Het ITS maakt deel uit
van de Radboud
Universiteit Nijmegen

Medezeggenschap:
de wind in de zeilen
Tweede evaluatieve studie invoering
Wet medezeggenschap op scholen

Frederik Smit | Jan Doesborgh | Bert Felling | Jos van Kuijk

MEDEZEGGENSCHAP: DE WIND IN DE ZEILEN

ii

Medezeggenschap: de wind in de zeilen
Tweede evaluatieve studie invoering Wet medezeggenschap op scholen

Frederik Smit
Jan Doesborgh
Bert Felling
Jos van Kuijk

ITS, Radboud Universiteit Nijmegen

De particuliere prijs van deze uitgave is € 12,Deze uitgave is te bestellen bij het ITS, 024 - 365 35 00.

CIP-GEGEVENS KONINKLIJKE BIBLIOTHEEK DEN HAAG
Medezeggenschap: de wind in de zeilen. Tweede evaluatieve studie invoering Wet
medezeggenschap op scholen / Frederik Smit, Jan Doesborgh, Bert Felling &Jos van
Kuijk – Nijmegen: ITS.
ISBN 978-90-5554-380-9
NUR 840
Projectnummer: 34000250
¤ 2009 ITS, Radboud Universiteit Nijmegen
Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave
worden verveelvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke
andere wijze dan ook, en evenmin in een retrieval systeem worden opgeslagen, zonder de voorafgaande
schriftelijke toestemming van het ITS van de Stichting Katholieke Universiteit te Nijmegen.
No part of this book/publication may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or any other
means without written permission from the publisher.

iv

Voorwoord

De Wet medezeggenschap op scholen (WMS) is in januari 2007 van kracht geworden. De wet heeft zijn werking in het basisonderwijs/speciaal basisonderwijs, het
voortgezet onderwijs en de expertisecentra. Deze onderwijssectoren hebben met de
invoering van de WMS een eigen wettelijk kader voor medezeggenschap behouden.
Op verzoek van de Projectgroep WMS heeft het ITS van de Radboud Universiteit
Nijmegen de invoering van de Wet medezeggenschap op scholen in kaart gebracht.
Van dit onderzoek wordt hier verslag gedaan. Het onderzoek startte september 2008
en is afgesloten in maart 2009.
Het onderzoek is uitgevoerd binnen het thema Organisatie van het onderwijs van het
ITS door dr. Frederik Smit, drs. Jan Doesborgh, prof. dr. Bert Felling en drs. Jos van
Kuijk. Bij het veldwerk is het team uitgebreid met drs. Martijn Davelaar.
De onderzoekers stellen er prijs op te verklaren dat zij op een zeer constructieve wijze
bij opzet en rapportage begeleid zijn door een commissie vanuit de Projectgroep
WMS bestaande uit:
x Rob de Koning, projectleider Projectgroep WMS;
x Drs. Janny Arends, lid Projectgroep WMS;
x Mr. Loulène Boersma, lid Projectgroep WMS;
x Machteld Kruidenier, lid Projectgroep WMS.
Een speciaal woord van dank geldt de schoolbesturen, schoolleiders, voorzitters/secretarissen en leden van inspraakorganen van scholen in het basisonderwijs/speciaal basisonderwijs, voortgezet onderwijs en de expertisecentra die aan het
onderzoek hebben meegewerkt.
We hopen dat de onderzoeksbevindingen een bijdrage leveren aan het optimaliseren
van de medezeggenschap in het onderwijs.
ITS, Radboud Universiteit Nijmegen
Nijmegen, mei 2009
dr. J. Winkels
directeur
v

