Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2020–2021

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

313
Vragen van de leden Wassenberg en Van Esch (beiden PvdD) aan de
Ministers van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en van Infrastructuur en
Waterstaat over de oorzaken van droogte en de gevolgen voor de natuur
(ingezonden 14 augustus 2020).
Antwoord van Minister Schouten (Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit),
mede namens de Minister van Infrastructuur en Waterstaat (ontvangen
5 oktober 2020).
Vraag 1
Kent u het bericht «Met zuivel en vlees exporteren we ook ons schaarse
grondwater» en het artikel «Verdroging van de Nederlandse natuur: bijna een
halve eeuw goed onderzoek en falende politiek», dat de aanleiding vormde
voor het eerstgenoemde krantenbericht?1, 2
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2
Onderschrijft u de conclusie dat het gedecentraliseerde beleid van de
afgelopen decennia heeft gefaald om de verdroging tegen te gaan, zoals
onder andere blijkt uit het feit dat de doelstelling om het verdroogde
oppervlak voor 2010 met 40% te verkleinen niet is gehaald en is daarmee de
hydrologische droogte het gevolg van een politieke keuze?3
Antwoord 2
Nee, die conclusie delen wij niet. Hoewel de doelstelling om het verdroogde
oppervlak voor 2010 met 40% te verkleinen niet volledig is gehaald, is het
areaal verdroogd oppervlak zeker verkleind. Provincies en waterschappen

1

De Volkskrant, 6 augustus 2020, «Met zuivel en vlees exporteren we ook ons schaarse grondwater», https://www.volkskrant.nl/wetenschap/met-zuivel-en-vlees-exporteren-we-ook-onsschaarse-grondwater~bfab2798/
2
Website ecohydrologie.nl, «Verdroging van de Nederlandse natuur:bijna een halve eeuw goed
onderzoek en falende politiek», https://www.ecohydrologie.nl/wp-content/uploads/2020/07/
041850_NHV_00_Stromingen-2-2020-06-ARTIKEL-WITTE-HR.pdf
3
Website ecohydrologie.nl, «Verdroging van de Nederlandse natuur: bijna een halve eeuw goed
onderzoek en falende politiek»,

ah-tk-20202021-313
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

1

werken al decennia aan het bestrijden van verdroging4, onder andere door de
transitie naar het vasthouden van water. De waterschappen hebben diverse
hydrologische herstelmaatregelen uitgevoerd om de verdroging van
natuurgebieden aan te pakken. Drinkwaterbedrijven hebben diverse grondwaterwinningen aangepast om verdroging van de omgeving te beperken. Zo is
de verdroging verminderd of opgeheven in gebieden als Bargerveen,
Haaksbergerveen, Korenburgerveen en het Wooldse veen en zijn duingebieden natter geworden.
Klimaatverandering brengt langere periodes van droogte met zich mee.
Hierop moet ons watersysteem nu gaan anticiperen of worden heringericht.
Echter, hiertoe zijn ook ruimtelijke maatregelen nodig in de omgeving van
natuurgebieden en aanpassing van bestaande functies en gebruik. De
verdrogingsaanpak vergt juist een gebiedsgerichte integrale aanpak met de
betrokken overheden en belanghebbenden in de transitie naar klimaatbestendige bodem- en watersystemen. De Beleidstafel Droogte heeft geresulteerd in
aanbevelingen om de gevolgen van droogte tegen te gaan (zie ook de
weblink: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2019/12/18/
eindrapportage-beleidstafel-droogte). Deze aanbevelingen zijn actief ter hand
genomen door de genoemde publieke en private partijen.
Vraag 3
Is het juist dat boeren in het voorjaar water afvoeren en bij schaarste in de
zomer oppompen? Zo ja, onderschrijft u dan de uitspraak dat «verdroging het
gevolg is van onze behoefte om nummer twee in de wereld te blijven in
landbouwexport»? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 3
Het voorkomen van wateroverlast is al eeuwenlang een van de belangrijkste
inrichtingsprincipes. Waterbeheerders voeren peilbeheer en daartoe voeren
zij overtollig water af in perioden van wateroverschotten (winterperiode). Na
WOII richtte ons land zich ook op het verhogen van de landbouwproductie,
met onder meer een ontwatering, waarbij boeren in het voorjaar eerder hun
land kunnen bewerken. En met beregening bij droogte in het groeiseizoen.
Tegelijkertijd is het areaal verhard oppervlak toegenomen door verstedelijking
en infrastructuur. Daarmee is de natuurlijke aanvulling van het grondwater
verminderd, terwijl het gebruik daarvan is toegenomen (drinkwater, landbouw
en industrie). Al deze ontwikkelingen hebben bijgedragen aan de verdroging
van natuurgebieden. Dat wordt nu verergerd door de toenemende frequentie
van droge jaren (klimaatverandering).
Vraag 4
Is het juist dat de hevige regenval in de maanden februari en maart van dit
jaar met honderden miljoenen kuubs is weggepompt om het zo makkelijker te
maken om tractoren en landbouwmachines de velden op te krijgen, zoals
hydrologisch expert Theo Bakker in de Volkskrant stelt? Zo ja, kunt u
aangeven hoeveel kuub regenwater er dit voorjaar is weggepompt?5

