Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2010–2011

21 501-07

Raad voor Economische en Financiële Zaken

Nr. 831

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 8 augustus 2011
Binnen de vaste commissie voor Financiën1 hebben enkele fracties de
behoefte om over de brief d.d. 25 juli 2011 over het verslag van de
bijeenkomst van staatshoofden en regeringsleiders van de eurozone van
21 juli 2011 (21 501-07, nr. 822), alsmede de brief van 31 juli jl. over de
tijdelijke garantiestelling aan ECB in verband met Griekse rating event
(21 501-07, nr. 821) enkele vragen en opmerkingen voor te leggen.
De minister heeft deze vragen beantwoord bij brief van 8 augustus 2011.
Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.
De voorzitter van de commissie,
Dezentjé Hamming-Bluemink
De griffier van de commissie,
Berck

1
Samenstelling:
Leden: Dezentjé Hamming-Bluemink, I. (VVD),
voorzitter, Omtzigt, P.H. (CDA), Irrgang, E. (SP),
Knops, R.W. (CDA), Neppérus, H. (VVD),
Blanksma-van den Heuvel, P.J.M.G. (CDA),
Dijck, A.P.C. van (PVV), Spekman, J.L. (PvdA),
Thieme, M.L. (PvdD), Heijnen, P.M.M. (PvdA),
ondervoorzitter, Bashir, F. (SP), Sap, J.C.M.
(GL), Harbers, M.G.J. (VVD), Plasterk, R.H.A.
(PvdA), Groot, V.A. (PvdA), Bemmel, J.J.G. van
(PVV), Braakhuis, B.A.M. (GL), Vliet, R.A. van
(PVV), Dijkgraaf, E. (SGP), Verhoeven, K. (D66),
Koolmees, W. (D66), Huizing, M.E. (VVD) en
Schouten, C.J. (CU).
Plv. leden: Broeke, J.H. ten (VVD), Werf, M.C.I.
van der (CDA), Gesthuizen, S.M.J.G. (SP),
Hijum, Y.J. van (CDA), Leegte, R.W. (VVD),
Haverkamp, M.C. (CDA), Graus, D.J.G. (PVV),
Bouwmeester, L.T. (PvdA), Ouwehand, E.
(PvdD), Veen, E. van der (PvdA), Vacature,
(SP), Grashoff, H.J. (GL), Schaart, A.H.M.
(VVD), Vermeij, R.A. (PvdA), Smeets, P.E.
(PvdA), Beertema, H.J. (PVV), Gent, W. van
(GL), Jong, L.W.E. de (PVV), Staaij, C.G. van
der (SGP), Koşer Kaya, F. (D66), Pechtold, A.
(D66), Ziengs, E. (VVD) en Slob, A. (CU).

kst-21501-07-831
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 21 501-07, nr. 831

1

Vragen en opmerkingen van de fracties
Namens de commissie verzoek ik u uw reactie op de vragen en opmerkingen van de fracties uiterlijk maandag 8 augustus a.s. te 12.00 uur aan
de Kamer te doen toekomen.
Vragen en opmerkingen van de leden van de fractie van de VVD
De leden van de VVD-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de brieven over het verslag van de bijeenkomst over de eurozone en
de tijdelijke garantstelling voor de ECB.
Zoals in het vorige schriftelijke overleg reeds aangegeven, benadrukken
de leden van de VVD-fractie dat de verantwoordelijkheid voor de
financiële stabiliteit in de eurozone in de eerste plaats moet liggen bij de
eurolanden zelf door het spoedig en geloofwaardig op orde brengen van
de openbare financiën, de hoge schuldposities zo snel mogelijk af te
bouwen en structurele hervormingen door te voeren om economische
groei te bevorderen. De leden van de VVD-fractie zijn tevreden dat deze
elementen ook uitgangspunt zijn van het tijdens de bijeenkomst van de
eurozone afgesproken pakket aan maatregelen, net als de substantiële
mate van betrokkenheid van de private sector. Tegelijkertijd hebben deze
leden nog een aantal vragen en opmerkingen over de voorliggende
uitkomsten.
Aan de verruiming van de mogelijkheden van de European Financial
Stability Facility (EFSF) om preventief de stabiliteit van de eurozone beter
te waarborgen heeft Nederland strikte eisen van conditionaliteit
verbonden. In de conditionaliteit, zoals genoemd in de brief, ontbreekt
betrokkenheid van het IMF. Is het de bedoeling dat voor landen die
preventief een beroep doen op het EFSF ook, net zoals de landen die in
een volledig programma zitten (Griekenland, Ierland en Portugal), aan het
oordeel van het IMF onderworpen worden? Kunt u aangeven in welke
gevallen er wel en niet preventief kan worden ingegrepen vanuit het
EFSF? Immers, het kan toch niet de bedoeling zijn dat het EFSF
ongebreideld voor alle eurolanden kan worden gebruikt?
In dit verband vragen de leden van de VVD-fractie eveneens wat het
oordeel van het kabinet is over de stelling van de Franse president
Sarkozy dat met de uitgebreidere bevoegdheden van de EFSF een
Europees monetair fonds zou zijn gecreëerd. Hoe ziet de u dit?
Om de private sector aan te moedigen om de Griekse schuld die loopt tot
medio 2014 te verlengen, is voor een bedrag van 17 miljard euro aan
credit enhancements nodig. Voor de schuld die na 2014 afloopt, is nog
eens voor 18 miljard euro aan credit enhancements nodig. Waaruit
bestaan deze credit enhancements? Betreft het in beide gevallen (de 17
miljard tot 2014 en de 18 miljard euro daarna) dezelfde soort credit
enhancements?
Daarnaast is onderdeel van de afspraken dat voor 20 miljard euro voor
een totaal van 33 miljard euro aan private schuld kan worden teruggekocht. Wanneer wordt dit gedaan? Is dit (zeer) binnenkort of in de loop
van de komende maanden/jaren?
Tot 2019 is er sprake van netto 106 miljard euro aan private sector
betrokkenheid voor Griekenland. Aangezien de deelname van de private
sector een vrijwillige is, vragen de leden van de VVD-fractie waarop het
bedrag van 106 miljard euro is gebaseerd. Is dat bijvoorbeeld uitgaande
van volledige deelname van alle bij het Institute of International Finance
(IIF) aangesloten partijen? Of is het bedrag ergens anders op gebaseerd?
In welke mate hebben partijen, al dan niet aangesloten bij het IIF, zich
hieraan gecommitteerd?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 21 501-07, nr. 831

2

De voorzitter van de Europese Raad, de heer Van Rompuy, stelt in NRC
Handelsblad van zaterdag 30 juli 2011 dat de (vrijwillige) bijdrage van de
private sector eenmalig is. Wat betekent deze opmerking? Zijn hier
afspraken zijn over gemaakt en zo ja, welke?
Toekomstige leningen van het EFSF aan Griekenland worden verstrekt
tegen een lagere rente en zullen een looptijd kennen tussen 15 en 30 jaar.
In de brief van 25 juli 2011 stelt het kabinet dat deze extra financiering net
als voorheen gepaard gaat met strikte condities en strenge monitoring, en
dat dit betekent dat ook sprake zal zijn van langere en strikte monitoring
ná de programmaperiode. Zijn er afspraken gemaakt, en zo ja welke, over
de wijze waarop deze monitoring plaatsvindt na de programmaperiode?
Zijn er sancties afgesproken, en zo ja welke, indien Griekenland zich niet
aan eerder overeengekomen voorwaarden houdt? Is de conditionaliteit
die gepaard gaat met het programma voor Griekenland (zoals financieel
orde op zaken stellen, privatiseringen en IMF-betrokkenheid) van
toepassing op de volledige looptijd van de EFSF-leningen? Wat is de
afdwingbaarheid van afspraken die zich uitstrekken over een periode van
15 tot 30 jaar?
Welke technische assistentie wordt opgezet om Griekenland te helpen alle
hervormingen door te voeren? Hoe wordt ervoor gezorgd dat deze
«technische assistentie» niet de verantwoordelijkheden overneemt die de
Griekse regering en het Griekse parlement uiteindelijk zelf zullen moeten
dragen?
In de brief van 25 juli 2011 wordt aangegeven dat de rente op
EFSF-leningen aan Griekenland wordt verlaagd tot een rente die in ieder
geval de financieringskosten van het EFSF dekt. Kunt u nader ingaan op
deze afspraak, in het licht van recente berichten dat Spanje en Italië (en
andere landen) een opt-out zouden hebben van de afspraak om financieel
bij te dragen aan het reddingspakket voor Griekenland, indien de cost of
funding voor zo’n lidstaat hoger zijn dan de rente die Griekenland betaalt.
Klopt het dat deze opt-out mogelijkheid bestaat en zo ja, wat betekent dat
in het licht van de gestegen rentes voor Italië en Spanje in de laatste
dagen?
In uw brief van 25 juli 2011 wordt gesteld dat het EFSF in uitzonderlijke
omstandigheden zal kunnen interveniëren in de secundaire obligatiemarkt, indien de ECB oordeelt dat er ernstige risico’s voor de financiële
stabiliteit bestaan. Hiervoor zal onderlinge overeenstemming tussen alle
lidstaten vereist zijn, unanimiteit dus. Hoe verwacht u dat deze afspraak in
de praktijk zal werken? Moet een oordeel van de Europese Centrale Bank
(ECB) altijd door de lidstaten worden gevolgd of is hier ruimte voor
discussie? Hoe stelt de u voor om met dit unanimiteitsvereiste om te
gaan?
In de uitkomsten van de bijeenkomst van de eurozone is opgenomen, dat
alle landen zich zullen houden aan de afspraken uit het Stabiliteits- en
Groeipact (SGP) en uiterlijk in 2013 hun tekort onder de 3% BBP zullen
hebben gebracht. Hoe afdwingbaar is deze afspraak, mede in het licht dat
automatische sancties op het overtreden van de SGP-afspraken tot op
heden ontbreken?
Wat vindt u van de opmerking van de Duitse minister van Financiën,
Schäuble, afgelopen zondag in de Frankfurter Allgemeine Zeitung, dat van
lidstaten die het pact overtreden automatisch EU-subsidies zouden
moeten worden teruggevorderd. De leden van de VVD-fractie zouden dat
zeer toejuichen. Is de Nederlandse regering voornemens om een dergelijk
Duits initiatief te steunen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 21 501-07, nr. 831

3

Wat betekent de afspraak, dat landen waarvoor een EU/IMF programma
van toepassing is door verhoging van het co-financieringspercentage via
de EU-begroting, hun absorptie van EU-fondsen kunnen vergroten?
Hoeven deze landen gedurende kortere of langere tijd hun co-financiering
niet meer zelf te betalen en zo ja, wat betekent dit voor de EU-begroting
en het Nederlandse aandeel daarin?
In de conclusies van de eurozone bijeenkomst van 21 juli 2011 is het
belang benadrukt van adequate backstops. Is Nederland hier al voldoende
klaar voor of moeten er in Nederland nog regelingen worden getroffen
voor zulke backstops, en zo ja, welke?
Tot slot is in de conclusies van de eurozone bijeenkomst opgenomen, dat
Ierland zijn bezwaren tegen de voorgestelde CCCTB-richtlijn opgeeft,
althans constructief gaat particperen in de discussies over die richtlijn.
Eerder heeft een grote meerderheid van de Kamer bezwaren geuit tegen
deze voorgestelde CCCTB-richtlijn, mede vanwege de forse negatieve
financiële consequenties voor Nederland. In dit licht, wat betekent de
afspraak in de conclusies van de eurozonebijeenkomst voor de Nederlandse opstelling ten aanzien van de CCCTB-richtlijn?
Vragen en opmerkingen van de leden van de fractie van de PvdA
De leden van de PvdA-fractie hebben met belangstelling kennis genomen
van de brief die 31 juli 2011 naar de Kamer is gestuurd inzake het
Europese steunpakket voor Griekenland en van de vertrouwelijke brief die
ter inzage is gelegd bij het Centraal Informatiepunt bij de Kamer.
De leden van de PvdA-fractie merken op dat de beroering die is ontstaan
na de publicatie in NRC Handelsblad van 29 juli jl. over de hoogte van de
eventuele garanties van de Eurolanden aan de ECB, voorkomen had
kunnen en moeten worden. Verwarring en publieke onrust zouden zich
niet hebben voorgedaan indien in de kabinetsbrief van 25 juli 2011
duidelijk zou zijn geformuleerd dat deze garanties wellicht gegeven zullen
worden en indien in de brief was uitgelegd waarom over de hoogte van
die garanties (nog) geen mededelingen kunnen worden gedaan.
De leden van de PvdA-fractie stellen vast dat het de tweede keer is binnen
korte tijd dat het proces van informatievoorziening vanuit het kabinet te
wensen overlaat waar het gaat over de steun aan Griekenland en meer in
het algemeen de maatregelen ter verbetering van de financiële architectuur in het Eurogebied. Eerder is immers door de minister president na
afloop van de Eurotop ten onrechte gesteld dat de betrokkenheid van de
private sector bij de financiering van Griekenland tot 2014 ter waarde van
50 miljard euro in mindering dient te worden gebracht op het publieke
deel van 109 miljard. Teneinde deze verwarring definitief weg te nemen
verzoeken deze leden u en de minister president onomwonden te
bevestigen dat deze weergave onjuist was. De leden van de PvdA-fractie
dringen hier temeer op aan omdat de Nederlandse belastingbetaler recht
heeft op eenduidige en niet voor meerdere uitleg vatbare informatie over
de financiële bijdrage en nog te lopen financiële risico’s die op Nederland
drukken bij steunoperaties in Europees verband.
Meer in het algemeen vragen de leden van de PvdA-fractie de regering
om lessen te trekken uit bovengenoemde gebeurtenissen. Afgezien van de
benodigde zorgvuldigheid bij de presentatie van de cijfers gaat het hierbij
om (1) transparantie en volledigheid in het proces van informatievoorziening en (2) de noodzaak om een eerlijk en evenwichtig beeld te
presenteren van de verdeling van de financiële lasten over de partijen die
zijn betrokken bij de steun aan probleemlanden in het eurogebied.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 21 501-07, nr. 831

4

Ad 1. Voor wat betreft de transparantie dringen de leden van de
PvdA-fractie er op aan dat als er in de toekomst opnieuw sprake is van
informatie of afspraken die niet openbaar gemaakt kunnen worden, dit
duidelijk te melden en toe te lichten waarom geheimhouding noodzakelijk
is en hoe lang dit duurt.
Op het punt van de transparantie en volledigheid hebben de leden van de
PvdA-fractie verder nog enige dringende vragen naar aanleiding van het
artikel dat de voorzitter van de Europese Raad van regeringsleiders de
heer Van Rompuy heeft gestuurd naar een aantal Europese kranten (o.m.
NRC Handelsblad 30 juli 2011). In zijn artikel stelt Van Rompuy dat tijdens
de Europese Top enkele initiatieven zijn genomen om een einde te maken
aan de speculaties van de financiële markten over de schulden elders in
de eurozone. Daarop volgt de passage:
«Ten eerste hebben wij er geen enkele twijfel over laten bestaan dat de
betrokkenheid van de particuliere sector een eenmalig karakter heeft. Wij
begrijpen dat de markten altijd bevreesd zijn voor eenzijdige wijzigingen
van de voorwaarden, zelfs als deze vrijwillig zijn, zoals nu het geval is met
de particuliere schuldeisers die akkoord gaan met een zekere verlichting
van de Griekse schuldenlast. In andere gevallen zal geen beroep worden
gedaan op de particuliere sector.»
Betekent dit, zo vragen de leden van de PvdA-fractie, dat mocht bijvoorbeeld later blijken dat de schuldenlast van Ierland of Portugal onhoudbaar
is omdat de rentelast te groot is om uit bezuinigingen en economische
groei te financieren, dat dan geen beroep zal worden gedaan op de
financiële sector om een deel van het verlies te nemen om zo de schuldenlast van deze landen tot een houdbaar niveau te verminderen?
Betekent dit voorts dat alle eventuele toekomstige reddingsoperaties in
Europees verband uitsluitend ten laste zullen komen van de belastingbetalers in het eurogebied? Hoe verhoudt dit standpunt zich met het
standpunt van de Nederlandse regering, die er nooit een misverstand
over heeft laten bestaan dat substantiële bijdragen vanuit de private
sector een belangrijk element zijn in het Nederlandse beleid? En als dit
inderdaad is afgesproken, waarom is dit dan niet gemeld in uw brief van
25 juli 2011? Welke (andere) opties staan nog open voor toekomstige
private betrokkenheid bij eventuele toekomstige Europese initiatieven om
de schuldenlast van probleemlanden houdbaar te maken?
Hoe dan ook constateren de leden van de PvdA-fractie dat er opnieuw de
nodige onduidelijkheid bestaat over de passage in de verklaring van de
Europese regeringsleiders over de «unieke» en «exceptionele» oplossing
die voor Griekenland nodig is. Deze leden begrijpen dat de regeringsleiders hebben willen voorkomen dat het Griekse pakket wordt opgevat
als een precedent. Maar dat is nog wat anders dan te zeggen dat in de
toekomst geen private bijdrage zal worden gevraagd, zoals Van Rompuy
stelt. Ook op dit punt geeft uw brief van 25 juli 2011 geen opheldering en
deze leden vragen u deze alsnog te verschaffen.
Ad 2. Voor wat betreft het presenteren van een eerlijk en evenwichtig
beeld aan burgers en belastingbetalers merken de leden van de
PvdA-fractie op dat u in uw brief van 25 juli 2011 slordig omgaat met de
begrippen «netto bijdragen» en «betrokkenheid» van de private- en
publieke sector bij de financiering van de Griekse schuldenlast. De
gehanteerde termen zijn vaag. Het wezenlijke onderscheid dat bestaat
tussen bijdragen aan de financiering van de Griekse schuld en het
daadwerkelijk verlies nemen op de rentebetalingen en/of de hoofdsom
van de Griekse staatsschuld wordt niet in de brief gemaakt.
In grote lijnen is uw betoog dat in de periode tot 2020 de «netto private
bijdrage» (106 miljard euro) «ongeveer vergelijkbaar» is met de additionele publieke bijdrage (109 miljard euro). De cijferopstelling in de tabel
werkt evident naar dit eindbeeld toe.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 21 501-07, nr. 831

5

De vraag in dit verband is of u de mening deelt van de leden van de
PvdA-fractie dat deze gepresenteerde «vergelijkbaarheid» materieel
weinig zegt. Het gaat immers bij de steun aan Griekenland in essentie niet
om de omvang van de financiële stromen, maar om de verdeling van de
risico’s die daarbij worden gelopen en de verliezen die daarop worden
genomen. Deze leden constateren dat op dit punt de brief geen helder
beeld schetst. In dit verband hebben deze leden de volgende aanvullende
vragen:
1. Kunt u reageren op de berekeningen van het IFF dat het netto verlies
dat de banken incasseren als gevolg van de Griekse schuldherziening
becijferd kan worden op 21%? Wat is daarbij het realiteitsgehalte van
de onderliggende veronderstellingen ten aanzien van de gehanteerde
discontovoet en het percentage deelnemende banken?
2. Kan worden gesteld, ook indachtig het eerder genoemde artikel van
Van Rompuy, dat het verlies van de banken na deze reddingsoperatie
vanaf nu beperkt en duidelijk begrensd is, terwijl de blootstelling van
de publieke sector in de eurozone aan de Griekse schuld geheel een
open einde karakter heeft? Zo ja, zou met het oog op een evenwichtig
beeld dit niet duidelijk gecommuniceerd moeten worden? Deze vraag
klemt temeer omdat de omvang van de Griekse staatschuld ook na de
jongste schuldherziening zeer hoog blijft en de kans aanzienlijk is dat
er in de toekomst opnieuw op de Griekse schuld zal moeten worden
afgeschreven. Kunt u uitleggen waarom er voor is gekozen om de
banken in het vervolg buiten schot te laten?
3. Kunt u voorts een opstelling geven waarin wordt vergeleken in welke
mate de private- respectievelijk de publieke sector daadwerkelijk
bijdraagt aan verlichting van de rente- en schuldenlasten van
Griekenland?
Tenslotte hebben de leden van de PvdA-fractie nog enkele vragen over de
Europese garanties aan de ECB en de omvang van het EFSF.
U stelt in uw brief van 31 juli 2011 dat een mogelijke optie is dat de
garantie aan de ECB ten laste komt van het EFSF. Wat zijn de voor- en
nadelen van deze optie en welke alternatieve opties zijn denkbaar? Voorts
vraagt de leden van de PvdA-fractie zich af welk materieel verschil het
afgeven van bovengenoemde garantie nu werkelijk maakt voor de
eurolanden. Klopt het dat ook zonder de garantie aan de ECB de deelnemende eurolanden zouden opdraaien voor alle eventuele verliezen die de
ECB kan lijden op de aan haar verstrekte onderpanden? Heeft het geven
van de garantie aan de ECB invloed op de omvang van de «haircut» van
de banken?
Hoe staat u tegenover de huidige omvang van het EFSF? Deelt u de
mening van veel analisten dat het een gemiste kans is dat het EFSF niet
aanzienlijk is vergroot is, omdat met een groter EFSF met meer geloofwaardigheid kan worden geïntervenieerd op de markten voor staatsobligaties in perioden van speculatieve onrust? Wat is uw interpretatie in dit
verband van de opmerking van Van Rompuy dat «de staatshoofden en
regeringsleiders van de eurozone opnieuw bevestigd hebben dat zij,
indien er nog verdere middelen nodig zijn, alles in het werk zullen stellen
om de financiële stabiliteit van de eurozone te vrijwaren». Moet dit
opgevat worden als de bereidheid om het EFSF te vergroten? Zijn
hierover formele of informele afspraken gemaakt tijdens de Eurotop? Hoe
staat u tegenover het idee het EFSF te vergroten?
De leden van de PvdA-fractie hechten groot belang aan de inspanningen
op Europees niveau gericht op terugkeer van stabiliteit in de eurozone.
Om deze inspanningen te kunnen blijven steunen is het van cruciaal
belang dat u alle relevante informatie verschaft en een eerlijk en reëel
beeld geeft van de financiële gevolgen die dit heeft voor Nederland. Deze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 21 501-07, nr. 831

