijlage 2 De 20 meest geraadpleegde webpagina’s in 2021

127

Bijlage 3 De 20 meest gedownloade documenten in 2021

128

Bijlage 4 Overzicht briefings aan het parlement in 2021

129

Bijlage 5 Externe activiteiten en media optredens

132

Bijlage 6 Functies collegeleden, collegeleden i.b.d. en secretaris

136

Bijlage 7 Stand van zaken aanbevelingen peer review

138

Bijlage 1 Publicaties 2021

122

drs. A.P. (Arno) VIsser

drs. E (Ewout) Irrgang

drs. H.M.B

President

Collegelid

(Barbara) Joziasse
MiF Collegelid

drs. P.W. (Paul) Doop

drs. J.M.A.

Collegelid in buiten-

(Hanny) Kemna

gewone dienst

RE CISA IDP-C College-

drs. C. (Cornelis)

lid in buitengewone

van der Werf

dienst

Secretaris

Geïntegreerd Verslag 2021

10

(vanaf 1 januari 2021)

Algemene Rekenkamer

1.
Ons onderzoek

De Algemene Rekenkamer is een Hoog College van Staat. Onze onafhankelijke positie
is verankerd in de Grondwet. Wij onderzoeken de uitgaven en ontvangsten van het
rijk. In § 1.1 gaan wij in op onze missie en strategie en in § 1.2 op onze wettelijke
taken.
Wij geven een overzicht van onze publicaties in § 1.3 en bespreken een aantal onderzoeken in § 1.4. Deze onderzoeken zijn aangevuld met interviews van gebruikers
van onze onderzoeken en interviews met medewerkers die de onderzoeken hebben
uitgevoerd.
Een deel van onze onderzoeken hebben wij binnen onderzoeksprogramma’s uitgevoerd. In § 1.5 komen deze onderzoeksprogramma’s aan bod. Wij werken samen
met nationale rekenkamers uit andere landen. Deze samenwerking is het onderwerp
van § 1.6.

1.1 Missie en strategie
Hoeveel er ook verandert in de wereld om ons heen, ons uitgangspunt blijft hetzelfde:
publiek geld vraagt om publieke verantwoording. Juist in alle maatschappelijke dynamiek doen wij nog steeds waar wij al ruim 200 jaar goed in zijn: de controle van de
inning en besteding van publiek geld. De missie van de Algemene Rekenkamer is
en blijft: nagaan of de rijksoverheid haar geld zinnig, zuinig en zorgvuldig besteedt.
Wij zijn onafhankelijk, onpartijdig, fair, en laten met ons onderzoek zien hoe de rijksoverheid in de praktijk functioneert en presteert, en welke verbeteringen mogelijk zijn.
Zo willen we een bijdrage leveren aan het functioneren van democratie en rechtstaat
waarin vertrouwen in de overheid een cruciale rol speelt. Een overheid die zorgvuldig
omgaat met belastinggeld en die maatschappelijke vraagstukken op een efficiënte
en effectieve manier tegemoet treedt en die daarover publiekelijk verantwoording
aflegt, is immers een belangrijke voorwaarde voor dat vertrouwen.
Strategische keuzes voor de periode 2021-2025
Voor de periode 2021-2025 hebben we de volgende strategische keuzes gemaakt:
• Burgers en bedrijven als vertrek- en eindpunt voor ons werk. Nadrukkelijker onderzoek
doen vanuit het perspectief van burgers en bedrijven. Waar mogelijk aan­geven of
geld voor burgers en bedrijven zinnig, zorgvuldig en zuinig besteed is.
• IT en databeheer. Goed functionerende IT is belangrijk voor het intern functioneren
van het rijk en voor continuering van de dienstverlening. Daarom krijgt onderzoek
naar informatiebeheer een prominente rol in het verantwoordingsonderzoek.

Geïntegreerd Verslag 2021

12

Algemene Rekenkamer

• Doelmatigheid. Doelmatigheidsaspect in meer onderzoeken meenemen. Concrete
jaarlijkse doelstellingen voor publicaties waarin we een oordeel kunnen vormen
over doelmatigheid van het beleid.
• Oordeel. Meer oordelen in onze onderzoeken naar doelmatigheid en doeltreffendheid.
In paragraaf § 3.3 gaan we na hoe we in 2021 invulling hebben gegeven aan deze
strategische keuzes.

1.2 Wettelijke taak
De taak van de Algemene Rekenkamer is het onderzoeken van de uitgaven en ontvangsten van het Rijk. Wij geven hieraan uitvoering door onderzoek te verrichten naar:
• de rechtmatigheid van deze inkomsten en uitgaven; en
• de doelmatigheid en doeltreffendheid van het met deze inkomsten en uitgaven
gevoerde overheidsbeleid.
Onderzoek naar de rechtmatigheid
Ons jaarlijkse rechtmatigheidsonderzoek richt zich op de vraag of de rijksoverheid
in het voorgaande jaar het publiek geld volgens de regels heeft ontvangen en uitgegeven. We gaan daartoe na of de informatie in de rijksverantwoording goed aansluit
op de informatie in de jaarverslagen van de ministers. Als dit in orde is, geven we een
goedkeurende verklaring af bij de rijksrekening. Op de rijksrekening zijn alle uitgaven,
ontvangsten en financiële verplichtingen van het Rijk opgenomen.
Ons rechtmatigheidsonderzoek vormt een onderdeel van ons jaarlijkse verantwoordingsonderzoek. De resultaten daarvan publiceren wij elk jaar op Verantwoordingsdag, de derde woensdag in mei. Elk rapport uit het verantwoordingsonderzoek behandelt een hoofdstuk uit de rijksbegroting van het voorgaande jaar.
In 2021 hebben we in het kader van ons verantwoordingsonderzoek 22 rapporten
uitgebracht, inclusief het overkoepelende rapport, de Staat van de rijksverantwoording,
waarin onze goedkeurende verklaring bij de rijksrekening is opgenomen.
Onderzoek naar doelmatigheid en doeltreffendheid
Ons doelmatigheids- en doeltreffendheidsonderzoek richt zich op de vraag of de
doelen van het rijksbeleid zijn bereikt en of dit op een zo efficiënt mogelijke manier
is gebeurd. We beoordelen, anders gezegd, of het overheidsbeleid de gewenste resultaten heeft opgeleverd en of de rijksoverheid en de daarmee verbonden organen het

Geïntegreerd Verslag 2021

13

Algemene Rekenkamer

geld zinnig en zuinig hebben uitgegeven. We kijken daarbij ook naar de uitvoering:
zijn de juiste maatregelen ingezet en pasten de gekozen maatregelen bij het doel
van het beleid?
Onderzoeken op verzoek
Wij bepalen als Algemene Rekenkamer zelf wat wij onderzoeken en hoe we dat
doen. Wel kunnen het parlement en de regering bij ons een verzoek indienen voor
een onderzoek, bijvoorbeeld als ze behoefte hebben aan een onafhankelijk, deskundig oordeel over een bepaald onderwerp. Wij maken vervolgens een eigen afweging
over het honoreren van zo’n verzoek.
Onderzoeken op verzoek kunnen betrekking hebben op de doelmatigheid en
doeltreffendheid van beleid, maar ze kunnen ook gaan over de rechtmatigheid
van inkomsten en/of uitgaven van het Rijk.
In 2021 hebben wij 6 onderzoeken op verzoek gepubliceerd (zie figuur 3). Daarnaast
hebben we een begin gemaakt met een onderzoek dat wij op verzoek van het kabinet
verrichten. Dit betreft een inventarisatie van de kosten die de overheid heeft
gemaakt als gevolg van de vliegramp met de MH-17.
Figuur 3 Gepubliceerde onderzoeken op verzoek in 2021
Datum

Publicatie

Aanleiding

15 april 2021

Onderzoek Belasting ontwijking
(brief)

De Tweede Kamer heeft de regering
verzocht in overleg te treden met de
Algemene Rekenkamer over de vraag
of deze bereid en in staat is om het in
2014 uitgevoerde onderzoek over
belastingontwijking opnieuw uit te
voeren.

22 april 2021

Slagkracht AIVD en MIVD (rapport)

Op verzoek van de minister van Defensie
heeft de Algemene Rekenkamer een
onderzoek gedaan naar de mogelijke
effecten van de implementatie van
de Wet op de inlichtingen- en
veiligheidsdiensten 2017 (Wiv 2017)
op de operationele slagkracht van de
Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten
(I&V-diensten).

Geïntegreerd Verslag 2021

14

Algemene Rekenkamer

Datum

Publicatie

Aanleiding

19 mei 2021

VO Fin (VO-rapport)
Paragraaf 3.3.2 en
paragraaf 6.2 Rechtmatigheid

De staatssecretaris van Financiën
Toeslagen en Douane heeft de Algemene
Rekenkamer verzocht om te overwegen
zo spoedig mogelijk een oordeel te geven
over de rechtmatigheid (comptabel en
juridisch) van de compensatieregeling
die gehanteerd wordt bij het Toeslagenherstel.

19 mei 2021

VO Fin (VO-rapport)
Paragraaf 6.1 Uitvoeringsorganisatie
Herstel Toeslagen (UHT)

De Tweede Kamer heeft de Algemene
Rekenkamer verzocht om in het verantwoordingsonderzoek 2020 speciale
aandacht te besteden aan de Uitvoeringsorganisatie Herstel Toeslagen.

19 mei 2021

Verzoek Tweede Kamer
informatiebeveiliging (brief)

De Tweede Kamer heeft de Algemene
Rekenkamer verzocht een nadere
analyse uit te voeren over de informatiebeveiliging bij het Ministerie van Volks
gezondheid, Welzijn en Sport (VWS).

23 juni 2021

Bijzondere uitkeringen Caribisch
Nederland (rapport)

De Tweede Kamer heeft de Algemene
Rekenkamer verzocht om een onderzoek
uit te voeren naar de bijzondere uit­
keringen die de openbare lichamen
Bonaire, Sint-Eustatius en Saba van
de rijksoverheid ontvangen.

Speciale onderzoeksbevoegdheden
De Algemene Rekenkamer beschikt voor het doen van verantwoordingsonderzoek
en doelmatigheids-/doeltreffendheidsonderzoek over bijzondere wettelijke bevoegdheden. Zo hebben wij bij alle dienstonderdelen van het Rijk toegang tot goederen,
administraties, documenten en andere informatiedragers. Dat is vastgelegd in de
Comptabiliteitswet 2016.

1.3 Publicaties in 2021
In 2021 hebben de coronapandemie en de contactbeperkende overheidsmaatregelen die daaruit voortvloeiden, invloed gehad op hoe onze medewerkers hun werk
konden doen. Vrijwel alle werkzaamheden van de Algemene Rekenkamer – zowel
het onderzoek, de ondersteuning als het internationale werk – gebeurde vanaf
thuiswerkplekken.
Desondanks was het totale aantal publicaties dat we in 2021 uitbrachten (68)
vergelijkbaar met het totale aantal publicaties uit 2020 (67). In 2021 ging het

Geïntegreerd Verslag 2021

15

Algemene Rekenkamer

daarbij echter minder vaak om onderzoeksrapporten. Zoals valt af te lezen uit
figuur 4 hebben we in 2021 meer webdossiers uitgebracht. Zo is het webdossier
Coronarekening in 2021 5 keer geactualiseerd. Het aantal rapporten is in vergelijking
met vorige jaren afgenomen (15 in 2021 en 20 in 2020 en 2019).
Figuur 4 Aantal publicaties in 2019, 2020 en 2021

Meer webdossiers, minder rapporten

2021

22

2020

21

20

2019

20

20

0

15

19

12

21

15

20

2

40

Verantwoordingsonderzoeken

Rapporten

5

60
Brieven

Webdossiers

Een overzicht van onze 68 publicaties uit 2021 is opgenomen in bijlage 1. Elke
publicatie heeft een webpagina op onze website: www.rekenkamer.nl/publicaties.
In bijlage 2 hebben wij een overzicht opgenomen van de 20 meest geraadpleegde
webpagina’s uit het uit 2021. En in bijlage 3 treft u een overzicht aan van de 20
meest gedownloade documenten uit 2021.

1.4 Onderzoeken uit 2021 uitgelicht
Uit onze publicaties van 2021 hebben wij voor u een aantal onderzoeken geselecteerd. Deze onderzoeken bespreken wij in de volgende paragrafen. Bij een aantal
onderzoeken hebben we interviews opgenomen. In sommige interviews laten we
de gebruikers van het onderzoek aan het woord. In andere interviews vertellen
medewerkers van de Algemene Rekenkamer hun verhaal over de onderzoeken
waaraan ze hebben meegewerkt.

1.4.1 Aandacht voor algoritmes

Op 26 januari 2021 hebben wij ons rapport Aandacht voor algoritmes gepubliceerd.
Het rapport ging over het gebruik van algoritmes door de rijksoverheid.

Geïntegreerd Verslag 2021

16

Algemene Rekenkamer

Waar ging het onderzoek over?
Wij hebben onderzocht op welke manier de rijksoverheid gebruikmaakt van algoritmes.
Net als bedrijven zet de rijksoverheid steeds vaker algoritmes in om handelingen te
automatiseren, een probleem op te lossen of een voorspelling te doen. Dit brengt
zowel kansen als risico’s met zich mee. Het is daarom belangrijk dat de overheid
algoritmes op een verantwoorde manier toepast. In dit onderzoek hebben we in kaart
gebracht welke algoritmes overheidsorganisaties gebruiken. Ook hebben we een
toetsingskader ontwikkeld om in de praktijk te kunnen beoordelen (a) of de kwaliteit
van een algoritme toereikend is en (b) of een algoritme op een verantwoorde manier
wordt ingezet.
Boodschap
Uit ons onderzoek kwam naar voren dat ministers op dit moment geen goed overzicht
hebben van de algoritmes die binnen de rijksoverheid worden gebruikt en dat er ook
geen sprake is van een goede kwaliteitscontrole op de gebruikte algoritmes. Wij vinden
het van belang dat op deze punten verbetering komt. Alleen zo kan sprake zijn van
een verantwoorde ontwikkeling naar de toepassing van complexere algoritmes.
Wij signaleerden in ons onderzoek het risico dat de overheid te afhankelijk wordt
van externe leveranciers van algoritmes. Ook zagen we bij de overheid te weinig
aandacht voor de ethische aspecten die bij het gebruik van algoritmes aan de orde
kunnen zijn.
We hebben het kabinet aanbevolen om zorg te dragen voor een eenduidige gemeenschappelijke taal en concrete kwaliteitseisen voor algoritmes. Het door ons ontwikkelde toetsingskader biedt hiervoor een eerste aanzet.
Verder hebben we het kabinet aanbevolen om afspraken vast te leggen over de inzet
van algoritmes binnen de overheid en om goed inzicht te verkrijgen (én te behouden)
in het functioneren van de IT-beheersmaatregelen binnen de overheid.
Impact
Het onderzoek genereerde zowel nationaal als internationaal aandacht. We hebben
met meerdere nationale rekenkamers over dit onderzoek gesproken, waaronder India,
Zuid-Korea en Nieuw Zeeland. We kregen daarnaast verzoeken van diverse overheidsorganisaties – zowel gemeenten, lokale rekenkamers als ministeries – om onze bevindingen te presenteren.

Geïntegreerd Verslag 2021

17

Algemene Rekenkamer

Congres ‘Algoritmes’ bekeken door ruim 300 virtueel aanwezigen
Op donderdag 28 januari 2021, 2 dagen na de verschijning van ons onderzoek,
hebben we een digitaal congres over het thema ‘algoritmes’ georganiseerd.
Tijdens dit evenement hebben we de belangrijkste bevindingen uit ons rapport
toegelicht en hierover van gedachten gewisseld met diverse betrokkenen.
Aan de orde kwam onder andere het risico van discriminatie door algoritmes.
Dat algoritmes niet feilloos zijn en tot onjuiste of ongewenste beslissingen
kunnen leiden, kwam duidelijk naar voren uit de voorbeelden.
Controle op algoritmes is een belangrijk instrument om grip te krijgen op de
nadelige effecten. Het stimuleren van kritisch en analytisch vermogen rond
algoritmes is gewenst en noodzakelijk. De vraag is hoe we dit vermogen precies
moeten ontwikkelen. Vroeg of laat word je als organisatie met algoritmes
geconfronteerd en dan moet je de kennis, over een verantwoorde inzet van
algoritmes, ‘gewoon’ in huis hebben.
Wij beoogden met ons onderzoek een basis te leggen voor een verantwoorde
inzet van algoritmes bij de overheid. Dat doel hebben we behaald, mede dankzij
de nauwe samenwerking die wij hadden met de Auditdienst Rijk, de Nederlandse
Beroeps­organisatie van Accountants (NBA) en NOREA, de beroepsorganisatie van
IT-auditors. Het door ons ontwikkelde toetsingskader voor algoritmes is door deze 3
organisaties goed ontvangen. Zij beschouwen het als een startpunt voor het verder
ontwikkelen van richtlijnen en kaders voor algoritmes.

Geïntegreerd Verslag 2021

18

Algemene Rekenkamer

"Het onderzoek
kwam in dat opzicht
ook precies op tijd."
Lourens Visser

CIO Rijk over Inzicht in en toetsen van algoritmes

Interview

“De kracht van het onderzoek van de
Algemene Rekenkamer naar algoritmen
was demystificatie en nuancering van
het onderwerp. Het legde op een heldere
en duidelijke manier uit wat algoritmen
inhouden en wat bijvoorbeeld het verschil
is tussen een algoritme, kunstmatige intelligentie en een beslisboom. De aandacht
voor het onderwerp vond ik heel belangrijk.
Het onderzoek kwam in dat opzicht ook
precies op tijd. Ik heb regelmatig contact
met de Rekenkamer als partner in het toezicht. Mijn taak is rijksbrede monitoring,

kadergeving. De eerste krantenkoppen

de Rekenkamer heeft de controlerende rol.

de dag na publicatie waren heel negatief,

Daarin versterken en helpen we elkaar.

terwijl het rapport dat niet was. Kranten
zijn op zoek naar opvallende zaken en vaak

"De kracht van het
onderzoek van de
Algemene Rekenkamer
was demystificatie en
nuancering van het
onderwerp algoritmes."

is dat negatief nieuws. ‘Er valt nog wel wat
te verbeteren’ is niet zo’n interessante kop.
Het had volgens mij te maken met de slipstream van de Kinderopvangtoeslagaffaire,
het rapport werd door de media een beetje
misbruikt.
Het rapport van de Rekenkamer, samen
met rapporten van de Auditdienst Rijk en
de Wetenschappelijke Raad voor Regerings­

Ik ben in een voorfase door de Rekenkamer

beleid, heeft geleid tot het voornemen om

betrokken bij het rapport om commentaar

een toezichthouder in te stellen. Zo staat

te geven op de leesbaarheid, en vervolgens

het ook in het Regeerakkoord. Er wordt

ook bij de presentatie. De manier waarop de

gewerkt aan een algoritmestrategie waarin

Rekenkamer dat heeft gedaan vond ik goed

ook de ethische kant en de risico’s voor

en het rapport heeft daardoor ook behoorlijk

burgers aandacht krijgen. Uiteindelijk zal de

wat aandacht gekregen. Helaas werd het

Autoriteit Persoonsgegevens waarschijnlijk

door de pers totaal verkeerd opgepakt. Media

de toetsingen doen. Het is allemaal best een

vervormden het beeld van het rapport en

ingewikkelde puzzel. Goed als de Rekenkamer

gingen totaal voorbij aan de nuance en de

daar ook de vinger aan de pols houdt.”

Interview

1.4.2 Slagkracht AIVD en MIVD

Op 22 april 2021 hebben wij ons rapport Slagkracht AIVD en MIVD gepubliceerd. Dit
rapport ging over het slagvaardig kunnen functioneren van de Inlichtingen- en
Veiligheidsdiensten.
Waar ging het onderzoek over?
Wij hebben onderzoek gedaan naar het functioneren en presteren van de 2 Inlichtingenen Veiligheidsdiensten van ons land: de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst
(AIVD) en de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD). Een klein aantal
Rekenkameronderzoekers is voor de uitvoering van onderzoek bij deze 2 diensten
speciaal gescreend.
We hebben ons onderzoek op verzoek van de minister van Defensie toegespitst op
de vraag in hoeverre de invoering van de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2017 (Wiv 2017) effecten heeft op de operationele slagkracht van de diensten.
Deze belangrijke wet, die in 2018 van kracht is geworden, had als doel de onderzoeksbevoegdheden van de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten te verstevigen zoals
interceptie op de kabel. Tegelijkertijd had de wet als doel de privacy van burgers
beter te waarborgen door een verscherping van het toezicht op de diensten, zoals
een onafhankelijke rechtmatigheidstoets door de Toetsingscommissie Inzet
Bevoegdheden op de inzet van bijzondere bevoegdheden.
Aanleiding voor de minister van Defensie om ons te vragen de invoering van de wet
te onderzoeken, was een signaal dat zij had ontvangen van de Commissie van Toezicht
op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten dat de invoering van de wet veel tijd en
menskracht van de beide diensten in beslag nam.
Boodschap
We hebben geconstateerd dat er tijdens de voorbereiding van de Wiv 2017 te weinig
oog is geweest voor wat de uitvoering van de wet zou betekenen voor de AIVD en MIVD.
Een uitvoeringstoets ontbrak. Zo’n toets had vooraf meer inzicht kunnen verschaffen
in de gevolgen van de wet voor de dagelijkse praktijk.
Ook hebben we vastgesteld dat er te weinig budget was voor de invoering van de wet.
Het ontbrak aan balans tussen de (politieke) ambities enerzijds en de beschikbaarheid van tijd, mensen en middelen anderzijds. Dit zien we helaas vaker bij politieke
besluitvorming over de uitvoering van publieke taken van uitvoeringsorganisaties.

Geïntegreerd Verslag 2021

21

Algemene Rekenkamer

De invoering van de Wiv 2017 heeft geleid tot een toename van administratieve
handelingen bij de inlichtingen- en veiligheidsdiensten, zo luidde onze conclusie.
Daardoor blijft er sindsdien bij de diensten minder tijd over voor het vergaren van
inlichtingen in het belang van de nationale veiligheid. Ook kost het werken volgens
de bepalingen van de nieuwe wet capaciteit van ondersteunende afdelingen als IT
en Juridische Zaken. Dit zet het ontwikkel- en innovatievermogen en daarmee de
toekomstbestendigheid van de diensten onder druk.
Impact
De voor de AIVD en MIVD verantwoordelijke ministers – te weten de minister van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) respectievelijk de minister van
Defensie – onderkenden in hun reactie op ons onderzoek dat de operationele slagkracht van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten onder druk staat. Er is inmiddels
extra budget voor de diensten ter beschikking gesteld en er wordt een uitvoeringstoets
uitgevoerd op de wijziging van de Wiv 2017 die op dit moment in voorbereiding is. We
kunnen al met al spreken van een onderzoek met relatief veel impact. De Algemene
Rekenkamer blijft dit dossier nauwlettend volgen.

Geïntegreerd Verslag 2021

22

Algemene Rekenkamer

"Daar
moeten
we lessen
uit trekken
voor de
toekomst."
Generaal-majoor
Jan Swillens

directeur Militaire Inlichtingen- en
Veiligheidsdienst, over het rapport
De wet dwingt, de praktijk dringt

Interview

“De Algemene Rekenkamer (AR) heeft in 2021

wet onderzoeken AIVD en MIVD naar landen met

haar onderzoek naar de impact van de Wiv

een offensief cyberprogramma is er daarom

2017 op de slagkracht van AIVD en MIVD

doorlopend aandacht voor de uitvoerbaarheid

gepubliceerd. De ondertitel De wet dwingt,

ervan en de impact ervan op het werk van de

de praktijk wringt, de tijd dringt is een pakkende

diensten.

en passende tekst. De AR constateert dat circa
10 procent van de operationele slagkracht

De tijdelijke wet is noodzakelijk om de meest

wordt aangewend om aan de wet te voldoen.

urgente operationele knelpunten op te lossen,

De AR stelt vast dat de knelpunten die de

vooruitlopend op de structurele wetswijziging.

diensten ervaren, gevolgen hebben voor de

In het digitale domein nemen we het op tegen

slagkracht, met name in het digitale domein.

tegenstanders die zich verhullen en zich razendsnel verplaatsen waardoor snelheid van handelen

"Het is van grote
meerwaarde dat er met
het onderzoek van de AR
op een onafhankelijke
manier is vastgesteld
welke werklast voortvloeit
uit de Wiv 2017."

geboden is. Momenteel hebben de MIVD en de
AIVD onvoldoende zicht op deze dreiging omdat
we onze wettelijke bevoegdheden niet effectief
genoeg kunnen inzetten. Dit brengt risico’s met
zich mee. Er is dan ook een wet nodig die ons in
staat stelt om onze taken uit te voeren, met oog
voor veiligheid en privacy.”

Het is van grote meerwaarde dat er met het
onderzoek van de AR op een onafhankelijke
manier is vastgesteld welke werklast voortvloeit
uit de Wiv 2017. Het rapport heeft een basis
geboden voor het treffen van maatregelen ter
versterking van de slagkracht van de diensten.
De hoofdconclusie van de AR was dat er te
weinig aandacht is geweest voor de impact van
de wet op de uitvoeringspraktijk. Daar moeten
we lessen uit trekken voor de toekomst, want
alleen dan kunnen we komen tot een werkende
wet. Ook bij de totstandkoming van de tijdelijke

Interview

1.4.3 Verantwoordingsonderzoek 2020: Goedkeuring
rijksrekening 2020

Op derde woensdag in mei (Verantwoordingsdag) presenteren wij de resultaten van ons
verantwoordingsonderzoek. Verantwoordingsdag was vorig jaar op 19 mei 2021 en wij
hebben toen 22 rapporten over ons verantwoordingsonderzoek 2020 gepresenteerd.
Eén van de 22 rapporten is het rapport Staat van de rijksverantwoording 2020. In dit
rapport hebben wij onder andere onze jaarlijkse controle van de rijksrekening behandeld.
Waar ging het onderzoek over?
De rijksrekening is een financieel jaaroverzicht van de financiën van het Rijk. Het
overzicht vermeldt hoe hoog de ontvangsten en de uitgaven in het voorafgaande jaar
waren en welke verplichtingen het Rijk had (dit laatste zijn uitgaven in de toekomst,
waarvoor een juridische verplichting is aangegaan).
De controle van de rijksrekening is een onderdeel van ons jaarlijkse verantwoordingsonderzoek. In dit jaarlijkse onderzoek stellen wij de vraag of de ministers het belastinggeld van burgers en bedrijven volgens de regels hebben geïnd en besteed. De norm is
dat fouten, en daarbij opgeteld de bedragen waarvan de rechtmatigheid onzeker is,
zich in hooguit 1% van de gevallen mogen voordoen. Deze tolerantiegrens geldt zowel
voor de ontvangsten, de uitgaven als de verplichtingen.
Uit onze controle van de rijksrekening over 2020 bleek dat zowel bij de verplichtingen
als bij de uitgaven de tolerantiegrens van 1% was overschreden. Dat is een zorgelijke
conclusie. Wij hebben daarom een kritische kanttekening geplaatst bij onze goedkeuring van de rijksrekening.
Bij de rijksrekening van 2020 zagen we een toename van het aantal gevallen waarin
het parlement voor een voldongen feit wordt geplaatst. Hiervan verwachten we een
structurele doorwerking naar de eerstvolgende jaren. Dat vraagt aandacht van het
parlement bij de dechargeverlening. En het vraagt aandacht van de verantwoordelijke
ministers om herhaling te voorkomen.
Beleid in de praktijk. Interview onderzoek Schadeafhandeling en versterkingsoperatie
Groningen
Eén van de onderdelen van het verantwoordingsonderzoek 2020 was een onderzoek
naar een aantal departementale beleidsmaatregelen. Het onderzoek Schadeafhandeling
en versterkingsoperatie Groningen maakte hier onderdeel van uit.

Geïntegreerd Verslag 2021

25

Algemene Rekenkamer

"Zo krijgen
we nog
beter in
beeld waar
de gevoeligheden liggen
bij bewoners."
Sammie Peters

Onderzoeker Algemene Rekenkamer,
Verantwoordingsonderzoek BZK en EZK,
onderdeel schadeafhandeling en
versterkings­operatie Groningen

Interview

“De Algemene Rekenkamer doet al langer
onderzoek naar het zogenaamde gasdossier
van het Ministerie van Economische Zaken
en Klimaat. In 2020 werd het Ministerie van
Binnenlandse Zaken (BZK) medeverantwoor­
delijk voor het dossier.

“Er is de Haagse
werkelijkheid,
en de werkelijkheid
van de Groningers.”
Het vervelende was dat we door coronamaat­
regelen in 2020 maar 1 keer naar Groningen
hebben kunnen afreizen. Daarom ben ik erg
blij dat we in 2021 verder gegaan zijn met dit
onderzoek. Zo krijgen we nog beter in beeld
waar de gevoeligheden liggen bij bewoners.
Wat me erg opvalt tijdens deze onderzoeken
zijn de verschillende belevingswerelden. Er is
vde Haagse werkelijkheid, en de werkelijkheid
van de Groningers.
We zien dat de betrokken ministeries met een
groot deel van onze aanbevelingen over dienstverlening aan burgers aan de gang zijn gegaan.
We hebben ons rapport ook gepresenteerd aan
de parlementaire enquêtecommissie Aardgaswinning Groningen. Daarbij kregen we de ruimte
om ook eerder onderzoek aan te halen en op die
manier een patroon te laten zien en zaken met
elkaar te verbinden. Zoiets vind ik bijzonder
waardevol.”

Interview

Beleid in de praktijk. Interview onderzoek Saneringsregelingen
Een van de onderdelen van het verantwoordingsonderzoek 2020 was een onderzoek
naar een aantal departementale beleidsmaatregelen. Het onderzoek saneringsregelingen maakte hier onderdeel van uit.

