23
Eindverslag van de informateur
Aan de orde is het debat over het eindverslag van de
informateur.
De voorzitter:
Ik wil de journalisten vragen hun andere positie weer in te
nemen. Dank. Ik vraag ook de leden om hun plaats weer in
te nemen. Aan de orde is het debat over het eindverslag
van de informateur. Voordat ik begin en iedereen welkom
heet, geef ik eerst even het woord aan de heer Klaver van
GroenLinks.
De heer Klaver (GroenLinks):
Dank, voorzitter. Ik wil via u een vraag aan de informateur
stellen. We hebben vorige week met negen partijen aan
tafel gezeten. Er zijn daar aan tafel ook nog twee stukken
uitgedeeld. Ik zou willen vragen of deze stukken naar de
Kamer gestuurd kunnen worden. Er hebben daar negen
partijen aan tafel gezeten, ongeveer de helft van deze
Kamer. Ik denk dus dat het goed is als de andere helft van
de Kamer ook de kans krijgt om daar kennis van te nemen.
De voorzitter:
Ik kijk even naar de informateur. Kan dat geregeld worden?
De heer Remkes:
Ik heb een non-paper voor ogen waar het gaat over de
financiën. Ik neem aan dat dat een van de stukken is waar
de heer Klaver op doelt?
De heer Klaver (GroenLinks):
Zeker.
De heer Remkes:
En het andere stuk?
De heer Klaver (GroenLinks):
Het andere stuk ging over de varianten hoe er samengewerkt zou kunnen worden.
De heer Remkes:
Het financiële stuk is een non-paper en het stuk met de
varianten is een paper. Dus u kunt wat mij betreft beide
stukken toegestuurd krijgen, met die kanttekening.
De voorzitter:
Dat is fijn. Mevrouw Kaag wil wat zeggen. Gaat uw gang.
Mevrouw Kaag (D66):
Ik wil niet in een exegese over "paper" en "non-paper"
belanden, maar ik zeg even ter verduidelijking dat op het
halve A4-tje de punten uitgewerkt stonden zoals die mondeling waren besproken. Er is dus geen verschil in status

Tweede Kamer

Eindverslag van de informateur

wat dat betreft. Het was een toelichting op de opties die
mondeling waren voorgelegd.
De voorzitter:
Volgens mij heeft de informateur aangegeven dat de stukken verspreid worden. Het is fijn als dat vandaag, nog
gedurende het debat kan gebeuren.
Zoals ik al zei: aan de orde is het debat over het eindverslag
van de informateur. Ik heet de heer Remkes van harte welkom. Ik heet ook de Kamerleden, de mensen op de publieke
tribune en de kijkers thuis van harte welkom. Voordat we
het debat beginnen, wijs ik erop, wellicht ten overvloede,
dat het doel van dit debat is om een volgende stap te kunnen zetten in de formatie. Ik wil met de leden afspreken dat
zij zes vragen kunnen stellen of opmerkingen kunnen
maken. U hebt dus zes momenten en u kunt zelf kiezen wat
u daarmee doet of hoe u die inzet. Dat is exclusief de feitelijke vragen die gesteld kunnen worden aan de informateur,
die hier aanwezig is om inlichtingen te geven.
Meneer Wilders.
De heer Wilders (PVV):
Ik hoop niet dat dit een van mijn zes vragen is …
De voorzitter:
Nee, dat is het niet.
De heer Wilders (PVV):
… maar uw inleiding klopt niet helemaal. Formeel is het
niet de bedoeling om een stap verder te zetten in de formatie. Daar moeten moties over ingediend worden, er moet
nog over worden gestemd en sommige partijen willen
verkiezingen. Dus volgens mij gaat het debat formeel over
het verslag van de informateur en niet over wat u ervan
maakt.
De heer Azarkan (DENK):
Voorzitter. Ik sluit me daarbij aan. Maar ik wil ook graag als
punt van orde opgemerkt hebben dat we elke keer voorafgaand aan het zoveelste formatiedebat in de krant lezen
wat onze volgende stap al is. We zullen zien dat in de eerste
termijn van de zijde van de VVD verteld gaat worden dat
er twee nieuwe informateurs worden aangewezen. Dan is
het een beetje tekenen bij het kruisje. Ik denk dat we daar
eens een debat over moeten hebben en ik zou de partijen
ook willen aansporen om dat gewoon niet te lekken.
De voorzitter:
Ik deel eerlijk gezegd het verzoek of de oproep van de heer
Azarkan. Het is niet fijn om elke keer de namen van de
informateurs in de krant te lezen. Ik denk dat dat een
gedeelde frustratie van ons als Kamer is. Daarnaast klopt
de opmerking van de heer Wilders feitelijk. Het gaat wel
om het zetten van een stap, maar welke kant dat opgaat, is
natuurlijk afhankelijk van het debat in de Kamer. Dus dat
deel ik helemaal.

5 oktober 2021
TK 7

7-23-1

Dan geef ik allereerst het woord aan mevrouw Hermans
van de VVD voor haar bijdrage.

Mevrouw Hermans (VVD):
Voorzitter, dank u wel. "Eindelijk" en "hè, hè" zijn wat termen
en kwalificaties die ik de afgelopen dagen veel gehoord heb
en die wij waarschijnlijk allemaal veel gehoord hebben als
het gaat over de formatie. Dat begrijp ik ook, want het heeft
lang geduurd voordat we bij het debat over deze stappen
in de formatie zijn aanbeland. Ook mijn fractie, de VVD,
heeft daar natuurlijk een aandeel in gehad. Maar we kunnen
vandaag wel een belangrijke stap zetten. Meneer Azarkan
heeft gelijk: we debatteren over het verslag van de informateur. Wat de VVD-fractie betreft zetten we daarna ook een
volgende belangrijke stap. Ik ben ook opgelucht dat we die
stap kunnen zetten en dat we door kunnen.
Voorzitter. Ik wil de informateur graag bedanken voor zijn
werk de afgelopen weken, voor de vele gesprekken die hij
heeft gevoerd en voor het geduld dat hij in die gesprekken
betracht heeft. Er ligt nu een helder advies om te gaan
onderzoeken of er een kabinet gevormd kan worden tussen
VVD, D66, CDA en de ChristenUnie. In tweede termijn zal
ik een motie indienen, maar ik zal nu alvast aangeven dat
de VVD de heer Johan Remkes als informateur voor de
volgende fase zou willen aandragen.
De voorzitter:
Ik kijk even naar de heer Wilders van de PVV.
De heer Wilders (PVV):
Inderdaad, dan zijn we al klaar met het debat. Er wordt nu
even gezegd wat een meerderheid gaat doen, maar ik zou
daar toch nog even een punt van willen maken. Ik heb hier
een citaat voor me van de minister-president, de heer Rutte,
van 15 januari van dit jaar, toen het kabinet aftrad. Hij zei
toen: "Met dit besluit van vandaag wil het kabinet recht
doen aan al die ouders aan wie ongekend onrecht is aangedaan." Nu zijn wij negen maanden verder en nu besluit u
waarschijnlijk — althans, dat wordt uw motie — om gewoon
door te gaan met dezelfde coalitie, die al die ellende heeft
veroorzaakt met de toeslagenaffaire. Snapt u dat mensen
daar thuis helemaal niets van snappen, dat ze niet snappen
dat diezelfde bende, diezelfde club, diezelfde mensen die
verantwoordelijk zijn voor al die ellende van de toeslagenaffaire, na elkaar negen maanden voor rotte vis te hebben
uitgemaakt, nu gewoon doorgaan? U gaat gewoon doorregeren. U spuugt ze recht in het gezicht. U zegt: we hebben
er allemaal niks mee te maken; wij traden toen af, maar we
gaan gewoon door met dezelfde club. Misschien komen er
een paar andere mensen, maar u gaat door met dezelfde
mensen die toen zijn afgetreden. Hoe durft u dat te doen?

om het leed te verzachten. Het woord "compenseren", waar
we in de APB veel over hebben gesproken, doet daar geen
recht aan. Daarom kies ik bewust de woorden "het leed
verzachten". Tegelijkertijd hebben er op 17 maart verkiezingen plaatsgevonden. Toen heeft de kiezer gesproken. Daar
is een uitslag uit gekomen. Er gaan nu vier partijen formeren
die met elkaar een meerderheid vormen, die ongelofelijk
ambitieus zijn en die de energie hebben om met een
ambitieuze agenda de grote vragen van de toekomst aan
te pakken. En ja, daar hoort ook het verder afhandelen van
de kinderopvangtoeslagaffaire bij.
De heer Wilders (PVV):
Als u dat had gewild, dan had u dat meteen na de verkiezingen gedaan. Dan was u meteen bij elkaar gaan zitten, hoe
fout het ook was, maar dat heeft u niet gedaan. U wilde iets
heel anders. U wilde wat anders; mevrouw Kaag wilde om
links. U gaat nou met elkaar omdat er niets anders is en
omdat er anders verkiezingen komen. Dat is niet voor het
landsbelang, dat is niet voor Nederland, dat is omdat
sommige partijen bang zijn om de kiezer te zien. Maar dat
is geen antwoord op mijn vraag. Ik heb hier een mevrouw,
een slachtoffer van de toeslagenaffaire, die letterlijk zegt
dat zij het voelde "als een mes in haar rug" toen ze hoorde
dat de vier partijen, CDA, VVD, D66 en ChristenUnie, voor
een vierde kabinet-Rutte gaan. Ze voelde het als een mes
in haar rug dat de mensen die de ellende hebben veroorzaakt, gewoon doorgaan alsof er niks aan de hand is. Niet
alleen de mensen van de toeslagenaffaire voelen dat zo.
Wat moet Nederland nou verwachten? Krijgen we nou
gewoon hetzelfde beleid opnieuw? Krijgen we dezelfde
partijen, met weer meer klimaat en weer meer immigratie?
Krijgen we hetzelfde opnieuw? Waarvoor hebben we dan
de verkiezingen gehad? Nogmaals, wat zegt u tegen de
mensen thuis die denken: we zijn straal voor de gek
gehouden; ze zijn afgetreden vanwege de toeslagenaffaire
en dezelfde partijen, vaak zelfs dezelfde mensen, zoals
meneer Rutte en mevrouw Kaag, komen allemaal een voor
een weer terug? Dat kan toch niet?
Mevrouw Hermans (VVD):
Ik kan mij voorstellen dat het voor de slachtoffers van de
toeslagenaffaire heel ingewikkeld wordt dat wij als partijen
nu een kabinet gaan vormen. Sowieso kan ik mij voorstellen
dat het terugwinnen van het vertrouwen van deze groep in
de politiek een ongelofelijk ingewikkelde taak wordt, maar
ik voel me wel gemotiveerd en verantwoordelijk om daar
alles aan te doen. Tegelijkertijd ligt er de verkiezingsuitslag
van 17 maart. Vandaag is het 5 oktober, uit mijn hoofd, dus
17 maart is ruim een halfjaar geleden. Volgens mij zit
Nederland dus ook te wachten op daden hier vanuit Den
Haag en op de volgende stap in de formatie. Ja, die heeft
te lang geduurd. En ja, daar hebben wij ook een verantwoordelijkheid in. Maar wij kunnen nu vandaag de volgende
stap zetten. Ik vind dat ontzettend belangrijk voor al die
vragen die voorliggen.

Mevrouw Hermans (VVD):
De kinderopvangtoeslagaffaire is een vreselijke affaire. Daar
heeft het huidige demissionaire kabinet in januari verantwoordelijkheid voor genomen door op te stappen omwille
van het leed dat deze mensen over een hele lange periode
is aangedaan. Dat kunnen we niet zomaar goedmaken,
anders dan dat wij, maar ook een nieuw kabinet, alles op
alles zetten in deze tijd, in de tijd dat er onderhandeld wordt,

De heer Wilders (PVV):
Ten slotte zeg ik tegen de mevrouw van de VVD, mevrouw
Hermans: niemand zit op u te wachten. Níémand zit op u
te wachten. 29% van de Nederlanders vindt een voortzetting
van de huidige coalitie een goed idee. Nog niet een op de
drie Nederlanders vindt het een goed idee dat VVD, CDA,

Tweede Kamer

5 oktober 2021
TK 7

Eindverslag van de informateur

7-23-2

D66 en ChristenUnie doorgaan. Nederlanders zitten niet op
u te wachten. De partij van mevrouw Kaag, D66, en het CDA
hebben zeventien zetels verloren ten opzichte van maart.
Er is geen draagvlak meer voor het CDA, en D66 kachelt
achteruit in de peilingen. Nog niet een op de drie mensen
wil uw kabinet. Ze willen dat niet. Ze zien dat u fouten heeft
gemaakt en dat u verantwoordelijk bent geweest voor de
toeslagenaffaire. Ze vinden het abject. Ze vinden het abject
dat u gewoon doorgaat alsof er niets aan de hand is. U
heeft in uw antwoorden niet één ding kunnen noemen dat
verandert. We krijgen gewoon weer Rutte. We krijgen
gewoon weer Kaag. We krijgen gewoon weer dezelfde
mensen van de toeslagenaffaire en er verandert helemaal
niets in Nederland. U spuugt de mensen recht in hun
gezicht.
Mevrouw Hermans (VVD):
Vlak voor de APB kwam er een onderzoek uit waaruit bleek
dat het vertrouwen in de politiek gekelderd is van een voldoende naar een onvoldoende. Dat dat gebeurd is in de
afgelopen maanden, maanden waarin wij hier in Den Haag
veel met onszelf bezig zijn geweest, begrijp ik. Maar dat
motiveert extra om keihard aan het werk te gaan en om er
alles aan te doen om dat vertrouwen terug te winnen. Dat
dat niet van de ene op de andere dag gaat, begrijp ik ook.
Maar deze vier partijen … Laat ik in elk geval voor de VVD
spreken: wij zijn enorm gemotiveerd en hebben de energie
om met deze vier partijen aan de slag te gaan om tot een
regeerakkoord te komen om de grote problemen waar dit
land mee te maken heeft, aan te pakken. Dan is het straks
aan u, aan de fracties hier in de Kamer, maar ook aan
mensen thuis, om te beoordelen of wij daarin geslaagd zijn.
Maar wij zijn in elk geval enorm gemotiveerd om daarmee
aan het werk te gaan.
De voorzitter:
Mevrouw Marijnissen van de SP en dan de heer Azarkan
van DENK.
Mevrouw Marijnissen (SP):
Doorgaand op het punt dat de heer Wilders maakte, denk
ik dat het vooral voor de ouders die zijn getroffen in het
toeslagenschandaal verschrikkelijk is om nu te horen te
krijgen dat dit kabinet, dat daarover is gevallen, van plan
is om een doorstart te maken. Maar heel veel mensen in
Nederland zullen niet begrijpen wat er nu daadwerkelijk
gaat veranderen. We horen continu mooie praatjes over
nieuw leiderschap en over de radicale ideeën die Mark Rutte
zou hebben over een nieuwe bestuurscultuur. Maar alleen
al vandaag was in het nieuws dat er in datzelfde toeslagenschandaal opnieuw informatie waar de Kamer meermaals
om heeft gevraagd, die de Kamer had moeten hebben om
haar werk goed te doen, om politieke redenen niet op tijd
is gekomen. En wat nog erger is, is dat uit het PwC-rapport
blijkt dat op het moment dat de Kamer mensen onder ede
hoort om wel de juiste informatie boven tafel te krijgen,
niet de waarheid wordt gesproken. Let wel, dat bleek uit
het conceptrapport, waar de Kamer dit weekend opnieuw
naar moest vragen omdat het in de definitieve versie niet
stond. Wat zegt dat dan voor mevrouw Hermans? En kunt
u dan uitleggen wanneer we eigenlijk met die nieuwe
bestuurscultuur gaan beginnen? Want vooralsnog is er niet
mee begonnen, stellen we vast.

Tweede Kamer

Eindverslag van de informateur

Mevrouw Hermans (VVD):
De afwikkeling, de afhandeling en het verzachten van het
leed moeten na alles wat er gebeurd is in de toeslagenaffaire, de hoogste prioriteit hebben, ook van het huidige
demissionaire kabinet, en zullen ook straks voor het nieuwe
kabinet een heel belangrijk onderwerp zijn. Tegelijkertijd
zijn er nog veel meer onderwerpen waar we mee aan de
slag moeten en waar we een agenda voor moeten maken.
Dat moet niet zomaar even een beetje pleisterplakken hier
en daar zijn, nee, dat moet echt een ambitieuze agenda zijn.
Dáár gaan deze vier partijen nu na vandaag over onderhandelen. Met dát regeerakkoord, met dát programma komen
wij terug naar de Kamer, en dan is het aan ons om u te
overtuigen van de ambitie die daaruit spreekt.
Mevrouw Marijnissen (SP):
Dit kan toch niet? We hebben het hele weekend op tv
mevrouw Van Huffelen, de staatssecretaris die verantwoordelijk is voor het oplossen van het toeslagenschandaal en
ervoor moet zorgen dat die ouders recht wordt gedaan,
horen vertellen dat ze eigenlijk geen flauw idee heeft wanneer er een oplossing in zicht is, en dat het nog jaren — let
wel: nog jaren — kan gaan duren. Het enige wat die ouders
continu te horen krijgen, ook nu weer van mevrouw Hermans, is: we doen zo ontzettend ons best, er wordt zo hard
gewerkt. Nee, dat is dus ook niet eens waar, want uit het
rapport dat vandaag is verschenen, blijkt dat ook de hoge
piefen van de Belastingdienst, die gehoord zijn onder ede
door de parlementaire ondervragingscommissie, gewoon
niet de waarheid hebben gesproken. Dat is op zich al heel
ernstig, maar nog veel erger is dat daardoor die ouders
veel langer dan noodzakelijk in de ellende hebben gezeten.
Dat is toch niet recht te praten?
Mevrouw Hermans (VVD):
Ik wil hier wel twee dingen uit elkaar halen: aan de ene kant
de onderhandelingen die nu gaan starten voor een nieuw
kabinet, voor een nieuwe agenda voor de komende jaren,
en aan de andere kant alles wat er moet gebeuren, alles
wat er moet worden gedaan om recht te doen aan wat deze
ouders hebben meegemaakt. Volgens mij trekken mevrouw
Marijnissen en ik, beiden als lid van de Kamer, aan hetzelfde
einde van het touw. Als er volgende week of komende
weken een debat is over de afhandeling van alles wat er
speelt, dan zult u zien dat wij net zo fanatiek zijn als uzelf
om ervoor te zorgen dat dit zo snel mogelijk gebeurt.
Mevrouw Marijnissen (SP):
Ik begin me dat dus steeds meer af te vragen. Ik heb helemaal niet het gevoel dat we allemaal aan hetzelfde eind
van het touw trekken, zoals mevrouw Hermans zegt. Sterker
nog: ik noem net een concreet voorbeeld, namelijk dat
vandaag weer bekend wordt dat de Kamer niet de informatie krijgt waar ze om vraagt. De Kamer probeert juist om zo
snel mogelijk een oplossing te realiseren, maar onze ideeën
daarvoor worden in één dag steeds weer terzijde geschoven. Als mevrouw Hermans dan zegt dat dat niet kan en
dat zij het met mij eens is, is zij dan ook van mening dat er
goed onderzocht moet worden hoe dit zit? Als hier niet de
waarheid is gesproken — er ligt al een aangifte — en er in
de Kamer niet de waarheid is verteld, juist onder ede, dan
is dat strafbaar. Vindt mevrouw Hermans dat de Kamer pal

5 oktober 2021
TK 7

7-23-3

voor haar positie moet gaan staan? Of vindt mevrouw
Hermans dat we dat kunnen laten passeren?
Mevrouw Hermans (VVD):
Volgens mij vindt er geregeld debat plaats met de demissionaire staatssecretaris over het verloop en de voortgang
van de afhandeling van de toeslagenaffaire. Aan de ene
kant vind ik dat de Kamer daar haar rol moet pakken in het
tempo maken en het blijven doorvragen over waarom dingen niet gebeuren of langer duren dan van tevoren is
bedacht of is gemeld. Aan de andere kant gaat er volgens
mij ook nog een parlementaire enquête lopen naar deze
affaire en kunnen we daar ook nog een heleboel van deze
vragen van mevrouw Marijnissen gaan stellen, zodat die
ook onderzocht kunnen gaan worden.
De heer Azarkan (DENK):
De leider hier, de fractievoorzitter van de VVD, zegt: ik zag
met lede ogen toe hoe het vertrouwen in het kabinet daalde
naar een onvoldoende, 29%. Nou is dat gekomen omdat
de leider van de VVD hier eerst heeft staan liegen en we
toen met z'n allen een toneelstukje moesten opvoeren om
ervoor te zorgen dat deze leider toch acceptabel was en dat
anderen toch met hem wilden samenwerken. Het andere
deel waarom we vertraging hebben opgelopen, is omdat
dat constructieve midden, voor zover dat bestaat, met elkaar
overhooplag. Men werd over en weer inderdaad voor rotte
vis uitgemaakt. Welke verantwoordelijkheid neemt mevrouw
Hermans voor die vertragingen en voor die vertrouwensdaling vanuit de Nederlanders, die niet zien dat hun problemen
opgelost worden?
Mevrouw Hermans (VVD):
Volgens mij heb ik daar tijdens het debat twee weken
geleden en ook net wat over gezegd. Ook de VVD heeft een
aandeel in de trage kabinetsformatie tot nu toe. We zijn
daar deels verantwoordelijk voor. Die verantwoordelijkheid
neem ik en die voel ik ook. Vandaar dat ik mij aangesproken
voel door dat gekelderde vertrouwen. Tegelijkertijd kan ik
dan twee dingen doen. Ik kan daarin blijven hangen en naar
dat cijfer blijven kijken, of ik kan alles op alles zetten en
keihard aan het werk gaan om dat vertrouwen terug te
winnen. Zal dat makkelijk worden? Nee, dat denk ik niet.
Ga ik er alles aan doen? Ja, daar kunt u op rekenen!
De heer Azarkan (DENK):
Misschien begint dat gewoon eens met de Kamer niet verkeerd informeren, met haar niet voorliegen en met haar
geen leugens vertellen. Misschien moet u eens een goed
gesprek hebben met uw leider, want dat is wat ons ophoudt.
In januari beloofde dit kabinet een radicaal andere aanpak.
Ik zou mevrouw Hermans willen vragen of zij nou eens drie
dingen kan noemen waaruit die aanpak blijkt.
Mevrouw Hermans (VVD):
In januari stuurde het kabinet een brief aan de Kamer naar
aanleiding van de kinderopvangtoeslagaffaire en het rapport
dat daarover verschenen was. Daarin heeft het kabinet een
heel aantal dingen geschetst waarmee het aan de slag zou
gaan. Volgens mij hebben wij twee weken geleden met
elkaar geconcludeerd dat het niet allemaal even snel en

Tweede Kamer

Eindverslag van de informateur

voortvarend gaat als we zouden willen. Dat deel ik. Dat deel
ik met de heer Azarkan. Tegelijkertijd hebben we met elkaar
een discussie over de wijze waarop we meer dualisme en
debat tussen Kamer en kabinet willen. Daar heeft het nieuwe
kabinet een belangrijke opdracht in. Deze vier partijen
hebben ook de ambitie om dat voor elkaar te gaan krijgen.
Weten we al precies hoe dat er uit gaat zien? Nee. We willen
allemaal een korter regeerakkoord, een regeerakkoord op
hoofdlijnen. We zullen moeten zien hoe dat precies gaat
uitpakken en werken. We hebben daar allemaal, alle 150,
een verantwoordelijkheid in.
De heer Azarkan (DENK):
Mijn vraag was welke drie dingen er vanaf 15 januari, toen
het kabinet demissionair werd, veranderd zijn. Het kabinet
kreeg toen eigenlijk een enorme kwalificatie aan zijn broek,
namelijk: er is ongekend onrecht aangedaan onder leiding
van het kabinet en zeker van minister Rutte, die er al tien
jaar zit. Er is ongekend onrecht aangedaan! De vraag is
volgens mij wat er nu gebeurt in daden en niet in mooie
woorden. Die mooie woorden geloof ik wel. Die hoort
iedereen. Maar de vraag is wat er nou in daden gebeurd is.
Noemt u er nou eens drie waaruit blijkt dat er voortgang is
geboekt.
Mevrouw Hermans (VVD):
De daden waar u naar vraagt, zijn daden van het kabinet.
Ik zou u willen vragen om die vragen aan het kabinet te
stellen op een daarvoor geëigend moment. Als u die vraag
aan mij stelt, zou ik willen verwijzen naar hoe wij hier met
elkaar het debat over de Algemene Politieke Beschouwingen
hebben gevoerd. We hebben met elkaar, breed in de hele
Kamer, met alle partijen die een constructieve bijdrage
wilden leveren, gezocht naar samenwerking. Dat was een
debat op inhoud. Het was een debat over alle onderwerpen
die voorbijkwamen. Dat is volgens mij hoe het hier moet.
Vervolgens moeten we samen een voorstel voorleggen of
eigenlijk opleggen, zo zou je kunnen zeggen, aan het kabinet. Ik vind dat dat een verandering, een vernieuwing, is
waar we mee door moeten gaan.
De voorzitter:
Ik kijk even naar de heer Omtzigt.
De heer Omtzigt (Lid Omtzigt):
Als 77 leden van deze Kamer een kabinet willen vormen,
dan kunnen ze dat doen. Maar op 15 januari is dat kabinet
gevallen. Sindsdien zijn er 45 van de 45.000 gezinnen
geholpen bij de Commissie Werkelijke Schade. In dit tempo
duurt het 500 jaar voordat het klaar is.
De Kamer vroeg om een staatscommissie over de rechtsstaat, die geschonden was. Er is geen staatscommissie.
De regering zegde toe: er komt een regeringscommissaris
die de archieven op orde gaat brengen. Dan zouden we niet
meer al die zwarte papieren krijgen, of die 9.000 vernietigde
dossiers van de mensen die niet geholpen kunnen worden.
Er is geen regeringscommissaris.
De Kamer vroeg: willen jullie een onderzoeksstandaard
zodat de regering zichzelf niet meer onderzoekt? Afgelopen

5 oktober 2021
TK 7

7-23-4

week kwam er een briefje: dat gaan we niet doen. Bij het
PwC-rapport zagen we wat voor gevolgen dat heeft.
Alle beloftes die gedaan zijn vanaf 15 januari zijn niet
nagekomen. Ik vraag de VVD: is er een belofte die ik gemist
heb over de nieuwe bestuurscultuur die wél is nagekomen
door dit kabinet?
Mevrouw Hermans (VVD):
Zoals ik net ook zei: ook de VVD-fractie vindt dat de beloftes
en toezeggingen die zijn gedaan in de brief waar de heer
Omtzigt nu uit citeert, of voorbeelden uit noemt, moeten
worden nagekomen. Dit is misschien niet zo expliciet in die
brief opgeschreven, maar laat ik dan een eigen irritatie
noemen: de beantwoording van Kamervragen kan in veel
gevallen a nog veel sneller en b veel concreter en explicieter. Hoe vaak moet je wel niet doorlezen en doorvragen, en
doorlezen en doorvragen om tot het goede antwoord op
de vraag te komen? Dus als het daar over vernieuwing en
meer dualisme gaat, dan vindt u mij geheel aan uw zijde.
De vier partijen die nu gaan onderhandelen, zullen ook gaan
kijken naar een nieuwe bestuursstijl. En ik noemde net al
het regeerakkoord op hoofdlijnen en een ministerraad die
vervolgens met een regeerprogramma aan de slag gaat.
Hoe dat er precies uit gaat zien, weet ik ook nog niet exact.
Dat wordt een ontdekking die we met elkaar moeten gaan
meemaken en gaan ontdekken. Maar volgens mij hoort dat
ook bij het vernieuwen van de cultuur, waarin wij allemaal,
alle 150 Kamerleden, en straks ook de leden van het kabinet,
een verantwoordelijkheid en een rol hebben.
De heer Omtzigt (Lid Omtzigt):
Ik heb heel veel wensen voor het nieuwe kabinet, en te veel
voor in mijn spreektijd zo meteen. Die gaan over de wooncrisis, over een andere bestuurscultuur, over een kort
regeerakkoord. Dat snap ik. Maar ik vraag gewoon, aangezien we nu negen maanden verder zijn na de val van het
kabinet: welke van die beloftes zijn waargemaakt? Ik heb
hier een lijstje met zeven zaken omhooggehouden. Er waren
er nog een of twee vanuit de Kamer. Ik heb nul — nul! —
voorbeelden gehoord van wat het kabinet de afgelopen
acht maanden heeft waargemaakt. En waarom vind ik dat
belangrijk om te benadrukken? Omdat precies dezelfde
partijen een doorstart gaan maken. Dat doen ze overigens
met precies dezelfde partijleiders in het kabinet, wat buitengewoon onverstandig is, maar daar komen ze zelf wel achter. Maar ze hebben negen maanden niks gedaan. Hoe
kunnen we dan nieuwe beloftes krijgen terwijl de oude
beloftes, die plechtig gedaan waren — "er is heel veel misgegaan" — niet zijn nagekomen?
Mevrouw Hermans (VVD):
De heer Omtzigt stelt terechte vragen, maar ik wil hem toch
vragen om die aan het kabinet te stellen. Ik sta hier als
waarnemend fractievoorzitter van de VVD. Ik vertel wat mijn
ambitie is en hoe de VVD-fractie kijkt naar het nieuwe
kabinet, het kabinet waarover nu onderhandeld moet gaan
worden. Ik deel dus heel veel van de vragen die hij stelt. Ik
heb zelf ook de ambitie om in die bestuursstijl en in die
wisselwerking tussen kabinet en Kamer dingen te verbeteren.