6

leden stellen vast dat verbeteringen noodzakelijk zijn en zal de regering ter
zake kritisch op zijn verantwoordelijkheid blijven aanspreken.
Vragen en opmerkingen van de leden van de fractie van de PVV
De leden van de PVV-fractie hebben naar aanleiding van de bijeenkomst
van staatshoofden en regeringsleiders van de eurozone van 21 juli 2011
de volgende vragen:
1. Kunt u aangeven met hoeveel de schuld stijgt of daalt door het
opgestelde steunpakket tot en met 2014 en 2020 in bedragen en als
percentage van het bruto binnenlands product van Griekenland?
2. Wanneer verwacht u dat Griekenland zelfstandig zonder garanties en
steun van EU-faciliteiten weer de kapitaalmarkt kan betreden? Is er
een kans aanwezig dat we na 2020 weer in de buidel van de
Nederlandse belastingbetaler moeten tasten om Griekenland
financieel te ondersteunen? Zo ja, om welk bedrag gaat dit dan?
3. Wanneer komt er duidelijkheid en een officiële mededeling over het
totale pakket? Vindt u dat deze situatie van onduidelijkheden, het
gissen naar bedragen en het onvolledig informeren, onrust veroorzaakt op de financiële markten?
4. Hoe verklaart u het dat het besmettingsgevaar niet is gereduceerd,
aangezien de rentes op Spaans, Grieks en Italiaans staatspapier
blijven oplopen en de beurzen al zes dagen rode cijfers vertonen?
Heeft dit opgezette pakket rust en stabiliteit op de financiële markten
gebracht en de stabiliteit van de euro en de eurozone gewaarborgd?
Zo ja, waar kunnen we dit dan feitelijk aan afleiden? Zo nee, kunt u
dan garanderen dat bij inwerking treden van het tweede hulppakket
de rust wederkeert?
5. Volgens de voorzitter van de Europese Raad is bij de laatste evaluatie
door het IMF, de ECB en de Europese Commissie de conclusie
getrokken dat de schuld van Griekenland houdbaar is (NRC 30-7-2011
Nationaal belang dwingt tot integratie). Kunt u verklaren waarom er
toch een tweede hulppakket aan Griekenland wordt verschaft, met
waarschijnlijk wederom weinig tot geen effecten op de stabiliteit van
de financiële markten in Europa? Acht u de kans van slagen van het
tweede steunpakket groter dan het fiasco van het eerste steunpakket?
6. Vanuit verschillende bronnen, zoals de persconferentie van de Duitse
bondskanselier Merkel en de website van het Finse ministerie, is
vermeld dat de totale publieke bijdrage van 109 miljard euro geldt tot
2014 (VK 27-07-2011 De eenzaamheid van Ruttes getallen). In uw
brief, gerapporteerd aan de Kamer, staat echter dat dit bedrag
bestemd is tot 2020. Kunt u dit nader verklaren? Indien de financiering is uitgestrekt tot 2014, hoeveel financiering behoeft Griekenland
dan nog na 2014?
7. In uw brief van 25 juli 2011 wordt gesproken over een ambitieus
privatiseringsprogramma. Naar aanleiding van verschillende media
hebben wij vernomen dat de kans dat privatisering van 50 miljard
euro niet reëel en haalbaar is. Zijn er al enige projecten geprivatiseerd en hoe groot acht u de kans (in procenten) dat de privatisering
zal slagen?
8. Eén van de doelen uit het opgezette steunpakket is het versterken van
de concurrentiepositie van Griekenland. In hoeveel jaar denkt u dat
Griekenland weer concurrerend kan optreden op de mondiale
wereldmarkt?
9. Credit enhancements zouden nodig moeten zijn om de private sector
aan te moedigen om de schuld te verlengen. Wat houden deze
zogenoemde credit enhancements precies in, en wie staat garant
voor het bedrag van 17 miljard euro dat gemoeid gaat met de credit
enhancements?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 21 501-07, nr. 831

7

10. De arbeidsmarkt van Griekenland zit helemaal op slot en de economie krimpt. Het percentage zwartwerkers in Griekenland ligt op 20%.
Hoeveel jaar heeft Griekenland nodig heeft om de arbeidsmarkt weer
gezond te maken en te versterken?
11. Het Nederlandse aandeel in een bijdrage aan het EFSF is 6,2%.
Waarop is dit percentage gebaseerd?
12. Indien de PIIGS landen de verplichtingen niet kunnen nakomen,
worden de afgegeven garanties van deze landen aan het EFSF
ingeroepen. Nederland zal dan moeten opdraaien voor de ingeroepen
bedragen. Hoeveel procent gaat dit Nederland extra kosten in
procenten boven op de 6,2%. Op welk deel van het hulppakket heeft
de step-out regeling betrekking? Heeft deze ook betrekking op de
zesde tranche? Zo ja, wat betekent dit dan voor de bijdrage van
Nederland als Italië en Spanje niet deelnemen? Indien landen gebruik
maken van de step-out regeling, wanneer zullen zijn dan weer
meebetalen aan het hulppakket? Worden de ingeroepen garanties
gecompenseerd indien de landen met een step-outregeling weer
kunnen meedelen in het hulppakket? Welke landen kunnen op dit
moment gebruik maken van de step-out regeling? Hoe groot acht u
de kans dat Italië en Spanje hiervan gebruik gaan maken? Is deze
step-out regeling een vrijwillige keuze van de landen?
13. Er wordt vanuit gegaan dat 90% van de particuliere obligatiehouders
de Griekse papieren zal omruilen voor nieuwe, met voor Griekenland
gunstigere voorwaarden. Waar is dit percentage op gebaseerd?
14. Waarom zouden obligatiehouders van Grieks staatspapier met een
korte looptijd en een dekking van het Europese noodfonds, het
waardepapier inwisselen voor nieuw Grieks staatspapier met een
lagere waarde? Komt hierdoor de 90% grens niet in gevaar?
15. Vindt u het niet vreemd dat het EFSF een tripple A rating heeft met
waardeloze Griekse, Ierse en Portugese leningen? Waarom dient
Nederland en andere eurolanden garant te staan voor waardeloos en
risicovol staatspapier, waarop waarschijnlijk nooit een volledige
terugbetaling zal plaatsvinden?
16. Klopt het dat Cyprus op de nominatie staat voor financiële steun
vanuit het EFSF? Zo ja, om welk bedrag gaat dit dan en voor welke
periode? Wat betekent dit voor de eventuele extra garantiestelling
van Nederland?
17. Klopt het bericht dat Griekenland, Ierland, Portugal, Roemenie,
Hongarije en Letland (Europa-nu.nl 1-8-2011 – De Commissie helpt
zes landen aan meer EU-steun) ondanks een te lage bijdrage toch
makkelijker toegang krijgen tot het Europese noodfonds en wat
betekent dit voor de Nederlandse bijdrage aan de EU-begrotingen en
het noodfonds?
18. Bent u van mening dat landen uit de euro gezet moeten kunnen
worden, indien zij zich niet committeren aan het Stabiliteits-en
Groeipact, om zo een desastreuze situatie als in Griekenland te
voorkomen?
19. Hoeveel heeft tot nu toe de financiële bijdrage de Nederlandse
belastingbetaler gekost (de 2,8 miljard euro uitgegeven bilaterale
leningen) en hoeveel gaat een tweede steunpakket de Nederlandse
belastingbetaler kosten?
De leden van de PVV-fractie hebben naar aanleiding van de tijdelijke
garantiestelling aan de ECB in verband met Griekse rating event de
volgende vragen:
20. Bent u van mening dat de onvolledige informatievoorziening van de
tijdelijke garantiestelling aan de ECB voor meer onrust op de financiële
markten heeft gezorgd? Zo ja, had deze informatie niet gewoon
gecommuniceerd moeten worden, zodat volledige transparantie voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 21 501-07, nr. 831

8

de financiële markten gewaarborgd was geweest? Hoeveel bedraagt
de Nederlandse bijdrage aan de garanties aan de ECB?
21. Hoeveel staatspapier hebben de Griekse banken in bezit van Griekenland en wat is de marktwaarde hiervan? Is er al op deze staatspapieren
afgeschreven of zijn deze nog opgenomen onder de boekwaarde?
22. Is er een kans aanwezig dat Griekse banken niet in staat zijn leningen
van de ECB terug te betalen? Zo ja, hoeveel gaat dit Nederland kosten?
23. De kerntaak van de ECB is het bestrijden van de inflatie. De president
van de ECB legt echter meer de nadruk op financiële stabiliteit,
waardoor banken vrijwel onbeperkt krediet krijgen bij de ECB. Dit jaagt
de inflatie op en brengt op langere termijn risico’s met zich mee. Kunt
u dit nader verklaren?
24. Is de 20 miljard euro reservering voor herkapitalisatie van de Griekse
banken voldoende om mogelijke verliezen op leningen aan Griekse
banken vanuit de ECB te voorkomen? Waar is het bedrag van 20
miljard euro op gebaseerd?
25. Over welke mogelijkheden van vormgeving van de garanties zijn nog
meer gesproken op ambtelijk niveau, buiten de opties van tijdelijke
garantiestelling vanuit het EFSF?
26. Hoe staat het met de kredietwaardigheid van de Griekse banken? Bent
u van mening dat we niet garant moeten staan voor illiquide en
insolvabele banken?
27. Kunt u garanderen dat de eventuele extra garantie eenmalig van aard
is aan de ECB betreffende Griekenland?
28. Wat gebeurt er met de garanties van Nederland aan de ECB indien een
credit event plaatsvindt? Is de Nederlandse belastingbetaler haar geld
dan kwijt? Zo ja, onderschrijft u het dan ook als een te groot risico om
deel te nemen aan de garanties aan de ECB?
29. Op dit moment stijgen de rentes van Spanje en Italië boven de 6% en
heeft een crisisberaad plaatsgevonden. Acht u de kans aanwezig dat er
ook garanties aan de ECB moeten worden verleend voor steun aan
Spaanse en Italiaanse banken en eventueel ook andere landen?
30. Worden deze garanties alleen afgegeven aan de ECB, indien Griekenland wordt gewaardeerd als een (selective) default? Zo nee, wanneer
worden deze garanties dan nog meer verstrekt aan de ECB?
31. De ECB heeft voor meer dan 70 miljard euro aan Grieks staatspapier in
bezit. Wordt van ECB verwacht om mee te doen aan het doorrollen van
dit papier (private sector involvement)? Zo ja, wat betekent dit en voor
welke periode worden deze leningen doorgerold?
32. Kunt u een totaal overzicht van garanties en leningen verschaffen tot
heden, tot in 2014 en de maximale potentiële bijdrage van Nederland
inclusief de bijdrage en garanties aan de ECB, de Nederlandse bijdrage
aan het IMF en de private bijdrage van Nederlandse financiële sector
met betrekking tot de eurocrisis? Hoeveel kost het de Nederlandse
belastingbetaler en de financiële sector indien de afgegeven garanties
uitbetaald dienen te worden en de verstrekte leningen niet worden
terugbetaald?
33. Zijn er nog meer bedragen in het steunpakket van Griekenland
waarvan de Kamer niet op de hoogte is? Zo ja, waarom zijn deze niet
vermeld en van welke omvang zijn deze bedragen?
Vragen en opmerkingen van de leden van de fractie van het CDA
De leden van de CDA-fractie hebben kennis genomen van het verslag van
de eurotop van 21 juli j.l. en van uw brief over de tijdelijke garantiestelling
aan de ECB. Deze leden zullen over beide documenten een aantal vragen
stellen over het nieuwe leningenprogramma aan Griekenland, de
uitbreiding van de bevoegdheden van het EFSF en de tijdelijke garantiestelling voor de ECB.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 21 501-07, nr. 831

9

Ter introductie willen de leden van de CDA-fractie in algemene zin
opmerken dat, hoewel het pakket eerst wel wat rust op de financiële
markten heeft gebracht, waakzaamheid ten aanzien van de situatie op de
financiële markten geboden blijft. Deze leden kijken met zorg naar de
ontwikkelingen in Italië en Spanje. Kunt u ook aangeven hoe u tegen deze
actuele ontwikkelingen aankijkt, juist ook tegen de achtergrond van het nu
voorliggende pakket?
De leden van de CDA-fractie ondersteunen van harte de aan het eind van
het verslag genoemde opmerking dat versterking van het Stabiliteits- en
Groeipact van groot belang blijft. Invoering van het governancepakket met
verdere minimumeisen aan nationale begrotingsraamwerken al in 2012
(i.p.v. 2013) lijkt deze leden een verstandige keuze. Aandringen op snelle
besluitvorming en overeenstemming met het Europees Parlement lijkt ons
noodzakelijk, maar wel onder de voorwaarde dat zeker aan de preventieve
werking geen concessies gedaan worden. De leden van de CDA-fractie
hechten aan een krachtdadig preventief pakket.
Voor de korte termijn is het nu echter zaak dat in de komende periode het
proces van de Nederlandse Parlementaire beoordeling, van het veelomvattende pakket om de schuldencrisis in Griekenland te adresseren en de
risico’s van besmetting tegen te gaan, zo goed mogelijk verloopt. De
leden van de CDA-fractie willen hierbij benadrukken dat de communicatie
naar de Kamer door het kabinet optimaal dient te geschieden. Deze leden
hechten er aan te benadrukken dat het voor een soepel verloop van het
proces van groot belang is dat alle details van het pakket tijdig op tafel
liggen. De complexheid van het pakket en de omvang laten zien dat niet
op alle fronten exacte duidelijkheid gegeven kan worden. Echter deze
leden vragen juist op die punten waar nog geen exacte duidelijkheid
gegeven kan worden om dat ook expliciet te vermelden alsook aan te
geven wat de mogelijke scenario’s (wat is de minimale en maximale
omvang) uiteindelijk zouden kunnen zijn. De leden van de CDA-fractie
vragen tegen deze achtergrond het kabinet gedetailleerd aan te geven op
welke punten parlementaire goedkeuring gevraagd wordt. Graag een
nauwkeurig overzicht van deze punten zowel in omvang, vorm en tijd.
Ook zouden deze leden nog antwoord willen hebben op openstaande
vragen uit het Schriftelijk Overleg ter voorbereiding van het Algemeen
Overleg op 21 juli j.l. (zoals het Kabinet aangaf waren nog niet alle vragen
beantwoord). De leden van de CDA- fractie merken op dat indien gekozen
wordt voor een collectieve beantwoording voor de vragen, graag wordt
vermeld welke vragen van de fracties daarmee beantwoord worden.
Griekenland
Verwachtingen Griekse economie
In het verslag wordt gesteld dat het pakket maatregelen van Griekenland
een enorme inspanning vergt en de nodige offers. Kunt u gedetailleerd en
overzichtelijk aangeven welke maatregelen dit precies zijn en welke offers
dit precies vergt van de Grieken? Graag zouden de leden van de
CDA-fractie ook vernemen op welke wijze dit programma – naar
verwachting – zal bijdragen aan een hogere economische groei. Wat
verstaat u onder duurzame groei in dit verband? Graag ook een
toelichting op de opzet van de taskforce die zich zal richten op het
verbeteren van de concurrentiekracht en het verbeteren van de arbeidsmarkt. Hoe zal de technische assistentie vorm krijgen? Welke financiële
gevolgen voor Nederland zou dit kunnen hebben?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 21 501-07, nr. 831

10

Financieringsbehoefte Griekenland
In het verslag wordt opgemerkt dat er eerst aandacht was voor de
financieringsbehoefte van Griekenland tot 2014, maar dat er vanwege de
betrokkenheid van de private sector nu ook aandacht is voor betrokkenheid van de private sector tot 2019. In de tabel van het verslag wordt
echter ook voor de private sector alleen gesproken over financiering tot
2014. Kunt u de volledige financieringsbehoefte van Griekenland tot 2019
op een rij zetten en daarbij de ontwikkelingen per jaar van 2011 tot en met
2019 vermelden? Hoe ziet het verwachte schema van herfinanciering er nu
precies uit op basis van de huidige schuld en de toekomstige ontwikkeling
van die schuld van de Griekenland, ook eveneens voor de jaren 2011 tot
en met 2019? Welk deel bestaat uit herfinanciering door (naar verwachting) de private sector en welk deel wordt door de publieke sector
geherfinancierd?
De leden van de CDA-fractie hechten eraan om duidelijkheid te hebben
over het exacte financieringsgat en hoe dat in tijd en omvang wordt
ingevuld. Gekoppeld hieraan vragen deze leden u welke afspraken er
gemaakt zijn over de monitoring van deze tijdslijnen en bedragen. Wat zijn
de consequenties indien tijdslijnen of andere bijdragen niet worden
gerealiseerd?
In dit verband vragen de leden van de CDA-fractie ook nadrukkelijk in te
gaan op de bijdrage die ook Griekenland zelf levert aan deze analyse van
de schuldhoudbaarheid. Deze leden vragen hierbij specifiek aandacht voor
het totale privatiseringsprogramma (gespecificeerd naar tijd en omvang).
Ook zouden de leden van de CDA-fractie in dit kader graag een totaal
overzicht ontvangen van directe en indirecte garantstellingen, die door
overheden en intergouvernementele instellingen op dit moment zijn
afgegeven op Griekse leningen (dus garantiestellingen, garantiestellingen
op de ECB, het ECB-onderpand, de IMF-bijdrage en mogelijk andere
leningen en garantiestelllingen). Kunt u een inschatting geven tot hoe
hoog dit bedrag kan oplopen in 2015 voor elk van de categorieën?
Betrokkenheid van de private sector
Er wordt gesteld dat er met de private sector is overeengekomen dat het
gros van de schuld dat afloopt tot medio 2014 wordt verlengd naar een
beduidend langere periode. Wat zijn precies de afspraken die hierover
gemaakt zijn? Tot wanneer is de periode verlengd? De leden van de
CDA-fractie maken uit het verslag op dat dit gepaard gaat met een korting
op de hoofdsom. Wat zijn hier voor afspraken over gemaakt? Hoe hoog is
deze korting precies? In hoeverre betekent dit de facto toch niet een
herstructurering van de schulden?
Om de private sector te bewegen tot het verlengen van de looptijd zijn er
nu zekerheden gesteld om terugbetaling van de hoofdsom te garanderen.
Dit verloopt via zogenaamde credit enhancements. In totaal worden er de
komende tijd credit enhancements verstrekt van 35 miljard euro. Wat
houden deze credit enhancements precies in? De leden van de CDA-fractie
willen graag de precieze voorwaarden weten. Betekent dit dan ook dat
banken worden vrijgesteld van een eventuele (onverhoopte) herstructurering van de Griekse schuld?
De mogelijkheid blijkt te bestaan om een private schuld van 33 miljard
euro af te kopen voor 20 miljard euro. Dit is in feite dus een afboeking van
EUR ruim 30%. Kunt u meer details geven over deze transactie? Wat is
hier de achtergrond van?
Kunt u aangeven met hoeveel onzekerheden de private betrokkenheid in
deze deal is omgeven? Wat zijn de eventuele alternatieven voor de private
betrokkenheid?
U heeft altijd gesproken van «drang» naar de private sector om een
bijdrage te leveren aan de stabiliteit van de eurozone. In hoeverre wordt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 21 501-07, nr. 831

11

deze drang in het programma vormgegeven. Kunt u daarbij aangeven
over welke voorwaarden, bedragen, etc. het gaat?
Griekse bankwezen
Zekerheidshalve wordt er een bedrag van 20 miljard euro gereserveerd
voor een herkapitalisatie van de banken. Waar is dit bedrag op gebaseerd?
In hoeverre is hierbij gebruik gemaakt van de onlangs verschenen
stresstests? Tot welke termijn blijft dit bedrag gereserveerd voor de
Griekse banken? Op basis van welke criteria wordt dit bedrag eventueel
toegekend aan de banken? Verwacht u dat dit bedrag ook nog hoger uit
zou kunnen komen? In het vorige pakket was al ruim 12 miljard euro
meegenomen voor ondersteuning van de financiële sector. In hoeverre is
daar dan nu al gebruik van gemaakt c.q. hoe is dit bedrag verder verwerkt
in deze deal?
Leningen aan Griekenland
Voor toekomstige leningen aan Griekenland zal een lager rentetarief
worden gehanteerd dat in ieder geval de financieringskosten dekt. De
leden van de CDA- fractie maken zich zorgen over de precedentwerking
die deze lagere tarieven scheppen voor andere programmalanden zoals
Ierland en Portugal. Verderop lijkt u zich ook bewust van deze zorgen.
Onduidelijk blijft echter hoe hier nu precies mee wordt omgegaan. Voor
welke periode gaan deze lagere tarieven gelden? Voor welke landen gaan
deze tarieven gelden? Heeft dit ook betrekking op mogelijk toekomstige
programmalanden? In hoeverre wordt hiermee afgeweken c.q. aangesloten bij de systematiek voor de bepaling van rentetarieven die het IMF
hanteert in dit soort gevallen (steun moet in ieder geval kostendekkend
zijn en er dient sprake te zijn van een zekere opslag, bijvoorbeeld 50
basispunten)?
Indien een programmaland, nu of in de toekomst, niet in aanmerking
komt of wil komen voor een lager rentetarief, wat zijn dan de afgesproken
voorwaarden?
Betrokkenheid IMF
Op dit moment is nog onduidelijk op welke wijze (en hoeveel) het IMF
bijdraagt. Kunt u een richting aan geven aan welke omvang gedacht? Kan
worden bevestigd dat de bijdrage in verhouding minimaal gelijk is aan de
bijdrage in eerdere programma’s? Wanneer wordt hierover wel volledige
duidelijkheid verwacht?
Deelname EU- en eurolanden
Kunt u nog ingaan op de deelname door alle EU-lidstaten? Hoe komt deze
verdeling tot stand? Bestaat bij alle EU-lidstaten een gelijke bereidheid tot
deelname? Heeft bijvoorbeeld Slowakije ingestemd met de genomen
besluiten en neemt deze lidstaat ook deel aan de uitvoering?
In hoeverre wordt er onderscheid gemaakt tussen Eurozone landen en de
overige EU- lidstaten, als het gaat om pakketten die dienen ter correctie en
modernisering van de economische situatie van Griekenland?
Aanpassing EFSF en ESM
Er zal een aantal wijzigingen worden doorgevoerd in het EFSF en vanaf
2013 parallel hiermee ook in het Europese Stabilisatie Mechanisme (ESM).
Zo kan het EFSF leningen gaan verstrekken aan banken en in uitzonderlijke omstandigheden zal kunnen interveniëren in de secundaire obligatiemarkt. Ook zal waarschijnlijk de mogelijkheid van een precautionary