Geïntegreerd Verslag 2021

28

Algemene Rekenkamer

"Wat als
jij nooit
meer
onderzoek
zou mogen
doen?"
Jens van der Ploeg

Onderzoeker Algemene Rekenkamer,
Verantwoordingsonderzoek 2020 LNV,
onderdeel Saneringsregelingen

Interview

“De Minister van Landbouw, Natuur en

andere varkenshouderij zouden beginnen. Dat

Voedselkwaliteit (LNV) introduceerde in

was voor sommigen een te zware eis. Zij voel-

2019 met een regeling voor de sanering

den zich enorm verbonden met het beroep, het

van de varkenshouderij, waar 450 miljoen

waren familiebedrijven. Het is onderdeel van

euro mee gemoeid was. De regeling beoogt

hun identiteit. De wedervraag werd me gesteld:

geur­overlast en stikstofuitstoot veroorzaakt

wat als jij nooit meer onderzoek zou mogen

door de varkenshouderij te reduceren wat

doen?

op dit moment een groot maatschappelijk
probleem is.
Het leek ons wenselijk om onderzoek te doen
naar de doelmatigheid en doeltreffendheid van
die regeling. Mede omdat er een vergelijkbare
regeling komt voor de visserij, en er regionaal

“Lessen die we nu
leren, kunnen helpen
om toekomstig beleid
beter te maken.”

regelingen worden opgetuigd voor andere
sectoren. Lessen die we nu leren, kunnen
helpen om toekomstig beleid beter te maken.

Dit jaar doet de Algemene Rekenkamer een
financiële audit naar dezelfde regeling. Waar

Wat me uit dit onderzoek zeer is bijgebleven

ons onderzoek keek naar doelmatigheid en

zijn de gesprekken met de varkenshouders zelf.

doeltreffendheid, kijkt het nieuwe onderzoek

Er is een groep varkenshouders die in de eerste

naar de rechtmatigheid. Dat vind ik mooi, zo

instantie instemde met uitkopen, maar die zich

krijg je een heel compleet beeld van de regeling,

later terugtrok. Onderdeel van de regeling was

wat waardevol is voor de Tweede Kamer en voor

namelijk de verplichting dat ze nooit meer een

de minister."

Interview

1.4.4 Verantwoordingsonderzoek 2020: Coronacrisisuitgaven
van het Ministerie van VWS

Op derde woensdag in mei (Verantwoordingsdag) presenteren wij de resultaten van
ons verantwoordingsonderzoek. Verantwoordingsdag was vorig jaar op 19 mei 2021
en wij hebben toen 22 rapporten over ons verantwoordingsonderzoek 2020 gepresenteerd.
In twee rapporten uit het verantwoordingsonderzoek 2020 gingen wij in op de verantwoording van de coronacrisisuitgaven van het Ministerie van VWS: Dat waren de
Resultaten verantwoordingsonderzoek 2020 Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn
en Sport en het rapport Staat van de rijksverantwoording 2020.
Waar ging het onderzoek over?
In ons jaarlijkse verantwoordingsonderzoek constateerden we afgelopen jaar dat
de verantwoording over de coronacrisisuitgaven van het ministerie van VWS ernstig
tekortschoot. De minister kon de rechtmatigheid van een fors deel van de besteding
van dit geld niet aantonen. Ook waren er forse onzekerheden in getrouwheid van deze
uitgaven. Het afleggen van verantwoording over deze uitgaven is een onderdeel van
het financieel beheer van het ministerie.
Zo bleek een flink deel van de ingekochte goederen (zoals mondkapjes en beademingsapparatuur) rechtstreeks te zijn afgeleverd bij zorginstellingen respectievelijk
een centraal magazijn, zonder dat hiervan ontvangstbewijzen of andere documentatie in de administratie waren opgenomen. Daardoor was niet aantoonbaar dat de
goederen waarvoor het ministerie had betaald, ook waren geleverd. En bij de inkoop
van onder meer persoonlijke beschermingsmiddelen waren opdrachten direct gegund
aan bepaalde leveranciers, zonder dat was onderbouwd waarom directe gunning bij
deze inkopen noodzakelijk was.
Het Ministerie van VWS kon slechts met ondersteuning van de Auditdienst Rijk
enhet Ministerie van Financiën een financiële verantwoording over 2020 opstellen.
Dit proces voltrok zich met flinke vertraging en ging gepaard met omvangrijke
correctieboekingen. Desondanks kon niet meer worden voorkomen dat de verantwoording forse fouten en onzekerheden bevatte. Er was 9 dagen uitstel nodig om
de jaarrekening vast te stellen. Dit gebeurde uiteindelijk op 24 maart 2021.
Boodschap
Vanaf maart 2020 is binnen het Ministerie van VWS alle aandacht van de ministers
en hun medewerkers uitgegaan naar de bestrijding van de coronapandemie. De

Geïntegreerd Verslag 2021

31

Algemene Rekenkamer

organisatie van het financieel beheer bleek niet robuust genoeg voor een correcte
afhandeling van de omvangrijke extra maatregelen die vanwege de coronacrisis
moesten worden genomen. Het financieel beheer rond de coronacrisisuitgaven is
dusdanig tekortgeschoten, dat we dit als ‘ernstige onvolkomenheid’ hebben aangemerkt.
Impact
De minister van VWS onderkende in zijn reactie op ons onderzoek de door ons geconstateerde ernstige tekortkomingen. Hij heeft op ons verzoek een verbeterplan opgesteld. In dit plan geeft hij aan een forse investering te zullen doen in het financieel
beheer van het ministerie.
Voor de korte termijn richt dit plan zich op de verbetering van het financieel beheer
rond de coronacrisisuitgaven. Voor de langere termijn richt het plan zich op het
structureel verstevigen van het financieel beheer. Daarbij zullen ook de uitkomsten
worden meegenomen van een nog uit te voeren extern onderzoek naar de invloed
van de VWS-organisatie en -cultuur op het financieel beheer.
We hebben het verbeterplan beoordeeld en zullen de uitvoering hiervan de komende
tijd aandachtig volgen.

1.4.5 Webdossier ‘Coronarekening’

Met het webdossier Coronarekening volgen we sinds het voorjaar van 2020 welke
steunmaatregelen het kabinet heeft ingezet om de gevolgen van de coronacrisis
te ondervangen. Op 19 mei 2021 hebben wij dit webdossier voor de 4e keer geactualiseerd. Het webdossier is te raadplegen op onze website.
Waar ging het onderzoek over?
Met het webdossier Coronarekening volgen we sinds het voorjaar van 2020 welke
maatregelen het kabinet heeft ingezet om de gevolgen van de coronacrisis te
ondervangen. We brengen in kaart welke maatregelen het kabinet heeft getroffen,
voor wie ze zijn bedoeld, door wie ze worden uitgevoerd en wat bekend is over de
resultaten ervan.
Bijzonderheden
Het webdossier Coronarekening is in veel opzichten geen traditioneel onderzoeks­
product van de Algemene Rekenkamer. De keuze voor deze digitale publicatievorm
komt vooral voort uit onze wens om als auditor gemakkelijker te kunnen aansluiten
bij de actualiteit. In het geval van de Coronarekening hield dit in dat we op alle reguliere
momenten in de begrotingscyclus van de rijksoverheid (Prinsjesdag, Voorjaarsnota,

Geïntegreerd Verslag 2021

32

Algemene Rekenkamer

Najaarsnota, Verantwoordingsdag) een publicatie uitbrachten waarmee we (onder
meer) de Staten-Generaal konden informeren over de ontwikkeling van de begrote
en gerealiseerde rijksuitgaven.
Omdat gedurende 2021 ook op niet-reguliere begrotingsmomenten veel extra coronauitgaven werden begroot, hebben we tussentijds actualiseringen van ons dossier
uitgebracht. We baseren ons webdossier grotendeels op openbaar materiaal (zoals
begrotingen en gegevens van het Centraal Bureau voor de Statistiek) en we werken
datagedreven.
Onderdeel van het webdossier Coronarekening is een interactief dashboard. Het
dashboard bevat detailinformatie over de uitgaven voor coronacrisismaat­regelen
van de rijksoverheid, die elke gebruiker naar eigen behoefte kan sorteren, visualiseren
en downloaden. Wij stellen de onderliggende code van ons interactief dashboard
beschikbaar als open bron. Het webdossier Coronarekening en het bijbehorende
dashboard zijn daarmee een goed voorbeeld van hoe wij invulling geven aan de
digitale transformatie van onze organisatie.
Impact
De gegevens van het webdossier Coronarekening worden tot op de dag van vandaag
hergebruikt in verschillende media. Ook voor de Staten-Generaal biedt het webdossier
een handzaam overzicht van de coronamaatregelen en de bijbehorende uitgaven.
Zowel lokale rekenkamers als rekenkamers in het buitenland hebben mede op basis
van ons werk eigen versies van de Coronarekening ontwikkeld.

1.4.6 Meerjarenramingen onderzocht

Op 22 juni 2021 hebben wij ons rapport Ruimte in de ramingen? Meerjarenramingen
onderzocht gepubliceerd. Dit rapport ging over de kwaliteit van de meerjarenramingen
die ministers gebruiken. We hebben 5 casussen onder de loep genomen, waaronder
de rechtspraak, de luchtmacht en de bekostiging van universiteiten.
Waar ging het onderzoek over?
Meerjarenramingen geven een inschatting van het budget dat nodig is om over een
periode van enkele jaren bestaand beleid te kunnen uitvoeren. In ons onderzoek
hebben wij vastgesteld dat de veronderstellingen en gegevens waarmee ministers
deze meerjarenramingen opstellen, soms onjuist en verouderd zijn.

Geïntegreerd Verslag 2021

33

Algemene Rekenkamer

Zo bleek uit ons onderzoek dat een raming van de onderwijsbijdrage aan universiteiten
bij het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW), die nog steeds wordt
gebruikt, is gebaseerd op tijdschrijfgegevens uit 1984.
Bij het Ministerie van Justitie en Veiligheid (JenV) ontdekten we dat ramingen niet
werden gebaseerd op actuele gegevens over het aantal en de duur van rechtszaken,
maar op verouderde gegevens.
Begrotingsramingen komen in praktijk vaak verrassend eenvoudig tot stand, zo
werd in ons onderzoek duidelijk. Ministeries blijken de regels voor het opstellen
van ramingen op creatieve wijze te interpreteren. Heldere normen ontbreken en
het toezicht door de minister van Financiën is beperkt.
Boodschap
Wij vinden het wenselijk dat de minister van Financiën in regelgeving en toezicht
aandacht schenkt aan de onderbouwing en kwaliteit van meerjarenramingen. Als
er jaar na jaar door een foute raming te weinig geld voor iets wordt uitgetrokken,
kan dit leiden tot een ongewenste versobering (bijvoorbeeld minder onderhoud) of
het afwentelen van kosten op anderen (bijvoorbeeld onbetaald overwerk). En als er
structureel door een fout te véél budget wordt begroot, kan dit ondoelmatige bestedingen van publiek geld uitlokken. De minister van Financiën hebben we daarom
aanbevolen om de regelgeving en het toezicht rond meerjarenramingen aan te
scherpen.
De minister liet in zijn reactie op ons onderzoek weten dat verbeteringen in de
meerjarenramingen zeer wenselijk en mogelijk zijn. Maar hij voelde niet voor het
aanscherpen van de regels.
Het parlement hebben we opgeroepen om ministers kritischer te bevragen over de
onderbouwing van meerjarenramingen. Om het parlement hierbij te ondersteunen
lanceerden we op 29 september 2021 de tool Eerste hulp bij ramingen. Met dit hulpmiddel kunnen Kamerleden via een navigatiemenu gerichte vragen kiezen om inzicht
te krijgen in de wijze waarop een raming is opgesteld. Bij de ontwikkeling van deze
tool was onze Design Audit Studio betrokken: een multidisciplinair team dat ondersteuning biedt bij het toegankelijk maken van complexe informatie.

Geïntegreerd Verslag 2021

34

Algemene Rekenkamer

Impact
Het onderzoek heeft direct na publicatie 21 juni 2021 de nodige media-aandacht
gekregen. In de berichtgeving verschenen stevige koppen zoals:
• Ministeries zetten Kamer op het verkeerde been met creatieve ramingenʾ(FD);
• Ministers verhullen begrotingscijfers voor Kamer (NRC);
• Rekenkamer kraakt trucs ministeries bij maken begrotingsplannen (RTL);
• Rommelen met ramingen (Elsevier Weekblad).

Geïntegreerd Verslag 2021

35

Algemene Rekenkamer

"Dit onderwerp gaat
me aan het hart en
raakt aan de kern
van onze democratie."
Maarten de Jong

Projectleider Algemene Rekenkamer,
Eerste Hulp bij Meerjarenramingen

Interview

“Uit het onderzoek dat we vorig jaar deden naar

We hebben contact gezocht met onze Design

meerjarenramingen in de Rijksbegroting, bleek

Audit Studio (DAS). Die zijn er helemaal inge­

dat daar vaak iets aan scheelde. Ramingen zijn

doken en hebben gedurende de zomer in korte

niet altijd accuraat of overzichtelijk, en Kamer­

tijd met ons een prachtige tool in elkaar gezet.

leden beschikken niet altijd over de informatie

Kamerleden krijgen een aantal generieke vragen,

die ze nodig hebben om de juiste vragen aan

bijvoorbeeld over de ontwikkeling van een begro-

een minister te kunnen stellen. Het gevaar

ting door de jaren heen. Wat is het patroon?

bestaat dan dat Kamerleden namens de

Komt er elk jaar geld bij, of wordt het budget

belastingbetaler ‘ja’ zeggen op iets, zonder

steeds lager? Na het beantwoorden van derge-

exact te weten wat de gevolgen zijn. Dit zoge-

lijke vragen genereert de tool aandachtspunten

naamde budgetrecht van het parlement is een

waarover een Kamerlid de bewindspersoon kan

fundamentele kwestie, maar ook erg abstract.

bevragen. Dat helpt Kamerleden om beter zicht

Ramingen zijn vaak heel technisch en complex.

te krijgen op de concrete gevolgen van een

We zagen het risico dat de aanbevelingen uit

meerjarenraming.”

ons rapport daarom geen effect zouden hebben
en dat wilden we niet.

“Het gevaar bestaat dan
dat Kamerleden namens
de belastingbetaler ‘ja’
zeggen op iets, zonder
exact te weten wat de
gevolgen zijn.”
Dit onderwerp gaat me aan het hart en raakt
aan de kern van onze democratie. Daarnaast
staat sinds 2020 het thema ‘versterking van de
tegenmacht’ bij iedereen hoog op de agenda.
Daarom hebben we besloten om onze aanbevelingen in een hulpmiddel om te zetten, iets dat
Kamerleden helpt om meer grip te krijgen op
meerjarenramingen.

Interview

1.4.7 Aanpak van milieucriminaliteit

Op 30 juni 2021 hebben wij ons onderzoek Handhaven in het duister; De aanpak van
milieucriminaliteit en -overtredingen gepubliceerd. In dit onderzoek (dat een vervolg
vormde op ons eveneens in 2021 verschenen onderzoek over de kwaliteit van data
over milieucriminaliteit) gingen wij na hoe de aanpak van milieucriminaliteit functioneert.
Waar ging het onderzoek over?
Het onderzoek begon als een doeltreffendheidsonderzoek: is de huidige aanpak van
milieucriminaliteit effectief? We richtten ons op het milieutoezicht bij bedrijven die
vallen onder het Besluit risico’s zware ongevallen: bedrijven uit de petrochemische
industrie, opslagbedrijven, afvalverwerkers enzovoort. Tijdens het onderzoeksproces
bleek er veel mis te zijn met de beschikbare gegevens over milieucriminaliteit en
overtredingen. Daarom besloten we eerst een tussentijds onderzoek te verrichten
naar de datakwaliteit in de bestaande informatiesystemen die toezichthouders en
handhavers gebruiken. Dit onderzoek mondde uit in het rapport Een onzichtbaar
probleem (gepubliceerd op 20 januari 2021). De conclusie luidde dat de kwaliteit van
de informatie over milieucriminaliteit ontoereikend is en dat verbetering nodig is om
toezicht te kunnen houden en de effectiviteit van het beleid te kunnen verbeteren.
Enkele maanden later, op 30 juni 2021, verscheen ons rapport over de aanpak van
milieucriminaliteit. Door zorgvuldige bewerking van de beschikbare gegevens
konden we uitspraken doen over het stelsel van toezicht en handhaving voor de
aanpak van milieucriminaliteit en -overtredingen.
Boodschap
Ons onderzoek heeft duidelijk gemaakt dat het stelsel van toezicht en handhaving
voor de aanpak van milieucriminaliteit en -overtredingen onvoldoende functioneert.
Er worden veel overtredingen begaan, het toezicht en de handhaving worden niet
consequent uitgevoerd en de interventies die wél worden gepleegd zijn maar
beperkt effectief in het voorkomen van overtredingen.
Impact
De verantwoordelijke bewindspersonen van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) en
van Justitie en Veiligheid (JenV) hebben in reactie op ons onderzoek laten weten
dat zij de problematiek onderkennen. Ze hebben een aantal van onze aanbevelingen
overgenomen, waaronder het aansluiten van toezichthouders op een nationaal
informatiesysteem. Verder gaven ze aan te vertrouwen op bestaande actieplannen.
Impact heeft ons onderzoek ook gehad door de media-aandacht die het rapport

Geïntegreerd Verslag 2021

38

Algemene Rekenkamer

teweegbracht. Zo schoof onze president Arno Visser aan bij het televisieprogramma
Nieuwsuur om de bevindingen toe te lichten. Ook haalde het rapport de voorpagina
van NRC.
Er was ook interesse voor onze bevindingen bij uitvoeringsorganisaties en het
bedrijfsleven; wij hebben daar verschillende presentaties gegeven.
ABD Topconsult heeft naar aanleiding van onze beide rapporten een advies voor het
Ministerie van IenW uitgebracht over verbetering van de informatiehuishouding.
Tot slot hebben wij een half jaar na de publicatie van het rapport een briefing verzorgd
voor de Tweede Kamercommissie IenW over een aantal terugkerende problemen,
zoals de ontoereikende identificatie van rechtspersonen in de onderzochte infor­
matiesystemen.
Ook voor de nieuw aangetreden staatssecretaris van IenW hebben we een briefing
verzorgd, waarbij we onze bevindingen in vogelvlucht hebben gepresenteerd, voorzien van een aantal aandachtspunten om het functioneren van het stelsel van
toezicht en handhaving beter te doen functioneren.

Geïntegreerd Verslag 2021

39

Algemene Rekenkamer

"Het is iets
waarover ik zelf
nogal kritisch ben."
Rob de Rijck

Landelijk coördinerend milieuofficier van Justitie
bij het Functioneel Parket over het onderzoek
‘Milieucriminaliteit: Handhaven in het duister’

Interview

“Op enig moment zocht het onderzoeksteam
contactpersonen bij het Openbaar Ministerie,
en omdat milieucriminaliteit ‘mijn’ onderwerp is,
lag het voor de hand dat de Rekenkamer bij mij
uitkwam. Ik heb op meerdere punten meegewerkt
aan het onderzoek. Enerzijds in het geven van
inhoudelijke informatie in gesprekken met de
onderzoekers en anderzijds ook het faciliteren
van interviews met andere betrokkenen. Verder
was het ook voor ons een stimulans dat de
onderzoekers een keer aanschoven bij een
intern overleg over de aanpak van een concrete
zaak. In een later stadium was ik een de van
tegenlezers op feitelijke correctheid.

“Het contact met de
onderzoekers liep zeer
plezierig, mede omdat het
OM zelf ook belang heeft
bij een goed onderbouwd
rapport.”

de onderzoekers leken soms wat moeite te
hebben met het juridisch jargon. Dus wellicht
kan de Rekenkamer daar nog wat versterking
aan geven.
Toen het rapport van de Rekenkamer uitkwam,
had dat zeker gewicht, er is onder andere op
televisie aandacht aan besteed. En het viel
ongeveer samen met twee andere rapporten
hierover, een van het Centrum voor Criminaliteits-

Het contact met de onderzoekers liep zeer

preventie en Veiligheid (CCV) en het rapport van

plezierig. Mede omdat het OM zelf ook belang

de adviescommissie Vergunning, toezicht en

heeft bij een goed onderbouwd rapport. Het

handhaving (VTH) onder leiding van Jozias

onderzoek betrof de effectiviteit van het over-

van Aartsen. Samen vormen die rapporten een

heidsoptreden op het gebied van milieucriminali-

belangrijk drieluik om de politiek te overtuigen

teit en natuurlijk is het voor mij belangrijk om te

dat de handhaving meer gewicht en lading moet

weten hoe dat ervoor staat. Het is iets waarover

krijgen. Daar lijkt ook gevolg aan te worden

ik zelf nogal kritisch ben. Dus als een gezagheb-

gegeven. Zo is er onder meer een project gestart

bend instituut als de Algemene Rekenkamer

om de registratie van rechtspersonen in ons

daarover een uitspraak kan doen, heb ik dat

systeem te verbeteren, wat een belangrijk punt

graag. Misschien wel een klein punt van kritiek:

van kritiek was.”

Interview

1.4.8 Aanpak van arbeidsuitbuiting

Op 28 september 2021 hebben wij ons onderzoek Daders vrijuit, slachtoffers niet
geholpen gepubliceerd. Het onderzoek ging over de aanpak van arbeidsuitbuiting
door de Nederlandse Arbeidsinspectie.
Waar ging het onderzoek over?
Jaarlijks zijn duizenden mensen het slachtoffer van arbeidsuitbuiting en nog veel
meer mensen worden door hun werkgever ernstig benadeeld. Niet zelden is in deze
situaties sprake van dwang, geweld, misleiding, lange werkdagen en/of onderbetaling.
Wij hebben in dit onderzoek de doeltreffendheid van de aanpak van arbeidsuitbuiting
en ernstige benadeling onder de loep genomen.
De Nederlandse Arbeidsinspectie van de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) heeft een speciaal programma opgezet om arbeidsuitbuiting en ernstige
benadeling aan te pakken. De inspectie kan hierbij 2 routes bewandelen. Via het
strafrecht kan ze zaken waarin sprake is van arbeidsuitbuiting, als vorm van mensenhandel overdragen aan het OM. Via het bestuursrecht kan ze ernstige benadeling
van werknemers beboeten op grond van de overtreding van arbeidswetten.
Wat kwam er uit het onderzoek?
Uit ons onderzoek kwam naar voren dat de 2 instrumenten die de Nederlandse
Arbeidsinspectie inzet om arbeidsuitbuiting en ernstige benadeling van werknemers
aan te pakken, niet effectief zijn. De strafrechtelijke route is in de praktijk bijna nooit
haalbaar vanwege de hoge eisen die worden gesteld aan de toepassing van artikel
273f van het Wetboek van Strafrecht, dat gaat over mensenhandel. De bestuursrechtelijke route wordt wel ingezet, maar blijkt in de praktijk niet doeltreffend genoeg:
veel werkgevers calculeren de boetes in en slachtoffers krijgen nauwelijks hulp.
Inspanningen van de Nederlandse Arbeidsinspectie om de aanpak van arbeidsuitbuiting en ernstige benadeling te intensiveren, hebben hierin vooralsnog geen
verbetering gebracht.
Boodschap
Wij vinden dat de minister van SZW in overleg met de minister van JenV de bestaande
instrumenten voor de aanpak van arbeidsuitbuiting en ernstige benadeling zou
moeten verbeteren. Ook kunnen inspecteurs van de Nederlandse Arbeidsinspectie
als de drempel om het strafrecht toe te passen wordt verlaagd, daders effectief
stoppen en slachtoffers meer hulp, bescherming en ondersteuning bieden.

Geïntegreerd Verslag 2021

42

Algemene Rekenkamer

Als de meldingsbereidheid van ketenpartners en inspecteurs van de Inspectie SZW
wordt verhoogd komen slachtoffers van arbeidsuitbuiting beter in beeld. Verder zijn
wij van oordeel dat de Nederlandse Arbeidsinspectie de minister van SZW betere
informatie zou moeten leveren, zodat deze het parlement kan inlichten over wat de
aanpak van de inspectie oplevert.
Impact
De minister van SZW heeft al onze aanbevelingen overgenomen. De minister vindt het
aanpassen van het strafrecht wenselijk en mogelijk en werkt hier op dit moment aan.
De Nationaal Rapporteur Mensenhandel heeft onze bevindingen opgenomen in de
laatste Slachtoffermonitor. Hij benadrukte daarbij het belang van bescherming van
slachtoffers, ook bij ernstige benadeling.
Na de publicatie van ons onderzoek hebben we met verschillende partijen gesproken
over ons rapport en de aanbevelingen. Uit die gesprekken bleek dat zij de bevindingen
als waardevol zien en met onze aanbevelingen verder kunnen werken.

1.4.9 Opvolging van aanbevelingen

Jaarlijks doen wij ongeveer 100 aanbevelingen in onze doelmatigheids- en doeltreffendheidsonderzoeken. In ons webdossier Voortgangsmeter aanbevelingen brengen
we in beeld wat ministers en ministeries met deze aanbevelingen hebben gedaan.
Op 6 oktober 2021 hebben wij voor de 5e keer dit webdossier gepubliceerd.
Waar ging het onderzoek over?
In deze editie van het webdossier Voortgangsmeter aanbevelingen hebben we
gekeken naar de periode 2015-2020, aan de hand van 2 indicatoren:
• toezeggingen van ministers in reactie op onze aanbevelingen;
• concrete acties van ministeries om uitvoering te geven aan onze aanbevelingen.
Wat kwam er uit het onderzoek?
Toezeggingen van ministers
In de periode 2015-2020 hebben de ministers bij gemiddeld 62% van de 590 aanbevelingen uit ons onderzoek een toezegging gedaan. Opvallend genoeg is er sinds
2018 sprake van een daling in dit jaarlijkse percentage toezeggingen; in 2020 ging
het nog maar om 50%. Voor deze ontwikkeling hebben wij nog geen duidelijke
verklaring gevonden.

Geïntegreerd Verslag 2021

43

Algemene Rekenkamer

Acties van ministeries
Elke 2 jaar vragen we de ministeries om een zelfrapportage op te stellen over de
opvolging van onze aanbevelingen. Deze zelfrapportages zijn te raadplegen op
onze website.
Indien we de opvolging van de acties op alle aanbevelingen, dus ook zonder toezegging, meenemen, dan blijkt dat het percentage acties door departementen hoger is
(72%) dan het percentage toezeggingen door de ministers (62%).
De zelfrapportages van de ministeries bevatten nuttige informatie. Ze laten ons zien
welke van onze aanbevelingen effectief zijn. Als aanbevelingen niet of slechts gedeeltelijk worden opgevolgd, kunnen wij dit meenemen in onze risicoanalyses en eventueel
een vervolgonderzoek programmeren.
Opvolging van onze aanbevelingen in begrotingsbrieven
In onze brieven aan de Tweede Kamer met aandachtspunten voor de departementale
begrotingen voor 2022 hebben we bij diverse ministeries een toelichting opgenomen
bij enkele nog niet opgevolgde aanbevelingen uit eerdere onderzoeken. Zo hebben
we bij de ministers van Defensie en van JenV nogmaals aandacht gevraagd voor
de aanbevelingen uit ons onderzoek naar cybersecurity bij het grenstoezicht op
Schiphol, die nog niet (volledig) zijn opgevolgd.
Opvolging van onze aanbevelingen in onderzoek naar revolverende fondsen
We hebben het afgelopen jaar ook gewerkt aan een vervolgonderzoek waarin we
kijken naar de opvolging die de minister van Financiën heeft gegeven aan de aan­
bevelingen uit ons onderzoek van 2019 naar ‘revolverende fondsen’; dit zijn fondsen
waar de overheid geld in stort voor een maatschappelijk doel, met als uitgangspunt
dat de opbrengsten terugvloeien, zodat het geld weer kan worden ingezet voor
andere projecten.
Onze aanbevelingen betroffen destijds de verbetering van het inzicht in het aantal,
de aard en de omvang van de revolverende fondsen van het Rijk, en het vinden van
manieren om hierover verantwoording af te leggen aan het parlement. Als vervolg op
het rapport uit 2019 onderzoeken wij op dit moment de maatschappelijke resultaten
die worden bereikt met de revolverende fondsen van het Rijk. We verwachten hierover
in het najaar van 2022 te publiceren.

Geïntegreerd Verslag 2021

44

Algemene Rekenkamer

1.4.10 Zicht op rijksbezit

Op 1 december 2021 hebben wij het rapport Zicht op rijksbezit gepubliceerd. In dit
onderzoek hebben wij de bezittingen van de rijksoverheid geïnventariseerd.
Waar ging het onderzoek over?
Met de bezittingen van het Rijk zijn honderden miljarden euro’s gemoeid. Het rijksbezit varieert van vastgoed tot cultureel erfgoed, van wegen en bruggen tot voorraden
medicinale cannabis, vaccins, olie en gas, van defensiematerieel tot IT-systemen.
Dat bezit moet goed worden beheerd en onderhouden. En om dat te kunnen doen
moet je weten wat je aan bezittingen hebt.
Echter, in tegenstelling tot vrijwel alle andere publieke en private organisaties zijn
ministeries niet verplicht om hun bezit in een balans zichtbaar te maken. Mede
daardoor heeft de rijksoverheid als geheel geen volledig beeld van haar bezittingen.
Dat is een probleem, want het rijksbezit en de bijhorende budgetten voor beheer,
onderhoud en vervanging spelen een hoofdrol in de uitvoering van beleid en in de
bedrijfsvoering van ministeries. Over al het publieke geld, ook het geld in vaste vorm,
moet publieke verantwoording worden afgelegd.
Om ‘het onzichtbare zichtbaar te maken’ hebben wij bij alle departementen onderzocht welke bezittingen de minister moet beheren en onderhouden. Voor elk ministerie
hebben we een staat van bezittingen opgesteld. Dit heeft niet alleen meerwaarde
voor de departementen, maar ook voor het parlement. Alleen met goed zicht op de
bezittingen kunnen ministers én Kamerleden beoordelen of beleidsvoornemens haalbaar zijn en of er in de begroting voldoende geld wordt uitgetrokken voor beheer en
onderhoud.
Uit eerdere onderzoeken van de Algemene Rekenkamer is gebleken dat het ontbreken
van (volledig) zicht op bezittingen vaak leidt tot achterstallig onderhoud, omdat er te
weinig budget voor dat onderhoud wordt begroot. Dat kan grote maatschappelijke
gevolgen hebben. Daarom hebben we in ons rapport de wenselijkheid benadrukt van
het toepassen van lifecyclemanagement. Dat is het beheren en planmatig onderhouden van een bezitting gedurende de gehele levensduur, van aanschaf tot afstoting.
Boodschap
Het is belangrijk dat de ministers de staten van de bezittingen van hun departement
actualiseren, deze bezittingen waarderen en op die manier toewerken naar volwaardige ministeriebalansen. We hebben het parlement geadviseerd om vervolgens de
informatie over de bezittingen te gebruiken bij het beoordelen van de begrotingen
en de verantwoordingen van de ministeries.