Tweede Kamer

Eindverslag van de informateur

Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Ik begrijp dat we moeten geloven dat alles nieuw wordt:
nieuwe bestuurscultuur; we gaan alles beter doen; we gaan
dat regelen in de formatie. Ik begrijp alleen niet zo goed
waar de VVD-fractie het vertrouwen vandaan haalt dat dat
ook daadwerkelijk gaat gebeuren. En waarom denkt de
VVD-fractie dat wij daar vertrouwen in hebben, gelet op het
optreden van het kabinet, zowel toen het nog missionair
was als de hele periode daarna, toen het demissionair was?
Mevrouw Hermans (VVD):
Dit doet mij een beetje denken aan ons debat van twee
weken geleden. Toen hadden we het ook over intenties.
Mijn motivatie en intentie is om hier in de komende jaren,
met de VVD-fractie, met de partijen in de coalitie, maar ook
met alle partijen in de oppositie, daar waar het lukt en daar
waar het gaat met oppositiepartijen ook een constructieve
samenwerking aan te gaan, juist omdat ik erin geloof dat
we het hier samen moeten doen, met meer partijen dan
alleen in de coalitie. Ik heb die ambitie, ik heb die energie
om daarmee aan de slag te gaan. Het zal in de komende
periode moeten blijken of wij u daarvan kunnen overtuigen,
want ik denk dat u en ik zo in een interruptiedebat er niet
uit komen.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Nou ja, niet als je de hele tijd over intenties begint, want
volgens mij is mijn vraag heel valide, ook gezien de cijfers
dat burgers geen vertrouwen hebben in dit kabinet. We
moeten vaststellen dat dit kabinet onder de kwalificatiegrens
heeft gezeten, los van welke partij je ook bent als
bewindspersoon. Als je een bewindspersoon bent, dan heb
je te opereren binnen de grenzen van de rechtsstaat. Dat
heeft het kabinet niet gedaan. In het toeslagenschandaal
zijn burgers vermorzeld door de overheid. In het stikstofschandaal moest er een uitspraak van de rechter komen,
en nóg waren de bewindspersonen niet te porren om hun
mínimale kwalificatie te halen. Urgenda, hetzelfde verhaal.
Het is geen snúffelstage, een kabinet vormen, waarbij je
nog heel veel hulp van buitenaf hebt om te zorgen dat je
doorkrijgt wat de bedoeling is; dat je doorkrijgt: oké, dit is
mijn taak, daar moet ik aan voldoen en wat fijn dat mensen
van buitenaf nog een beetje helpen. Je moet zelfstándig de
motivatie hebben om binnen de grenzen van de rechtsstaat
te blijven. Dat heeft dit kabinet niet laten zien. En nu moeten
wij geloven dat het in een formatiegesprekje ineens wél die
omslag gaat maken? Dan vraag ik gewoon aan de VVDfractie: waar halen zij zelf dat vertrouwen vandaan en hoe
haal je het in je hoofd om te denken dat wij dat hier kunnen
vertrouwen?
Mevrouw Hermans (VVD):
Mevrouw Ouwehand noemt een aantal onderwerpen die
de komende jaren voor het nieuwe kabinet, voor de politiek
in het algemeen dé grote onderwerpen zijn. Het gaat over
een betaalbaar huis, het gaat over een perspectief voor
boeren, het gaat over een schone leefomgeving, het gaat
over het in stand houden van onze natuur hier in Nederland.
Ja, dat zijn héle serieuze opgaven. Dat vraagt héél erg
serieus werk, in eerste instantie om tot een goed regeerakkoord te komen, goeie mensen in het kabinet die daaraan
uitvoering gaan geven. En vervolgens aan ons, 150 leden
van de Tweede Kamer, om dat scherp te controleren en

5 oktober 2021
TK 7

7-23-5

met voorstellen te komen daar waar wij denken dat het
beter en scherper kan.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Tot slot. Dit gaat voorbij aan het fundamentele probleem.
Als je niet bereid bent om te reflecteren op de hele diepe
betonrot die dit kabinet en ook de voorgangers trouwens,
ook het kabinet-Balkenende, het zijn echt niet alleen maar
de kabinetten-Rutte … Maar als je toch moet constateren
dat we geleid zijn door mensen die niet uit zichzelf aanvoelden dat het minimale wat je moet doen de rechtsstaat respecteren is, óók als dat politiek onwelgevallig is; stikstof,
Urgenda … Dan mag je toch verwachten dat als er opnieuw
een beroep wordt gedaan op het vertrouwen van de Kamer
dat het nu allemaal ánders gaat, je dan éérst constateert:
ze hebben vér onder de mínimale ondergrens gepresteerd.
Daar zullen we iets van moeten vinden, daar zullen we iets
van moeten zeggen en dán wil ik best geloven dat mevrouw
Hermans goeie intenties heeft dat we stappen vooruit gaan
zetten. Maar als je dat niet eens wilt erkénnen, dan komen
we toch nergens? Dan kán de burger toch geen vertrouwen
hebben in de doorstart van nota bene datzelfde kabinet?
Mevrouw Hermans (VVD):
Mevrouw Ouwehand had het over reflectie. Volgens mij
kunt u een heleboel dingen van de VVD zeggen, maar niet
dat wij in de afgelopen jaren niet gereflecteerd hebben en
in de verschillende debatten ook niet die reflecties met u
hebben gedeeld. Die reflecties moeten vervolgens leiden
tot acties en tot daden, dat ben ik ook met mevrouw
Ouwehand eens. Daar gaan wij de komende periode keihard
mee aan de slag.
De voorzitter:
Dank u wel. U vervolgt uw betoog.
Mevrouw Hermans (VVD):
Voorzitter. Hopelijk kunnen we na het debat vandaag de
volgende stap zetten. Dat betekent inhoudelijk praten over
de belangrijke onderwerpen die voor ons liggen. Ik noemde
ze net al: een betaalbaar huis, een schone omgeving, een
perspectief voor boeren, veiligheid in je wijk, in de buurt,
maar ook veiligheid van ons land in de wereld. Zo zijn er
nog veel meer onderwerpen waar we mee aan de slag
moeten. Er is kortom werk aan de winkel, dus laten we aan
de slag gaan.
Dank u wel.
De voorzitter:
Er is nog een interruptie van de heer Klaver van GroenLinks.
De heer Klaver (GroenLinks):
Ik begrijp de collega's wel. Mevrouw Hermans doet alsof
nu al het werk in de formatie gaat beginnen, maar we zijn
al zeven maanden verder en zelfs negen maanden sinds de
val van het kabinet. Er zijn door de coalitie, door het kabinet,
beloftes gedaan over alles wat er anders zou gaan. Ik ben
het met de heer Omtzigt eens: er is nog weinig geleverd.
We beginnen dus niet op nul, ook niet qua formatie. Er is

Tweede Kamer

Eindverslag van de informateur

deze zomer een document op hoofdlijnen opgeleverd door
de VVD en D66. Mijn vraag aan mevrouw Hermans: is dit
ook het uitgangspunt voor de onderhandelingen die nu
gaan starten?
Mevrouw Hermans (VVD):
Aan dat document is afgelopen zomer inderdaad hard
gewerkt. Daar staan overigens ook een aantal dingen in
over bestuurscultuur en werkwijze. Er zitten elementen in
waar VVD en D66 het over eens zijn. Die vinden wij
belangrijk en die zouden wij graag uitgevoerd zien worden
in de komende jaren. Maar wij werken samen met andere
partijen in een kabinet. Als je gaat onderhandelen, als je
met elkaar gaat samenwerken, dan ga je daarover in
gesprek en zul je compromissen moeten sluiten. Op sommige van die onderwerpen zal dat moeten gebeuren. U
kunt in dat document wel lezen wat voor VVD en D66
belangrijk is en wat voor ons de inzet zal zijn.
De heer Klaver (GroenLinks):
Dat vind ik belangrijk, want niet alles hoeft opnieuw uitgevonden te worden. Over de beloften die zijn gedaan over
meer transparantie, hoeft niet opnieuw onderhandeld te
worden, nee, die moeten uitgevoerd worden. Hierover is
gesproken. Er is gezegd — dat was de afspraak die wij als
Kamer hadden — dat op de inhoud zal worden gewerkt en
dat zal worden bekeken welke partijen daarbij kunnen aansluiten. Ik ga ervan uit dat dit het startpunt van die
gesprekken is, dat er vanuit dit document wordt gewerkt.
Als dat niet zo is, zou mijn hele simpele vraag zijn: wat
hebben jullie in vredesnaam die hele zomer met elkaar
gedaan?
Mevrouw Hermans (VVD):
Het onderwerp "transparantie" dat de heer Klaver noemt,
is nou net een onderwerp waar de vier partijen het heel
snel over eens zijn, overigens met heel veel partijen hier in
de Kamer. Verder heb ik net gezegd wat ik gezegd heb over
het document: het is waar VVD en D66 het over eens zijn,
het is een belangrijk onderdeel van onze inzet in de onderhandelingen.
De heer Eerdmans (JA21):
Ik vond het wel een goede vraag van de heer Klaver, want
ik had hem zelf ook. Wat is nou de status hiervan? Ik lees
vanochtend in het AD dat diverse VVD'ers, uiteraard anoniem, zeggen: we moeten maar wat minder waarde hechten
aan dat document van de zomer. Staat het nou nog fier
overeind? We hebben algemeen gezien hoe links-progressief dat pamflet is. Het is ter linkerzijde goed ontvangen;
wij waren wat minder enthousiast. Ik denk dat het echt een
D66-stuk is geworden. Blijft dat zo? Of zegt u: bij nader
inzien — wij zijn in de nieuwe formatieronde verlost van
PvdA en GroenLinks — kunnen we er nog weleens een
boom over opzetten?
Mevrouw Hermans (VVD):
Wat ik net al zei: het is een document waar VVD en D66 aan
gewerkt hebben, waar VVD en D66 zich in kunnen vinden,
waar ambities van onze beide partijen in staan. Maar we
gaan nu samenwerken. We gaan een kabinet vormen met

5 oktober 2021
TK 7

7-23-6

nog twee andere partijen. En volgens mij vormt het de kern
van zo'n samenwerking dat je dan met z'n vieren in gesprek
gaat over onderwerpen en richtingen daarbinnen die je
belangrijk vindt. Volgens mij is de inzet van VVD en D66 op
de onderwerpen die in dat document behandeld zijn duidelijk. En we gaan daarover nu in gesprek met CDA en ChristenUnie.
De heer Eerdmans (JA21):
Dit antwoord is echt helemaal nikszeggend voor mij. Laat
ik het anders vragen. Ik vind dit een beetje haaks staan op
het verhaal van Remkes over het beknopte regeerakkoord.
Dat pamflet, dat stuk van jullie, is vrij uitgebreid. Het is
behoorlijk lijvig. Hoe rijmt u dat met het eindoordeel van
Remkes, die zegt: het moet echt een kort, beknopt regeerakkoord worden waar de Kamer nog heel veel over te zeggen heeft?
Mevrouw Hermans (VVD):
Volgens mij hoeft het een het ander niet uit te sluiten. Dit
is een stuk dat VVD en D66 geschreven hebben. En na dit
debat gaan VVD, D66, CDA en ChristenUnie hopelijk
onderhandelen over een gezamenlijk regeerakkoord. Wij
kunnen met z'n vieren bepalen hoe lang en hoe dik dat moet
worden. Onze gezamenlijke ambitie is dat het een document
op hoofdlijnen wordt.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Hermans. Dan geef ik het woord aan
mevrouw Kaag van D66.

Mevrouw Kaag (D66):
Mevrouw de voorzitter. Voor ik begin, richt ik graag het
woord tot de heer Remkes naar aanleiding van berichten
vorige week in de media. Ik heb hem hier vorige week direct
over gebeld en ik heb het ook ingebracht in het gesprek
vorige week woensdag met negen partijen. Ik zeg ook hier
in deze Kamer, ook via u, tegen de heer Remkes: de woorden zijn direct teruggenomen en ik vind dat zeer terecht. Ik
wilde dit formeel markeren.
De voorzitter:
Dank u wel. Ik zie mevrouw Marijnissen van de SP met een
vraag.
Mevrouw Marijnissen (SP):
Over dit punt. Ik denk dat de opmerking van mevrouw Kaag
terecht is. Ik vind het vooral heel vervelend, want het heeft
ook een erg hoog gehalte van roddel en achterklap. Maar
het is wel iets wat vanuit D66 is gezegd. Ik denk dat het heel
veel mensen thuis niet zo boeit; die zien liever dat wij hier
over de woningnood praten dan over dit soort trieste
praatjes. Maar wat mij betreft zegt het wel wat over hoe je
naar politiek kijkt en over hoe je politiek bedrijft. Mevrouw
Kaag heeft natuurlijk in de verkiezingscampagne meermaals
die belofte rondom "nieuw leiderschap" gedaan. Hoe verhoudt zich dit gedrag van D66 tot dat beloofde "nieuwe
leiderschap"?

Tweede Kamer

Eindverslag van de informateur

Mevrouw Kaag (D66):
Via u zeg ik tegen mevrouw Marijnissen: die woorden zijn
direct teruggenomen, en terecht. Ik heb direct gehandeld.
Dat valt onder de verantwoordelijke keuze die ik maak en
zoals ik zei: ik heb de heer Remkes direct gesproken, ik heb
het direct bij de negen partijen — de helft van deze Kamer
— ook weer benoemd. Ik heb het met de Kamervoorzitter
besproken. Ik heb verantwoordelijkheid genomen. Net zoals
je ministers kunt aanspreken op woorden of handelingen
van ambtenaren, kunt u mij daarop aanspreken. Ik hecht
eraan dat ik deze woorden heb uitgesproken. Hoe dit zich
verhoudt? De woorden zijn teruggenomen en zoals ik zei:
het is zeer terecht dat ze direct zijn teruggenomen.
Mevrouw Marijnissen (SP):
Dat is natuurlijk niet helemaal een antwoord op mijn vraag,
nog los ervan dat woorden terugnemen over het algemeen
best wel lastig is, want ze zijn uitgesproken en er waren
natuurlijk twee mensen van D66 in die onderhandelingsruimte aanwezig. Daarom is de vraag hier ook wel terecht
waar dat dan vandaan komt en waarom D66 zoiets überhaupt doet. Als u grote woorden spreekt over nieuw leiderschap en u moet daar nu alweer op terugkomen en uw
excuses aanbieden en woorden terugnemen, dat verhoudt
zich toch niet tot elkaar?
Mevrouw Kaag (D66):
Ik denk dat de berichtgeving was zoals die is. Ik kan u verzekeren dat noch de heer Jetten noch ikzelf iets te maken
heeft met de woorden die gesproken zijn. Maar belangrijker
is dat ík verantwoordelijkheid neem voor al onze mensen
en dat de woorden zijn teruggenomen.
De voorzitter:
Mevrouw Marijnissen tot slot.
Mevrouw Marijnissen (SP):
Oké. Dat is wel lichtelijk bijzonder. Mijn informatie was altijd
dat de onderhandelingsdelegatie van D66 bestond uit
mevrouw Kaag en meneer Jetten. Die hebben volgens mij
de hele tijd met de heer Remkes, waar deze roddel- en
achterklappraatjes over gingen, in één ruimte gezeten. Als
het niet van hen kwam, want die indruk leeft hier nu wel,
hoor ik graag van mevrouw Kaag of zij die indruk weg kan
nemen, het liefst natuurlijk door te vertellen van wie het
dan wel kwam. Ik kan me namelijk voorstellen dat meer
mensen die vraag hebben.
Voorzitter, ik heb aansluitend nog een vraag aan mevrouw
Kaag, ook in het verlengde van dat nieuwe leiderschap en
de nieuwe bestuurscultuur en zo. Ik begrijp dat D66 de heer
Koolmees gaat voorstellen als informateur. We zullen daar
later over stemmen. Maar nu weten we uit de uitgelekte
notulen van de ministerraad ook dat het uitgerekend de
heer Koolmees was die zich nogal beklaagde. Ik heb het
letterlijke citaat even opgezocht: hij was "zeer ontstemd"
over de samenwerking tussen Pieter Omtzigt en Renske
Leijten hier in de Kamer rondom het toeslagenschandaal
— daar hebben we hem weer — waar nota bene het kabinet
over is gevallen. Deze meneer Koolmees beklaagde zich in
de ministerraad dus niet óver dat toeslagenschandaal, maar
over het feit dat hier twee kritische Kamerleden, die gelukkig

5 oktober 2021
TK 7

7-23-7

hebben doorgebeten en iets boven tafel hebben gekregen,
met elkaar samenwerkten. Hoe verhoudt dat zich dan tot
die nieuwe bestuurscultuur en waarom komt D66 dan uitgerekend met de heer Koolmees op de proppen om daar
vorm aan te geven?
Mevrouw Kaag (D66):
Ik zou wellicht op het voorstel van de heer Koolmees in
mijn eigen interventie willen terugkomen. Dan kan ik ook
de vraag van mevrouw Marijnissen meenemen, als dat
goed is.
In eerste instantie, zoals ik al eerder zei: net zoals ministers
voor hun ambtenaren instaan en daar verantwoordelijkheid
voor nemen, neem ík verantwoordelijkheid voor het D66team. Als mevrouw Marijnissen zou willen suggereren dat
de heer Jetten en ik allerlei praatjes erop na hebben
gehouden, dan is dat niet zo. Maar ik neem de verantwoordelijkheid. Ik denk dat dat het belangrijkste is.
De voorzitter:
Ik geef het woord aan ... Mevrouw Kaag heeft aangegeven
dat zij in ieder geval nog terugkomt op het vraagstuk van
de heer Koolmees.
Mevrouw Marijnissen (SP):
Dat hoorde ik in haar bijdrage, maar ik zou graag nu een
antwoord van haar willen, want ik sta nu hier om die vraag
te stellen. Ik zou ook willen benadrukken dat als mevrouw
Kaag volhoudt dat het niet van haar of meneer Jetten kwam,
het volgens mij heel logisch is dat wij ons hier afvragen
van wie het dan wel komt. Mevrouw Kaag staat hier nu niet
meer als minister, dus die vergelijking gaat niet op.
Mevrouw Kaag staat hier nu als Kamerlid. Ik vraag dit aan
haar als mede-Kamerlid en ik verwacht dan gewoon een
antwoord.
Mevrouw Kaag (D66):
Ja, en mijn antwoord is dat ik de verantwoordelijkheid heb
genomen voor iets wat niet had moeten plaatsvinden. Daar
blijf ik bij. Wij spreken zelf over interne D66-zaken wanneer
dat ons past. Het is besproken.
De heer Wilders (PVV):
Laat ik beginnen met dat ik het waardeer dat mevrouw Kaag
even aanwezig wil zijn hier vandaag tussen haar andere
belangrijke werkzaamheden door. Ik hoop dat die er niet te
veel onder lijden. Het is goed dat u er even bent.
Ik wil even terug naar de heer Remkes. De antwoorden die
u aan mijn collega van de SP gaf, zijn net iets te makkelijk.
Er is gewoon gezegd dat de heer Remkes warrig was. Lees:
hij had gezopen. Dat is vals, dat is gemeen en dat is zoals
wij u het afgelopen halfjaar kennen. Zo heeft u niet tegen
de minister van Defensie gezegd, terwijl u hier samen binnenkwam, dat u ging aftreden. Er zijn vele voorbeelden die
in een patroon passen. Ik zou toch graag willen weten hoe
dat is gegaan, want alleen u en de heer Jetten zijn bij dat
overleg aanwezig geweest. U bent dus de een van de twee
die gezien kon hebben dat de heer Remkes mogelijkerwijs
zou hebben gedronken, als het al waar is.

Tweede Kamer

Eindverslag van de informateur

Nou staat in de pers dat het twee voorlichters waren en de
heer Sjoerdsma. Ik zag al dat de heer Sjoerdsma niet aanwezig was, dus ik denk: verdomd, dat zal wel kloppen, want
anders was hij een vent geweest en had hij hier in de zaal
gezeten. Sjoerdsma is er niet. Mag ik u vragen of het waar
is dat u of de heer Jetten dat aan de heer Sjoerdsma heeft
verteld? Alleen u en de heer Jetten kunnen het aan de heer
Sjoerdsma hebben verteld. De heer Sjoerdsma zat niet bij
de onderhandelingen. Is de heer Sjoerdsma toen op eigen
initiatief, of op suggestie van u of de heer Jetten naar de
pers toegegaan samen met twee voorlichters om te zeggen:
die Remkes was warrig en er stond drank op tafel? Ik wil
dat weten. Het is een belangrijk iets. Komt dat bij u vandaan? Komt dat bij de heer Jetten vandaan? Waarom heeft
de heer Sjoerdsma dat gedaan? Was dat uit eigen beweging, of heeft u of de heer Jetten hem daartoe aangestuurd?
Mevrouw Kaag (D66):
Mijn antwoord blijft hetzelfde, ook naar de heer Wilders
toe. Het antwoord is hetzelfde. Woorden zijn teruggenomen
en terecht. Ik heb direct gehandeld. Dat is de situatie. Interne
besprekingen van D66 zijn aan D66 net zoals u, naar ik
meen, in hele andere casussen geen verantwoording aflegt
aan deze Kamer, meneer Wilders.
De heer Wilders (PVV):
Altijd als mevrouw Kaag het moeilijk krijgt, dan wordt ze
vals of gaat ze weer jij-bakken. Probeer nou een keer niet
zo onaardig te zijn. We stellen allemaal serieuze vragen aan
u en we willen het gewoon opgehelderd hebben. De NOS,
de door u zo bejubelde staatsomroep, heeft bekendgemaakt
dat het twee voorlichters en de heer Sjoerdsma waren. Het
ging niet alleen om de NOS. Het schijnt dat de heer
Sjoerdsma en die twee voorlichters drie, vier, vijf, zes verschillende media hebben benaderd. Dat heb ik niet gedaan.
Dat hebben zij gedaan. U bent de politiek leider van D66,
dus ik vraag aan u om daar opheldering over te geven. Hoe
is dat bij hen terechtgekomen? Nogmaals, dat is niet iets
interns. Dat kan alleen maar via de heer Jetten zijn gegaan.
Misschien durft de heer Jetten te antwoorden. Dat durft hij
ook niet? Hij blijft zitten. Misschien kan u antwoorden. Hoe
is dat bij Sjoerdsma en die voorlichters terechtgekomen?
Ik herhaal mijn vraag: waarom heeft Sjoerdsma dat gedaan?
Heeft hij dat spontaan gedaan? En als dat zo is, heeft u hem
dan daarop aangesproken? Of heeft hij het op uw advies
gedaan? U kunt er niet eerst eventueel voor zorgen dat die
mensen die spin, die valse leugen over Remkes, naar buiten
brengen en dan vervolgens zeggen: ik ga er geen verantwoording over afleggen, want dat is iets interns. Het is niet
iets interns. Die mensen hebben naar buiten, naar de NOS
en andere media, de spin gemaakt dat Remkes had gezopen.
Dat hebben zij publiek gedaan. Dat is niet iets interns. Dat
is publiek. U komt er nu niet mee weg door te zeggen: ik
ga er niks meer over zeggen. Hoe is dat gegaan? Wie heeft
dat gedaan?
Mevrouw Kaag (D66):
Ik herhaal het maar: ik heb eerder direct gehandeld. Ik heb
de heer Remkes gebeld. Ik heb ervoor gezorgd dat de
woorden onmiddellijk werden teruggenomen. U kunt
daaruit opmaken dat mijn mening is dat ik het zeer onterecht vind wat er is gebeurd. D66 heeft intern gehandeld.
Daar blijf ik bij.

5 oktober 2021
TK 7

7-23-8

De heer Wilders (PVV):
Dan kan ik niet anders dan concluderen dat het een hele
grote laffe bende is bij D66. Ze zijn wel flink genoeg om na
het overleg met de informateur en de andere partijen tegen
de heer Sjoerdsma en twee voorlichters te vertellen dat
Remkes blijkbaar aan de drank zat. Nogmaals, dat kan alleen
maar door haar of de heer Jetten zijn gebeurd. Nogmaals,
ik zeg niet dat het zo was. Misschien is het helemaal niet
eens waar, maar dat is het verhaal dat naar buiten is
gebracht. De NOS en andere media hebben dat opgepikt.
Gelukkig trekt de heer Remkes zich daar weinig van aan,
maar hij is daardoor beschadigd. Hij is daardoor beschadigd. Het is een vuile roddel over iets wat niet naar buiten
mag komen. U wordt hier door collega's ter verantwoording
geroepen en dan kruipt u in uw nest. Dan durft u niet te
zeggen waar de heer Sjoerdsma is. Waar is de heer
Sjoerdsma? Waarom komt de heer Sjoerdsma hier zelf niet
vertellen wat hij heeft gedaan? Heeft u de heer Sjoerdsma
daarop aangesproken? Is de heer Sjoerdsma zijn portefeuille
kwijtgeraakt? Komt de heer Sjoerdsma de volgende keer
op de lijst te staan? Heeft u de heer Sjoerdsma ertoe
opgeroepen? Heeft hij het zelf gedaan? Waar is de heer
Sjoerdsma? Waarom mogen wij dat niet weten?
Dit is geen incident; dit is vaker gebeurd. Het is vaker
gebeurd dat dit soort schlemielige, vuile spelletjes van uw
kant komen. Nu gaat u waarschijnlijk weer herhalen dat het
een interne zaak is en wil u daar weer geen antwoord op
geven. De interne zaak van D66 stinkt. U beschadigt iedereen. U zegt over de ChristenUnie dat het een roestige auto
is. U steekt in uw Schoo-lezing de heer Rutte zeven messen
in zijn rug. Over de informateur laat u uw mensen zeggen
dat hij bezopen, dronken als een aardbei, was. U moet zich
doodschamen. Dat u hier geen verantwoording over aflegt,
is ver onder uw niveau.
De voorzitter:
Ik kijk even naar de heer Azarkan of er nog behoefte is aan
...
De heer Wilders (PVV):
Krijg ik geen antwoord?
Mevrouw Kaag (D66):
Hier heb ik niks op te zeggen. Dat spreekt voor zich. Het zijn
uw woorden, meneer Wilders.
De heer Wilders (PVV):
Ik mag toch wel een antwoord? U kunt toch wel de
beleefdheid hebben om mij te antwoorden? Wat staat u
daar nou arrogant met uw armen te zwaaien? Eerst geeft
u mij een sneer. Nu zit u wat te mommelen. Ik stel een
normale vraag. Ik formuleer het netjes en beleefd. Ik wil
daar antwoord op hebben. U kunt wel weer een beetje
zenuwachtig staan lachen, maar ik wil gewoon een antwoord op mijn opmerking en mijn vraag. Hoe is dat bij de
heer Sjoerdsma terechtgekomen? Waarom heeft u het
gedaan? Waarom konden de hele media eerst wel worden
geïnformeerd en zegt u nu als een klein meisje: "Ik kan er
niks over zeggen, hoor. Dat is bij mij thuis gebeurd"? Nee,
heel Nederland heeft het gezien. Geef antwoord en geef

Tweede Kamer

Eindverslag van de informateur

opheldering. Hoe werkt die vieze, valse machine bij D66
om mensen zwart te maken?
Mevrouw Kaag (D66):
Mijn antwoord is helder. Daar blijf ik bij.
De voorzitter:
Ik kijk even naar de heer Azarkan of er nog behoefte is aan
een interruptie. Nee. Mevrouw Van der Plas van BBB.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Het valt mij op dat mevrouw Kaag zegt: die woorden zijn
teruggenomen en ik heb verantwoordelijkheid genomen.
Maar ik vraag me af waarom er niet wordt gezegd dat die
woorden nooit uitgesproken hadden mogen worden. Want
iets terugnemen wil niet zeggen dat je er niet op de een of
andere manier toch wel achter staat. Dat hoor ik de hele
tijd. Hadden die woorden gewoon nooit uitgesproken
mogen worden, in plaats van dat die woorden teruggenomen zijn? Want ik ben het geheel eens met de heer Wilders
dat de heer Remkes daardoor hoe dan ook beschadigd is.
Mevrouw Kaag (D66):
Ik heb bewust gezegd: ze zijn terecht teruggenomen. Ik heb
ook in mijn gesprek tegen de heer Remkes en de voorzitter
gezegd dat die woorden natuurlijk nooit uitgesproken hadden moeten worden. Ik zal later bij andere interrupties
spreken over de bredere media en over gesprekken over
elkaar in de media. Maar mevrouw Van der Plas heeft gelijk:
het had nooit gezegd moeten worden. Daarom zijn de
woorden ook terecht en direct teruggenomen.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Ik ben er blij om dat dat hier zo wordt uitgesproken. Ik vraag
me nog wel het volgende af. Ik snap best dat mevrouw
Kaag zegt: het is een interne aangelegenheid. Aan de andere
kant gaat het wel om mensen die straks mogelijk in een
kabinet komen te zitten en die mogelijk bewindspersoon
worden. Ik vind het dus eigenlijk wel iets verder gaan dan
alleen een interne zaak, want het is zo meteen niet: we gaan
over tot de orde van de dag en we gaan ons dingetje doen.
Dit zijn mensen die ons land gaan besturen en die verantwoordelijk zijn voor hele grote opgaven zoals klimaat,
wonen, landbouw en noem maar op. Ik wil mevrouw Kaag
vragen om er toch even over na te denken en om daar wel
duidelijk in te zijn, want nogmaals: die mensen kunnen
straks wel in een coalitie komen en een uitvoerende taak
als bestuurder krijgen.
Mevrouw Kaag (D66):
Ik begrijp de suggestie van mevrouw Van der Plas, maar
ten principale doe ik hier geen uitspraken over wat wij intern
hebben besproken. Verder loop ik ook niet vooruit op de
zaken van inhoud, laat staan benoemingen. Ik zal zo toelichten wat onze inzet is bij de mogelijke formele start van de
onderhandelingen voor een kabinet. Daarna gaat het over
mogelijke bemensing en keuzes daarin.