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 21 501-07, nr. 831

12

arrangement komen om landen met goede fundamentals te beschermen
tegen besmettingsgevaar, zoals het IMF dat nu ook al biedt. In het verslag
wordt ook nadrukkelijk op deze parallelliteit met het IMF gewezen. Op
welke wijze wordt de regering en parlement betrokken bij de institutionele
opzet voor het EFSF (governance, bewindvoerders, rol ECB, etc)? De leden
van de CDA-fractie willen hierover graag tijdig in betrokken worden. Hoe
wordt dit nu opgepakt?
De Leden van de CDA fractie hebben een aantal specifieke vragen over het
EFSF:
1. Is het zo dat flexibilisering van het EFSF/ESM een harde voorwaarde
is voor de totale deal om zodoende besmettingsgevaar te voorkomen? Zo ja, hoe hard zijn de gemaakte afspraken inzake omvang en
voorwaarden rondom deze fondsen?
2. In hoeverre kunnen landen een beroep doen op deze fondsen zonder
dat die landen de status krijgen van een programmaland? Wat is in
dit verband een «programmaland»?
3. Kunnen landen een beroep doen of kunnen situaties ontstaan waar
het EFSF leningen verstrekt en/of intervenieert, zonder dat het IMF
hierin wordt betrokken?
4. Nederland heeft nadrukkelijk ingebracht dat alleen steun uit het
EFSF-programma gekregen kan worden onder de juiste conditionaliteit; wat is in dit verband «juiste conditionaliteit»?
5. In het verslag staat de zin: « waar dat gepast is, zal een regeling
worden getroffen om onderpand te verzekeren voor de lidstaten van
de eurozone. Daarmee kan zo nodig een deel van het risico dat
voortvloeit uit het EFSF waarborgen worden afgedekt»? Heeft dit
betrekking op een open eind regeling? Wat kunnen daar de financiële
gevolgen voor de lidstaten voor zijn?
Overige opmerkingen uit het verslag
Er wordt opgemerkt in het verslag dat voor stresstesten zogenaamde back
stops van groot belang zijn. Wat gaat dit concreet betekenen? Op welke
juridische en financiële mogelijkheden wordt gewezen? Hoe verhoudt zich
dit tot de bevoegdheden van het EFSF die ook kapitaalsteun aan banken
kunnen gaan geven?
Opgemerkt wordt dat de synergiemogelijkheden tussen de benutting van
de EU-fondsen en leningenprogramma’s verder wordt bekeken. De leden
van de CDA-fractie vragen in dit verband de implicatie van de zin: «ook zal
bezien worden hoe deze landen ( programmalanden) hun absorptie van
EU-fondsen kunnen vergroten, onder meer door verhoging van cofinancieringpercentage via de EU-begroting»? Wat kan, bij een gelijkblijvende
EU-begroting, dan het effect (zowel financieel als wat betreft de concurrentie) zijn voor Nederland?
Tijdens de afgelopen Eurotop is afgesproken dat de wijze waarop
bestuurlijk omgegaan wordt met de onderhavige problemen in eurozone
zal worden geëvalueerd. De nadruk zal worden gelegd op betere
werkmethoden en een sterker crisisbeheer. Kunt u aangeven met welke
bijdrage Nederland tijdens deze Eurotop deze discussie heeft gevoerd?
Wat is volgens u «het bestuurlijke probleem»?
Tijdelijke garantiestelling voor de ECB
Tot slot gaan de leden van de CDA-fractie in op uw brief van 31 juli 2011
over de mogelijke tijdelijke garantiestelling voor de ECB.
Er bestaat een noodzaak van een garantiestelling door de eurolidstaten
aan de ECB in geval van een (selective) default van Griekenland. Er wordt
gesteld dat dit in lijn is met de Verdragsrechtelijke taak en de positie van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 21 501-07, nr. 831

13

de ECB. Kunt u dit punt nader toelichten? Wat zijn de risico’s van zo’n
garantiestelling? Bestaan er precedenten?
Binnen welke range ligt de betrokkenheid? Kunt u ook hier aangeven wat
een «korte periode» behelst? En kunt u uitleggen wat in dit verband
verstaan wordt onder een «selective default», «credit event» en een
«rating event»?
De ECB heeft altijd terughoudend gestaan tegenover private betrokkenheid en de risico’s die dat zou kunnen inhouden. Kunt u aangeven
welke risico’s de ECB in de onderhandelingen aangegeven heeft en op
welke wijze deze nu in de totale overeenkomst zijn afgezwakt? En hebben
deze afspraken ook betrekking op toekomstige private/publieke betrokkenheid? Zijn er in dit verband nog andere afspraken gemaakt in het kader
van een goed flankerend beleid om «alle risico» s» te minimaliseren?
Vragen en opmerkingen van de leden van de fractie van de SP
De leden van de SP-fractie hebben kennis genomen van de brieven van de
minister van 25 en 31 juli 2011. Deze leden hebben daarover nog enkele
vragen.
Tijdelijke garantstelling ECB
U meldt in de brief van 31 juli 2011 dat de staatshoofden en regeringsleiders de bereidheid hebben uitgesproken om in een tijdelijke garantstelling voor de ECB te voorzien. Betekent dit dat er concrete afspraken
zijn gemaakt en dat alleen het bedrag nog moet worden ingevuld? Of
moet er nog definitief worden besloten of die garantie er gaat komen?
Heeft Nederland zich gecommitteerd aan een garantie van 35 miljard
euro?
Verder vragen de leden van de SP-fractie zich af of u kunt aangeven om
welk bedrag het gaat. In de media doen berichten de ronde dat het om
een garantie van zo’n 35 miljard euro gaat. Klopt dat? Wat is het
minimumniveau en wat is het maximumniveau van de garantie?
Mede met het oog op mogelijke reacties op de financiële markten is
eerder niet uitvoerig stil gestaan bij de garantstelling. Kunt u uitleggen
welke ongewenste reacties voorkomen moesten worden? Het woord
«mede» duidt erop dat er ook andere redenen waren om in eerdere
communicatie niet uitvoerig stil te staan bij de garantstelling. De leden
van de SP-fractie zouden graag willen weten wat die andere redenen zijn.
De garantie is volgens u nodig vanwege een eventueel rating event in
verband met een bijdrage van de private sector. Is er, nu de bijdrage van
de private sector geheel vrijwillig is, nog acuut gevaar op een rating
event? Verwacht u dat de bijdrage van de private sector op enig moment
toch nog een meer dwingend karakter kan krijgen, waardoor de garantstelling aan de ECB nodig is?
Er worden zo blijkt uit de brief meerdere opties besproken over de
vormgeving van de garantie. De leden van de SP-fractie zouden graag
weten welke andere opties, naast een bijdrage uit het EFSF, onderdeel van
de onderhandelingen zijn. Ook vragen zij zich af wat het aandeel van
Nederland in die andere opties zou zijn.
Verslag bijeenkomst eurozone
De leden van de SP-fractie merken op dat de huidige aanpak ineffectief en
onrechtvaardig is, omdat de banken niet daadwerkelijk gaan meebetalen
aan de oplossing van het probleem dat ze zelf mede veroorzaakt hebben.
Volgens berichtgeving van Reuters Breaking Views en het Financieele
Dagblad neemt de totale Griekse schuld meer toe dan de private
schuldreductie. Oftewel, private schuld wordt zo omgewisseld voor
publieke schuld. De leden van de SP-fractie vragen u of deze bericht-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 21 501-07, nr. 831

14

geving klopt. Zo nee, waarom klopt dit niet? Zo ja, vindt u het effectief om
een schuldenprobleem met meer schulden op te lossen? Vindt u het
effectief om de publieke bijdrage aan de het Griekse schuldenprobleem te
vergroten, zodat de private sector iets meer tijd heeft om de posities af te
bouwen?
Volgens het background document van het IFF moet van de zogenaamde
credit enhancements nog 7 miljard euro buiten het nieuwe hulpprogramma voor Griekenland worden gefinancierd. De leden van de
SP-fractie vragen zich af wie dat gaat financieren? Kunt u toezeggen dat
Nederland en de andere eurolanden daar in ieder geval niet voor
opdraaien. Zo nee, waarom kan hij dat niet toezeggen?
In het perscommuniqué van Van Rompuy naar aanleiding van de
Europese top wordt opgemerkt dat «wij de rol van de privésector nu
anders benaderen: deze rol zal beperkt blijven tot Griekenland, en
uitsluitend Griekenland». Is dit daadwerkelijk afgesproken? Zo ja, waarom
heeft u daar dan geen melding van gemaakt in uw brief? Zo nee, kunt u
dan onomwonden bevestigen dat bij eventuele toekomstige (additionele)
hulpprogramma’s voor Eurolanden een private bijdrage niet is uitgesloten?
Met de «flexibiliering» van het EFSF en de op stapel staande regelgeving
met betrekking tot het stabiliteitspact worden steeds grotere stappen
gezet naar een Europese economische regering. Te snelle Europese
integratie is nu juist het probleem en niet de oplossing volgens de leden
van de SP-fractie. Er gaan inmiddels ook berichten de ronde over een
Frans plan voor een geformaliseerde Euroraad, met Van Rompuy als
voorzitter die het economisch beleid in de eurozone moet gaan coördineren. De leden van de SP-fractie vragen u of uonomwonden afstand wilt
nemen van dit soort plannen.
Verder vragen de leden van de SP-fractie zich af wat er precies is
afgesproken met betrekking tot de bijdrage van de Eurolanden aan de
hulppakketten voor Griekenland en de rente. De Commissie heeft dinsdag
aangegeven dat alle landen gecommitteerd zijn aan de uitbetaling van de
volgende tranche van het eerste hulpprogramma. Wel wordt opgemerkt
dat er een compensatiemechanisme is in het geval de financieringskosten
stijgen. Hoe werkt dat compensatiemechanisme precies? Is er ook zo’n
compensatiemechanisme voor het tweede hulpprogramma? Klopt het dat
er telefonisch overleg is geweest over de bijdrage van Spanje en Italië aan
de nieuwe tranche en dat Italië overwogen heeft niet mee te doen aan de
volgende tranche? Is Nederland onderdeel van dat overleg geweest? Kunt
u aangeven of Italië en Spanje al hun toezeggingen met betrekking tot de
steun aan Griekenland nog steeds bereid zijn na te komen, gezien de
oplopende rentes voor Italiaanse en Spaanse staatsleningen?
Wat zijn de gevolgen van het compensatiemechanisme voor Nederland?
Hoe hoog wordt de Nederlandse bijdrage als Spanje en/of Italië niet meer
meedoen aan de hulpprogramma’s?
De minister-president zei na afloop van de Eurotop over de betrokkenheid
van de banken: «Voor de totale omvang van het extra pakket waar tot nu
is besloten komt die betrokkenheid uit op ongeveer 50 miljard euro netto
op een totaalpakket van 109 miljard tot 2014». De leden van de SP-fractie
kunnen deze verklaring niet in lijn brengen met de cijfers zoals deze door
u in uw brief van 25 juli zijn weergegeven. Doordat het kabinet geen
verklaring heeft gegeven voor de verschillende weergaven van de cijfers,
blijft de suggestie bestaan dat Nederland niet wist waar het op de Eurotop
mee instemde. De leden van de SP-fractie zouden daarom graag een
bevestiging van u krijgen dat de verklaring van de minister president op
dit punt inderdaad niet klopte en zouden graag willen weten hoe deze fout
van circa 50 miljard euro heeft kunnen gebeuren. Wist Nederland waar het
mee instemde bij de Eurotop?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 21 501-07, nr. 831

15

Vragen en opmerkingen van de leden van de fractie van D66
De leden van de D6-fractie hebben de volgende vragen:
1. Financieringsgat:
In de brief wordt gemeld dat het totale financieringsgat tot medio
2014 88 miljard euro bedraagt. Voor het dichten van het financieringsgat wordt 54 miljard euro bijgedragen door de private sector in de
vorm van verlenging van looptijden van bestaande obligaties. Hier
tegenover staan echter credit enhancements (in de brief genoemd
«garanties op het terugbetalen van de hoofdsom») en garanties voor
de banken die hierdoor in problemen komen voor ongeveer hetzelfde
bedrag (totaal 55 miljard euro tot 2020).
Hoe moet de publieke bijdrage worden gezien? Is het zo dat de credit
enhancements en de reservering voor kapitalisatie van banken
sowieso worden uitgegeven? Of betreft het hier echte garanties die
eventueel tot uitkering komen? En zo ja, onder welke voorwaarden
komen deze bedragen tot uitkering? En wat is de inschatting van de
Nederlandse regering over de uitkering van deze garanties?
Met andere woorden: is de private bijdrage een echte bijdrage aan
het (her)financieringsgat of dekken de publieke uitgaven de facto het
gehele financieringsgat en heeft de private sector betrokkenheid
alleen betrekking op het verlichten van de schuldenlast van Griekenland naar de toekomst toe? Graag een nadere toelichting.
2. Schuldterugkoop:
In de brief van 25 juli 2011 wordt gemeld dat met een bedrag van 20
miljard euro publiek geld een private schuld ter hoogte van 33 miljard
euro kan worden teruggekocht. Hoe zit dit precies in elkaar? Tegen
welke korting worden de openstaande private schulden ingekocht?
En hoe wordt dan het bedrag van 33 miljard euro bereikt? In de brief
wordt gemeld dat hiermee de private sector betrokkenheid met nog
eens 13 miljard euro toeneemt. Hoe moet deze 13 miljard euro
worden gelezen?
3. Private sector bijdrage:
Hoe is de totale private sector bijdrage van 106 miljard euro tot aan
2020 berekend? Welke veronderstellingen liggen ten grondslag aan
deze berekeningen, bijvoorbeeld ten aanzien van de rente en de
kortingen? In de media zijn berichten verschenen dat een deel van de
banken toch niet wil meedoen aan de vrijwillige bijdrage. Komt
hiermee de totale private sector bijdrage onder druk te staan?
4. EFSF:
Het EFSF gaat langere leningen aanbieden aan Griekenland tegen een
lagere rente. De rente wordt volgens de brief bepaald door in ieder
geval de fundingskosten voor het EFSF af te dekken. In de brief staat
de volgende passage hierover:
«Zoals bekend, leveren landen van de eurozone elk een aandeel in de
garanties en achtervanggaranties van de door EFSF te lenen
hoofdsom. Het Nederlands aandeel daarin bedraagt 6,2%. Daarnaast
moeten ook de rentelasten van het EFSF gegarandeerd worden
gedurende de looptijd van de verplichtingen van het EFSF. Ook de
omvang daarvan is nog niet bekend, temeer daar ook de gemiddeld
looptijd van het pakket nog niet bekend is. Wel staat vast dat de
gemiddelde looptijd substantieel langer zal zijn dan de 7,5 jaar
waarvan nu voor leningen uit het EFSF steeds is uitgegaan.»
De risico-opslag die de Grieken betaalden verdwijnt (overigens ook
voor Ierland en Portugal). Tegelijkertijd zien wij dat de fundingskosten
voor landen als Spanje en Italië oplopen. Hoe werkt de bepaling van
het renteniveau dat Griekenland moet betalen in de praktijk? Wordt
de in rekening gebrachte rente bepaald op basis van een gewogen
gemiddelde van de fundingskosten van de lidstaten die steun geven?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 21 501-07, nr. 831

16

5.

6.

7.

8.

De lidstaten geven garanties af aan het EFSF om zelfstandig op de
markt geld aan te trekken. Maar als de garanties van andere lidstaten
«minder waard worden», betekent dit dan dat Nederland meer
garanties moet afgeven om de kredietwaardigheid van het EFSF in
stand te houden? En gaat dan het Nederlandse aandeel omhoog?
In de bovenstaande passage uit de brief wordt expliciet gesproken
over de garanties die aan het EFSF worden gegeven om de rentelasten van het EFSF af te dekken. Kunt u uitleggen waarom deze extra
garantie nodig is?
In het verlengde hiervan: twee maanden geleden is de discussie
gevoerd om de effectieve uitleencapaciteit van het EFSF daadwerkelijk op het bedrag van 750 miljard euro te brengen (dit was lager door
hoge buffers die moesten worden aangehouden om kredietwaardigheid te versterken). Wat is de stand van zaken m.b.t. deze discussie?
Is de effectieve uitleencapaciteit verhoogd? En zo ja, wat betekent dit
voor de garanties die Nederland heeft afgegeven aan het EFSF?
Hoogte noodfonds:
Verschillende monetaire autoriteiten hebben reeds gepleit voor een
verhoging van het noodfonds in het geval er sprake kan zijn van een
credit event (o.a..voormalig DNB-president Wellink). Waarom is
vorige week op de top niet besloten om de omvang van het noodfonds te verhogen? En welke afwegingen zijn daarbij door Nederland
gemaakt?
Griekse concurrentiepositie:
In de brief wordt gesproken over een verlengde monitoring van de
Griekse hervormingen. Expliciet wordt ingegaan op een taskforce die
«zich zal richten op het verbeteren van de concurrentiekracht en het
versterken van de arbeidsmarkt». Waar moet dan aan worden
gedacht? Gaat de Commissie (in samenwerking met het IMF)
hervormingen eisen van de Griekse overheid om de arbeidsmarkt
toekomstbestendiger te maken? En waar moet dan aan worden
gedacht?
Schuldhoudbaarheid:
Wat is het totale effect op de schuldhoudbaarheid van dit pakket in
combinatie met de maatregelen die de Griekse overheid zelf heeft
aangekondigd? Is er in Griekenland naar het oordeel van de regering
nog steeds sprake van een liquiditeits- en geen solvabiliteitsprobleem? In het verlengde hiervan: de OECD heeft afgelopen week
berekeningen gemaakt dat de Griekse overheid de schulden op
termijn weer op een houdbaar pad kan krijgen (zelfs onder de
grenzen van het SGP). Wat is het oordeel van de Nederlandse
regering over deze berekeningen van de OECD?
Garanties aan de ECB:
In de openbare brief over de garanties aan de ECB staat de volgende
passage: «Overigens heeft de minister-president in zijn algemeenheid
in de bijeenkomst benadrukt een voorbehoud te maken voor de
parlementaire goedkeuring van het gehele pakket, inclusief dit
specifieke punt (van de ECB-garanties). Aangezien de situatie waarin
deze tijdelijke garantiestelling noodzakelijk is nu nog niet aan de orde
is, bestaat de mogelijkheid om te zijner tijd hierover te spreken met
de Kamer, waar ik op dat moment verslag zal doen over de verschillende opties. De Kamer is derhalve ten volle en in de gehele breedte
in de gelegenheid om een afweging te maken ten aanzien van de
tijdelijke garantiestelling aan de ECB zodra daar nadere concrete
informatie over kan worden verschaft».
Uit de persberichten (NRC en Reuters) hebben wij de indruk
overgehouden dat de garantstelling wel degelijk reeds is afgegeven
door de eurolanden na afloop van de top. Klopt dit? En zo ja, betekent
dit dat de garantie wel reeds is afgegeven ondanks het feit dat de
situatie nog niet aan de orde is. Waarom heeft u er niet voor gekozen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 21 501-07, nr. 831

17

om deze garantstelling – eventueel vertrouwelijk – als bijlage mee te
sturen met de brief van het verslag van de bijeenkomst van 21 juli
2011?
9. Totale omvang Nederlandse bijdragen en garanties:
Kunt u een overzicht geven van de totale maximale omvang van de
Nederlandse bijdragen en de door Nederland afgegeven garanties
voor de stabiliteit van de Euro op dit moment? Bij ons zijn bekend:
a. Bilaterale lening aan Griekenland: 4,7 miljard euro.
b. Bilaterale lening aan Griekenland via IMF (30 miljard euro),
Nederlandse aandeel 2,14% (?) : 0,65 miljard euro.
c. Garantie op het noodfonds van deel Eurolanden (EFSF) (440
miljard euro), Nederlandse aandeel 6,2%: 27,3 miljard euro.
d. Garantie op het noodfonds EU (EFSM) (60 miljard euro),
Nederlandse aandeel 5%: 3 miljard euro.
e. Garantie op het IMF-deel van het noodfonds (250 miljard euro),
Nederlandse aandeel 2,14% (?):5,35 miljard euro.
f.
Garantie op ECB: onbekend.
Totaal dan circa 5,4 miljard euro aan leningen en maximaal 35,65
miljard euro aan garanties op het EFSF. Kloppen deze bedragen
en percentages? Zo nee, wat is de stand van zaken op dit
moment en hoe komt dit overzicht terug in de Miljoenennota?
10. Governance:
In de brief staat de volgende passage: «Voorts is ook afgesproken de
wijze waarop de eurozone bestuurlijk met problemen als het
onderhavige omgaat, te evalueren en waar nodig in oktober met
concrete voorstellen te komen voor betere werkmethoden en een
sterker crisisbeheer.» Betekent deze passage dat er in Europa
daadkrachtiger kan worden opgetreden in tijden van crisis? Aan
welke verbeteringen moet dan worden gedacht? Worden hier ook de
suggesties van de heer Trichet (ECB) meegenomen over een
begrotingsautoriteit op Europees niveau (bijvoorbeeld in de vorm van
«Mister Euro»?
11. Communicatie:
Bent u met de leden van de D66-fractie van mening dat de «misrekening» van 50 miljard euro door de minister president en de garantstelling aan de ECB die niet door het kabinet maar door een krant
bekend is gemaakt het vertrouwen van mensen schaadt? Waarom is
er niet gekozen voor een meer open en transparante communicatie
waarmee misschien geen «overwinningen» kunnen worden
binnengehaald, maar wel meer vertrouwen kan worden opgebouwd?
Vragen en opmerkingen van de leden van de fractie van de
ChristenUnie
De leden van de ChristenUnie-fractie hebben de volgende vragen:
1.
Deelt u de mening van de leden van de ChristenUnie-fractie dat de
Kamer recht heeft op alle relevante informatie om haar (controlerende) taak uit te oefenen?
2.
Deelt u de mening van deze leden dat het risico van mogelijke
reacties op de financiële markten geen reden is informatie niet of
onvolledig te geven, maar hooguit een afweging vraagt op welke
wijze (openbaar/vertrouwelijk) informatie wordt doorgegeven?
3.
Naar aanleiding van de vragen 1 en 2: waarom heeft u niet direct de
Kamer volledig geïnformeerd over de in Brussel gemaakte
afspraken met betrekking tot garanties voor de ECB?
4.
Zijn er nog meer afspraken gemaakt tijdens de bijeenkomst van
staatshoofden en regeringleiders op 21 juli 2011 waar de Kamer niet
volledig van op de hoogte is gebracht? Zo ja, welke?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 21 501-07, nr. 831

18

5.

6.
7.

8.
9.

10.

Waarom is ertoe besloten de hoogte van de af te geven garanties
niet direct mee te nemen in het totale financiële steunpakket, zoals
afgesproken op de Europese Top van 21 juli 2011?
Wat is de verhouding van de duur van een (selective) default tot de
hoogte van de garanties die moeten worden afgegeven?
Wanneer zou een dergelijke situatie zich volgens de ECB kunnen
voordoen? Speelt de waardering van de rating agencies nog een rol
of is het een eigenstandige beslissing van de ECB?
Mocht de situatie weer normaliseren, komen afgegeven garanties
dan weer terug bij de lidstaten?
Maakt u zich er ook sterk voor dat garanties worden afgegeven door
EFSF, zoals u nu in de brief van 31 juli 2011 als een mogelijkheid
suggereert?
Hoe hoog is het percentage van de bijdrage van Nederland aan de
garanties?