Geïntegreerd Verslag 2021

45

Algemene Rekenkamer

Impact
De minister van Financiën onderschreef in zijn reactie op ons onderzoek dat informatie over de rijksbezittingen belangrijk is. De minister wil bij het verbeteren ervan
voorrang geven aan de ministeries met de grootste investeringen. De Tweede Kamer
heeft door middel van een unaniem aanvaarde motie het kabinet gevraagd hoe onze
aanbevelingen kunnen worden opgevolgd.

Geïntegreerd Verslag 2021

46

Algemene Rekenkamer

"Zonder
dat
inzicht
maak je
jezelf
kwetsbaar."
Inge van Dijk

Lid van de Tweede Kamer voor het CDA en
rapporteur voor de commissie Rijksuitgaven
over het onderzoek ‘Zicht op Rijksbezit’

Interview

Ik heb naar aanleiding van het rapport een
motie ingediend waarin ik het kabinet vraag
te onderzoeken hoe de aanbevelingen van de
Algemene Rekenkamer met betrekking tot
bestaande en nieuwe bezittingen van het
Rijk en de uitgaven voor beheer en onderhoud die daarbij horen, opgevolgd kunnen
“Toen de publicatie naar de Kamer werd

worden. Daarin geef ik ook aan dat door het

gestuurd en ik deze onder ogen kreeg, schrok

huidige gebrek aan inzicht onvoldoende

ik behoorlijk. Hoe kun je goed begroten als

beoordeeld kan worden of beleidsvoorne-

je niet helder hebt welke bezittingen er in je

mens haalbaar zijn en of er in de begroting

portefeuille zitten? Hoezo weten we dat niet?

voldoende geld wordt uitgetrokken voor

Voordat ik Kamerlid werd, werkte ik in het

beheer en onderhoud, en dat dit mogelijk

bedrijfsleven. Met die achtergrond vond ik

grote maatschappelijke gevolgen kan hebben.

het heel vreemd om te lezen dat de overheid
geen inzicht heeft in haar eigen bezittingen.

De motie is aangenomen en inmiddels ben

Zonder dat inzicht maak je jezelf kwetsbaar

ik ook rapporteur voor dit onderwerp in de

en is het ook moeilijk voor de Kamer om te

vaste Kamercommissie voor Rijksuitgaven.

controleren. Het rapport van de Rekenkamer

Vanuit die rol volg ik met heel veel interesse

was overzichtelijk en het hielp om de proble-

wat het kabinet met de aanbevelingen doet.

matiek compleet in beeld te krijgen. Het

De toezegging is gedaan om de verslagleg-

onderwerp was tegelijkertijd wel redelijk

ging van het Rijk te verbeteren. Als dat

technisch en kreeg niet zoveel aandacht in

inderdaad leidt tot meer inzicht, kan dat

de media. Ten onrechte, wat mij betreft.

gevolgen hebben. Misschien is de conclusie
dan wel dat er op bepaalde gebieden dringend

“Toen de publicatie van
de AR naar de Kamer
werd gestuurd en ik deze
onder ogen kreeg, schrok
ik behoorlijk.”

geld bij moet. Dat kan de prijs zijn van inzicht.
Maar eerst zien of die betere verslaglegging
er komt. Als dat te lang duurt, zou ik het best
interessant vinden als de Algemene Rekenkamer over een jaar of twee weer een onderzoek doet, om te kijken hoe het er dan voor
staat.”

Interview

1.5 Onderzoeksprogramma’s
De afgelopen jaren hebben wij een deel van ons onderzoek binnen onderzoeksprogramma’s verricht. Onderzoeksprogramma’s dienen niet uitsluitend voor het uitvoeren
van onderzoek, maar ook voor kennisopbouw en het ontwikkelen van methoden en
technieken. In de komende jaren blijven wij programmatisch werken.
Figuur 5 Onderzoeksprogramma’s vanaf 2016
Van onze 5 onderzoeksprogramma’s uit 2016 zijn er inmiddels 4 afgerond
Onderzoeksprogramma

Periode

Toekomstbestendige overheidsfinanciën

2016-2019

Doorontwikkelen, Ontcijferen, Experimenteren en Netwerken (DOEN)

2016-2020

Doorontwikkelen verantwoordingsonderzoek

2016-2021

Premiesectoren zorg en sociale zekerheid

2016-2021

Ontvangsten ontcijferd

2016-2022(*)

Energietransitie

2020-2025(*)

Digitalisering

2022-2026(**)

* Verwachte einddatum
** Werktitel; einddatum is voorlopige inschatting

In de volgende paragrafen gaan wij nader in op de volgende 4 programma’s:
• Doorontwikkelen verantwoordingsonderzoek
• Premiesectoren zorg en sociale zekerheid
• Ontvangsten ontcijferd
• Energietransitie

1.5.1 Doorontwikkelen verantwoordingsonderzoek

Het verantwoordingsonderzoek is een jaarlijks terugkerend onderzoek, waarin
wij onder andere de rijksrekening goedkeuren (zie § 1.4.3). Het uitvoeren van
het verantwoordingsonderzoek en het doorvoeren van verbeteringen hierin is
een proces waaraan wij voortdurend werken.
Met het programma Doorontwikkelen verantwoordingsonderzoek hebben wij de
volgende aanpassingen in ons verantwoordingsonderzoek doorgevoerd:
• We hebben uniformeringsslag gemaakt in de risicoanalyses die de verschillende
onderzoeksteams voorafgaand aan het verantwoordingsonderzoek opstellen.
• De planningsfase van het onderzoek is vervroegd.

Geïntegreerd Verslag 2021

49

Algemene Rekenkamer

• Voor het geven van onze oordelen over de financiële rechtmatigheid van de
rijksuitgaven verzamelen wij de fouten en onzekerheden in de financiële informatie.
Wij hebben nu een nieuwe tool ontwikkeld, die wij gemakkelijker zelf kunnen
onderhouden en aanpassen.
• In onze rapporten over het verantwoordingsonderzoek hebben wij de afgelopen
3 jaar veranderingen doorgevoerd in vormgeving en beeldgebruik.

1.5.2 Premiesectoren zorg en sociale zekerheid

Zorg en sociale zekerheid betalen we in Nederland met belastingen en met premies.
In 2021 ging het in totaal om zo’n € 76 miljard aan belasting- en premiegeld voor de
zorg en ruim € 96 miljard voor sociale zekerheid (bron: Miljoenennota 2022). Het
parlement heeft veel minder invloed op de besteding van geld dat afkomstig is uit
premies dan op de besteding van geld dat wordt geïnd via belastingen. De premie­
gefinancierde uitgaven worden namelijk niet door het parlement geautoriseerd. Ook
op de heffing van premies heeft het parlement betrekkelijk weinig invloed.
Bijdragen aan betere beheersing uitgaven
Dat wij op programmatische wijze onderzoek doen naar de zorguitgaven (waarvoor
de minister van VWS een verantwoordingsplicht heeft) en naar de uitgaven voor de
sociale zekerheid (waarover de minister van SZW de regie voert), maakte deel uit
van onze strategie voor de periode 2016-2020. Doel van ons programma Premie­
sectoren zorg en sociale zekerheid was om te laten zien wat het parlement, ondanks
zijn beperkte zeggenschap over deze premiegefinancierde budgetten, nog wél kan
doen om invloed uit te oefenen op de besteding. Zo wilden we bijdragen aan een
betere beheersing van de uitgaven. Daaraan hebben we ook het afgelopen jaar
gewerkt in onze verantwoordingsonderzoeken bij de departementen van SZW en
van VWS. Ter afsluiting van het programma Premiesectoren zorg en sociale zekerheid
heeft ons collegelid Ewout Irrgang een opiniërend artikel geschreven dat op 19
oktober 2021 is gepubliceerd in de Volkskrant. In dat artikel constateerde hij dat
de Tweede Kamer zichzelf buitenspel zet bij de zorguitgaven en bij verschillende
uitgaven voor de sociale zekerheid.
Inzicht geven in prestaties
Een ander doel van ons programma Premiesectoren zorg en sociale zekerheid was
het bieden van inzicht in de prestaties die de overheid levert voor de zorg en sociale
zekerheid. Dat hebben we in 2021 gedaan voor:
• de aftrek van lijfrente als faciliteit voor de oudedagsvoorziening (zie hoofdstuk 5
van ons verantwoordingsonderzoek 2020 bij het Ministerie van SZW);

Geïntegreerd Verslag 2021

50

Algemene Rekenkamer

• de dienstverlening gericht op het re-integreren van mensen met een uitkering in
het kader van de wet Werkhervatting gedeeltelijk arbeidsgeschikten (zie hoofdstuk 6 van ons verantwoordingsonderzoek 2020 bij het Ministerie van SZW);
• de fiscale regeling voor uitgaven aan specifieke zorgkosten (zie hoofdstuk 5 van
ons verantwoordingsonderzoek 2020 bij het Ministerie van VWS);
• de toegankelijkheid van de palliatieve terminale zorg (zie hoofdstuk 6 van ons
verantwoordingsonderzoek 2020 bij het Ministerie van VWS).
Met deze publicaties hebben we in 2021 het programma Premiesectoren zorg en
sociale zekerheid afgerond. We zullen echter de komende jaren in onze onderzoeken
aandacht blijven besteden aan de premiegefinancierde uitgaven en aan de overheidsprestaties op het gebied van de zorg en de sociale zekerheid.

1.5.3 Ontvangsten ontcijferd

Binnen ons het programma Ontvangsten ontcijferd hebben wij het afgelopen jaar
3 publicaties uitgebracht: een brief aan de Tweede Kamer over de implementatie
van de nieuwe Europese btw-regels voor de levering van goederen en diensten via
e-commerce, een brief aan de Tweede Kamer over belastingontwijking en een
onderzoek naar fiscale regelingen.
Brief over implementatie Europese btw-regels voor e-commerce, 14 januari 2021
In januari 2021 hebben wij in een brief aan de Tweede Kamer onze zorgen geuit
over de late implementatie van de nieuwe btw-regels van de Europese Unie voor de
levering van goederen en diensten aan particulieren via e-commerce. Deze regels
zijn inmiddels (per 1 juli 2021) van kracht geworden. De Nederlandse Belastingdienst
had begin 2020 aangegeven deze regels op zijn vroegst op 1 januari 2022 te kunnen
invoeren. Wij hebben naar aanleiding daarvan de Tweede Kamer gewezen op het
risico van misgelopen btw-inkomsten bij niet-tijdige implementatie. Ook hebben wij
in onze brief benadrukt dat de vertraging financiële en logistieke problemen voor het
bedrijfsleven kan opleveren. Collegelid Irrgang heeft hierover contact opgenomen
met de staatssecretaris.
Brief over onderzoek naar belastingontwijking, 15 april 2021
Op verzoek van de Tweede Kamer hebben we in 2021 enkele dossiers onderzocht
over zogenoemde rulings van de Belastingdienst. Met rulings verschaft de Belastingdienst bedrijven vooraf zekerheid over de hoogte van de te heffen vennootschapsbelasting en/of dividendbelasting. De 58 dossiers uit 2018 die wij onderzochten, waren
(een enkele kanttekening daargelaten) in overeenstemming met de belastingregels
die op dat moment golden.

Geïntegreerd Verslag 2021

51

Algemene Rekenkamer

Deze uitkomst strookte met ons eerdere onderzoek naar rulings van de Belastingdienst uit 2014. Wel vonden wij dat de kwaliteit van de rulingdossiers voor verbetering vatbaar is. Ook stelden wij vast dat de bestaande antimisbruikbepalingen in de
vennootschapsbelasting niet worden geëvalueerd. Wij deden de staatssecretaris van
Financiën de aanbeveling om de effecten van antimisbruikbepalingen op belastingontwijking in kaart te brengen en daarvoor de (aangifte)data van de Belastingdienst
te analyseren.
Fiscale regelingen (publicatie 19 mei 2021)
Als onderdeel van ons verantwoordingsonderzoek over 2020 hebben wij het afge­
lopen jaar enkele fiscale regelingen bekeken. Fiscale regelingen zijn bijvoorbeeld
aftrekposten, vrijstellingen en belastingteruggaven. Het bijzondere aan deze regelingen
is dat ze een gedeelde verantwoordelijkheid vormen van de minister van Financiën,
die gaat over het budget dat met de regeling is gemoeid, en van de minister die het
betreffende beleid uitvoert.
Van de volgende 4 fiscale regelingen zijn wij het afgelopen jaar nagegaan in hoeverre
ze effectief zijn:
• Kleinschaligheidsinvesteringsaftrek. Over deze fiscale regeling concludeerden
wij in ons verantwoordingsonderzoek 2020 bij het Ministerie van Economische
Zaken en Klimaat (EZK) dat niet is vast te stellen of zij bijdraagt aan het doel,
namelijk het moderniseren en professionaliseren van bedrijven. Dat komt doordat
er voor de hoogte van het totale investeringsbedrag geen streefcijfers zijn geformuleerd en omdat de minister niet bijhoudt welke bedragen er zijn geïnvesteerd.
• Lijfrenteaftrek. In ons verantwoordingsonderzoek 2020 bij het Ministerie van SZW
kwamen wij tot een vergelijkbare conclusie over de lijfrenteaftrek, die is bedoeld
om werkenden zonder (volledig) pensioen te stimuleren tot sparen voor de oude
dag. Ook van deze regeling is de effectiviteit onduidelijk.
• Tegemoetkoming zorgkosten. Deze fiscale regeling kwam aan de orde in ons
verantwoordingsonderzoek 2020 bij het Ministerie van VWS. De regeling voorziet
in een tegemoetkoming voor zorgkosten die niet worden vergoed door de zorgverzekeraar of gemeenten. Deze regeling is bedoeld voor mensen die vanwege
een chronische ziekte of beperking jaarlijks hoge eigen kosten hebben voor
bijvoorbeeld speciale medicatie of een bijzonder dieet. Wij signaleerden dat er
door de verantwoordelijkheidsverdeling tussen de staatssecretaris van Financiën
en de minister van VWS weinig aandacht is voor de uitwerking van de regeling
voor de doelgroep. De regeling is naar ons oordeel echter wél een goed middel
om de doelgroep te bereiken. Wij vonden daarom dat de minister van VWS de
regeling moet evalueren om alsnog zicht te krijgen op de resultaten.

Geïntegreerd Verslag 2021

52

Algemene Rekenkamer

• Landbouwvrijstelling. Deze fiscale regeling hebben wij belicht in ons verantwoordingsonderzoek 2020 bij het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
(LNV). De regeling houdt in dat een boer die landbouwgrond verkoopt en dankzij
de stijgende grondprijzen winst maakt, hierover geen belasting hoeft te betalen.
Bij de invoering van de landbouwvrijstelling in 1918 was het doel om grondeigenaren die hun land verpachtten (meestal aan boeren) niet anders te behandelen
dan grondeigenaren die hun land bewerkten (zoals boeren). Wij stelden in ons
onderzoek vast dat deze doelstelling vóór 2001 nog bestond, maar sinds de
invoering van de Wet inkomstenbelasting 2001 niet meer. Omdat een regeling
zonder doel niet effectief kan zijn, kwamen wij tot de conclusie dat de regeling
aan de hand van het Toetsingskader óf moet worden aangepast, óf moet worden
afgeschaft.

1.5.4 Energietransitie

In 2020 zijn we van start gegaan met ons onderzoeksprogramma Energietransitie.
In dit programma volgen we de overgang die het kabinet beoogt te maken naar een
nieuw, CO2-neutraal energiesysteem. Dit is een proces dat jaren in beslag neemt en
waarvoor veel publiek geld wordt ingezet. Met de onderzoeken die wij in het kader
van dit programma verrichten willen wij inzicht verschaffen in:
• de manier waarop de rijksoverheid haar beleidskeuzes rond de energietransitie
onderbouwt; en
• de doeltreffendheid, doelmatigheid en financiële gevolgen van de uitvoering van
deze beleidskeuzes.
Aandachtspunten binnen het programma Energietransitie
De kernvraag in het onderzoeksprogramma Energietransitie is of de rijksoverheid zinnig,
zuinig en zorgvuldig handelt bij het voorbereiden en uitvoeren van de energietransitie.
Binnen het programma voeren we verdiepende onderzoeken uit naar aspecten van
het transitieproces die relatief veel overheidsuitgaven met zich meebrengen en/of
grote gevolgen hebben voor de burger. Concreet besteden we aandacht aan (a) de
(nieuwe) energie-infrastructuur, (b) energietransitie in de gebouwde omgeving en
industrie en (c), de geldstromen..
Verricht onderzoek op het gebied van de energietransitie
In 2021 hebben we onderzoek verricht naar 3 onderwerpen die een relatie hebben
met de energietransitie:
• Zicht op aanvullende maatregelen klimaat- en energiedoelstellingen. In ons verantwoordingsonderzoek 2020 bij het Ministerie van EZK zijn wij nagegaan welke
plannen de minister van EZK had gerealiseerd om aan verplichte klimaat- en

Geïntegreerd Verslag 2021

53

Algemene Rekenkamer

energiedoelstellingen voor 2020 te voldoen. We kwamen op grond van onze
bevindingen tot de conclusie dat het parlement betere informatie moet krijgen
over het beschikbare budget voor toekomstige plannen waarmee komende
kabinetten de klimaatdoelstellingen moeten gaan halen.
• Zicht op uitgaven voor extra taken EBN, Gasunie en TenneT. We hebben in 2021 een
verdiepend onderzoek afgerond naar 3 staatsdeelnemingen (ondernemingen
waarvan de rijksoverheid aandelen bezit) die extra taken hebben gekregen om
nieuwe energie-infrastructuur tot stand te brengen: Energie Beheer Nederland
(EBN), Gasunie en TenneT. In ons rapport, getiteld In publieke handen; Nieuwe
taken voor staatsdeelnemingen in de energietransitie, hebben wij vastgesteld dat
de minister van EZK het parlement weinig inzicht verschaft over hoeveel publiek
geld in deze nieuwe taken wordt gestoken.
• Aandacht voor bescherming drinkwaterbronnen in geothermiebeleid. In 2021 publiceerden we ook het rapport Bescherming drinkwater bij het boren naar aardwarmte.
Daarin hebben we de vraag gesteld of het Rijk in haar beleid om geothermie te
bevorderen (de winning van aardwarmte) de drinkwaterbronnen doeltreffend
beschermt. We concludeerden onder meer dat regie in de ondergrond ontbrak
en dat het ‘zwaarwegende belang’ van drinkwater beter moest worden geduid en
beschermd in wet- en regelgeving. Bij de behandeling in de Tweede Kamer van de
herziening van de Mijnbouwwet is – onder verwijzing naar ons rapport – besloten
dat er in gebieden die zijn aangewezen of gereserveerd voor de winning van drinkwater uit grondwater, niet meer mag worden geboord voor het opsporen of
winnen van aardwarmte.
Andersoortige resultaten binnen het programma Energietransitie
We hebben in 2021 binnen het onderzoeksprogramma Energietransitie enkele
nieuwe manieren van werken uitgeprobeerd. Zo hebben we een designsprint gedaan
in samenwerking met onze interne Design Audit Studio. Daarnaast hebben samengewerkt met studenten van de TU-Delft bij de voorbereiding naar een onderzoek
naar de warmtetransitie. Verder hebben we intern en extern onze kennis gedeeld
met de Tweede Kamer, departementen, universiteiten en andere kennisinstituten.

1.6 Internationale samenwerking
Wij werken samen met nationale rekenkamers in het buitenland om de kwaliteit en
impact van ons werk te vergroten. We wisselen met hen bijvoorbeeld methoden en
technieken voor onderzoek uit. Ook verrichten we regelmatig gezamenlijk onderzoek.
In een aantal regio’s participeren we in meerjarige projecten gericht op versterking
van nationale rekenkamers in het buitenland. Op die manier dragen we bij aan goed

Geïntegreerd Verslag 2021

54

Algemene Rekenkamer

bestuur in andere landen. Onze internationale activiteiten zijn wettelijk verankerd in
de Comptabiliteitswet 2016 en het Statuut van het Koninkrijk.

1.6.1 Internationale samenwerking en kennisuitwisseling

De Algemene Rekenkamer is actief lid van de volgende koepelorganisaties van
rekenkamers:
• EUROSAI, de internationale organisatie van 50 nationale rekenkamers in Europa
en de Europese Rekenkamer;
• het Contactcomité, overlegorgaan van de presidenten van rekenkamers van
EU-landen en de Europese Rekenkamer;
• INTOSAI, de internationale organisatie van 195 nationale rekenkamers wereldwijd.
In 2021 droegen we bij aan de volgende internationale activiteiten:
• Het jaar 2021 markeerde het eind van ons 10-jarig lidmaatschap van het bestuur
van EUROSAI. Tijdens een online congres in april hebben wij onze portefeuille
Relaties met externe stakeholders overgedragen. Binnen EUROSAI blijven we actief
in een aantal werkgroepen en informele projectgroepen, waarbij we bewust voor
thema’s kiezen die een relatie hebben met de prioriteiten in onze strategie.
• In mei 2021 hebben op ons initiatief de leden van het Contactcomité een verklaring
uitgebracht ter ondersteuning van de rol, het mandaat en de onafhankelijkheid
van de rekenkamer van Cyprus. Aanleiding hiervoor was dat de rekenkamer van
Cyprus aanzienlijke moeilijkheden ondervond bij het uitvoeren van onderzoek
naar het Cyprus Investeringsprogramma. De verklaring heeft erin geresulteerd
dat de Cypriotische rekenkamer haar onderzoek kon hervatten.
• Wij namen in 2021 deel aan de bijeenkomst van het INTOSAI Capacity Building
Committee over institutionele ontwikkelingssamenwerking. Tijdens diverse
webinars deelden we effectief gebleken werkwijzen bij de uitvoering van meer­
jarige projecten ter versterking van andere nationale rekenkamers.
Buiten deze werkgroepen werken we informeel en flexibel samen met een kleiner
aantal nationale rekenkamers. We toetsen we elkaars werk en functioneren door
peer reviews (collegiale toetsingen) te organiseren. Zo droegen we het afgelopen jaar
bij aan een peer review van de rekenkamer van Roemenië. Verder ontwikkelden we
voor onze collega-rekenkamers een online cursus over beeldgebruik in audits.

Geïntegreerd Verslag 2021

55

Algemene Rekenkamer

1.6.2 Institutionele ontwikkelingssamenwerking

In 2021 hebben wij in 3 programma’s met andere nationale rekenkamers samengewerkt aan hun institutionele ontwikkeling. Het gaat om meerjarige en veelal extern
gefinancierde projecten, die op verzoek van de betreffende rekenkamers zijn opgezet.
Figuur 6 Landen waarvan de nationale rekenkamers in 2021 ondersteuning kregen van
de Algemene Rekenkamer

In 2021 werkte de Algemene Rekenkamer binnen 3 programma’s samen
met andere nationale rekenkamers
Kiesgroep-programma

Sharaka-programma

Doelmatigheidsonderzoek
Afrikaanse olie- en gasindustrie

Moldavië
Bulgarije
Tunesië
Marokko
Algerije

Libië

Georgië
Palestijnse gebieden
Irak
Jordanië
Sudan
Kenia
Tanzania
Mozambique
AFROSAI-E

Doelmatigheidsonderzoek in Afrikaanse olie- en gasindustrie
In juni 2021 hebben wij het tweejarige samenwerkingsprogramma afgesloten dat wij
in 2019 hadden opgezet met de rekenkamers van Tanzania, Mozambique en Kenia
en AFROSAI-E (de vereniging van Engelstalige rekenkamers in Afrika). Dit programma
werd gefinancierd door het Ministerie van Buitenlandse Zaken.
Tijdens de afsluitende online conferentie presenteerden de deelnemende rekenkamers
de door ons begeleide onderzoeken naar olie- en gascontracten en de lessen die de
regionale samenwerking had opgeleverd. De conferentie werd bijgewoond door circa
150 geïnteresseerden van rekenkamers wereldwijd. De opgedane kennis is daarna
verder gedeeld via een online cursus voor rekenkamers.

Geïntegreerd Verslag 2021

56

Algemene Rekenkamer

Sharaka-programma in Noord-Afrika en Midden-Oosten
In 2021 vond ook de afsluiting plaats van het Sharaka-programma, onze vijf­jarige
samenwerking met de rekenkamers van Algerije, Irak, Jordanië, Marokko, de
Palestijnse gebieden, Sudan en Tunesië. Het Sharaka-programma is gefinancierd
door het Ministerie van Buitenlandse Zaken.
Tijdens diverse online bijeenkomsten hebben we met de betrokken rekenkamers
teruggeblikt op de bilaterale en regionale samenwerking. Deze gesprekken werden
gevoed door bevindingen van een extern uitgevoerde evaluatie, die grotendeels
positief waren.

“The Sharaka programme has succeeded in bringing SAI’s together despite the
differences that exist in their legal frameworks, particularly in terms of strengthening their capacity to communicate with different stakeholders by creating new
prospects” (deelnemer aan eindbijeenkomst in oktober 2021).

We hebben met de betrokken rekenkamers ook vooruitgekeken naar een vervolg­
programma voor de komende 5 jaar. Hieraan zullen dezelfde rekenkamers deelnemen
én de rekenkamer van Libië.
Kiesgroep-programma in Oost-Europa
In 2021 hebben wij met de rekenkamers van Bulgarije, Georgië en Moldavië samengewerkt rond thema’s als strategische onderzoeksprogrammering en kwaliteits­
management in het onderzoek. Deze samenwerking vond plaats in het kader van
de technische assistentie die wij verlenen aan rekenkamers in de zogenaamde
Kiesgroep-landen. Nederland vertegenwoordigt deze landen in het bestuur van
onder andere het Internationaal Monetair Fonds en de Wereldbank. Onze activiteiten
passen in het beleid van de minister van Financiën om deze landen te assisteren bij
de invoering van internationale standaarden voor transparante en solide overheids­
financiën.

Geïntegreerd Verslag 2021

57

Algemene Rekenkamer

"Sharaka
biedt de
kans om
met meer
partners
in die regio
samen te
werken. "
Abdel Elabassi

Projectleider Algemene Rekenkamer,
Internationaal

Interview

“Onder de naam Sharaka (‘ partnerschap’ in

maar hoe kun je de bredere impact van je

het Arabisch) werkt de Algemene Rekenkamer

rapporten vergroten? We hebben het gehad

samen met Rekenkamers in de Arabische

over het formuleren van aanbevelingen, over

regio. Sharaka is een vijfjarig programma dat

het betrekken van het maatschappelijk veld

wordt gefinancierd door het Ministerie van

bij rapportages. En natuurlijk over het betrek-

Buitenlandse Zaken (BZ) en maakt onderdeel

ken van media. Er heeft ook een journalist

uit van een breder beleidsprogramma van BZ,

deelgenomen die de Rekenkamers adviezen

het zogenaamde government2government-

heeft gegeven over leesbaar schrijven.

support, waarin Nederland andere landen
ondersteuning en versterking biedt onder
meer op het gebied van rule of law, economisch, mensenrechten. We hadden daarvoor
trouwens al goede contacten met de Rekenkamers Tunesië en Irak. Sharaka biedt de
kans om met meer partners in die regio
samen te werken.
Het afgelopen jaar hebben we onder meer
een parallelle audit gedaan over gezondheidszorg in meerdere landen. Het blijkt dan

“Het blijkt dat
de verschillende
Rekenkamers vaak
veel gemeen hebben,
in de manier waarop
ze werken en in de
uitdagingen waarvoor
ze staan.”

dat de verschillende Rekenkamers vaak veel
gemeen hebben, in de manier waarop ze
werken en in de uitdagingen waarvoor ze

Wat we nastreven is dat de Rekenkamers

staan. Maar door politieke of andere verschil-

in de regio met elkaar in discussie gaan en

len, komen ze normaal gesproken niet nader

blijven en samen proberen de impact van

tot elkaar. Binnen de kaders van Sharaka lukt

hun werk te vergroten zodat burgers daar

dat beter. Dan kom het wel tot uitwisseling.

uiteindelijk profijt van hebben. Uit de meest
recente evaluatie blijkt dat er echt een

We hebben dit jaar ook gezamenlijk aandacht

gemeenschap is ontstaan van Rekenkamers,

besteed aan communicatie en stakeholder-

met constructieve discussies, wederzijds

management. Dat is een ander perspectief

spiegelen en het delen van best practices.

dan gewoonlijk. Natuurlijk rapporteren

Daar kunnen wij ook weer van leren.”

Rekenkamers aan overheid en parlement,

Interview

2.

Onze organisatie

Geïntegreerd Verslag 2021

60

Algemene Rekenkamer

De Algemene Rekenkamer bestaat uit een college van 3 leden. Eén van de collegeleden
is president van de Algemene Rekenkamer. Onze taken en verantwoordelijkheden
komen aan bod in § 2.1. De Algemene Rekenkamer heeft een secretaris die verantwoordelijk is voor het aansturen van de ambtelijke organisatie (§ 2.2). College en
secretaris hebben een verschoningsplicht (§ 2.3) en maken hun nevenfuncties
openbaar (§ 2.4). Het Audit Advisory Committee adviseert de president, het college
en de secretaris (§ 2.5). In § 2.6 geven wij een overzicht van de bezoldiging van het
college, het Audit Advisory Committee en de secretaris.