5 oktober 2021
TK 7

7-23-9

Mevrouw Van der Plas (BBB):
Dan tot slot een vraag. Is het mogelijk dat de mensen die
betrokken zijn bij die roddel en achterklap straks bewindspersoon worden? Is dat mogelijk voor mevrouw Kaag en
D66?
Mevrouw Kaag (D66):
Ik ga hier op dit moment ten principale niet op in, want dan
ga ik vooruitlopen op een uitkomst waarvan ik ook niet weet
— ik zal dat zo benoemen — of we er gaan komen. Ik wil
het eerst graag hebben over het proces en onze verwachtingen. Daarna, als we aan de eindtafel zitten, kijken we
naar wie, wat en waar. Dat vergt veel meer dan een paar
namen die misschien benoemd zijn in de krant.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
U sluit dus niet uit dat deze mensen gewoon een post als
minister of staatssecretaris kunnen krijgen?
Mevrouw Kaag (D66):
Ik doe dat uit principe op dit moment niet, want ik vind het
niet het gesprek dat hier gevoerd moet worden. Dat is de
principiële keuze.
De voorzitter:
U vervolgt uw betoog, mevrouw Kaag.
Mevrouw Kaag (D66):
Ik begin nu aan mijn betoog, mevrouw de voorzitter. Het is
bijna zeven maanden na de verkiezingen. We hadden en
we hebben allemaal de dure plicht om met de uitslag te
werken, hoe ingewikkeld die ook is. Zoals al uitvoerig is
benoemd, volgde na de uitslag een lange periode van
obstakels en blokkades. U bent allen bekend, via de rapportages van de heer Tjeenk Willink, mevrouw Hamer en nu
ook de heer Remkes, met de voorstellen die door verschillende partijen op verschillende momenten zijn ingediend.
D66 heeft ingezet op een progressieve, brede en stabiele
kabinetssamenstelling. VVD en CDA verbonden zich aan
elkaar en blokkeerden eveneens de aan elkaar verbonden
PvdA en GroenLinks. Toen die situatie bleef voortduren,
heb ik vorige week besloten om mijn blokkade op te heffen.
Het was niet makkelijk, maar ik vond het, met mijn fractie,
noodzakelijk. Uiteindelijk stonden wij voor de keuze:
inhoudelijk onderhandelen of nieuwe verkiezingen. D66
heeft dat eerste verkozen: omdat de samenleving daar recht
op heeft, uit respect voor de kiezer, en omdat politici en
partijen er zijn om resultaten te boeken en niet om het land
te verlammen.
D66 heeft er in mijn ogen het afgelopen jaar alles aan
gedaan om de politieke blokkades van anderen van tafel te
krijgen, langs de lijnen van de inhoud en met formele en
informele gesprekken. We hebben alle mogelijke manieren
besproken om toch te kunnen samenwerken: of de VVD en
het CDA toch met de PvdA en GroenLinks zouden willen,
of de VVD zonder het CDA zou kunnen en of het met zes
partijen kan of in andere vernieuwende vormen van
samenwerking. Ik moet concluderen dat ik niet in staat ben
geweest om de blokkades van andere partijen op te heffen.
Dat kunnen zij alleen zelf. Dat is niet gebeurd. Hoezeer ik

Tweede Kamer

Eindverslag van de informateur

het ook betreur dat dit niet het geval is, inhoudelijk verandert dit niets aan onze inzet, integendeel.
Nu het kabinet naast D66 in zijn samenstelling niet nog
meer progressieve of linkse kracht kan dragen, moet die
kracht nog meer uit de inhoud komen. Wij willen een progressiever beleid dat een einde maakt aan de toenemende
kansengelijkheid, de klimaatcrisis ambitieus te lijf gaat en
onze vrijheid vergroot en beschermt, ook door Europese
eenwording en hechtere internationale samenwerking.
Kortom, wij voelen de plicht om de stem van progressief
Nederland te vertolken in het landsbestuur. Dat moet een
ander kabinet worden dan het vorige, met ander beleid en
een nieuwe politieke cultuur; een cultuur waarin de ruimte
tussen kabinet en Kamer groter wordt en de verschillen
tussen coalitie en oppositie kleiner.
Voorzitter. De komende weken zullen moeten uitwijzen of
het lukt om tot een goed inhoudelijk resultaat te komen in
de onderhandelingen. Het zal niet makkelijk worden en het
is ook niet zeker of het lukt. Maar het is naar mijn beste
inzicht de moeite waard, omdat ik ervan overtuigd ben dat
de mensen in Nederland meer geholpen zijn met politici
die verantwoordelijkheid nemen voor het oplossen van hun
problemen dan met politici die hen voor de tweede keer
binnen een jaar naar de stembus willen sturen. Wij voelen
de verantwoordelijkheid om deze onderhandelingen
inhoudelijk tot een goed einde te brengen en een kabinet
te vormen dat recht doet aan de progressieve idealen van
D66.
Daarom — ik kom terug op een deel van de vraag van
mevrouw Marijnissen — stel ik namens D66 voor om
Wouter Koolmees te benoemen als informateur, naast de
voordracht van de VVD. Ik ben ervan overtuigd dat de heer
Koolmees met zijn kennis en ervaring in dit land in deze
fase zeer van dienst kan zijn. Als de Tweede Kamer instemt
met zijn benoeming, legt hij zijn taken als minister voor de
duur van deze opdracht neer. Hij zal ook niet terugkeren in
een volgend kabinet; hij kan autonoom en vrij opereren.
Tot slot wil ik eindigen met het uitspreken van onze enorme
dank aan de heer Remkes voor zijn doorzettingsvermogen,
doortastendheid en de zachte druk die hij heeft uitgeoefend
in een beslissend moment in deze fase van de onderhandelingen. Mijn fractie steunt zijn voordracht natuurlijk van
harte.
De voorzitter:
Dank u wel. Allereerst mevrouw Ploumen van de PvdA en
dan de heer Azarkan van DENK.
Mevrouw Ploumen (PvdA):
Mijn vraag gaat over de heer Koolmees, die door D66 wordt
voorgesteld als informateur. Ik heb daar wel een zorg over.
Niet over de heer Koolmees zelf, want ik denk dat velen van
ons zijn werk hebben gewaardeerd, ook rond de coronasteun. Maar hij is minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Er liggen nog een aantal grote dossiers die snelle
afhandeling vragen: de coronasteun en het pensioenakkoord
dat verder uitgewerkt moet worden. Mevrouw Kaag noemde
het demissionaire kabinet zelf een duiventil; er zijn veel
ministers vertrokken. Is dit nou wel zo verstandig met de

5 oktober 2021
TK 7

7-23-10

workload die de heer Koolmees al heeft? Ik zou daar graag
een reflectie op hebben.
Mevrouw Kaag (D66):
Daar heeft mevrouw Ploumen uiteraard geheel gelijk in.
Dat heb ik ook met de heer Koolmees besproken. Hij heeft
daar ook de tijd voor genomen. De inschatting is tweeledig.
We hebben haast, we moeten echt vaart maken. Er ligt heel
veel aan inhoud. Denk aan het document op hoofdlijnen
van VVD en D66 en veel van de rapportages, zowel die van
de heer Tjeenk Willink als die van mevrouw Hamer. Er ligt
heel veel. Het optimistische scenario is dat wij er op heel
korte termijn snel uit kunnen komen, met een dun regeerakkoord en een uitvoeringsprogramma. Mocht het langer
duren, dan is dat natuurlijk een vraag. Maar de heer Koolmees heeft mij verzekerd dat hij de inschatting heeft
gemaakt dat dit kan, met inachtneming van de zorg die hij
heeft voor de goede afhandeling van de grote pakketten en
dossiers die hij nog wil afhandelen.
Mevrouw Ploumen (PvdA):
Ik hoop zeer dat het gaat lopen zoals de heer Koolwens zelf
voor ogen heeft. Dan heb ik toch nog een vervolgvraag.
Aan het begin van de formatie — we hoeven dat niet weer
helemaal uit te discussiëren — ging het helemaal mis met
verkenners die heel dicht staan bij de actuele politiek, de
politiek van nu, van alledag. Ik meen mij te herinneren dat
breed in de Kamer het gevoel leefde dat het verstandig zou
zijn om in het vervolg informateurs of verkenners te vragen
met wat meer afstand tot die actuele politiek. Ik kijk naar
de heer Remkes. Hoe kijkt mevrouw Kaag daartegen aan
met het oog op de voorgenomen benoeming van de heer
Koolmees?
Mevrouw Kaag (D66):
Dat is ook een terecht punt, maar uiteindelijk heeft de
doorslag gegeven dat de heer Koolmees als geen ander
weet welke fouten we niet meer moeten herhalen. Hij heeft
grote inhoudelijke kennis. Voor D66 — hij is de informateur,
samen met de heer Remkes — gaat het, helemaal in deze
samenstelling, om de inhoud en om de grote verandering.
Omdat de heer Koolmees geen intentie heeft terug te keren
in de actieve politiek, staat hij op een andere manier op
afstand. Ik begrijp het punt, maar hij was wel de beste.
Uiteindelijk heb ik voor de beste kandidaat gekozen.
De heer Azarkan (DENK):
Het wordt een hobbelige rit. Ik heb mevrouw Kaag gezien
toen ze, alsof ze net haar laatste oortje versnoept had, moest
vertellen dat D66 ging onderhandelen. Zo voelde dat een
beetje voor mij; dat is mijn kwalificatie. Zij zei daar een
beetje dreigend bij: we doen het goed of we doen het niet.
Is mevrouw Kaag zich ervan bewust dat ze in een soort
roestige auto zit met achter het stuur een minister-president
die meermalen een patroon van vergeetachtigheid heeft
laten zien op momenten waarop het hem uitkomt, die zij
zelf medemenselijkheid heeft verweten en die geen visie
heeft maar ritselt en regelt? Wat gaat mevrouw Kaag
Nederland aandoen?

Tweede Kamer

Eindverslag van de informateur

Mevrouw Kaag (D66):
Wat ik met D66 — ik weet zeker dat dat ook geldt voor de
andere partijen die de onderhandelingen beginnen — hoop
te kunnen bieden, is een enorme ambitie en tastbare
resultaten als het gaat om klimaat, om aanpak van de kansenongelijkheid, om het beste onderwijs waardoor we weer
kunnen concurreren en natuurlijk ook om een stem en rol
in Europa. Maar denk natuurlijk ook aan de uitvoering van
rechterlijke uitspraken. Dat kan niet alleen; dat is iets wat
we allemaal moeten willen en moeten doen. Denk ook aan
de aanpak van stikstof. Het akkoord … Nee, niet het akkoord;
ik blijf maar "akkoord" zeggen, excuus. Het document op
hoofdlijnen, dat voor D66 heel belangrijk is, is daar een
eerste opzet voor. Ik hoop dat we in deze periode, juist ook
voor ons als D66, de samenwerking zullen vinden met de
partijen op links, om het progressieve geluid te versterken,
maar ook om dat door die samenwerking nog meer gehalte
te geven. "Aandoen" is een somber perspectief. Niemand
zit in de politiek om het land iets aan te doen. We zijn er
allemaal om verbetering te berde te brengen. Dat is onze
inzet. Of het gaat lukken, durf ik op dit moment nog niet te
zeggen. U kunt ons beoordelen op de inhoud, als die er
daadwerkelijk ligt.
De heer Azarkan (DENK):
Mevrouw Kaag zei: ik heb van alles geprobeerd om anderen
te beïnvloeden en dat is mij niet gelukt; dit is de verantwoordelijkheid die ik neem. Dat siert mevrouw Kaag. Misschien
een detailvraag. Ik las ergens dat mevrouw Kaag verweten
werd dat ze tijdens de besprekingen kussens aan het
bestellen was. Ik vond het juist een mooi teken, dat ze
daarover een leuke post op social media zette en zei: dit
zijn de kussens. Ik zelf had ze op de Beverwijkse bazaar
gekocht voor de helft van de prijs, maar goed. Mijn vraag
aan mevrouw Kaag is of ze dat nou zelf bedacht heeft of
dat het haar communicatieteam was.
Mevrouw Kaag (D66):
Nou, weet u, één reden. Ik kijk zelf helemaal niet op sociale
media — de eerlijkheid gebiedt mij dat te zeggen — omdat
meestal sociale media erg vrouwonvriendelijk zijn of, erger,
bedreigend. Maar dit was wel een komische. Het verbaasde
mij, omdat ik het deed in een pauze. Ik werk al 30 jaar fulltime. Ik werk meestal 60, 70 uur per week. Ik had op een
gegeven moment tijdens mijn verhuizing in juni …
Ik ga er maar op in, want u stelt zo'n persoonlijke vraag.
Nu krijgt u mijn hele leven mee, meneer Azarkan. In juni
was ik minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking en was ik ook minister van Buitenlandse
Zaken. Ik deed ook de formatiegesprekken en ik deed tussendoor een verhuizing. Ik had geen tijd om kussens te
kopen voor de bedden die er staan, dus ik dacht, in de pauze
… Volgens mij is dat een soort arborecht, dat je als je een
pauze hebt, niet aan het werk bent, even mag doen wat je
zelf wilt, binnen de grenzen van de wet natuurlijk. Dus ik
deed even iets gewoon functioneels wat mij betreft: ik
bestelde twee kussens. Wat ik veel interessanter vind, is
dat het überhaupt een onderwerp van gesprek is, laat staan
dat mensen erover schrijven en dat er nog een vraag over
wordt gesteld. Dat is nou weer mijn verbazing, zeg ik richting de heer Azarkan. Maar ik kan u altijd adviseren, want
ik heb hernia's gehad en goede kussens zijn heel belangrijk.
Ik denk dat de vraag was gesteld.

5 oktober 2021
TK 7

7-23-11

De voorzitter:
De vraag is goed beantwoord. Mevrouw Ouwehand van de
Partij voor de Dieren.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Mijn vraag gaat niet over kussens.
Mevrouw Kaag (D66):
Godzijdank.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Ik zou die trouwens in de kringloopwinkel hebben gekocht,
maar dat terzijde. Ik hoor mevrouw Kaag zeggen: onze inzet
is klimaat en het uitvoeren van uitspraken van de rechter.
We hebben hier vaker met elkaar over van gedachten van
gewisseld en dan was het antwoord altijd: met dit kabinet
komen we niet verder, maar wacht u maar op het volgende.
Het probleem is dat uitspraken van de rechter natuurlijk al
moesten worden nageleefd en dat D66 dit kabinet in het
zadel heeft gehouden, terwijl dit kabinet dat niet deed. De
vraag is dus waar we nu het vertrouwen op moeten baseren
dat een volgend kabinet, dat uit precies dezelfde partijen
bestaat als het kabinet dat eigenlijk zei "ja, ja, uitspraken
van de rechter, die vindt ook weleens wat, daar hoeven we
niet naar te handelen en we kijken gewoon even wat we
zelf leuk vinden", dat dan anders zou doen. D66 was eerst
niet bereid om haar ministers terug te trekken uit een kabinet dat gewoon de rechtsstaat aan zijn laars lapte en nu
moeten we geloven dat het voor een volgend kabinet wel
een harde voorwaarde is.
Mevrouw Kaag (D66):
Ik denk dat mevrouw Ouwehand dit terecht noemt. Ik heb
het ook naar voren gehaald. Dit is voor ons natuurlijk een
van de grote lessen van deze ervaring en ik denk voor de
andere partijen ook. Als vertrouwen verloren is of
beschaamd, moet dat worden herwonnen en terugverdiend.
Ik denk — dat is de ambitie — dat er door de inhoud en de
nieuwe samenwerkingsafspraken, maar ook door de
gezonde afstand tussen Kamer en coalitie, een dun
regeerakkoord en de brede samenwerking zoeken, allerlei
manieren zijn waarop hopelijk dat vertrouwen snel wordt
terugverdiend en we leveren voor de mensen in het land.
Maar de rechterlijke uitspraken zijn natuurlijk de totale
ondergrens. Wij moeten ons aan de wet houden.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Kaag. Dan geef ik het woord … O,
kijk eens aan. U moet nog heel even blijven staan, mevrouw
Kaag. Ik zag de heer Omtzigt het hardst rennen, zal ik maar
zeggen.
De heer Omtzigt (Lid Omtzigt):
Behalve over de drank en de kussens, zou je ook nog over
de inhoud kunnen spreken.

De heer Omtzigt (Lid Omtzigt):
Ik zou graag willen weten of er op twee zaken afspraken
gemaakt zijn aan de formatietafel. Ik wil opgemerkt hebben
dat het afgelopen halfjaar bepaalde mensen wel 50 keer bij
een informateur geweest zijn en ikzelf nog 0 keer, dus ik
ben eigenlijk wel benieuwd wat daar is gebeurd. Het eerste
dat ik wil weten, is of over medische-ethische zaken
afspraken zijn gemaakt vooraf, want er leek wat verwarring
tussen de uitspraken van de informateur en de fractie van
de ChristenUnie. Dus worden dingen als voltooid leven en
zaken die embryo's reguleren vrijgelaten of niet, of zijn daar
nog geen afspraken over gemaakt? Zijn er afspraken
gemaakt of intenties geuit tussen de partijen over een
nieuwe bestuurscultuur? Daar hebben ze het namelijk toch
al een maand of zes over kunnen hebben.
Mevrouw Kaag (D66):
Ten eerste zijn er geen afspraken gemaakt over medischethische kwesties. U kent wel het document op hoofdlijnen
van D66 en VVD. Wat D66 betreft moeten een aantal van
dit soort kwesties vrije kwesties blijven, juist vanwege de
persoonlijke weging die elk Kamerlid moet kunnen maken,
en in het belang van het maatschappelijk debat. Dat is één.
Ten tweede, wat betreft de intenties over de bestuurscultuur: we hebben het er vaak over, maar ik denk dat we nu
eens goed moeten gaan omlijnen wat die inhoudt en hoe
we die invulling willen gaan geven. Er wordt vaak over
gesproken in verschillende rondes. Ik denk dat de heer
Remkes — als ik zo vrij mag zijn om hem te citeren — tegen
ons allen heeft gezegd dat het lijkt alsof eenieder met een
eigen variatie van het begrip "bestuurscultuur" komt. Dat
geeft al aan dat we daar nog veel meer tijd aan moeten
besteden, zo vrees ik.
De heer Klaver (GroenLinks):
Ik had ook een vraag over de inhoud. Die gaat over de
medisch-ethische kwesties. Ik ben heel blij dat mevrouw
Kaag zegt: "Dat moet aan de Kamer zijn. Die moet daar in
alle vrijheid over kunnen spreken. Ieder Kamerlid moet daar
een eigen afweging over kunnen maken." De vraag is
natuurlijk als volgt. Als hier een wet wordt aangenomen,
moet het kabinet die ook tekenen. Is mevrouw Kaag van
mening dat als hier een initiatiefwet wordt aangenomen,
het kabinet die wet moet tekenen, zodat die direct kan
ingaan? Anders zouden we weer vier jaar stilstand hebben.
Mevrouw Kaag (D66):
Ik wil even een verhelderende vraag stellen aan de heer
Klaver. Heeft hij het over een initiatiefwet op medischethisch gebied, bijvoorbeeld embryoselectie?
De heer Klaver (GroenLinks):
Dat klopt. Ik noem embryoselectie, de beraadtermijn bij
abortus, voltooid leven. Stel je voor dat een van die wetten
een meerderheid haalt. Dan moet er een contrasignering
komen van het kabinet. Als dat niet gebeurt, gaat die wet
namelijk niet in. Dan zouden we vier jaar stilstand hebben.
Ik was benieuwd hoe mevrouw Kaag daarnaar kijkt.

Mevrouw Kaag (D66):
Graag.

Tweede Kamer

Eindverslag van de informateur

5 oktober 2021
TK 7

7-23-12

Mevrouw Kaag (D66):
Ik denk dat de inzet van D66 helder is. Wij willen natuurlijk
ook voortgang. Ik noem de achterstand die is opgelopen.
Stilstand betekent in feite achteruitgang als je kijkt naar
ontwikkelingen, zeker op het gebied van veel van de medische wetenschappen. Ik denk dat het belangrijk is dat er
ook uitvoering wordt gegeven aan een wet als die is aangenomen. Maar ik wil er niet op vooruitlopen, want we hebben
het nu over de theoretische casus van een mogelijk wetgevingsinitiatief zonder details. Maar de principevraag gaat
over een aangenomen initiatieftraject. Ja, daar moet uitvoering aan gegeven worden. Dat is de D66-inzet.
De heer Klaver (GroenLinks):
Dank, ik ben blij om dat te horen. Dit is ook echt heel
belangrijk. Het is minder theoretisch dan ik het nu voorstel,
want er liggen al een aantal van dit soort initiatieven, onder
andere van onze beide partijen waarmee we hier in de
Kamer staan. Ik weet niet of daar meerderheden voor
komen. Dat moet echt blijken. Dat is ook het mooie van dit
werk en van de volksvertegenwoordiging. Maar ik ben blij
met het antwoord dat D66 vindt dat een kabinet een initiatiefwet moet contrasigneren als die wordt aangenomen,
zodat die wet ook echt in kan gaan en we niet weer vier jaar
stilstand krijgen op al deze belangrijke thema's.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Kaag. Ik wil de Kamer laten weten
dat de twee stukken naar aanleiding van het informatieverzoek van de heer Klaver zo dadelijk worden verspreid. Dan
geef ik nu het woord aan de heer Wilders van de PVV.

De heer Wilders (PVV):
Voorzitter. Het is ongelofelijk maar waar. Negen maanden
na het aftreden van het kabinet van VVD, D66, CDA en
ChristenUnie wegens het grootste schandaal van deze
eeuw, het toeslagenschandaal, gaan diezelfde partijen nu
opnieuw onderhandelen over een nieuw kabinet. Het is
alsof er niets gebeurd is, alsof ze nooit zijn afgetreden
wegens de ongekende bestuurlijke rottigheid en het onbeschrijfelijke leed dat onder hun verantwoordelijkheid tienduizenden onschuldige gezinnen is aangedaan.
Voorzitter. Dat is zo vals en zo fout dat het nauwelijks te
bevatten is. Het is zo veel slechtheid bij elkaar. Ik zei het net
al: de kiezer wordt daarmee door Rutte, Kaag, Hoekstra en
Segers recht in het gezicht gespuugd. Ze faken schaamteloos dat ze met elkaar verder willen in het landsbelang.
Maar de werkelijkheid is natuurlijk dat ze doodsbang zijn
voor verkiezingen. In de laatste peiling van Maurice de
Hond, van afgelopen zondag, verloren D66 en het CDA
samen zeventien zetels ten opzichte van de verkiezingen in
maart. Vind je het gek? Terwijl de slachtoffers van het toeslagenschandaal nog steeds op hun geld wachten, lezen
we dat Wopke Hoekstra in het geniep met zijn patserige
Minervavriendjes met tienduizenden euro's aan het spelen
is in het Caribische belastingparadijs van de Maagdeneilanden.
En nu zijn ze bang voor hun eigen hachje, bang voor de
kiezer, bang voor verkiezingen, Sigrid Kaag voorop. Het is
bijna de liberale gifpijl van politiek Den Haag, de prima

Tweede Kamer

Eindverslag van de informateur

donna van de Haagse heksenketel, met haar zogenaamde
"nieuwe leiderschap". Laten we eens kijken wat dat "nieuwe
leiderschap" van mevrouw Kaag ons ondertussen heeft
gebracht. Om te beginnen totale onbetrouwbaarheid. Na
de leugens van Rutte diende ze, samen met Hoekstra, op 1
april een motie van afkeuring tegen Rutte in en vond ze dat
hij moest opstappen. "Hier scheiden onze wegen", zei ze.
Toch gaat ze nu met hem verder. Vervolgens schoffeerde
mevrouw Kaag de ChristenUnie door die partij te vergelijken
met een roestige auto die zijn "voltooid leven" allang heeft
gehad. Ze wilde liever iets progressievers. Toch gaat ze nu
met de ChristenUnie verder. En daarna plantte ze bij de
Schoo-lezing zes messen in de rug van Rutte door hem een
platte ritselaar zonder visie te noemen. En niet lang daarna
was het het D66-Kamerlid Sjoerdsma dat samen met twee
D66-voorlichters de smerige roddel de wereld in gooide
dat VVD-informateur Remkes zo dronken was als een
aardbei tijdens de formatieonderhandelingen. Dat hadden
ze niet zelf verzonnen. Dat Remkes wel of niet veel of weinig
alcohol zou hebben genuttigd, kunnen ze alleen van Kaag
of Jetten hebben gehoord.
Voorzitter. Wat een slechtheid, wat een valsheid. Het lijkt
wel of mevrouw Kaag aan een soort politiek Gilles de la
Tourette-syndroom lijdt, een soort van dwangstoornis tot
tierend en vals gedrag. Dat zo iemand dadelijk vicepremier
kan worden, is onbegrijpelijk en onverantwoord.
Voorzitter. Mocht het kabinet-Rutte IV, het kabinetRutte/Kaag, met het CDA en de ChristenUnie als bijwagens,
er inderdaad komen, dan is dat slecht nieuws voor Nederland. Dan krijgen we nóg meer klimaatgekkigheid, nóg meer
Europese Unie, nóg meer QR-codes en nóg meer islamitische immigranten, waaronder nóg meer terroristen. Dan
krijgen we ook Rutte en Kaag weer terug. Dan verandert er
dus helemaal niets. Dan verandert er helemaal niets in
Nederland.
Voorzitter. Ik beloof ze één ding. De PVV zal vanaf de eerste
dag dat zo'n kabinet er zit, als het er al komt, alles, maar
dan ook alles doen om ze zo snel mogelijk te laten vallen,
zodat we eindelijk nieuwe verkiezingen krijgen. Hoe eerder
Rutte en Kaag van het politieke toneel verdwijnen, hoe
beter.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Wilders. Ik geef het woord aan de heer
Hoekstra van het CDA.

