Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2020–2021

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

2282
Vragen van het lid Van Otterloo (50PLUS) aan de Minister van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties over de aanpassing van de procedure omtrent het
geldig verklaren en het tellen van binnengekomen briefstemmen (ingezonden
17 maart 2021).
Antwoord van Minister Ollongren (Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties)
(ontvangen 9 april 2021).
Vraag 1, 2, 3
Hoe verhouden zich de foutpercentages die nu bij briefstemmen zijn
opgetreden tot die welke de afgelopen keren bij het briefstemmen vanuit het
buitenland zijn vastgesteld?
Is er sprake geweest van het enkel kopiëren van genoemde procedure, of zijn
er testen uitgevoerd onder de doelgroep teneinde mogelijke problemen te
signaleren en aanpassingen door te voeren?
Is er in de testfase rekening gehouden met de diversiteit van de groep,
bijvoorbeeld voor wat betreft opleidingsniveau, laaggeletterdheid en
verminderd begripsvermogen? Kunt u uw antwoord toelichten?
Antwoord 1, 2, 3
De procedure voor het stemmen per brief door kiezers van 70 jaar en ouder is
gebaseerd op de procedure die geldt voor de Nederlanders die vanuit het
buitenland mogen stemmen, maar is op een aantal onderdelen anders.
Zowel de kiezers in het buitenland als de kiezers van 70 jaar en ouder die in
Nederland wonen, hebben de stempas en het stembiljet gescheiden van
elkaar ontvangen. Een verschil is dat de kiezers in het buitenland de 2
enveloppen die nodig zijn om te kunnen stemmen per brief, tegelijk met de
stempas hebben ontvangen; de kiezers van 70 jaar en ouder hebben deze 2
enveloppen gelijktijdig met het stembiljet gekregen. De reden voor dit
verschil is dat de kiezers in het buitenland hun stembiljet per mail kunnen
ontvangen en ook met een (heel) ander stembiljet stemmen dan het
stembiljet dat door de kiezers in Nederland wordt gebruikt. Verder moeten de
kiezers in het buitenland hun stempas ondertekenen én een kopie van een
geldig paspoort of identiteitsbewijs meesturen. De kopie van het paspoort of
identiteitskaart is bij de kiezers in het buitenland nodig om het bezit van
Nederlanderschap aan te tonen. Dat gold niet voor de kiezers van 70 jaar en
ouder die bij de Tweede Kamerverkiezing per post mochten stemmen.

ah-tk-20202021-2282
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

1

De briefstembescheiden voor de kiezers van 70 jaar en ouder zijn in
december 2020 in zogenoemde focusgroepen getest. Het rapport daarvan
heeft de Tweede Kamer op 12 januari ontvangen.1
Vraag 4
Welk deel van de formeel «fout» uitgebrachte stemmen kan als gevolg van
deze procedurele aanpassing alsnog meetellen en welk aantal stemmen kan
nu als nog als geldig worden aangemerkt?
Antwoord 4
Op basis van de processen-verbaal van de vooropening die de gemeentelijke
briefstembureaus hebben opgesteld, en die ook zijn gepubliceerd door de
gemeenten, is niet precies te bepalen hoeveel terzijdeleggingen zijn voorkomen door de aanpassing van de werkwijze.
Vraag 5, 6, 7, 9
Is met deze maatregel het percentage ongeldige stemmen weer gereduceerd
tot «normaal» niveau? Zo niet, welk percentage respectievelijk welke
aantallen ongeldig uitgebrachte stemmen resteren nu nog?
Zijn er nog andere fouten die vaker dan gemiddeld gemaakt worden door
briefstemmers? Zo ja, welke?
Onder verwijzing naar uw brief waarin u de stand van zaken aangaf tot en
met de op woensdag 10 maart bij PostNL binnengekomen brieven en waarin
u sprak over een percentage van 2,5%, is dat percentage briefstemmen
ingeleverd in een enveloppe zonder antwoordnummer ongewijzigd gebleven
dan wel hoger of lager geworden?
Is inmiddels waterdicht geregeld dat stembrieven met het foutieve gemeentelijke adres toch bij het juiste stembureau belanden?
Antwoord 5, 6, 7, 9
Het aantal ongeldige stemmen is door het centraal stembureau (in casu de
Kiesraad) in het kader van de uitslagvaststelling bepaald. Dat percentage
bedraagt 0,29%.
Het aantal terzijdezeggingen bij de vooropening is alleen te achterhalen door
de door de briefstembureaus opgestelde processen-verbaal van vooropening
te bekijken. Ten behoeve van de evaluatie van de Tweede Kamerverkiezing
heeft het Ministerie van BZK de op het internet gepubliceerde processenverbaal van ca. 160 gemeenten bekeken. Daaruit kan worden opgemaakt dat
bij deze gemeenten het gemiddelde percentage terzijdeleggingen iets meer
dan 4% is.
PostNL heeft ca. 33.000 ongeadresseerde briefstembiljetenveloppen in de
brievenbussen aangetroffen. De briefstembiljetenveloppen waren niet
geadresseerd, omdat die envelop niet bedoeld is om de briefstem te zenden
aan het briefstembureau van de gemeente. PostNL heeft die ongeadresseerde
enveloppen bezorgd bij 25 gemeenten. Conform de werkwijze die op dinsdag
16 maart jl. is doorgevoerd, inhoudende dat de briefstembureaus de
briefstembiljetenveloppen mochten openen om na te gaan of daar de
stempluspas in zat, zijn deze ongeadresseerde enveloppen geopend. Slechts
in een zeer gering deel van de 33.000 enveloppen, waarschijnlijk niet meer
dan enkele procenten, zat niet alleen een briefstembiljet maar ook een
stempluspas. Deze zijn waar mogelijk alsnog bij de juiste gemeente bezorgd.
De enveloppen met uitsluitend het briefstembiljet zijn terzijde gelegd. Als ook
deze terzijdeleggingen worden meegerekend, komt het gemiddelde uit op iets
meer dan 6%.
Aangetekend moet worden dat het onmogelijk is om te achterhalen of de
kiezers die hun briefstembiljet in de ongeadresseerde briefstembiljet hebben
opgestuurd ook nog separaat, in de geadresseerde retourenvelop, de
stempluspas hebben opgestuurd. Waar dat is gebeurd, treedt een dubbeltelling aan terzijdeleggingen op. Evenmin is te achterhalen of kiezers die hun
briefstembiljet in de ongeadresseerde briefstembiljetenvelop hebben
opgestuurd, met hun stempluspas zijn gaan stemmen in het stemlokaal of
een onderhandse volmacht aan een andere kiezer hebben gegeven. Al deze
onzekerheden brengen mee dat het percentage terzijdeleggingen niet
1