2.1 College
Collegeleden
De Algemene Rekenkamer bestaat uit 3 leden, die tezamen het college van de
Algemene Rekenkamer vormen (Comptabiliteitswet 2016, artikel 7.1). Het college
verricht zijn werkzaamheden op basis van het principe van collegiaal bestuur. Dit
is uitgewerkt in het reglement van orde dat het college hiervoor heeft opgesteld
(Comptabiliteitswet 2016, artikel 7.7). In de praktijk houdt het principe van collegiaal
bestuur in, dat het college in gezamenlijkheid komt tot oordelen en besluiten op
basis van onderzoeken, alsmede kennis en expertise die is opgebouwd over de jaren.
De wetgever heeft besloten tot de vorm van collegiaal bestuur met het doel om te
bevorderen dat op onafhankelijke en zorgvuldige wijze oordelen, besluiten en beleid
tot stand komen.
Per 1 januari 2021 bestaat het college van de Algemene Rekenkamer uit de volgende
leden: drs. A.P. (Arno) Visser (president), drs. E. (Ewout) Irrgang en drs. H.M.B.
(Barbara) Joziasse MiF.
Collegeleden in buitengewone dienst
De Algemene Rekenkamer heeft ook twee collegeleden in buitengewone dienst
(Comptabiliteitswet 2016, artikel 7.2). Deze kunnen worden opgeroepen voor
deelname aan vergaderingen van het college of voor de uitvoering van bepaalde
werkzaamheden, zoals begeleiden van onderzoeken, verrichten van externe werkzaamheden of optreden als vervanger van een collegelid. De collegeleden in buitengewone dienst hebben op dat moment dezelfde bevoegdheden als de collegeleden
van de Algemene Rekenkamer.
De collegeleden in buitengewone dienst zijn op dit moment: drs. P.W. (Paul) Doop en
drs. J.M.A. (Hanny) Kemna (RE CISA IDP-C).

Geïntegreerd Verslag 2021

61

Algemene Rekenkamer

2.1.1 Dialoog met de omgeving

De Algemene Rekenkamer, zowel college, als management en medewerkers zoekt
actief en structureel de dialoog met onze omgeving. We vinden het belangrijk om te
weten welke behoeften er leven bij de instellingen en personen die belang hebben bij
ons werk. Welke ideeën hebben zij, welke vraagstukken houden hen bezig en wat
verwachten ze van de Algemene Rekenkamer?
Als we hier goed zicht op hebben, kunnen we met ons werk toegevoegde waarde
blijven leveren voor onze doelgroepen. Naast het ontvangen van signalen en behoeftes is het externe optreden ook gericht op het vergroten van de impact van de onderzoeken. Hieronder bespreken we de manieren waarop we met doelgroepen contact
onderhouden.
Parlement en regering
Wij verschaffen het parlement het hele jaar door informatie die is gebaseerd op gedegen onderzoek naar (a) de bedrijfsvoering en het financieel beheer van ministeries,
dienstonderdelen en uitvoeringsinstellingen en (b) het gevoerde overheidsbeleid. Ook
doen we waar nodig aanbevelingen voor verbetering.
In afzonderlijke briefings geven we desgewenst een toelichting bij de uitkomsten
van onze onderzoeken aan de betrokken commissies in de Tweede en Eerste Kamer
en/of aan de betrokken bewindspersonen. In bijlage 4 is een overzicht opgenomen
van alle briefings die we in 2021 aan de Tweede Kamer hebben gegeven. Dat waren
er in 2021 in totaal 27, in 2020 waren dat er in totaal 19.
Hoge Colleges van Staat en kennisinstituten
Wij voeren regelmatig overleg met organisaties die net als de Algemene Rekenkamer
behoren tot de Hoge Colleges van Staat, zoals de Raad van State, de Nationale
ombudsman en de Tweede Kamer. Daarnaast onderhouden we contact met kennisinstituten, onafhankelijke adviesorganen, planbureaus van de rijksoverheid en
universiteiten. Daarbij bekijken we of er mogelijkheden zijn om rond bepaalde
thema’s gezamenlijk op te trekken.
Burgers en media
We vinden het belangrijk dat burgers weten wat de Algemene Rekenkamer doet en
waarvoor ze bij ons terecht kunnen. Ons werk staat immers in dienst van de samenleving. Daarom maken we onze onderzoeksbevindingen publiek toegankelijk via
onze website www.rekenkamer.nl. Ook geven we uitleg bij onze rapporten in korte
video’s die we verspreiden via onze website, YouTube en sociale media.

Geïntegreerd Verslag 2021

62

Algemene Rekenkamer

We attenderen geïnteresseerden via Twitter en LinkedIn op nieuw onderzoek of
vacatures en we verstrekken via Facebook informatie over onze activiteiten.
We onderhouden daarnaast contacten met de media en we brengen persberichten
uit om de uitkomsten van ons onderzoek te delen met het publiek en om onze rol
en positie toe te lichten. Verder publiceren wij tegenwoordig vaker dan voorheen
opinieartikelen. In veel gevallen is het onderwerp van een opinieartikel geïnspireerd
op 1 of meer onderzoeken van de Algemene Rekenkamer. Soms verschijnen zulke
artikelen op de publicatiedag van het betreffende rapport, soms later. Voor al deze
extern gepubliceerde teksten geldt dat we ze ook op onze eigen website plaatsen.
In bijlage 5 staat een overzicht van onze externe activiteiten en mediaoptredens in
2021.
Rekenkamers in binnen- en buitenland
Om effectief te blijven is samenwerking met rekenkamers in binnen- en buitenland
voor ons van belang. Door met nationale rekenkamers kennis uit te wisselen, gezamenlijke standaarden voor onderzoek te ontwikkelen en samen te werken, kunnen
we de kwaliteit van ons werk vergroten; zie § 1.6.

2.2 Secretaris
De Algemene Rekenkamer heeft een secretaris (CW 2016, artikel 7.3), die verantwoordelijkheid draagt voor de ambtelijke leiding van de organisatie. In figuur 7 is
een organigram van de Algemene Rekenkamer weergegeven. Nadere bepalingen
over de taken van de secretaris zijn opgenomen in het Besluit taak, mandaat en
volmacht secretaris Algemene Rekenkamer (reglement van orde, artikel 6).
Drs. C. (Cornelis) van der Werf is sinds 10 april 2018 secretaris van de Algemene
Rekenkamer.

Geïntegreerd Verslag 2021

63

Algemene Rekenkamer

Figuur 7 Organogram van de Algemene Rekenkamer

Managementteam
De secretaris, de zes onderzoeksdirecteuren en de stafdirecteur vormen samen het
managementteam (MT) van de Algemene Rekenkamer. De directeuren zijn verantwoordelijk voor de kwaliteit van de ambtelijke organisatie en de kwaliteit van het
onderzoek.
Eén van de onderzoeksdirecteuren vervult de rol van plaatsvervangend secretaris.
De secretaris, plaatsvervangend secretaris en de directeur Staf hebben periodiek
een overleg over de bedrijfsvoering van de Algemene Rekenkamer.
Daarnaast rapporteren de functionarissen uit de eenheid Kwaliteit & Control (Quality
Assurance, Controller en Ciso) aan de secretaris.

2.3 Verschoning collegeleden en secretaris
De Comptabiliteitswet 2016 schrijft in artikel 7.10 voor dat de leden van het college
en de secretaris van de Algemene Rekenkamer “… niet aanwezig mogen zijn bij
beraadslagingen en het nemen van beslissingen over enige zaak, die hen, hun
echtgenoten, hun geregistreerde partners, degenen met wie zij duurzaam samen­
leven of hun naastbestaanden tot in de derde graad van bloedverwantschap of
aanverwantschap betreffen.” Dit wordt verschoning genoemd.

Geïntegreerd Verslag 2021

64

Algemene Rekenkamer

Wanneer een collegelid of de secretaris een beroep doet op verschoning, wordt dit
vastgelegd in het register verschoningsplicht van de Algemene Rekenkamer.
Hieronder is een overzicht opgenomen van alle verzoeken voor verschoning, die de
collegeleden hebben ingediend voor hun betrokkenheid bij onderzoeken die in 2021
door de Algemene Rekenkamer werden uitgevoerd.
Figuur 8 Overzicht verschoning 2021
Verschoning bij onderzoeken die lopen in 2021
Onderzoek

Collegelid

Reden van verschoning

Verantwoorden en leren van
ontwikkelingssamenwerkingsbeleid (schoon drinkwater en
sanitatie)

drs. MiF H.M.B. (Barbara)
Joziasse (collegelid)

Vanwege betrokkenheid in
eerdere werkkring

Inventarisatie kosten overheid
MH17

drs. MiF H.M.B. (Barbara)
Joziasse (collegelid)

Vanwege betrokkenheid in
eerdere werkkring

Inventarisatie kosten overheid
MH17

drs. E. (Ewout) Irrgang
(collegelid)

Vanwege aanwezigheid voor­
malige collega’s op deze vlucht

Verantwoordingsonderzoek
2021 bij BZK (deelonderzoek
naar toezicht Financiën op
politieke partijen)

drs. E. (Ewout) Irrgang
(collegelid)

Vanwege betrokkenheid in
eerdere werkkring

Verantwoordingsonderzoek
2021 naar Hoofdstuk II B
(kiesstelsel)

drs. J.M.A (Hanny) Kemna
RE CISA IDP-C (collegelid in
buitengewone dienst)

Vanwege betrokkenheid als lid
van de Kiesraad

Warmtefonds (onderdeel van
het onderzoek naar revolverende fondsen)

drs. J.M.A (Hanny) Kemna
RE CISA IDP-C (collegelid in
buitengewone dienst)

Vanwege betrokkenheid in een
andere werkkring

Verantwoordingsonderzoek
2021 BZ en BHOS

drs. MiF H.M.B. (Barbara)
Joziasse (collegelid)

Vanwege vorige betrekking

Forensische zorg

drs. A.P. (Arno) Visser
(collegelid)

Vanwege eerdere parlementaire
en bestuurlijke werkzaamheden

2.4 Betrekkingen collegeleden en secretaris buiten
het ambt
De betrekkingen die de leden en de secretaris buiten hun ambt vervullen, worden
jaarlijks door de president openbaar gemaakt (Comptabiliteitswet 2016, artikel 7.4).
Een overzicht van deze betrekkingen (stand van zaken 2021) hebben wij opgenomen

Geïntegreerd Verslag 2021

65

Algemene Rekenkamer

als bijlage 6. Een actueel overzicht van andere betrekkingen staat vermeld bij de
informatie over de collegeleden en de secretaris op onze website.

2.5 Audit Advisory Comittee
Het Audit Advisory Committee (AAC) van de Algemene Rekenkamer brengt sinds
2006 adviezen uit over de bedrijfsvoering van de organisatie. Het AAC adviseert:
• de president bij het toezicht op de werkzaamheden van de Algemene
Rekenkamer;
• de secretaris bij de dagelijkse leiding van de ambtelijke organisatie;
• het college over de algehele gang van zaken.
Enkele jaren geleden is besloten om het zwaartepunt van de adviezen van het AAC
te verleggen van de ‘smalle bedrijfsvoering’ (waarbij het gaat om beheersing en
control) naar de ‘brede bedrijfsvoering’: de wijze waarop de organisatie en de
bedrijfsvoering is toegesneden op het mandaat, de missie en de strategie van de
Algemene Rekenkamer.
Samenstelling van het AAC in 2021
Het AAC bestaat uit 3 leden. Eén van de leden is voorzitter. De benoemingstermijn
van de leden van het AAC is 3 jaar. Een lid kan eenmalig voor maximaal 3 jaar
worden herbenoemd.
In 2021 bestond het AAC uit de volgende 3 leden:
• Mr. F.J. (Frederieke) Leeflang. Zij is lid van het AAC sinds 1 februari 2016 en
vervulde van 1 januari 2018 tot 1 januari 2022 de functie van voorzitter. Ze was
in 2021 managing partner van Deloitte Legal en voorzitter van de Raad voor de
Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming. Sinds 1 januari 2022 is zij voorzitter geworden van de Raad van Bestuur van de NPO. Om die reden heeft zij haar
lidmaatschap van het AAC met ingang van die datum beëindigd.
• H. (Hans) van Geloven MA RC. Hij is sinds 1 januari 2018 lid van het AAC. Op
1 januari 2021 is zijn 2e termijn aangevangen. Hij is CFO van VTTI B.V Hij is per
1 januari 2022 voorzitter van het AAC.
• Drs. Ph.F.M. (Philippe) Raets. Hij is sinds 1 januari 2017 lid van het AAC; op 1 januari
2020 is hij aan zijn 2e termijn begonnen. Hij was tot augustus 2021 voorzitter
van het College van Bestuur van Zadkine en vanaf augustus 2021 voorzitter van
het College van Bestuur van Avans Hogeschool. Verder is hij lid van 2 raden van
toezicht: de Open Universiteit en het Theater Rotterdam

Geïntegreerd Verslag 2021

66

Algemene Rekenkamer

Per 1 januari 2022 is mr. A. (Aly) van Berckel MBA toegetreden tot het AAC. Zij is
gemeentesecretaris van de gemeente Tilburg.
Activiteiten van het AAC in 2021
In 2021 heeft het AAC meermaals met het college en de secretaris gesproken over
de ontwikkelingen in de organisatie van de Algemene Rekenkamer. Daarnaast heeft
het AAC een zelfevaluatie verricht en een advies uitgebracht over de invulling van de
functie van plaatsvervangend secretaris. Deze punten lichten wij hieronder toe.
Organisatieontwikkeling
Het AAC heeft het afgelopen jaar regelmatig gesproken met de secretaris en de
president en hen geadviseerd over de ontwikkelingen in de organisatie (organisatiecultuur, werkdruk, risicomanagement, informatiebeveiliging). Het AAC constateert
dat er veel verbeterd is op het gebied van financiële beheersing en dat de complicaties die de coronacrisis teweegbracht, geringe impact hebben gehad op de algehele
bedrijfsvoering. Het AAC heeft geadviseerd om meer nadruk te leggen op afstemming
en samenwerking tussen de managementlijnen en het versterken van het onderlinge
gesprek.
Zelfevaluatie
Het AAC heeft in 2021 het eigen functioneren nader bekeken op basis van de evaluatie van een onafhankelijk extern adviseur. De hieruit volgende aanbevelingen zijn
overgenomen. Tevens is tijdens deze zelfevaluatie het profiel van de voorzitter van
het AAC geactualiseerd.
Advies plaatsvervangend secretaris
AAC-lid Hans van Geloven heeft in 2021 op verzoek van de secretaris een advies
geschreven over de invulling van de rol van de plaatsvervangend secretaris. De algemene conclusie van het advies luidde dat er behoefte bestaat aan een concretere,
nieuwe invulling van de rol met een aantal heldere randvoorwaarden. De rol van de
plaatsvervangend secretaris zou moeten worden gekoppeld aan het realiseren van
de strategische doelen van de Algemene Rekenkamer. Het advies is overgenomen.

2.6 Bezoldiging college, secretaris en het AAC
Bezoldiging college
De bezoldiging van het college is vastgesteld in de Wet rechtspositie Raad van
State, Algemene Rekenkamer en Nationale ombudsman. In onderstaande tabel
is de opbouw van de totale werkgeverslasten van het college weergegeven.

Geïntegreerd Verslag 2021

67

Algemene Rekenkamer

Tabel 2 Beloningen College (totale werkgeverslasten). (bedragen in €)
Jaar

2020
Beloning

Pensioen- en
overige
afdrachten

Buitengewone
onkostenvergoeding

Totaal

drs. A.P. (Arno) Visser
(Lid v.a. 15-10-2013 tot
15-10-2015) (President
v.a. 15-10-2015)

172.512

30.710

4.454

207.676

Drs. F.C. (Francine)
Giskes Lid v.a. 15-102015 tot 5-10-2020

124.507

19.743

2.920

147.170

drs. E. (Ewout) Irrgang
(Lid v.a. 1-9-2017)

149.446

30.029

3.707

183.182

Totaal

446.465

80.482

11.081

538.028

Bedragen in de totaalkolom kunnen als gevolg van afrondingen afwijken van de som

Jaar

2021
Beloning

Pensioen- en
overige
afdrachten

Buitengewone
Onkostenvergoeding

Totaal

drs. A.P. (Arno) Visser
(Lid v.a. 15-10-2013 tot
15-10-2015) (President
v.a. 15-10-2015)

173.982

33.115

4.503

211.600

drs. E. (Ewout) Irrgang
(Lid v.a. 1-9-2017)

151.608

32.341

3.707

187.656

drs. MiF H.M.B.
(Barbara) Joziasse
(Lid v.a. 1-1-2021)

144.706

32.336

3.707

180.749

Totaal

470.296

97.792

11.917

580.005

Bedragen in de totaalkolom kunnen als gevolg van afrondingen afwijken van de som

Bestuurskosten
De in tabel 3 vermelde bestuurskosten betreffen onder andere de kosten voor
dienstvervoer en gedeclareerde kosten gemaakt op buitenlandse reizen. De kolom
‘overig’ vermeldt de kosten van de representatieve activiteiten van het college als
geheel en van de individuele collegeleden.

Geïntegreerd Verslag 2021

68

Algemene Rekenkamer

Tabel 3 Bestuurskosten (bedragen in €)
Jaar

2020

2021

Totaal

Woonwerkverkeer

Internationaal

Overig

Totaal

drs. A.P. (Arno)
Visser (Lid v.a.
15-10-2013 tot
15-10-2015)
(President v.a.
15-10-2015)

71.198

58.691

41

265

58.997

Drs. F.C. (Francine)
Giskes (Lid v.a.
15-10-2015 tot
5-10-2020)

2.926

drs. E. (Ewout)
Irrgang (Lid v.a.
1-9-2017)

1.246

drs. MiF H.M.B.
(Barbara) Joziasse
(Lid v.a 1-1-2021)
College

6.768

Totaal

82.138

877

877

5.394

5.394

64.962

41

265

65.268

Bedragen in de totaalkolom kunnen als gevolg van afrondingen afwijken van de som

Bezoldiging collegeleden in buitengewone dienst
De collegeleden in buitengewone dienst ontvangen op grond van artikel 8 van het
Besluit rechtspositie Raad van State, Algemene Rekenkamer en Nationale ombudsman een vacatievergoeding voor het bijwonen en voorbereiden van vergaderingen;
zie figuur 9.

Geïntegreerd Verslag 2021

69

Algemene Rekenkamer

Figuur 9 Vacatiegelden (bedragen in €)

Vacatiegelden Leden in buitengewone dienst (excl. BTW)
€40.000

35.980

€30.000

21.957
€20.000

€10.000

€

0

5.939

4.933
0

3.542

0

drs. J.M.A. (Hanny) Kemna
(RE CISA IDP-C)
vanaf 1 januari 2020

drs. P.W. (Paul) Doop
vanaf 17 augustus 2004

2019

2020

1.518

0

prof. dr. M.J.W. (Mark) van Twist
tot en met 30 april 2020

2021

Bezoldiging topfunctionarissen
De Wet normering topinkomens (Wnt) bepaalt dat de bezoldiging en eventuele
ontslaguitkering van topfunctionarissen en gewezen topfunctionarissen in de
publieke en semipublieke sector op naamsniveau moeten worden vermeld in het
(financieel) jaarverslag.
Voor de Algemene Rekenkamer heeft de zojuist beschreven wettelijke publicatieplicht
betrekking op de salariëring van de secretaris. Het wettelijk bezoldigingsmaximum
voor deze topfunctionaris bedroeg in 2020 € 209.000 en is niet overschreden; zie
tabel 4.
Tabel 4 Beloning ambtelijke top (bedragen in €)
Jaar

Drs. C. (Cornelis)
van der Werf,
secretaris sinds
10 april 2018

Geïntegreerd Verslag 2021

2020
Beloning

Onkostenvergoeding

Pensioenpremie

Totaal

145.956

6.901

20.921

173.377

70

Algemene Rekenkamer

Jaar

2021

Drs. C. (Cornelis) van der Werf
secretaris sinds
10 april 2018

Beloning

Onkostenvergoeding

Pensioenpremie

Totaal

141.658

6.977

22.331

170.966

Bezoldiging leden AAC
Ook de leden van het Audit Advisory Committee van de Algemene Rekenkamer
ontvangen een vacatievergoeding. Deze vergoeding is gelijk aan die van de college­
leden in buitengewone dienst.
Figuur 10 Vacatiegelden (bedragen in €)

Vacatiegelden Leden Audit Advisory Committee (excl. BTW)
5.885

€6.000

4.815
€4.000

4.013
3.289

3.135

3.795

3.757
3.036

2.513

€2.000

€ 0

drs. Ph.F.M. (Philippe)
Raets lid v.a. 1-1-2017

H. (Hans) van Geloven RC
lid v.a. 1-1-2018

2019

Geïntegreerd Verslag 2021

2020

71

mr. F.J. (Frederieke Leeflang)
lid v.a. 1-2-2016
voorzitter 1-1-2018

2021

Algemene Rekenkamer

3.

Ontwikkelingen in
het onderzoeksproces

Geïntegreerd Verslag 2021

72

Algemene Rekenkamer

Onze ambtelijke organisatie heeft 6 onderzoeksdirecties. In § 3.1 gaan wij in op de
taken en verantwoordelijkheden van onze 6 onderzoeksdirecties. Bij het programmeren van onderzoek (§ 3.2) speelt onze strategie een belangrijke rol
(§ 3.3).
Aandacht voor kwaliteit (§ 3.4) is een belangrijke randvoorwaarde om goede onderzoeken uit te voeren. Collega auditors van nationale rekenkamer hebben in 2020 een
peer review uitgevoerd. In 2021 zijn wij begonnen met het opvolgen van de aanbevelingen uit deze peer review (§ 3.5).
Een andere belangrijke randvoorwaarde om goede onderzoeken uit te voeren is
kennismanagement. De ontwikkelingen op het gebied van kennismanagement in
het afgelopen jaar komen in § 3.6 aan bod.

3.1 Onderzoeksdirecties
De Algemene Rekenkamer telt 6 onderzoeksdirecties; zie het organogram in § 2.2.
De onderzoeksdirecteuren zijn eindverantwoordelijk voor het onderzoek, de onderzoeksprogramma’s en de overige activiteiten die binnen hun directie zijn ondergebracht. Dit houdt onder meer in dat de directeuren:
• jaarplannen opstellen met een beschrijving van alle activiteiten die in het
aankomende jaar zullen worden verricht;
• zorgen voor de bemensing van alle activiteiten uit het jaarplan van de directie;
• de voorgang bewaken van al deze activiteiten;
• onderzoeksvoorstellen, onderzoeksbevindingen, conceptrapporten, en notities
accorderen voordat deze aan collegeleden of ministeries worden voorgelegd.
Hieronder geven wij twee overzichten over onze onderzoeksdirecties:
• Onderzoeksdirecties en directeuren (figuur 11)
• Taken per onderzoeksdirectie (figuur 12)

Geïntegreerd Verslag 2021

73

Algemene Rekenkamer

Figuur 11 Onderzoeksdirecties en directeuren
Onderzoeks-directie

Directeur

Departementen

A

drs. M. (Maaike) Adema

AZ, FIN

B

drs. M.J.P. (Mark) Smolenaars
Tot 1 mei 2021
drs. M.C.S. (Miranda) Pirkovski
Vanaf 1 mei 2021 tot 1 november 2021
B. (Burhan) Gün MBA
Vanaf 1 november 2021

BZK

C

drs. S.A.L. (Bas) Wakkerman RA MGA

D

dr. E.K. (Ellen) Verolme MBA
Tot 1 mei 2021
drs. M.J.P. (Mark) Smolenaars
Vanaf 1 mei 2021

BZ, JenV, Defensie

E

drs. W.J. (Willemijn) van Helden

OCW, SZW, VWS

F

mr. drs. Joost van Hofwegen

EZK, IenW, LNV

Figuur 12 Taken per onderzoeksdirectie
Onderzoeks-directie

Programma’s

Andere taken

A

Ontvangsten ontcijferd

• Institutioneel
• Vaktechniek

B

Doorontwikkeling
verantwoordingsonderzoek

• Rijksbreed
onderzoek ICT,
personeel en
vastgoed
• Design Audit
Studio

C

• Coördinatie
verantwoordingsonderzoek
• Financial audit
• Data hub

D

• Methoden hub

E

Premiesectoren zorg en sociale zekerheid

F

Energietransitie

Geïntegreerd Verslag 2021

74

Algemene Rekenkamer

3.2 Programmering van onderzoek
De Algemene Rekenkamer heeft een ruim onderzoeksmandaat. Maar wij kunnen
niet alles onderzoeken. Daarom is het van belang om de juiste onderwerpen voor
onderzoek te selecteren. We doen dit met behulp van een programmeringscyclus
waarin duidelijke keuzes worden gemaakt.
Sinds 2017 laten wij de besluitvorming over het starten, bijstellen en afronden van
onderzoeksprojecten voorafgaan door een brede dialoog met de organisatie. Dit
gebeurt in zogenaamde strategische dialoogsessies, die in de regel 1 keer per maand
worden georganiseerd. Bij deze dialoogsessies kunnen alle medewerkers die dat
willen aanwezig zijn. Een aantal van hen vervult een vaste rol door toelichting te
geven en/of de dialoog aan te jagen. In de strategische dialoogsessies worden in
principe alle notities over eventueel op te starten onderzoeken bediscussieerd.
Daarnaast wordt gesproken over significante inhoudelijke bijstellingen of majeure
wijzigingen in de kosten of doorlooptijd van lopende onderzoeksprojecten.
In de periode 2017-2021 zijn tijdens strategische dialoogsessies 65 voorstellen
ingediend. 13 van de 65 ingediende voorstellen hebben na de strategische dialoogsessie geen vervolg gekregen.
Verder hebben wij in 2021 een uniformeringsslag gemaakt in de risicoanalyses die
de verschillende onderzoeksteams voorafgaand aan het verantwoordingsonderzoek
opstellen. Hierdoor kunnen wij beter onderbouwen waarom we in ons verantwoordingsonderzoek welke onderwerpen onder de loep nemen (zie § 1.4.1).
In 2021 hebben we besloten de programmering van onze onderzoeksactiviteiten
nadrukkelijker in te bedden in een maatschappelijke context. Dat gaan we doen
met behulp van omgevings- en risicoanalyses. Samen met de organisatiestrategie
moeten deze analyses sturend worden bij onze onderwerpselectie. We gaan de
nieuwe aanpak vanaf 2022 toepassen bij de selectie van onderzoeksthema’s. Op
deze manier werken we toe naar een verbetering van onze onderwerpselectie en
programmering, zoals ons is aanbevolen door de auditors van de rekenkamers van
Zweden, Canada en het Verenigd Koninkrijk, die in 2021 een peer review naar onze
organisatie hebben verricht (zie § 3.5).
Een andere ambitie die wij bij het programmeren van onze onderzoeken hebben is
om sneller en flexibeler op de actualiteit in te spelen. We hebben hiertoe in 2021 een
centraal team ingericht voor zogenoemde focusonderzoeken. Deze onderzoeken kennen
een kortere doorlooptijd (circa 13 weken) dan ander Rekenkameronderzoek. Bij een

Geïntegreerd Verslag 2021

75

Algemene Rekenkamer

focusonderzoek hoort een kort, feitelijk en helder rapport met één duidelijke vraagstelling. Op die manier kunnen de onderzoeksresultaten sneller worden gedeeld.
Onze ambitie is om de komende jaren 4 focusonderzoeken per jaar te publiceren.

3.3 Realisatie strategie Vertrouwen in verantwoording
Het jaar 2021 stond in het teken van onze strategie voor de periode 2021-2025,
getiteld Vertrouwen in verantwoording. Voor de periode 2021-2025 hebben we de
volgende strategische keuzes gemaakt:
• Burgers en bedrijven als vertrek- en eindpunt voor ons werk. Nadrukkelijker onderzoek
doen vanuit het perspectief van burgers en bedrijven. Waar mogelijk aangeven of
geld voor burgers en bedrijven zinnig, zorgvuldig en zuinig besteed is.
• IT en databeheer. Goed functionerende IT is belangrijk voor het intern functioneren
van het rijk en voor continuering van de dienstverlening. Daarom krijgt onderzoek
naar informatiebeheer een prominente rol in het verantwoordingsonderzoek.
• Doelmatigheid. Doelmatigheidsaspect in meer onderzoeken meenemen. Concrete
jaarlijkse doelstellingen voor publicaties waarin we een oordeel kunnen vormen
over doelmatigheid van het beleid.
• Oordeel. Meer oordelen in onze onderzoeken naar doelmatigheid en doeltreffendheid.
In § 3.3.1 gaan we na hoe we in 2021 invulling hebben gegeven aan deze strategische keuzes. Als uitwerking van de laatste strategische keuze (oordeel) staan we
vervolgens afzonderlijk stil bij enkele onderzoeken die we in 2021 hebben verricht
naar doelmatigheid en doeltreffendheid van beleid (§ 3.3.2).