De heer Hoekstra (CDA):
Voorzitter, dank u wel. Ik laat de nuance van net nog even
op me inwerken.
Ik wil beginnen met de heer Remkes zeer te bedanken voor
zijn kennis, kunde en enorme energie. Ik heb hem leren
kennen als een nuchtere Groninger met Limburgs joie de
vivre. Dat zijn twee zaken die mij, zeker in combinatie ...
(Hilariteit)
De heer Hoekstra (CDA):
Hilariteit alom, maar ik zie de informateur in ieder geval
zelf ook lachen. Zo heb ik het ervaren, en ik wilde zeggen

5 oktober 2021
TK 7

7-23-13

dat mij die beide eigenschappen, zeker in combinatie, zeer
hebben aangesproken.
De hilariteit is eerlijk gezegd nog veel groter dan ik bedoeld
had, maar zo gaat dat soms.
Voorzitter. Terecht hebben velen in dit land de afgelopen
maanden laten merken dat ze weinig begrip hadden, en
ook steeds minder begrip hadden, voor de tijd die we hebben genomen om überhaupt met de formatie te beginnen.
Ik denk ook dat ze dat aan ons allemaal persoonlijk hebben
laten merken. Wat mij betreft hebben ze daar volstrek gelijk
in. Ze hebben daar volstrekt gelijk in, en ik vind dat dat iets
is wat wij ons allemaal moeten aantrekken, dus ook het
CDA en ook ik persoonlijk.
Het is, zoals mevrouw Hermans en mevrouw Kaag net
gezegd hebben: in dat razend lastige politieke landschap is
het uiteindelijk ook de vraag of je dan bereid bent om verantwoordelijkheid te nemen. Het CDA is een partij die de
verkiezingen zeker niet heeft gewonnen, en heer Wilders
wees er nog fijntjes op dat het merkwaardig genoeg in de
peilingen sindsdien niet per se beter gaat. Voor ons betekent
dat dat we hebben moeten aanvaarden en erkennen dat
die uitslag zodanig is dat niet meedoen het nog veel ingewikkelder maakt. Wij hebben daarom gezegd: wij gaan die
verantwoordelijkheid wél aan en wij gaan de komende
maanden met de drie andere partijen praten over de inhoud.
Voorzitter. Van die inhoud hebben we allemaal al veel langer de mond vol. Het wordt dus ook tijd in die komende
maanden om met elkaar de daad bij het woord te voegen
en om dat daarna uiteraard te verdedigen hier in de Kamer.
Dat gaat natuurlijk — de heer Omtzigt verwees daar net
naar — over de nieuwe bestuurscultuur, waarin we in mijn
optiek wel degelijk stappen hebben genomen, maar er ook
nog heel erg veel moet gebeuren, zeker ook in het volgende
kabinet.
Ik zie zelf ook zeer uit naar meer dualisme en een beter
debat met de Tweede Kamer, inclusief constructieve
samenwerking met alle oppositiepartijen die zich daartoe
geroepen voelen. Ik wil meer kijken naar het vertrouwen in
elkaar en minder naar de waan van de dag. Die nieuwe
bestuurscultuur komt namelijk niet vanzelf. Dat is iets wat
wij allemaal weten te brengen of niet weten te brengen.
Daarnaast — je zou het bijna vergeten — liggen er hele
grote vragen op het gebied van de inhoud voor het nieuwe
kabinet. Denk bijvoorbeeld aan de woningcrisis. Wat het
CDA en mij betreft moeten we het in plaats van over de
woningmarkt gewoon weer over volkshuisvesting hebben.
Het gaat namelijk om een kerntaak van de overheid waarmee wij méér moeten doen met grotere snelheid.
Het gaat om het klimaatvraagstuk, dat om stevig kabinetsbeleid vraagt, zodat ook onze kinderen een groene toekomst
tegemoetgaan. Dat vraagstuk kan wat mij betreft niet los
gezien worden van een groene economie met een duurzaam
verdienvermogen. Het gaat om de toekomst van onze kinderen, waarbij we ervoor moeten zorgen dat we het ook in
financiële zin weer degelijk doen na de coronacrisis. We
moeten ervoor zorgen dat belastingen eerlijk verdeeld
worden, dat zorg voor alle Nederlanders betaalbaar blijft
en dat we verbeteringen aanbrengen in het onderwijs. We
moeten stoppen met het leenstelsel om ervoor te zorgen

Tweede Kamer

Eindverslag van de informateur

dat iedereen, ongeacht wat zijn of haar ouders verdienen,
de opleiding kan volgen die bij hem of haar past. En we
moeten ervoor zorgen dat de ondermijning, die voor een
enorme ontwrichting zorgt in onze buurten, wijken en steden, spijkerhard wordt aangepakt, met aandacht voor preventie en het volgen van opleidingen, maar ook door
gewoon harder achter de vele criminelen aan te gaan die
zich daaraan verrijken.
Voorzitter. We moeten dus aan de slag. Ik kijk daar zeer
naar uit. Ik zou nog willen markeren dat ik de voordracht
van beide informateurs zeer ondersteun. De heer Koolmees
heb ik als een buitengewoon capabele en aimabele collega
ervaren, en dat de heer Remkes hors catégorie is, heb ik
net al aangegeven.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Hoekstra. Dan geef ik het woord aan
mevrouw Marijnissen van de SP.

Mevrouw Marijnissen (SP):
Dank u wel, voorzitter. Ik heb een papiertje mee. Dat bent
u niet helemaal van mij gewend, maar ik heb nogal een
lang lijstje:
- minister Ollongren, die met haar papieren wappert;
- de leugens van Rutte over een functie elders voor een
kritisch Kamerlid;
- een aangenomen motie van afkeuring;
- een door de hele oppositie gesteunde motie van wantrouwen;
- Van Veldhoven en Van Nieuwenhuizen, die vertrekken
uit het kabinet omdat ze een ander baantje belangrijker
vinden;
- Broekers-Knol, die zonder medeweten van de Kamer het
asielbeleid aanpast en het daarna weer terugdraait;
- Kamerleden die zo de kabinetsploeg ingeschoven worden
terwijl ze nog Kamerlid zijn, waarna het staatsrecht aangepast moet worden omdat dit onwenselijk is;
- gesprekken langs de lijnen van de inhoud, die bleken te
gaan over de beeldvorming en over wie wat in de krant had
gezegd;
- Kaag en Bijleveld, die opstappen omdat ze falen met de
evacuaties in Afghanistan;
- Keijzer, die in de krant met haar kritiek op de coronapas
komt en vervolgens wordt ontslagen;
- Grapperhaus, die de Kamer verkeerd voorlicht over de
fraude;
- Kaags voorlichter, die lelijke roddels verspreidt over het
drankgebruik van de informateur;
- Van Huffelen, die zegt dat het afhandelen van het toeslagenschandaal nog heel lang gaat duren;
- de hoge pief bij de Belastingdienst, van wie blijkt dat die
onder ede de waarheid niet heeft gesproken;
- Broekers-Knol, die spreekt van 100.000 Afghanen die
naar Nederland zouden komen en die daarna de ophef over
haar eigen uitspraken betreurt;

5 oktober 2021
TK 7

7-23-14

- Hoekstra, die investeerde in een belastingparadijs, daar
geen melding van maakte toen hij senator was en dat ook
nog blijkt te doen voor zijn pensioen.
Voorzitter. Dan vergeet ik vast ook nog een hoop. Ik was
eigenlijk nooit zo'n voorstander van mensen die zeiden
"misschien moet er maar een soort van zakenkabinet komen
met capabele mensen van buiten", maar om heel eerlijk te
zijn begin ik met de puinhoop die het demissionaire kabinet
ervan maakt, toch steeds meer te begrijpen waar dat vandaan komt. Want dit lijstje is niet van de hele kabinetsperiode. Nee, het is van de tijd na de verkiezingen, van het
laatste halfjaar. We hadden mevrouw Kaag, die nieuw leiderschap beloofde en Mark Rutte, die radicale ideeën had
over de nieuwe bestuurscultuur. We zien wat ervan
terechtkomt: helemaal niks. En dat is triest. Het is vooral
triest dat er dus ook niks gebeurt aan de grote problemen.
De woningnood wordt niet aangepakt. Ondertussen worden
de mensen uit de Tweebosbuurt hun eigen huis uit gejaagd.
Een betaalbaar huis is nauwelijks meer te vinden. Er gebeurt
geen zak aan. Er zijn grote tekorten in de zorg en bij de
politie. Er is een tekort aan leraren, er zijn overvolle klassen
en te weinig collega's. Er gebeurt geen zak aan.
Voorzitter. Er is enorme economische groei. Maar terwijl
het aantal miljonairs toeneemt, gaat de economische groei
niet naar de mensen in beroepen die we nu als cruciaal
zien, om maar eens wat te noemen. Meneer Hoekstra
noemde het schuldenstelsel al. Het bestaat nog steeds. Er
is nog steeds geen basisbeurs. Het minimumloon is nog
steeds niet verhoogd. De ouders, de gezinnen die getroffen
zijn in het toeslagenschandaal, moesten dit weekend
gewoon weer op tv horen dat het volgens de staatssecretaris heel lang gaat duren voordat hun problemen zijn opgelost. Er zijn de mensen in Groningen die gisteren weer
aardbevingen meemaakten en die nog steeds in hun kapotte
huis zitten, en wachten op schadevergoeding.
Voorzitter. Ik zei het al in het vorige formatiedebat: er komt
een Rutte IV. Daar wordt op aangekoerst. Een doorstart van
Rutte III, II en I. Dat kabinet-Rutte IV zal geen einde maken
aan een economisch systeem dat slechts werkt voor de
enkeling en dat voor de werkende klasse in Nederland
helemaal niks te betekenen heeft. Wij zullen ons hier niet
bij neerleggen. Dat zal u niet verrassen. Wij zullen daar in
de Kamer oppositie tegen voeren en we zullen ook met
alternatieven komen. We zullen die strijd ook buiten de
Kamer voeren. We zullen maatschappelijke bewegingen
bouwen en mede ondersteunen, met de mensen van het
woonprotest voor, inderdaad, een fatsoenlijke volkshuisvesting. Met de studenten, die knokken voor afschaffing van
het schuldenstelsel en voor een fatsoenlijke basisbeurs.
Met de ouders en de gezinnen die zijn getroffen in het toeslagenschandaal, tegen het geïnstitutionaliseerde wantrouwen in de overheid en voor een eerlijke overheid.
Voorzitter. Mevrouw Kaag zei in haar toelichting dat ze niet
gecharmeerd is van de optie van nieuwe verkiezingen, want
dat zou mogelijk populisten in de kaart spelen. Nou,
mevrouw Kaag, die nieuwe verkiezingen gaan er komen:
over een halfjaar zijn er namelijk lokale verkiezingen voor
de gemeenteraden. Stad voor stad en dorp voor dorp kan
Nederland afrekenen met de puinhopen die dit demissionaire kabinet ervan maakt. Die verantwoordelijkheid zullen
wij nemen.

Tweede Kamer

Eindverslag van de informateur

De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Marijnissen. Dan geef ik het woord
aan mevrouw Ploumen van de PvdA.

Mevrouw Ploumen (PvdA):
Voorzitter. Allereerst ook van mijn kant waardering voor
de inzet en het eindverslag van Johan Remkes. Onder een
best wel ingewikkeld politiek gesternte was hij bereid om
als informateur op te treden. De twee gesprekken die ik met
hem heb gevoerd, heb ik als prettig, open en constructief
ervaren. Daarvoor mijn dank.
Voorzitter. Het afgelopen halfjaar is eigenlijk wel een verloren halfjaar geweest. Goed beschouwd was het niet een
halfjaar van stilstand, maar van achteruitgang. Want wat
is er nou terechtgekomen van de voornemens voor een
nieuwe bestuurscultuur? Eigenlijk bar weinig. Dat wordt
pijnlijk duidelijk als we kijken hoe het nu gaat met de mensen die slachtoffer zijn geworden van de affaire rondom de
kinderopvangtoeslag. Mensen moeten eindeloos wachten
totdat hun recht wordt gedaan, en onderzoeken en documenten worden niet, laat of pas na veel aandringen van de
Kamer en onderzoeksjournalisten openbaar gemaakt. Dat
belooft weinig goeds voor de toekomst, terwijl er nu juist
een robuust besef wordt gevraagd van wat juist en nodig
is om onze rechtsstaat en onze democratie te kunnen verstevigen.
Ook de problemen waar ons land mee kampt, zijn niet
kleiner geworden. De Partij van de Arbeid gaat de komende
weken daarom voorstellen doen om daar verandering in te
brengen, want verandering is nodig. De wooncrisis moet
worden opgelost, de klimaatcrisis moet worden opgelost
en de groeiende ongelijkheid moet een halt worden toegeroepen. Iedereen moet gelijke kansen krijgen. Die voorstellen zullen wij bij de begrotingen indienen.
Voorzitter. Ik heb het afgelopen halfjaar steeds benadrukt
dat Nederland een nieuw kabinet nodig heeft. Dat er thans
inhoudelijke gesprekken worden gestart om een meerderheidscoalitie te vormen, vinden wij een juiste stap. De Partij
van de Arbeid heeft wel zorgen over de positie van de
informateur, de heer Koolmees. Ik heb dat net in mijn
interruptie op mevrouw Kaag ook al uitgesproken. Nogmaals, deze zorgen gaan niet om hem als persoon, maar
juist omdat er de komende maanden belangrijke opdrachten
liggen die op Sociale Zaken en Werkgelegenheid moeten
worden uitgevoerd. Het pensioenakkoord moet worden
uitgewerkt. Ik krijg daar, net als veel van mijn collega's, elke
dag berichten over van mensen die zich zorgen maken over
hun pensioen.
Voorzitter. In de doorstart van het kabinet-Rutte III is er voor
de Partij van de Arbeid nu verder geen enkele rol weggelegd. We hebben ons bereid getoond om deel te nemen
aan coalitiebesprekingen om te kijken of we het maximale
konden bereiken voor de kiezers van de Partij van de Arbeid.
Dat gaan wij natuurlijk niet doen als zijwieltjes van een
toekomstig kabinet-Rutte waarbij er andere partijen aan het
stuur zitten. Voor alle duidelijkheid: de Partij van de Arbeid
zal in een later stadium niet alsnog bij deze vier partijen
aanschuiven en we gaan ook geen bewindspersonen leveren. Het is nu aan de vier onderhandelende partijen om tot
een regeerakkoord te komen en daar in samenspraak met

5 oktober 2021
TK 7

7-23-15

de Staten-Generaal meerderheden voor te verzamelen. Wij
gaan als serieuze oppositiepartij het debat met het te vormen kabinet aan en ik ga er zomaar van uit dat wij alternatieve voorstellen zullen doen, omdat verandering echt nodig
is.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Ploumen. Dan geef ik het woord aan
de heer Klaver van GroenLinks.

De heer Klaver (GroenLinks):
Voorzitter. Ik denk dat er niemand — of in ieder geval weinig
mensen — in deze zaal is die vorige week dacht dat we
vandaag een debat zouden hebben over het idee dat de
oude coalitie door zou gaan. Ik in ieder geval niet. Het is
ook niet mijn gewenste coalitie, maar ik wil wel een groot
compliment geven aan de heer Remkes. Ik had het genoegen om vorige week bij de onderhandelingen te mogen
zitten. Ik dacht dat er lichtelijk werd overdreven over tot
welke zaken hij in staat was, maar het verdient een compliment dat hij op de een of andere manier toch voor elkaar
heeft gekregen dat de oude coalitie een doorstart kan
maken. Ik weet nog steeds niet hoe hij dit gedaan heeft en
ik ben er nog steeds beduusd van.
Voorzitter. Het is goed dat er eindelijk inhoudelijk gesproken
gaat worden. Het is niet de coalitie die wij op het oog hadden. Ik vind het jammer dat VVD en CDA zijn blijven weigeren om echt over de inhoud te onderhandelen. Maar het is
zoals het is, en deze partijen gaan nu met elkaar verder
praten. Ik heb wel een aantal zorgen, eigenlijk drie. De eerste
zorg heeft te maken met het feit dat dit kabinet is afgetreden
vanwege het toeslagenschandaal. Ik vond dat daar iets te
makkelijk overheen werd gestapt, ook in het debat met
mevrouw Hermans. Mensen zijn de vernieling in gereden
door de overheid. Zij voelen zich in de steek gelaten door
het laatste kabinet, door die coalitie. Maar dat kabinet gaat
gewoon verder, ondanks dat het is afgetreden. Ik vind dat
je daar niet makkelijk overheen kunt stappen, omdat dat
ook echt iets doet met het vertrouwen van mensen in de
politiek, namelijk: je kunt hier doen wat je wil, het blijft
zonder gevolgen. Het is te makkelijk om te zeggen: dit is de
verkiezingsuitslag. Want er zijn heel veel combinaties
mogelijk, veel meer dan deze.
Mijn tweede zorg is inhoudelijk. Er wordt gesproken over
de grote uitdagingen van onze tijd. Guess what? Dat was
de afgelopen tien jaar al zo en ook de afgelopen vier jaar.
Stikstof was tweeënhalf jaar geleden een groot probleem.
Een groot man, nog groter dan ik toen al dacht dat hij was,
heeft daar een rapport over geschreven. Hij zit hier links
van mij. Maar daar heeft het kabinet niks mee gedaan. Daar
is de coalitie niet uit gekomen. Dat probleem is niet aangepakt. En ja, er is een ambitieuze Klimaatwet aangenomen.
Dat was een initiatiefwet uit de Tweede Kamer. Ik heb veel
waardering voor het feit dat we als coalitie en oppositie bij
die wet hebben kunnen samenwerken. Maar die doelstellingen zijn niet gehaald. De afgelopen kabinetsperiode is er
meer geld uitgegeven aan privaat onderwijs in Nederland
en is de kansenongelijkheid juist toegenomen. Mijn vraag
is of de heer Remkes zich daarvan heeft vergewist. Er is de
afgelopen jaren op al die zaken geen vooruitgang geboekt

Tweede Kamer

Eindverslag van de informateur

of niet voldoende. Dingen zijn niet aangepakt. Waarom
heeft de heer Remkes er nu vertrouwen in dat dat nu wel
zal gebeuren?
Ten derde gaat het over de medisch-ethische kwesties. Ik
had het daar zojuist al over. Ik vind het ongelofelijk
belangrijk dat die een kwestie zijn van de Kamer. Ik vind
het belangrijk dat daar geen afspraken over worden
gemaakt in een regeerakkoord. Ik vind dat iedereen hier,
ieder Kamerlid, zelf mag beslissen over dit soort zaken over
leven en dood. Dat hoort meer dan ooit bij de nieuwe
bestuurscultuur, maar ik heb het altijd al vinden passen bij
deze Kamer. En als er een wet wordt aangenomen in de
Tweede Kamer, vind ik het belangrijk dat een kabinet die
wet ook ondertekent, zodat die ook uitgevoerd kan worden.
Ik wil graag van de heer Remkes weten of hij hierop heeft
doorgevraagd. Ik wil niet zozeer iets horen over afspraken,
maar ik wil weten of hij hierop wel heeft doorgevraagd,
omdat dit het kabinet potentieel instabiel kan maken. En
als er één ding is dat we niet kunnen gebruiken, dan is het
na zeven maanden een instabiel kabinet dat voordat het
begint al op één been staat. Dus ik wil daar graag een helder
antwoord op.
Voorzitter. Ik kom tot een afronding. Veel valt er niet meer
over te zeggen. Wij waren samen met de Partij van de
Arbeid bereid om te onderhandelen over een meerderheidskabinet, ondanks alles wat er is gebeurd. Ik wil hier ook
volstrekt helder zijn: wij gaan inderdaad niet een kabinetRutte III zoals dat nu wordt samengesteld, gedogen. We
gaan daar vooraf geen afspraken over maken, maar wachten
keurig tot de voorstellen van het kabinet naar de Kamer
komen. Waar wij vóór zijn, zijn wij vóór. Waar wij tegen
zijn, zijn wij tegen. Daar waar we voorstellen beter kunnen
maken, zullen we met alternatieven komen. En daar waar
voorstellen moeten worden tegengehouden: ik zie u hier
in deze Kamer.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik het woord aan mevrouw Ouwehand
van de Partij voor de Dieren.

Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Voorzitter, dank u wel. De grote vraag is hoe dezelfde
regering nu opeens vernieuwend kan zijn. Waar zouden we
dat vertrouwen in vredesnaam op moeten baseren?
Voorzitter. Dat is niet alleen de vraag die de Partij voor de
Dieren stelt, maar heel indringend ook de slachtoffers van
het toeslagenschandaal, die terecht zeggen: het lijkt wel
alsof Den Haag vergeten is waar deze hele politieke crisis
mee begonnen is. Waar zouden wij vertrouwen in moeten
stellen als we zien dat, toen het eindelijk naar boven kwam,
het kabinet is afgetreden, maar ze vervolgens doorgingen?
En we zien nu dat de staatssecretaris die demissionair deze
mensen moet helpen, precies dezelfde reflexen vertoont
als die de aanleiding waren voor het aftreden, namelijk
verdoezelen en wegmoffelen dat er onder ede is gelogen.
Voorzitter. Partijen die hier zeggen "we moeten deze mensen recht doen" en "we moeten alles op alles zetten om het
leed te verzachten" kunnen toch onmogelijk hun oren
dichthouden voor wat deze mensen zeggen, namelijk dat

5 oktober 2021
TK 7

7-23-16

het hen gewoon pijn doet dat deze coalitie opnieuw door
zou gaan, met VVD-leider Mark Rutte.

the winner takes all. De gekozene kan vervolgens aan de
slag met zijn eigen programma.

Voorzitter. De VVD heeft vastgehouden aan Rutte als leider
van de fractie, als voorman voor het nieuwe kabinet. Dat is
de man die tegen de Kamer heeft gelogen, niet één keer,
niet twee keer, maar vele malen. Waar moeten wij dan het
vertrouwen in stellen dat het volgende kabinet wél netjes
met de rechtsstatelijke verhoudingen om zal gaan? Dit
kabinet heeft niet alleen de stikstofcrisis veroorzaakt,
waardoor onze natuur dramatisch verslechtert, boeren in
een steeds grotere knel zijn komen te zitten en het hele land
zo ongeveer op slot zit ... De gedeputeerde in de provincie
Gelderland zegt: ik zou wel willen bouwen, maar 70% van
wat we willen, kan gewoon niet, vanwege stikstof. Het is
niet zo dat dit kabinet z'n uiterste best heeft gedaan om die
problemen op te lossen en dat het jammerlijk niet is gelukt.
Nee, er moest een commissie worden aangesteld, en vervolgens kwam die commissie met een rapport, en dat wordt
dan niet uitgevoerd. En nu moeten wij er vertrouwen in
hebben dat die grote problemen waarvoor Nederland staat,
worden opgelost als de zittende coalitie gewoon doorgaat.

In Nederland, zei hij, hebben de kiezers het veel makkelijker.
Er is altijd wel een partij ergens bij jou in de buurt, er is
altijd wel een kandidaat die heel erg op jou lijkt of die in
ieder geval waarden en overtuigingen heeft die jou aanspreken, en daar kun je dan op kiezen. Het moeilijke werk is
vervolgens aan de gekozene. Niemand krijgt hier een eenduidig mandaat. En elke gekozene moet, als hij echt iets
wil bereiken, samenwerken met anderen. Dat is hard werken, dat is moeilijk, maar als je echt werk wilt maken van
je idealen, zit er niets anders op. Dat moeilijke werk is wat
nu, ruim zes maanden na de verkiezingen, eindelijk moet
beginnen.

Voorzitter. Ik denk niet dat mensen in Nederland hiermee
geholpen zijn. Ik denk dat het grote probleem waarmee we
ons geconfronteerd zien, niet is dat partijen niet tot onderhandelingen zouden kunnen komen over een nieuw kabinet,
maar dat het diepe probleem is dat het ons niet lukt, met
deze mensen, om een kabinet te vormen waarin Nederland
vertrouwen kan hebben, om een kabinet te vormen dat uit
zichzelf weet wat z'n taak is, ongeacht politieke kleur. Dat
betekent dat de rechtsstaat de ondergrens is waaraan je je
moet houden. Het afgelopen kabinet zat daar diep onder,
met de Urgenda-uitspraken, de stikstofuitspraken en met
het ongelofelijke toeslagenschandaal. En datzelfde kabinet
wil, kennelijk zonder enige reflectie, doorgaan.
Mijn vraag aan de informateur — dank voor uw werk, overigens — is dan ook: heeft die reflectie plaatsgevonden,
zodat er een beginnetje zou kunnen zijn, zodat er iets van
vertrouwen zou kunnen gaan groeien? Volgens mij niet.
We zien het demissionaire kabinet precies dezelfde dingen
doen als het missionaire kabinet. En de mensen mogen
blijven zitten met de problemen waar ze nu mee zitten. De
Partij voor de Dieren verzet zich met kracht tegen een
doorstart van Rutte III. Mocht die er toch komen, dan zult
u van ons horen in deze Kamer.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Ouwehand. Dan geef ik het woord
aan de heer Segers van de ChristenUnie.

De heer Segers (ChristenUnie):
Mevrouw de voorzitter. Een Amerikaanse vriend van mij
legde een keer haarscherp uit wat het verschil is tussen
kiezers hier in Nederland en kiezers in de Verenigde Staten,
en tussen gekozenen in de Verenigde Staten en gekozenen
hier in Nederland. Hij vertelde me dat hij als Amerikaanse
kiezer soms zichzelf geweld moest aandoen. Hij was Republikeins ingeschreven en had dan de keuze tussen een
Democraat en een Republikein. Hij had niet gestemd op
Trump. Zijn keuze was niet pijnloos; hij had zich er enigszins
geweld mee moeten aandoen. Maar als gekozene heb je
na verkiezingen in de Verenigde Staten een helder mandaat:

Tweede Kamer

Eindverslag van de informateur

Namens de ChristenUniefractie leg ik graag mijn kaarten
op tafel. Het was geen uitgesproken wens van onze fractie
om te gaan onderhandelen over een nieuwe coalitie, maar
vorige week heeft de informateur op zijn geheel eigen wijze
na zes maanden vruchteloos gepalaver een indringend
beroep op ons gedaan om wél deel te nemen aan die
onderhandelingen. Omdat we steeds hebben gezegd dat
wij geen laatste blokkade willen zijn, gaan we die onderhandelingen aan.
Gesprekken over een nieuw kabinet zijn wat ons betreft
gesprekken over een dienstbare en oplossingsgerichte
overheid, die recht doet aan mensen, aan slachtoffers van
de toeslagenaffaire, aan mensen in Groningen, aan mensen
die het echt van die overheid moeten hebben, aan mensen
die we in de steek hebben gelaten. Gesprekken over een
nieuw kabinet zijn wat ons betreft gesprekken over een
samenleving met minder ik en meer wij, over een
bestuurscultuur die transparant en eerlijk is, met open verhoudingen tussen oppositie en coalitie.
Mevrouw de voorzitter. Nederland is een prachtig land,
maar dan vooral voor mensen met wie het best goed gaat
en minder voor mensen die in de hoek zitten waar de klappen vallen. Daarom is een gesprek over een nieuw kabinet
wat ons betreft ook een gesprek over betaalbare woningen,
meer zekerheid op de arbeidsmarkt, een duurzame, menswaardige economie, minder schulden, minder armoede,
minder dakloosheid, minder eenzaamheid, minder verslaving. Het is een gesprek over een betere zorg voor de
Schepping, voor het klimaat, voor elkaar, voor kwetsbaar
leven, voor onze ouderen, voor migranten. Of ze nu bij ons
aankloppen vanwege onze vrijheid of vanwege werk, of we
ze nu kunnen binnenlaten of niet, het zijn medemensen,
die een humane behandeling verdienen.
Voorzitter. Het moeilijke werk begint nu, zeker voor de vier
fracties die bereid zijn om te gaan onderhandelen. Of het
gaat lukken, dat moet nog blijken, maar we gaan ons best
doen. Wat ik daarbij oprecht hoop, is dat de grote opgaven
en dilemma's waar wij als Nederlandse gekozenen voor
staan, in de hele Kamer worden doorleefd, en dat er bij ons
allemaal een gedeelde verantwoordelijkheid wordt gevoeld
om dit land nog mooier, rechtvaardiger en duurzamer te
maken. Daarvoor moet je samenwerken, ook tussen oppositie en coalitie.
Mijn vraag aan de informateur, die ik hartelijk dank voor
zijn werk, is of de constructieve betrokkenheid waarover
hij schrijft, ook openstaat voor fracties die vorige week
woensdag niet in het Logement aan tafel zaten. Ik hoop van

5 oktober 2021
TK 7

7-23-17

wel. Andersom stelde de informateur ons een vraag. Tijdens
zijn persconferentie vroeg hij of wij hier in Den Haag gericht
zijn op kapotmaken of opbouwen. Ik hoop dat we die vraag
even op ons laten inwerken en dan de overtuigde keuze
maken om inderdaad te gaan opbouwen. Als ChristenUniefractie gaan we daar onze schouders onder zetten. We
hebben daarbij alle vertrouwen in de informateurs die dat
proces gaan leiden.

praten, wordt er nu onderhandeld. Wat ik niet wil, is dat er
straks een kabinet zit waarmee we binnen no time in een
kabinetscrisis zitten. Daarom vraag ik om wat meer zekerheid en ik was heel specifiek. Ik herhaal de vraag nog een
keer. Als de ChristenUnie in het nieuwe kabinet komt te
zitten en een meerderheid in de Kamer zo'n wet aanneemt
waar wij het nu over hebben, is de heer Segers dan bereid
om die te laten tekenen door het kabinet waar hij zitting in
heeft, zonder dat het kabinet valt?