Antwoorden van de minister
Algemeen
PvdA, SP, PVV, D66
(1) Deze partijen stellen vragen over de informatievoorziening
over de afspraken van de eurozonetop, o.a. welke lessen trekt het
kabinet uit de onduidelijkheid die is ontstaan, of de verklaring
van de minister-president wel klopte, of Nederland wist waarmee
het instemde, en of onduidelijkheid over cijfers niet bijdraagt aan
de onrust op de financiële markten en het vertrouwen van
mensen schaadt. Daarnaast wordt verzocht om in de toekomst
duidelijk toe te lichten waarom geheimhouding noodzakelijk is en
hoe lang dit duurt.
Bij de presentatie van Nederland na afloop van de Eurotop van 21 juli jl. is
geconcentreerd op de periode tot en met 2014 en is uitgegaan van de
financieringsbehoefte van Griekenland voor die periode. De Europese
Commissie hanteert niet het uitgangspunt van de financieringsbehoefte,
maar van de publieke middelen die beschikbaar dienen te komen ten
behoeve van de periode tot en met 2019/2020. Het kabinet was zich
terdege bewust van de afspraken waarmee het tijdens de eurozone top
van 21 juli jl. heeft ingestemd. Het kabinet betreurt dat over een aantal
onderdelen verwarring is ontstaan. Een les voor de toekomst is dat tijdens
dit soort bijeenkomsten duidelijke afspraken worden gemaakt over wat na
afloop de kern van de boodschap is die naar buiten zal worden gebracht.
In het overleg met de Tweede Kamer streven wij er naar u steeds op de
hoogte te houden van alle relevante stappen. Zo nodig zal dat gebeuren in
vertrouwelijk overleg of door middel van vertrouwelijke schriftelijke
informatie.
PVV
(2) Wanneer komt er duidelijkheid en een officiële mededeling
over het totale pakket?
De Kamer is volledig geïnformeerd over het totale pakket aan maatregelen
zoals dat nu bekend is via het verslag van de bijeenkomst van staatshoofden en regeringsleiders van de eurozone en de beide brieven
(openbaar en vertrouwelijk) over de tijdelijke garantiestelling aan de ECB.
In de komende weken wordt het pakket verder uitgewerkt. Zodra hierover

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 21 501-07, nr. 831

19

meer bekend is, naar verwachting in de tweede helft van augustus, zal ik u
hierover nader informeren.
CU
(3) Deelt u de mening van de leden van de ChristenUnie-fractie
dat de Kamer recht heeft op alle relevante informatie om haar
(controlerende) taak uit te oefenen?
Ja.
CU
(4) Deelt u de mening van deze leden dat het risico van mogelijke
reacties op de financiële markten geen reden is informatie niet of
onvolledig te geven, maar hooguit een afweging vraagt op welke
wijze (openbaar/vertrouwelijk) informatie wordt doorgegeven?
Ja.
CU
(5) Waarom heeft u niet direct de Kamer volledig geïnformeerd
over de in Brussel gemaakte afspraken met betrekking tot
garanties voor de ECB?
CU
Waarom is ertoe besloten de hoogte van de af te geven garanties
niet direct mee te nemen in het totale financiële steunpakket,
zoals afgesproken op de Europese Top van 21 juli 2011?
Zoals ik in de brief van 31 juli jl. heb aangegeven, is de noodzaak van de
tijdelijke ECB garantstelling in eerdere overleggen met de Kamer
uitgebreid aan de orde gekomen. In de brief van 25 juli jl. is gekozen om
dichtbij de verklaring van de staatshoofden en regeringsleiders te blijven.
Mede met het oog op mogelijke reacties op de financiële markten is niet
uitvoerig stilgestaan door andere regeringsleiders/staatshoofden bij deze
tijdelijke garantie aan de ECB. Dit hing samen met de afspraak tussen
staatshoofden en regeringsleiders om hier vertrouwelijk mee om te gaan.
Daarnaast is van belang dat het nog onzeker is hoe deze garantie wordt
vormgegeven en dat deze tijdelijke garantie onvergelijkbaar is met de
bedragen die in de brief genoemd worden voor het nieuwe aanvullende
steunprogramma voor Griekenland. (zie ook de antwoorden op vraag 15
t/m 24).
CDA
(6) De complexheid van het pakket en de omvang laten zien dat
niet op alle fronten exacte duidelijkheid gegeven kan worden.
Echter deze leden vragen juist op die punten waar nog geen
exacte duidelijkheid gegeven kan worden om dat ook expliciet te
vermelden alsook aan te geven wat de mogelijke scenario’s (wat
is de minimale en maximale omvang) uiteindelijk zouden kunnen
zijn. De leden van de CDA-fractie vragen tegen deze achtergrond
het kabinet gedetailleerd aan te geven op welke punten parlementaire goedkeuring gevraagd wordt. Graag een nauwkeurig
overzicht van deze punten zowel in omvang, vorm en tijd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 21 501-07, nr. 831

20

Onderstaand vindt u een overzicht van de verschillende onderdelen van
het pakket. Allereerst dienen de onderdelen die nodig zijn voor een nieuw
aanvullend steunprogramma voor Griekenland te worden voorbereid.
Daartoe zal in augustus technisch ambtelijk overleg plaatsvinden over:
1. Vormgeving private sector betrokkenheid (PSI);
2. Vormgeving credit enhancements PSI, onderpand, schuldinkoop en
ECB-garantie;
3. Aanpassing bilaterale leningenprogramma voor Griekenland.
In augustus zal een missie van de Trojka (Commissie, ECB, IMF) naar
Griekenland gaan voor het opstellen van een nieuw programma. Tevens
zal de Trojka een review van het lopende programma maken op basis
waarvan in september besloten kan worden over het vrijgeven van de
zesde tranche van het bestaande bilaterale leningenprogramma voor
Griekenland. Deze zesde tranche is voorzien voor medio september en
vindt plaats omdat voor die tijd het nieuwe steunprogramma voor
Griekenland nog niet afgerond zal zijn. Formeel is voor de beslissing over
het vrijgeven van de volgende tranche geen parlementaire goedkeuring
vereist, maar zoals ik eerder heb aangegeven, zal ik geen stappen nemen
zonder met de Kamer hierover gesproken te hebben. Het eerste politieke
overleg in eurogroepverband is op dit moment voorzien voor begin
september. Voorafgaande daaraan zal ik de Kamer in de tweede helft van
augustus informeren over de stand van zaken van de uitwerking.
In september dienen vervolgens de volgende stappen te worden gezet:
1. Parlementaire goedkeuring in alle eurolidstaten voor herstel
effectieve capaciteit EFSF (de Tweede Kamer heeft hier reeds
goedkeuring aan verleend);
2. Uitkering 6e tranche bilaterale leningenprogramma;
3. Uitvoering PSI-operatie en besluitvorming over nieuwe Griekse
programma;
4. IMF-besluitvorming over bijdrage aan nieuwe steunprogramma voor
Griekenland;
5. Aanpassing voor programma’s voor Ierland en Portugal;
6. Wijziging van EFSF-raamwerkovereenkomst en mogelijke aanpassing
EFSM-verordening.
Wat betreft de parlementaire goedkeuring van het nieuwe steunprogramma voor Griekenland merk ik op dat de hiervoor benodigde publieke
middelen afkomstig zullen zijn uit het EFSF en IMF. Ook hiervoor geldt dat
formeel geen parlementaire goedkeuring is vereist, maar dat ik gelet op
mijn eerdere toezegging aan de Kamer hier natuurlijk met u over zal
spreken. Ditzelfde geldt voor de uitvoering van de PSI-operatie en de
wijziging van de EFSF-raamwerkovereenkomst. Voor alle onderdelen die
leiden tot wijzigingen op de begroting geldt vanzelfsprekend het budgetrecht van de Kamer. De begrotingsaanpassingen zullen zo mogelijk bij de
Miljoenennota worden verwerkt en aan de Kamer ter goedkeuring worden
voorgelegd. Een belangrijk onderdeel van de begrotingsgevolgen is de
Nederlandse garantie voor het EFSF die bestaat uit een garantie op de
hoofdsom, rente en achtervanggaranties op rente en hoofdsom, zoals in
de voorjaarsnota 2011 is toegelicht. Een verlenging van de looptijd van de
leningen die verstrekt worden door het EFSF verhoogt de garantie op de
(variabele) rentecomponent van de garantie en de bijbehorende
achtervanggarantie.
Naar verwachting zal daarna in eurogroepverband gesproken worden
over wijzigingen in het ESM-verdrag parallel aan de aanpassingen van het
EFSF. Het formele goedkeuringstraject voor het (gewijzigde) ESM-verdrag
zal plaatsvinden nadat de Raad van State hierover advies heeft uitgebracht, gelijktijdig met de goedkeuring van de beperkte wijziging van het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 21 501-07, nr. 831

21

EU-Werkingsverdrag. Daarnaast komen in oktober de concrete voorstellen
van ER-voorzitter Van Rompuy aangaande de werkmethoden en verbetering van crisismanagement in de eurozone. Ook hier zal het kabinet
graag met de Kamer van gedachten over wisselen. Over de eventuele
noodzakelijke parlementaire goedkeuring voor deze voorstellen kan in dit
stadium nog niets worden gezegd.
CU
(7) Zijn er nog meer afspraken gemaakt tijdens de bijeenkomst
van staatshoofden en regeringleiders op 21 juli 2011 waar de
Kamer niet volledig van op de hoogte is gebracht? Zo ja, welke?
PVV
Zijn er nog meer bedragen in het steunpakket van Griekenland
waarvan de Kamer niet op de hoogte is? Zo ja, waarom zijn deze
niet vermeld en van welke omvang zijn deze bedragen?
Nee, er zijn geen bedragen uit dit pakket waarvan het kabinet kennis
draagt en die aan het parlement geïnformeerd moeten worden waarbij dat
nog niet is gebeurd (vertrouwelijk of openbaar).
Betrokkenheid private sector (PSI)
VVD
(8) Om de private sector aan te moedigen om de Griekse schuld
die loopt tot medio 2014 te verlengen, is voor een bedrag van
17 miljard euro aan credit enhancements nodig. Voor de schuld
die na 2014 afloopt, is nog eens voor 18 miljard euro aan credit
enhancements nodig. Waaruit bestaan deze credit enhancements?
Betreft het in beide gevallen (de 17 miljard tot 2014 en de
18 miljard euro daarna) dezelfde soort credit enhancements?
PVV
Credit enhancements zouden nodig moeten zijn om de private
sector aan te moedigen om de schuld te verlengen. Wat houden
deze zogenoemde credit enhancements precies in, en wie staat
garant voor het bedrag van 17 miljard euro dat gemoeid gaat met
de credit enhancements?
CDA
Om de private sector te bewegen tot het verlengen van de
looptijd zijn er nu zekerheden gesteld om terugbetaling van de
hoofdsom te garanderen. Dit verloopt via zogenaamde credit
enhancements. In totaal worden er de komende tijd credit
enhancements verstrekt van 35 miljard euro. Wat houden deze
credit enhancements precies in? De leden van de CDA-fractie
willen graag de precieze voorwaarden weten. Betekent dit dan
ook dat banken worden vrijgesteld van een eventuele (onverhoopte) herstructurering van de Griekse schuld?
SP
Volgens het background document van het IIF moet van de
zogenaamde credit enhancements nog 7 miljard euro buiten het
nieuwe hulpprogramma voor Griekenland worden gefinancierd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 21 501-07, nr. 831

22

De leden van de SP-fractie vragen zich af wie dat gaat financieren? Kunt u toezeggen dat Nederland en de andere eurolanden
daar in ieder geval niet voor opdraaien. Zo nee, waarom kan hij
dat niet toezeggen?
PvdA
Kan worden gesteld, ook indachtig het eerder genoemde artikel
van Van Rompuy, dat het verlies van de banken na deze reddingsoperatie vanaf nu beperkt en duidelijk begrensd is, terwijl de
blootstelling van de publieke sector in de eurozone aan de
Griekse schuld geheel een open einde karakter heeft? Zo ja, zou
met het oog op een evenwichtig beeld dit niet duidelijk gecommuniceerd moeten worden?
De credit enhancements zullen naar het zich nu laat aanzien voornamelijk
bestaan uit 15 of 30 jaars AAA schuldpapier (men denkt hierbij aan
zogenaamde «zero coupon bonds»). Dit geldt voor zowel de enhancements tot 2014 als die daarna. Dit schuldpapier zal door Griekenland
moeten worden aangeschaft om als onderpand te geven aan private
partijen die deelnemen aan de omruil. In het officiële programma is
rekening gehouden met de middelen die Griekenland hier voor nodig zal
hebben.
Het IIF-voorstel (Institute of International Finance) biedt banken de
mogelijkheid ervoor te kiezen nu reeds hun schuldpapier door te rollen of
pas op het moment dat het huidige schuldpapier afloopt (wel moet er dan
nu reeds worden vastgelegd door banken die voor deze laatste optie
kiezen dat ze daadwerkelijk zullen doorrollen als hun schuldpapier
afloopt). De credit enhancements voor schuldpapier dat pas daadwerkelijk
omgeruild wordt na 2014 hoeven dus niet in het financieringsprogramma
tot 2014 te worden meegenomen. Het IIF schat dat het hierbij gaat om een
bedrag van 7 miljard euro aan extra credit enhancements. Griekenland zal
zelf zorgdragen voor deze financiering, omdat de verwachting van de
Trojka is dat Griekenland dan weer toegang heeft tot de markt en het
financieringsprogramma van de eurolanden en het IMF dan is afgelopen.
De verstrekking van credit enhancements op de hoofdsom van het nieuwe
schuldpapier betekent niet dat banken bij een eventuele (onverhoopte)
herstructurering van de Griekse schuld zouden zijn vrijgesteld. De banken
blijven namelijk kredietrisico lopen op de rentebetalingen door
Griekenland op het omgeruilde schuldpapier.

1
Voor de systematiek van de publieke sector
zie Kamerstukken II, 2010–2011, 21 501-20
nr. 551. Hierbij wordt opgemerkt dat de leden
van de Club van Parijs aan vergelijkbare
landen als Griekenland nog nooit hebben
kwijtgescholden op bilaterale leningen die
geherstructureerd worden via de Club van
Parijs.

Een herstructurering kan vele vormen aannemen. Over de precieze
verdeling van de lasten tussen private en publieke sector kan op voorhand
daarom niet veel worden gezegd. Voor de private sector worden soms
couponnen verlaagd en/of hoofdsommen kwijtgescholden, andere keren
worden leningen alleen verlengd of is sprake van een combinatie van
beide.1 Bij een herstructurering is altijd sprake van een zogenaamd
contante waarde verlies, dat ervoor zorgt dat er sprake is van schuldverlichting. Dit contante waarde verlies is het meest zichtbaar als couponnen
en/of hoofdsommen worden verlaagd, maar ontstaat bijvoorbeeld ook als
couponnen bij een verlenging van de looptijd onder de vigerende
marktrente komen te liggen en de hoofdsom verder in de toekomst wordt
terugbetaald. Bij zeer lang lopende leningen, waarin huidige leningen
conform het IIF-voorstel worden omgeruild, vertegenwoordigen de
couponnen, in tegenstelling tot wat het geval is bij korte leningen, een
relatief groot deel van de contante waarde, omdat de terugbetaling van de
hoofdsom ver in de toekomst ligt en dus al relatief weinig waard is. Het is
onwaarschijnlijk dat de private sector bij een eventuele (onverhoopte)
herstructurering zou worden vrijgesteld, omdat zonder waardeverlies op

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 21 501-07, nr. 831

23

de couponnen onvoldoende waardeverlies en dus onvoldoende schuldverlichting zou kunnen worden gerealiseerd.
VVD
(9) Tot 2019 is er sprake van netto 106 miljard euro aan private
sector betrokkenheid voor Griekenland. Aangezien de deelname
van de private sector een vrijwillige is, vragen de leden van de
VVD-fractie waarop het bedrag van 106 miljard euro is
gebaseerd. Is dat bijvoorbeeld uitgaande van volledige deelname
van alle bij het Institute of International Finance (IIF) aangesloten
partijen? Of is het bedrag ergens anders op gebaseerd? In welke
mate hebben partijen, al dan niet aangesloten bij het IIF, zich
hieraan gecommitteerd?
PVV
Er wordt vanuit gegaan dat 90% van de particuliere obligatiehouders de Griekse papieren zal omruilen voor nieuwe, met voor
Griekenland gunstigere voorwaarden. Waar is dit percentage op
gebaseerd?
CDA
Kunt u aangeven met hoeveel onzekerheden de private betrokkenheid in deze deal is omgeven? Wat zijn de eventuele alternatieven voor de private betrokkenheid? U heeft altijd gesproken
van «drang» naar de private sector om een bijdrage te leveren
aan de stabiliteit van de eurozone. In hoeverre wordt deze drang
in het programma vormgegeven. Kunt u daarbij aangeven over
welke voorwaarden, bedragen, etc. het gaat?
PvdA
In grote lijnen is uw betoog dat in de periode tot 2020 de «netto
private bijdrage» (106 miljard euro) «ongeveer vergelijkbaar» is
met de additionele publieke bijdrage (109 miljard euro). De
cijferopstelling in de tabel werkt evident naar dit eindbeeld toe.
De vraag in dit verband is of u de mening deelt van de leden van
de PvdA-fractie dat deze gepresenteerde «vergelijkbaarheid»
materieel weinig zegt. Het gaat immers bij de steun aan
Griekenland in essentie niet om de omvang van de financiële
stromen, maar om de verdeling van de risico’s die daarbij worden
gelopen en de verliezen die daarop worden genomen. Deze leden
constateren dat op dit punt de brief geen helder beeld schetst.
D66
Hoe is de totale private sector bijdrage van 106 miljard euro tot
aan 2020 berekend? In de media zijn berichten verschenen dat
een deel van de banken toch niet wil meedoen aan de vrijwillige
bijdrage. Komt hiermee de totale private sector bijdrage onder
druk te staan?
Het voorstel voor private sector betrokkenheid is afkomstig van het IIF, dat
goed doordrongen is van de drang die besloten ligt in de eis van de
Eurogroep van een substantiële bijdrage van de private sector voordat de
Eurogroep kan instemmen met een nieuw hulppakket. Omdat het voorstel
van het IIF komt, is de veronderstelling dat de leden van de IIF zich

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 21 501-07, nr. 831

24

gecommitteerd zullen voelen. Dit is belangrijk want het IIF vertegenwoordigt een groot deel van de mondiale financiële sector.
In de komende dagen en weken zal het IIF-voorstel door Griekenland met
een aantal adviseurs nader worden uitgewerkt. Er zal op korte termijn een
brief gaan naar de relevante instellingen met het verzoek aan te geven of
zij meedoen aan de omruil. Voordat definitief over het doorgaan van het
nieuwe Griekse pakket wordt besloten, zal daarom duidelijk zijn hoeveel
de private sector bereid is bij te dragen en in hoeverre de 90% wordt
gehaald.
De basis van de 106 miljard euro aan netto private sector betrokkenheid is
een schatting van het IIF op basis van het op dit moment uitstaande
bedrag aan Griekse bonds bij private partijen (dus exclusief de ECB). De
106 miljard zou moeten worden opgebouwd uit drie onderdelen. Ten
eerste zou de private sector de aflopende schuld tot 2014 moeten
verlengen naar 15–30 jaar. Dit zou netto 37 miljard euro moeten opleveren
(dus inclusief credit enhancements) voor het dichten van het financieringsgat. Ten tweede zou ook een aanzienlijk deel van de schuld tot eind
2019 op dezelfde manier verlengd moeten worden, ter hoogte van netto
56 miljard euro (dus inclusief credit enhancements). Ten derde zal er voor
20 miljard euro terugkoop moeten plaatsvinden van obligaties met een
hoofdsom van 33 miljard euro (zie vraag 12), wat neer zal moeten komen
op een private bijdrage van 13 euro miljard. Bij de berekeningen wordt
90% deelname van financiële instellingen verondersteld. Niet deelnemen
heeft voor investeerders het risico dat het hele pakket onder druk komt te
staan, met alle risico’s van dien.
Tot slot, de netto 106 miljard aan private sector betrokkenheid is ongeveer
vergelijkbaar met de additionele publieke bijdrage van 109 miljard. De 106
miljard van de private sector bestaat uit 13 miljard schuldverlichting en 93
miljard zeer lang lopende leningen; de 109 miljard bestaat volledig uit zeer
lang lopende leningen. Wel kan aan bepaalde onderdelen van de
bijdrages meer of minder risico vastzitten, en ook kunnen verschillende
partijen eenzelfde risico anders waarderen. Voor lidstaten is het bijvoorbeeld minder erg om lang op terugbetaling te moeten wachten, zolang de
kosten (rente) maar vergoed worden. Voor banken en andere financiële
instellingen zal vaker gelden dat zij meer waarde hechten aan geld nu in
plaats van later. Ook waarderen zij bijvoorbeeld de verhandelbaarheid van
bepaalde schuldentitels hoger dan landen.
CDA
(10) Er wordt gesteld dat er met de private sector is overeengekomen dat het gros van de schuld dat afloopt tot medio 2014
wordt verlengd naar een beduidend langere periode. Wat zijn
precies de afspraken die hierover gemaakt zijn? Tot wanneer is de
periode verlengd? De leden van de CDA-fractie maken uit het
verslag op dat dit gepaard gaat met een korting op de hoofdsom.
Wat zijn hier voor afspraken over gemaakt? Hoe hoog is deze
korting precies? In hoeverre betekent dit de facto toch niet een
herstructurering van de schulden?
PvdA
Kunt u reageren op de berekeningen van het IIF dat het netto
verlies dat de banken incasseren als gevolg van de Griekse
schuldherziening becijferd kan worden op 21%? Wat is daarbij
het realiteitsgehalte van de onderliggende veronderstellingen ten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 21 501-07, nr. 831

25

aanzien van de gehanteerde discontovoet en het percentage
deelnemende banken?
PVV
Waarom zouden obligatiehouders van Grieks staatspapier met
een korte looptijd en een dekking van het Europese noodfonds,
het waardepapier inwisselen voor nieuw Grieks staatspapier met
een lagere waarde? Komt hierdoor de 90% grens niet in gevaar?
D66
Welke veronderstellingen liggen ten grondslag aan de berekeningen, bijvoorbeeld ten aanzien van de rente en de kortingen?
Het IIF heeft een palet van vier opties voor verlenging van de private
leningen opgesteld. Deze verschillen onder andere in de mate van
looptijdverlenging (15 tot 30 jaar) en couponhoogte. Onder de assumpties
van het IIF leiden alle vier de opties tot verlenging van de leningen
economisch gezien tot eenzelfde gemiddeld verlies ten opzichte van
volledige aflossing van 21%. Er is geen sprake van herstructurering voor
zover de omruil van leningen op vrijwillige basis plaatsvindt. Bij vrijwillige
omruil vindt ook geen credit event plaats, zoals bij een herstructurering
optreedt.
Het IIF berekent de 21% door twee aannames te maken. De eerste
aanname is dat het verlies becijferd wordt ten opzichte van de nominale
waarde van het schuldpapier (en niet bijvoorbeeld ten opzichte van de
huidige marktwaarde). De tweede aanname is dat de te gebruiken
discontovoet 9% is. Deze discontovoet is relatief laag ten opzichte van de
huidige rente die Griekenland betaalt. De veronderstelling hierbij lijkt dat
door het nieuwe Griekenlandpakket het vertrouwen van de markten in
Griekenland zal herstellen en de rente op Grieks papier weer omlaag gaat.
Volgens onderzoekers van Deutsche Bank en JP Morgan is deze veronderstelde daling optimistisch. Zo berekent JP Morgan dat bij de huidige rente
het waardeverlies van de verlenging van de leningen ten opzichte van
volledige aflossing 31% is.
Het is tot slot waar dat het voor houders van Grieks staatspapier met een
relatief korte looptijd minder aantrekkelijk is om mee te doen dan voor
houders van papier met een relatief lange looptijd. Het is echter ook zo dat
partijen die korter lopend papier hebben vaak ook langer lopend papier
hebben, waardoor ze belang hebben bij het slagen van dit initiatief. Dit
kan een prikkel zijn om ook kortlopend papier aan te melden.
PVV
(11) De ECB heeft voor meer dan 70 miljard euro aan Grieks
staatspapier in bezit. Wordt van ECB verwacht om mee te doen
aan het doorrollen van dit papier (private sector involvement)? Zo
ja, wat betekent dit en voor welke periode worden deze leningen
doorgerold?
Het Griekse schuldpapier dat de ECB bezit, zal niet worden doorgerold.
VVD
(12) Daarnaast is onderdeel van de afspraken dat voor 20 miljard
euro voor een totaal van 33 miljard euro aan private schuld kan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 21 501-07, nr. 831