Lijst van afkortingen

Ab
AOb
Arbo
CAO
GMR
Havo
JOB
LAKS
LMR
O/L MR
OMR
LSVb
MR
OCW
Op
OR
OV
Pc
PMR
PO
Rk
Svo
TSO
Vmbo
Vmbo-t
VO
VOO
Vwo
WMS
WSNS

vi

Algemeen bijzonder
Algemene Onderwijsbond
Arbeidsomstandigheden
Collectieve ArbeidsOvereenkomst
Gemeenschappelijke medezeggenschapsraad
Hoger algemeen vormend onderwijs
Jongeren Organisatie Beroepsonderwijs
Landelijk Aktie Komitee Scholieren
Leerlinggeleding MR
Ouders/leerlingendeel MR
Oudergeleding MR
Landelijke Studenten Vakbond
Medezeggenschapsraad
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
Openbaar
Ouderraad
Oudervereniging
Protestants christelijk
Personeelsgeleding MR
Primair Onderwijs
Rooms katholiek
Speciaal voortgezet onderwijs
Tussenschoolse opvang
Voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs
Voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs theoretische leerweg
Voortgezet Onderwijs
Vereniging Openbaar Onderwijs
Voorbereidend wetenschappelijk onderwijs
Wet medezeggenschap op scholen
Weer Samen Naar School

Inhoud

Voorwoord

v

1 Samenvatting resultaten en aanbevelingen
1.1 Inleiding
1.2 Aanleiding, onderzoeksvragen, -opzet en –uitvoering
1.3 Samenvatting resultaten
1.4 Enkele slotopmerkingen

1
1
1
3
10

2 Achtergronden en analysekader
2.1 Inleiding
2.2 Aanleiding en doel van het onderzoek
2.3 Centrale onderzoeksvragen
2.4 Analysekader
2.4.1 Nieuwe inspraakorganen
2.4.2 Medezeggenschapsstructuur
2.4.3 Medezeggenschapscultuur en participatie van personeel, ouders,
leerlingen
2.4.4 Medezeggenschapsbereidheid en succesvolle veranderingen
2.4.5 Medezeggenschapsvaardigheden, scholing en faciliteitenregeling
2.4.6 Medezeggenschapsstrategie
2.4.7 Kwaliteit medezeggenschap
2.5 Samenvattend

11
11
11
13
14
14
15

3 Onderzoeksopzet en -uitvoering
3.1 Inleiding
3.2 Onderzoeksopzet en -uitvoering
3.2.1 Voorbereidingsfase
3.2.2 Websurveys onder voorzitters/secretarissen van schoolbesturen/
bovenschoolse managers en voorzitters/secretarissen GMR
3.2.3 Gevalsstudies medezeggenschapsvarianten
3.2.4 Expertraadpleging
3.3 Verdere opbouw van het rapport

21
21
21
21

16
16
17
18
18
19

21
25
28
29

vii

4 Vaststelling medezeggenschapsstatuut en –reglement(en)
31
4.1 Inleiding
31
4.2 Statuut en reglement(en) voorgelegd aan de (G)MR
31
4.2.1 Redenen geen statuut en reglement(en) zijn voorgelegd
33
4.2.2 Inschatting aantal maanden waarbinnen voorstellen aan (G)MR worden
voorgelegd
35
4.2.3 Instemming (G)MR met voorgestelde statuut en reglement(en)
35
4.2.4 Redenen geen instemming (G)MR
36
4.3 Samenvattend
36
5 Organisatie van de medezeggenschap
5.1 Inleiding
5.2 Basisstructuur medezeggenschap
5.2.1 Samenstelling MR en GMR
5.2.2 Motieven om zitting te nemen in MR en GMR
5.2.3 Bevoegdheden (G)MR en de geledingen daarbinnen
5.3 Variaties basisstructuur medezeggenschap
5.4 Faciliteiten
5.5 Scholing
5.6 Samenvattend

37
37
37
37
39
40
42
43
46
47

6 Functioneren medezeggenschap
6.1 Inleiding
6.2 Gevolgen invoering WMS voor het functioneren van de (G)MR
6.3 Communicatiestromen
6.4 Functioneren (G)MR in besluitvormingsproces binnen de organisatie
6.5 Typologie van medezeggenschapsvarianten
6.6 Ervaren knelpunten
6.7 Samenvattend