4

Verdroging is in het beleid als volgt gedefinieerd (Rijkswaterstaat, 1994): «Een gebied wordt als
verdroogd aangemerkt als aan dat gebied een natuurfunctie is toegekend en de grondwaterstand in het gebied onvoldoende hoog is dan wel de kwel onvoldoende sterk om bescherming
van de karakteristieke grondwaterafhankelijke ecologische waarden waarop de functietoekenning is gebaseerd, in dat gebied te garanderen. Een gebied met een natuurfunctie wordt
ook als verdroogd aangemerkt als ter compensatie van een te lage grondwaterstand water van
onvoldoende kwaliteit moet worden aangevoerd».
Droog weer is het verschil tussen neerslag en verdamping in een bepaalde periode (neerslagtekort). Een slechte oogst of verlies van natuurwaarden kan het gevolg zijn.
Droogtekomt voort uit een uitzonderlijk droge periode die afwijkt van een normale situatie en
die zolang duurt, dat er een ernstig hydrologisch evenwichtsstoornis ontstaat. Een slechte
oogst of verlies van natuurwaarden kan het gevolg zijn. Droogte is te onderscheiden in het
weer (meteorologisch), in de bodem (bodemvocht en grondwater) en in beeksystemen
(afvoer). Droogte gaat gepaard met een hogere watervraag dan normaal, hetgeen de effecten
van droogte versterkt.
5
Opiniebijdrage «Watertekort», Volkskrant 12 augustus 2020, https://www.volkskrant.nl/columnsopinie/het-ware-gezicht-van-de-nederlander-komt-door-corona-bovendrijven~b603551b/

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

2

Antwoord 4
Nee. In februari en in de eerste helft van maart 2020 viel erg veel regen. Dit
water kon niet allemaal worden vastgehouden en moest deels worden
afgevoerd via beken, rivieren, spuien en gemalen om wateroverlast in
landelijk en stedelijk gebied en voor infrastructuur te voorkomen. De
waterschappen en Rijkswaterstaat kunnen niet aangeven hoeveel kubieke
meter dat in die periode geweest is.
Vraag 5
Kunt u aangegeven welk deel (percentage) van de (hydrologische) droogte
veroorzaakt wordt door het kunstmatig verlagen van de grondwaterstand en
de versnelde afwatering ten behoeve van de landbouw, graag uitgesplitst
naar landbouw rondom hoge en lage veengronden en rondom hoge en lage
zandgronden? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 5
De ontwatering van de landbouwgronden is een van de oorzaken van de
verdroging van natuurgebieden6. Het gebruik van grondwater voor drinkwater, industrie en beregening van land- en tuinbouwgronden zijn andere
oorzaken (zie ook antwoord 3). Maar er zijn geen recent gepubliceerde
onderzoeken met gegevens over het aandeel van de (hydrologische) droogte
dat veroorzaakt wordt door het kunstmatig verlagen van de grondwaterstand
en de versnelde afwatering ten behoeve van de landbouw. Mogelijk gaat het
lopend onderzoek in opdracht van de zandprovincies, opgestart na de
droogte in 2018 en aanbevelingen van de Beleidstafel Droogte, hierin inzicht
geven. Naar verwachting komt er in oktober van dit jaar een publicatie van
dit onderzoek.
Ook voor veengrond kan geen percentage aangegeven worden. Laag
Nederland maakt vooral gebruik van oppervlakte water en daar wordt het
waterpeil (m-NAP) via peilbesluiten vaak naar beneden bijgesteld, want het
maaiveld daalt met <1 à 2 cm/jaar. Dat zorgt ervoor dat water wegzijgt naar
diepe polders en dat de natuur dan hoger blijft liggen ten opzichte van de
omgeving. Vandaar ook de inzet van hydrologische bufferzones. De natuurgebieden worden in tijden van droogte voor de watervoorziening steeds
afhankelijker van oppervlaktewater. Daarvoor wordt zoveel mogelijk gebiedseigen water vastgehouden. Als het peil door droogte te laag wordt, kan er
water worden ingelaten. Daarbij kan sprake zijn van een mindere waterkwaliteit. Ook dat is «verdroging».
Zoals aangekondigd in de brief van het Ministerie van Infrastructuur en
Waterstaat (IenW) van 10 juli jl. (kenmerk IENW/BSK-2020/139454) werkt IenW
samen met het Interprovinciaal Overleg (IPO), de Unie van Waterschappen
(UvW) en de Vereniging van drinkwaterbedrijven in Nederland (Vewin) aan
een inventarisatie van alle grondwateronttrekkingen en van de ontwikkelingen
in de verontreiniging van het grondwater. Ook die inventarisatie beoogt meer
inzicht te geven en zal worden gebruikt om te bezien welke aanvullende
maatregelen nodig zijn.
Vraag 6
Is het juist dat de extreem droge zomers van de laatste jaren hebben geleid
tot een toegenomen gebruik van (grond)water en oppervlaktewater door
boeren waardoor de grondwaterstanden nog lager werden en erkent u dat dit
resulteert in verdere verdroging? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 6
De extreem droge zomers van de laatste jaren hebben geleid tot een
toegenomen gebruik van water door boeren, burgers en bedrijven. Dat
resulteert in een negatief effect op de bestrijding van de verdroging. Het