3.3.1 Uitwerking strategie in 2021
Burgers en bedrijven

Wanneer we onderzoek doen naar de effecten van beleid, willen we meer dan voorheen aandacht hebben voor het perspectief van burgers en bedrijven die worden
‘geraakt’ door het beleid. De buitenwereld moet in de nieuwe strategische periode
(2021-2025) kunnen merken aan onze publicaties, producten en externe uitingen
dat we andere accenten leggen.
Tegen deze achtergrond zijn we in 2021 in onze onderzoeken nadrukkelijker ingegaan
op de vraag wat het effect van het door ons beoordeelde overheidsbeleid is op burgers
en bedrijven. Deze invalshoek is bijvoorbeeld duidelijk herkenbaar in ons onderzoek
Versterkingsoperatie aardbevingsgebied Groningen: tijd voor uitvoering (gepubliceerd
19 mei 2021, als onderdeel van ons verantwoordingsonderzoek bij het Ministerie

Geïntegreerd Verslag 2021

76

Algemene Rekenkamer

van BZK). En in ons rapport Aandacht voor algoritmes (zie § 1.4.1) hebben we laten
zien hoe belangrijk het is dat burgers weten waar ze terecht kunnen met vragen die
voortkomen uit het gebruik van algoritmes door de overheid.
Het burgerperspectief zal de komende periode eveneens nadrukkelijk aandacht
krijgen in onze onderzoeken naar digitalisering (zie kader). Immers, de toeslagenaffaire heeft aangetoond dat de overheid haar informatiehuishouding onvoldoende op
orde heeft en dat dit negatieve consequenties kan hebben voor de uitvoering van
beleid en de digitale dienstverlening aan burgers en bedrijven.
Meerjarig onderzoeksprogramma over digitalisering
Eind 2021 hebben we besloten om een meerjarig onderzoeksprogramma uit
te werken over digitalisering. In 2022 gaat dit programma van start (zie figuur
6 in § 1.5). Onderwerpen die in het programma aandacht kunnen krijgen zijn
bijvoorbeeld digitale identiteit, cloud, cybersecurity, internet of things en
cryptovaluta. Is Nederland hier klaar voor? Raakt de burger niet verstrikt in de
digitale mogelijkheden? Kan hij/zij de digitale overheid nog wel bijbenen als
steeds meer overheidsdienstverlening via ‘apps’ verloopt? En is de relatie
tussen overheid en bedrijven digitaal wel goed geregeld?
IT en informatiebeheer
Ook de overheid zélf heeft door de toenemende digitalisering te maken met risico’s
en bedreigingen. De digitale weerbaarheid van de rijksoverheid blijft dan ook voor
ons een belangrijk aandachtspunt. Conform onze nieuwe strategie gaan we onze
onderzoeken op dit terrein meer in samenhang uitvoeren. De gemeenschappelijke
noemer voor deze onderzoeken wordt ‘informatiebeheer’. We geven informatie­
beheer een prominente plaats in het verantwoordingsonderzoek en het zal daarmee
de komende jaren de derde component van ons bedrijfsvoeringsonderzoek worden,
naast het financieel beheer en het materieelbeheer van de rijksoverheid.
In 2021 hebben we al onderzoek verricht binnen deze derde component. Een voorbeeld is het hierboven aangehaalde onderzoek dat wij deden naar het gebruik van
algoritmes door de overheid. Verder deden we het afgelopen jaar rijksbreed onderzoek naar informatiebeveiliging, lifecyclemanagement en IT-beheer, als onderdeel
van ons jaarlijkse verantwoordingsonderzoek bij de ministeries.

Geïntegreerd Verslag 2021

77

Algemene Rekenkamer

Oordelen over doelmatigheid
Wij willen in onze doelmatigheidsonderzoeken duidelijker naar voren brengen hoe
ons oordeel luidt over het beleid dat wij hebben onderzocht (zie kader).
Doelmatigheidsonderzoeken met oordelen over het beleid
In deze strategische periode gaan we ons jaarlijks concrete doelen stellen voor
het aantal publicaties waarin we een oordeel kunnen vellen over de doelmatigheid
van het gevoerde beleid. In ons jaarlijkse verslag gaan we daarover verantwoording
afleggen. (Vertrouwen in verantwoording, strategie 2021-2025)
Voor 2021 was ons voornemen om in ieder geval 3 doelmatigheidsonderzoeken te starten waarin we een oordeel geven over de doelmatigheid van het
beleid. Om die reden hebben we drie onderzoeken geprogrammeerd, te weten:
• Aanpak woningentekort
• Duurzaam bosbeheer
• Vervolgonderzoek van de maatschappelijke resultaten van revolverende
fondsen
Deze onderzoeken staan gepland om in 2022 gepubliceerd te worden.
Om in doelmatigheids- en doeltreffendheidsonderzoek de ontwikkeling naar een meer
‘oordelende’ rekenkamer te kunnen maken, zijn we in 2021 begonnen om gericht en
structureel te werken aan het ontwikkelen van normenkaders, het formuleren van de
juiste onderzoeksvragen, het opbouwen van een passend repertoire aan onderzoeksmethoden en van eenduidige en heldere omschrijvingen van mogelijke oordelen. Met
dit doel hebben we de bemensing van onze Methoden & Technieken Hub uitgebreid.
Ook hebben we onze interne handleiding voor doelmatigheidsonderzoek vernieuwd.
Verder worden diverse medewerkers intern getraind en begeleid in het doen van
doelmatigheidsonderzoek.
Tot slot zorgen we ervoor dat in al onze rapporten duidelijk staat aangegeven of het
een oordelend onderzoek betreft of niet, zoals ons is aanbevolen door de auditors
van de rekenkamers van Zweden, Canada en het Verenigd Koninkrijk, die in 2021 een
peer review naar onze organisatie hebben verricht (zie § 3.5).

Geïntegreerd Verslag 2021

78

Algemene Rekenkamer

3.3.2 Publicaties in 2021 over doelmatigheid en
doeltreffendheid van het beleid

In 2021 hebben we in diverse publicaties aandacht gevraagd voor het belang van
goed inzicht in de doelmatigheid en doeltreffendheid van (toekomstig) beleid. We
bespreken hieronder 2 voorbeelden:
• In ons rapport Inzicht in kwaliteit; Operatie geslaagd? (gepubliceerd op 21 april
2021) hebben we vastgesteld dat de onderbouwing van (voornemens tot) beleid
vaak onvoldoende is en dat op ministeries vrijwel nooit de vraag wordt gesteld
of bestaand beleid wel voldoet, en zo niet, of het misschien beter kan worden
gestaakt. Het is belangrijk dat het kabinet de komende jaren tijd, energie en
aandacht investeert om te komen tot een beter inzicht in de effecten van beleid
en om van dat inzicht te leren, zo luidde onze boodschap.
• In onze publicatie Aandachtspunten bij het Nationaal Programma Onderwijs (gepubliceerd op 31 maart 2021) hebben we aangegeven dat de minister van OCW en
de minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media het volgende vooraf
moeten verduidelijken en concretiseren: (a) de doelgroepen en maatschappelijke
doelen die onderwijsinstellingen moeten bereiken met het extra geld dat voor het
onderwijs wordt uitgetrokken, en (b) de indicatoren waarmee de bewindspersonen
kunnen bepalen of de doelen zijn bereikt. Er is geen arrangement waarin relevante
sturings- en verantwoordingsinformatie de ministers bereikt. De ministers kunnen
resultaten van bijvoorbeeld de investeringen in het inlopen van de leerachterstanden door de Corona-crisis niet weten.
We hebben in 2021 ook enkele rapporten gepubliceerd waarin de doelmatigheid en
doeltreffendheid van het overheidsbeleid op specifieke terreinen centraal stond. We
bespreken hieronder 3 voorbeelden:
• In ons onderzoek Uit het vizier; Wat gebeurde er met de voorgenomen doelstellingen
van 2011 tot bezuinigingen op defensiebegroting? (gepubliceerd op 13 april 2021)
hebben we van 4 bezuinigingsmaatregelen die in 2011 door de minister van
Defensie werden aangekondigd (afstoten van mijnenjagers, transporthelikopters
en gevechtstanks en verhuizing van een marinierskazerne) onderzocht of deze
doeltreffend en doelmatig zijn uitgevoerd. We moesten vaststellen dat 10 jaar na
de bezuinigingsoperatie geen van de 4 onderzochte bezuinigingsdoelstellingen
was gerealiseerd. Er was in totaal 46% minder bezuinigd dan beoogd.
• In ons onderzoek Bijzondere uitkeringen aan Caribisch Nederland (gepubliceerd op
23 juni 2021) zijn we nagegaan wat er is gebeurd met de € 176 miljoen die in de
periode 2011-2019 in de vorm van bijzondere uitkeringen is verstrekt aan Bonaire,
Sint-Eustatius en Saba. We kwamen tot de conclusie dat het toezicht op de
rechtmatigheid, doeltreffendheid en doelmatigheid van de besteding tekort was

Geïntegreerd Verslag 2021

79

Algemene Rekenkamer

geschoten. De informatie die de ministers van BZK en Financiën hierover aan de
Tweede Kamer hadden verstrekt, was niet navolgbaar, incompleet en onvoldoende
budgettair getoetst.
• Ons onderzoek Waar is de Grutto? Aanpak bescherming weidevogels werkt niet
(gepubliceerd op 14 december 2021) hebben we uitgezocht wat de subsidie voor
boeren om weidevogels zoals de grutto te beschermen, heeft opgeleverd. We ontdekten dat, hoewel deze subsidie de afgelopen 20 jaar is toegenomen van € 4,2
miljoen tot € 33,4 miljoen per jaar, de daling van het aantal grutto’s niet is
gestopt. Sterker nog, het aantal grutto’s is sinds de invoering van de subsidie
bijna gehalveerd. In 2000 waren er ongeveer 60.000 broedende gruttoparen in
Nederland. In 2020 was dat gedaald naar minder dan 30.000.

3.4 Aandacht voor kwaliteit
De kwaliteit van ons onderzoek is cruciaal voor onze reputatie; daarom besteden
wij daaraan veel aandacht. Wij proberen de kwaliteit van ons werk op verschillende
manieren te garanderen, nog verder te verbeteren en te leren van de zaken die beter
kunnen.
Professionaliteit en deskundigheid van onze medewerkers
Onze medewerkers zijn de belangrijkste pijler onder de kwaliteit van ons werk. We
investeren daarom in hun professionaliteit en deskundigheid. We doen dit onder
meer door gekwalificeerd personeel te werven, door onze medewerkers met inzet
van opleidingen en trainingen verder te professionaliseren en door periodiek met
onze medewerkers te spreken over hun functioneren.
Verder hanteren wij verscheidene instrumenten om de kwaliteit en integriteit van
onze medewerkers te waarborgen. Zo leggen onze medewerkers bij indiensttreding
de eed of de belofte af. Daarnaast moeten onze medewerkers zich houden aan de
Gedragscode Integriteit Rijk en aan de internationale gedragscode voor rekenkamers.
Kwaliteit van onderzoeksproces en -producten
We besteden in alle lagen van onze organisatie veel tijd en zorg aan de selectie van
onderzoeksonderwerpen, het onderzoeksproces en de producten die daaruit voortkomen. De dagelijkse zorg voor de kwaliteit van ons werk ligt bij de onderzoekteams
en hun directeuren. Zij worden hierbij ondersteund met diverse hulpmiddelen. Zo
hebben we uitgewerkte processtappen en handleidingen voor de verschillende fasen
van ons onderzoeksproces en vinden er kwaliteitstoetsen door collega’s plaats op

Geïntegreerd Verslag 2021

80

Algemene Rekenkamer

conceptproducten. Op die manier willen we waarborgen (a) dat onze onderzoeks­
producten voldoen aan de kwaliteitscriteria die wij daarvoor hebben vastgesteld,
en (b) dat we met externen gemaakte afspraken nakomen en (c) dat we voldoen
aan de internationale principes en standaarden voor rekenkamers.
Interne en externe kwaliteitsevaluaties
We evalueren regelmatig de kwaliteit van ons werk, omdat we het belangrijk vinden
om te blijven leren, onszelf te verbeteren en ‘kritiek van buiten’ te organiseren. Onze
eenheid Kwaliteitsbewaking onderzoekt periodiek de opzet en werking van onderdelen
van ons kwaliteitssysteem. Ook organiseert deze eenheid periodiek externe beoordelingen van de kwaliteit van ons werk, zowel door wetenschappers (zie hieronder)
als door buitenlandse rekenkamers (zie § 3.5). Bovendien evalueren onderzoeksteams zelf hun projecten.
Externe beoordeling van onze publicaties
In 2021 hebben wij een aantal onafhankelijke externe deskundigen uit de wetenschappelijke wereld gevraagd om 4 van onze publicaties te beoordelen. Het betreft
publicaties waarin we, op basis van eerdere rapporten van de Algemene Rekenkamer,
lessen bieden voor de verdere ontwikkeling van het desbetreffende thema. De
externe deskundigen hebben gekeken naar de strategische kwaliteit (doen we de
goede dingen?) en naar de technische kwaliteit (doen we de dingen goed?) van de
4 publicaties.
De verbeterpunten uit de beoordelingen hebben we intern gedeeld en besproken,
zodat we daar lering uit kunnen trekken voor toekomstige publicaties.

3.5 Opvolging uitkomsten peer review
Een belangrijk instrument om de kwaliteit van ons werk te verbeteren is het periodiek
organiseren van een peer review: een collegiale toetsing van ons werk en onze werkwijze door collega-auditors van andere nationale rekenkamers.
Waarom houden rekenkamers onderlinge peer reviews?
Een peer review (collegiale toetsing) geldt als de zwaarste vorm van beoordeling die een nationale rekenkamer kan ondergaan. Nationale rekenkamers
hebben een onafhankelijke positie en worden dus niet door de regering of
het parlement onderzocht op hun presteren. Daarom organiseren nationale
rekenkamers onderling reviews.

Geïntegreerd Verslag 2021

81

Algemene Rekenkamer

Op 25 januari 2021 is het rapport verschenen van het team van auditors dat in 2020
onze organisatie bezocht voor een peer review. Het team bestond uit 11 ervaren
collega’s van de Zweedse rekenkamer (Riksrevisionen), de Canadese rekenkamer
(Office of the Auditor General of Canada) en de Britse rekenkamer (National Audit
Office). Zij hebben op ons verzoek een beoordeling gegeven van (a) de kwaliteit van
onze onderwerpselectie en -programmering en (b) de kwaliteit van (een aantal van)
onze onderzoeken. Het peer review-team heeft in aanvulling daarop ook gekeken
naar (c) ons systeem van kwaliteitsbeheersing. Al deze thema’s vormen prominente
aspecten van onze strategie voor de periode 2021-2025. Daarom maakt de opvolging
die wij in 2021 hebben gegeven aan de aanbevelingen van het peer review-team deel
uit van de implementatie van onze nieuwe strategie.
Aanbevelingen van het peer review-team
Het peer review-team heeft in zijn rapport 13 aanbevelingen geformuleerd waarmee
we ons werk verder kunnen verbeteren.
In bijlage 7 hebben wij deze 13 aanbevelingen samengevat en per aanbeveling
aangegeven wat de stand van zaken is. Verder zijn de conclusies en aanbevelingen
van het peer review-team te raadplegen op onze website.
In 2021 ingezette verbeteracties
Wij zijn direct in 2021 begonnen met het treffen van maatregelen om invulling te
geven aan de door ons onderschreven aanbevelingen uit de peer review. We lichten
deze verbeteracties toe aan de hand van de 4 hoofdthema’s uit het peer review-rapport.
Onderwerpselectie en -programmering
Aan de aanbevelingen van het peer review-team ter verbetering van onze onderwerpselectie en programmering hebben we invulling gegeven door de implementatie van
onze strategie voor 2021-2025 en door voort te bouwen op activiteiten die we al
hadden ingezet.
Zo hebben we in 2021 een nieuwe methode ontwikkeld voor een rijksbrede risicoanalyse. Met ingang van 2022 gaan we deze methode gebruiken bij de selectie van
onderzoeksonderwerpen.
Om ook voor de buitenwereld onze onderwerpselectie en -programmering inzichtelijk te maken, hebben we ons ingespannen om in onze externe communicatie te
verduidelijken hoe wij ons mandaat invullen en wat precies de rol en werkwijze is
van de Algemene Rekenkamer.

Geïntegreerd Verslag 2021

82

Algemene Rekenkamer

De opvolging van de aanbeveling die het peer review-team deed om systematisch
het effect van Rekenkameronderzoeken op het overheidsbeleid te monitoren (aanvullend op onze reeds bestaande Voortgangsmeter aanbevelingen), zullen wij in 2022
verder uitwerken.
Financial audit
Om opvolging te geven aan de door ons onderschreven aanbevelingen van het peer
review-team over onze financial audit (een onderdeel van ons jaarlijkse verantwoordingsonderzoek), hebben we in 2021 verschillende verbeteringen doorgevoerd.
Zo benadrukken we in onze verantwoordingsrapporten en in onze externe communicatie nu sterker het belang van een deugdelijke financiële verantwoording. Ook
leggen we in de bijlage bij het verantwoordingsonderzoek en op onze website beter
uit hoe wij tot onze oordelen komen, waarom we deze formuleren zoals we dat doen
en hoe we sommige internationale standaarden toepassen. Een aantal andere
verbetermaatregelen zullen hun beslag krijgen in het verantwoordingsonderzoek
over 2021, dat we gelijktijdig met dit Geïntegreerde verslag in mei 2022 publiceren.
We hebben ook voorstellen ontwikkeld om opvolging te geven aan de aanbeveling
van het peer review-team over een onafhankelijke uitvoering van onze financial audit
binnen het controlebestel van het Rijk. We hebben deze voorstellen uiteengezet in
een brief aan de Tweede Kamer van 25 januari 2021. Daarbij hebben we aangegeven
over deze voorstellen in overleg te zullen treden met de Tweede Kamer en met de
ministers van Financiën en van BZK. Onze voorstellen hebben namelijk niet alleen
consequenties voor ons, maar ook voor de informatiepositie van het parlement en
voor het functioneren van de Auditdienst Rijk. Ons college heeft inmiddels (in de loop
van 2021) gesproken over de voorstellen met onder meer de commissie Financiën
van zowel de Tweede als de Eerste Kamer.
Doelmatigheids- en doeltreffendheidsonderzoek
Wij hebben in 2021 ook besloten om, zoals aanbevolen door het peer review-team,
een aantal verbeteringen aan te brengen in ons doelmatigheids- en doeltreffendheidsonderzoek. Zo zullen wij in onze onderzoekspublicaties duidelijker maken of
daarin een oordeel wordt gegeven of dat het een andersoortige publicatie betreft,
zoals een overzicht met feiten. Ook zullen we vaker proberen om in onze onderzoeken
daadwerkelijk een oordeel te geven.
In 2021 hebben we daarnaast de interne handleiding voor ons doelmatigheids- en
doeltreffendheidsonderzoek vernieuwd. Dit moet een robuuste aanpak voor de ontwikkeling van normen, zoals aanbevolen door het peer review-team, ten goede komen.

Geïntegreerd Verslag 2021

83

Algemene Rekenkamer

De resultaten van de genomen maatregelen zullen vanaf 2022 zichtbaar worden in
onze publicaties.
Kwaliteitsbeheersing
Het peer review-team heeft een aantal verbeterpunten in ons kwaliteitssysteem
geïdentificeerd. Wij hebben deze verbeterpunten gerealiseerd. Zo hebben we in 2021
een aantal interne handleidingen geactualiseerd. Verder hebben we de bevindingen
uit de collegiale kwaliteitstoetsen op conceptonderzoeksproducten van ons doelmatigheids- en doeltreffendheidsonderzoek intern verspreid en besproken, zodat we
daaruit lering kunnen trekken voor nieuwe onderzoeksprojecten. We streven ernaar
om met ingang van Verantwoordingsdag 2022 ook de interne kwaliteitstoetsen op
onze financial audit af te ronden vóór publicatie van de verantwoordingsrapporten.

3.6 Kennismanagement in het onderzoek
Het werk van de Algemene Rekenkamer vraagt om specifieke en ook unieke kennis
die vaak in de praktijk moet worden opgedaan. Kennis vormt zodoende het belangrijkste ‘bezit’ van onze organisatie. Toen wij in 2018-2019 te maken kregen met een
omvangrijke uitstroom van ervaren onderzoekers met veel institutionele- en onderzoekskennis, vormde dit dan ook een belangrijke impuls voor de versterking van ons
kennismanagement.
Wij omschrijven kennismanagement als het bevorderen van een omgeving waarin
mensen hun eigen kennis en de kennis van anderen doelmatig en doeltreffend
gebruiken voor het verwezenlijken van de ambities van de Algemene Rekenkamer.
Daarbij maken we onderscheid tussen enerzijds het ontwikkelen en delen van
kennis, zowel intern als extern, en anderzijds het ontsluiten en toegankelijk maken
van interne en externe kennis. Bij kennismanagement gaat het erom de wisselwerking tussen die beide processen effectief en efficiënt te faciliteren.
In de afgelopen jaren hebben we op diverse fronten gewerkt aan verbetering van het
kennismanagement in het onderzoek. Daarvan werden in de loop van 2021 resultaten
zichtbaar. Zo zijn we voor het ontwikkelen en delen van kennis gaan werken met een
kennisplatform. En voor het toegankelijker maken van handleidingen en handreikingen
ten behoeve van het onderzoek is de wiki Vaktechniek gerealiseerd.
Kennisplatform
Om het ontwikkelen en delen van kennis te faciliteren, hebben we op het intranet
een kennisplatform gecreëerd. Dit platform biedt toegang tot alle kennis die we voor

Geïntegreerd Verslag 2021

84

Algemene Rekenkamer

de uitvoering van onze missie nodig hebben. We onderscheiden daarbij 9 kennis­
domeinen, elk met een eigen webpagina. Voorbeelden van kennisdomeinen zijn
‘Verantwoordingsonderzoek’, ‘Doelmatigheids- en doeltreffendheidsonderzoek’,
‘Europese Unie’, ‘Data’ en ‘Digitalisering publieke sector’.
Een kennisdomein is geen organisatorische eenheid, maar een informeel kennisnetwerk dat functioneert als een community of practice. Hiermee wordt kennis breder
ingebed en continuïteit gewaarborgd.Een coördinator zorgt ervoor dat binnen elk
domein kennisontwikkeling, kennisdeling en kennisuitwisseling met derden goed
functioneren.
Elk kennisdomein kent verschillende kennisvelden die specifieke aspecten van het
kennisdomein bestrijken. Ieder kennisveld heeft een of meer experts die via het
platform zijn te benaderen. Experts van een kennisdomein of kennisveld zijn vraagbaak of adviseur voor het college, het managementteam en projectteams.
Wiki Vaktechniek
Sinds jaar en dag beschikt de Algemene Rekenkamer over sets van interne handleidingen, handreikingen enzovoort die verspreid in onze systemen vindbaar waren.
Iedere medewerker moet uiteraard beschikken over de meest actuele handleidingen
voor het doen van onderzoek, bij voorkeur op een centrale plek. Deze plek is in 2021
gerealiseerd door de totstandkoming van de ‘wiki Vaktechniek’.
In de wiki Vaktechniek is alle vaktechnische informatie geïntegreerd beschikbaar
voor alle onderzoekers. Vanzelfsprekend nemen het verantwoordingsonderzoek
en het doel­matigheidsonderzoek een belangrijke plaats in. Maar ook de Algemene
Rekenkamer als instituut en de context van ons onderzoek wordt in de wiki
Vaktechniek uitgebreid toegelicht.

Geïntegreerd Verslag 2021

85

Algemene Rekenkamer

4.

Ontwikkelingen in
interne organisatie

Geïntegreerd Verslag 2021

86

Algemene Rekenkamer

De stafdirectie van de Algemene Rekenkamer is verantwoordelijk voor een goed
functionerende interne organisatie. In dit hoofdstuk beschrijven we hoe onze stafmedewerkers hieraan in 2021 invulling hebben gegeven.
In § 4.1 gaan wij kort in op de stafdirectie. Vervolgens behandelen wij de volgende
interne processen
• Personeel § 4.2
• Financiën § 4.3
• Informatievoorziening § 4.4
• Huisvesting § 4.5
• Realisatie duurzaamheidsdoelstellingen § 4.6

4.1 Stafdirectie
De Algemene Rekenkamer heeft 1 stafdirectie, die is opgebouwd uit 3 groepen;
zie het organogram in § 2.2. De managers van deze 3 groepen rapporteren aan
de directeur Staf. Drs. A.M. (Annemarie) Jansen is sinds 1 februari 2021 directeur
staf. Tot 1 februari 2021 was Lucienne Kelfkes interim directeur staf.
De kaders van de stafactiviteiten worden gevormd door:
• onze strategie Vertrouwen in verantwoording (2021-2025);
• diverse meerjarenplannen die binnen de staf worden opgesteld;
• het jaarplan dat de directeur Staf jaarlijks opstelt.

4.2 Personeel
4.2.1 Strategisch personeelsplan

In 2021 hebben wij ons strategisch personeelsplan opnieuw vormgegeven en geactualiseerd op basis van de laatste personeelscijfers en ontwikkelingen binnen en buiten
onze organisatie. Het strategisch personeelsplan bevat een aantal strategische
thema’s waaraan we in 2021 hebben gewerkt (en waaraan we ook de komende jaren
zullen blijven werken):
• Diversiteit en inclusie. Wij willen de diversiteit van onze organisatie versterken,
zodat onze organisatie een betere afspiegeling vormt van de samenleving.
Daarnaast willen we de inclusiviteit versterken, in de zin dat medewerkers
zichzelf moeten kunnen zijn in onze organisatie.
• Leren van en met elkaar. Hierbij gaat het om het delen en uitwisselen van kennis,
maar ook om het delen van werkwijzen die zich in de praktijk hebben bewezen,
het geven van feedback enzovoort.

Geïntegreerd Verslag 2021

87

Algemene Rekenkamer

• Duurzaam hybride werken. We willen lessen trekken uit de coronacrisis ten
aanzien van de manier waarop we werken en de plek waar we dat doen.
• Vitaliteit/werkdruk. We vinden het belangrijk om voortdurend te zoeken naar
een goede balans tussen draaglast en draagkracht van medewerkers.
• Externe oriëntatie. We willen onze medewerkers toerusten en stimuleren om meer
contact te hebben met de buitenwereld, waardoor we als organisatie de impact
van ons werk kunnen vergroten.

4.2.2 Leren en ontwikkelen

Als lerende organisatie vinden we het belangrijk om voortdurend te investeren in de
ontwikkeling van onze medewerkers. Daarom zorgen we voor een actueel inwerk- en
opleidingsprogramma, met praktijkgerichte trainingen waarin nieuwe medewerkers
kunnen leren van ervaren collega’s. Jaarlijks bepalen we wat de belangrijkste aandachtspunten zijn in het licht van de strategie en de organisatieontwikkeling.
Onboarding bij de rekenkamer
Figuur 13 toont ons introductie- en inwerkprogramma voor nieuwe medewerkers.

Geïntegreerd Verslag 2021

88

Algemene Rekenkamer

Figuur 13 Introductie en inwerken nieuwe medewerkers
Proces van inwerken nieuwe medewerkers
1. Welkom en introductie

2. Inwerken in de
organisatie

3. Inwerken in het onderzoek: de Leerkring

Voor wie

Alle nieuwe medewerkers
(zowel vast als tijdelijk)

Alle nieuwe medewerkers
(langer dan 3 maanden
in dienst)

Nieuwe medewerkers
(vast). Deels ook voor
zittende medewerkers

Lengte

1 dagdeel

2 dagdelen

14 dagen

Planning

Binnen 1 maand

Binnen 3 maanden

Binnen 6 mnd gestart,
binnen 18 mnd afgerond

Aanbod

Elke maand

Elke 4 maanden

Doorlopend

Bestaat
uit

• Welkom door MT-lid
• Integrale beveiliging
Integriteit

• Missie, strategie en
omgeving
• Typen onderzoek en
programma’s
• Kaders (CW, ISSAI
CANON)
• Inrichting en werkwijze
organisatie

Korte, flexibele opbouw
met menustructuur:
• Inleiding AR
• CW bevoegdheden
• Onderzoek AR
• Internationale
standaarden
• ICT Topics
• Data en beeld
• Rapporteren in
beeld en tekst
• CW in de praktijk
• Gesprekstechnieken
• EU
• Bezoek Brussel
• Intervisie

Beëdiging door de president

Leerkring ondersteuning
(2 dagen):
• Communicatief vaardig
• Inzicht in onderzoek
• Intervisie

Nieuwe medewerkers krijgen kort voordat zij in dienst treden toegang tot een
introductie-app. Hiermee maken zij digitaal, deels voorafgaand en deels tijdens
hun dienstverband, kennis met onze organisatie.
Eén keer per maand heten wij alle nieuwe medewerkers welkom. Een MT-lid verzorgt
deze bijeenkomst, waar onder meer aandacht wordt besteed aan informatiebeveiliging
en integriteit. Vervolgens doorloopt elke medewerker een specifiek inwerkprogramma.
Alle nieuwe medewerkers met een vast contract doorlopen voorts de zogenoemde
leerkring. Dit is een intern opleidingsprogramma bestaande uit een aantal modules,
grotendeels verzorgd door onze eigen medewerkers. In elke module komen specifieke aspecten van ons onderzoek, onze werkwijze en onze organisatie aan bod.

Geïntegreerd Verslag 2021

89

Algemene Rekenkamer

Elk kwartaal leggen nieuwe medewerkers de eed of belofte af in aanwezigheid van
onze president. In 2021 werden, net als in 2020, de meeste leerkringmodules online
gegeven en gevolgd in verband met de geldende coronamaatregelen.
Permanente ontwikkeling van alle medewerkers
Aanvullend op ons inwerk- en opleidingsprogramma hanteren we voor alle medewerkers een actief beleid voor permanente ontwikkeling. Hieronder vallen opleidingen
die medewerkers volgen, opleidingen die medewerkers zelf geven, (externe) docentschappen, leerstoelen, bijdragen aan artikelen en boeken of andere vaktechnische
zaken. In 2021 zijn we ook gestart met 6 intervisiegroepen voor projectleiders,
starters en jonge vrouwen.
Het uitgangspunt van ons beleid voor permanente ontwikkeling is dat onze medewerkers jaarlijks minimaal 5 dagen (c.q. circa 3% van hun werktijd) besteden aan
leren en ontwikkelen. In 2021 hebben de medewerkers van de onderzoekdirecties
gemiddeld 3% van hun tijd besteed aan leren en ontwikkelen.
Daarnaast hebben onze onderzoekers in 2021 gezamenlijk 2.357 dagen besteed
aan het geven en volgen van lessen of trainingen binnen en buiten de organisatie.
Net als de leerkringmodules moesten ook de meeste trainingen het afgelopen jaar
online worden gegeven en gevolgd in verband met de coronabeperkingen. Slechts
enkele trainingen konden in direct contact plaatsvinden, in de periode dat de coronamaatregelen dit toelieten. Dit waren vooral teamsessies, directietrainingen en
persoonlijke ontwikkelings- en communicatietrainingen.
Uitgaven voor opleiding, coaching en teamontwikkeling
In totaal hebben we als organisatie in 2021 € 406.025 uitgegeven aan opleidingen,
coaching en teamontwikkeling. Dit komt neer op gemiddeld € 1.597 per fte. Ter
vergelijking: in 2020 was dit € 403.800 en bedroeg de gemiddelde besteding € 1.628
per fte.
Vóór de coronacrisis was het bestede budget hoger, namelijk circa € 600.000.
De gemiddelde besteding per fte bedroeg toen circa € 2.000. In 2021 werden meer
trainingen georganiseerd en gevolgd en waren er hogere locatiekosten dan in 2020.