49
49
49
52
55
57
57
59

7 Gevalsstudies medezeggenschapsvarianten
7.1 Inleiding
7.2 Beschrijvende kenmerken
7.3 Inrichting van de medezeggenschapsorganen
7.4 Bevorderende factoren optimaliseren medezeggenschap
7.5 Samenvattend

61
61
61
67
68
73

8 Leerlingenparticipatie
8.1 Inleiding
8.2 Omgangshuishouding en rechtspositie leerlingen
8.3 Leerlingenraad, MR en motieven voor participatie

75
75
75
76

viii

8.4 Vacatievergoeding voor leerlingen in de MR
8.5 Bevorderende factoren voor leerlingenparticipatie in de MR
8.6 Samenvattend

78
80
82

Bijlagen
83
Bijlage 1 – Vergelijking gevraagde informatie metingen september 2008 en
september 2007
85
Bijlage 2 – Expertraadpleging
86
Bijlage 3 – Analyse medezeggenschapsstatuten en medezeggenschapsreglementen 87
Bijlage 4 – Analyse functioneren inspraakorganen
89
Bijlage 5 – Bevorderende factoren optimaliseren medezeggenschap
101
Bijlage 6 – Geraadpleegde literatuur
102

ix

1 Samenvatting resultaten en aanbevelingen

1.1 Inleiding
In dit rapport wordt verslag gedaan van de tweede evaluatieve studie naar de invoering van de Wet medezeggenschap op scholen. Dit hoofdstuk geeft daar een samenvatting van. In paragraaf 1.2 worden de aanleiding, onderzoeksvragen, -opzet en
-uitvoering geschetst. Paragraaf 1.3 vat de resultaten samen. In paragraaf 1.4 ronden
we het hoofdstuk af met enkele slotopmerkingen.

1.2 Aanleiding, onderzoeksvragen, -opzet en –uitvoering
Aanleiding
De Wet medezeggenschap op scholen (WMS) is in januari 2007 van kracht geworden. De wet heeft zijn werking in het basisonderwijs/speciaal basisonderwijs, het
voortgezet onderwijs en de expertisecentra. Deze onderwijssectoren hebben met de
invoering van de WMS een eigen wettelijk kader voor medezeggenschap behouden.
De WMS is een voorwaardenscheppende wet. Hij stelt de condities vast waarbinnen
de medezeggenschap kan worden vorm gegeven. De opdrachtgever van het onderzoek, Projectgroep WMS, wil zicht krijgen op deze invoering en tevens bezien welke
invloed de wet heeft op de kwaliteit van de medezeggenschap op school- en bestuursniveau.
Onderzoeksvragen
1. Formeel vastgestelde medezeggenschapsstructuur
1a. In welke mate zijn de schoolbesturen hun verplichtingen (uiteindelijk) nagekomen om een statuut en reglement(en) aan de (gemeenschappelijk) medezeggenschapsraad voor te leggen?
1b. Zijn er problemen (geweest) bij de goedkeuring van het statuut en de reglementen?
Zo ja, welke?
1c. In welke mate is er betrouwbaar zicht te krijgen op het aantal schoolbesturen dat
niet aan zijn verplichtingen heeft voldaan?
1d. Wat zijn de oorzaken van het in gebreke blijven?