Ik dank u.
De voorzitter:
Dank u wel. Er zijn een aantal interrupties. Allereerst de
heer Klaver, dan mevrouw Ouwehand en dan mevrouw
Van der Plas.
De heer Klaver (GroenLinks):
Ik heb ook aan u een vraag over de medisch-ethische
kwesties. Dat vraag ik omdat het mij gaat om de stabiliteit
van een nieuw kabinet. Ik wil zeker weten dat daar een
kabinet zit dat die grote uitdagingen, waar we jaren voor
nodig hebben, aankan. Mijn vraag is de volgende. Stel je
voor dat hier in de Tweede Kamer … Er liggen een aantal
initiatiefwetten, onder andere van mijn fractie. Ik heb goede
hoop dat dat vrije kwesties zijn, ook voor een nieuw kabinet,
die we kunnen bespreken. Als die worden aangenomen,
moeten ze gecontrasigneerd worden, dus ook getekend
worden door het kabinet. Vindt de heer Segers het ook bij
die nieuwe bestuurscultuur horen dat een wet die wordt
aangenomen in de Kamer, wordt ondertekend door een
kabinet waar ook zijn ministers in zitten?
De heer Segers (ChristenUnie):
Het enige waarmee ik op pad ga richting de onderhandelingstafel is mijn eigen verkiezingsprogramma en mijn eigen
overtuiging. Daarover gaan we praten en daarvan gaan we
zo veel mogelijk proberen te realiseren. Er zijn altijd elementen in een programma waarmee je als partij, en zeker als
kleinere partij, kwetsbaar bent. Dat geldt voor de heer Klaver
bijvoorbeeld voor het migratiebeleid. Dat is ook een zaak
van leven en dood, van humaniteit, waarvan hij vier jaar
geleden heeft gezegd: er is een morele ondergrens en die
wil ik bewaken. Ik kan me zomaar voorstellen dat het voor
hem lastig is om te zeggen: in een Kamer waar misschien
een meerderheid echt een andere opvatting heeft daarover,
zou ik daar kwetsbaar in kunnen zijn. Daar wil ik over spreken. Dus ik ga daarover spreken. Ik ga ook spreken over
mijn kwetsbaarheid en over posities waar ik een kleine
minderheid ben. Of we er uitkomen, gaan we zien.
De voorzitter:
De heer Klaver tot slot.

De heer Segers (ChristenUnie):
Het klinkt nu alsof de heer Klaver maar één wens heeft,
namelijk dat het volgende kabinet bestaande uit deze vier
partijen toch echt de vier jaar volmaakt en dat het heel erg
stabiel wordt. Zo klinkt het. Maar wat daar natuurlijk achter
zit, is dat hij nu aan het duwen is op een punt waar grote
verschillen over bestaan. Daarover moeten we praten. Dat
zijn verschillen die mij, die mijn partij potentieel kwetsbaar
maken, zoals GroenLinks met de ChristenUnie kwetsbaar
kan zijn als het gaat om migratie en een humaan asielbeleid.
Natuurlijk praat je daarover en natuurlijk ga je dan praten
over verschillende scenario's. Hoe ga je daarmee om? Dan
kun je niet van tevoren zeggen: "Alles is een vrije kwestie".
Je kunt ook niet zeggen: "Niks is een vrije kwestie, we gaan
alles dichtregelen". Dat kun je niet zeggen. We gaan praten.
We gaan praten over onze idealen. We gaan praten om er
uit te komen en we gaan kijken hoever we komen.
De heer Klaver (GroenLinks):
Even heel kort.
De voorzitter:
Afrondend.
De heer Klaver (GroenLinks):
Jazeker, afrondend. Ik snap deze opstelling. Als er direct
na de verkiezingen was onderhandeld, had ik dat ook volstrekt begrepen: dan is dat gewoon aan die onderhandelingstafel. Maar wij zijn nu een halfjaar verder. Dan wil ik
weten of de combinatie die gaat onderhandelen, of de
informateur heeft afgetast of dit wel een stabiel kabinet is.
Ik ben bloedserieus over de vier jaar die een kabinet moet
volmaken. Ik vind namelijk dat, met alle uitdagingen die er
liggen en met al het geouwehoer van de afgelopen maanden, er een kabinet moet komen te zitten dat zich op de
grote uitdagingen kan focussen. Daarom heb ik een heel
precieze vraag, niet over hoe de Kamer zich opstelt, maar
over hoe de kabinetsploeg zich opstelt. Als er iets getekend
moet worden, betekent dat dan een kabinetscrisis of niet?
Ik constateer dat ik daar geen antwoord op krijg en dat baart
mij grote zorgen over de stabiliteit van een toekomstig
kabinet.

De heer Klaver (GroenLinks):
Dat begrijp ik. Daar loop ik niet op vooruit. Ik begrijp dat u
daarover gaat spreken en dat u gaat aangeven wat u wel
en niet wilt. Ik had een heel specifieke vraag. Het is een
vraag die ik ook aan de informateur heb gesteld om te kijken
of hij daarnaar heeft geïnformeerd. Als u namelijk straks
zitting hebt in een kabinet en u weigert het zetten van die
handtekening, omdat u die wet niet accepteert, dan hebben
we een kabinetscrisis. Na zeven maanden niet met elkaar

De heer Segers (ChristenUnie):
Ja, het kan zijn dat u daar grote zorgen over heeft, maar
het zal toch echt moeten blijken. Als het lukt met de
onderhandelingen, als je er uitkomt, als hier een regeringsverklaring ligt waar je over debatteert, dan kun je alle kritische vragen stellen en alle scenario's doorakkeren. Maar
je kunt er maar op één manier achter komen of het gaat
werken: door aan te schuiven en te praten. Dat is de enige

Tweede Kamer

5 oktober 2021
TK 7

Eindverslag van de informateur

7-23-18

manier waarop het werkt. Dat is waar vier partijen nu eindelijk — inderdaad na zes maanden met heel veel gedoe,
waar we allemaal de balen van hebben — toe bereid zijn.
Het enige antwoord wat ik kan geven, is het antwoord dat
we gaan vinden aan de onderhandelingstafel.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Mijn vraag is: zouden we ervan uit mogen gaan dat er ook
daadwerkelijk iets verandert? Dan noem ik stikstof even als
grootste casus. Het was een ChristenUnie-bewindspersoon
die daar verantwoordelijkheid voor droeg. Er kwam een
uitspraak van de rechter. Er kwam een aanpak. Topambtenaren en alle juristen zeggen nu: het is eigenlijk niet goed.
Ik wil heel graag weten wat daar nou gebeurd is. Kan de
heer Segers dat vertellen? Ik denk namelijk dat als je daar
niet op reflecteert, er ook geen enkele hoop is op daadwerkelijke verandering in een nieuw kabinet. Hoe is het nou zo
gegaan dat er een stikstofaanpak kwam, die nog steeds niet
voldoet aan die uitspraak van de rechter?
De heer Segers (ChristenUnie):
Dat er niks is gedaan, is niet helemaal mijn perceptie. Dat
is ook niet de perceptie van een aantal andere partijen. We
hebben daar uren en uren over gesproken. Er ligt hier een
wet die uiteindelijk niet uw steun kon krijgen, maar wel die
van een meerderheid van de Kamer. Er zijn eerste stappen
gezet. Dat het niet genoeg is, is evident. Dat het een van de
grote uitdagingen is voor een nieuw kabinet — denk ook
aan woningbouw, maar denk ook aan een eerlijke verdeling
van de schaarste van ruimte, grond en schone lucht — is
evident. Ook daarover gaan we praten.
De voorzitter:
Mevrouw Ouwehand, tot slot.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Ik zei niet dat er niks is gedaan. Ik zei: wat er uiteindelijk
gebeurde, voldoet nog steeds niet aan de uitspraak van de
rechter. Ik herhaal mijn punt. Ik vraag dat, omdat Nederland
erop mag rekenen dat je als je in het kabinet zit, doet wat
de rechtsstaat van je vraagt, ongeacht je politieke kleur. Dat
is bij stikstof niet gebeurd. Ik zou zo graag willen weten of
mijn indruk klopt dat het gewoon smerige politieke onderhandelingen zijn geweest, dat het het hele kabinet niks kan
schelen wat de rechter heeft gezegd, want de VVD wilde
niets met de auto's en de boeren, en dat dat dus de handelwijze was van Rutte III. Als je daar niet op reflecteert en als
je niet met ons deelt dat het inderdaad zo ging, dat het
ordinair handjeklap was, dat secundair was wat de rechter
ervan vond, dat het belangrijker was dat er een dealtje was
en dat het geritsel, geregel was, hoe moeten we er dan op
kunnen vertrouwen dat het volgende kabinet wél die
moeilijke besluiten gaat nemen? Ik zie het niet.
De heer Segers (ChristenUnie):
Ik vind het wel interessant om zo'n vurig pleidooi voor de
rechtsstaat te horen van een partij die vervolgens als een
coronapas wordt gehandhaafd, dagenlang op de stoep staat
bij een restaurant om te protesteren en te zeggen dat het
allemaal niet deugt. Dan geldt de rechtsstaat blijkbaar
eventjes niet. De rechtsstaat geldt voor ons allemaal, of we

Tweede Kamer

Eindverslag van de informateur

het leuk vinden of niet. De uitspraak van de Raad van State
over stikstof was een hele ingrijpende. Die was ongelofelijk
heftig. Die leidde onmiddellijk tot hele lange, hele ingrijpende, diepgravende gesprekken binnen de coalitie. Die
leidden tot wetgeving, waarvan we nu constateren dat het
niet genoeg is. Er moet meer gebeuren, maar het moet wel
rechtvaardig. Het moet wel eerlijk. Het raakt bedrijven. Het
raakt eigendom van mensen. Het raakt emoties. Het is een
heel groot onderwerp. Dan vind ik het zo makkelijk om hier
als partij die nog groter is dan mijn partij naar voren te
kruipen en heel makkelijk te zeggen: jullie doen niks; het is
allemaal vreselijk en schandalig. Vervolgens trek ik m'n
overall aan, doe ik een pet op en ga ik proberen ons
dorpshuis, dat we met elkaar moeten onderhouden, weer
een likje verf te geven en mij daar weer een beetje voor in
te zetten. Ik zou zeggen: doe ook eens mee. Trek ook eens
een overall aan, zet een helm op en ga mee timmeren.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik het woord aan de heer Jansen. Nee,
iedereen heeft zes interrupties. Dit was onderdeel van het
debat. Ik zie ook al twijfels in de zaal. Iedereen heeft zes
interrupties. Mevrouw Van der Plas heeft nog wel een
interruptie. Nee, mevrouw Ouwehand. Iedereen heeft echt
zes interrupties. Het is gewoon onderdeel van het debat.
Mevrouw Van der Plas.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Ik was even benieuwd wanneer het voor de ChristenUnie
einde verhaal is in het onderhandelen over een nieuw
kabinet. Ik weet dat de medisch-ethische kwesties zware
onderhandelingen zijn. Stel dat u er niet uitkomt en het dan
afgelopen is, vindt de heer Segers dan ook dat het gewoon
klaar moet zijn en dat er dan nieuwe verkiezingen moeten
komen?
De heer Segers (ChristenUnie):
Zo, wat een somberheid. Ik moet dus eigenlijk al mijn
kaarten op tafel leggen en aangeven wat voor mij de rode
lijn is. Ik denk dat het onderhandelingstechnisch niet helemaal in mijn belang is om dat nu te vertellen, dus dat ga ik
ook niet doen. Ik ga proberen zo veel mogelijk van mijn
idealen te verwezenlijken. Op onderdelen lopen die gelijk
met andere partijen en soms staan ze tegenover elkaar. Dat
wordt een ingewikkelde puzzel. Kun je eruit komen? Dat is
de grote vraag. Dat weet ik niet.
De voorzitter:
Mevrouw Van der Plas tot slot.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Dit betekent volgens mij helemaal niet dat u ineens al uw
kaarten op tafel moet leggen, want u heeft wel vaker
medisch-ethische kwesties en dat soort zaken in het openbaar besproken, dus dat is geen geheim. Voor mij is de
belangrijkste vraag: als deze onderhandelingen niet lukken
— want die optie is er gewoon — is het dan zo dat de
ChristenUnie zegt "dan stoppen we ermee en dan is het tijd
voor nieuwe verkiezingen"? Dat was eigenlijk mijn aansluitende vraag.

5 oktober 2021
TK 7

7-23-19

De heer Segers (ChristenUnie):
Dat vind ik allemaal veel te prematuur. Het gaat niet zozeer
om mijn angst voor daar waar ik verlies, maar om mijn
hoop voor daar waar we kunnen winnen en kunnen toewerken naar een dienstbare, oplossingsgerichte overheid die
recht doet aan mensen. We hebben grote uitdagingen waar
we nu voor staan. We kunnen eindeloos nog een keer zes
maanden doorpalaveren en nergens komen. Nu zijn er vier
partijen die de handen ineenslaan en die zeggen: "Weet je
wat, we hebben echt grote verschillen, maar we hebben
ook overeenkomsten. Daar vinden we elkaar. We gaan dit
land eens even een duw geven en we gaan kijken of we het
wat mooier en beter kunnen maken." Dat is waar mijn hoop
zit. Allerlei vrees en angsten die ik af en toe nog heb, probeer ik zo veel mogelijk weg te duwen. Ik probeer me echt
te richten op de hoop die ik nu vooral koester.
Mevrouw Ouwehand is nog steeds niet weg.
De voorzitter:
Ze is nog steeds niet weg. Ik zie het. Mevrouw Ouwehand,
wat wilt u zeggen?
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Het is goed gebruik dat je een persoonlijk feit mag maken.
Dat zou ik graag doen. De heer Segers verwijt mij dat ik de
rechtsstaat dan weer wel en dan weer niet serieus neem.
Die indruk wil ik heel graag wegnemen. Ik heb getwitterd
over een restaurant dat weigerde de coronapas te handhaven. Maar dat is voor eigen rekening. Je mag burgerlijk
ongehoorzaam zijn. Ik heb gezegd: dan draag je ook zelf de
gevolgen daarvan. Ik heb me actief uitgesproken tegen
Holocaustvergelijkingen. Ik steun dat protest voor die deuren helemaal niet. Het zou de heer Segers sieren als hij die
indruk hier in de zaal ook niet wekt. Dat wilde ik graag zeggen.
De voorzitter:
Waarvan akte. Ik dank u wel, mevrouw Ouwehand. Ik kijk
even naar mevrouw Simons. Sorry, meneer Segers.
Mevrouw Simons van BIJ1 heeft ook nog een vraag. Gaat
uw gang.
Mevrouw Simons (BIJ1):
Ik ben erg onder de indruk van de hoop die de heer Segers
uitstraalt: de hoop dat het allemaal beter zal gaan, de hoop
dat we kunnen gaan werken aan de wederopbouw van dit
land, de hoop dat we de wooncrisis kunnen gaan aanpakken, de hoop dat het allemaal wel weer goedkomt. Waarop
is dat gebaseerd, zo vraag ik mij met mevrouw Ouwehand
af. Het antwoord is tot op heden uitgebleven. Hoe moet
Nederland, hoe moet deze Kamer, hoe moeten wij vertrouwen hebben in exact dezelfde mensen — de ChristenUnie
was ook een van de partijen in het vorige kabinet, het
demissionaire kabinet — die verantwoordelijk zijn voor de
puinhoop waar we ons op dit moment in bevinden? Waar
moeten wij dat vertrouwen op baseren?

een Nederland dat heel goed is voor mensen met wie het
best goed gaat, die goed kunnen meekomen, maar waarin
nog te veel mensen achteropraken. Daar maak ik mij zorgen
over. Ik maak mij zorgen over betaalbare woningen en een
eerlijke verdeling van de welvaart. Er zijn dus ook echt
onderwerpen waarvoor wij het nu echt rechtvaardiger en
beter moeten maken. Waar is mijn hoop op gebaseerd?
Mijn hoop is gebaseerd op vertrouwen. Dat geldt voor bijna
iedereen in deze Kamer. Iedereen hier staat 's ochtends op
met maar één wil: Nederland een beetje mooier maken.
Dat gaat dwars door alle partijen heen. Ik ken mijn collega's
langer dan vandaag. Ik ken u inmiddels ook een heel klein
beetje. We hebben politieke verschillen, maar er is een
gedeelde passie voor Nederland. Dat komt er niet altijd
even goed uit. Daar zal ik zelf ook debet aan zijn. Ik zal het
zelf niet altijd even eloquent verwoorden, maar ik weet dat
de meeste mensen dit vak hebben gekozen omdat ze een
hart hebben voor Nederland. Dat proef ik niet alleen bij
deze vier partijen, maar ook bij veel meer partijen. Ik ga dus
echt niet mee in uw cynisme dat het allemaal niks is en niks
kan worden. We moeten er wat van maken en daar ga ik
echt ontzettend mijn best voor doen.
Mevrouw Simons (BIJ1):
Die wil was er bij deze 150 mensen de afgelopen tijd ook.
Die wil was er ook bij de partijen die onderdeel waren van
het missionaire dan wel demissionaire kabinet. We hebben
een probleem op de woningmarkt dat twee tot drie generaties beïnvloedt. Die mensen zitten nu ook te kijken en denken: als ik moet rekenen op dezelfde club mensen die de
afgelopen vier jaar ook elke dag fris en vrolijk opstonden
en "we gaan het beter maken" dachten, dan is dat een ijdele
hoop. Ik deel een eigenschap met de heer Segers: ik ben
van nature ook een positief mens.
De heer Segers (ChristenUnie):
Dat klonk even niet zo.
De voorzitter:
Mevrouw Simons is aan het woord.
Mevrouw Simons (BIJ1):
Het zal u verbazen. Maar ik denk alsnog dat de Nederlandse
burger iets meer nodig heeft dan "er zitten daar 150 mensen
die elke dag opstaan met een positief gemoed". De feiten
spreken voor zich. We hadden een kabinet dat, hoe je het
ook wendt of keert, verantwoordelijk is voor het allergrootste overheidsschandaal uit onze parlementaire geschiedenis. We kunnen met zekerheid stellen dat het enkele generaties gaat duren voordat die puinhoop is opgelost. We
hebben een wooncrisis die effect heeft op de komende
twee, drie generaties. We hebben problemen in de zorg. Ik
hoef het hier niet allemaal te herhalen. Iedereen hier in deze
Kamer en zeker de mensen thuis, want die leven de gevolgen, weten hoe laat het is. Ik vraag de heer Segers waar
wij met z'n allen — ik heb het over 17 miljoen Nederlanders,
dus niet alleen het clubje waarmee het goed gaat en dat
rijker is geworden tijdens de crisis, maar ook de gewone
Nederlander — dat vertrouwen dan op moeten baseren.

De heer Segers (ChristenUnie):
Ik vind het veel te somber om te spreken over Nederland
als land van alleen maar puinhopen. Ik heb gesproken over

Tweede Kamer

Eindverslag van de informateur

5 oktober 2021
TK 7

7-23-20

De heer Segers (ChristenUnie):
Ik ken verschillende slachtoffers van de toeslagenaffaire.
Mijn collega Don Ceder, die achter in de zaal staat, heeft in
zijn vorig leven als advocaat verschillende van hen bijgestaan. Ik ken nog veel meer mensen die geen betaalbaar
huis kunnen krijgen. Ik ken nog veel meer mensen die van
baantje naar baantje gaan en onderbetaald worden. Stel
dat ik naar hen toe ga en zeg: "We hebben de afgelopen
zes maanden heel veel gedoe gehad. Er werd een beroep
op mij gedaan en had ik de kans om iets voor jou te doen,
maar de puinhoop was te groot, het was te ingewikkeld.
We zaten met diezelfde partijen, maar ik vond het toch een
beetje lastig, dus ik ben weggelopen." Ik denk dat ik mij
slechter zou voelen en dat ik met een slechter verhaal bij
hen thuis zou komen dan wanneer ik naar hen toe ga en
zeg: "Luister eens, ik heb alles gedaan wat ik kon. Misschien
lukt niet alles, maar ik heb alles gedaan wat ik kon, met mijn
beste weten en beste kunnen." Daarom ben ik de politiek
ingegaan en daarom ga ik nu aan de slag. Laten we kijken
of we eruit kunnen komen. Dat is de enige manier waarop
ik hun onder ogen kan komen. Dat kan niet door nu weg te
lopen.
Mevrouw Simons (BIJ1):
Dat is niet het antwoord op de vraag, tenzij dat het antwoord
op de vraag waar wij onze hoop op moeten baseren het
feit is dat de heer Segers opnieuw bereid is om een kabinet
in te stappen. Het is geen antwoord op de vraag. Ik heb niet
aan de heer Segers gevraagd waarom hij zich geroepen
voelt om dat te doen. Ik heb ook niet aan de heer Segers
gevraagd hoeveel toeslagenouders hij kent. Ik heb ook niet
aan de heer Segers gevraagd wat hij tegen zijn kennissen
zegt op het moment dat zij de hoop verliezen. Tenzij het
antwoord is dat meneer Segers de hoop is. Ik zou graag
een antwoord op de vraag willen: waar moeten wij hier met
zijn 150'en en 17 miljoen mensen in Nederland de hoop
vandaan halen dat exact dezelfde mensen — met exacte
dezelfde partijen, maar daar hebben we het mee te doen
gezien de verkiezingsuitslag — het totaal anders gaan doen
en al die problemen gaan oplossen waarvoor ze ook al
verantwoordelijk waren toen ze de afgelopen vier jaar met
frisse moed 's morgens opstonden en dachten "we gaan
er weer tegenaan"? Wat is het grote verschil? Waar moeten
wij die hoop uit putten? Wat moet ík zeggen tegen de
mensen die mij die vraag stellen, behalve: maar nu gaat
Segers ertegenaan?
De heer Segers (ChristenUnie):
Ik ga er inderdaad tegenaan, maar het enige waarmee ik ze
uiteindelijk kan overtuigen is met resultaten en niet met
mooie woorden. Voor resultaten moet je heel hard werken
en dat ga ik nu doen.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Segers. Dan geef ik het woord aan de
heer Jansen van Forum voor Democratie. Gaat uw gang.

De heer Jansen (FVD):
Dank u wel, voorzitter. Volgens de Amerikaanse cabaretier
Jay Leno is politiek in feite niets anders dan, ik citeer:
showbusiness for ugly people. Nou, showbusiness is het

Tweede Kamer

Eindverslag van de informateur

zeker. Het is één groot theaterstuk, waarin acteurs hun rollen
spelen: boosheid, verantwoordelijkheid, geschoktheid,
walging horen we vaak, twijfel, enzovoorts. Nu verwacht
men van de oppositie dat men boos is, dat het verraad is
aan de kiezers dat de coalitiepartijen die er al zijn, doorgaan
met een nieuw kabinet. En natuurlijk ging dat gewoon
gebeuren. Na de verkiezingsuitslag van maart ging het
gewoon gebeuren dat deze coalitie doorging. Dat was volstrekt logisch.
Het is ook allemaal heel erg grappig om te zien wat hier
gebeurt als je gewoon doorhebt wat er aan de hand is. Want
in ons land hebben we te maken met een kartel, net als in
de rest van de wereld. In de meeste westerse landen is ook
zo'n kartel. Het lijkt misschien alsof er verschillende partijen
zijn, het lijkt misschien alsof er een "felle verkiezingsstrijd"
is en het lijkt misschien groots en meeslepend, dat het gaat
over principiële bezwaren en al die dingen, maar het is
allemaal schijn. Het is showbusiness for ugly people, want
op hoofdlijnen zijn ze het allemaal roerend met elkaar eens.
Of je nou VVD en CDA met de PvdA krijgt of D66 en VVD
met GroenLinks of PvdA en CDA met de ChristenUnie, het
maakt geen klap uit, behalve voor hun persoonlijke carrièrepad, voor de pikorde in de eigen wandelgangen, voor
hun status en voor hun cv.
En voor het beleid, voor het land? Ze zijn allemaal voorstander van het uitgeven van honderden miljarden aan klimaatbeleid. Ze zijn allemaal voorstander van het voortduren van
de massale immigratie, voor het opgaan van Nederland in
een Europese superstaat, voor al die wokeness en lgbtqi+identiteitspolitiek, voor het sorry zeggen voor ons mooie
verleden. Internationaal recht, regimechange in het MiddenOosten, ruzie maken met Rusland, het uitfaseren van cash
geld en natuurlijk vaccinatieprogramma's, lockdowns en
QR-codes. Daarom diende de VVD ook samen met GroenLinks de Klimaatwet in. Daarom zegt het CDA dat we de
Europese Unie nodig hebben om klimaatbeleid te voeren.
Daarom breekt Mark Rutte al tien jaar iedere immigratierecord.
Het is niet zo dat ze eigenlijk iets anders willen, maar door
coalitievorming gedwongen zijn tot dit beleid. Nee, ze willen
dit beleid en door het theaterspel laten ze mensen geloven
dat het eigenlijk anders is. Ze houden de illusie van keuze
in stand. En de tragiek is dat heel veel mensen dit nog altijd
niet zien. Ik noem maar een voorbeeld. De meeste mensen
in Nederland willen geen massale immigratie en toch stemt
het overgrote deel van de mensen in ons land op partijen
die dat wel doen. De meeste mensen willen ook geen 1.000
miljard uitgeven aan klimaatbeleid en toch stemmen ze op
partijen die dat wel willen.
Maurice de Hond onderzocht afgelopen week in hoeverre
mensen een correcte inschatting kunnen maken van het
gevaar voor corona voor ongevaccineerden. Het correcte
antwoord is dat minder dan 1% van de ongevaccineerden
in het ziekenhuis belandt na het krijgen van corona. 60%
van de CDA-stemmers geloofde echter dat een derde van
die mensen in het ziekenhuis zou belanden. 50% van de
PvdA-stemmers, 40% van de VVD'ers en een kwart van de
D66'ers geloofden dat. Het wijst erop dat mensen volledig
verkeerd geïnformeerd zijn. Het is het gevolg van structurele
desinformatie in de traditionele media. 600 dagen lang
stonden de kranten vol met de meest dramatische koppen
over corona, waardoor mensen in Nederland het idee heb-

5 oktober 2021
TK 7

7-23-21

ben dat ze volledig op het verkeerde been zijn gezet over
de gevaren van dit virus.

worden achter de schermen uitonderhandeld om gedoe te
voorkomen.

Dat is niet anders met deze formatie. Ook hierover doet de
parlementaire pers al zeven maanden alsof er iets heel
belangrijks gebeurt, alsof er grote verschillen zijn tussen
VVD en D66, alsof er iets gaat veranderen als de PvdA
meedoet in plaats van de ChristenUnie. Dat terwijl al deze
partijen het gewoon eens zijn. Dat moeten mensen gaan
beseffen. Dat moet de pers eens gaan opschrijven. Pas als
dat valse bewustzijn wordt afgeworpen, kan er iets veranderen in dit land.

Deze politieke cultuur werkt verlammend voor Kamerleden
van de coalitie en voor Kamerleden buiten de coalitie. De
kiezer voelt zich niet vertegenwoordigd omdat het debat
niet meer gevoerd wordt. Ik vraag dan ook aan de informateur: hoe wil hij voorkomen dat er alsnog een gedetailleerd
regeerakkoord komt? En hoe kijkt hij in dezen naar de rol
van de partijleiders? Kunnen zij niet beter in de Kamer blijven zitten, juist om die open bestuurscultuur te bewaken?

Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Jansen. Dan geef ik het woord aan de
heer Dassen van Volt.

De heer Dassen (Volt):
Voorzitter. Allereerst natuurlijk dank aan de heer Remkes
voor zijn werk. We horen dat het anders zal gaan: een
nieuwe start, een nieuwe richting. Maar dat zal voor veel
Nederlanders niet zo voelen. De toeslagenaffaire, de
wooncrisis, de stikstofcrisis: het zijn crises die de afgelopen
jaren alleen maar groter zijn geworden.
Voorzitter. Natuurlijk is het goed dat partijen na zesenhalve
maand eindelijk gaan onderhandelen. Maar het zijn wel de
vier partijen die de afgelopen jaren te weinig hebben laten
zien. Dat terwijl Nederland snakt naar ambitieuze voorstellen
om de vele crises aan te pakken.
Voorzitter. Omdat er al veel wantrouwen is tegenover deze
combinatie van partijen, verwachten wij dat zij ongekend
ambitieuze voorstellen zullen voorleggen om dat vertrouwen te herstellen. Wij zullen een eventueel aanstaand
kabinet dan ook op zijn merites beoordelen.
Voorzitter. Er komen straks tientallen miljarden beschikbaar
om klimaat en stikstof aan te pakken. Dat is goed. Maar hoe
gaat dit geld besteed worden? Het is eenmalig. Zorgen de
onderhandelende partijen wel voor structurele verbeteringen, zodat Nederland weer het gevoel krijgt op de politiek
te kunnen bouwen? Kijken de partijen vooruit naar 2040?
Hoe zorgen we ervoor dat iedereen meegenomen wordt,
dat de sociale ongelijkheid aangepakt wordt, dat de
rechtsstaat wordt versterkt, dat er wordt geïnvesteerd in
digitalisering en innovatie, dat de wooncrisis aangepakt
wordt en dat ook onderwijs weer toegankelijk wordt voor
iedereen?
Voorzitter. In het verslag van informateur Remkes lezen we
dat er een beknopt regeerakkoord moet komen. Dat is vaker
gezegd. Maar het is nog niet gelukt. Ik wil de onderhandelende partijen daarom vragen het volgende mee te nemen.
Laten we de grote woorden over de nieuwe bestuurscultuur
van de afgelopen zes maanden niet vergeten nu de macht
voor een meerderheid in het verschiet ligt. Laten we de
grote debatten ook echt in deze Kamer voeren. We hebben
het namelijk vaker gezien: zodra partijen toetreden tot een
regeringscoalitie, worden zij huiverig voor al te uitgesproken
politieke profilering. Grote tegenstellingen tussen partijen

Tweede Kamer

Eindverslag van de informateur

Voorzitter. Wat ons betreft is het noodzakelijk om in een
akkoord op hoofdlijnen ook een duidelijk waardenkader op
te nemen waaraan het te voeren beleid getoetst kan worden.
Maak het beleid vanuit dit mensbeeld: de overheid vertrouwt haar burgers, zodat burgers de overheid weer kunnen vertrouwen.
Ten slotte, voorzitter. Een akkoord op hoofdlijnen ademt
straks ook een duidelijke visie op de Europese samenwerking, want alleen in Europees verband kunnen wij deze
hoofdlijnen uittekenen.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Dassen. Dan geef ik het woord aan de
heer Eerdmans van JA21.