Kamerstuk 35 165, nr. 29.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

2

nauwkeurig bepaald kan worden. De beste aanname die gedaan kan worden
op basis van het beschikbare materiaal, is dat het percentage terzijdeleggingen waarschijnlijk ligt tussen de 4% en de 6%.
Overigens is de kans op fouten bij briefstemmen in algemene zin groter dan
bij het stemmen in het stemlokaal. In bijvoorbeeld Oostenrijk, waar briefstemmen al langer mogelijk is, is het percentage ongeldige stemmen ongeveer
4%, en bij de laatste verkiezing 5,7%, en in het Verenigd Koninkrijk bij de
introductie ook ca. 4%. Nederlanders in het buitenland kunnen ook al sinds
langer per brief stemmen. Bij de kiezers in het buitenland is het percentage
terzijdeleggingen bij deze Tweede Kamerverkiezing 2,8% geweest.
Vraag 8
Wat vindt u van het voorstel om, conform de nu gewijzigde instructies voor
de afhandeling van briefstemmen en stemkaarten in eenzelfde enveloppe,
deze stembiljetten (die formeel niet te bezorgen zijn, maar wel herkenbaar als
envelop met stembiljet) naar het Centrale stembureau in Den Haag te
transporteren, en die daar op dezelfde wijze conform de gewijzigde instructie
tezamen met de stemmen uit het buitenland te tellen?
Antwoord 8
Ik ga ervan uit dat de vragensteller met «het centraal stembureau in Den
Haag» doelt op het briefstembureau van de gemeente Den Haag dat de
stemmen telt die zijn uitgebracht door de kiezers in het buitenland. De wet
schrijft voor dat een briefstem die is uitgebracht in een bepaalde gemeente,
alleen kan worden geteld door een briefstembureau van die gemeente. Alleen
dat briefstembureau kan immers controleren of het nummer van de
stempluspassen van de briefstemmers voorkomt in het door de burgemeester
vastgestelde register van ongeldige stempassen.
Vraag 10, 11, 12
Op welke wijze administreert en verantwoordt PostNL de verwerkte stemmen
vanaf het moment van ophalen bij de brievenbussen tot aan het moment dat
deze dagelijks in verzegelde zakken worden afgeleverd bij de gemeenten?
Op welke wijze kunnen de gemeenten respectievelijk het centraal stembureau
er zeker van zijn dat alle voor die gemeente bestemde biljetten ook daadwerkelijk ontvangen en verwerkt zijn?
Hoe heeft PostNL, naast het opbergen in beveiligde ruimten, de verzekering
kunnen geven dat de procedures het kwijtraken van stembiljetten niet
toelaten, ofwel hoe wordt gecontroleerd dat alle geposte stembrieven ook
daadwerkelijk zijn afgeleverd?
Antwoord 10, 11, 12
PostNL heeft een proces ingericht voor de bezorging van de briefstemmen
die in de brievenbussen zijn aangetroffen. Op verzoek van de Tweede Kamer
heb ik aan PostNL gevraagd om verdere details over dit proces en over de
door PostNL uit te voeren audit bekend te maken. Ik heb op 12 januari de
Tweede Kamer bericht over het antwoord van PostNL op dit verzoek2,
inhoudende dat PostNL een operationele audit uitvoert op de inrichting van
het zgn. «dedicated proces» en de waarborgen, en dat de hoge mate van
bedrijfsvertrouwelijkheid en de inzichten in de processen en waarborgen, het,
met het oog op een betrouwbaar briefstemproces, niet mogelijk en wenselijk
is dit openbaar te delen. PostNL is echter bereid om in een vertrouwelijke
bijeenkomst een nadere toelichting te geven over dit proces en de waarborgen, indien deze behoefte leeft bij de leden van de Tweede Kamer.
Vraag 13
Kunt u deze vragen uiterlijk drie dagen voor het vaststellen van de definitieve
uitslag (op maandag 29 maart) beantwoorden?
Antwoord 13
Het beantwoorden van deze vragen uiterlijk drie dagen voor het vaststellen
van de definitieve uitslag is helaas niet gelukt.

2

Kamerstuk 35 654, C.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

3