4.2.3 Ontwikkelingen in het personeelsbestand

Het aantal medewerkers van de Algemene Rekenkamer bedroeg op 31 december
2021 (exclusief college) 276; eind 2020 telde de organisatie 272 medewerkers.

Geïntegreerd Verslag 2021

90

Algemene Rekenkamer

Figuur 14 Omvang personeelsbestand in 4 jaar

Omvang personeelsbestand neemt toe in 2021

200

129

131

132

123

140

141

144

2018

2019

2020

2021

123

100

0

Man

Vrouw

Van de 276 medewerkers was eind 2021 52% man en 48% vrouw. In 2021 was het
ons doel om, net als in voorgaande jaren, 30% vrouwen op topposities te hebben en
50% vrouwen op posities in het middenmanagement.
De zittende groep topfunctionarissen binnen onze organisatie bestaat uit 5 mannen
en 3 vrouwen. Daarmee is het doel voor het aandeel vrouwen op topposities gehaald.
Ook voor de functies in het middenmanagement is de nagestreefde man-vrouw­
verdeling gehaald. Op 31 december waren er 3 stafmanagers, waarvan 1 vrouw.
Leeftijdsopbouw
De gemiddelde leeftijd van medewerkers van de Algemene Rekenkamer was in 2021
46,0 jaar.

Geïntegreerd Verslag 2021

91

Algemene Rekenkamer

Figuur 15 Leeftijd medewerkers in jaren

Leeftijdsopbouw organisatie in 2021
80

Aantal medewerkers

60

40

20

0

0-30

30-40

40-50

50-60

60+

Leeftijdsgroepen

Aandeel werknemers met achterstand tot de arbeidsmarkt
De Participatiewet schrijft voor dat werkgevers een klein deel van hun personeelsbestand laten bestaan uit personen die als gevolg van een ziekte of een handicap een
achterstand hebben tot de arbeidsmarkt. In 2021 heeft de Algemene Rekenkamer
daar deels invulling aan kunnen geven door middel van een samenwerkingsovereenkomst met de organisatie Binnenwerk.
Formatie en feitelijke bezetting per 31 december 2021
De formatie van onze organisatie (exclusief collegeleden) is vastgesteld op 254,3
fte’s. De daadwerkelijke bezetting lag eind 2021 met 248,6 fte’s binnen deze doel­
formatie.
Dankzij de geleidelijke verruiming van de begroting van de Algemene Rekenkamer
die in 2019 is ingezet, kon onze onderzoeksformatie in 2021 worden uitgebreid van
161,5 fte’s naar 166 fte’s. De formatie van de overige organisatieonderdelen (staf,
kwaliteit en control, secretaris) bleven per saldo gelijk in 2021 (88,3 fte) .
In- en uitstroom van personeel
In 2021 vertrokken 22 medewerkers (8,0%) uit de organisatie. Daarmee was de
uitstroom van personeel iets geringer dan in 2020, toen 26 medewerkers (9,5%) ons
verlieten. Tegelijkertijd hebben we in 2021 26 nieuwe medewerkers aangetrokken.
Dat is iets minder dan in 2020, toen er 29 nieuwe medewerkers in dienst traden.

Geïntegreerd Verslag 2021

92

Algemene Rekenkamer

Figuur 16 Instroom en uitstroom over 6 jaar

In- en uitstroom evenwichtig in 2021
60

57
50

40

40

37

43
29

20

29

26

26

22

17
6

0

2016

2017

2018

2019

Instroom

Uitstroom

2020

2021

De arbeidsmarkt was gedurende het jaar 2021 zeer krap. Met name specifieke
vacatures op het gebied van security en accountancy bleken zeer moeilijk vervulbaar,
maar de krapte op de arbeidsmarkt liet zich ook zien bij functies als managementassistent en jurist. Door het gebruik maken van verschillende wervingskanalen
bleken de meeste vacatures uiteindelijk toch invulbaar, waarbij voor een overgangsperiode soms een beroep is gedaan op externe inhuur. Eind november is een grote
wervingsactie gestart voor startende onderzoekers of onderzoekers die een tweede
loopbaanstap willen maken. Dit heeft geleid tot het aannemen van 15 nieuwe
collega’s, die vanaf begin 2022 de organisatie zijn ingestroomd.
Verder zijn er het afgelopen jaar 2 rijkstrainees bij ons werkzaam geweest en hebben
er 17 studenten bij ons stage gelopen. Ook hebben 3 werkstudenten bij ons werkervaring opgedaan. Ten slotte zijn 2 afgestudeerde studenten in dienst gekomen na
hun stageperiode.
Detacheringen
Met detacheringen stimuleren we dat (vak)kennis en deskundigheden intern en
extern worden uitgewisseld. Zo verbeteren we de ontwikkelingsmogelijkheden voor
onze medewerkers en halen we gericht vakkennis en deskundigheden in huis.
In 2021 waren 12 van onze medewerkers (deels) bij andere organisaties gedetacheerd;
7 collega’s van externe organisaties waren gedetacheerd bij de Algemene Rekenkamer.
Ziekteverzuim
2021 was net als 2020 een jaar dat in het teken stond van de coronapandemie. In
overleg met de bedrijfsarts en de bedrijfsmaatschappelijk werker heeft de groep

Geïntegreerd Verslag 2021

93

Algemene Rekenkamer

Mensen, Middelen en Ondersteuning onze medewerkers zo goed mogelijk toegerust
om de pandemie gezond en wel door te komen. Er zijn in dat verband onder andere
workshops georganiseerd voor teams. Toch zijn helaas sommige medewerkers van
de Algemene Rekenkamer, hun familieleden en andere naasten besmet geraakt.
Het ziekteverzuim was bij de Algemene Rekenkamer in 2021 iets lager dan in 2020,
namelijk 3,3% (was 3,6%). Toch lag ons verzuimpercentage nog steeds boven de
Verbaan-norm van 2,5%. De Verbaan-norm geeft een indicatie van het haalbare
ziekteverzuim in de organisatie, afgezet tegen het ingeschatte, haalbare verzuim
in heel Nederland.
Normaal gesproken bieden wij in het kader van ons gezondheidsbeleid de medewerkers jaarlijks een preventief medisch onderzoek aan en doen we mee aan ‘de week
van het werkplezier’. Helaas kon als gevolg van de coronacrisis in 2021 het preventief medisch onderzoek geen doorgang vinden. Daarvoor in de plaats kwam er een
coronatestmogelijkheid én was er veel ondersteuning beschikbaar om de thuiswerkplek goed in te richten. De week van het werkplezier heeft wél plaatsgevonden;
medewerkers konden deelnemen aan activiteiten die rijksbreed waren georganiseerd,
waarbij zij inspiratie konden opdoen voor manieren om hun vitaliteit te bevorderen.

4.2.4 Ontwikkelingen rond thuiswerken

Het grootste gedeelte van 2021 hebben vrijwel al onze medewerkers vanwege de
geldende coronabeperkingen thuisgewerkt. Onze organisatie heeft zich in deze
situatie wendbaar getoond: de meeste werkzaamheden hebben doorgang kunnen
vinden. Wel hebben de crisisomstandigheden een groot beroep gedaan op de
ondersteunende diensten binnen de staf, in het bijzonder de teams van Facilitaire
Zaken en Informatievoorziening. Zij werden geconfronteerd met een grote werkdruk,
veranderende prioriteiten (volledig digitaal werken, aanpassingen in het gebouw,
nieuwe afstemmingsprocedures) en de soms lastige combinatie van werk en privé.
Gedurende het jaar is aandacht besteed aan de gevolgen die de coronacrisis ook
persoonlijk had voor collega’s. Dit is vooral gebeurd binnen de verschillende teams
en directies. Maar ook vanuit de personeelsvereniging SONAR zijn er (virtuele)
activiteiten georganiseerd om de onderlinge cohesie te behouden (zie § 4.1.9).
Daarnaast is er in het contact met de Arbodienst en de bedrijfsmaatschappelijk
werker aandacht besteed aan het welzijn van de collega’s.
Het thuiswerken van onze medewerkers bracht in 2020 en 2021 lastige situaties met
zich mee, maar bleek tegelijkertijd kansen te bieden. Kansen voor het vernieuwen en

Geïntegreerd Verslag 2021

94

Algemene Rekenkamer

moderniseren van de bedrijfsvoeringsprocessen, kansen voor maatschappelijk
verantwoord opereren (volledig digitaal werken, verbeteren van de werk-privébalans)
en kansen voor het aanpakken van oude gewoontes zoals onnodig printen van documenten en drukken van rapporten. Dit helpt onze organisatie om modern en relevant
te blijven en een sprong naar voren te maken.

4.2.5 Communicatie met medewerkers

Wij vinden het essentieel dat onze medewerkers goed geïnformeerd zijn en zich
betrokken voelen bij de organisatie. Goed geïnformeerde en betrokken medewerkers
zorgen namelijk voor continuïteit en kwaliteit van ons werk. Gedurende de coronapandemie bleek de interne communicatie belangrijker dan ooit tevoren.
In 2021 hebben we gewerkt aan een nieuwe interne communicatiestrategie. Hiermee bouwen we aan de verdere verbetering van onze interne communicatie. Onze
prioriteiten daarbij waren in 2021:
• (her)inrichten en doorontwikkelen van de interne communicatiemix, aansluitend
bij het (duurzaam) hybride werken;
• stimuleren van de verbinding tussen collega’s;
• bevorderen van bewustwording van de cruciale rol van leidinggevenden in de
interne communicatie en van de breng- en haalplicht van medewerkers zelf;
• bevorderen van inzet van communicatiemiddelen die zijn toegesneden op het
communicatiedoel (hoe hoger het doel, hoe meer we inzetten op interactie en
persoonlijke communicatie).
Ons intranet: de Kenniskamer
De Kenniskamer is ons intranet. Dit medium vormt ons belangrijkste interne informatiekanaal. Het is tegelijkertijd de digitale ontmoetingsplek voor onze medewerkers.
Op de Kenniskamer staan onder meer een interne agenda, nieuwsberichten, vacatures,
instructies over werkwijzen en procedures over interne dienstverlening. Medewerkers
kunnen reageren op nieuwsberichten. Zij kunnen ook kennis delen via blogs, microblogs, vlogs, video’s, eigen berichten en eigen pagina’s.
In 2021 hebben we de Kenniskamer doorontwikkeld, zowel op het vlak van techniek,
toegankelijkheid en navigatie als op het vlak van de inhoud. Ook hebben we onze
nieuwe huisstijl op de Kenniskamer ingevoerd. We hebben de homepage heringericht
en zijn gaan werken met iconen en beelden. Nu is nog duidelijker waar de informatie
over gaat. Collega’s zien direct wat belangrijk nieuws is (need to know) en wat minder
belangrijk nieuws is (nice to know). Elke nieuwe medewerker krijgt een mail met
instructie hoe de Kenniskamer werkt en waar alles te vinden is.

Geïntegreerd Verslag 2021

95

Algemene Rekenkamer

Ons personeelsmagazine: Reken maar
Reken maar is het personeelsblad van de Algemene Rekenkamer. Het blad bestaat al
sinds 1987 en wordt sinds 2015 digitaal uitgegeven. Het doel van de Reken maar is
vooral het verbinden van collega’s. In 2020 en 2021 bleek ons personeelsmagazine
in dat opzicht van nog grotere waarde dan voorheen. Via de achtergrond- en human
interest-verhalen van collega’s bleven onze medewerkers beter met elkaar in contact.
Begin 2021 won de Reken maar mede hierdoor de interne klaretaalbokaal. De Reken
maar wordt geschreven voor en door medewerkers.
Fysieke en online bijeenkomsten
In 2021 waren net als in 2020 fysieke bijeenkomsten niet of beperkt mogelijk als
gevolg van de coronabeperkingen. Doordat mensen meer thuis zaten, was de
behoefte bij onze medewerkers om elkaar te ontmoeten groter, ook online. Dit zagen
we terug in het toenemend aantal medewerkers dat tijdens online bijeenkomsten
aanwezig was. Zo waren bijvoorbeeld onze interne strategische dialoogsessies
(zie § 3.1) over nieuw onderzoek in 2021 geheel digitaal of hybride georganiseerd.
Het aantal deelnemers lag echter substantieel hoger dan op de volledige fysieke
bijeenkomsten van voor de pandemie.
De organisatie van online evenementen vergt een andere benadering dan de organisatie van ‘gewone’ evenementen. Aandacht voor interactie en het betrekken van
mensen zijn bij een online bijeenkomst belangrijk. Wij hebben hiervoor in 2021
verschillende concepten ontwikkeld en ons beleid voor organisatiebrede online
evenementen daarop afgestemd. We hebben bijvoorbeeld een jaarkalender gemaakt
met de daarop alle organisatiebrede evenementen, zodat alle collega’s tijdig hiervan
op de hoogte waren en eraan konden deelnemen. Deze evenementen waren ook
zichtbaar in de agenda op ons intranet (de Kenniskamer).
Onze verwachting is dat we de komende tijd toegroeien naar een structureel hybride
situatie, waarin zowel fysieke bijeenkomsten (in kleinere en grotere groepen) als
online bijeenkomsten plaatsvinden.

4.2.6 Medezeggenschap

Onze organisatie heeft een tweeledige medezeggenschapsstructuur:
• Er is een Ondernemingsraad (OR) die optreedt als vertegenwoordiger en belangenbehartiger van het personeel en de organisatie en hierover met de secretaris
van de Algemene Rekenkamer overlegt.
• Er is daarnaast een Georganiseerd Overleg (GO) waarin vakbonden en de secretaris
van de Algemene Rekenkamer overleggen over alles wat de rechtspositie van
medewerkers raakt.

Geïntegreerd Verslag 2021

96

Algemene Rekenkamer

Beide medezeggenschapsgremia vervullen hun rol vanuit een proactieve houding.
Afhankelijk van het onderwerp fungeren zij als ‘meedenker’ of juist als ‘tegendenker’.
Daarbij wordt de onderlinge taakafbakening goed in het vizier gehouden. Waar
onderwerpen elkaar raken treden het GO en de OR zoveel mogelijk in gezamenlijkheid op.
Om focus aan te brengen heeft de OR drie speerpunten benoemd waar de OR zich
in 2021 voor heeft ingezet. Dit naast de vraagstukken die in de vorm van advies- en
instemmingsaanvragen door de secretaris aan de OR worden voorgelegd. In 2021
ging het om de volgende drie speerpunten:
• Strategisch personeelsplan. Het strategisch personeelsplan gaat over vraag en
aanbod van personeel en hoe die zo goed mogelijk af te stemmen, zowel kwantitatief als kwalitatief. Vanuit de OR hebben we, samen met de afdeling Personeel
en Organisatie, gewerkt aan een verbetering van het strategisch personeelsplan
op de kwalitatieve aspecten.
• Evaluatie ‘Staf van de Toekomst’. In 2020 drong de OR aan op het evalueren van
de ‘Staf van de toekomst’; zijn de doelen van de reorganisatie van de stafdirectie
bereikt. Deze evaluatie is in 2021 uitgevoerd en de uitkomsten hiervan zijn met
de OR gedeeld en besproken.
• Hybride werken en ARBO. In 2021 startte de pilot ‘duurzaam hybride werken’. De
OR heeft een aantal thema’s geïnventariseerd bij de medewerkers waar het gaat
om de verwachtingen, voorwaarden en mogelijke knelpunten bij hybride werken.
De input wordt gebruikt voor de plannen en de opzet van de aankomende evaluatie van de pilot.

4.2.7 Commissie integriteit

De Algemene Rekenkamer heeft een interne Commissie Integriteit (hierna: de
commissie). De commissie adviseert de secretaris in zijn rol als eindverantwoordelijke voor de integriteit van de ambtelijke organisatie van de Algemene Rekenkamer.
Daartoe signaleert en agendeert de commissie trends en ontwikkelingen op het
gebied van integriteit, en draagt de commissie het integriteitsbeleid uit binnen de
organisatie. De commissie bestaat uit medewerkers van de Algemene Renkamer,
voor wie het lidmaatschap van de commissie een nevenfunctie is. De commissie is
in 2021 eens per maand samengekomen.
Werkzaamheden van de commissie in 2021
De Commissie had in 2021 5 hoofdtaken:
• Actualisatie van informatie over de meldregelingen en de klachtenprocedure
op de Kenniskamer (het intranet van de Algemene Rekenkamer)

Geïntegreerd Verslag 2021

97

Algemene Rekenkamer

• Integriteitsdilemma’s publiceren op de Kenniskamer
• Introductiebijeenkomsten verzorgen voor nieuwe medewerkers
• Monitoren actualiteiten en relevante beleidsontwikkelingen
• Medewerkers adviseren bij ad hoc vragen over integriteit
In 2021 constateerde de commissie dat binnen de rekenkamer veel verschillende
regels en procedures bestaan met betrekking tot integriteit, dat deze regels en
procedures niet altijd up-to-date waren, en dat de regels en procedures niet altijd
goed konden worden gecommuniceerd. De commissie heeft daarom geagendeerd
dat de ‘structuur’-zijde van het integriteitsbeleid moet worden geactualiseerd,
vereenvoudigd en geharmoniseerd.
De secretaris heeft opdracht gegeven tot het ontwikkelen van een nieuwe meld­
regeling en een nieuwe gedragscode. Onder verantwoordelijkheid van het team
P&O worden deze opnieuw opgesteld, waarbij de commissie tussentijds adviseert.
In 2022 wordt over de nieuwe meldregeling en gedragscode besloten.

4.2.8 Vertrouwenspersonen

Wij bieden onze medewerkers de mogelijkheid om zowel intern als extern melding
te doen van (vermoedens van) integriteitsschendingen en/of ongewenste omgangsvormen. Naast het zetten van deze formele stappen heeft iedere medewerker de
mogelijkheid om op vertrouwelijke en informele wijze in gesprek te gaan met een
vertrouwenspersoon.
Onze organisatie beschikt over 1 externe en 2 interne vertrouwenspersonen. Medewerkers kunnen zelf bepalen met welke vertrouwenspersoon zij een gesprek aanvragen, al naar gelang hun behoefte. Een kennismaking met de vertrouwenspersonen is
een standaardonderdeel van de introductiebijeenkomsten voor nieuwe medewerkers.
Gesprekken met vertrouwenspersonen in 2021
Onze vertrouwenspersonen ontvingen het afgelopen jaar 4 verzoeken voor een gesprek
over ‘nieuwe’ gevallen. Daarnaast liep het contact over 1 geval uit 2020 door in 2021.
Ter vergelijking: in 2020 kwamen er bij de vertrouwenspersonen 6 verzoeken voor
een gesprek binnen.
Van de 5 gespreksverzoeken in 2021 betroffen er 4 ongewenste omgangsvormen,
en 1 het vermoeden van een schending van de integriteit. In 1 van de 5 gesprekken
bleek de medewerker alleen een signaal te willen afgeven. In de andere 4 gevallen
was de vraag van de medewerker aan de vertrouwenspersoon om mee te kijken en te
adviseren over een als vervelend ervaren situatie. Alle 5 gevallen zijn in 2021 afgerond.

Geïntegreerd Verslag 2021

98

Algemene Rekenkamer

4.2.9 Personeelsvereniging

De Algemene Rekenkamer heeft al 37 jaar een personeelsvereniging. Samen
Ontspannen Na Algemeen Rekenen (SONAR). SONAR organiseert activiteiten
waarbij collega’s elkaar beter kunnen leren kennen.
Helaas heeft de coronacrisis ook invloed gehad op het aanbod van SONAR. In het
jaar 2021 begonnen en eindigden we in een lockdown. Het eerste half jaar heeft zich
vooral gekenmerkt door digitale activiteiten die vanuit huis konden plaatsvinden:
Gelijk met de versoepelingen in de zomer hebben wij ook weer borrels op het Plein,
een rondvaart door de Haagse grachten en zelfs een escaperoom kunnen organiseren.
We hopen dat 2022 een beter verenigingsjaar mag worden met als hoogtepunt ons
(in te halen) 7e lustrum!

4.3 Financiën
4.3.1 Begrotingsbeheer 2021

De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) is verantwoor­
delijk voor de begroting van de Hoge Colleges van Staat, waartoe ook de Algemene
Rekenkamer behoort. De begroting van de Algemene Rekenkamer is onderdeel van
het begrotingshoofdstuk Hoge Colleges van Staat (IIB). Het begrotingshoofdstuk IIB
2021 is op Prinsjesdag 2020 aangeboden aan de Tweede Kamer.
Net zoals de overige Hoge Colleges van Staat voeren wij zelf het beheer over onze
begroting. Over de inhoud van dit beheer bestaan afspraken (de zogenoemde beheer­
afspraken) met de minister. In het begrotingsbeheer over 2021 hebben zich geen
bijzonderheden voorgedaan.

4.3.2 Uitgaven 2021

Het vorige kabinet heeft naar aanleiding van een taken Middelen Analyse, die voor
de borging van de uitvoering van de wettelijke taken van de Hoge Colleges van Staat is
uitgevoerd, voor de Algemene Rekenkamer extra middelen aan de begroting toegevoegd. Onze begroting is dientengevolge met ingang van 2019 trapsgewijs structureel
aangepast, zodat de middelen aansluiten bij de wettelijke noodzakelijke taakuit­voering.
Begroting 2021
Onze oorspronkelijke uitgavenbegroting voor 2021 omvatte € 33,5 miljoen. Bij de 1e
en 2e suppletoire begroting 2021 is daaraan extra budget toegevoegd in verband
met (onder andere) de loon- en prijsontwikkeling. Daardoor kwam het totaalbedrag
van onze begrote uitgaven voor 2021 uit op € 34,8 miljoen.

Geïntegreerd Verslag 2021

99

Algemene Rekenkamer

Gerealiseerde uitgaven
De gerealiseerde uitgaven 2021 (€ 34,0 miljoen) waren lager dan begroot (€ 34,8
miljoen). Dat onze gerealiseerde uitgaven uiteindelijk lager dan begroot waren,
was mede het gevolg van de coronacrisis.
Hierdoor waren er incidenteel minder kosten voor onder andere woon- en werk­
verkeer, internationale dienstreizen en catering. Verder had de werving van nieuw
personeel vertraging opgelopen, zodat er ook minder salariskosten waren dan
begroot. Daarnaast kon een deel van de toegekende extra budgetten voor het
actieplan ‘Open op Orde’ (gericht op het transparanter maken van onze informatiehuishouding) in 2021 nog niet worden besteed. Deze uitgaven zijn doorgeschoven
naar 2022.
Figuur 17 Begroting en realisatie van uitgaven (bedragen * € 1.000)

Begroting en realisatie van uitgaven groeien verder

Bedragen x € 1.000

30.000

30.223

32.385 32.214

33.140

34.427

33.275

33.544

34.780 34.034

20.000

10.000

0

2019

2020

Oorspronkelijke begroting

2021

Begroting na 2e suppletoire wet

Realisatie

Uitsplitsing uitgaven in personeel en materieel
Op het begrotingsartikel van de Algemene Rekenkamer is 1 post voor de uitgaven
opgenomen (apparaatsuitgaven). In de onderstaande figuur zijn deze apparaatsuitgaven gesplitst in personele uitgaven en materiële uitgaven.

Geïntegreerd Verslag 2021

100

Algemene Rekenkamer

Figuur 18 Specificatie gerealiseerde apparaatsuitgaven (bedragen * € 1.000)

Stijging materiële uitgaven voor ICT en informatiebeveiliging

4.403

3.850

4.943

27.810

29.425

29.091

2019

2020

2021

Bedragen x € 1.000

30.000

20.000

10.000

0

Personeel

Materieel

De grootste post van de apparaatsuitgaven zijn de uitgaven voor personeel. De
uitgaven voor personeel dalen ten opzichte van 2020 met € 334.000 terwijl de
materiële uitgaven ten opzichte van 2020 stijgen met € 1.093.000. Deze stijging
kan voor belangrijk deel verklaard worden door een stijging van kosten voor ICT
en informatiebeveiliging.
In de volgende figuur geven wij een uitsplitsing van de personele uitgaven
Figuur 19 Specificatie gerealiseerde personele uitgaven (bedragen * € 1.000)

Daling uitgaven externe inhuur zet door, kosten eigen personeel stabiel
24.380

26.340 26.375

Bedragen x € 1.000

20.000

10.000
3.328

0

3.033

2.716
102

Eigen personeel

Externe inhuur
9
201

2020

52

0

Overig personeel
2021

Uit deze figuur komt naar voren dat de uitgaven voor eigen personeel licht gestegen
zijn ten opzichte van 2020. De daling die zich in 2019 heeft ingezet voor de kosten
van externe inhuur zet zich door.

Geïntegreerd Verslag 2021

101

Algemene Rekenkamer

Onze organisatie maakt voor de uitvoering van diverse werkzaamheden gebruik van
een ‘flexibele schil’. Deze keuze hebben we gemaakt om wendbaar te kunnen zijn
bij zowel de personele inzet voor zowel onderzoek als ondersteuning. Dit is voor ons
mede van belang omdat de periode januari-april een piekperiode vormt, met veel aan
het verantwoordingsonderzoek gerelateerde activiteiten.
In 2021 hebben wij € 2,7 miljoen uitgegeven aan externe inhuur (inclusief inhuur
voor onderzoeksopdrachten). Dit is 9,3% van de totale personele uitgaven over 2021
(€ 29,1 miljoen). Daarmee voldoet de Algemene Rekenkamer aan de voor departementen geldende beleidsregel (Rijksbegrotingsvoorschriften 2021) dat 10% van de
loonkosten aan inhuur mag worden besteed – een regel waarvan alleen gemotiveerd
mag worden afgeweken (comply or explain). In 2020 was dit percentage nog 10,3%.

4.3.3 Ontvangsten in 2021

Onze ontvangstenbegroting omvatte in 2021 € 1,0 miljoen. De gerealiseerde ontvangsten kwamen afgerond uit op € 1,2 miljoen.
Dat onze daadwerkelijke ontvangsten hoger uitvielen dan begroot, had te maken
met onvoorziene inkomsten die voortkwamen uit de afronding van het internationale
Sharaka-project) en uit detachering van enkele van onze medewerkers.

4.3.4 Jaarverslag 2021 en accountantscontrole

Het jaarverslag 2021 van de Algemene Rekenkamer is onderdeel van het jaarverslag
van de Hoge Colleges van Staat. Dit jaarverslag is op Verantwoordingsdag (18 mei
2022) aangeboden aan de Tweede Kamer.
Het jaarverslag van de Hoge Colleges van Staat wordt opgesteld op basis van onder
meer de interne jaarrekening van de Algemene Rekenkamer. Een externe accountant
controleert deze interne jaarrekening.
Sinds 2018 hanteert onze organisatie een controlemodel waarbij de Auditdienst Rijk
aanvullend op zijn controleverklaring bij begrotingshoofdstuk IIB (Overige Hoge
Colleges van Staat) de financiële stromen en standen van de Algemene Rekenkamer
afzonderlijk controleert. Vervolgens reviewt een extern ingehuurde openbare accountant (conform controlestandaard COS 610) de werkzaamheden van de Auditdienst
Rijk. Op basis van deze review geeft de openbare accountant een controleverklaring
af bij de interne jaarrekening van de Algemene Rekenkamer.

Geïntegreerd Verslag 2021

102

Algemene Rekenkamer

Financieel beheer
Op 15 maart 2022 heeft de openbare accountant een goedkeurende controleverklaring afgegeven bij de interne jaarrekening van de Algemene Rekenkamer over het
boekjaar 2021. In het verslag van bevindingen stelde de accountant vast dat ons
jaarrekeningproces verder was verbeterd. Toch signaleerde hij dat ons financieel
beheer nog niet optimaal is.
Zo waren in 2021 niet alle verplichtingen tijdig geboekt. Dit hebben we gecorrigeerd
en het werkproces voor het registreren van overlopende verplichtingen hebben we
verder aangepast. Daarnaast hebben we ons contractenbeheer en onze contractenregistratie aangescherpt.
Rechtmatigheid
De financiële overzichten van onze organisatie gaven volgens de externe accountant over 2021 een getrouw beeld van de uitkomsten van de begrotingsuitvoering.
De tolerantiegrenzen voor de rechtmatigheid zijn niet overschreden.
Totstandkoming niet-financiële verantwoordingsinformatie
De managementinformatiesystemen van onze organisatie voldeden in 2021 aan
de kwaliteitseisen. Er hebben zich niet zodanige verstoringen voorgedaan dat de
juistheid, volledigheid, tijdigheid, continuïteit en vertrouwelijkheid in gevaar zijn
gebracht.

4.4 Informatievoorziening
De Algemene Rekenkamer is een informatie-intensieve organisatie. Wij vragen, verwerken en produceren grote hoeveelheden informatie in verschillende uitingsvormen:
documenten, data, rapporten, presentaties, enzovoort. Onze informatievoorziening
ondersteunt deze informatieverwerkende processen met netwerken, systemen en
applicaties, maar ook met deskundige mensen die de infrastructuur beheren en veilig
houden, vragen beantwoorden, apparatuur uitleveren en medewerkers en college
bedienen met informatie op maat.
Nieuwe strategie voor informatiehuishouding (I-strategie)
In 2021 hebben we onze I-strategie vastgesteld. In de I-strategie hebben we de
strategie van onze organisatie vertaald naar een aantal prioriteiten op het gebied
van onze informatievoorziening. De I-strategie vormt aldus de leidraad voor de
doorontwikkeling van onze informatievoorziening de komende jaren.
Vindbaar en veilig vormt de eerste van de 3 prioriteiten in de nieuwe I-strategie.