1

2. Inhoudelijk functioneren van de medezeggenschap
2a. Is er sprake van kwaliteitsverbetering van de medezeggenschap binnen de organisaties?
2b. En hoe komt dat tot uitdrukking?
2c. Bij welke aspecten wordt deze kwaliteitsverbetering waargenomen?
2d. Welke faciliteiten heeft de medezeggenschapsraad gekregen om het eigenlijke
werk te kunnen uitvoeren?
2e. Wat zijn belemmerende en bevorderende factoren om kwaliteitsverbetering te
bewerkstelligen?
2f. Wat zijn de motieven van de deelnemers om te participeren in de medezeggenschap?
3. Deelname van leerlingen
3a. Wat is de participatie van leerlingen in de MR op de volgende schoolsoorten:
vmbo, havo, vwo en voortgezet speciaal onderwijs?
3b. Welke motieven hebben leerlingen om al dan niet te participeren in de medezeggenschap?
3c. Wat zijn factoren die deelname van leerlingen kunnen bevorderen?
Methodiek
Het onderzoek bestaat uit vijf op elkaar voortbouwende fasen: (1) voorbereidingsfase,
(2) websurveys onder voorzitters/secretarissen van schoolbesturen en voorzitters/secretarissen van de (G)MR, (3) gevalsstudies medezeggenschapsvarianten (met
specifieke aandacht voor de rol van leerlingen bij de medezeggenschap), (4) expertraadpleging, (5) beschrijving output en eindrapport opstellen.
Voor de analyse is gebruik gemaakt van informatie uit drie bronnen, websurveys
onder (G)MR-leden en managers/bestuurders, schriftelijk materiaal in de vorm van
medezeggenschapsstatuten en -reglementen, schoolgidsen, activiteitenplannen, jaarverslagen en notulen van bijeenkomsten en vergaderingen van medezeggenschapsorganen, en van interviews met de verschillende categorieën van betrokkenen: (G)MRleden, managers/bestuurders, beleidsmedewerkers lokale overheid en welzijnsorganisaties.
Belangrijke input is ook verkregen via gevalsstudies van twaalf scholen. De twaalf
scholen zijn geselecteerd uit de surveys, rekening houdend met het onderwijsconcept
van de school (basisonderwijs), schooltype (voorgezet onderwijs), richting van de
school, mate van ouderparticipatie (basisonderwijs) en leerlingenparticipatie (voortgezet onderwijs). Het doel was zicht te krijgen op factoren die een rol spelen bij het
functioneren van de medezeggenschap. Er zijn gesprekken gevoerd met voorzitters
van besturen, (gemeenschappelijke) medezeggenschapsraden, ouderraden en –com-

2

missies (afhankelijk van de organisatiestructuur). Ook zijn er gesprekken gevoerd met
‘doorsnee’ ouders, leerlingen en (project)begeleiders.

1.3 Samenvatting resultaten
De centrale onderzoekvragen richten zich op drie aspecten: de medezeggenschapsstructuur, het inhoudelijk functioneren van de medezeggenschap en de deelname van
leerlingen.
Onderzoeksvragen
Per onderzoeksvraag worden de belangrijkste uitkomsten weergegeven. De hiervoor
gepresenteerde hoofdvragen zijn daarbij uiteengelegd in deelvragen.
Hoofdvraag 1: Hoe is de medezeggenschapsstructuur formeel vastgesteld?
1a. In welke mate zijn de schoolbesturen hun verplichtingen (uiteindelijk) nagekomen
om een statuut en reglement(en) aan de (gemeenschappelijk) medezeggenschapsraad
voor te leggen?
De overgrote meerderheid van de schoolbesturen is hun verplichtingen (uiteindelijk)
nagekomen om een statuut en reglement(en) aan de (gemeenschappelijk) medezeggenschapsraad voor te leggen: 88% van de besturen heeft een statuut voorgelegd en
92% van de besturen heeft reglementen voorgelegd (peildatum september 2008).
1b. Zijn er problemen (geweest) bij de goedkeuring van het statuut en de reglementen?
Bijna alle raden (96%) hebben ingestemd met de door het bevoegd gezag voorgestelde statuten en reglement(en). Meest genoemde redenen waarom raden niet hebben
ingestemd: verschil van mening over de termijnen van informatieverstrekking door
het bevoegd gezag en beschikbaarstelling van faciliteiten.
1c. In welke mate is er betrouwbaar zicht te krijgen op het aantal schoolbesturen dat
niet aan zijn verplichtingen heeft voldaan?
Van de schoolbesturen heeft 12% nog geen statuut en 8% nog geen reglement(en) aan
de (G)MR voorgelegd. Redenen: de voorstellen zijn nog niet klaar, verschillen van
inzicht tussen bestuur en de GMR en het is lastig de medezeggenschapsstructuur te
laten aansluiten bij de organisatie. Er zijn geen tekenen dat de non-respons van in-