26

worden teruggekocht. Wanneer wordt dit gedaan? Is dit (zeer)
binnenkort of in de loop van de komende maanden/jaren?
CDA
De mogelijkheid blijkt te bestaan om een private schuld van
33 miljard euro af te kopen voor 20 miljard euro. Dit is in feite
dus een afboeking van EUR ruim 30%. Kunt u meer details geven
over deze transactie? Wat is hier de achtergrond van?
D66
In de brief van 25 juli 2011 wordt gemeld dat met een bedrag van
20 miljard euro publiek geld een private schuld ter hoogte van
33 miljard euro kan worden teruggekocht. Hoe zit dit precies in
elkaar? Tegen welke korting worden de openstaande private
schulden ingekocht? En hoe wordt dan het bedrag van 33 miljard
euro bereikt? In de brief wordt gemeld dat hiermee de private
sector betrokkenheid met nog eens 13 miljard euro toeneemt.
Hoe moet deze 13 miljard euro worden gelezen?
Op de Eurotop van 21 juli is voorgesteld dat Griekenland als onderdeel
van het totale hulppakket een lening ter hoogte van 20 miljard euro krijgt
om uitstaand schuldpapier met een nominale waarde van 33 miljard euro
terug te kopen. Hierdoor zou de Griekse schuld met 13 miljard euro
kunnen verminderen. De gedachte hierachter is het volgende: uitstaand
Griekse schuldpapier met lange looptijden handelt op de markt, vanwege
marktverwachtingen over mogelijke herstructurering, op een flinke
discount van soms meer dan 30%. Door nu met vers geld uitstaand
schuldpapier dat handelt op een flinke discount terug te kopen, zou met
20 miljard euro nieuw geld 33 miljard euro aan oude schuld terug kunnen
worden gekocht. Het verschil tussen 20 en 33 miljard euro is daarbij de
directe verbetering van de schuldpositie van Griekenland. Dit verschil
wordt bekostigd door de private sector, die ervoor kiest vrijwillig een
verlies te nemen bij de terugkoop door Griekenland.
Over het precieze moment van de schuldinkoop is nog niets bepaald,
maar als overeenstemming is bereikt over het nieuwe Griekse
programma, zal deze inkoop vrij snel daarna kunnen plaatsvinden.
VVD
(13) De voorzitter van de Europese Raad, de heer Van Rompuy,
stelt in NRC Handelsblad van zaterdag 30 juli 2011 dat de
(vrijwillige) bijdrage van de private sector eenmalig is. Wat
betekent deze opmerking? Zijn hier afspraken zijn over gemaakt
en zo ja, welke?
PvdA
Betekent dit, zo vragen de leden van de PvdA-fractie, dat mocht
bijvoorbeeld later blijken dat de schuldenlast van Ierland of
Portugal onhoudbaar is omdat de rentelast te groot is om uit
bezuinigingen en economische groei te financieren, dat dan geen
beroep zal worden gedaan op de financiële sector om een deel
van het verlies te nemen om zo de schuldenlast van deze landen
tot een houdbaar niveau te verminderen? Betekent dit voorts dat
alle eventuele toekomstige reddingsoperaties in Europees
verband uitsluitend ten laste zullen komen van de belastingbetalers in het eurogebied? Hoe verhoudt dit standpunt zich met het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 21 501-07, nr. 831

27

standpunt van de Nederlandse regering, die er nooit een misverstand over heeft laten bestaan dat substantiële bijdragen vanuit
de private sector een belangrijk element zijn in het Nederlandse
beleid? En als dit inderdaad is afgesproken, waarom is dit dan
niet gemeld in uw brief van 25 juli 2011? Welke (andere) opties
staan nog open voor toekomstige private betrokkenheid bij
eventuele toekomstige Europese initiatieven om de schuldenlast
van probleemlanden houdbaar te maken?
SP
In het perscommuniqué van Van Rompuy naar aanleiding van de
Europese top wordt opgemerkt dat «wij de rol van de privésector
nu anders benaderen: deze rol zal beperkt blijven tot Griekenland,
en uitsluitend Griekenland». Is dit daadwerkelijk afgesproken? Zo
ja, waarom heeft u daar dan geen melding van gemaakt in uw
brief? Zo nee, kunt u dan onomwonden bevestigen dat bij
eventuele toekomstige (additionele) hulpprogramma’s voor
Eurolanden een private bijdrage niet is uitgesloten?
In de verklaring van de Eurotop staat dat Griekenland een uitzonderlijke
en unieke oplossing vereist. Alle overige euro-lidstaten inclusief de
lidstaten met een EU/IMF-programma hebben bevestigd hun verplichtingen volledig na te komen en de gemaakte afspraken over houdbare
openbare financiën en structurele hervormingen na te leven. Daarmee
hebben de euro-lidstaten samen en ieder afzonderlijk aangegeven dat
private sector betrokkenheid in Griekenland geen precedent schept en dat
PSI geen alternatief is voor gedisciplineerd en verantwoord beleid. De
mogelijkheid dat PSI ook in andere gevallen toegepast zou kunnen
worden bemoeilijkt de markttoegang van alle lidstaten waarvan ook maar
de minste twijfel ontstaat of zij zonder enige problemen aan hun
verplichtingen kunnen voldoen.
Ik merk daarbij nog op dat in het oprichtingsverdrag van het toekomstige
Europese Stabiliteitsmechanisme expliciet is opgenomen dat ernaar
wordt gestreefd dat de private sector per geval op passende en
evenredige wijze daarbij wordt betrokken.
Backstops
VVD
(14) In de conclusies van de eurozone bijeenkomst van 21 juli 2011 is het
belang benadrukt van adequate backstops. Is Nederland hier al voldoende
klaar voor of moeten er in Nederland nog regelingen worden getroffen
voor zulke backstops, en zo ja, welke?
CDA
Er wordt opgemerkt in het verslag dat voor stresstesten
zogenaamde back stops van groot belang zijn. Wat gaat dit
concreet betekenen? Op welke juridische en financiële mogelijkheden wordt gewezen? Hoe verhoudt zich dit tot de bevoegdheden van het EFSF dat ook kapitaalsteun aan banken kan gaan
geven?
Nederland heeft net als alle andere landen in de EU, conform de
conclusies van de Europese Raad van 24 en 25 maart 2011, voorafgaande
aan de publicatie van de resultaten van de EBA stresstest op 15 juli jl.
reeds de benodigde voorbereidingen getroffen voor backstops.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 21 501-07, nr. 831

28

De gedachte achter backstops is dat financiële instellingen die gezakt zijn
voor de stresstest eerst de mogelijkheid krijgen zelf hun kapitaal te
versterken via private wegen. Indien ze daar binnen een aantal maanden
niet in slagen, worden ze gedwongen publiek kapitaal te aanvaarden en
zullen zij, conform de huidige staatssteunregels van de EU, bij de EU een
herstructureringsplan moeten indienen. Deze publieke herkapitalisatie
heet «backstop».
Wil de backstop geloofwaardig zijn dan moet onder andere de toezichthouder de juridische mogelijkheid hebben een instelling te dwingen haar
kapitaal te versterken indien de toezichthouder de kapitaalspositie als
gevaarlijk laag kwalificeert. Wil de overheid dit kapitaal kunnen
verschaffen indien banken zich niet op private wijze kunnen versterken,
dan moet zij wel zelf markttoegang hebben en over voldoende financiële
armslag beschikken.
Toen in het kader van de stresstesten backstops werden opgesteld was de
idee dat lidstaten die hun banken niet zelf konden herkapitaliseren bij het
IMF en EFSF konden aankloppen voor een lening met een bijbehorende
programma. In dit programma zou dan een deel van het financieringsprogramma voor bankherkapitalisatie gereserveerd worden (zoals dat nu
ook bij bijvoorbeeld het Ierse, Portugese en Griekse programma het geval
is). Dit was onder de veronderstelling dat indien een land niet naar de
markt kon om zijn banken te herkapitaliseren dit land waarschijnlijk ook
bredere problemen zou hebben. De nieuwe functionaliteit van EFSF om
een lening aan een lidstaat te geven die daarmee vervolgens zelf
kapitaalssteun aan banken kan geven, moet nog nader worden uitgewerkt.
Deze optie zou in bepaalde gevallen, mede gegeven de beperkte omvang
van EFSF, een kostenefficiënt alternatief voor een volledig programma
kunnen zijn, bijvoorbeeld in het geval dat een land enkel een bankenprobleem en een zeer beperkt liquiditeitsprobleem heeft. De lidstaat kan dan
door de lening ten behoeve van de herkapitalisatie van zijn banken de tijd
krijgen de noodzakelijke hervorming van de bancaire sector in die lidstaat
door te voeren.
Tijdelijke garantiestelling aan ECB
SP
(15) Mede met het oog op mogelijke reacties op de financiële
markten is eerder niet uitvoerig stil gestaan bij de garantstelling.
Kunt u uitleggen welke ongewenste reacties voorkomen moesten
worden? Het woord «mede» duidt erop dat er ook andere redenen
waren om in eerdere communicatie niet uitvoerig stil te staan bij
de garantstelling. De leden van de SP-fractie zouden graag willen
weten wat die andere redenen zijn.
Hiervoor verwijs ik naar mijn vertrouwelijke brief die ik hierover op 29 juli
jl. aan de Kamer zond. Hierbij speelde mee dat er nog veel onzekerheden
waren over vormgeving, maatvoering, en duur van de tijdelijke garantie.
Tevens was van belang dat naast de mogelijke reacties op de financiële
markten mee dat de staatshoofden en regeringsleiders van de eurozone
afgesproken hadden op dit punt vertrouwelijkheid te betrachten.
SP
(16) Verder vragen de leden van de SP-fractie zich af of u kunt
aangeven om welk bedrag het gaat. In de media doen berichten
de ronde dat het om een garantie van zo’n 35 miljard euro gaat.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 21 501-07, nr. 831

29

Klopt dat? Wat is het minimumniveau en wat is het maximumniveau van de garantie?
PVV
Hoeveel bedraagt de Nederlandse bijdrage aan de garanties aan
de ECB?
Hiervoor verwijs ik naar mijn vertrouwelijke brief die ik hierover op 29 juli
jl. aan de Kamer zond. In mijn brief aan de Kamer van 31 juli jl. heb ik
herhaald dat bij de omvang van deze tijdelijke garantie een relatie bestaat
met de onderpanden die door de Griekse banken aan de ECB zijn gegeven
(en daarmee van substantiële aard kan zijn). Indien de tijdelijke garantie
aan de ECB zou plaatsvinden vanuit het EFSF dan zou het Nederlands
aandeel in deze garantie 6,2% zijn.
SP
(17) U meldt in de brief van 31 juli 2011 dat de staatshoofden en
regeringsleiders de bereidheid hebben uitgesproken om in een
tijdelijke garantstelling voor de ECB te voorzien. Betekent dit dat
er concrete afspraken zijn gemaakt en dat alleen het bedrag nog
moet worden ingevuld? Of moet er nog definitief worden
besloten of die garantie er gaat komen? Heeft Nederland zich
gecommitteerd aan een garantie van 35 miljard euro?
Op ambtelijk niveau zijn gesprekken gestart over de vormgeving van de
tijdelijke garantie aan de ECB. Zoals vermeldt in het antwoord op vraag 6
dient deze tijdelijke garantie gereed te zijn op het moment dat de
PSI-operatie wordt uitgevoerd. De tijdelijke garantstelling voor de ECB kan
niet los worden gezien van de private sector betrokkenheid. Zonder
garantstelling voor de ECB zullen de Griekse banken geen toegang meer
hebben tot de liquiditeitsverstrekking van de ECB, wat een acute bankencrisis in Griekenland zou kunnen veroorzaken.
Indien de garantie zodanig wordt vormgegeven dat dit gevolgen voor de
begroting zou kunnen hebben, dan heeft de Kamer daarbij instemmingsrecht. Indien besloten wordt om deze garantie vanuit het EFSF plaats te
laten vinden dan is er formeel gesproken geen instemmingsrecht van de
Kamer zolang het vastgestelde garantieplafond voor Nederland niet zou
worden overschreden. Mede gelet op de aandacht voor deze garantiestelling en mijn eerdere toezeggingen omtrent de betrokkenheid van de
Kamer bij het nieuwe aanvullende steunprogramma voor Griekenland zal
ik geen stappen zetten voordat ik met de Kamer hierover heb kunnen
spreken. Wat betreft de omvang van deze garantie verwijs ik overigens
naar mijn antwoord op vraag 16.
D66
(18) Uit de persberichten (NRC en Reuters) hebben wij de indruk
overgehouden dat de garantstelling wel degelijk reeds is
afgegeven door de eurolanden na afloop van de top. Klopt dit? En
zo ja, betekent dit dat de garantie wel reeds is afgegeven
ondanks het feit dat de situatie nog niet aan de orde is. Waarom
heeft u er niet voor gekozen om deze garantstelling – eventueel
vertrouwelijk – als bijlage mee te sturen met de brief van het
verslag van de bijeenkomst van 21 juli 2011?
Zie antwoord vraag 5 en 17.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 21 501-07, nr. 831

30

PVV
(19) Worden deze garanties alleen afgegeven aan de ECB, indien
Griekenland wordt gewaardeerd als een (selective) default? Zo
nee, wanneer worden deze garanties dan nog meer verstrekt aan
de ECB?
Ja, zowel bij een default als een selective/restricted default. Een restricted
default is vergelijkbaar met een selective default. Een selective default
betekent dat een debiteur niet aan de oorspronkelijke voorwaarden van
specifieke schuldcontracten voldoet, terwijl aan andere schuldcontracten
wel wordt voldaan. Een default betekent dat een debiteur in algehele
wanbetaling is danwel door de rating agencies in wanbetaling wordt
gezien.
PvdA
(20) U stelt in uw brief van 31 juli 2011 dat een mogelijke optie is
dat de garantie aan de ECB ten laste komt van het EFSF. Wat zijn
de voor- en nadelen van deze optie en welke alternatieve opties
zijn denkbaar? Voorts vragen de leden van de PvdA-fractie zich af
welk materieel verschil het afgeven van bovengenoemde garantie
nu werkelijk maakt voor de eurolanden. Klopt het dat ook zonder
de garantie aan de ECB de deelnemende eurolanden zouden
opdraaien voor alle eventuele verliezen die de ECB kan lijden op
de aan haar verstrekte onderpanden? Heeft het geven van de
garantie aan de ECB invloed op de omvang van de «haircut» van
de banken?
SP
Er worden zo blijkt uit de brief meerdere opties besproken over
de vormgeving van de garantie. De leden van de SP-fractie
zouden graag weten welke andere opties, naast een bijdrage uit
het EFSF, onderdeel van de onderhandelingen zijn. Ook vragen zij
zich af wat het aandeel van Nederland in die andere opties zou
zijn.
PVV
Over welke mogelijkheden van vormgeving van de garanties zijn
nog meer gesproken op ambtelijk niveau, buiten de opties van
tijdelijke garantiestelling vanuit het EFSF?
CU
Maakt u zich er ook sterk voor dat garanties worden afgegeven
door EFSF, zoals u nu in de brief van 31 juli 2011 als een
mogelijkheid suggereert?
CU
Mocht de situatie weer normaliseren, komen afgegeven garanties
dan weer terug bij de lidstaten?
CU
Wat is de verhouding van de duur van een (selective) default tot
de hoogte van de garanties die moeten worden afgegeven?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 21 501-07, nr. 831

31

Een van de opties voor de tijdelijke garantiestelling aan de ECB is deze te
laten plaatsvinden vanuit het EFSF. Concreet zou dit betekenen dat het
EFSF de middelen aan Griekenland leent voor het onderpand van deze
garantie. Het voordeel van deze optie is dat via het EFSF alle
euro-lidstaten zonder EU/IMF-programma indirect garant staan. Een
andere optie zou zijn een garantie door één of meerdere lidstaten, maar
daar zitten praktische en mogelijk ook juridische haken en ogen aan.
Aangezien de garantie naar verwachting voor een korte tijd nodig is,
wordt gezocht naar een eenvoudig uitvoerbare optie. Bij een garantie die
via de betrokken lidstaten zou lopen, zou de risicoverdeling tussen
lidstaten naar mijn verwachting hetzelfde zijn als bij een garantie vanuit
het EFSF.
De risico’s voor de lidstaten nemen door deze garantie inderdaad over het
geheel genomen niet toe. Als de ECB verliezen zou lijden op de liquiditeitsverstrekking aan Griekse banken, komt dit via de winst- en verliesrekening van de nationale centrale banken ook bij de lidstaten terecht. Met
een tijdelijke garantie komen de verliezen in het ergste geval ook bij de
lidstaten terecht.
Reden voor de garantie is dat op grond van artikel 18.1 van de statuten
van de ECB en het ESCB het niet toegestaan is voor de ECB om ontoereikend onderpand te accepteren. Daarmee is de garantie een belangrijk
vereiste voor de ECB om de Griekse banken te kunnen blijven voorzien
van liquiditeit. Zonder de garantie is de ECB niet in staat om deze
liquiditeit te verschaffen. De onderpandverstrekking aan de ECB die
noodzakelijk is voor de PSI is verder geen onderdeel van de PSI, en heeft
dan ook geen invloed op de «haircut» voor de banken.
Het is de verwachting dat de periode van (selective) default kort zal zijn,
waarop bij de vormgeving van de PSI ook wordt aangestuurd. Daarna
komt de tijdelijke garantie aan de ECB ook weer direct te vervallen.
Er zit geen verband tussen de duur en de hoogte van de garanties. De
garanties moeten worden afgegeven voor de duur van de selective
default, maar dat heeft geen invloed op de hoogte van de garanties.
CU
(21) Wanneer zou een dergelijke situatie zich volgens de ECB
kunnen voordoen? Speelt de waardering van de rating
agencies nog een rol of is het een eigenstandige beslissing van de
ECB?
SP
De garantie is volgens u nodig vanwege een eventueel rating
event in verband met een bijdrage van de private sector. Is er, nu
de bijdrage van de private sector geheel vrijwillig is, nog acuut
gevaar op een rating event? Verwacht u dat de bijdrage van de
private sector op enig moment toch nog een meer dwingend
karakter kan krijgen, waardoor de garantstelling aan de ECB
nodig is?
De kredietbeoordelaars wijzen aan schuldtitels het kenmerk «(selective)
default» toe. De regels van de ECB verbieden dat de ECB onderpand van
onvoldoende kwaliteit accepteert, en bij elke redelijke maatstaf is een
onderpand dat in default is, van onvoldoende kwaliteit. Zie ook vraag 24.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 21 501-07, nr. 831

32

Ook al is de bijdrage van de private sector vrijwillig, rating agencies zien
er toch zoveel «drang» in dat zij het schuldpapier dat in aanmerking komt
voor de omruil desalniettemin naar verwachting lager zullen gaan
waarderen door middel van een selective default rating. De garantstelling
voor de ECB, die Verdragsrechtelijk noodzakelijk is door deze verwachte
rating downgrade naar selective default, is dus ook nodig bij een volledig
vrijwillige bondomruil.
CDA
(22) Er bestaat een noodzaak van een garantiestelling door de
eurolidstaten aan de ECB in geval van een (selective) default van
Griekenland. Er wordt gesteld dat dit in lijn is met de Verdragsrechtelijke taak en de positie van de ECB. Kunt u dit punt nader
toelichten?
In de Statuten van de ECB en het ESCB, die deel uitmaken van het EU
werkingsverdrag, is vastgelegd dat het eurosysteem alleen krediet mag
verstrekken tegen toereikend onderpand (Artikel 18.1). Om dat te
waarborgen – en daarmee het eurosysteem in de gelegenheid te stellen in
de liquiditeitsbehoefte van specifiek het Griekse bankwezen te kunnen
blijven voorzien – zijn in het geval van een selective default van de Griekse
overheid de genoemde garantie noodzakelijk. Daarnaast impliceert Artikel
130 van het EU werkingsverdrag dat de lidstaten moeten zorgen dat de
ECB beschikking heeft over voldoende financiële middelen.
PVV
(23) Wat gebeurt er met de garanties van Nederland aan de ECB
indien een credit event plaatsvindt? Is de Nederlandse belastingbetaler haar geld dan kwijt? Zo ja, onderschrijft u het dan ook als
een te groot risico om deel te nemen aan de garanties aan de
ECB?
Er is geen direct verband tussen een credit event en de garanties aan de
ECB. Een credit event heeft gevolgen voor het triggeren van CDS’en
(credit default swaps). Verder moet er een duidelijk onderscheid worden
gemaakt tussen het moment dat garanties moeten worden afgegeven aan
de ECB en het moment dat de ECB de garanties zou kunnen inroepen.
De garanties aan de ECB moeten worden afgegeven alleen als er sprake is
van een rating downgrade naar default of selective default van
Griekenland. Op dat moment kan de ECB het onderpand in de vorm van
Griekse staatsobligaties die in bezit zijn van de Griekse banken niet meer
accepteren zonder deze garanties. Dat zou leiden tot naar alle waarschijnlijkheid het omvallen van de Griekse banken, die op dat moment een grote
verplichting hebben bij de ECB doordat de ECB ze liquiditeit verstrekt. De
ECB zou dan forse verliezen kunnen leiden, die voor rekening komen van
de lidstaten. Door de garantie af te geven, wordt de ECB dus in staat
gesteld om onderpand van Griekse banken te blijven accepteren,
waardoor een default van de Griekse banken en de daaropvolgende
verliezen voor de ECB voorkomen worden.
Vervolgens kunnen de garanties aan de ECB pas worden ingeroepen als
dit onderpand door de ECB verkocht wordt om verliezen onder specifieke
omstandigheden te dekken. De ECB mag een beroep op de onderpandsgarantie doen indien aan alle volgende voorwaarden wordt voldaan: (i)
een financiële instelling failliet gaat (ii) waaraan de ECB krediet verstrekt
heeft (iii) tegen Grieks overheidspapier en het faillissement plaats vond
tijdens (iv) een Griekse (selective) default en (v) voor zover eventuele