De heer Eerdmans (JA21):
Dank je wel, voorzitter. Felicitaties van JA21 voor de heer
Remkes. Er is een doorbraak. Wat je ook van de uitkomst
vindt, het is een doorbraak in dit stroperige, moeizame
proces. Sigrid Kaag is er nu even niet, maar ze zei: "Het is
dit of nieuwe verkiezingen; dan doen we maar dit, want
anders winnen de populisten". Alsof dan het licht uitgaat.
Als zittende partijen niet leveren, als kiezers keer op keer,
dag in, dag uit, teleurgesteld worden, als fouten niet worden
toegegeven maar worden goedgepraat of geweten worden
aan vergeetachtigheid, of als je de uitkomsten van referenda
negeert, dan winnen de populisten, links of rechts, om de
donder. Als dat nu niet gebeurt, dan gebeurt het over vier
jaar. U weet dus wat u te doen staat, zeg ik tegen mevrouw
Kaag. Daar is ze, welkom.
Nieuwe verkiezingen zijn inmiddels voorlopig afgewend —
op het laatste nippertje, zou je kunnen zeggen — maar tegen
welke prijs? Het kiezen voor de huidige combinatie lijkt een
keuze uit armoede, die ook tegen het zere been van het CDA
lijkt te zijn, die volgens mij net als de heer Rutte liever met
JA21 om tafel had gezeten dan met Volt of De Haan, no
offence. Maar voor nu gaan we dus weer verder met de
VVD, die 1.200 inkomende asielzoekers per week geen crisis
vindt en die een staatssecretaris levert die dit weekend nog
zei dat het draagvlak voor de opvang in Nederland groot is
en de instroom van Afghanen "even een prop" noemt.
De voorzitter:
Er is een interruptie van de heer Hoekstra, CDA.

5 oktober 2021
TK 7

7-23-22

De heer Hoekstra (CDA):
Ik heb alle waardering voor het enthousiasme dat uit de
bijdrage van de heer Eerdmans naar voren komt, maar we
hebben een groot aantal combinaties "mogelijk en
bespreekbaar" genoemd. Daar hoort ieder van de partijen
bij die de heer Eerdmans net als minder aantrekkelijk voor
het CDA beschouwde.
De heer Eerdmans (JA21):
Veel dank voor deze toevoeging. Mevrouw Broekers is
overigens de staatssecretaris die als een van de weinige
bewindspersonen nog in het kabinet zit. Het is al met al het
tragische gezicht van een zinkend schip. De kiezers rennen
weg van Rutte III en Rutte IV, en dat geldt ook voor de leden
van het eigen kabinet.
Het duurde even, maar D66 is na een halfjaar dus toch door
de knieën gegaan en gaat doorpraten met de ChristenUnie.
Dat zal ongetwijfeld weer leiden tot extra eisen op het klimaatgebied in de onderhandelingen. Ik denk dat we kunnen
vrezen dat de mensen in het land daar weer de rekening
voor gaan betalen, bij het tanken, in de winkel of gewoon
via de energierekening. Ook valt te vrezen dat op het punt
van migratie strikte afspraken gemaakt zullen worden, zodat
een rechtse meerderheid in deze Kamer in de mogelijkheden
wordt ingeperkt. Over klimaat zou je kunnen zeggen dat
met het excuus van vorige week van de VVD de laatste hoop
op en realistisch en betaalbaar adaptatiebeleid is vervlogen.
Ik hoop wel dat de onderhandelende partijen uiteindelijk
voor de optie van kernenergie willen gaan en durven te
erkennen dat het "van het gas af"-project totaal is mislukt
en altijd een mislukking zal blijven, hoe je ook denkt over
het nut van een Klimaatakkoord.
We zeiden het al eerder: welke coalitie er ook precies uit
die groep van zes of negen rolt, het maakt inhoudelijk weinig verschil. VVD en D66 schreven een zomerse opzet van
een akkoord, een links progressief verhaal, waar zowel CDA,
als PvdA en GroenLinks zich in konden vinden. De inhoud
was het struikelblok niet; de VVD was al linksaf geslagen.
Het enige verschil is nu dat we weten wie het linkse beleid
gaan uitvoeren.
Dan over onze eigen rol. Wij zijn vanaf het begin af aan,
vanaf de verkiezingsdag, constructief dit proces ingegaan.
We willen meedoen. We wilden onze verantwoordelijkheid
nemen, ook in de Eerste Kamer. Dat is echter iets anders
dan blind tekenen bij het linkse kruisje. Onderhandelen en
compromissen sluiten ja, zonder invloed een coalitie steunen nee, natuurlijk niet. JA21 is en blijft gericht op resultaat.
We zitten in de politiek om zo veel mogelijk te bereiken voor
onze kiezers: een strenger asielbeleid, minder EU, geen
klimaatbeleid ten koste van onze welvaart en ons landschap,
lagere lasten en meer veiligheid. Alles wat wij voor elkaar
kunnen krijgen voor onze kiezers, of het nu in de coalitie of
in de oppositie is. Wij staan 24/7 voor u beschikbaar.
Tot slot dank ik namens mijn fractie de heer Remkes voor
zijn werkzaamheden. Ik heb aan hem een drietal vragen.
Een. Hoe beknopt is een beknopt regeerakkoord en wat
wordt de speelruimte van de Kamer? Twee. Hoeveel tijd is
er nodig voor een beknopt regeerakkoord? Met andere
woorden: wanneer staat dit kabinet op het bordes, denkt
de heer Remkes? Drie. Hoe denkt de heer Remkes dat deze
coalitie haar plannen ook door de Eerste Kamer krijgt?

Tweede Kamer

Eindverslag van de informateur

De voorzitter:
Dank u wel. Er is een interruptie van de heer Jansen van
Forum voor Democratie.
De heer Jansen (FVD):
De heer Eerdmans baseerde zijn hele verkiezingscampagne
op het idee dat hij de VVD naar rechts zou gaan trekken.
Mijn oordeel is dat dat niet heel erg goed gelukt is. Maar
waarom ziet hij dat niet? Waarom ziet hij niet dat de VVD
gewoon immigratie wil en dat het daarom al tien jaar
gebeurt? Het is niet een ongelukje dat zomaar gebeurt.
Waarom dringt dat niet door?
De heer Eerdmans (JA21):
Die vraag zou je aan de VVD moeten stellen, denk ik. Wat
ons betreft: wij zijn in staat met JA21 om de VVD naar rechts
te trekken. Als het niet nu is, dan is het op termijn. Daar ben
ik van overtuigd. Ik denk dat wij meer dan FVD in staat zijn,
als ik zo vrij mag zijn, om het beleid naar rechts bij te stellen.
Dat gaat ons nu misschien niet lukken, omdat wij feitelijk
geblokkeerd zijn door D66. Ik geloof niet zozeer door VVD
en CDA. Ik geloof erin dat wij een realistisch verhaal kunnen
vertellen aan kiezers bij de volgende verkiezingen om wel
een rechts beleid in de startblokken te zetten.
De heer Jansen (FVD):
Dat is of heel naïef, of u liegt gewoon tegen uw kiezers,
want ...
De voorzitter:
Graag via de voorzitter.
De heer Jansen (FVD):
Of de heer Eerdmans liegt tegen zijn kiezers. Het is natuurlijk
niet zo dat de VVD uit het EVRM gaat stappen. Het is niet
zo dat de VVD uit de Europese Unie wil. Ze willen in die
dingen blijven zitten. Als u blijft betogen dat we minder
immigratie willen hebben, zeg ik: dat kan gewoon niet als
we in die verdragen blijven. Dus óf u snapt het gewoon zelf
helemaal niet, óf u bent gewoon aan het liegen ... of de heer
Eerdmans is aan het liegen.
De heer Eerdmans (JA21):
U staat weer te blaffen tegen de verkeerde boom. Dan zou
ik zeggen: ga eens kijken bij de VVD en laat uw mening daar
horen. Wij staan misschien in een aantal opzichten ver van
elkaar af, maar in een aantal opzichten ook niet. Maar als
je er niet meer in gelooft dat je beleid kunt bijstellen en als
je denkt "we staan hier op de wereld voor onszelf, we gaan
de stand van de maan verkennen en we gaan over tot de
orde van de dag", dan heb je een hele goede aan de FVD
en ben je wat minder aan het goede adres bij JA21. Wij zijn
een realistische partij die weet dat je mee kunt doen, dat je
daar ook compromissen voor moet sluiten, en dat je dingen
voor elkaar kunt krijgen. Maar als je alleen maar gaat staan
blaffen aan de zijkant, dan weet je zeker dat er niks verandert. Dus ik geloof dat we wat dat betreft voor een ander
soort politiek kiezen dan FVD.

5 oktober 2021
TK 7

7-23-23

De heer Jansen (FVD):
Ja. U bent duidelijk heel erg succesvol geweest in het veranderen van al die dingen. Ik snap gewoon niet hoe dit niet
kan doordringen. Ik snap gewoon niet hoe u niet kunt zien
dat de partijen die nu aan de macht zijn geweest, de partijen
die al decennia aan de macht zijn, continu dezelfde keuzes
maken, en dat dat geen ongelukje is. U gaat nu op ze
inpraten en zegt: misschien moeten we het niet doen. Ik
snap gewoon niet dat u niet ziet dat dat niet gaat gebeuren.
De heer Eerdmans (JA21):
Feit is dat er op dit moment niet veel verandert. Sterker
nog, we blijven in dezelfde kabinetsformatie zitten als we
zaten. Er verandert dus heel erg weinig. Het enige spannende wordt nog het medisch-ethische verhaal. Wordt dat
nog iets of gaat dat ook op dezelfde voet verder? Dus bij
ons hoeft u niet te zijn om te kijken waar het verschil zit,
want wij willen graag veranderen. Maar dan zullen wij denk
ik nog groter moeten worden. En ik voel zo aan dat de kiezer
dat gaat belonen. Dus ik zou zeggen: wait and see.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Eerdmans. Ik geef het woord aan
meneer Van der Staaij van de SGP.

De heer Van der Staaij (SGP):
Dank u wel, voorzitter. Ik wil allereerst de heer Remkes
danken voor zijn voortvarende aanpak. En laat ik maar gelijk
met de conclusie beginnen: de SGP vindt dat het onderzoek
naar een kabinet met VVD, D66, CDA en ChristenUnie steun
verdient.
Ook voor de SGP is dat geen droomcoalitie. Ongetwijfeld
zal zo'n nieuw kabinet, als de formatie slaagt, met plannen
komen waar wij niet enthousiast voor zijn of waar wij ons
zelfs stevig tegen zullen verzetten. Dat was ook in de afgelopen periode het geval bij bijvoorbeeld het plan over de
coronapas. Maar ik zeg er tegelijk bij: in een ingewikkeld
en versnipperd landschap is het praktische wijsheid dat je
zuinig moet omgaan met een coalitiemogelijkheid die in
de praktijk beproefd is. Dat geldt zeker zo veel moeizame
formatiemaanden verder.
Natuurlijk is een serieuze tegenwerping die vandaag al in
allerlei toonaarden heeft geklonken: maar pas wel op voor
nieuwe wijn in oude zakken. Laten de toeslagenaffaire en
de roep om een nieuwe bestuurscultuur niet zien dat het
roer om moet? Dat is zeker waar. Het is risicovol om nieuwe
wijn in oude zakken te doen: dat is een Bijbels beeld. Het
probleem van die oude wijnzakken was namelijk dat ze na
verloop van tijd hun elasticiteit verloren en kapot barstten,
waardoor alle kostbare wijn verloren ging en de zakken
kapotgingen. Dus wat is nodig? Veerkracht en elasticiteit.
Nodig is voldoende flexibiliteit om ook de hardnekkige
problemen aan te pakken.

iets wat misschien wel tegenstrijdig is. Juist als de
bestaande coalitiepartijen door zouden gaan, zou dat in
zekere zin de druk alleen maar groter maken om te laten
zien dat er echt iets verandert. Cosmetische aanpassingen
helpen dan niet meer. Er liggen zekere opgaven, bijvoorbeeld op het vlak van de menselijke maat in de uitvoering
en van de andere omgang met het parlement. Ik ga ervan
uit die zaken ook royaal de aandacht zullen krijgen in de
komende fase van de formatie. Het helpt tegen de arrogantie van de macht dat als het slaagt, de meerderheid niet
alleen in deze Kamer niet heel ruim zal zijn, maar dat er ook
nog een meerderheid voor wetgeving in de Eerste Kamer
nodig is. Dus ook voor het parlement blijft een taak weggelegd.
Voorzitter. Er liggen zeker kansen voor een korter, richtinggevend regeerakkoord en meer ruimte voor met name de
ministers om aan het "hoe" invulling te geven. Dat kan ook
helpen voor de uitvoerbaarheid van plannen. Ik zeg er wel
bij dat het tegelijkertijd niet meer dan redelijk is dat er over
gevoelige zaken heldere afspraken worden gemaakt. Wat
gevoelig is, ligt voor alle partijen anders, maar wij kijken
zelf ook met grote belangstelling naar onderwerpen als
medische ethiek en onderwijsvrijheid. De regering blijft,
ook bij initiatieven vanuit de Kamer, politiek en staatsrechtelijk volledig medeverantwoordelijk als medewetgever.
Dat kunnen we niet wegpoetsen.
Voorzitter. Tot slot. Eerder vanavond ging het, in de bijdrage
van mevrouw Kaag, over roddelpraatjes en kussens. In die
bijzondere combinatie schoot mij ineens een verhaal te
binnen, waarmee mij vroeger duidelijk is gemaakt om op
ons woorden te letten. Ik dacht: dat ga ik toch nog even
vertellen. Bij een zieke man kwam iemand langs, omdat hij
het goed wilde maken, omdat hij lasterpraatjes had verspreid over deze man. "Wil je het goedmaken", zei de zieke
man, "neem dan dit hoofdkussen vol veren en ga naar de
kerktoren van deze stad, stort die veren uit over de hele
stad en ga ze daarna allemaal weer verzamelen in dat kussen." "Ja, maar dat kan natuurlijk helemaal niet", zei die
man beduusd. "Precies", zei die zieke man. "Je kan het niet
zomaar goedmaken als je roddelpraatjes verspreidt. Wees
daarom vooral voorzichtig met wat je zegt over anderen."
Die les van dit verhaal wil ik ons allen nog graag meegeven.
Dank u wel.
(Geroffel op de bankjes)
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Van der Staaij. Dan geef ik het woord
aan de heer Azarkan van DENK.

Eigenlijk nemen we de problemen niet serieus genoeg als
we denken dat nieuwe personen of nieuwe coalitiepartijen
alles wel even beter maken, terwijl het in werkelijkheid vaak
om een diep ingesleten cultuur gaat, die alleen met grote,
langdurige inspanning en kleine stapjes daadwerkelijk te
veranderen is. Ik zou daarom het volgende willen betogen,

De heer Azarkan (DENK):
Voorzitter. De huidige coalitie van VVD, CDA, D66 en de
ChristenUnie gaat onderhandelen over een doorstart. Dat
is geen goed nieuws. Dat is eigenlijk een dreigement, een
dreigement aan Nederland. Deze partijen hebben de
samenleving de afgelopen jaren veel pijn gedaan. Want
bijna tien maanden geleden moest dit kabinet van VVDleider Rutte, D66-leider Kaag, CDA-leider Hoekstra en
ChristenUnie-leider Segers aftreden omdat het schandalig
gefaald had. Ze speelden in al die jaren een vies en gemeen
spel om dat falen toe te dekken: liegen tegen de Kamer en

Tweede Kamer

5 oktober 2021
TK 7

Eindverslag van de informateur

7-23-24

informatie achterhouden. Zelden was er harder geoordeeld
door de Tweede Kamer over het handelen van het kabinet.
Ongekend onrecht, duizenden ouders en kinderen in de
vernieling geholpen.
Voorzitter. In de afgelopen maanden zagen we een enorm
toneelstuk langs de inhoud, omdat ze weer uit wilden komen
op hetzelfde kabinet. En nu gaan Rutte, Kaag, Hoekstra en
Segers door alsof er niets is gebeurd. "Ja", zeiden hun
spindoctors, "jullie moeten wel zeggen, als je buiten staat,
dat het anders wordt." Politiek als wasmiddel; dezelfde
verpakking, dezelfde inhoud, dezelfde ellende, maar hardop
roepen dat het verbeterd is, dat het nu wel werkt. Want ze
beloofden beterschap! Het zou allemaal anders worden.
Rutte, Kaag, Hoekstra en Segers vervielen in dezelfde
patronen. Want wat zagen we sinds die belofte voor een
radicale nieuwe bestuurscultuur? We zagen een minister
en een staatssecretaris die overstapten om geld te graaien
bij een lobbyclub, een staatssecretaris die duizenden euro's
geld uitgeeft aan een landsadvocaat voor advies over een
privézaak. We hebben ook nog een minister van Financiën
die belastingontwijking tegen moet gaan, terwijl hij zelf
belegd in brievenbusfirma's en belastingparadijzen. Zijn
excuus: ik wist het niet. Konden andere Nederlanders daar
ook maar op terugvallen. Kaag en Bijleveld faalden hopeloos inzake de Afghaanse tolken. Hun verweer: het was
chaos, het ging allemaal zo snel, we wisten het niet. Rutte
III holt wekelijks van het ene naar het andere schandaal.
Voorzitter. Deze partijen waren niet in staat om de fundamentele problemen in de samenleving op te lossen. Vier
jaar VVD, D66, CDA en de ChristenUnie heeft het volgende
opgeleverd. Honderdduizenden woningen tekort, het aantal
daklozen is verdubbeld, 400.000 kinderen in armoede, de
ouders uit de toeslagenmisdaad zijn nog steeds niet
geholpen, en op deze manier gaat het tot sint-juttemis
duren. Nu zeggen Rutte, Kaag, Hoekstra en Segers "wij gaan
het anders doen". Dan denk ik: geloof je dat zelf? Maak dat
de kat wijs. Politiek is geen wasmiddel. Zo veel woorden,
zo veel excuses, zo vaak sorry, en aan het einde van de rit
weet je wat de uitkomst is.
Voorzitter. De VVD, D66, het CDA en de ChristenUnie die
samen een regering gaan vormen: dat is geen goed nieuws.
Mijn fractie zal de politiek van deze partijen hier in de Kamer
bestrijden. Wij zijn tegen de uitholling van de toegang tot
het recht, tegen de onmenselijke wijze waarop dit kabinet
omgaat met vluchtelingen, voor betaalbare woningen, tegen
de armoede en voor een snelle en eerlijke afhandeling voor
alle kinderen en ouders in de toeslagenmisdaad.
Dank, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Azarkan. Dan geef ik het woord aan
mevrouw Den Haan van de Fractie Den Haan. Dan zou mijn
voorstel zijn om na de eerste termijn van de Kamer te
schorsen voor een dinerpauze en om daarna door te gaan
met de informateur en de tweede termijn. Waarom ik dit
meld? Omdat ik veel appjes krijg. Mevrouw Den Haan.

dag op weg was naar het formatiegesprek vroeg een journalist mij: weet je eigenlijk waarom je uitgenodigd bent,
want je hebt geen partij en maar één zetel? Op zich een
logische vraag. Maar ik vertegenwoordig in de Tweede
Kamer wel nadrukkelijk een belangrijke groep, namelijk de
ouderen in Nederland, en ik ben betiteld als het "constructieve midden", iets wat ik als een compliment beschouw.
Ik ga zeggen wat ik ook woensdagochtend aan tafel heb
gezegd. Ik vind het eervol om volksvertegenwoordiger te
zijn, maar ik schaam mij soms ook. Ik schaam mij over hoe
wij hier met elkaar omgaan. Ook ik vind het teleurstellend
dat er nog steeds geen kabinet is en ook ik vind dat we
dingen echt beter kunnen doen. Maar wat eraan ten
grondslag ligt, vind ik veel erger, namelijk een gebrek aan
vertrouwen, een gebrek aan waarden en normen en een
gebrek aan fatsoen.
Afgelopen woensdag gaf de heer Remkes een aantal opties.
Hij gaf aan dat zowel een traditioneel meerderheidskabinet
als een traditioneel minderheidskabinet niet meer tot de
mogelijkheden behoort. Een andere optie was nog wel
denkbaar: een extraparlementair kabinet, dat op vele
manieren in te vullen is. Er waren veel vragen. Mevrouw
Kaag schetste hoe zo'n extraparlementair kabinet er eventueel uit zou kunnen zien en probeerde dit te verduidelijken
aan de hand van het voorbeeld van de tennisclub. Ze vroeg
daarbij wel expliciet om dit voorbeeld onder ons te houden,
omdat er anders wellicht krantenkoppen zouden komen
over de politiek als tennisclub in plaats van over de inhoud.
En wie schetst mijn verbazing? U heeft het waarschijnlijk
allemaal ook gezien: precies dát komt er in de krant. En niet
alleen dat; toen ik terugkwam in het Tweede Kamergebouw,
kwamen er vele journalisten mijn kamer in, die allemaal al
precies wisten wat er gezegd was in de bijeenkomst. Er
waren negen politiek leiders, één informateur en drie
ambtenaren en we zijn niet in staat geweest om de vertrouwelijkheid te waarborgen. Dat geeft mij in ieder geval een
onveilig gevoel. Het is weer een voorbeeld, zoals er vandaag
ook al een aantal andere zijn genoemd, van iets waarmee
wij het vertrouwen van de burgers in de politiek zeker niet
terugkrijgen.
Voorzitter. Het model dat mevrouw Kaag schetste, getuigt
van lef en politieke moed. Het is nieuw in de politiek, maar
degenen die in maatschappelijke organisaties en bedrijven
hebben gewerkt, weten dat dit niet nieuw is. Die kennen
dat. Je hebt een inhoudelijk en financieel kader, vervolgens
ontwikkel je de inhoud verder naar programma's en plannen, en dan ga je kijken wie er uitvoering aan gaat geven.
Natuurlijk zijn er nadelen aan dit model. Die zijn voornamelijk te adresseren aan potentiële bewindspersonen. Het is
namelijk niet vanzelfsprekend dat je, zoals dat weleens met
een dichtgetimmerd regeerakkoord is, je beleid zomaar
door de Tweede Kamer kunt halen. Het vergt dus hele
goede, inhoudelijk bekwame en stevige bewindspersonen
die minder onder invloed van de partijpolitiek hun werk
zullen gaan doen. Het vergt ook van de bewindspersonen
om al in een vroeg stadium met de oppositie te gaan praten
over planvorming. Je zult op inhoud een meerderheid in
de Kamer moeten halen en niet op de logische coalitiemeerderheid, zoals we dat nu kennen.

Mevrouw Den Haan (Fractie Den Haan):
Voorzitter, dank u wel. Allereerst ook dank aan de heer
Remkes voor zijn inspanningen. Toen ik afgelopen woens-

Er zijn in mijn optiek heel veel voordelen aan dat model. Er
is een dun regeerprogramma met ruimte voor inbreng van
buitenaf en ruimte voor de oppositiepartijen om zaken te
agenderen. De inhoud is altijd leidend. Geen enkele partij

Tweede Kamer

5 oktober 2021
TK 7

Eindverslag van de informateur

7-23-25

kan langs de zijlijn blijven staan, omdat van iedereen een
constructieve bijdrage wordt verwacht. En door wisselende
verbindingen zal het politieke debat zich meer en meer op
de inhoud gaan toespitsen.
Het mag duidelijk zijn dat dit model mijn voorkeur heeft,
maar welk model ook gekozen wordt, het kan alleen werken
als je afspraken met elkaar maakt over de bestuurscultuur,
sterker nog, over de cultuur, over waarden en normen, over
kernwaarden en over fatsoensnormen. Dat lijkt me nog een
hele grote uitdaging. Maar aangezien ik van uitdagingen
hou en ook een optimistisch mens ben, zet ik me daar graag
voor in.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Den Haan. Dan geef ik het woord aan
mevrouw Van der Plas van BBB.

Mevrouw Van der Plas (BBB):
Dank u wel. Voorzitter en inwoners van Nederland. Allereerst dank ik de heer Remkes voor zijn eindverslag. BBB,
de PVV, de SP, BIJ1, Forum voor Democratie, DENK en de
Partij voor de Dieren: ruim 3 miljoen kiezers hebben op
deze partijen gestemd, maar zij mochten niet meepraten
over het vormen van een nieuwe coalitie. De reden is dat
deze partijen op 7 september de voordracht van de heer
Remkes als informateur niet hebben gesteund. Althans, zo
lees ik het in het eindverslag. Want daar staat: "Vervolgens
heb ik op woensdag 15 september tevens gesprekken
gevoerd met de voorzitters van de fracties van Volt, Groep
Van Haga, JA21, de SGP en Fractie Den Haan, die de motie
met mijn opdracht hebben ondersteund."
Toen ik dit las dacht ik: nou breekt mijn klomp! Want ook
PvdA en GroenLinks stemden tegen de voordracht van de
heer Remkes. Maar zij schoven dan wel weer aan de
onderhandelingstafel aan. Ik snap die zin over het steunen
van de motie dan ook niet. Wellicht kan de heer Remkes
mij duidelijkheid geven. Het niet steunen van de voordracht
was voor mij logisch, niet omdat ik geen vertrouwen had
in de heer Remkes, maar omdat BBB een motie voor nieuwe
verkiezingen steunde, gezien de zoveelste mislukking deze
zomer. Vindt u dat logisch, eerst stemmen voor een nieuwe
informateur en vervolgens een motie voor nieuwe verkiezingen steunen? Ik niet.
Kan de heer Remkes mij nou eens goed uitleggen wat precies de reden was om BBB en de andere genoemde partijen
niet bij het proces te betrekken? Kan de heer Remkes dan
ook uitleggen waarom wij in de media moesten lezen wie
wel en niet werden uitgenodigd? Ik wil er ook graag uitleg
over waarom de niet uitgenodigde partijen niet gewoon
even een mailtje konden krijgen met daarin een toelichting
op dat besluit. Of zijn er misschien partijen aan de onderhandelingstafel geweest die de heer Remkes hebben
opgedragen of gevraagd de genoemde partijen níet uit te
nodigen? Zo ja, welke partijen zijn dat geweest en wat was
hun reden daarvoor?
Dan het "brede, constructieve midden". Wat betekent dat
eigenlijk? We weten dankzij de heer Remkes inmiddels wel
wie de heer Remkes onder het brede, constructieve midden

Tweede Kamer

Eindverslag van de informateur

schaart, maar niet wat dat brede, constructieve midden nou
precies betekent. En hoe kwalificeert de heer Remkes die
andere partijen dan? Wat is de onderbouwing van die
kwalificatie? Ben je het brede, constructieve midden als je
je toekomstig coalitiepartner in een lezing afbrandt? Ben je
het brede, constructieve midden als je als partij een fluistercampagne begint over het vermeende drankgebruik van
de heer Remkes? Ben je het brede, constructieve midden
als je een trouwe partner eerst uitsluit en vervolgens bij
Gods gratie weer wilt toelaten omdat je eigen partij niet zo
rooskleurig meer in de peilingen staat? Ben je het brede,
constructieve midden als je democratisch gekozen partijen
met een achterban van drie miljoen mensen, met elk hun
eigen zorgen en problemen, populisten noemt? Ben je het
brede, constructieve midden als je continu lekt naar de pers
en daarmee de Kamer keer op keer schoffeert? Ben je het
brede, constructieve midden als je slachtoffers uit het toeslagenschandaal kapotmaakt en daarna nog jaren laat
bungelen? Ben je het brede, constructieve midden als je
slachtoffers van de aardbevingsschade nog steeds niet de
schade hebt betaald? Ben je het brede, constructieve midden als je geheime adviezen laat maken over het afpakken
van vergunningen van boeren als die niet snel genoeg
ophoepelen? Ben je het brede, constructieve midden als je
een collega-Kamerlid zodanig beschadigt dat die met een
burn-out thuis komt te zitten?
Voorzitter. We zijn nu ruim 200 dagen verder sinds de verkiezingen, er is een waslijst aan informateurs versleten en
we zijn talloze gesprekken verder. Pas nu gaat er gesproken
worden over de inhoud. Dit zijn gesprekken tussen dezelfde
partijen die in een kabinet zaten dat verantwoordelijk is
voor het toeslagenschandaal en daarom aftrad. Partijen
met mensen in wie Nederlanders minder vertrouwen hebben dan ooit. Partijen met twee partijleiders die het zelf niet
eens kunnen opbrengen om zoiets basaals als vertrouwen
in elkaar uit te spreken. Daarom heb ik een laatste vraag
aan de heer Remkes. Zeg eens eerlijk. Hoeveel vertrouwen
heeft u er eigenlijk zelf in?
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Van der Plas. O, er is een interruptie
van mevrouw Simons van BIJ1.
Mevrouw Simons (BIJ1):
Ik wil mevrouw Van der Plas bedanken voor het feit dat zij
BIJ1 ook noemt in het rijtje van partijen. Maar BIJ1 zit niet
op het antwoord van de heer Remkes te wachten, want
voor ons is het overduidelijk, en dat zal voor de heer Remkes ook zo zijn geweest: wij wilden niet uitgenodigd worden.
Wij hebben geen enkele behoefte om onderdeel te zijn van
een regering waaraan de VVD bij persoon van de heer Rutte
leidinggeeft. Ik waardeer het dus enorm, mevrouw Van der
Plas, maar ik wil de heer Remkes niet nodeloos op woorden
jagen.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Oké, nou, dat siert u. U weet: BBB sluit niemand uit en laat
niemand vallen, dus ook u niet. Maar dan laat ik het aan de
heer Remkes over om daar antwoord op te geven.
Dank u wel.