Geïntegreerd Verslag 2021

103

Algemene Rekenkamer

De andere 2 prioriteiten zijn uitbreiding van de toolbox voor digitaal onderzoek en een
goede balans tussen onderhoud en vernieuwing van het IT-landschap, zowel in kosten
als in aandacht.
Aanpak interne informatievoorziening
In 2021 hebben we een begin gemaakt met het aanpakken van de achterstand die de
was ontstaan bij de vernieuwing van onze interne informatievoorziening. We hebben
een Change Advisory Board ingericht, die zich heeft ontwikkeld tot platform voor
vernieuwingswensen vanuit de gehele organisatie. De introductie van de Change
Advisory Board heeft vooralsnog geleid tot het uitbreiden van het IT-landschap
met enkele tools die ons helpen in het onderzoeksproces en in de bedrijfs­voering.
Grotere vernieuwingen op het gebied van documentmanagement en onderzoeksondersteuning zijn eveneens ingezet, maar deze gaan de komende jaren pas vruchten
afwerpen.
Openheid over onderzoek én bedrijfsvoering
We willen een transparante organisatie zijn voor de buitenwereld, zodat iedereen
kan volgen hoe wij omgaan met het aan ons toegekende publieke geld. Niet alleen
informatie over onze onderzoeksrapporten, maar ook informatie over onze bedrijfsvoering moet vindbaar en toegankelijk zijn – ook met het oog op de invoering in 2022
van de Wet open overheid. Voor onze eigen medewerkers is duurzame toegankelijkheid van informatie eveneens van belang: informatie is immers de kurk waarop onze
kennisorganisatie drijft.
Op dit moment worden documenten en data binnen onze organisatie nog onvoldoende toegankelijk opgeslagen. We hebben daarom het actieplan ‘Open op Orde’
in gang gezet om onze digitale informatiehuishouding structureel op het niveau te
brengen dat van de Algemene Rekenkamer mag worden verwacht. Met dit actieplan
sluiten we aan bij het gelijknamige rijksbrede actieprogramma, waardoor we gebruik
kunnen maken van de instrumenten en de kennis die rijksbreed worden ontwikkeld.
Modernisering IT-landschap
In 2021 hebben we net als in 2020 veel inspanningen moeten verrichten op het
gebied van IT. Dit was nodig om het thuiswerken van onze medewerkers mogelijk
te maken en het werken op kantoor op- en af te schalen bij veranderingen in de
geldende coronamaatregelen. Deze inspanningen kwamen boven op de reguliere
inspanningen voor beheer, onderhoud en vernieuwing van onze IT.

Geïntegreerd Verslag 2021

104

Algemene Rekenkamer

In 2021 hebben we geïnvesteerd in uitbreiding van onze werkplekinfrastructuur, die
in 2022 haar beslag zal krijgen. Daarmee wordt onze manier van werken moderner
én veiliger.
Bij de vervanging van systemen is het van belang om positie in te nemen ten aanzien van de noodzaak en wenselijkheid van cloudtoepassingen in ons IT-landschap.
De Algemene Rekenkamer heeft daarom in 2021 cloudbeleid geformuleerd en
vastgesteld. Het uitgangspunt van dit nieuwe beleid is ‘cloud, tenzij’.
Versterking digitale veiligheid
Informatiebeveiliging en digitale weerbaarheid vroegen in onze organisatie ook in
2021 de nodige aandacht. Niet alleen omdat wij vorig jaar bij de beoordeling van
onze eigen bedrijfsvoering de informatiebeveiliging over 2020 als een onvolkomenheid hadden aangemerkt, maar vooral omdat het aantal en de ernst van de digitale
dreigingen toeneemt.
Wij hebben de over 2020 gesignaleerde verbeterpunten in 2021 opgelost. Ook hebben
we een Information Security Management System ingericht, waarmee we de sturing
op onze informatiebeveiliging en risicobeheersing hebben versterkt.
In 2021 hebben zich 6 beveiligingsincidenten voorgedaan. Daarbij is ons beveiligingsbeleid effectief gebleken: de incidenten zijn tijdig gedetecteerd c.q. gemeld en door
de maatregelen die daarop werden getroffen, waren er geen ernstige gevolgen.
Wij hebben onze informatiebeveiliging en digitale weerbaarheid het afgelopen jaar
op verschillende manieren laten toetsen, wat heeft geleid tot diverse verbeteracties.
Toch hebben we over 2021 de informatiebeveiliging bij onze eigen organisatie opnieuw
als een onvolkomenheid moeten aanmerken. Het vergt voor een kleine organisatie
als de Algemene Rekenkamer veel inspanningen om de regelgeving, de technische
ontwikkelingen en toenemende dreiging bij te benen; daarom hebben wij in 2021
zowel de vaste bezetting als de tijdelijke inhuur van expertise op het gebied van
informatiebeveiliging uitgebreid.

Geïntegreerd Verslag 2021

105

Algemene Rekenkamer

"Veiligheid is iets
van ons allemaal."
Remko Oostenbrug

CISO Algemene Rekenkamer, Informatiebeveiliging

Interview

“We hebben het afgelopen jaar veel

en wordt complexer. Fouten maken is men-

aandacht besteed aan risicomanagement

selijk. Dan helpt het om steeds weer op het

voor informatiebeveiliging. Waar zitten de

belang van veiligheid te wijzen.

eventuele zwakke plekken bij de Algemene
Rekenkamer? Zo hebben we ethische hackers
gevraagd om een poging te doen onze systemen binnen te komen. Dat viel gelukkig heel
erg mee. Verder heb je natuurlijk IT-beveiliging
als antivirusscans, firewalls en het tijdig
draaien van updates. Allemaal heel belangrijk.

"De praktische
kant van informatiebeveiliging wordt ook
steeds belangrijker."

Maar informatiebeveiliging is meer dan

Het afgelopen jaar werkten we veel thuis,

alleen de IT op orde hebben. Het is ook een

wat weer andere risico’s met zich meebrengt.

veilig gebouw, waar geen onbevoegden

Een veilige tool voor videobellen was onmis-

rondlopen. En het allerbelangrijkste is de

baar. Maar ook hier weer ging het mede om

menselijke kant. Men moet zich bewust zijn

bewustwording bij collega’s zelf. Bijvoor-

van de eigen rol in de informatiebeveiliging.

beeld bij een gevoelig gesprek of interview.

Wat ligt er op mijn bureau? Wat neem ik mee

Wie kan er meeluisteren? Wat hangt er aan

in de trein? En welke mailtjes open ik?

de muur achter je, dat kijkers kunnen zien?

Veiligheid is iets van ons allemaal. Daarom

Heel frappant was het incident waarbij een

hebben we heel veel aandacht voor bewust-

collega een dossier van een niet nader

wording van de medewerkers. De praktische

genoemd ministerie op straat vond. De

kant van informatiebeveiliging wordt daarom

collega heeft mij ingeseind, en ik heb weer

ook steeds belangrijker. Het is goed om

contact opgenomen met de beveiligings­

beleid te maken, maar is het ook haalbaar

officier van dat ministerie. Die had toen een

voor de mensen in een organisatie? Dreigin-

mooi praktijkvoorbeeld om zijn collega’s op

gen veranderen snel, technologie verandert

te wijzen!”

Interview

4.5 Huisvesting
Onze organisatie is sinds 1868 gevestigd aan het Lange Voorhout 8 in Den Haag.
Het kantoorpand waarin wij ons werk doen is eigendom van het Rijksvastgoed­
bedrijf. Het bestaat uit verschillende aan elkaar verbonden, gebouwdelen – deels
monumentaal, deels relatief nieuw -. Het nieuwere gebouwdeel is in de jaren negentig
ontworpen door architect Aldo van Eyck.
Verbouwing kantoorpand Lange Voorhout 8
Na een periode van intensief gebruik is onze werkomgeving toe aan groot onderhoud. In 2019 hebben we samen met het Rijksvastgoedbedrijf vastgesteld dat een
ingrijpende verbouwing die ons kantoorpand toekomstbestendig en flexibel bruikbaar moet maken nodig is. In 2020 hebben we, naar aanleiding van de effecten van
de coronacrisis, samen met het Rijksvastgoedbedrijf aanvullend bekeken wat het
hybride werken betekent voor onze toekomstige huisvestingsbehoefte, en de definitie
van onze beoogde huisvesting daarop aangepast.
Wanneer de huisvesting van een Hoog College van Staat zoals de Algemene
Rekenkamer verandert, is daarbij standaard een aantal rijkspartijen betrokken.
Het Rijksvastgoedbedrijf is als gebouweigenaar verantwoordelijk voor het ont­
werpen en realiseren van de fysieke huisvesting. De Algemene Rekenkamer is
als gebruiker van het gebouw verantwoordelijk voor het ontwerpen en realiseren
van de gebruikersvoorzieningen, het informeren, betrekken en voorbereiden van de
gebruikers op de nieuwe huisvesting, de facilitaire voorzieningen en de verhuizing.
Het Ministerie van BZK is formeel opdrachtgever namens het Rijk en is verantwoordelijk voor de financiering van het project. De Rijksbouwmeester ten slotte, heeft als
adviseur van het Rijk een onafhankelijke positie en geeft gevraagd en ongevraagd
advies over het ontwerp. Al deze partijen hebben in nauwe afstemming gezamenlijk
gewerkt aan de totstandkoming van onze nieuwe huisvesting.
Ontwerp voor onze nieuwe huisvesting
De aanbesteding van het ontwerp voor de ingrijpende verbouwing van ons kantoorpand aan het Lange Voorhout is in oktober 2020 gepubliceerd. In totaal hebben 21
ontwerpteams zich aangemeld.
In 2021 is het ontwerpteam geselecteerd. De beoordelingscommissie, bestaande uit
de Algemene Rekenkamer, het Rijksvastgoedbedrijf en het Atelier Rijksbouwmeester
koos in augustus 2021 unaniem voor het integrale ontwerpteam Happel Cornelisse
Verhoeven Architecten (HCVA), met Deerns Nederland als onderaannemer.

Geïntegreerd Verslag 2021

108

Algemene Rekenkamer

In november 2021 heeft het ontwerpteam het schetsontwerp opgeleverd, in nauwe
samenwerking met de Algemene Rekenkamer het Rijksvastgoedbedrijf en Atelier
Rijksbouwmeester (integraal projectteam). In deze fase zijn de functiegebieden
besproken voor de verschillende gebouwdelen: het monumentale deel en het Van
Eyckgebouw. Het schetsontwerp is eind maart 2022 vastgesteld. In de volgende
fase wordt dan het voorlopig ontwerp gemaakt.
Wij zien het ontwerp van onze nieuwe huisvesting als een kans om onze duurzaamheidsambities te realiseren. Wij hebben bijvoorbeeld de voorkeur voor kwalitatief
goede en duurzame materialen en producten die weinig milieubelastend zijn. Ook
vinden we het belangrijk om na te gaan in welke mate circulariteit kan worden toe­
gepast; niet alleen bij de (ver)bouwwerkzaamheden, maar ook bij eventuele sloopwerkzaamheden en bij de keuzes die worden gemaakt rond de inrichting en de
faciliteiten van het gebouw. Het gaat immers niet alleen om de duurzaamheid van
nieuwe materialen en producten, maar ook om de vraag hoe duurzaam er met
af te danken materialen en producten wordt omgegaan. De nieuwe huisvesting biedt
tevens de mogelijkheid om een (bijna) energieneutraal gebouw(deel) te realiseren.
Dit draagt bij aan zowel de bescherming van het klimaat als aan de toekomstbestendigheid van het gebouw. Immers, de eisen aan de energieprestatie van gebouwen
zullen naar verwachting steeds verder worden aangescherpt.

4.6 Realisatie duurzaamheidsdoelstellingen
De Algemene Rekenkamer spant zich in om een bijdrage te leveren aan de realisatie
van internationale doelstellingen voor duurzame ontwikkeling. Wij kunnen in onze
bedrijfsvoering de grootste impact bewerkstelligen door ons te richten op een
reductie van de CO2-uitstoot en op een vermindering van het papierverbruik.
In 2020 en 2021 hebben we significante stappen kunnen zetten, waarschijnlijk (mede)
door de coronabeperkingen. Deze brachten met zich mee dat wij in 2021 niet internationaal hebben gereisd, en dat er volledig thuis en veelal digitaal werd gewerkt.
Dit heeft onze uitstoot van CO2 en ons papierverbruik duidelijk doen afnemen.
Belangrijker is de ontwikkeling in denken over duurzaamheid die de coronacrisis met
zich mee bracht. Papierloos werken blijkt voor onze organisatie mogelijk en voor
onze internationale contacten zijn digitale opties beschikbaar. Voor de komende
jaren is het zaak om deze nieuwe werkelijkheid vast te houden en waar mogelijk te
perfectioneren. Volledig papierloos werken is nog geen haalbare optie en nooit meer
internationaal reizen ook niet, maar 2020 en 2021 hebben ons geleerd dat kritisch

Geïntegreerd Verslag 2021

109

Algemene Rekenkamer

kijken naar nut en noodzaak enorme winst kan opleveren. Wel zullen we kritisch
moeten gaan kijken naar de CO2-uitstoot die ontstaat door digitaal werken (opslag
van data en digitale verspreiding).
Vermindering CO2-uitstoot
Onze CO2-uitstoot wordt voornamelijk veroorzaakt door het energieverbruik in ons
kantoorgebouw (stroom en gebruik warmtenet) en de door ons gemaakte vliegkilometers. Zoals eerder aangegeven hebben de coronabeperkingen ervoor gezorgd dat
op beide aspecten in 2020 en 2021 onze uitstootbijdrage aanzienlijk minder groot is
geweest dan in voorgaande jaren.
Figuur 20 Uitstoot van de Algemene Rekenkamer in tonnen CO2

De uitstoot van CO2 is fors gedaald in 2020 en 2021
2017
2018
2019
2020
2021
0

50

100

150

200

250

In ton CO2

Vliegen

Warmte

Papier

Water

Overig vervoer

Het gebruik van het warmtenet in 2021 (2.287 GJ) is iets gestegen (2.287 GJ) ten
opzichte van 2019 (2.073 GJ). De warmte wordt gebruikt om te verwarmen en om
te koelen, ook als het gebouw leeg staat. In 2021 is er een koud voorjaar geweest
en de zomer van 2021 heeft 98 warme dagen gehad, 1 minder dan in 2019.
Het (groene) stroomverbruik in ons gebouw is als gevolg van het thuiswerken van
onze medewerkers in 2021 gehalveerd ten opzichte van 2019: van 1.193 MWh naar
504 MWh.
We compenseren de CO2-uitstoot van gemaakte vliegreizen (en sinds 2017 ook van
gemaakte reizen met andere vervoersmiddelen) door een bedrag per afgelegde
kilometer extra te betalen. Dit geld gaat wereldwijd naar CO2-compensatieprojecten.

Geïntegreerd Verslag 2021

110

Algemene Rekenkamer

Omdat er in 2021 geen vliegreizen zijn gemaakt, heeft er in 2021 geen CO2 compensatie plaatsgevonden.
Figuur 21 Compensatie uitstoot van de Algemene Rekenkamer in tonnen CO2

Geen vliegreizen in 2021, dus geen CO2 compensatie
250
200
150

In ton co2

100
50
0

2017

2018

2019

Totaal vóór compensatie

2020

2021

Totaal na compensatie

Vermindering papierverbruik
We willen het papierverbruik in onze organisatie verminderen. Medewerkers zijn
uitgerust met handzame mobiele apparatuur, zodat het afdrukken van documenten
veel minder dan voorheen nodig is.
Ook hier heeft coronacrisis aanzienlijk aan bijgedragen. Door het thuiswerken is het
afdrukken van documenten op papier zelfs bijna niet meer mogelijk, omdat printen
op een thuisprinter verboden is voor medewerkers met het oog op de informatiebeveiliging. Verder werden er, doordat de briefings aan de Tweede Kamer in 2020 en
2021 digitaal verliepen, nauwelijks rapporten gedrukt. Het is zaak om, als het thuiswerken weer wordt afgeschaald, niet in de oude gewoonte vervallen en het aantal
gedrukte rapporten minimaal te houden. In 2021 verbruikten we 967 kg papier,
aanzienlijk minder dan de 3.453 kg in 2019.

Geïntegreerd Verslag 2021

111

Algemene Rekenkamer

Figuur 22 Papierverbruik van de Algemene Rekenkamer in kg

Papierverbruik flink verminderd in 2020 en 2021 door thuiswerken
10.000

7.500

Verbruik in kg

5.000

2.500

0

2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021

Overige zaken
Door de coronabeperkingen produceerden we ook aanzienlijk minder afval. Het
opgehaalde gft- en swill-afval (keukenafval en etensresten) had in 2021 een omvang
van 16 kg, tegenover 5.400 kg in 2019. Het grootste gedeelte van het gft/swill afval
is bij het restafval gedaan, in verband met schimmelvorming en het verminderen van
het ophalen van containers tijdens de coronacrisis. Tenslotte daalde de hoeveelheid
opgehaald plastic afval van 134 kg (2019) naar 9 kg (2021)
De Algemene Rekenkamer heeft zich in 2019 aangesloten bij de Logistieke Hub Den
Haag. Met een logistieke hub aan de rand van de stad worden facilitaire goederen
niet meer rechtstreeks geleverd door vervuilende vrachtauto’s, maar gebundeld en
met zero-emissievervoer verspreid over de kantoorpanden. Dit zorgt voor minder
verkeersbewegingen, minder luchtvervuiling en minder milieubelasting in de stad.

Geïntegreerd Verslag 2021

112

Algemene Rekenkamer

5.

In memoriam

Geïntegreerd Verslag 2021

113

Algemene Rekenkamer

In memoriam: E.J. (Bep) Sevenhuijsen-Hoogewooning (1924-2021)
Op 25 december 2021 is E.J. (Bep) Sevenhuijsen-Hoogewooning op 97-jarige leeftijd
overleden. Bep Sevenhuijsen was plaatsvervangend lid van de Algemene Rekenkamer
van 1982 tot 1994.
Bep Sevenhuijsen was de eerste vrouw in het college van de Algemene Rekenkamer.
Sevenhuijsen, lid van de Partij van de Arbeid, had eerder al verschillende bestuurlijke
functies vervuld. Zo was zij lid van het hoofdbestuur van de Consumentenbond (van
1957 tot 1972) en kroonlid van de Sociaal-Economische Raad (SER) (van 1972 tot
1982).
Bij de Algemene Rekenkamer kreeg Sevenhuijsen als plaatsvervangend lid een
‘invallersrol’ voor de ‘gewone’ leden van het college. Dat betekende niet dat zij
onzichtbaar was. Haar nuchtere, kritische en praktische instelling en haar ervaring
bij de Consumentenbond en de SER zorgden ervoor dat haar bestuurlijke bijdrage
tijdens haar waarnemingen steeds goed werd opgemerkt.
Bep Sevenhuijsen had een uitgesproken visie op het werk van de Algemene
Rekenkamer. “Zowel de Consumentenbond als de Algemene Rekenkamer moeten
het hebben van een zeer hardnekkige nieuwsgierigheid bij het onderzoek en een
zeer zorgvuldige openhartigheid bij de rapportage”, vond zij. Ze begeleidde enkele
grote onderzoeken. Vooral de onderzoeken naar de landelijke bejaardenoorden en
de verzelfstandiging van de Verzekeringskamer profileerden haar binnen en buiten
de Algemene Rekenkamer.
Bij de collega’s van de Algemene Rekenkamer stond Sevenhuijsen bekend om de
opbouwende kritiek die zij kon geven. Haar enthousiasme en haar inzet werkten
aanstekelijk op onderzoekers, staf en medebestuursleden. Het maatschappelijk
belang van het werk van de Algemene Rekenkamer had een grote aantrekkingskracht op haar.
Bep Sevenhuijsen heeft haar functie bij de Algemene Rekenkamer met grote betrokkenheid uitgeoefend. Het verbaasde dan ook niemand dat zij doorwerkte tot de wet
haar op zeventigjarige leeftijd gebood af te treden. Haar betrokkenheid bleef zichtbaar door haar aanwezigheid bij de nieuwjaarsbijeenkomsten, die ze tot op zeer hoge
leeftijd trouw bleef bezoeken. Altijd bleek zij goed geïnformeerd over en buitengewoon
belangstellend naar ons werk en onze medewerkers.

Geïntegreerd Verslag 2021

114

Algemene Rekenkamer

In memoriam Xenia Vigelius – Dikmans
Op 27 maart 2021 is Xenia Vigelius - Dikmans op 59- jarige leeftijd overleden. Xenia
was ruim 12,5 jaar in dienst bij de Algemene Rekenkamer als secretaresse, projectondersteuner en recent als collega bij de Servicedesk. In de periode dat zij lid was
van de ondernemingsraad heeft zij zich vol overtuiging ingezet voor de belangen
van onze medewerkers.
Xenia was één van de eersten die invulling gaf aan de functie projectondersteuner.
Zij geloofde in de meerwaarde van deze indertijd nieuwe functie en heeft die meerwaarde tijdens een pilot aangetoond. Daardoor heeft Xenia de weg vrijgemaakt voor
een uitbreiding van de formatie van de projectondersteuners.
Met haar warme lach, vriendelijke en dienstverlenende instelling verzorgde zij alle
ondersteuningsverzoeken die wij gezamenlijk aan haar en haar collega’s bij de
Servicedesk stelden. Daarbij overwon zij praktische issues en bewaakte stevig
dat niemand over de grens ging. Niet richting haar en haar collega’s, niet richting
externe opdrachtnemers.
Xenia was zeer muzikaal en kon prachtig zingen. In haar vrije tijd trad zij samen met
haar man op. Bij de Algemene Rekenkamer heeft Xenia vaak op afscheidsrecepties
gezongen. Xenia hielp mee als er een afscheidslied moest worden gecomponeerd.
Daarnaast zorgde ze ook nog dat er voldoende voor een afscheidslied werd gerepeteerd.
Wij herinneren ons haar humor, scherpe inzicht en haar inzet om zelfs de onmogelijke vraag mogelijk te maken. Iedereen binnen de Algemene Rekenkamer mocht
rekenen op haar onvoorwaardelijke steun en liefde.

Geïntegreerd Verslag 2021

115

Algemene Rekenkamer

6.

Over het geïntegreerd
verslag 2021

Geïntegreerd Verslag 2021

116

Algemene Rekenkamer

Over onze activiteiten in het voorafgaande jaar doen wij dit jaar voor de 3e keer
verslag in 3 publicaties, die op verschillende momenten worden uitgebracht:
• Verslag van werkzaamheden 2021 (31 maart 2022);
• Jaarverslag 2021 Algemene Rekenkamer (18 mei 2022 als onderdeel van het
jaarverslag over de Hoge Colleges van staat dat de minister van BZK publiceert);
• Geïntegreerd verslag 2021 (18 mei 2022).
Verslag van werkzaamheden 2021
Op 31 maart hebben wij ons Verslag van werkzaamheden 2021 gepubliceerd. Dit
document geeft een overzicht van de onderzoeken die we in 2021 hebben gepubliceerd, plus een bloemlezing van onze overige activiteiten. Een aantal activiteiten
wordt iets uitvoeriger belicht. Met het uitbrengen van dit overzicht voldoen wij aan
de wettelijke verplichting om vóór 1 april een Verslag van werkzaamheden aan te
bieden aan de Staten-Generaal.
Jaarverslag 2021 Algemene Rekenkamer
De minister van BZK is verantwoordelijk voor het begrotingsbeheer van de Hoge
Colleges van Staat, waartoe ook de Algemene Rekenkamer behoort. Op 18 mei 2022
wordt het jaarverslag van de Algemene Rekenkamer als onderdeel van begrotingshoofdstuk IIB (Hoge Colleges van Staat) aangeboden aan het parlement.
Geïntegreerd verslag 2021
Op 18 mei 2022 publiceren wij ook het Geïntegreerd verslag 2021, als aanvulling op
ons verslag van werkzaamheden. We presenteren hierin onze belangrijkste nietfinanciële prestaties in samenhang met onze financiën. Met deze ‘geïntegreerde
verslaglegging’ willen we een omvattend beeld geven van de inspanningen die we
verrichten om van toegevoegde waarde te zijn voor de instanties en personen die
belang hebben bij onze werkzaamheden.
Integrated reporting
Aan het begin van de vorige strategische periode (2016) is een model van waarde­
creatie ontwikkeld. Dit model maakt inzichtelijk welke middelen (inputs) de Algemene
Rekenkamer inzet en welke activiteiten zij uitvoert (kernactiviteiten) om de door
haar beoogde resultaten (outcomes en impact) en toegevoegde waarde te bereiken.
Het model is opgesteld vanuit de vorige strategie (2016-2020) en het Framework
voor Integrated Reporting (2013).

Geïntegreerd Verslag 2021

117

Algemene Rekenkamer

Het model is ontwikkeld in 2016 en het is opgenomen in de Verslagen vanaf 2016.
Het model heeft geholpen bij keuzes in de externe verantwoording. Zo zijn de meeste
kengetallen die we de afgelopen jaren in de Verslagen hebben gebruikt aan dit model
ontleend.

Geïntegreerd Verslag 2021

118

Algemene Rekenkamer

Natuurlijk

Geïntegreerd Verslag 2021

* Bedrijfsvoering
* Vliegreizen

3. Samenwerking

2. Technologie

Natuurlijk

Menselijk

* Medewerkers
* Man-vrouwverhouding

Menselijk
1. Kwaliteit

Sociaal

* Relaties kennisinstituten en Rijk
* Internationale netwerken
* Reputatie

Intellectueel

Geproduceerd

Financieel

Sociaal

Samenwerkingsprojecten

Doen van
onderzoek

Opbouwen
en delen van
kennis

* Grondwet en CW2001
* ISSAI standaarden

* 0,011 % Rijksbegroting
* Vergoedingen internationale
projecten

Kernactiviteiten

Intellectueel

Geproduceerd

Financieel

Inputs

Model van waardecreatie

Figuur 23 Model van waardecreatie

119

2. Onderwerpen agenderen en
publieke debat stimuleren

1. Verbeteren inzicht in
publieke geldstromen

Impact

* Minder CO2
* Minder vliegkilometers,
energieverbruik en papierverbruik

* Hoog opgeleid personeel
* Diversiteit

* Samenwerkingsprojecten

Toegevoegde
waarde

Algemene Rekenkamer

7. Bijdragen aan sterk financieel
management in partnerlanden

6. Collegiale institutionele versterking
van rekenkamers

5. Inefficiënties in beleidsregels &
bedrijfsvoering inzichtelijk

3. Bevorderen van democratische
verantwoording over inning en
* Kwaliteitspublicaties, onderzoeken
besteding van belastinggeld en
andere inkomsten Rijk
* Goedkeurende verklaring Rijksrekening
* Kennis delen en uitwisselen
4. Zicht op maatschappelijke
resultaten van beleid
* Bijdrage aan maatschappelijk debat

* Efficiëntere bedrijfsvoering

Outputs

Vertrouwen in
onze democratie

Inmiddels zijn wij aan een nieuwe strategische periode begonnen. Wij gaan daarom
het gebruikte model en de gebruikte kengetallen evalueren.
Verantwoording Geïntegreerd verslag 2021
De tekst van het Geïntegreerd verslag 2021 van de Algemene Rekenkamer is vast­
gesteld op 10 mei 2022 en op 18 mei 2022 aangeboden aan de voorzitter van de
Tweede Kamer.
Contact
We hebben ons Geïntegreerd verslag 2021 met zorg samengesteld. Uw vragen of
suggesties naar aanleiding van dit verslag horen we graag. U kunt een bericht
sturen naar: voorlichting@rekenkamer.nl.
Algemene Rekenkamer
Lange Voorhout 8
Postbus 20015
2500 EA Den Haag

Geïntegreerd Verslag 2021

120

Algemene Rekenkamer

Bijlagen

Geïntegreerd Verslag 2021

121

Algemene Rekenkamer

Bijlage 1 Publicaties 2021
In 2021 uitgebrachte rapporten, brieven en webpublicaties
Nr

Datum

Titel rapport, brief c.q webpublicatie

Type publicatie

1

14 januari 2021

EU btw e-commerce

Brief

2

20 januari 2021

Een onzichtbaar probleem; Gebrek aan
Rapport
kwaliteit van data over milieucriminaliteit
en -overtredingen

3

25 januari 2021

Uitkomsten peer review Algemene
Rekenkamer

Brief

4

26 januari 2021

Aandacht voor Algoritmes

Rapport

5

29 januari 2021

Webdossier EU (actualisatie)

Webpublicatie

6

8 februari 2021

Update coronarekening

Webpublicatie

7

31 maart 2021

Aandachtspunten bij het Nationaal
Programma Onderwijs

Brief

8

31 maart 2021

Verslag van werkzaamheden 2020

Rapport

9

1 april 2021

Update Coronarekening

Webpublicatie

10

13 april 2021

Uit het vizier; Wat gebeurde er met de
voorgenomen doelstellingen van 2011
tot bezuinigingen op defensiebegroting

Rapport

11

15 april 2021

Onderzoek Belastingontwijking

Brief

12

21 april 2021

Inzicht in kwaliteit; Operatie geslaagd?