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 21 501-07, nr. 831

33

ECB-verliezen uit dit faillissement niet door het overige onderpand gedekt
zijn. Vervolgens draagt de Griekse overheid het eerste risico van deze
constructie. Pas als ook de Griekse overheid niet in staat is om de
EFSF-lening te betalen, dan zou dit leiden tot verliezen voor het EFSF en
daarmee de lidstaten.
De garantiestelling draagt aan de ene kant dus het risico dat er verliezen
ontstaan als de garantie (deels) wordt ingeroepen. Aan de andere kant
dient de garantiestelling ook om verliezen te voorkomen door verhandelbaar schuldpapier uitgegeven of gegarandeerd door de Griekse
overheid acceptabel te houden als onderpand in geval van (selective)
default. Overigens heeft de belastingbetaler er juist ook belang bij dat de
ECB niet in problemen komt, omdat Nederland via DNB financieel
belanghebbende is van de ECB. Het gaat hier om de verhouding tussen
lidstaten en de ECB waarbij die lidstaten linksom of rechtsom financieel
belanghebbend zijn.
CDA
(24) Wat zijn de risico’s van zo’n garantiestelling? Bestaan er
precedenten? Binnen welke range ligt de betrokkenheid? Kunt u
ook hier aangeven wat een «korte periode» behelst? En kunt u
uitleggen wat in dit verband verstaan wordt onder een «selective
default», «credit event» en een «rating event»?
De garantiestelling wordt gegeven in de vorm van additioneel
hoogwaardig onderpand aan de ECB. Voor de Nederlandse overheid kan
via de EFSF een verlies ontstaan indien dit onderpand door de ECB
verkocht wordt om verliezen onder specifieke omstandigheden te dekken.
De ECB mag een beroep op het onderpand doen indien (i) een financiële
instelling failliet gaat (ii) waaraan de ECB krediet verstrekt heeft (iii) tegen
Grieks overheidspapier en het faillissement plaatsvond tijdens (iv) een
Grieks (selective) default en (v) voor zover eventuele ECB-verliezen uit dit
faillissement niet door het overige onderpand gedekt is. Vervolgens
draagt de Griekse overheid het eerste risico van deze constructie. Pas als
ook de Griekse overheid default, zou dit (als ze niet terug kunnen betalen)
leiden tot verliezen voor het EFSF en daarmee de lidstaten.
Deze situatie heeft zich in de eurozone nog niet eerder voorgedaan, en de
Nederlandse Staat heeft dan ook nog niet eerder bijgedragen aan
aanvullende zekerheden voor de ECB om de kwaliteit van onderpand te
versterken.
«Selective default» betekent dat een debiteur niet aan de oorspronkelijke
voorwaarden van specifieke schuldcontracten voldoet, terwijl aan andere
schuldcontracten wel wordt voldaan. Een «credit event» is een gebeurtenis die uitbetaling onder CDS-contracten als gevolg heeft. Met een
«rating event» wordt een wijziging van de rating door de kredietbeoordelaars bedoeld.
ECB
PVV
(25) Is er een kans aanwezig dat Griekse banken niet in staat zijn
leningen van de ECB terug te betalen? Zo ja, hoeveel gaat dit
Nederland kosten?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 21 501-07, nr. 831

34

PVV
De kerntaak van de ECB is het bestrijden van de inflatie. De
president van de ECB legt echter meer de nadruk op financiële
stabiliteit, waardoor banken vrijwel onbeperkt krediet krijgen bij
de ECB. Dit jaagt de inflatie op en brengt op langere termijn
risico’s met zich mee. Kunt u dit nader verklaren?
De Griekse banken zijn in hun financiering deels afhankelijk van monetaire
kredietverlening. Een significant deel van het onderpand dat de Griekse
banken hebben aangedragen bestaat uit Griekse staatsobligaties of door
de Griekse overheid gegarandeerde obligaties. In het geval van een
default van de Griekse overheid of selective default van Griekse schuldtitels is het aannemelijk dat de Griekse banken ook in problemen geraken.
Er is dan een realistische kans dat het aangedragen onderpand niet
voldoende oplevert om de leningen af te lossen. De garantie op Grieks
onderpand en de vrijgemaakte buffer voor eventuele kapitaalbehoefte
verkleint uiteraard de risico’s aanzienlijk.
Mocht een Griekse tegenpartij toch in problemen komen, dan zijn de
potentiële verliezen lastig te voorspellen. De zogenoemde recovery rate
hangt van veel variabelen af waaronder contractuele verplichtingen,
onderhandelingen met de schuldhouders, economische omgeving, etc.
Indien in een scenario van een default van de Griekse overheid en banken
zou worden uitgegaan kunnen de (directe) verliezen uit hoofde van
monetaire kredietverlening flink oplopen. Voormalig DNB-president
Wellink heeft eerder aangegeven dat de totale verliezen voor DNB in een
dergelijk geval 4 miljard bedragen. Een groot deel van dit bedrag komt
door directe verliezen uit hoofde van monetaire kredietverlening aan
Griekse banken.
Het monetaire beleid van de ECB tijdens de financiële crisis is in feite een
combinatie van standaard en niet-standaardmaatregelen. De standaardmaatregelen, de monetaire beleidsbeslissingen, zijn gericht op het
handhaven van prijsstabiliteit op de middellange termijn, de hoofddoelstelling van de ECB. De niet-standaard maatregelen zijn gericht op de
monetaire beleidsimplementatie. Zij waarborgen de effectiviteit van het
transmissiemechanisme van het monetaire beleid in het geval van
disfunctionele marktsegmenten. Er bestaat een strikte scheiding tussen de
standaard- en niet-standaardmaategelen.
PVV
(26) Is de 20 miljard euro reservering voor herkapitalisatie van de
Griekse banken voldoende om mogelijke verliezen op leningen
aan Griekse banken vanuit de ECB te voorkomen? Waar is het
bedrag van 20 miljard euro op gebaseerd?
PVV
Hoe staat het met de kredietwaardigheid van de Griekse banken?
Bent u van mening dat we niet garant moeten staan voor illiquide
en insolvabele banken?
CDA
Zekerheidshalve wordt er een bedrag van 20 miljard euro
gereserveerd voor een herkapitalisatie van de banken. Waar is dit
bedrag op gebaseerd? In hoeverre is hierbij gebruik gemaakt van
de onlangs verschenen stresstests? Tot welke termijn blijft dit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 21 501-07, nr. 831

35

bedrag gereserveerd voor de Griekse banken? Op basis van welke
criteria wordt dit bedrag eventueel toegekend aan de banken?
Verwacht u dat dit bedrag ook nog hoger uit zou kunnen komen?
In het vorige pakket was al ruim 12 miljard euro meegenomen
voor ondersteuning van de financiële sector. In hoeverre is daar
dan nu al gebruik van gemaakt c.q. hoe is dit bedrag verder
verwerkt in deze deal?
Zoals bekend is de kredietwaardigheid van de Griekse banken sterk
gerelateerd aan de kredietwaardigheid van de Griekse staat. De beste
manier om de kredietwaardigheid van de Griekse banken te waarborgen
is dan ook te zorgen dat de Griekse staat door middel van strikte
uitvoering van het EU-IMF programma in staat wordt gesteld zijn
schuldpositie langzaam af te bouwen. Voor mogelijke problemen bij de
Griekse banken die samenhangen met de impact van PSI en een sterke
verslechtering van kredietportefeuilles voorziet het nieuwe EU-IMF
programma in een additionele buffer van 20 miljard om de Griekse
banken indien nodig te kunnen herkapitaliseren.
De 20 miljard is door de Trojka vastgesteld. De Trojka heeft hiervoor
toegang gehad tot alle relevante data. Het bedrag kan worden gebruikt
om de banken te herkapitaliseren indien de Griekse banken niet meer aan
de toezichtseisen aangaande o.a. solvabiliteit voldoen en zich niet op
private wijze kunnen herkapitaliseren. In het vorige pakket was hier reeds
10 miljard euro voor gereserveerd. In het pakket is tevens een garantie
opgenomen ten behoeve van de continuïteit van de ECB-financiering van
Griekse banken. Deze garantie dient primair om Griekse banken toegang
te laten houden tot het onderpandsraamwerk van de ECB in het geval van
een (selective) default.
CDA
(27) De ECB heeft altijd terughoudend gestaan tegenover private
betrokkenheid en de risico’s die dat zou kunnen inhouden. Kunt u
aangeven welke risico’s de ECB in de onderhandelingen aangegeven heeft en op welke wijze deze nu in de totale overeenkomst
zijn afgezwakt? En hebben deze afspraken ook betrekking op
toekomstige private/publieke betrokkenheid? Zijn er in dit
verband nog andere afspraken gemaakt in het kader van een
goed flankerend beleid om «alle risico’s» te minimaliseren?
Een belangrijke reden waarom de ECB terughoudend stond tegenover
(gedwongen) private betrokkenheid is het risico dat Griekenland in een
(selective) default zou geraken. In dat geval kan de ECB Griekse schuldtitels niet langer als onderpand voor ECB-leningen aanvaarden, waardoor
het Griekse bankensysteem onvoldoende adequaat onderpand zou
hebben om deel te nemen in de herfinancieringsoperaties van de ECB. De
ECB heeft altijd aangedrongen dat, indien besloten wordt tot private
betrokkenheid, deze vrijwillig zou moeten zijn en dat zij alleen
aanvaardbaar onderpand door gezonde tegenpartijen kan accepteren.
Tegen deze achtergrond is de garantiestelling door de eurozone-lidstaten
aan de ECB afgegeven en is financiering vrijgemaakt voor de adequate
kapitalisatie van het Griekse bankwezen.
Grieks programma
D66
(28) In de brief wordt gemeld dat het totale financieringsgat tot
medio 2014 88 miljard euro bedraagt. Voor het dichten van het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 21 501-07, nr. 831

36

financieringsgat wordt 54 miljard euro bijgedragen door de
private sector in de vorm van verlenging van looptijden van
bestaande obligaties. Hier tegenover staan echter credit enhancements (in de brief genoemd «garanties op het terugbetalen van
de hoofdsom») en garanties voor de banken die hierdoor in
problemen komen voor ongeveer hetzelfde bedrag (totaal 55
miljard euro tot 2020). Hoe moet de publieke bijdrage worden
gezien? Is het zo dat de credit enhancements en de reservering
voor kapitalisatie van banken sowieso worden uitgegeven? Of
betreft het hier echte garanties die eventueel tot uitkering komen?
En zo ja, onder welke voorwaarden komen deze bedragen tot
uitkering? En wat is de inschatting van de Nederlandse regering
over de uitkering van deze garanties? Met andere woorden: is de
private bijdrage een echte bijdrage aan het (her)financieringsgat
of dekken de publieke uitgaven de facto het gehele financieringsgat en heeft de private sector betrokkenheid alleen
betrekking op het verlichten van de schuldenlast van Griekenland
naar de toekomst toe? Graag een nadere toelichting.
De garanties worden niet gegeven door het EFSF, maar door Griekenland
zelf. Het EFSF leent aan Griekenland alleen de middelen om AAA-gerate
bonds te kopen waarmee Griekenland die garanties kan afgeven. Voor het
EFSF is er dan ook geen verschil in risico met gewone leningen aan
Griekenland. Het betreft hierbij ook echte garanties. Ervan uitgaande dat
Griekenland de komende 30 jaar zijn schulden blijft betalen, vervallen aan
het eind de garanties en worden de verplichtingen aan de banken door de
Griekse overheid afgelost. De Griekse overheid kan op dat moment ook
zijn verplichtingen aan het EFSF aflossen door de garanties terug te
geven. Als Griekenland op enig moment in default zou raken, dan krijgen
de banken na 30 jaar de opbrengst van de in onderpand liggende
AAA-bonds. Griekenland zou achterblijven met een schuld aan het EFSF.
De private sector loopt hier nog steeds wel een aanzienlijk risico, in de
vorm van de rente die Griekenland gedurende de looptijd moet betalen.
Daarvoor is de private sector niet gedekt, en over 30 jaar ontvangen ze
alleen de hoofdsom via de credit enhancements. Dus als Griekenland voor
die tijd default, loopt de private sector rente-inkomsten over een aantal
jaren mis.
CDA
(29) Wat is exact het financieringsgat en hoe wordt dat in tijd en
omvang ingevuld? Welke afspraken zijn gemaakt over monitoring
van deze tijdslijnen en bedragen? Wat zijn de consequenties
indien tijdslijnen of andere bijdragen niet worden gerealiseerd?
Het geraamde financieringsgat tot medio 2014 bedraagt 88 miljard euro.
Verder kan met een bedrag van 20 miljard euro private schuld worden
teruggekocht. Het financieringsgat is met name ontstaan omdat de Trojka
(IMF, Commissie en ECB) verwacht dat Griekenland niet in 2012 maar pas
vanaf 2014 weer geleidelijk toegang tot de markt krijgt. De additionele
steun van de eurolanden en het IMF en de bijdrage van de private sector
moeten dit gat dichten. De Trojka zal ook voor deze nieuwe lening een
gedetailleerd programma opstellen, waarin precies het betalingsschema,
de monitoring en de conditionaliteit die hieraan zijn verbonden worden
vastgelegd. Het is belangrijk dat het programma volgens schema wordt
uitgevoerd, zodat Griekenland zich op een pad naar schuldhoudbaarheid
begeeft. De Trojka zal er streng op toezien dat de gemaakte afspraken
worden nagekomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 21 501-07, nr. 831

37

CDA
(30) Op dit moment is nog onduidelijk op welke wijze (en hoeveel)
het IMF bijdraagt. Kunt u een richting aan geven aan welke
omvang gedacht? Kan worden bevestigd dat de bijdrage in
verhouding minimaal gelijk is aan de bijdrage in eerdere
programma’s? Wanneer wordt hierover wel volledige duidelijkheid verwacht?
Het is inderdaad nog niet duidelijk hoeveel het IMF precies gaat bijdragen,
omdat het programma eerst nog verder moet worden uitgewerkt. De
bijdrage van het IMF is uiteraard afhankelijk van de besluitvorming binnen
het Fonds. Wij zullen ons inspannen voor een substantiële bijdrage, maar
in deze fase kan nog weinig worden gezegd over de uitkomst. De
verwachting is dat hier kort na de zomer volledige duidelijkheid over
komt, wanneer het nieuwe programma verder is uitgewerkt (meer
duidelijkheid over PSI etc.).
VVD
(31) Welke technische assistentie wordt opgezet om Griekenland
te helpen alle hervormingen door te voeren? Hoe wordt ervoor
gezorgd dat deze «technische assistentie» niet de verantwoordelijkheden overneemt die de Griekse regering en het Griekse
parlement uiteindelijk zelf zullen moeten dragen?
CDA
Graag ook een toelichting op de opzet van de taskforce die zich
zal richten op het verbeteren van de concurrentiekracht en het
verbeteren van de arbeidsmarkt. Hoe zal de technische assistentie vorm krijgen? Welke financiële gevolgen voor Nederland
zou dit kunnen hebben?
D66
In de brief wordt gesproken over een verlengde monitoring van
de Griekse hervormingen. Expliciet wordt ingegaan op een
taskforce die «zich zal richten op het verbeteren van de concurrentiekracht en het versterken van de arbeidsmarkt». Waar moet
dan aan worden gedacht? Gaat de Commissie (in samenwerking
met het IMF) hervormingen eisen van de Griekse overheid om de
arbeidsmarkt toekomstbestendiger te maken? En waar moet dan
aan worden gedacht?
Tot dusver heeft technische assistentie aan Griekenland altijd op een ad
hoc basis plaatsgevonden. Zo heeft Eurostat de andere eurolanden
verzocht om assistentie te leveren op statistisch terrein en hebben
meerdere landen, waaronder Nederland, assistentie aan Griekenland
verstrekt. Het is de bedoeling om deze technische assistentie in de
toekomst minder ad hoc te maken door middel van de vormgeving van
deze taskforce. Deze taskforce zal de technische assistentie systematisch
gaan vormgeven en monitoren waarbij onder meer gedacht kan worden
aan verdere technische assistentie op het gebied van de belastingheffing
en de privatiseringen. Naast assistentie vanuit eurolidstaten kan
technische assistentie vanuit de Commissie en het IMF vormgegeven
worden door concrete maatregelen te formuleren die de concurrentiekracht en werking van de arbeidsmarkt moeten bevorderen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 21 501-07, nr. 831

38

PVV
(32) In uw brief van 25 juli 2011 wordt gesproken over een
ambitieus privatiseringsprogramma. Naar aanleiding van verschillende media hebben wij vernomen dat de kans dat privatisering
van 50 miljard euro niet reëel en haalbaar is. Zijn er al enige
projecten geprivatiseerd en hoe groot acht u de kans (in
procenten) dat de privatisering zal slagen?
Er zijn in het kader van de nieuwe aanvullende afspraken over privatisering voor zover mij nu bekend nog geen privatiseringen uitgevoerd. Wel
is er medio dit jaar een aandelenpakket verkocht van een telecombedrijf
door de Griekse overheid. Verder is er nu een structuur opgezet die zeker
stelt dat beslissingen om te privatiseren onomkeerbaar zijn. De Trojka en
de eurolanden zullen deze privatisering nauwgezet in de gaten houden,
onder andere door het benoemen van enkele toezichthouders.
PVV
(33) Kunt u aangeven met hoeveel de schuld stijgt of daalt door
het opgestelde steunpakket tot en met 2014 en 2020 in bedragen
en als percentage van het bruto binnenlands product van
Griekenland? Kunt u voorts een opstelling geven waarin wordt
vergeleken in welke mate de private- respectievelijk de publieke
sector daadwerkelijk bijdraagt aan verlichting van de rente- en
schuldenlasten van Griekenland?
CDA
In dit verband vragen de leden van de CDA-fractie ook nadrukkelijk in te gaan op de bijdrage die ook Griekenland zelf levert
aan deze analyse van de schuldhoudbaarheid. Deze leden vragen
hierbij specifiek aandacht voor het totale privatiseringsprogramma (gespecificeerd naar tijd en omvang).
D66
Wat is het totale effect op de schuldhoudbaarheid van dit pakket
in combinatie met de maatregelen die de Griekse overheid zelf
heeft aangekondigd? Is er in Griekenland naar het oordeel van de
regering nog steeds sprake van een liquiditeits- en geen solvabiliteitsprobleem? In het verlengde hiervan: de OECD heeft
afgelopen week berekeningen gemaakt dat de Griekse overheid
de schulden op termijn weer op een houdbaar pad kan krijgen
(zelfs onder de grenzen van het SGP). Wat is het oordeel van de
Nederlandse regering over deze berekeningen van de OECD?
PVV
Volgens de voorzitter van de Europese Raad is bij de laatste
evaluatie door het IMF, de ECB en de Europese Commissie de
conclusie getrokken dat de schuld van Griekenland houdbaar is
(NRC 30-7-2011 Nationaal belang dwingt tot integratie). Kunt u
verklaren waarom er toch een tweede hulppakket aan
Griekenland wordt verschaft, met waarschijnlijk wederom weinig
tot geen effecten op de stabiliteit van de financiële markten in
Europa? Acht u de kans van slagen van het tweede steunpakket
groter dan het fiasco van het eerste steunpakket?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 21 501-07, nr. 831

39

SP
Volgens berichtgeving van Reuters Breaking Views en het
Financiële Dagblad neemt de totale Griekse schuld meer toe dan
de private schuldreductie. Oftewel, private schuld wordt zo
omgewisseld voor publieke schuld. De leden van de SP-fractie
vragen u of deze berichtgeving klopt. Zo nee, waarom klopt dit
niet? Zo ja, vindt u het effectief om een schuldenprobleem met
meer schulden op te lossen? Vindt u het effectief om de publieke
bijdrage aan de het Griekse schuldenprobleem te vergroten,
zodat de private sector iets meer tijd heeft om de posities af te
bouwen?
Het IMF zal als de details van het pakket bekend zijn, een nieuwe analyse
maken van de schuldhoudbaarheid. Echter, het IMF heeft begin juli al op
basis van conservatieve aannames over PSI en additionele steun van de
eurozone geschat dat de staatsschuld van Griekenland na een piek in 2012
van 172% BBP geleidelijk zal afnemen naar een niveau van 130% BBP in
2020. De recente analyse van de OECD laat ook een dergelijk houdbaar
pad zien. Er zitten elementen in het pakket die de schuld doen afnemen
(renteverlaging, schuldterugkoop, 20% korting op de hoofdsom als opties
voor PSI) en elementen die schuldverhogend werken (met name
onderpand). De uiteindelijke optelsom daarvan is pas te maken als er
meer inzicht is in de uiteindelijk gerealiseerde PSI.
Ik merk daarbij nog op dat ook in de schuldhoudbaarheidsanalyses van
het IMF, die gemaakt zijn voordat er sprake was van private sector
betrokkenheid, de schuld de eerste jaren nog verder opliep. Dit komt
doordat het tekort dat Griekenland heeft groter is dan de economische
groei, waardoor de Griekse schuld op dit moment nog zou groeien als
percentage van het BBP. Dit tekort wordt gefinancierd vanuit het hulpprogramma. Doordat de private schuld bovendien nu voor een significant
deel met 15 tot 30 jaar verlengd wordt, vinden er lange tijd weinig
aflossingen van bestaande schuld plaats. Hierdoor wordt zo min mogelijk
private schuld vervangen door publieke schuld.
Overigens komt de belangrijkste bijdrage aan de schuldhoudbaarheid van
Griekenland door de bezuinigingen en belastingverhogingen die de
overheidsbegroting weer op orde moeten brengen en anderzijds de
structurele hervormingen die de groei van de Griekse economie moeten
stimuleren, zodat de schuldenlast als percentage van het BBP kan gaan
dalen. Het privatiseringsprogramma draagt op twee manieren bij aan de
schuldhoudbaarheid van Griekenland. Ten eerste door de directe
opbrengsten van de verkoop van staatsbedrijven, die de schuld omlaag
brengen en ten tweede door de efficiëntiewinsten die verwacht worden
als deze bedrijven in private handen komen. Voorziene cashflows van de
privatiseringsopbrengsten zijn 3 miljard euro in 2011, 7,5 miljard euro in
2012, 11 miljard euro in 2013, 13,5 miljard euro in 2014 en 15 miljard euro
in 2015 (cijfers op basis van de vierde review van het IMF). Dit laat zien dat
de kern van de oplossing van de problemen in Griekenland het volledig
uitvoeren van de privateriserings-, bezuinigings- en hervormingsplannen
is.
In het geval van Griekenland is het duidelijk dat het moeilijk is om
onderscheid te maken tussen een liquiditeitsprobleem en een solvabiliteitsprobleem. Landen die te maken krijgen met grote liquiditeitsproblemen kunnen de rente die ze moeten betalen op hun staatsleningen
zodanig zien oplopen dat op een gegeven moment ook de solvabiliteit in
het gedrang komt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 21 501-07, nr. 831