5 oktober 2021
TK 7

7-23-26

De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Van der Plas. Er is nog een interruptie
van de heer Van Haga.
De heer Van Haga (Groep Van Haga):
Misschien nog even ter complicatie van de motie van
mevrouw Van der Plas. Wij hebben de motie wél gesteund
en wij wilden er wél onderdeel van uitmaken, maar wij zijn
niet uitgenodigd. Dat verbaast ons zeer. Ik heb in mijn eigen
termijn natuurlijk geen tijd om deze vraag te stellen, dus
via mevrouw Van der Plas zou ik daar toch wel heel graag
antwoord op willen.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Ja, kijk, dat krijg je als alles via de media wordt gecommuniceerd en je zelf niet op de hoogte wordt gehouden. Uit
de media heb ik begrepen dat Van Haga wel was uitgenodigd. Ik houd dus nogmaals het pleidooi om gewoon even
te communiceren met de Kamer. Stuur gewoon even een
mailtje. Zeg gewoon eventjes: je zit er helaas niet bij en dat
heeft die en die reden. Daar had je dan vervolgens op kunnen reageren; je had nog even een vraag kunnen stellen.
Maar dit is dus weer zo'n voorbeeld waarin er kennelijk
fakenieuws is verspreid of zo. Ik weet het ook niet. Maar
goed, het geeft in ieder geval wel het rommeltje aan.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Van der Plas. Dan geef ik het woord
aan mevrouw Simons van BIJ1.

Mevrouw Simons (BIJ1):
Dank u, voorzitter. Zeven maanden alweer. Zeven maanden
van een wooncrisis die maar doorettert. Zeven maanden
geen stap dichter bij een oplossing voor de klimaatcrisis.
Zeven maanden covidwanbeleid. Zeven maanden van een
verziekte jeugdzorg. Zeven maanden zonder gerechtigheid
voor de gedupeerden in Groningen. Zeven maanden van
voortdurend onrecht voor ouders en kinderen uit het toeslagenschandaal. En na die zeven maanden zijn we dan hier,
terug bij dezelfde coalitie die is weggestuurd om één
voorbeeld van schaamteloos racistisch overheidsbeleid.
En wat moet je ermee? Wat moet je hier nou mee als
woningzoekende in een door liberaal beleid verziekte
woningmarkt? Wat moet je ermee als je cultureel ondernemer bent tijdens de coronacrisis? Wat moet je ermee als je
gewoon niet meer kunt rondkomen? En wat moeten wij
ermee, als Kamer? Hoopvol vasthouden aan de belofte dat
meer van hetzelfde op magische wijze zal zorgen voor een
totaal ander resultaat? Nou, de tijd dat ik in sprookjes
geloofde, ligt echt al heel ver achter mij.

ook nog nooit zo laag geweest als vandaag. Hoe kan dat
ook anders? Als dit is hoe onze volksvertegenwoordiging
werkt, is het toch logisch dat wanhoop en cynisme de
boventoon voeren? De polarisatie in dit land is het directe
gevolg van dit gedrag.
En aan het hoofd van dit alles staat nog altijd de man met
de oneindige collectie petten, de man die hoofdverantwoordelijk is voor onvoorstelbaar veel leed, talloze schandalen
en veel ophef. Hij is het boegbeeld van een systeem dat
danst naar de pijpen van de vrije markt in plaats van naar
de belangen van de burgers, een demissionair ministerpresident die een motie van afkeuring met speels gemak
kan weglachen: op naar het volgende foutje of een volgende
tactisch verloren herinnering.
Rechtvaardigheid? De heer Rutte lapt die aan zijn laars en
zijn partij staat dat al een decennium toe. Vandaag hebben
we dat opnieuw meegemaakt. We hebben opnieuw verkiezingspraatjes mogen horen van de partijen: VVD, CDA en
ChristenUnie. Mondvol over nieuwe energie, frisse moed,
hoop, nu echt aan de bak! Ze hebben zeven maanden de
tijd gehad om ons die hoop te geven, ons die hoop te gunnen en ons te laten zien dat het echt anders zou gaan. De
heer Segers zei: de beloofde verandering kan alleen maar
blijken uit resultaten, uit veranderd gedrag. Waar was dat
dan te zien, de afgelopen zeven maanden in een demissionaire status tijdens een coronacrisis? Ik heb geen veranderd
gedrag gezien. Ik wil heel graag de vraag herhalen en deze
ook aan de heer Remkes stellen: waar moeten 17 miljoen
Nederlanders de hoop op baseren dat deze beoogde coalitie
voor een beter, gelijkwaardiger en rechtvaardiger Nederland
zal zorgen?
Voorzitter. Ik denk aan al die miljoenen mensen die door
bewuste beleidskeuzes van deze coalitie zijn gemarginaliseerd. Ik denk aan iedereen die slachtoffer was van ongekend onrecht dat hun is aangedaan door exact de groep
mensen die nu opnieuw de macht naar zich toe weet te
trekken.
Voorzitter. Hoe rechtmatig het ook is, rechtvaardig is het
zeker niet.
Dank u.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Simons. Dan geef ik het woord aan
de heer Van Haga van de Groep Van Haga. Gaat uw gang.

Eén ding wil ik toch wel duidelijk maken: BIJ1 respecteert
dat de kiezer heeft gesproken. Maar er is een groot verschil
tussen rechtmatigheid en rechtvaardigheid, tussen wat je
volgens de spelregels mag doen en wat juist is om te doen.
En doorgaan met dezelfde falende poppetjes is allesbehalve
rechtvaardig. Een niet integere overheid zorgt voor een
moreel vervallen samenleving. Elf bewindslieden verlieten
dit kabinet al, en in de afgelopen weken hadden er zo nog
vier bij kunnen komen. Het vertrouwen in de politiek is dan

De heer Van Haga (Groep Van Haga):
Voorzitter. Ik zou willen beginnen met een compliment voor
de heer Remkes. Na een halfjaar van politieke spelletjes en
persoonlijke vetes, had de heer Remkes er slechts drie
weken voor nodig om de verschillende partijen aan hun
verstand te peuteren dat het landsbelang veel groter is dan
de afzonderlijke partijbelangen. Het is goed dat de dames
en heren nu een kabinet proberen te vormen, want Nederland heeft een betrouwbare overheid nodig die weer normaal functioneert. De schemerzone waarin we ons bevonden sinds de val van het kabinet op 15 januari, is onwenselijk voor onze democratie. Een demissionair kabinet, dat
naar believen missionair is op belangrijke onderwerpen,
heeft weliswaar telkens de steun van de meerderheid, maar

Tweede Kamer

5 oktober 2021
TK 7

Eindverslag van de informateur

7-23-27

mist de democratische legitimiteit van een écht missionair
kabinet. De desintegratie van het huidige kabinet door vallende ministers, is niet goed voor het belang van Nederland.
Het is goed dat er nu weer zicht is op een stabiele regering.
Wij steunen deze poging dus, maar met zeer gepaste
tegenzin.
Voorzitter. Buiten het feit dat stabiliteit belangrijk is en het
ook belangrijk is dat er een nieuw kabinet komt, is het wel
vreemd dat precies dezelfde partijen met dezelfde mensen
aan het roer komen te staan. Het is in elk geval een klap in
het gezicht van alle gedupeerden in de toeslagenaffaire.
Het is een nachtmerrie voor werkgevers die met afgrijzen
het verschil zien tussen het brutoloon dat ze betalen en het
nettoloon dat werknemers ontvangen. Het is een drama
voor ondernemers die de vennootschapsbelasting zien
stijgen, om te betalen voor verkeerde klimaatmaatregelen,
voor massa-immigratie en de energiecrisis. Het is een
drama voor mensen met ambitie, die bereid zijn hard te
werken voor een beter leven. Het is het einde van de vrijheid
van het individu en de start van een nieuw soort collectivisme: oude marxistische wijn in nieuwe zakken. We hebben
in de coronacrisis kunnen zien waar dit toe leidt: lockdowns,
een avondklok, vernederende mondkapjes, uitsluiting en
medische apartheid. Daarom wil ik hierbij toch een beroep
doen op de VVD en het CDA om de huid duur te verkopen
en om recht te doen aan de 81 rechtse zetels in de Kamer.
Want anders worden het opnieuw vier hele donkere jaren
voor werkend Nederland.

vernieuwends van. Ga niet voor de "functie elders". Zorg
dat je op de plek blijft waar je gekozen wordt, zeg ik tegen
de partijleiders. Dat is hier in de Kamer. Zorg dat er echt
een nieuw kabinet zit, met echt nieuw elan. Dat lukt niet
met de mensen die er nu zitten. Wees eerlijk, na de afgelopen weken. Maak afspraken over de wooncrisis die
afdwingbaar zijn. Hoeveel huurwoningen en hoeveel
betaalbare koopwoningen gaan wij bouwen? Kom de
afspraken over de bestuurscultuur na. Dat was toch een
beetje het ontbrekende hoofdstuk van het huiswerk van de
VVD en D66. Check ook op de uitvoerbaarheid van wetten.
En laat ze nog een keer uw staatscommissierapport lezen.
Voorzitter. Dan de vragen aan Remkes. Heeft Segers gezegd
dat het een vrije kwestie was of niet? Hoe gaat hij met de
Eerste Kamer om? Is hij bereid om een speciaal gesprek
aan te gaan over hoe er met burgers en de Kamer gesproken wordt? Wil hij spreken met een paar toeslagenslachtoffers, en mensen die slachtoffer zijn van Groningen en het
UWV?
Tot slot, voorzitter. Het volgende moet me van het hart. De
heer Koolmees heeft zich net als de heer Rutte, mevrouw
Kaag en de heer Hoekstra niet bepaald netjes uitgelaten
over Kamerleden. Ik zou daar nog een keer wat over willen
horen. En ik zou ook nog graag een keer wat willen horen
over zijn laatste brief als verkenner, waarbij hij ontkende
dat er over een bepaald Kamerlid gesproken was. Het is
wel handig om dat even uit de weg te ruimen.

Dank u wel, voorzitter.

Dank u wel, voorzitter.

De voorzitter:
Dank u wel, meneer Van Haga. Dan geef ik tot slot het
woord aan de heer Omtzigt. Gaat uw gang.

De voorzitter:
Dank u wel, meneer Omtzigt. Daarmee zijn we aan het einde
gekomen van de eerste termijn van de kant van de Kamer.
Ik schors de vergadering tot 20.20 uur en dan zal de informateur, de heer Remkes, de vragen beantwoorden die
gesteld zijn.

De heer Omtzigt (Lid Omtzigt):
Voorzitter. Maandenlang hoorden we dat er gepraat wordt
langs de lijnen van de inhoud en dat er inhoudelijk weinig
verschillen zijn. Naar buiten toe zagen we een motie van
afkeuring tegen premier Rutte. De wegen scheidden, maar
kwamen snel weer bij elkaar. Er was een motie van afkeuring tegen minister Kaag. Segers werd vergeleken met een
geparkeerde, roestige auto. En Mariëtte Hamer vertelde dat
ze elke morgen eerst moesten bespreken wie er nu weer in
de kranten wat naars over mekaar gezegd hadden. Kussens,
drankgebruik: deze formatie ging over heel veel zaken die
niets van doen hebben met de ernstige problemen van
Nederland. We hebben na het toeslagenschandaal een
nieuw sociaal contract nodig, een nieuwe verhouding tussen
overheid en burger. Niets daarvan kwam naar buiten de
afgelopen zeven maanden! We hebben een wooncrisis.
Jongeren kunnen geen woning vinden. Gescheiden mensen
kunnen met geluk nog een plekje vinden in een caravan.
En waar hebben wij het over? Hou toch op! En bestaanszekerheid wordt gedropt door partijen. Hoe dom!
Voorzitter. Het is knap van informateur Remkes dat hij deze
partijen tot de orde heeft kunnen roepen en ergens toe heeft
kunnen dwingen. Maar dit wordt helemaal niets, helemaal
niets, als ik zo kijk naar foto's van de heer Rutte en mevrouw
Kaag. Ze zien eruit als een echtpaar waarvan de hele buurt
weet dat ze gaan scheiden, maar ze weten het zelf nog niet.
Als ze hier iets van willen maken, maak er dan echt iets

Tweede Kamer

Eindverslag van de informateur

De vergadering wordt van 19.34 uur tot 20.20 uur geschorst.
De voorzitter:
Aan de orde is het vervolg van het debat over het eindverslag van de informateur. Ik heet namens de Tweede Kamer
nogmaals de heer Remkes van harte welkom. Ik geef het
woord aan de heer Remkes om inlichtingen te geven aan
de Kamer en om antwoord te geven op een aantal feitelijke
vragen die zijn gesteld. Het woord is aan de heer Remkes.

De heer Remkes:
Mevrouw de voorzitter, dank u wel. Er zijn een overzichtelijk
aantal vragen gesteld. Ik zal proberen om die vragen naar
vermogen te beantwoorden, als oud-informateur, want als
zodanig sta ik hier natuurlijk. De gave om allerlei bespiegelingen over de toekomst te geven, is mij in deze hoedanigheid niet echt gegeven.
Dat geldt dus ook voor de vraag waarmee de heer Klaver
begonnen is. Hij vroeg namelijk door over het contraseign
bij initiatiefwetgeving over medisch-ethische zaken. Dat zal
dus helemaal bij de onderhandelingen aan de orde moeten
komen. Meer kan ik er op dit ogenblik niet van maken. Dat
komt ongetwijfeld aan die tafel aan de orde. Dan zal moeten

5 oktober 2021
TK 7

7-23-28

worden bezien waar er geland wordt, maar het is wel goed
dat de heer Klaver dat punt van het contraseign maakt.
Maar tussen nu en het moment dat die vraag onder ogen
moet worden gezien, ligt in ieder geval een zeer geruime
tijd. Ik stel mij namelijk zomaar voor, zeg ik er ook bij, dat
als er initiatiefwetsvoorstellen vanuit de Kamer komen en
de Kamer daar, ook in de richting van de samenleving,
zorgvuldig mee wil omspringen, er dan in ieder geval een
zorgvuldige poging tot maatschappelijk debat moet worden
gedaan over dit soort onderwerpen. En daar begint het
natuurlijk mee.
Dan de vraag van de fractie van de ChristenUnie: staat de
constructieve betrokkenheid ook open voor andere fracties
dan de negen die bij u aan tafel zaten? Het antwoord in
algemene zin is: voor een kabinet is constructieve samenwerking met álle fracties vanzelfsprekend van groot belang.
Het is aan de onderhandelende partijen om daaraan in de
komende fasen handen en voeten te geven.
De vraag van de fractie van mevrouw Van der Plas: waarom
ben ik niet uitgenodigd en waarom GroenLinks en de Partij
van de Arbeid wel? Zoals uit het verslag blijkt, ben ik gestart
vanuit het verslag van de vorige informateur, mevrouw
Hamer. En die constateerde dat een minderheidskabinet
uit een nader te bepalen combinatie van VVD, D66 en CDA
onderzocht moest worden, waarbij met de overige zes
partijen die het brede midden vormen, samenwerking
gezocht zou moeten worden. Die overige partijen zijn: Partij
van de Arbeid, GroenLinks en de ChristenUnie. Daarnaast
heb ik de partijen die mijn benoeming als informateur
hebben gesteund, uitgenodigd voor een-op-eengesprekken.
De overige partijen heb ik niet uitgenodigd, omdat hun
standpunten, zoals bijvoorbeeld de wens tot nieuwe verkiezingen, bekend waren en er geen aanleiding was om aan
te nemen dat deze standpunten waren gewijzigd. Als
mevrouw Van der Plas gedurende dat proces het signaal
had gegeven "ik kom van mijn standpunt terug; ik wil bij
nader inzien geen nieuwe verkiezingen", dan was zij
spoorslags uitgenodigd.
Mevrouw de voorzitter. Vervolgens heb ik negen partijen
uitgenodigd voor 29 september. Dat waren de zes partijen
uit het brede midden alsmede de SGP, Volt en de Fractie
Den Haan. Ik heb JA21 en de Groep Van Haga niet uitgenodigd voor deze bijeenkomst, omdat zij in hun een-op-eengesprek duidelijk hadden gemaakt een minderheidsvariant
van VVD, D66 en CDA niet bij voorbaat te kunnen steunen.
Bovendien zijn deze partijen door een andere partij bij
voorbaat uitgesloten van samenwerking. Een gesprek had
dus niet zo verschrikkelijk veel toegevoegde waarde.
De voorzitter:
Er is een interruptie van mevrouw Van der Plas van BBB.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Ten eerste: de manier waarop de heer Remkes zegt
"waarom ben ík niet uitgenodigd en de anderen wel" is een
beetje alsof ik hier heb staan te klagen dat ik niet op het
kinderfeestje ...
De heer Remkes:
Zo heb ik het natuurlijk niet verstaan.

Tweede Kamer

Eindverslag van de informateur

Mevrouw Van der Plas (BBB):
Nee, dan hebben we daar in ieder geval overeenstemming
over. We hebben maar één zetel, maar dat zijn wel 104.000
kiezers. De andere partijen erbij gerekend, kom je op 3
miljoen. Het gaat dus niet zozeer om mij, het gaat ook om
mijn achterban.
"Als mevrouw Van der Plas had gezegd 'ik wil nu ineens
geen nieuwe verkiezingen meer' dan was zij spoorslags
uitgenodigd." Het is niet aan mij om te bedelen voor een
uitnodiging. Kijk, wij steunden een motie voor nieuwe verkiezingen en daarom niet de motie voor de informateur.
Dat zou ik onlogisch vinden. Je gaat niet eerst een informateur steunen en dan voor nieuwe verkiezingen pleiten. Dat
vind ik gewoon onlogisch; dat is de reden. Het is ook helemaal niet gezegd dat ik geen vertrouwen heb in de heer
Remkes. Als het proces eenmaal gaande is, als de motie is
aangenomen en de informateur is er … Ik heb me nergens
afgezet tegen het hele proces. Ik heb daarna nergens
gezegd: wat een belachelijke toestand is dit; dat moeten
we niet willen.
De voorzitter:
En uw vraag?
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Nou ja, ik wil ten eerste even reageren op wat hier gezegd
wordt. Het is misschien naïef, maar dan denk ik … Als je
partijen gaat uitnodigen aan het begin van zo'n proces,
nodig dan iedereen uit. Geef partijen althans de kans om
ja of nee te zeggen of licht toe waarom ze niet worden uitgenodigd. Wij moesten het in de media lezen. Dat is mijn
kritiek op de gang van zaken.
De heer Remkes:
Ik heb gerefereerd aan het proces dat onder de voorgangers,
de heer Tjeenk Willink en mevrouw Hamer, heeft plaatsgevonden. Daarin waren een aantal posities betrokken. Gelet
op die posities heb ik eigenlijk vanaf het begin de houding
gehad: ik heb geen zin om dat proces helemaal over te
doen. Er was namelijk bij mij — en er ís bij mij — een groot
gevoel voor urgentie en als ik dat proces weer helemaal
had overgedaan, dan had dat onnodig veel tijd gekost. De
toegevoegde waarde was naar mijn inschatting niet verschrikkelijk groot. Dat betekent overigens niet dat ik een
gesprek op zichzelf niet had gewild, maar ik beoordeel dat
even vanuit de vraag wat de toegevoegde waarde ervan is
ten opzichte van de boodschap waar de Kamer mij mee op
pad heeft gestuurd. Dat was voor mij de kernvraag.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Sorry, maar we zijn potverdikkie al meer dan 200 dagen
aan het formeren en bezig met praten. Dan lijkt mij de komst
van BBB, die even een kwartiertje mag aanschuiven, nou
niet de bottleneck voor het hele proces waardoor het allemaal nog langer gaat duren. Ik zeg niet dat we waren aangeschoven, maar ik zeg ook niet dat we niet waren aangeschoven. Het lijkt mij netjes dat je in ieder geval alle partijen
de gelegenheid geeft, in de trant van: "Heb je daar belangstelling voor? Zo nee, prima, even goede vrienden, dan
gaan wij verder, en zo ja, dan kijk ik waar we u kunnen
inpassen." Dat u met mij geen halve dag gaat lopen debat-

5 oktober 2021
TK 7

7-23-29

teren over een nieuwe coalitie, dat snap ik ook wel. Maar
we zouden in ieder geval wat ingebracht kunnen hebben.
Vooropgesteld dat we dat hadden gewild. Snapt u wat ik
bedoel?

Mevrouw Van der Plas (BBB):
Prima. Dan is mijn feitelijke vraag: wat is de nieuwe
bestuurscultuur?

De heer Remkes:
Nee, ik …

De heer Remkes:
Ik kom daar zo nog even op terug, maar daar behoort in
ieder geval wat mij betreft níét bij de afwijking van gebruikelijke procedures en afspraken die er met de Kamer zijn.

Mevrouw Van der Plas (BBB):
Het klinkt misschien een beetje vaag, maar het gaat mij
erom dat je … Bovendien is het ook nog zo dat wij steeds
uit de krant moeten halen wie er dan worden uitgenodigd.
Ik vind dat gewoon niet netjes.
De heer Remkes:
In de procedure is er nu juist in voorzien dat daarom de
informateur verslag uitbrengt aan de Kamer, om op die
manier ook verantwoording af te leggen. Dat is de reden
waarom ik hier sta zoals ik hier sta. En volgens mij heb ik
verder voldoende toegelicht waarom het uitnodigingenbeleid gericht was zoals het gericht is geweest.
De voorzitter:
Mevrouw Van der Plas, tot slot.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Nou, tot slot: dit is dus echt een staaltje oude bestuurscultuur. En we hebben het over een nieuwe bestuurscultuur.
Oude bestuurscultuur is: dat is hoe het gaat en dan word
ik uitgenodigd door de Kamer en dan ga ik dat uitleggen.
Dat is dus oude bestuurscultuur en dat constateer ik hier
dan als een feit. Ik ben dan benieuwd … De nieuwe
bestuurscultuur zou ook kunnen zijn: wij betrekken eigenlijk
iedereen in het proces. Dat hoeft niet allemaal op de stoep
te staan, maar we beginnen in ieder geval richting de
Tweede Kamerpartijen, richting de Tweede Kamerfracties
met gewoon een stukje fatsoen en netheid: wij gaan jullie
wel of niet uitnodigen en dit is de reden. Wat meneer
Remkes hier nu zegt, is voor mij typisch de oude bestuurscultuur. Ik vraag mij af waar die nieuwe bestuurscultuur
dan ooit moet beginnen.
De voorzitter:
Ik heb u even uit laten praten maar het is de bedoeling om
geen debat te voeren met de informateur, maar om echt
slechts feitelijke vragen te stellen, zodat de informateur
inlichtingen geeft. Dat vind ik wel belangrijk om even
gezegd te hebben, anders dan …
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Prima.
De voorzitter:
… brengen we de informateur in een debatpositie en dat
moeten we met elkaar niet willen.

Tweede Kamer

Eindverslag van de informateur

Dan kom ik, mevrouw de voorzitter, bij de vragen van het
lid Omtzigt, die met name refereert aan uitspraken van de
heer Segers. Ik ben daar al op ingegaan na afloop van mijn
persconferentie. Vanzelfsprekend heeft de heer Segers
gezegd: de heer Remkes zijn woordvoerder is niet mijn
woordvoerder. Daar heeft hij natuurlijk groot gelijk aan. De
inhoudelijke besprekingen moeten nog volop beginnen en
ik zie zeer uit naar die inhoudelijke besprekingen aan de
informatietafel. Daar wil ik het op dit ogenblik bij laten.
Het gesprek over de toeslagenouders. Als oud-informateur
kan ik op dat proces … Ik heb natuurlijk alle beschouwingen
vanuit de Kamer met veel belangstelling aangehoord, maar
kan daarop vanuit mijn verantwoordelijkheid op dit moment
niet ingaan. Ik neem aan dat de vier fracties die gaan
onderhandelen dat verzoek ook duidelijk hebben gehoord.
Wat mij betreft geldt dat eigenlijk ook … Er is terzijde ook
een opmerking gemaakt over Groningen, en daar geldt,
denk ik, precies hetzelfde voor.
Mevrouw Marijnissen (SP):
Ik vroeg mij eigenlijk af of de informateur de documentaire
"Alleen tegen de Staat" heeft gezien.
De heer Remkes:
Ja, althans, daar heb ik een deel van gezien. Ik was niet in
de gelegenheid om die documentaire helemaal te zien,
maar onze gevoelens daarover lopen niet uiteen. Ik heb de
toeslagenaffaire natuurlijk gevolgd. U weet ook dat ik in
het dagelijkse leven inwoner ben van Groningen, zij het op
dit ogenblik een tijdje van Maastricht. Dus ik weet precies
wat er aan de hand is.
Mevrouw Marijnissen (SP):
In dat licht kan ik me voorstellen — dat is een vraag die ik
aan de informateur wil stellen — dat het een goed idee is
om bij die gesprekken de mensen uit Groningen, maar zeker
ook de ouders die zijn getroffen door het toeslagenschandaal, uit te nodigen. Dan hoop ik dat er wel iets uit volgt
waar mensen daadwerkelijk wat aan hebben. Gezien het
feit dat het al zolang duurt en er zo veel over hen wordt
gesproken, vraag ik me af of de informateur het een goed
idee zou vinden om ook deze mensen uit te nodigen voor
een gesprek.
De heer Remkes:
Ik beschouw dat als de primaire verantwoordelijkheid van
de vier partijen die daar aan tafel zitten. Dat is wat mij
betreft iets minder de verantwoordelijkheid van de informateur voor het proces. Maar ik heb wel gezegd wat ik net heb
gezegd.

5 oktober 2021
TK 7

7-23-30

Dan zijn er vragen gesteld over een nieuwe aanpak, het
regeerakkoord op hoofdlijnen en reflectie. De Klaver heeft
de vraag gesteld: hebt u zich ervan vergewist dat de
beoogde coalitie een goede nieuwe aanpak kan vinden ten
aanzien van toeslagen en stikstof? De Partij voor de Dieren
heeft in algemene zin de vraag gesteld of er reflectie heeft
plaatsgevonden. De vraag van de fractie van Volt luidde:
hoe garandeert de informateur dat er een regeerakkoord
op hoofdlijnen komt? De fractie van JA21 vroeg: hoe
beknopt is een beknopt regeerakkoord en wanneer staat er
een kabinet op het bordes?

benaderen. Ik zeg daar wel bij dat het element parlementaire
cultuur misschien ook onderdeel is van de bestuurscultuur.

Wat dat laatste betreft: de gave van koffiedikkijken is mij
niet echt gegeven, dus die laatste vraag kan ik niet echt
beantwoorden, maar "zo snel mogelijk", zeg ik tegen de
fractie van JA21.

Daar hoort ook het volgende bij. Als er straks een beknopt
regeerakkoord is, dan zou ik mij ook zomaar voor kunnen
stellen dat vanuit de Kamer het commentaar komt dat het
een vaag verhaal is. Dat is all in the game. Kiezen voor een
beknopt regeerakkoord is kiezen voor het definiëren van
het wat, terwijl je het hoe overlaat aan de nieuwe ministersploeg. Ook voor de Kamer is het straks volgens mij kiezen
of kabelen. Allebei kan niet. Bovendien hoort bij de discussie
over parlementaire cultuur volgens mij ook een discussie
van de Kamer onderling over wat de onderlinge omgangsvormen zijn. Wie ben ik om dat te zeggen? Maar ik zeg het
toch maar. Dat is een discussie die u zelf moet voeren.