Rapport

13

22 april 2021

Slagkracht AIVD en MIVD; De wet dwingt, Rapport
de tijd dringt, de praktijk wringt

14

19 mei 2021

Verslag 2020 Algemene Rekenkamer

Rapport

15

19 mei 2021

Vierde publicatie rond Coronarekening

Webpublicatie

16

19 mei 2021

Resultaten verantwoordingsonderzoek
2020: Staat van de rijksverantwoording
2020; Testen, controleren, waarderen

VO Rapport

17

19 mei 2021

Resultaten verantwoordingsonderzoek
2020; De Koning I

VO rapport

18

19 mei 2021

Resultaten verantwoordingsonderzoek
2020; Staten-Generaal IIA

VO Rapport

Geïntegreerd Verslag 2021

122

Algemene Rekenkamer

Nr

Datum

Titel rapport, brief c.q webpublicatie

Type publicatie

19

19 mei 2021

Resultaten verantwoordingsonderzoek
2020; Overige Hoge Colleges van Staat,
Kabinetten van de Gouverneurs en de
Kiesraad IIB

VO Rapport

20

19 mei 2021

Resultaten verantwoordingsonderzoek
2020; Ministerie van Algemene Zaken III

VO Rapport

21

19 mei 2021

Resultaten verantwoordingsonderzoek
2020; Koninkrijksrelaties IV en BESfonds H

VO Rapport

22

19 mei 2021

Resultaten verantwoordingsonderzoek
2020; Buitenlandse Zaken V

VO Rapport

23

19 mei 2021

Resultaten verantwoordingsonderzoek
2020; Justitie en Veiligheid VI

VO Rapport

24

19 mei 2021

Resultaten verantwoordingsonderzoek
2020; Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) VII

VO Rapport

25

19 mei 2021

Resultaten verantwoordingsonderzoek
2020; Gemeentefonds B

VO Rapport

26

19 mei 2021

Resultaten verantwoordingsonderzoek
2020; Provinciefonds C

VO Rapport

27

19 mei 2021

Resultaten verantwoordingsonderzoek
2020; Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
VIII

VO Rapport

28

19 mei 2021

Resultaten verantwoordingsonderzoek
2020; Financiën en Nationale Schuld IX

VO Rapport

29

19 mei 2021

Resultaten verantwoordingsonderzoek
2020; Defensie X

VO Rapport

30

19 mei 2021

Resultaten verantwoordingsonderzoek
2020; Infrastructuur en Waterstaat XII

VO Rapport

31

19 mei 2021

Resultaten verantwoordingsonderzoek
2020; Infrastructuurfonds A

VO Rapport

32

19 mei 2021

Resultaten verantwoordingsonderzoek
2020; Deltafonds J

VO Rapport

33

19 mei 2021

Resultaten verantwoordingsonderzoek
2020; Economische Zaken en Klimaat
XIII

VO Rapport

Geïntegreerd Verslag 2021

123

Algemene Rekenkamer

Nr

Datum

Titel rapport, brief c.q webpublicatie

34

19 mei 2021

Resultaten verantwoordingsonderzoek
VO Rapport
2020; Landbouw, Natuur en Voedsel­
kwaliteit (XIV) en Diergezondheidsfonds F

35

19 mei 2021

Resultaten verantwoordingsonderzoek
VO Rapport
2020; Sociale Zaken en Werkgelegenheid
XV

36

19 mei 2021

Resultaten verantwoordingsonderzoek
2020; Volksgezondheid, Welzijn en Sport
XVI

VO Rapport

37

19 mei 2021

Resultaten verantwoordingsonderzoek
2020; Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking XVII

VO Rapport

38

17 juni 2021

Bescherming drinkwater bij het boren
naar aardwarmte; Stille wateren in diepe
gronden

Rapport

39

17 juni 2021

Update Coronarekening

Webpublicatie

40

22 juni 2021

Ruimte in de ramingen? Meerjaren­
ramingen onderzocht

Rapport

41

23 juni 2021

Bijzondere uitkeringen aan Caribisch
Nederland

Rapport

42

24 juni 2021

In publieke handen; Nieuwe taken voor
staatsdeelnemingen in de energietransitie

Rapport

43

30 juni 2021

Handhaven in het duister; De aanpak van Rapport
milieucriminaliteit en –overtredingen,
deel 2

44

5 juli 2021

Webdossier EU (actualisatie)

45

28 september 2021

Daders vrijuit, slachtoffers niet geholpen; Rapport
Knelpuntenaanpak arbeidsuitbuiting

46

29 september 2021

Eerste hulp bij ramingen

Webdossier

47

30 september 2021

Aandachtspunten bij de ontwerpbe­
groting 2022 (begrotingshoofdstuk IX)
van het Ministerie van Financiën en
Nationale Schuld

Brief

48

30 september 2021

Vijfde publicatie rondom coronarekening

Webpublicatie

49

4 oktober 2021

Webdossier EU (actualisatie)

Webpublicatie

50

6 oktober 2021

Voortgangsmeter aanbevelingen

Webpublicatie

Geïntegreerd Verslag 2021

124

Type publicatie

Webpublicatie

Algemene Rekenkamer

Nr

Datum

Titel rapport, brief c.q webpublicatie

Type publicatie

51

7 oktober 2021

Aandachtspunten bij de ontwerpbegrotingen 2022 (begrotingshoofdstuk IV)
Koninkrijksrelaties en BES-fonds

Brief

52

7 oktober 2021

Aandachtspunten bij de ontwerpbegroting 2022 (begrotingshoofdstuk V) van
het Ministerie van Buitenlandse Zaken

Brief

53

7 oktober 2021

Aandachtspunten bij de ontwerpbegroting 2022 (begrotingshoofdstuk VI) van
het Ministerie van Justitie en Veiligheid

Brief

54

7 oktober 2021

Aandachtspunten bij de ontwerpbegrotingen 2022 van het Ministerie van BZK,
begrotingshoofdstukken Binnenlandse
Zaken (VII), gemeentefonds (B) en
provinciefonds (C)

Brief

55

7 oktober 2021

Aandachtspunten bij de ontwerpbegroting 2022 (begrotingshoofdstuk VIII) van
het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap

Brief

56

7 oktober 2021

Aandachtspunten bij de ontwerpbegroting 2022 (begrotingshoofdstuk X) van
het Ministerie van Defensie

Brief

57

7 oktober 2021

Aandachtspunten bij de ontwerpbegroting 2022 (begrotingshoofdstuk XII) van
het Ministerie van Infrastructuur en
Waterstaat

Brief

58

7 oktober 2021

Aandachtspunten bij de ontwerpbegroting 2022 (begrotingshoofdstuk XIII) van
het Ministerie van Economische Zaken
en Klimaat

Brief

59

7 oktober 2021

Aandachtspunten bij de ontwerpbegroting 2022 (begrotingshoofdstuk XIV) van
het Ministerie van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit

Brief

60

7 oktober 2021

Aandachtspunten bij de ontwerpbegroting 2022 (begrotingshoofdstuk XV) van
het Ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

Brief

61

7 oktober 2021

Aandachtspunten bij de ontwerpbegroting 2022(begrotingshoofdstuk XVI) van
het Ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport

Brief

Geïntegreerd Verslag 2021

125

Algemene Rekenkamer

Nr

Datum

Titel rapport, brief c.q webpublicatie

Type publicatie

62

7 oktober 2021

Aandachtspunten bij de ontwerpbegroting 2022 (begrotingshoofdstuk XVII)
van de minister voor Buitenlandse
Handel en Ontwikkelingssamenwerking

Brief

63

26 oktober 2021

Organisatie van de uitvoering: ‘een goed
begin is het halve werk’

Brief

64

1 december 2021

Zicht op rijksbezit; De gewoonste zaak
van de wereld?

Rapport

65

7 december 2021

Webdossier EU (actualisatie)

Webpublicatie

66

13 december 2021

Zesde publicatie rondom coronarekening Webpublicatie

67

14 december 2021

Waar is de grutto? Aanpak bescherming
weidevogels werkt niet

Rapport

68

20 december 2021

Brief aan de staatssecretaris van VWS
Geneesmiddelenbeleid: Motie Kuiken
over TTP

Brief

Geïntegreerd Verslag 2021

126

Algemene Rekenkamer

Bijlage 2 De 20 meest geraadpleegde webpagina’s
in 2021
Webpagina
1

Rapport Aandacht voor algoritmes

2

Rapport Handhaven in het duister

3

Webpagina Wat draagt Nederland bij aan en wat ontvangt Nederland van de EU?

4

Webpagina Wat zijn de gevolgen van brexit voor nederland

5

Rapport Een onzichtbaar probleem

6

Elsevier Essay: Er is te veel niet te weinig informatie

7

Rapport Bescherming drinkwater bij het boren naar aardwarmte

8

Rapport Daders vrijuit slachtoffers niet geholpen

9

Rapport Uit het vizier

10

Rapport Inzicht in kwaliteit

11

Webpagina Download het toetskader

12

Rapport Aanpak van laaggeletterdheid

13

Rapport Ruimte in de ramingen meerjarenramingen onderzocht

14

Rapport Slagkracht aivd en mivd

15

Resultaten VO 2020 VWS

16

Rapport Waar is de grutto

17

Rapport In publieke handen

18

Rapport Toeslagen terugbetalen

19

Kamerstuk Aandachtspunten bij het nationaal programma onderwijs

20

Rapport Geen plek voor grote problemen

Wij hebben gemeten hoe vaak onze webpagina’s in 2021 zijn bezocht. Webpagina’s
worden vooral geraadpleegd in de eerste vijf werkdagen nadat een wijziging van een
webpagina bekend gemaakt is. Daarom zijn de metingen van de verschillende web­
pagina’s door het jaar heen vergelijkbaar.

Geïntegreerd Verslag 2021

127

Algemene Rekenkamer

Bijlage 3 De 20 meest gedownloade documenten
in 2021
Publicatie
1

Rapport Aandacht voor algoritmes

2

Rapport Handhaven in het duister

3

Staat van de rijksverantwoording

4

Resultaten VO 2020 VWS

5

Elsevier Essay: Er is te veel niet te weinig informatie

6

Toetsingskader bij rapport Aandacht voor algoritmes

7

Resultaten VO 2020 BZK

8

Rapport Bescherming drinkwater bij het boren naar aardwarmte

9

Resultaten VO 2020 Financien

10

Rapport Een onzichtbaar probleem

11

Rapport Daders vrijuit slachtoffers niet geholpen

12

Resultaten VO 2020 IenW

13

Resultaten VO 2020 EZK

14

Rapport Aanpak van laaggeletterdheid

15

Brief TK Aandachtspunten Nationaal Programma Onderwijs

16

Rapport Inzicht in kwaliteit

17

Resultaten VO 2020 Defensie

18

Resultaten VO 2020 SZW

19

Resultaten VO 2020 LNV

20

Rapport Uit het vizier

Wij hebben gemeten hoe vaak documenten in 2021 van onze website zijn gedownload.
Documenten worden vooral in de eerste vijf werkdagen na plaatsing gedownload.
Daarom zijn de downloadcijfers van de verschillende documenten door het jaar heen
vergelijkbaar.

Geïntegreerd Verslag 2021

128

Algemene Rekenkamer

Bijlage 4 Overzicht briefings aan het parlement in
2021
Nr.

Datum

Titel

Briefing

1

16 december 2020

Preparation for resolution of mediumsized and small banks in the euro area

Briefing vaste
commissie Financiën
18 januari

2

20 januari 2021

Een onzichtbaar probleem; Gebrek aan
Briefing vaste
kwaliteit van data over milieucriminaliteit commissie JenV
en -overtredingen
20 januari

3

26 januari 2021

Aandacht voor Algoritme

Briefing vaste
commissie BiZa
26 januari

4

13 april 2021

Uit het vizier; Wat gebeurde er met de
voorgenomen doelstellingen van 2011
tot bezuinigingen op defensiebegroting

Briefing vaste
commissie Defensie
9 juni 2021

5

15 april 2021

Brief aan de Tweede Kamer onderzoek
Belastingontwijking

Briefing vaste
commissie Financiën
15 april

6

21 april 2021

Inzicht in kwaliteit; Operatie geslaagd?

Briefing vaste
commissie Financiën
21 april 2021

7

11 mei 2021

Thema Rechtspraak en financiering

Briefing aan
Eerste Kamer vaste
commissie JenV
11 mei

8

19 mei 2021

Staat van de rijksverantwoording 2020;
Testen, controleren, waarderen Tevens
betrokken Resultaten verantwoordingsonderzoek 2020 Ministerie van
Financiën en Nationale Schuld IX;
Rapport bij het jaarverslag

Briefing vaste
commissie Financiën
t.b.v. plenaire
verantwoordings­
debat
19 mei

9

19 mei 2021

Resultaten verantwoordingsonderzoek
2020 Ministerie van Economische Zaken
en Klimaat XIII; Rapport bij het jaarverslag

Videobriefing vaste
commissie EZK
20 mei

10

19 mei 2021

Resultaten verantwoordingsonderzoek
2020 Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking XVII; Rapport bij het
jaarverslag

Videobriefing vaste
commissie BHOS
26 mei

Geïntegreerd Verslag 2021

129

Algemene Rekenkamer

Nr.

Datum

Titel

Briefing

11

19 mei 2021

Resultaten verantwoordingsonderzoek
2020 Ministerie van Buitenlandse Zaken
V; Rapport bij het jaarverslag

Videobriefing vaste
commissie Buitenlandse Zaken
26 mei

12

19 mei 2021

Resultaten verantwoordingsonderzoek
Briefing vaste
2020 Ministerie van Justitie en Veiligheid commissie JenV
VI; Rapport bij het jaarverslag
27 mei

13

19 mei 2021

Resultaten verantwoordingsonderzoek
2020 Ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport XVI; Rapport bij het
jaarverslag; later aanvullend vervolg­
gesprek met 2 rapporteurs jaarverslag
2020 vaste commissie VWS

Briefing vaste
commissie VWS
2 juni

14

19 mei 2021

Resultaten verantwoordingsonderzoek
2020 Ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid XV; Rapport bij het
jaarverslag

Briefing vaste
commissie SZW
3 juni

15

19 mei 2021

Resultaten verantwoordingsonderzoek
2020 Ministerie van Defensie X;
Rapport bij het jaarverslag

Briefing vaste
commissie Defensie
16 juni Briefing
rapporteurs vaste
commissie EZK
10 juni

16

19 mei 2021

Resultaten verantwoordingsonderzoek
2020 Ministerie van IenW XII;
Rapport
bij het jaarverslag

Briefing rapporteurs
vaste commissie
IenW
11 juni

17

25 mei 2021

Diverse relevante onderzoeken
Algemene Rekenkamer

Briefing aan enquêtecommissie Gaswinning Groningen
25 mei

18

26 mei 2021

Brief Tweede Kamer over €8,5 miljard
extra onderwijs Tevens casusonderzoek
betrokken uit Resultaten verantwoordingsonderzoek 2020 Ministerie van
OCW VIII; Rapport bij het jaarverslag,
van 19 mei 2021

Briefing vaste
commissie OCW
26 mei

19

9 juni 2021

Informatiewaarde begrotingsstukken

Gesprek rapporteurs
vaste commissie EZK
9 juni

20

22 juni 2021

Ruimte in de ramingen? Meerjaren­
ramingen onderzocht

Briefing commissie
Rijksuitgaven
22 juni

Geïntegreerd Verslag 2021

130

Algemene Rekenkamer

Nr.

Datum

Titel

Briefing

21

24 juni 2021

In publieke handen; Nieuwe taken
voor staatsdeelnemingen in de energietransitie

Briefing vaste
commissie EZK
24 juni

22

30 juni 2021

Handhaven in het duister; De aanpak van Briefing vaste
milieucriminaliteit en –overtredingen,
commissie IenW
deel 2
30 juni

23

15 september 2021

Presentatie Tweede Kamer Commissie
Digitale Zaken (kennismaking)

24

28 september 2021

Daders vrijuit, slachtoffers niet geholpen; Briefing vaste
knelpunten aanpak arbeidsuitbuiting
commissie SZW
28 september

25

4 november 2021

Aandachtspunten bij de ontwerpbegroting 2022 van het Ministerie van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid

Briefing vaste
commissie SZW
4 november 2021

26

10 november 2021

Diverse onderzoeken en thema
Rechtspraak en financiering

Briefing rapporteurs
begroting 2022 vaste
commissie JenV
10 november

27

14 december 2021

Waar is de grutto? Aanpak bescherming
weidevogels werkt niet

Briefing vaste
commissie LNV
14 december

Briefing commissie
Digitale zaken
15 september

Naast deze briefings hebben er ook 2 reguliere overleggen tussen het college van de
Algemene Rekenkamer en de commissie voor de Rijksuitgaven plaatsgevonden op
15 april 2021 en 29 september 2021.

Geïntegreerd Verslag 2021

131

Algemene Rekenkamer

Bijlage 5 Externe activiteiten en media optredens
Nr.

Datum

Titel

1

8 januari 2021

Essay van president Arno Visser in EWmagazine (Elsevier): Er is te
veel, niet te weinig informatie.

2

11 januari 2021

Opinieartikel van collegelid Ewout Irrgang op de site Zorgvisie.nl:
Na de pandemie komt betere zorg niet vanzelf.

3

15 januari 2021

Optreden van president Arno Visser in het KRO/NCRV-radioprogramma Spraakmakers naar aanleiding van de traditionele nieuwjaarsessay.

4

23 januari 2021

Interview met president Arno Visser in Trouw over De overheid is
heel ingewikkeld geworden.

5

26 januari 2021

Citaten van president Arno Visser in Platform Accountant.nl over
het belang van de aanbevelingen van de internationale peer review.

6

26 januari 2021

Perstoelichting door collegelid i.b.d. Hanny Kemna over het onderzoek Aandacht voor Algoritmes.

7

28 januari 2021

Online congres van de Algemene Rekenkamer over inzet algoritmes
bij de overheid met president Arno Visser en collegelid i.b.d. Hanny
Kemna

8

8 februari 2021

Interview met collegelid Ewout Irrgang met Zorgvisie.nl. over: de
Uitgavenbeheersing in de zorg is weerbarstig.

9

16 februari 2021

Citaten van collegelid Ewout Irrgang in het Het Financieele Dagblad
over het interview in Zorgvisie.nl: de Uitgavenbeheersing in de zorg
is weerbarstig.

10

22 februari 2021

Citaten van president Arno Visser in het EWmagazine (Elsevier) over
het onderzoek Revolverende fondsen en de eerder gepubliceerde
essay van de president Arno Visser over de inzet van fondsen door
rijksoverheid vanwege instelling Nationaal Groeifonds.

11

4 maart 2021

Toelichting collegelid Ewout Irrgang in NOS Journaal over de
ICT-problemen bij de Belastingdienst na storingen bij belastingaangifte (Nieuwsuur). Ook Radio1 EenVandaag haalt Rekenkameronderzoeken hierover aan. Er is ook een berichtgeving hierover in
Nieuws&Co (Radio1) op 9 maart.

12

11 maart 2021

President Arno Visser is aanwezig bij de webinar PGO Accountancy
over de gevolgen van de coronapandemie.

13

12 maart 2021

Webinar met collegelid Ewout Irrgang, collegelid Alex Brenninkmeijer (Europese Rekenkamer) en directeur-generaal Koopman (staf
Europese Commissie) over EU-herstelfonds na pandemie en rol van
rekenkamers.

Geïntegreerd Verslag 2021

132

Algemene Rekenkamer

Nr.

Datum

Titel

14

29 maart 2021

President Arno Visser is aanwezig bij de KPMG-sessie

15

2 april 2021

Interview president Arno Visser in de NRC over: Zonder duidelijk
doel verdwijnen de onderwijsmiljarden op de grote hoop.

16

25 april 2021

President Arno Visser, Vice-president Thom de Graaf (Raad van
State) en Nationale Ombudsman Reinier van Zutphen zijn te gast in
Buitenhof NPO1. Het gesprek gaat over nodeloos ingewikkelde
wetgeving, de scheiding van beleid en uitvoering en (het herstellen
van) vertrouwen in de rechtsstaat.

17

19 mei 2021

Interview met president Arno Visser in het NRC over het Verantwoordingsonderzoek 2020.

18

19 mei 2021

Interview met collegelid Ewout Irrgang in Trouw over de ontwikkelingen van de Belastingdienst en kinderopvangtoeslagen, terugblik
Rekenkamer.

19

19 mei 2021

Interview van collegelid Ewout Irrgang in Trouw over de Toeslagenaffaire.

20

19 mei 2021

Interview collegelid Ewout Irrgang op BNR-radio en Radio 1 over het
Verantwoordingsonderzoek 2020.

21

19 mei 2021

Persconferentie van president Arno Visser met een toelichting op
het Verantwoordingsonderzoek 2020 van de Algemene Rekenkamer. Berichtgeving hierover in het NOS Journaal, RTL Nieuws, NPO2
Nieuwsuur, Radio 1, de Telegraaf, ANP en BNR Nieuwsradio en een
interview met Arno Visser in het AD.

22

19 mei 2021

Optreden van collegelid Ewout Irrgang in: Dit is de dag – Thijs vd
Brink EO Radio1.

23

17 juni 2021

Interview collegelid Ewout Irrgang in BNR over de actuele cijfers
van de Coronarekening

24

17 juni 2021

Interview collegelid Barbara Joziasse in Radio 1 Spraakmakers over
het onderzoek bodemenergie en drinkwater.

25

20 juni 2021

Interview van journalistiek platform Follow the Money met collegelid Ewout Irrgang over: De controle op de overheidsuitgaven is niet
op orde.

26

21 juni 2021

Interview met collegelid Ewout Irrgang in het NRC en FD over:
Meerjarenramingen.

27

21 juni 2021

Korte reactie van collegelid Barbara Joziasse op het interview van
EBN op BNR over het onderzoek Bodemenergie en drinkwater.

28

22 juni 2021

Embargo-interview met collegelid Ewout Irrgang met Trouw over het
onderzoek Uitkeringen BES-eilanden.

Geïntegreerd Verslag 2021

133

Algemene Rekenkamer

Nr.

Datum

Titel

29

23 juni 2021

Speech van president Visser over geïntegreerde verslaglegging in
de publieke sector tijdens congres van EUROSAI en ECIIA

30

24 juni 2021

Embargo-interview met president Arno Visser over het onderzoek
Staatsdeelnemingen en energietransitie met FD

31

30juni 2021

Dubbelinterview met president Arno Visser en Jozias van Aartsen
in Nieuwsuur over de rapporten Handhaven in het duister en Een
onzichtbaar probleem en het rapport van de commissie-Van
Aartsen Om de leefomgeving.

32

21 juni 2021

Interview met collegelid Ewout Irrgang met Jelte Wiersma EW­
magazine (Elsevier).

33

15 september 2021

Presentatie van collegelid Ewout Irrgang in de Tweede Kamer
Commissie Digitale Zaken (Kennismaking).

34

21 september 2021

Pleidooi van president Arno Visser in Het Financieele Dagblad
om niet-financiële informatie een integrale plek te geven in de
rijksbegroting. De rijksbegroting is dringend aan renovatie toe.

35

22 september 2021

Interview met president Arno Visser met het ECA-journal over audits
na crisis.

36

28 september 2021

Interviews met collegelid Ewout Irrgang met Trouw, De Groene
Amsterdammer, RTL, Radio 1 journaal over aanpak arbeidsuitbuiting.

37

29 september 2021

Online masterclass van collegelid Ewout Irrgang voor financieel
journalisten.

38

29 september 2021

Interview met collegelid Ewout Irrgang met Radio 1 over het
onderzoek Daders vrijuit, slachtoffers niet geholpen; Knelpunten
aanpak arbeidsuitbuiting.

39

1 oktober 2021

President Arno visser te gast bij het radioprogramma Spraakmakers
op NPO Radio 1.

40

1 oktober 2021

Interview met president Arno Visser, Vice-president Thom de Graaf
en Nationale Ombudsman Reinier van Zutphen in het NRC Handelsblad.

41

19 oktober 2021

Opinieartikel van collegelid Ewout Irrgang in de Volkskrant over de
greep op zorgkosten, op 20 oktober is het artikel ook geplaatst in
het Nederlands Dagblad.

42

21 oktober 2021

Interview van president Arno Visser in Nieuwsuur op NPO2 over het
betrekken van staatsdeelnemingen bij de uitvoering –in dit geval–
van de energietransitie. Op basis van tal van onderzoeken van de
Algemene Rekenkamer vertelt Arno wat in het verleden terugkerende risico’s zijn gebleken.

43

3 november 2021

President Arno Visser Digitaleburgerschapslezing.

Geïntegreerd Verslag 2021

134

Algemene Rekenkamer

Nr.

Datum

Titel

44

30 november 2021

Speech van collegelid Irrgang tijdens de conferentie Better
algorithms for better policies.

45

1 december 2021

Opinieartikel van collegelid Ewout Irrgang in het Financieel Dagblad
over het onderzoek Zicht op rijksbezit.

46

December 2021

Artikel van president Arno Visser in het NRC: Een glas bier of wijn
en het gaat over muziek.

47

16 december 2021

Auditing accidents waiting to happen. President Arno Visser in het
ECA-Journal (European Court of Auditors) over hoe wij als onderzoekers op een constructieve manier bijdragen aan het voorkomen
van rampen in de toekomst.

Geïntegreerd Verslag 2021

135

Algemene Rekenkamer

Bijlage 6 Functies collegeleden, collegeleden i.b.d. en
secretaris
In deze bijlage treft u een overzicht aan van de functies, inclusief tijdsbesteding en
eventuele vergoeding, van de collegeleden, de collegeleden in buitengewone dienst
(i.b.d.) en de secretaris van de Algemene Rekenkamer.
Functies

Tijdsbeslag

Bezoldiging

Voorzitter Commissie Bestuurscultuur
Limburg

Bijeenkomsten periode
juli-december 2021

Een vast bedrag plus
reis- en verblijfkosten

Lid Governing Board EUROSAI

Enkele vergaderingen per jaar Geen

Voorzitter jury Stuiveling Open Data Award

Enkele vergaderingen per jaar Geen

President drs. A.P. (Arno) Visser

Lid stuurgroep NWO-onderzoekspro­ramma Eén vergadering per jaar
Verbetering van verantwoording/Calibrating
Public Accountability

Geen

Voorzitter stuurgroep Almere Verhalen

Geen

Eén vergadering bij de start
van het project en één
vergadering bij de afronding.
Verdere communicatie per
mail.

Lid Maatschappelijke Adviesraad Instituties Enkele vergaderingen per jaar Geen
Universiteit Utrecht
Collegelid drs. E. (Ewout) Irrgang
Bestuurslid Stichting Unesco Nederland

1 of 2 keer per jaar een
(korte) vergadering

Onkostenvergoeding

Collegelid drs. MiF H.M.B. (Barbara) Jozaisse
Geen nevenfuncties
Secretaris drs. C. (Cornelis) van der Werf
Geen Nevenfuncties
Collegelid in buitengewone dienst drs. P.W.
(Paul) Doop

Vacatiegelden college­
leden i.b.d., zie figuur 9

Hoofdfunctie drs P.W. Doop: Per 12 augustus 2019. Lid van de Raad van Bestuur van
de Nederlandse Publieke Omroep
Lid adviescommissie voor de bezwaarschriften van de Nederlands-Vlaamse
Accreditatie Organisatie
Geïntegreerd Verslag 2021

Circa twee vergaderingen
per jaar

136

Vast bedrag per
vergadering

Algemene Rekenkamer

Functies

Tijdsbeslag

Bezoldiging

Voorzitter The Hague Humanity Hub

Circa vier vergaderingen
per jaar

Vast bedrag per
vergadering

Lid raad van toezicht Anne Frank Stichting

Enkele vergaderingen per jaar Geen

Commissie van Advies Stichting Nationale
Herdenking 15 augustus 1945

Eén vergadering per jaar en
mogelijke ad hoc individuele
raadpleging

Geen

Lid College of Auditors van de Europese
Vredesfaciliteit

Circa 10 dagen per jaar
(1/1/2022 t/m 31/12/2024)

Vast bedrag per jaar

Collegelid in buitengewone dienst Hanny
drs. J.M.A (Hanny)Kemna (RE CISA IDP-C).
(vanaf 1 januari 2020)

Vacatiegelden college­
leden i.b.d., zie figuur 9

Hoofdfunctie drs. J.M.A. Kemna
(RE CISA IDP-C): Meervoudig commissaris
en toezichthouder
Lid Audit and Risk Advisory Committee
Vereniging Géant

Vier vergaderingen per jaar

Vaste vergoeding,
reiskostenvergoeding

Non-Executive Director ASA
International (LSE:ASAI), UK

Circa 12 vergaderingen per
jaar, werkbezoeken in Azië
en Afrika

Vaste vergoeding,
reiskostenvergoeding

Lid Raad van Toezicht Stichting
Volkshuisvesting Nederlandse
Gemeenten (SVn)

Circa 8 vergaderingen per
jaar

Vaste vergoeding (WNT),
reiskostenvergoeding

Voorzitter Raad van Commissarissen MN
Services N.V

Circa 1 dag per week

Vaste vergoeding,
reiskostenvergoeding

Lid Raad van Toezicht Stichting Nictiz

Circa 6 vergaderingen per
jaar

Vaste vergoeding (WNT),
reiskostenvergoeding

Vice-voorzitter en voorzitter Audit
Committee Raad van Commissarissen
Coöperatie Menzis

Circa 16 vergaderingen per
jaar

Vaste vergoeding (WNT),
reiskostenvergoeding

Docent en lid van het Curatorium van de
Governance University

Enkele vergaderingen en
cursusdagen per jaar

Vast bedrag per gegeven
cursusdag

Lid en voorzitter Audit Committee van de
Supervisory Board van Athora NL NV

1 dag per week

Vaste vergoeding,
reiskostenvergoeding

Lid van de raad van commissarissen van
SPIE Nederland

Circa 6 vergaderingen per
jaar

Vaste vergoeding,
reiskostenvergoeding

Lid Kiesraad

Circa 100 uur per jaar

Vaste vergoeding per
bijgewoonde vergadering
(WNT),
reiskostenvergoeding

Geïntegreerd Verslag 2021

137

Algemene Rekenkamer

Bijlage 7 Stand van zaken aanbevelingen peer review

Geïntegreerd Verslag 2021

138

Algemene Rekenkamer

Geïntegreerd Verslag 2021

139

Algemene Rekenkamer

Algemene Rekenkamer
Afdeling Communicatie
Postbus 20015
2500 EA Den Haag
070 342 44 00
voorlichting@rekenkamer.nl
www.rekenkamer.nl
De tekst van het Geïntegreerd
verslag 2021 van de Algemene
Rekenkamer is vastgesteld op
10 mei 2022 en op 18 mei 2022
aangeboden aan de voorzitter
van de Tweede Kamer.
Fotografie: Kick Smeets
Den Haag, mei 2022