40

PVV
(34) Wanneer verwacht u dat Griekenland zelfstandig zonder
garanties en steun van EU-faciliteiten weer de kapitaalmarkt kan
betreden? Is er een kans aanwezig dat we na 2020 weer in de
buidel van de Nederlandse belastingbetaler moeten tasten om
Griekenland financieel te ondersteunen? Zo ja, om welk bedrag
gaat dit dan?
Mogelijk zal het nieuwe Griekse EU/IMF-programma, dat nog moet
worden opgesteld, uitgaan van een geleidelijke terugkeer vanaf het 4e
kwartaal 2014. Het pakket aan maatregelen met betrekking tot Griekenland
draagt bij aan verbetering van de schuldhoudbaarheid.
PVV
(35) Eén van de doelen uit het opgezette steunpakket is het
versterken van de concurrentiepositie van Griekenland. In
hoeveel jaar denkt u dat Griekenland weer concurrerend kan
optreden op de mondiale wereldmarkt?
Het is moeilijk om dit in jaren aan te geven. Sinds het ontstaan van de
EMU zijn de lonen in Griekenland – zowel in de publieke als private sector
– sterker toegenomen dan de productiviteit. Griekenland heeft zich
hierdoor uit de markt geprijsd, waardoor Griekse importen veel hoger zijn
dan de exporten. De herziening van het belastingstelsel die Griekenland
nu in het kader van het EU/IMF-programma doorvoert leiden eveneens tot
een verhoging van de kostprijs van Griekse producten. Het enige recept is
het strikt uitvoeren van bezuinigingen in de publieke sector gecombineerd
met loonoffers in de private sector. Verder moeten structurele hervormingen worden doorgevoerd om de productiviteit te verhogen. Ook met
deze combinatie van maatregelen zal het echter jaren duren voordat de
gevolgen van langdurig schadelijk financieel-economisch beleid teniet zijn
gedaan.
PVV
(36) De arbeidsmarkt van Griekenland zit helemaal op slot en de
economie krimpt. Het percentage zwartwerkers in Griekenland
ligt op 20%. Hoeveel jaar heeft Griekenland nodig heeft om de
arbeidsmarkt weer gezond te maken en te versterken?
Het herstel van de Griekse arbeidsmarkt is afhankelijk van twee dingen:
economisch herstel en hervormingen. Wat de economie betreft, is de
verwachting dat het ergste achter de rug is. Het IMF verwacht voor 2012
een terugkeer naar positieve groei ter hoogte van 0,6%, gevolg door 2,1%
in 2013 en 2,3% in 2014. Daarnaast is er een uitgebreid pakket aan
hervormingsmaatregelen geformuleerd, met een nadruk op het bevorderen van de toeristenindustrie en het opheffen van barrières voor export.
Op basis hiervan verwacht het IMF dat na 2012 de werkloosheid op een
dalend pad terecht komt.
CDA
(37) In het verslag wordt gesteld dat het pakket maatregelen van
Griekenland een enorme inspanning vergt en de nodige offers.
Kunt u gedetailleerd en overzichtelijk aangeven welke maatregelen dit precies zijn en welke offers dit precies vergt van de
Grieken? Graag zouden de leden van de CDA-fractie ook
vernemen op welke wijze dit programma – naar verwachting – zal

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 21 501-07, nr. 831

41

bijdragen aan een hogere economische groei. Wat verstaat u
onder duurzame groei in dit verband?
Griekenland neemt pijnlijke maatregelen om daarmee de economie op
orde te brengen. Zo heeft Griekenland het tekort teruggebracht van
15,4%BBP in 2009 naar 10,5%BBP in 2010. Griekenland heeft daartoe o.a.
de lonen in de publieke sector met 15% verminderd (en bij staatsbedrijven
zelfs met 30%), de pensioenen (zowel publiek en privaat) met 10% gekort,
het ambtenarenapparaat met 10% ingekrompen, de BTW en de accijnzen
verhoogd, en wordt de pensioenleeftijd verhoogd en afhankelijk gemaakt
van de levensverwachting. Het pakket aan maatregelen dat het Griekse
parlement heeft aangenomen in aanloop naar de eurotop is beschreven in
Kamerstuk 21 501-07, nr. 808. Het IMF verwacht dat Griekenland hiermee
een positieve groei ter hoogte van 0,6% BBP zal realiseren in 2012,
gevolgd door 2,1% in 2013 en 2,3% in 2014. Dit herstel is duurzaam
volgens het IMF: ook de langetermijnprojecties van de Griekse BBP-groei
liggen boven de 2% per jaar.
CDA
(38) In het verslag wordt opgemerkt dat er eerst aandacht was
voor de financieringsbehoefte van Griekenland tot 2014, maar
dat er vanwege de betrokkenheid van de private sector nu ook
aandacht is voor betrokkenheid van de private sector tot 2019. In
de tabel van het verslag wordt echter ook voor de private sector
alleen gesproken over financiering tot 2014. Kunt u de volledige
financieringsbehoefte van Griekenland tot 2019 op een rij zetten
en daarbij de ontwikkelingen per jaar van 2011 tot en met 2019
vermelden? Hoe ziet het verwachte schema van herfinanciering er
nu precies uit op basis van de huidige schuld en de toekomstige
ontwikkeling van die schuld van de Griekenland, ook eveneens
voor de jaren 2011 tot en met 2019? Welk deel bestaat uit
herfinanciering door (naar verwachting) de private sector en welk
deel wordt door de publieke sector geherfinancierd?
Ten aanzien van het financieringsgat hebben de eurolanden verklaard
garant te staan voor de financieringsbehoefte van Griekenland tot 2014
van € 108 miljard euro, waarbij het IMF ook een deel voor haar rekening
zal nemen. Griekenland blijft wel actief op de geldmarkt om zichzelf met
kort papier te financieren.
Het is de bedoeling dat Griekenland na afloop van het programma
terugkeert naar de markt om zichzelf te financieren. Hoe hoog de
financieringsbehoefte op dat moment is, is grotendeels afhankelijk van de
bijdrage van de private sector. Als alle partijen doorrollen, vinden de
aflossingen pas over 15–30 jaar plaats en hoeft Griekenland deze schuld in
de tussenliggende tijd ook niet te herfinancieren. Dan resteert alleen het
geld dat nodig is voor het lopende tekort. Het IMF gaat ervan uit dat dit zal
afnemen van 7,6% BBP in 2011 naar 2,6% BBP in 2014. Dit betekent dat
Griekenland vanaf eind 2014 voor een aantal jaren slechts een zeer
beperkt beroep hoeft te doen op de kapitaalmarkt, wat de kans op een
succesvolle terugkeer aanzienlijk doet toenemen.
Voor de private sector geldt dat een bijdrage wordt geleverd aan het
dichten van het financieringsgat tot 2014 ter hoogte van 50 miljard euro
netto. De schuldhoudbaarheid is verder verbeterd door een bijdrage van
de private sector voor de periode 2014–2019 ter hoogte van 56 miljard
euro. Zoals is uitgelegd in het verslag zijn deze bedragen netto, dus
verminderd met zogeheten publieke credit enhancements.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 21 501-07, nr. 831

42

Over de tranchering van het totale publieke pakket van 109 miljard euro
wordt momenteel gesproken in technische werkgroepen in Brussel. Naar
verwachting zal een substantieel deel, met name de credit enhancements
en het geld voor herkapitalisatie van banken, op korte termijn geleverd
moeten worden.
PVV
(39) Hoeveel heeft tot nu toe de financiële bijdrage de Nederlandse belastingbetaler gekost (de 2,8 miljard euro uitgegeven
bilaterale leningen) en hoeveel gaat een tweede steunpakket de
Nederlandse belastingbetaler kosten?
De Nederlandse bijdrage aan het Griekse leningenprogramma bedraagt
tot nu toe 2,8 miljard euro (t/m uitkering 5e tranche). De kosten voor
Nederland voor het aantrekken van deze middelen zijn lager dan de
Griekse rentevergoeding. Over de gevolgen van het nieuwe Griekse
programma kunnen nog geen definitieve cijfers worden gegeven, in
verband met de noodzakelijke uitwerking van de afspraken. De effecten
voor Nederland zullen zo mogelijk in de Miljoenennota worden verwerkt.
EFSF
VVD
(40) Is het de bedoeling dat voor landen die preventief een beroep
doen op het EFSF ook, net zoals de landen die in een volledig
programma zitten (Griekenland, Ierland en Portugal), aan het
oordeel van het IMF onderworpen worden? Kunt u aangeven in
welke gevallen er wel en niet preventief kan worden ingegrepen
vanuit het EFSF?
CDA
Kunnen landen een beroep doen of kunnen situaties ontstaan
waar het EFSF leningen verstrekt en/of intervenieert, zonder dat
het IMF hierin wordt betrokken? Nederland heeft nadrukkelijk
ingebracht dat alleen steun uit het EFSF-programma gekregen
kan worden onder de juiste conditionaliteit; wat is in dit verband
«juiste conditionaliteit»?
Tijdens de eurotop is afgesproken dat het EFSF (en in de toekomst het
ESM) preventieve programma’s zal kunnen uitvoeren, met de juiste
conditionaliteit. Hoe dit exact gaat worden vormgegeven en welke
kwalificatiecriteria gaan gelden voor een dergelijk preventief programma
moet nog worden uitgewerkt. Dan zal ook worden bekeken hoe hierbij
koppelingen kunnen worden gemaakt met de preventieve instrumenten
die het IMF heeft, zoals de Flexible Credit Line (FCL) en de Precautionary
Credit Line (PCL). Nederland vindt het belangrijk ook hierin nauw op te
trekken met het IMF.
Echter, Nederland vindt het ook belangrijk dat er aan deze preventieve
instrumenten conditionaliteit verbonden zit. Hoe dit precies vorm wordt
gegeven moet zoals gezegd nog worden uitgewerkt, maar hierbij kan
gedacht worden aan afspraken dat eerder toegezegde beleidsmaatregelen, zoals bijvoorbeeld het tekortreductiepad in het Stabiliteitsprogramma, worden nagekomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 21 501-07, nr. 831

43

CDA
(41) Voor welke periode gaan de lagere rentetarieven van het
EFSF gelden en voor welke landen en hoe verhoudt dit zich tot de
IMF systematiek?
Afgesproken is dat de lagere rente en de langere looptijden voor
toekomstige EFSF leningen aan Griekenland ook zullen worden toegepast
op Ierland en Portugal. Deze voorwaarden zullen de komende periode
verder uitgewerkt worden. Het doel van de renteverlaging en de looptijdverlenging is het verbeteren van de schuldpositie van de programmalanden op dit punt. Omdat het IMF op een andere manier haar rente
bepaalt, wordt hiermee de IMF-systematiek qua rente en looptijd
losgelaten. De rente zal daarbij niet onder de cost of funding van het EFSF
uitkomen.
CDA
(42) In hoeverre kunnen landen een beroep doen op deze fondsen
zonder dat die landen de status krijgen van een programmaland?
Wat is in dit verband een «programmaland»?
Een programmaland is een land dat financiële steun heeft gevraagd en
ontvangt. Op dit moment zijn dat ten eerste Griekenland, via de bilaterale
leningen van de eurozone lidstaten en de bijdrage van het IMF, ten tweede
Ierland dat steun ontvangt van het EFSF, het EFSM, via bilaterale leningen
van Denemarken, het Verenigd Koninkrijk en Zweden en de bijdrage van
het IMF en ten derde Portugal, dat steun ontvangt van het EFSF, het EFSM
en de bijdrage van het IMF. De precieze conditionaliteit waaraan landen
gebonden zijn voor de additionele instrumenten moet nog verder
uitgewerkt worden. Wel staat vast dat voor de leningen ten behoeve van
het herkapitaliseren van banken het niet nodig zal zijn dat het betrokken
land een programmaland is. Dit betekent niet dat voor de andere
instrumenten geen conditionaliteit zal worden gesteld.
VVD
(43) Hoe denkt het kabinet over de stelling van de Franse
President Sarkozy dat met uitgebreidere bevoegdheden van de
EFSF een Europees monetair fonds zou worden gecreëerd?
De aanpassingen in het EFSF (en parallel daarmee het ESM) verruimen de
mogelijkheden van dit fonds om stabiliteit van de eurozone te
waarborgen. Het EFSF is een financieel vangnet op regionaal niveau en
daarmee aanvullend aan het IMF dat deze rol speelt op mondiaal niveau.
Echter, de naam «monetair fonds» komt bij het IMF ook voort uit de rol die
het IMF heeft als toezichthouder op de stabiliteit van het mondiale
monetaire systeem en het feit dat het IMF leningen verstrekt aan landen
door gebruik te maken van reserves van de andere IMF-leden.
VVD
(44) Zijn er afspraken gemaakt, en zo ja welke, over de wijze
waarop deze monitoring plaatsvindt na de programmaperiode?
Zijn er sancties afgesproken, en zo ja welke, indien Griekenland
zich niet aan eerder overeengekomen voorwaarden houdt? Is de
conditionaliteit die gepaard gaat met het programma voor
Griekenland (zoals financieel orde op zaken stellen, privatiseringen en IMF-betrokkenheid) van toepassing op de volledige

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 21 501-07, nr. 831

44

looptijd van de EFSF-leningen? Wat is de afdwingbaarheid van
afspraken die zich uitstrekken over een periode van 15 tot 30
jaar?
De monitoring van landen die een EU/IMF-programma hebben gekregen,
zal gewoon blijven plaatsvinden als het programma is afgelopen en de
leningen nog niet terug zijn betaald. Er is vastgelegd dat de Commissie,
het IMF, en de ECB een aantal keer per jaar op missie blijven gaan naar
deze landen en daarbij verslag doen van de stand van zaken.
Dit is ook in lijn met de gebruikelijke en gedegen «exitstrategie» van het
IMF voor programmalanden. De reguliere instrumenten hiervoor zijn
follow-upprogramma’s zonder financiering en versterkte surveillance en
monitoring.
Indien noodzakelijk staan in de toekomst ook de versterkte mechanismen
van het Stabiliteits- en Groeipact en de onevenwichtighedenprocedure ter
beschikking om te bevorderen dat landen prudent budgettair en economisch beleid voeren.
VVD
(45) In uw brief van 25 juli 2011 wordt gesteld dat het EFSF in
uitzonderlijke omstandigheden zal kunnen interveniëren in de
secundaire obligatiemarkt, indien de ECB oordeelt dat er ernstige
risico’s voor de financiële stabiliteit bestaan. Hiervoor zal
onderlinge overeenstemming tussen alle lidstaten vereist zijn,
unanimiteit dus. Hoe verwacht u dat deze afspraak in de praktijk
zal werken? Moet een oordeel van de Europese Centrale Bank
(ECB) altijd door de lidstaten worden gevolgd of is hier ruimte
voor discussie? Hoe stelt u zich voor om met dit unanimiteitsvereiste om te gaan?
Deze afspraak zal nog concreet moeten worden uitgewerkt. Ik hecht sterk
aan unanimiteit bij alle belangrijke beslissingen van het EFSF, waarbij
eenparigheid van stemmen is vereist van de lidstaten die aan stemmingen
deelnemen en stemonthoudingen geen beletsel vormen voor het bereiken
van een besluit. Hoewel het oordeel van de ECB zwaarwegend en van
groot belang is, ligt de uiteindelijke beslissing en verantwoordelijkheid bij
de lidstaten.
PvdA
(46) Hoe staat u tegenover de huidige omvang van het EFSF?
Deelt u de mening van veel analisten dat het een gemiste kans is
dat het EFSF niet aanzienlijk is vergroot is, omdat met een groter
EFSF met meer geloofwaardigheid kan worden geïntervenieerd
op de markten voor staatsobligaties in perioden van speculatieve
onrust? Wat is uw interpretatie in dit verband van de opmerking
van Van Rompuy dat «de staatshoofden en regeringsleiders van
de eurozone opnieuw bevestigd hebben dat zij, indien er nog
verdere middelen nodig zijn, alles in het werk zullen stellen om
de financiële stabiliteit van de eurozone te vrijwaren». Moet dit
opgevat worden als de bereidheid om het EFSF te vergroten? Zijn
hierover formele of informele afspraken gemaakt tijdens de
Eurotop? Hoe staat u tegenover het idee het EFSF te vergroten?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 21 501-07, nr. 831

45

D66
Verschillende monetaire autoriteiten hebben reeds gepleit voor
een verhoging van het noodfonds in het geval er sprake kan zijn
van een credit event (o.a. voormalig DNB-president Wellink).
Waarom is vorige week op de top niet besloten om de omvang
van het noodfonds te verhogen? En welke afwegingen zijn daarbij
door Nederland gemaakt?
Op de eurotop zijn geen afspraken gemaakt over een verhoging van het
EFSF. Een verhoging van het EFSF kan niet worden beschouwd als
panacee en kan geen alternatief zijn voor met voorrang structurele
hervormingen doorvoeren en orde op zaken stellen op het gebied van
schuldhoudbaarheid. Een eventuele aanzienlijke verhoging van het EFSF
kan via grotere uitstaande garanties ook gevolgen hebben voor de
kredietwaardigheid van garanderende lidstaten.
D66
(47) De risico-opslag die de Grieken betaalden verdwijnt
(overigens ook voor Ierland en Portugal). Tegelijkertijd zien wij
dat de fundingskosten voor landen als Spanje en Italië oplopen.
Hoe werkt de bepaling van het renteniveau dat Griekenland moet
betalen in de praktijk? Wordt de in rekening gebrachte rente
bepaald op basis van een gewogen gemiddelde van de fundingskosten van de lidstaten die steun geven?
CU
Hoe hoog is het percentage van de bijdrage van Nederland aan de
garanties?
VVD
In de brief van 25 juli 2011 wordt aangegeven dat de rente op
EFSF-leningen aan Griekenland wordt verlaagd tot een rente die
in ieder geval de financieringskosten van het EFSF dekt. Kunt u
nader ingaan op deze afspraak, in het licht van recente berichten
dat Spanje en Italië (en andere landen) een opt-out zouden
hebben van de afspraak om financieel bij te dragen aan het
reddingspakket voor Griekenland, indien de cost of funding voor
zo’n lidstaat hoger zijn dan de rente die Griekenland betaalt.
Klopt het dat deze opt-out mogelijkheid bestaat en zo ja, wat
betekent dat in het licht van de gestegen rentes voor Italië en
Spanje in de laatste dagen?
Het percentage waarin lidstaten bijdragen aan de EFSF-garanties en aan
de bilaterale leningenfaciliteit voor Griekenland is gebaseerd op de
ECB-kapitaalverdeelsleutel. Nu Griekenland, Ierland en Portugal een
programma voor steun hebben en niet (meer) participeren, is de
verdeelsleutel daarop aangepast, wat voor de Nederlandse bijdrage
neerkomt op 6,2%.
Het EFSF haalt zelf geld op de markt op, en is dus niet afhankelijk van de
financieringskosten van de lidstaten. De rente die Griekenland moet
betalen voor de nieuwe lening is dan ook gekoppeld aan de financieringskosten van het EFSF, en niet aan die van de lidstaten. Het resultaat hiervan
is dat het EFSF niet een tekort kan krijgen doordat de rente die
Griekenland op haar leningen betaalt altijd de financieringskosten van het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 21 501-07, nr. 831

46

EFSF zal dekken. Voor het EFSF is dan ook geen opt-out, behalve als
landen zelf een programma aanvragen.
Bij de bilaterale leningfaciliteit voor Griekenland is er wel een opt-out
mogelijk, maar alleen met unanimiteit. Landen met hogere financieringskosten dan de rente die Griekenland betaalt, worden hiervoor gecompenseerd. Er is dus voor Italië en Spanje geen reden om uit te stappen
vanwege een te hoge rente die ze zelf moeten betalen op leningen.
PVV
(48) Vindt u het niet vreemd dat het EFSF een triple A rating heeft
met waardeloze Griekse, Ierse en Portugese leningen? Waarom
dient Nederland en andere eurolanden garant te staan voor
waardeloos en risicovol staatspapier, waarop waarschijnlijk nooit
een volledige terugbetaling zal plaatsvinden?
De rating van het EFSF is gebaseerd op de garanties van de eurozonelanden, niet op de leningen die het EFSF in het bezit heeft. Nederland
heeft evenals de andere lidstaten vertrouwen in de capaciteit van alle drie
de lidstaten om met een goed ombuigings- en hervormingsprogramma
terug te keren naar een situatie waarin deze lidstaten in staat zullen zijn
om hun schulden af te lossen aan de overheden.
PVV
(49) Indien de PIIGS landen de verplichtingen niet kunnen
nakomen, worden de afgegeven garanties van deze landen aan
het EFSF ingeroepen. Nederland zal dan moeten opdraaien voor
de ingeroepen bedragen. Hoeveel procent gaat dit Nederland
extra kosten in procenten boven op de 6,2%. Op welk deel van
het hulppakket heeft de step-out regeling betrekking? Heeft deze
ook betrekking op de zesde tranche? Zo ja, wat betekent dit dan
voor de bijdrage van Nederland als Italië en Spanje niet
deelnemen? Indien landen gebruik maken van de step-out
regeling, wanneer zullen zijn dan weer meebetalen aan het
hulppakket? Worden de ingeroepen garanties gecompenseerd
indien de landen met een step-outregeling weer kunnen meedelen
in het hulppakket? Welke landen kunnen op dit moment gebruik
maken van de step-out regeling? Hoe groot acht u de kans dat
Italië en Spanje hiervan gebruik gaan maken? Is deze step-out
regeling een vrijwillige keuze van de landen?
SP
Verder vragen de leden van de SP-fractie zich af wat er precies is
afgesproken met betrekking tot de bijdrage van de Eurolanden
aan de hulppakketten voor Griekenland en de rente. De
Commissie heeft dinsdag aangegeven dat alle landen gecommitteerd zijn aan de uitbetaling van de volgende tranche van het
eerste hulpprogramma. Wel wordt opgemerkt dat er een compensatiemechanisme is in het geval de financieringskosten stijgen.
Hoe werkt dat compensatiemechanisme precies? Is er ook zo’n
compensatiemechanisme voor het tweede hulpprogramma? Klopt
het dat er telefonisch overleg is geweest over de bijdrage van
Spanje en Italië aan de nieuwe tranche en dat Italië overwogen
heeft niet mee te doen aan de volgende tranche? Is Nederland
onderdeel van dat overleg geweest? Kunt u aangeven of Italië en
Spanje al hun toezeggingen met betrekking tot de steun aan
Griekenland nog steeds bereid zijn na te komen, gezien de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 21 501-07, nr. 831