6

Er is sprake van (hydrologische) droogte wanneer onvoldoende grondwater van de juiste
kwaliteit beschikbaar is. Het »kunstmatig verlagen» van de grondwaterstand kan verschillende
oorzaken hebben. Kunstmatige verlaging vindt plaats door grondwateronttrekkingen), maar
met name door ontwatering door landeigenaren en afwatering door het waterschap. Ontwatering is het afvoeren van water uit de bodem via bijvoorbeeld kleine sloten of greppels.
«Versnelde afwatering» is het vervolgens afvoeren van het overschot aan water via grotere
watergangen, zoals sloten en kanalen en met hulpmiddelen zoals een gemaal.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

3

CBS7 en Wageningen Economic Research (WEcR) hebben gegevens
verzameld over het watergebruik in het extreem droge jaar 2018. In dat jaar
piekte het gebruik in de huishoudens en in de landbouw. Van het in Nederland opgepompte grondwater ging 69,3% naar de waterleidingbedrijven,
18,9% naar de landbouw. Bij het oppervlaktewater zijn de energiebedrijven en
de industrie de grote gebruikers; waterleidingbedrijven en landbouw
gebruiken daarvan respectievelijk 3,7% en 0,6%.
Vraag 7
Hoe verhoudt het oppompen en gebruiken van (grond)water voor de
landbouw zich met het bericht van drinkwaterleveranciers dat er drinkwatertekorten kunnen ontstaan in delen van Nederland, mede door lage grondwaterstanden?8
Antwoord 7
Afgelopen jaar was sprake van dreigende leveringsproblemen bij drinkwaterbedrijf Vitens toen de extreme watervraag op enkele locaties de productie- en
distributiecapaciteit dreigde te overschrijden. Het warme weer in dit deel van
Nederland zorgde voor een extreme toename in het gebruik van drinkwater.
Er was geen sprake van een drinkwatertekort maar de dagvoorraad van het
drinkwaterbedrijf raakt door het gestegen gebruik sneller leeg. De infrastructuur is goed in staat om in gangbaar hoogverbruik te kunnen voorzien, maar
niet in deze extreme vorm. Deze dreigende leveringsproblemen hadden geen
relatie met het oppompen en gebruiken van (grond)water voor de landbouw.
Vraag 8
Hebt u kennisgenomen van de oproep van de directeur van drinkwaterbedrijf
Brabant Water aan Brabantse boeren om gewassen niet meer overdag te
beregenen?9
Antwoord 8
Ja.
Vraag 9
Beaamt u dat het op grote schaal overdag beregen door boeren de droogteproblemen in de omgeving vergroot? Zo ja, welke maatregelen kunt u nemen
om in tijden van grote droogte het overdag beregenen van gewassen tegen
te gaan om op deze manier de gevolgen van de droogte voor de natuur en
voor drinkwaterbedrijven niet te vergroten? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 9
In een recent onderzoeksrapport10 is met behulp van wetenschappelijke
inzichten beschreven dat door beregening overdag nauwelijks meer
verdampingsverliezen optreden, dan bij beregening ’s nachts. Het is met
name de windsnelheid, en als gevolg daarvan het verwaaien van water dat
uit de grote beregeningshaspels komt, die de efficiëntie van het watergebruik
bepaalt. Beregeningsverboden zijn besluiten van de waterbeheerders
(bevoegd gezag) die zij nemen als in situaties van watertekort het watergebruik moet worden beperkt. De waterbeheerders en de watergebruikers zijn in
de regio met elkaar in gesprek over de mogelijk te nemen maatregelen. In
zijn algemeenheid geldt dat iedereen, ook de agrarische sector, zuinig moet
zijn met water.