Hoe gaat het met de Eerste Kamer? Dezelfde vraag stelt in
feite de heer Omtzigt ook. Mevrouw de voorzitter, ja, er
heeft reflectie plaatsgevonden. Er is expliciet afgesproken
dat er op een andere, nieuwe manier geopereerd gaat
worden, met meer ruimte voor bewindspersonen en meer
ruimte voor de Tweede Kamer en voor dualisme. Zie het
maar zo.
Ik heb aan die tafel heel duidelijk geproefd dat er sprake is
van een inspanningsverplichting. Men is zich volop bewust
van de grote maatschappelijke vraagstukken zoals ze hier
ook door deze zaal waarden vanmiddag en zoals ze ook aan
die formatietafel wel zijn benoemd. Die inspanningsverplichting is bij de vier partijen duidelijk aanwezig. Dat is natuurlijk
iets anders — zo nuchter moeten we ook naar het proces
kijken — dan een resultaatverplichting. Ik heb daar dus het
volle vertrouwen in. Als ik dat niet had gehad, had ik de
conclusie niet getrokken zoals ik die als informateur wel
heb getrokken.
Er is, mevrouw de voorzitter, echt commitment uitgesproken
voor een nieuwe bestuursstijl. Het regeerakkoord op
hoofdlijnen is daar een uiting van. Ik heb er als oud-informateur vertrouwen in dat het ook gebeurt. Als ik het goed
begrepen heb, vinden sommigen in deze zaal dat ik straks
ook nog mijn gezicht mag vertonen. Als dat het geval is,
vergeet de nieuwe informateur natuurlijk niet de opvattingen die de oude informateur heeft ingenomen. Dat betekent
ook dat de onderhandelingen wat mij betreft sneller kunnen.
Ik kan er vanzelfsprekend niet over speculeren hoe snel.
Maar de wil om tempo te maken is er.
Ik hoop dat u er begrip voor hebt dat ik niet verder inga op
de vraag hoe beknopt een beknopt regeerakkoord precies
is of hoe het met de steun in de Eerste Kamer is geregeld.
Het is niet aan mij om daarover te speculeren. Dat geldt
ook voor de vraag of partijleiders in de Tweede Kamer
zouden moeten blijven.
Ik wil nog wel iets zeggen over de bestuurscultuur, want
mevrouw Kaag heeft daar volgens mij aan gerefereerd.
Naarmate ik daar langer en met meer mensen over praat,
kom ik steeds meer tot de conclusie dat het op een geweldige manier een containerbegrip is. Daar zitten een aantal
elementen in. Je praat in de eerste plaats over de verhouding tussen kabinet en Kamer. Dan gaat het over dat
beknopte regeerakkoord, zodat de Kamer ook meer ruimte
heeft om het kabinet constructief, en zo nodig kritisch, te

Tweede Kamer

Eindverslag van de informateur

De Kamer zal de ruimte die gecreëerd wordt natuurlijk ook
daadwerkelijk moeten willen gebruiken. Ik heb begrepen
dat de heer Van der Staaij bezig is met een aantal aanbevelingen in dat opzicht. Het is ook echt de moeite waard om
dat te doen. Je kunt wel meer ruimte creëren via een
regeerakkoord, maar als je die ruimte niet bereikt, heb je
de facto, in feite, nog helemaal niks met elkaar bereikt. Het
een kan dus niet zonder het ander.

Bij een nieuwe bestuurscultuur horen ook noties van wat
de ambtelijk-bestuurlijke verhoudingen zijn. Hoe verhoudt
de overheid zich tot de burger? Dan praat je niet alleen over
de toeslagenaffaire en over Groningen, maar je praat over
een fundamentele bezinning over de vraag hoe onze — dan
heb ik het over het kabinet als wetgever en de Kamer als
medewetgever — wetgeving eruit moet zien om op de
werkvloer voldoende ruimte te geven, zodat er maatwerk
geleverd kan worden. Je praat over hoe je de uitvoeringskracht van de overheid versterkt. De heer Tjeenk Willink is
daar in het verleden bij verschillende gelegenheden ook op
ingegaan. Je praat over de vraag of het informatieprotocol
kabinet-Kamer beter geregeld moet worden en moet worden aangescherpt. Je praat ten slotte, maar niet als laatste,
over de integriteit van de overheid, van bestuurders en van
politici.
Mevrouw de voorzitter, dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Er is nog een vraag van de heer Klaver en van
de heer Azarkan. De heer Klaver van GroenLinks. Dank u
wel voor het wachten.
De heer Klaver (GroenLinks):
Geen probleem. Dank aan de informateur voor de gegeven
antwoorden. Het is mooi hoe hij spreekt over de bestuurscultuur en over wat dat betekent voor de werking van de
Tweede Kamer.
Ik heb nog wel een vraag over het contrasigneren. Daar
begon hij namelijk mee. Hij benoemde dat heel kort. Er is
een reden waarom ik erover ben begonnen, want zover ik
heb kunnen nagaan, is het in de geschiedenis van dit parlement slechts drie keer voorgekomen dat het niet is gebeurd.
Het is een goed gebruik dat het eigenlijk altijd gebeurt. Ik
kom hier nu mee, omdat ik niet wil dat er een soort zwaard
van Damocles boven een nieuw kabinet hangt en dat het
zou kunnen vallen over kwesties die nu spelen. U zegt: daar

5 oktober 2021
TK 7

7-23-31

moet eerst een maatschappelijke discussie over zijn. Op
een aantal thema's liggen hier in de Tweede Kamer wetten
klaar voor behandeling, bijvoorbeeld de beraadtermijn in
de abortuswetgeving of de abortuspil bij de huisarts. Ik wil
niet vooruitlopen op de onderhandelingen. Het enige wat
ik graag wil, is het volgende, en daarvoor spreek ik de
informateur aan in de rol waarin hij het proces begeleidt,
ook voor de stabiliteit van een nieuw kabinet. Ik wil niet dat
als een soort zwaard van Damocles boven een nieuw kabinet hangt dat het einde verhaal is zodra zo'n wet zou worden aangenomen.

De heer Azarkan (DENK):
Het gaat erom hoe het kabinet aankijkt tegen de rol van het
parlement. Wij kunnen ons werk niet doen als er geen
invulling wordt gegeven aan een bestuurscultuur waarin
de Kamer volledig geïnformeerd wordt. Als de Kamer in de
afgelopen jaren ontijdig, onjuist en onvolledig geïnformeerd
is — daarom is het kabinet afgetreden — dan is dat geen
incident. Dan gaan we toch niet met elkaar zeggen: laten
we kijken hoe we dat met elkaar kunnen aanscherpen? Nee,
het kabinet moet daar gewoon invulling aan geven. Punt.

De heer Remkes:
Nee, maar die vraag moet vanzelfsprekend onder ogen
worden gezien.

De voorzitter:
Ik herhaal even wat ik tegen mevrouw Van der Plas zei. Het
gaat om feitelijke vragen en niet om een debat met de
informateur. Ik wil ook aan u vragen om daar rekening mee
te houden.

De voorzitter:
Tot slot de heer Azarkan van DENK.
De heer Azarkan (DENK):
Het was even schrikken: korte antwoorden! Ik zat even te
kauwen op de, laat ik zeggen, gemakzuchtige kwalificatie
van de nieuwe bestuurscultuur als een containerbegrip.
Dan stel ik mezelf de vraag of de heer Remkes een beetje
gekeken heeft waarom het kabinet heeft moeten aftreden.
Die bestuurscultuur is heel concreet. Dat is namelijk een
kabinet dat geen antwoorden gaf op de vragen van
Kamerleden, dat zichzelf niet de vraag stelde "gaan wij
invulling geven aan artikel 68 van de Grondwet?" maar "hoe
komen we ermee weg om de Kamer zo slecht mogelijk te
informeren?" Dit kabinet is afgetreden door zijn bestuurscultuur, omdat het niet bezig was met het oplossen van de
problemen van de mensen die diep in de problemen zaten,
maar omdat het zichzelf de vraag stelde: hoe kunnen we
politieke en juridische uitkomsten met elkaar als doelstelling
hanteren? Dat is toch een vrij concrete aanscherping van
wat bestuurscultuur is?
De heer Remkes:
Dat is nou precies de reden waarom ik een aantal elementen
noemde die in de discussie over de bestuurscultuur een rol
moeten spelen. Ik noemde niet voor niks een informatieprotocol op grond van artikel 68 van de Grondwet. Dat is heel
concreet. Ik noemde niet voor niks de vraag hoe onze wetgeving eigenlijk in elkaar dient te zitten als je kijkt naar wat
er in de toeslagenaffaire mis is gegaan. Dat gebeurde
natuurlijk niet voor niks, dus ik was volgens mij allesbehalve
vaag.
De heer Azarkan (DENK):
Ik vond het wel degelijk vaag. Ik vind het te ver gezocht om
dan te zeggen: we moeten de zaken beter gaan maken met
protocollen. Ik ben daar geen voorstander van. De heer
Remkes weet dat protocollen en onderzoeken ertoe leiden
dat we op zoek gaan naar iets om vervolgens iets te gaan
repareren wat allang goed is, als het maar ingevuld wordt
zoals we hebben afgesproken.
De voorzitter:
Maar uw feitelijke vraag?

Tweede Kamer

Eindverslag van de informateur

De heer Remkes:
Dat is precies de reden waarom ik zeg dat er op grond van
artikel 68 Grondwet een beter informatieprotocol moet
komen, omdat daar kennelijk iets fout gaat. Ik refereer aan
één ding: in de Gemeentewet en de Provinciewet zijn dit
soort zaken veel beter geregeld dan in de verhouding tussen
Grondwet en het informatierecht dat de Kamer heeft. Dat
is precies de reden waarom ik daaraan refereer. Ik sluit niet
helemaal uit, zonder vooruit te lopen op datgene wat er
verder aan de onderhandelingstafel aan de orde komt, dat
dit soort elementen ook terugkeren.
De voorzitter:
Daarmee zijn we aan het einde gekomen van de inlichtingen
van de oud-informateur. Er is een motie aangekondigd.
Daarom kijk ik als eerste naar mevrouw Hermans voor een
tweede termijn. Ik kijk even of er andere leden zijn die ook
behoefte hebben aan een tweede termijn. Dat is in ieder
geval de heer … Dan gaan we toch even het lijstje af. Ik
geef allereerst het woord aan mevrouw Hermans van de
VVD. Er zijn een aantal mensen die eventueel ook nog een
motie willen indienen of wat willen zeggen. Het hoeft niet,
zeg ik. Allereerst aan u het woord, mevrouw Hermans.

Mevrouw Hermans (VVD):
Voorzitter, dank u wel. Dank ook aan de informateur voor
de antwoorden en de woorden richting de Kamer over wat
de nieuwe manier van werken en nieuwe samenwerking
tussen Kamer en kabinet voor ons betekent.
Ik zei het al in eerste termijn: ik heb een motie. Die luidt als
volgt.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat informateur Remkes verslag heeft uitgebracht;

5 oktober 2021
TK 7

7-23-32

constaterende dat de informateur in dat verslag concludeert
tot het onderzoeken van de mogelijkheid van een kabinet
van VVD, D66, CDA en ChristenUnie, daarbij in acht nemend
de genoemde overwegingen over constructieve betrokkenheid en vruchtbare samenwerking met andere fracties;
wijst op grond van artikel 11.1 van het Reglement van Orde
de heer Remkes en de heer Koolmees aan als informateurs
met als opdracht uitvoering te geven aan het advies van
informateur Remkes,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Hermans, Kaag,
Hoekstra en Segers.
Zij krijgt nr. 59 (35788).
Dank u wel. Er is een vraag van de heer Klaver van GroenLinks over de motie.
De heer Klaver (GroenLinks):
Er wordt in de motie gesproken over "constructieve
betrokkenheid". Wat betekent dat eigenlijk precies gedurende de formatie?
Mevrouw Hermans (VVD):
In het verslag concludeert de informateur dat er nu onderzoek moet worden gedaan naar de mogelijkheid van een
meerderheidskabinet van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie.
Hij geeft daarbij in overweging om in de startfase van de
onderhandelingen, maar ook gedurende het vervolg, constructieve samenwerking te hebben met fracties in de
Tweede Kamer, om die daarbij te betrekken, in ogenschouw
te nemen. Ik vind het een belangrijke overweging uit het
advies dat we daar rekening mee houden in onze onderhandelingen. Vandaar dat we de conclusie van de informateur
als constatering hebben benoemd. Het zal moeten blijken
wat de uitwerking is in de komende onderhandelfase. Wij
zullen daar als vier onderhandelende partijen natuurlijk
over moeten spreken in overleg met de informateurs.
De voorzitter:
De heer Klaver, tot slot.
De heer Klaver (GroenLinks):
Ik heb het gelezen in het verslag. Ik had er niet per se acht
op geslagen, want dat is eigenlijk gewoon hoe er met elkaar
is gesproken, maar nu het in een motie staat, zou ik wel
graag willen weten wat dat nou precies betekent. Even heel
concreet: de woensdag waarop wij daar zaten, hebben
collega Ploumen en ik een vraag gesteld over zo'n financieel
kader. Toen werd gezegd: daar kunnen jullie ook over
meepraten. Ik zei: dat is interessant; kunnen we daar dan
ook echt over meeonderhandelen? Nee, dat was niet de
bedoeling. Er zou iets geschreven worden en daar kon op
gereageerd worden. Ik zou dus wel even willen weten wat
dit nou precies betekent voor welke partijen. Als dit zo wordt
opgeschreven in een motie, dan wil ik daar iets meer duidelijkheid over.

Tweede Kamer

Eindverslag van de informateur

Mevrouw Hermans (VVD):
Het verslag van de informateur schetst drie lagen wat betreft
die constructieve betrokkenheid. Die staan min of meer op
het A4'tje dat gedeeld is aan het begin van dit debat. Het
advies bestaat uit twee onderdelen: onderzoek de meerderheidsvariant van deze vier partijen en kijk hoe op een
vruchtbare manier samenwerking met andere fracties
gezocht kan worden. Die conclusie nemen wij over. Wij
vragen de informateurs om aan dit advies uitvoering te
geven. Het zal dus aan partijen zijn om daar invulling aan
te geven. Ik realiseer mij ook dat u, meneer Klaver, maar u
ook, mevrouw Ploumen, daar in uw termijn uitspraken over
gedaan heeft, ook in reactie op het advies. Daar zullen we
vanzelfsprekend rekening mee houden. We zullen dat
betrekken bij hoe we daar uitvoering aan geven. Alleen, wij
vinden het belangrijk om wat de informateur geconcludeerd
heeft, als conclusie over te nemen en om het advies van
de informateur mee te geven in de opdracht aan de nieuwe
informateurs.
De voorzitter:
Mevrouw Ploumen, PvdA, en dan de heer Omtzigt.
Mevrouw Ploumen (PvdA):
Even voor alle helderheid: de fase die nu aanbreekt in de
formatie is dat er onder leiding van twee informateurs door
vier partijen onderhandeld gaat worden over een meerderheidskabinet. Dat is iets anders dan wat staat in die
papiertjes die wij op woensdag kregen. Ik wil dat toch wel
even markeren. Het is een meerderheidskabinet. Met alle
respect zeg ik het ook tegen de heer Remkes en, bij absentie,
de heer Koolmees: de Partij van de Arbeid heeft geen
intentie om nog nader met u in gesprek te gaan. Wij hebben
onze positie duidelijk gemaakt en we wensen u veel succes
met de onderhandelingen. Het is volgens mij wel nodig om
die motietekst hier even scherp te duiden.
Mevrouw Hermans (VVD):
U bent daar in uw reactie en in uw termijn in het debat
inderdaad heel helder over geweest. Vandaar ook de formulering "de vruchtbare samenwerking met andere fracties",
daar waar daar behoefte aan is en bereidheid toe bestaat.
Dat zal moeten blijken in de fase van onderhandeling die
we ingaan.
De heer Omtzigt (Lid Omtzigt):
Ik heb twee punten daarover. Het eerste punt is de volgende. Ik heb een opmerking gemaakt richting de oudinformateur, maar het was niet helemaal een feitelijke vraag,
dus ik leg het gewoon bij u neer. Er is gekozen voor een
informateur die eerder verkenner geweest is, die in de
ministerraad als minister niet zo fraai omging met Kamerleden en die als verkenner schreef dat er niet over Kamerleden gesproken was, terwijl dat wel het geval was. Als er
gezocht wordt naar een vruchtbare samenwerking, deelt
de VVD-fractie dan de mening dat het handig is dat dat
soort dingen opgehelderd worden in plaats van dat we
gewoon doorgaan?
En twee. Ik heb een heel lijstje gegeven van beloftes die
gedaan zijn door het kabinet waar deze vier partijen in zitten.
Formeel gezien is het oude kabinet niet gelijk aan het

5 oktober 2021
TK 7

7-23-33

nieuwe kabinet, maar we weten allemaal waar we het over
hebben. Nemen deze vier partijen die beloftes van het oude
kabinet over?
Mevrouw Hermans (VVD):
Even, om goed antwoord te geven op beide vragen. De
eerste vraag gaat over uitspraken die gedaan zijn in het
kabinet en waar we eerder dit jaar een debat over gevoerd
hebben. Ik heb daarvan toen ook gezegd dat er in die verschillende notulen dingen stonden die op zijn zachtst gezegd
niet fraai waren daar waar het andere Kamerleden betrof.
Dus dat deel ik. Als de heer Omtzigt daar waarde aan hecht,
wil ik dat hier graag nog een keer benadrukken.
Dan over de beloftes die het huidige demissionaire kabinet
heeft gedaan daar waar het gaat over de uitvoering van de
aanbevelingen van de parlementaire ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag en alles wat het kabinet daar
nog extra aan heeft gedaan. Ik vind sowieso dat ook lopende
de onderhandelingen aan die aanbevelingen uitvoering
moet worden gegeven. Daar waar er extra dingen moeten
gebeuren, er extra snelheid moet komen en het nieuwe
kabinet daar stappen in moet zetten, zal daar in elk geval
van de zijde van de VVD aandacht voor zijn.
De heer Omtzigt (Lid Omtzigt):
Dank voor dat antwoord. Wat betreft het eerste punt hoop
ik dat dat ook gewoon aan de informatietafel ter sprake
komt. Dat hoeft niet in verslagen te staan of zo. Terecht
wijst de oud-informateur ons erop dat er in deze Kamer
best nog iets te verbeteren is aan de omgangsvormen.
Laten we gewoon zeggen: dat begrijpen we. Volgens mij
is het ook onze taak om daar eens wat aan doen in deze
Kamer. Dat geldt ook voor mij, dus dat is aan niemand een
verwijt. Het is ook iets wat, om heel eerlijk te zeggen, ook
in een andere context best aan de orde is.
Voor het tweede dank ik de VVD-fractie ook. Laat ik zeggen
dat eigenlijk nog niets terecht is gekomen van de beloftes
die gedaan zijn in de brief van 15 januari en in de debatten
over de kinderopvangtoeslag, zoals het benoemen van
iemand die de archieven op orde zou brengen voor 1 juli,
zoals het instellen van een staatscommissie en zoals een
onafhankelijke onderzoekstandaard. Ik dank u dus voor die
steun en ik hoop ook dat dat tijdens de formatie, maar ook
in de formatie, gewoon ergens gaat landen, want dat is
gewoon hard nodig.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Hermans. Ik kijk even of mevrouw
Kaag behoefte heeft aan een tweede termijn. Dat is niet het
geval. Dan de heer Wilders van de PVV.

De heer Wilders (PVV):
Voorzitter. Laten we alsjeblieft ophouden met deze poppenkast. Laten we niet toestaan dat VVD, CDA, D66 en de
ChristenUnie ons mooie land nog verder de vernieling in
helpen. Ze wantrouwen elkaar tot op het bot en Nederland
vertrouwt hen helemaal niet. Angst voor verkiezingen is
wat ze bij elkaar drijft. Niet het landsbelang, maar het enge,
bekrompen eigenbelang.

Tweede Kamer

Eindverslag van de informateur

Voorzitter. Geen Rutte IV. Geen Rutte/Kaag. Niet nog meer
van hetzelfde. Niet nog meer immigratie, geld over de balk
naar de Europese Unie en klimaatgekkigheid. Alsjeblieft,
laten we Nederland niet verder kapotmaken. Laten we niet
toestaan dat ze Nederland verder afbreken. We hebben
verkiezingen nodig en wel nu. Vandaag. De volgende motie.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
verzoekt de regering de Kamer te ontbinden en nieuwe
verkiezingen uit te schrijven,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Wilders.
Zij krijgt nr. 60 (35788).
De heer Wilders (PVV):
Ten slotte heb ik hier ook nog graag een belangrijk advies
van het kabinet over. Dank u wel.
De voorzitter:
We gaan vanavond nog stemmen. Dus ik ga ervan uit dat
dit snel wordt doorgeleid naar het kabinet, zodat we een
reactie krijgen op de motie voordat we gaan stemmen.
De heer Van der Staaij.
De heer Van der Staaij (SGP):
Sorry hoor, maar is dat nou niet een beetje poppenkast?
We hebben twee keer het verzoek ingediend en het kabinet
heeft gereageerd met dat het aan de Kamer is. We gaan
toch niet het demissionaire kabinet weer opnieuw vragen
wat ze ervan vinden? Dat is toch gewoon poppenkast? Dit
slaat toch helemaal nergens op?
(Geroffel op de bankjes)
De heer Van der Staaij (SGP):
Als we allemaal nou gewoon hier een beetje serieus mee
willen omgaan: dit kost dat alleen maar tijd en we lossen
er helemaal niets mee op.
De voorzitter:
Dank u wel. We hebben in ieder geval het bericht en de
reactie doorgeleid naar het kabinet.
Ik kijk even naar de heer Hoekstra om te zien of hij behoefte
heeft aan een tweede termijn. Dat is niet het geval.
Mevrouw Marijnissen van de SP wel.

5 oktober 2021
TK 7

7-23-34

gebruiken om een richting mee te kunnen geven. Dat is ook
wel een serieuze hint aan een aantal mensen hier.
Mevrouw Marijnissen (SP):
Dank, voorzitter. Ik heb één motie.
Motie
Motie

De Kamer,

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

gehoord de beraadslaging,

verzoekt de formerende partijen een conceptregeerakkoord
samen met een uitvoeringstoets van uitvoeringsorganisaties
zoals de Belastingdienst, het UWV, de IND en het CBR voor
te leggen om nieuwe grote ongelukken in de uitvoering te
voorkomen,

constaterende dat grote groepen mensen klem gezet zijn
door de overheid, in Groningen, in het toeslagenschandaal,
bij het UWV en elders;
verzoekt de onderhandelende partijen tijdens de onderhandelingen een gesprek met slachtoffers van deze schandalen
te voeren om hun situatie onder ogen te zien en te bezien
of de voorgestelde oplossingen in het regeerakkoord ook
zullen helpen, en bij het eindverslag hierover te rapporteren,

en gaat over tot de orde van de dag.

en gaat over tot de orde van de dag.

Zij krijgt nr. 62 (35788).

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Marijnissen en
Omtzigt.

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Omtzigt, Eerdmans,
Dassen en Van der Plas.

Motie

Zij krijgt nr. 61 (35788).

De Kamer,

Dank u wel, mevrouw Marijnissen. Dan kijk ik even naar
mevrouw Ploumen. Heeft zij behoefte aan een tweede termijn? De heer Klaver zie ik niet. Ik denk dat hij ook niet hoeft,
mevrouw Ouwehand ook niet, de heer Segers volgens mij
ook niet, de heer Jansen ook niet. Is er nog iemand die
behoefte heeft aan een tweede termijn? Misschien gaat het
dan wat sneller. De heer Eerdmans wil in ieder geval wel.
Gaat uw gang.

gehoord de beraadslaging,
verzoekt de formerende partijen concrete, afrekenbare
afspraken te maken in het regeerakkoord over aantallen
nieuwe betaalbare huurwoningen en nieuwe betaalbare
koopwoningen teneinde de wooncrisis stap voor stap op
te lossen en de daarbij behorende middelen beschikbaar
te stellen,
en gaat over tot de orde van de dag.

De heer Eerdmans (JA21):
Dank u, voorzitter. Dank aan de heer Remkes voor de antwoorden op de vragen. Wij zullen voor de motie van de
VVD stemmen. Dat is niet omdat wij dit een goede uitkomst
vinden, of de beste uitkomst die er kan zijn van de onderhandelingen of de uitslag van de verkiezingen. Maar wij
doen het wel omdat we vinden dat er snel een kabinet moet
komen, dus vooruit met de geit.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Eerdmans. Dan kijk ik even of er verder
nog behoefte is aan een tweede termijn. Ik kijk nog even of
mevrouw Van der Plas behoefte heeft aan een tweede termijn. Dat is niet het geval. Mevrouw Simons hoeft ook niet
en de heer Van Haga ook niet. Dan geef ik tot slot het woord
aan de heer Omtzigt.

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Omtzigt, Eerdmans
en Van der Plas.
Zij krijgt nr. 63 (35788).
Dank u wel, meneer Omtzigt. De heer Klaver wil u nog wat
vragen.
De heer Klaver (GroenLinks):
Zeker het punt over de uitvoeringstoets vind ik belangrijk,
maar volgens mij is het er de hele tijd over gegaan dat er
een heel beknopt regeerakkoord komt. Mijn vraag is dus
eigenlijk: wat is daar het geëigende moment voor? Hoe kijkt
de heer Omtzigt daarnaar? Ik kan me namelijk ook voorstellen dat dat bij de uitvoering aan de orde komt.

De heer Omtzigt (Lid Omtzigt):
Dank u wel, voorzitter. Als je niet uitgenodigd wordt aan
de tafels, dan is het toch zaak om alle gelegenheden te

De heer Omtzigt (Lid Omtzigt):
Ik heb als voorbeeld het regeerakkoord van 2012. Daarin
stond in één zin: we voeren een huishoudenstoeslag in.
Toen zei ik onmiddellijk: dat gaat niet werken, omdat de
definitie van "huishouden" in de verschillende toeslagenwetten anders is. De gezinsdefinitie is anders bij de huurtoeslag, omdat je inwoners kunt hebben. Die is anders bij
de zorgtoeslag, omdat je inwonende 18+-jarige kind een

Tweede Kamer

5 oktober 2021
TK 7

Eindverslag van de informateur

7-23-35

eigen huishouden vormt. Die is anders bij de kinderopvangtoeslag. Het is een heel ingewikkeld iets. Maar de huishouddefinitie is niet hetzelfde. Dus ik zei: dat gaat niet vliegen.
Het ging uiteindelijk ook niet vliegen in de uitvoering. Het
is net op tijd gestopt.
Het kan zijn dat we eenzelfde vluggertje doen als we de
SVB weer eens gaan belasten met het pgb. Dan is het handig als die organisaties een toets kunnen schrijven. Het kan
best zo zijn dat er een vage zin staat en de organisaties dan
zeggen: joh, wij kunnen het hier nog niet zeggen, dus laat
ons een uitvoeringstoets doen als het wetsvoorstel er ligt.
Maar ik zou ze graag in de gelegenheid stellen om tijdig te
zeggen: oppassen hier, het is onuitvoerbaar of uitvoerbaar
onder voorwaarden. Ik bedoel dat we die les van de commissie-Bosman serieus nemen als parlement.
De voorzitter:
Dank u wel. De heer Klaver, tot slot.
De heer Klaver (GroenLinks):
Ik twijfel over wat met deze motie te doen. Daarom vraag
ik ernaar. Ik zou zeggen dat de motie waar vandaag over
gestemd wordt, niet goed is uitgevoerd als dit soort details
in een regeerakkoord komen. Dan hebben de onderhandelende partijen wat mij betreft een heel ander probleem met
deze Kamer.
De heer Omtzigt (Lid Omtzigt):
Zelfs achter één zinnetje kan een hele grote wereld schuilgaan. Ik geef één voorbeeld van wat je terug zou kunnen
krijgen. Er staat bijvoorbeeld: we hebben een ambitie om
in 2023 de kinderopvangtoeslag af te schaffen. De Belastingdienst kan dan al zeggen: "Dat is niet mogelijk, u moet het
in 2024 doen, hoe leuk de Kamer het ook vindt." Ik denk dat
het beter is om dat soort zinnen tijdig terug te krijgen. Dat
lijkt me beter dan wachten tot er wetsvoorstellen in de
Kamer liggen. En ik zei al dat het heel goed zou kunnen zijn
dat zo'n uitvoeringsorganisatie zegt: nou, we wachten het
wetsvoorstel wel af. Dit was overigens het verzoek dat staat
in de brief die aan informateur Remkes is geschreven door
de heer Pechtold en anderen. Ik denk dat het een zinnig
verzoek is, gezien alle rotzooi bij er geweest is bij het CBR
en het UWV, iets waar de Kamer zelf ook een klein beetje
schuldig aan was.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Omtzigt.
De beraadslaging wordt gesloten.
De voorzitter:
Hiermee zijn we aan het einde gekomen van dit debat over
het eindverslag van de informateur. Ik wil de oud-informateur nogmaals danken voor zijn komst en zijn aanwezigheid
hier.
Ik schors de vergadering voor ongeveer een kwartier.
Daarna gaan we over tot de stemmingen.
De vergadering wordt van 21.08 uur tot 21.22 uur geschorst.

Tweede Kamer

Eindverslag van de informateur

5 oktober 2021
TK 7

7-23-36