47

oplopende rentes voor Italiaanse en Spaanse staatsleningen? Wat
zijn de gevolgen van het compensatiemechanisme voor
Nederland? Hoe hoog wordt de Nederlandse bijdrage als Spanje
en/of Italië niet meer meedoen aan de hulpprogramma’s?
D66
De lidstaten geven garanties af aan het EFSF om zelfstandig op
de markt geld aan te trekken. Maar als de garanties van andere
lidstaten «minder waard worden», betekent dit dan dat
Nederland meer garanties moet afgeven om de kredietwaardigheid van het EFSF in stand te houden? En gaat dan het
Nederlandse aandeel omhoog?
D66
In de bovenstaande passage uit de brief wordt expliciet
gesproken over de garanties die aan het EFSF worden gegeven
om de rentelasten van het EFSF af te dekken. Kunt u uitleggen
waarom deze extra garantie nodig is?
D66
In het verlengde hiervan: twee maanden geleden is de discussie
gevoerd om de effectieve uitleencapaciteit van het EFSF
daadwerkelijk op het bedrag van 750 miljard euro te brengen (dit
was lager door hoge buffers die moesten worden aangehouden
om kredietwaardigheid te versterken). Wat is de stand van zaken
m.b.t. deze discussie? Is de effectieve uitleencapaciteit
verhoogd? En zo ja, wat betekent dit voor de garanties die
Nederland heeft afgegeven aan het EFSF?
PVV
Het Nederlandse aandeel in een bijdrage aan het EFSF is 6,2%.
Waarop is dit percentage gebaseerd?
Wat betreft de mogelijkheid voor een lidstaat om (al dan niet tijdelijk) niet
deel te nemen aan een van de beschikbare faciliteiten, moet onderscheid
gemaakt worden tussen de bilaterale leningfaciliteit en het EFSF. Voor de
bilaterale leningenfaciliteit voor Griekenland geldt dat een lidstaat dat op
het moment van de uitgifte van een tranche hogere financieringskosten
heeft dan wat Griekenland op die tranche betaalt kan verzoeken door de
overige lidstaten te worden gecompenseerd voor dit verschil. Als
alternatief kan een lidstaat in een dergelijk geval verzoeken uit de faciliteit
stappen. Een verzoek daartoe moet door de andere lidstaten goedgekeurd
worden. Het betrokken land zal dan niet meer meedoen aan de uit te keren
tranche. Dit betekent dat de capaciteit van het programma daalt met het
nog niet uitgekeerde deel van dat land. Nederland zal door het uitstappen
van een lidstaat niet meer geld uitlenen aan Griekenland dan het vooraf
afgesproken maximale leningbedrag.
Voor het EFSF geldt geen rentecompensatie. Het gaat immers om
leningen van het EFSF onder garantie van de lidstaten. Een lidstaat kan
zijn deelname aan het EFSF beëindigen wanneer het in zwaar financieel
weer komt en het een verzoek doet voor een eigen EU/IMF-programma.
Daarbij wordt de overige lidstaten gevraagd ermee in te stemmen dat
deze lidstaten geen verdere garanties meer hoeft te verstrekken. De
bestaande garantieverplichtingen (die per volledig landenprogramma
worden verstrekt) blijven bestaan. Dit betekent dat de capaciteit van het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 21 501-07, nr. 831

48

EFSF daalt met de nog niet afgegeven garanties door de betrokken
lidstaat. Ook hier geldt dat de percentuele bijdragen van de overige
landen worden aangepast, maar dat hun individuele garantieplafonds
gelijk blijven.
Het percentage was oorspronkelijk gebaseerd op de verdeelsleutel van het
ECB-kapitaal tussen de eurolidstaten. Griekenland, Portugal en Ierland zijn
echter uitgestapt omdat zij zelf een programma hebben. Daardoor is het
percentage voor Nederland licht toegenomen van 5,7% naar nu 6,2%. Het
Nederlandse garantieplafond van 26 miljard euro blijft dus echter gelijk.
Bij het aangepaste EFSF, waarmee uw Kamer reeds heeft ingestemd, maar
dat nog niet van kracht is, geldt dat het uitstappen van niet AAA gewaardeerde landen geen gevolgen heeft voor de leencapaciteit van 440 miljard
euro. Door de achtervanggarantie van 165% wordt ondervangen dat
wanneer niet-AAA landen uit moeten stappen, dit door de AAA garanties
wordt gedekt.
Vorige week is in een teleconferentie in euroverband op hoog ambtelijk
niveau in het algemeen gesproken over de situatie op de financiële
markten. Daarbij is ook aan de orde gekomen de oplopende financieringskosten van sommige lidstaten. Geen enkele lidstaat heeft aangegeven dat
hij niet zou participeren aan de volgende tranche van de bilaterale
leningfaciliteit.
De rentelasten die het EFSF heeft ten aanzien van de financiering die zij
aantrekt voor de leningen aan lidstaten worden ook gegarandeerd. Zowel
hoofdsom als rente op de financiering worden gegarandeerd door de
lidstaten om ervoor te zorgen dat het EFSF te allen tijde haar financiers
kan terugbetalen. Deze garantie valt onder de eerder genoemde 6,2% en
onder het met uw Kamer afgesproken garantieplafond voor het huidige
EFSF.
De stand van zaken met betrekking tot het herstellen van de effectieve
uitleencapaciteit van het EFSF naar 440 miljard euro is dat dit in werking
kan treden wanneer alle betrokken landen hun nationale procedures
daartoe hebben doorlopen. Met het instemmen van uw Kamer met deze
wijzigingen is de Nederlandse procedure doorlopen. De verwachting is
dat op korte termijn de overige landen hun procedures zullen doorlopen
en dat daarna het gewijzigde EFSF in werking kan treden.
PVV
(50) Klopt het dat Cyprus op de nominatie staat voor financiële
steun vanuit het EFSF? Zo ja, om welk bedrag gaat dit dan en
voor welke periode? Wat betekent dit voor de eventuele extra
garantiestelling van Nederland?
Cyprus heeft tot op heden geen aanvraag gedaan voor steun.
CDA
(51) Kunt u nog ingaan op de deelname door alle EU-lidstaten?
Hoe komt deze verdeling tot stand? Bestaat bij alle EU-lidstaten
een gelijke bereidheid tot deelname? Heeft bijvoorbeeld
Slowakije ingestemd met de genomen besluiten en neemt deze
lidstaat ook deel aan de uitvoering? In hoeverre wordt er onderscheid gemaakt tussen Eurozone landen en de overige
EU-lidstaten, als het gaat om pakketten die dienen ter correctie
en modernisering van de economische situatie van Griekenland?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 21 501-07, nr. 831

49

Ik ga ervan uit dat alle eurolanden zullen deelnemen, inclusief Slowakije,
dat ook participeert in het EFSF. Niet-eurolanden kunnen, evenals al
gebeurd is bij het programma voor Ierland, op vrijwillige basis bijdragen
aan de steun van een land.
CDA
(52) Op welke wijze worden de regering en parlement betrokken
bij de institutionele opzet voor het EFSF (governance, bewindvoerders, rol ECB, etc)? De leden van de CDA-fractie willen
hierover graag tijdig in betrokken worden. Hoe wordt dit nu
opgepakt?
Nederland neemt deel aan alle internationale vergaderingen over het
EFSF en draagt daarbij het gezamenlijke standpunt van de regering en het
parlement uit, zoals ook blijkt uit bijvoorbeeld de verslagen van de Ecofin
raad. Dit zal in de toekomst ook zo blijven. Bovendien kan het EFSF alleen
op basis van unanimiteit worden aangepast.
CDA
(53) Is het zo dat flexibilisering van het EFSF/ESM een harde
voorwaarde is voor de totale deal om zodoende besmettingsgevaar te voorkomen? Zo ja, hoe hard zijn de gemaakte afspraken
inzake omvang en voorwaarden rondom deze fondsen?
Het doel van de flexibilisering van het EFSF en daarmee van het ESM is de
effectiviteit van het EFSF en van het ESM te verbeteren en om besmettingsgevaar voorkomen. De voorwaarden van de additionele instrumenten moeten de komende tijd nog worden uitgewerkt.
CDA
(54) In het verslag staat de zin: «waar dat gepast is, zal een
regeling worden getroffen om onderpand te verzekeren voor de
lidstaten van de eurozone. Daarmee kan zo nodig een deel van
het risico dat voortvloeit uit het EFSF worden afgedekt»? Heeft
dit betrekking op een openeindregeling? Wat kunnen daar de
financiële gevolgen voor de lidstaten voor zijn?
De regeling om onderpand te verzekeren zal de komende tijd verder
worden uitgewerkt, ook om de reikwijdte daarvan vast te stellen. Deze
regeling betreft niet een openeinderegeling. In tegendeel, door het
verkrijgen van onderpand wordt extra zekerheid verkregen voor de
betrokken partijen. Het doel van de regeling is om financiële gevolgen
voor lidstaten te mitigeren.
Gevolgen begroting
PVV
(55) Hoeveel heeft tot nu toe de financiële bijdrage (aan
Griekenland) de Nederlandse belastingbetaler gekost (de 2,8
miljard euro uitgegeven bilaterale leningen) en hoeveel gaat een
tweede steunpakket de Nederlandse belastingbetaler kosten?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 21 501-07, nr. 831

50

Kunt u een totaal overzicht van garanties en leningen verschaffen
tot heden, tot in 2014 en de maximale potentiële bijdrage van
Nederland inclusief de bijdrage en garanties aan de ECB, de
Nederlandse bijdrage aan het IMF en de private bijdrage van
Nederlandse financiële sector met betrekking tot de eurocrisis?
Hoeveel kost het de Nederlandse belastingbetaler en de financiële sector indien de afgegeven garanties uitbetaald dienen te
worden en de verstrekte leningen niet worden terugbetaald?
CDA
Kunt u een totaal overzicht geven van directe en indirecte
garantstellingen, die door overheden en intergouvernementele
instellingen op dit moment zijn afgegeven op Griekse leningen
(dus garantiestellingen, garantiestellingen op de ECB, het
ECB-onderpand, de IMF-bijdrage en mogelijk andere leningen en
garantiestelllingen). Kunt u een inschatting geven tot hoe hoog
dit bedrag kan oplopen in 2015 voor elk van de categorieën?
D66
Totale omvang Nederlandse bijdragen en garanties:
Kunt u een overzicht geven van de totale maximale omvang van
de Nederlandse bijdragen en de door Nederland afgegeven
garanties voor de stabiliteit van de Euro op dit moment? Bij ons
zijn bekend:
a. Bilaterale lening aan Griekenland: 4,7 miljard euro.
b. Bilaterale lening aan Griekenland via IMF (30 miljard euro),
Nederlandse aandeel 2,14% (?) : 0,65 miljard euro.
c. Garantie op het noodfonds van deel Eurolanden (EFSF) (440
miljard euro), Nederlandse aandeel 6,2%: 27,3 miljard euro.
d. Garantie op het noodfonds EU (EFSM) (60 miljard euro),
Nederlandse aandeel 5%: 3 miljard euro.
e. Garantie op het IMF-deel van het noodfonds (250 miljard euro),
Nederlandse aandeel 2,14% (?):5,35 miljard euro.
f. Garantie op ECB: onbekend.
Totaal dan circa 5,4 miljard euro aan leningen en maximaal 35,65
miljard euro aan garanties op het EFSF. Kloppen deze bedragen en
percentages? Zo nee, wat is de stand van zaken op dit moment en
hoe komt dit overzicht terug in de Miljoenennota?
Nederland heeft zich gecommitteerd voor een bilaterale lening van
4,7 miljard euro aan Griekenland in de periode van 2010–2013. In 2010 is
ruim 1,2 miljard euro uitgeleend, in 2011 is een lening van 2,2 miljard euro
geraamd, voor 2012 1,1 miljard euro en in 2013 0,2 miljard euro.
Tegenover de uitgaven staat een vordering op Griekenland van eenzelfde
bedrag. Daarnaast wordt er rente over de lening ontvangen. In 2010 is
30 miljoen euro. aan rente en service fee ontvangen, in 2011 is in de
begroting 101 miljoen euro aan renteontvangsten geraamd.
In tabel 1 staat een overzicht met de Nederlandse uitgaven en afgegeven
garanties ten behoeve van de stabiliteit van het eurogebied. Dit is de
begrotingsstand per voorjaarsnota 2011.
De bijdragen van het IMF met betrekking tot de stabiliteit van eurolidstaten worden uit de reguliere middelen van het IMF verstrekt. Voor het
Nederlandse aandeel in deze middelen geeft de Nederlandse Staat een
garantie af op het kredietrisico dat DNB uit hoofde van de Staat loopt op
financiering van IMF verplichtingen. Deze staatsgaranties zijn in de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 21 501-07, nr. 831

51

begroting verwerkt. Het IMF – en niet zijn leden – verstrekt een lening aan
Griekenland en andere programmalanden en draagt het gerelateerde
kredietrisico. Kredietwaardige landen verzorgen de nodige liquiditeit voor
IMF leningen. De reserves van het IMF en de preferred credit status
bieden deze landen een hoge beschermingswal.
Aangezien belangrijke elementen van het nieuwe aanvullende steunprogramma voor Griekenland nog uitgewerkt moeten worden, kunnen nog
geen uitspraken worden gedaan over de effecten voor Nederland van dit
pakket (inclusief de effecten van de garantie aan de ECB en de bijdrage
van de Nederlandse financiële sector aan de private sector betrokkenheid). De begrotingsaanpassingen zullen zo mogelijk bij de Miljoenennota worden verwerkt. Een belangrijk onderdeel van de begrotingsgevolgen is de Nederlandse garantie voor het EFSF die bestaat uit een
garantie op de hoofdsom, rente en achtervanggaranties op rente en
hoofdsom, zoals in de voorjaarsnota 2011 is toegelicht. Een verlenging
van de looptijd van de leningen die verstrekt worden door het EFSF
verhoogt de garantie op de (variabele) rentecomponent van de garantie
en de bijbehorende achtervanggarantie.
Tabel 1: Overzicht ramingen van garanties en uitgaven in mld. euro m.b.t. stabiliteit
eurogebied in de begroting (stand VJN 2011)

Garanties

tot en
met
20111

EFSF
EFSM
ESM

55,9
2,9

Totaal garanties

58,8

Uitgaven
Lening Griekenland
Uitgave ESM
Totaal uitgaven

2012

2013

2014

2015

2016

0,2
0,9

0,9

0,9

0,9

1,1

0,9

0,9

0,9

35,5

3,4

3,4

35,5

1,1

1,1

1

In deze kolom vindt u een optelling van de cijfers tot en met 2011. In de begroting worden de
uitgaven en garanties per jaar gepresenteerd.

Governance
CDA, D66, SP
(56) De leden van het CDA, D66 en de SP hebben gevraagd naar
de aanleiding van het verzoek aan de voorzitter van de Europese
Raad om in oktober met concrete voorstellen te komen voor
betere werkmethoden en een sterker crisisbeheer in de eurozone,
aan welke verbeteringen daarbij gedacht wordt en of hierbij ook
de suggesties van dhr. Trichet voor een Europese begrotingsautoriteit en een Frans plan voor een geformaliseerde Euroraad met
dhr. Van Rompuy als voorzitter worden betrokken.
Tijdens de bijeenkomst van staatshoofden en regeringsleiders van de
eurozone is gezamenlijk vastgesteld dat het de aanbeveling verdient de
werkwijze bij de besluitvorming over de Europese crisisaanpak de
komende maanden tegen het licht te houden. ER-voorzitter Van Rompuy
zal hier, in overleg met Commissievoorzitter Barroso en Eurogroepvoorzitter Juncker, suggesties voor ontwikkelen. Uiteraard zullen de
lidstaten hierover ook geconsulteerd worden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 21 501-07, nr. 831

52

Het kabinet steunt de wens om de Europese crisisaanpak waar mogelijk te
versterken. Daarbij staat voor het kabinet voorop dat deze aanpak primair
tot doel moet hebben de stabiliteit van de eurozone te waarborgen door
het versterken van de naleving van het Stabiliteits- en Groeipact en het
doorvoeren van economische hervormingen, in het bijzonder in die
lidstaten die het hardst getroffen zijn door de financieel-economische
crisis. Er liggen op dit moment nog geen concrete voorstellen op tafel
voor betere werkmethoden of een sterker crisisbeheer. Zodra dit wel het
geval is zullen deze voorstellen met de Tweede Kamer worden besproken.
VVD
(57) Hoe afdwingbaar is de afspraak dat alle landen uiterlijk in
2013 hun tekort onder de 3% BBP zullen hebben gebracht? Hoe
afdwingbaar is deze afspraak, mede in het licht dat automatische
sancties op het overtreden van de SGP-afspraken tot op heden
ontbreken?
Alle eurolanden, behalve Griekenland en Ierland, moeten in het kader van
de buitensporigtekortprocedure uiterlijk in 2013 weer onder de 3%-grens
komen. Aangezien er nog geen akkoord is tussen de Raad, de Commissie,
en het Europese Parlement over het governancepakket, is het nieuwe
sanctieregime nog niet van toepassing.
VVD
(58) Wat vindt u van de opmerking van de Duitse minister van
Financiën, Schäuble, dat van lidstaten die het pact overtreden
automatisch EU-subsidies zouden moeten worden teruggevorderd. Is de Nederlandse regering voornemens een dergelijk
Duits initiatief te steunen?
Nederland is voorstander van zoveel mogelijk automatisme in het SGP en
zal voorstellen die leiden tot meer automatisme dan ook steunen. De
werkgroep Van Rompuy heeft, mede op aandringen van Nederland,
afgesproken dat bij het nieuwe meerjarig financieel kader de mogelijkheid
wordt gecreëerd om meer EU-subsidies als sanctie-instrument te
gebruiken voor landen die zich niet houden aan de afspraken.
PVV
(59) Bent u van mening dat landen uit de euro gezet moeten
kunnen worden, indien zij zich niet committeren aan het
Stabiliteits- en Groeipact, om zo een desastreuze situatie als in
Griekenland te voorkomen?
Ik ben voorstander van strenge sancties voor landen die zich niet houden
aan het SGP en zet mij hier dan ook volledig voor in. Ik ga ervan uit dat de
versterkte governance zal zorgen dat ontsporing zoals we de laatste tien
jaar hebben gezien wordt voorkomen.
Overig
PVV
(60) Hoeveel staatspapier hebben de Griekse banken in bezit van
Griekenland en wat is de marktwaarde hiervan? Is er al op deze
staatspapieren afgeschreven of zijn deze nog opgenomen onder
de boekwaarde?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 21 501-07, nr. 831

53

De Griekse banken bezitten volgens de openbare statistieken van de
Griekse centrale bank 54 miljard euro aan Grieks staatspapier (naast 22
miljard euro aan kredietverstrekking aan de overheid) per mei 2011. Wij
beschikken niet over gedetailleerde informatie over de boekhoudkundige
behandeling van het Griekse staatspapier bij de Griekse banken.
Waarschijnlijk wordt dit Grieks papier grotendeels hold-to-maturity
aangehouden. De precieze waardering van deze uitzettingen is onbekend.
Wel blijken financiële instellingen in Europa voor de halfjaarcijfers nu een
waardeafslag op Grieks staatspapier te nemen.
VVD
(61) Tot slot is in de conclusies van de eurozone bijeenkomst
opgenomen, dat Ierland zijn bezwaren tegen de voorgestelde
CCCTB-richtlijn opgeeft, althans constructief gaat participeren in
de discussies over die richtlijn. Eerder heeft een grote
meerderheid van de Kamer bezwaren geuit tegen deze voorgestelde CCCTB-richtlijn, mede vanwege de forse negatieve
financiële consequenties voor Nederland. In dit licht, wat
betekent de afspraak in de conclusies van de eurozonebijeenkomst voor de Nederlandse opstelling ten aanzien van de
CCCTB-richtlijn?
De Nederlandse opstelling ten opzichte van de voorgestelde CCCTBrichtlijn blijft ongewijzigd.
CDA
(62) Deze leden kijken met zorg naar de ontwikkelingen in Italië
en Spanje. Kunt u ook aangeven hoe u tegen deze actuele
ontwikkelingen aankijkt, juist ook tegen de achtergrond van het
nu voorliggende pakket?
PVV
Hoe verklaart u het dat het besmettingsgevaar niet is gereduceerd, aangezien de rentes op Spaans, Grieks en Italiaans
staatspapier blijven oplopen en de beurzen al zes dagen rode
cijfers vertonen? Heeft dit opgezette pakket rust en stabiliteit op
de financiële markten gebracht en de stabiliteit van de euro en de
eurozone gewaarborgd? Zo ja, waar kunnen we dit dan feitelijk
aan afleiden? Zo nee, kunt u dan garanderen dat bij inwerking
treden van het tweede hulppakket de rust wederkeert?
PVV
Op dit moment stijgen de rentes van Spanje en Italië boven de 6%
en heeft een crisisberaad plaatsgevonden. Acht u de kans
aanwezig dat er ook garanties aan de ECB moeten worden
verleend voor steun aan Spaanse en Italiaanse banken en
eventueel ook andere landen
De rentes waartegen Spanje en Italië moeten lenen op de kapitaalmarkt
zijn inderdaad zorgelijk. Spanje en Italië moeten met name in september
weer flink de markt op, dus is het belangrijk dat voor hen de markttoegang gewaarborgd blijft. Investeerders maken zich niet alleen zorgen
over de economische fundamenten van beide landen, maar ook over de
mogelijkheid dat door de spanning op de financiële markten een
self-fulfilling prophesy ontstaat van steeds verder oplopende rentes. Bij de
eurotop hebben de eurolanden hun verantwoordelijkheid genomen door

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 21 501-07, nr. 831

54

een uitgebreid en sluitend pakket voor Griekenland overeen te komen. Het
is nu aan Spanje en Italië om substantiële maatregelen te nemen om de
schuldhoudbaarheid te bevorderen en daarmee investeerders gerust te
stellen. De door Italië en Spanje aangekondigde extra budgettaire en
structurele maatregelen (waaronder het eerder bereiken van een
begrotingsevenwicht door Italië) zijn dus meer dan welkom. We blijven de
ontwikkelingen op de financiële markten uiteraard nauwgezet volgen.
VVD
(63) Wat betekent de afspraak, dat landen waarvoor een EU/IMF
programma van toepassing is door verhoging van het
co-financieringspercentage via de EU-begroting, hun absorptie
van EU-fondsen kunnen vergroten? Hoeven deze landen
gedurende kortere of langere tijd hun co-financiering niet meer
zelf te betalen en zo ja, wat betekent dit voor de EU-begroting en
het Nederlandse aandeel daarin?
PVV
Klopt het bericht dat Griekenland, Ierland, Portugal, Roemenie,
Hongarije en Letland (Europa-nu.nl 1-8-2011 – De Commissie helpt zes
landen aan meer EU-steun) ondanks een te lage bijdrage toch
makkelijker toegang krijgen tot het Europese noodfonds en wat
betekent dit voor de Nederlandse bijdrage aan de EU-begrotingen
en het noodfonds?
CDA
De leden van de CDA-fractie vragen in dit verband de implicatie
van de zin: «ook zal bezien worden hoe deze landen ( programmalanden) hun absorptie van EU-fondsen kunnen vergroten, onder
meer door verhoging van cofinanciering-percentage via de
EU-begroting»? Wat kan, bij een gelijkblijvende EU-begroting, dan
het effect (zowel financieel als wat betreft de concurrentie) zijn
voor Nederland?
Hiermee wordt gedoeld op het verminderen van de beperkende werking
die uit kan gaan van de verplichte cofinanciering op de absorptie van de
beschikbare EU-middelen voor cohesiebeleid. De Commissie heeft op
1 augustus voorstellen gepubliceerd om in de lidstaten met een EU/IMFprogramma te weten Griekenland, Ierland, Portugal, Roemenië, Hongarije
en Letland, tijdelijk de verplichte nationale bijdrage aan Europese sociale
en regionale steunprogramma’s te verlagen van 15 naar 5 procent. De
Commissie stelt geen extra middelen hiervoor beschikbaar: het gaat om
het in de tijd naar voren halen van reeds voor de betreffende lidstaten
geoormerkte gelden. Voor Nederland staat voorop dat de uitgaven
ingepast dienen te worden in de EU-begroting zonder een verhoging van
de begroting als geheel. Er is dan geen effect op de Nederlandse
EU-afdrachten. De 27 EU-lidstaten en het Europees Parlement zullen nu
een standpunt gaan bepalen over deze Commissievoorstellen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 21 501-07, nr. 831

55