7

https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2020/12/piek-watergebruik-huishoudens-en-landbouw-in-2018
Website RTL Nieuws, 8 augustus 2020, «Door enorm verbruik mogelijk soms geen water uit
kraan in grote delen van Nederland», https://www.rtlnieuws.nl/nieuws/nederland/artikel/
5176155/vitens-drinkwater-overijssel-gelderland-kraanwater-sproeien-hitte
9
Website Nu.nl, 11 augustus 2020, «Brabants drinkwaterbedrijf roept boeren op niet overdag te
beregenen», https://www.nu.nl/binnenland/6070048/brabants-drinkwaterbedrijf-roept-boerenop-niet-overdag-te-beregenen.html
10
Van den Eertwegh, G. Van Bakel, J. Massop, H. Van Dam, J. Bosveld, F. Veldhuizen, A.
31 augustus 2020. «Efficiëntie van beregening».
8

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

4

Vraag 10
Erkent u dat de omvangrijke intensieve landbouw rond natuurgebieden, zoals
dat rondom Deurne, de verdroging van het gebied heeft verergerd en
daarmee de intensiteit van de recente natuurbranden heeft vergroot en het
blussen heeft bemoeilijkt? Zo nee, waarom niet? Zo ja, wat bent u voornemens hieraan te doen?
Antwoord 10
De verdroging van natuurgebieden is een complex van factoren. De
grondgebonden landbouw rond natuurgebieden kan één van die factoren zijn.
Met een transitie naar kringlooplandbouw zetten we al in op het verminderen
of opheffen van de verdroging van die natuur door de landbouw. Regionale
waterbeheerders en Rijkswaterstaat werken samen aan maatregelen om het
gebied van de Deurnsche Peel te vernatten en daarmee het veen in stand te
houden. De maatregelen betreffen ook het in stand houden van de wateraanvoer in droge perioden. Die wateraanvoer is ook te benutten voor het blussen
van branden. Er zijn geen aanwijzingen dat intensieve landbouw dat heeft
bemoeilijkt of de intensiteit heeft vergroot. Ten tijden van het uitbreken van
de brand stonden zowel oppervlaktewater als grondwater op een normaal
niveau voor de tijd van het jaar, ondanks het droge weer en de hitte. Er is een
technisch onderzoek gestart naar de oorzaak en het verloop van de brand.
Vraag 11
Kunt u een overzicht geven hoeveel categorie 1 en 2 natuurgebieden we in
2018, 2019 en dit jaar hebben en waar deze gebieden liggen?
Antwoord 11
Ja. In de onderstaande links is een kaart van Nederland te zien met de
Categorie 1 gebieden natuur uit de verdringingsreeks.
https://anlbviewer.portaalnatuurenlandschap.nl/anlb-flamingo-viewer//app/
categorie1_natuur
https://www.infomil.nl/publish/pages/162770/
kaart_categorie_1_3_natuur_verdringingsreeks_seizoen2020.pdf (zie ook de
bijlage van deze beantwoording Kamervragen).
De verdringingsreeks kent geen categorie 2 natuur. Categorie 2 zijn de
nutsvoorzieningen. De overige natuur zit in categorie 4.
Vraag 12
In hoeveel van die categorie 1 natuurgebieden is droogte (mede) veroorzaakt
door ontwatering of afwatering ten behoeve van de landbouw?
Antwoord 12
Bij geen van de categorie 1 natuurgebieden is sprake van hydrologische
droogte. Het zijn natte gebieden en daar is wateraanvoer mogelijk; het
peilbeheer is op de natuur ingeregeld. Daarnaast wordt in enkele gevallen in
de bufferzones van de hoogveengebieden water aangevoerd om het
wegzijgen van water uit het hoogveengebied te verminderen. Als er toch
sprake is van droogte dan is dat door meteorologische droogte. Die wordt
veroorzaakt door geen of geringe neerslag en hoge verdamping (neerslagtekort). Door aanvoer van water uit het hoofdsysteem worden de effecten van
deze droogte verminderd.
Vraag 13
In hoeveel van de Natura 2000-gebieden die momenteel in een ongunstige
staat van instandhouding bevinden, speelt verdroging een rol?
Antwoord 13
De staat van instandhouding dient op landelijk niveau behaald te worden en
wordt niet per Natura 2000-gebied bepaald. De Natura 2000-gebieden dragen
bij aan de landelijke staat van instandhouding. Er zijn in Nederland 95 Natura
2000-gebieden waar grondwaterafhankelijke natuur in een regionale setting
bestaat en die mogelijk worden beïnvloed door ingrepen in het regionale
watersysteem. Deze ingrepen zijn extra ont- en afwatering ten behoeve van
landbouw en grondwateronttrekkingen ten behoeve van drinkwater,
beregening en industrie. In potentie kan dus in 95 Natura 2000-gebieden
verdroging een rol spelen bij het behalen van de instandhoudingsdoelstellin-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

5

gen in die gebieden. In het standaardgegevensformulier (SDF), waarmee
gegevens over de Natura 2000-gebieden aan de Europese Commissie worden
gerapporteerd is voor ongeveer 60 gebieden aangegeven dat «door mensen
veroorzaakte veranderingen in hydrologische condities» een drukfactor is11.
Dat betekent dat verdroging in meer of mindere mate daadwerkelijk een rol
speelt in het gebied.
Vraag 14
In hoeveel van die Natura 2000-gebieden wordt dit (mede) veroorzaakt door
ontwatering of afwatering ten behoeve van de landbouw?
Antwoord 14
In hoeveel gebieden landbouw een rol speelt is niet bekend, maar als Natura
2000-gebieden met grondwaterafhankelijke waarden (direct) omgeven zijn
door landbouw, dan is de kans groot dat ontwatering of afwatering ten
behoeve van de landbouw een effect heeft op deze Natura 2000-gebieden.
Desalniettemin wordt in het kader van de gebiedsgerichte aanpak onder
Programma Natuur aandacht hieraan besteed (zie vraag 15 en 16).
Vraag 15
Erkent u dat het tegengaan van verdroging in Natura 2000-gebieden,
genoemd als één van de natuurherstelmaatregelen voor de langetermijnaanpak van de stikstofproblematiek, in de praktijk neerkomt op het beëindigen
van de kunstmatige verlaging van de grondwaterstand ten behoeve van de
landbouw, zeker rondom natte natuur?
Antwoord 15
Met maatregelen in de waterhuishouding kan de gevoeligheid van natuurgebieden voor stikstof worden verminderd. Dat kunnen zeer lokale watermaatregelen zijn (bijvoorbeeld natte bufferzone) of watermaatregelen op het niveau
van het betreffende regionale watersysteem. In beide gevallen kan dit
samengaan met een aangepaste kunstmatige verlaging van de grondwaterstanden voor de landbouw. Het is een kwestie van maatwerk. Via het
Programma Natuur investeren we in samenwerking met de provincies en
waterbeheerders extra middelen voor natuurherstel en -ontwikkeling,
oplopend naar € 300 miljoen per jaar in de periode tot en met 2030. Hierbij
zal ook aandacht worden besteed aan het bestrijden van verdroging.
Vraag 16
Zo ja, op welke manier ziet u erop toe dat provincies en waterschappen
structureel het beëindigen van het kunstmatig laaghouden van de grondwaterstand meenemen in de gebiedsgerichte aanpak van de stikstofcrisis?
Antwoord 16
Zie antwoord op vraag 15.
Vraag 17
Beaamt u dat er voor het herstel van de verdroogde natuur in Nederland een
waterbeheer nodig is dat niet in de eerste plaats is afgestemd op de
landbouw? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 17
In en rondom grondwaterafhankelijke natuurgebieden zal het watersysteem
meer moeten worden afgestemd op de behoeften van de natuur. Dat is
onderdeel van de hiervoor geschetste gebiedsgerichte aanpak en conform de
aanbevelingen van de beleidstafel droogte die gaan over structurele
maatregelen voor systeemherstel als beste oplossing voor klimaatrobuustheid en een klimaatbestendige natuur. Door klimaatverandering zijn er meer
droogteperiodes te verwachten in het landelijk gebied. Nederland zal zich via
klimaatadaptatie daarop moeten aanpassen en water gaan vasthouden om
die droge periodes te overbruggen. Landbouw en natuur hebben daarin een
gezamenlijk belang.

11

https://www.eea.europa.eu/data-and-maps/data/natura-11

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

6