3

vloed is geweest op de antwoorden van de groep respondenten die aan het onderzoek
heeft deelgenomen.
1d. Wat zijn de oorzaken van het in gebreke blijven?
Redenen waarom rond een tiende van de besturen nog geen statuut en reglement(en)
heeft voorgelegd? De meest genoemde reden (63%) is dat de voorstellen nog niet
klaar zijn. Een kwart van de respondenten merkt op dat er verschil van inzicht is
tussen bestuur en (G)MR wat betreft de inhoud van het statuut en reglement(en).
Ruim een vijfde van de respondenten stelt dat het lastig is de medezeggenschapsstructuur te laten aansluiten bij de organisatie. Men verwacht dat binnen vier maanden na
het onderzoek (januari 2009) de raden een statuut en reglement(en) hebben. Voor een
aantal raden was het tijdpad te krap. Deze hebben uitstel gevraagd. Een aantal raden
wilde meer tijd hebben om deskundigen in te schakelen voor advies.
Hoofdvraag 2: Hoe verloopt het inhoudelijk functioneren van de medezeggenschap?
2a. Is er sprake van kwaliteitsverbetering van de medezeggenschap binnen de organisaties?
De feitelijke bezetting van de (G)MR komt redelijk overeen met de samenstelling
volgens het reglement. De invoering van de WMS heeft geleid tot (zeer) duidelijke
veranderingen van de positie van inspraakorganen binnen de schoolorganisatie. Een
ruime meerderheid van (G)MR-leden, managers en bestuurders ziet als (zeer) duidelijke gevolgen van de implementatie van de nieuwe wet: meer garanties voor informatieverstrekking aan (G)MR en voorts versterking van de positie van het personeel en
ouders.
Op ruim tweederde van de scholen heeft de GMR een belangrijke plaats in het besluitvormingsproces. In het voortgezet onderwijs en bij expertisecentra so/vso zijn
personeelsleden in de GMR vaker (zeer) duidelijk gemotiveerd een bijdrage te leveren aan de medezeggenschap dan ouders en leerlingen.
Er bleken slechts zwakke samenhangen te zijn in de gegeven antwoorden. Duidelijke
patronen van medezeggenschapsvarianten zijn niet te herkennen. We hebben de inspraakorganen niet kunnen indelen in min of meer homogene subgroepen.
2b. En hoe komt kwaliteitsverbetering van de medezeggenschap tot uitdrukking?
Inspraakorganen maken meer gebruik van de bewegingsvrijheid die zij ervaren sinds
de invoering van de WMS. Een ruime meerderheid van (G)MR-leden, managers en
bestuurders vindt dat de invoering van de WMS tot een vergroting van het gebruik
van het initiatiefrecht van de (G)MR heeft geleid. Op een tiende van de scholen zijn

4

themaraden ingesteld. De keuze voor deelraden is vaker gemaakt op scholen voor
voortgezet onderwijs.
Uit de gevalsstudies blijkt dat schoolbesturen in de voorgelegde statuten veelal (nog)
geen eigen visie hebben ontvouwd op de medezeggenschap. Op een aantal scholen
zijn aanzetten gegeven om een eigen visie te ontwikkelen op de wijze waarop bij de
medezeggenschap wordt omgegaan met de diversiteit binnen ouder- en leerlingenpopulatie. Een paar scholen zijn gestart de medezeggenschap beter toe te snijden op de
eigen schoolsituatie door het invoeren van themaraden, deelraden en het revitaliseren
van leerlingenraden en ouderraden. Op basis van een goede voorbereiding verwacht
men geen negatieve consequenties van de invoering van deze ‘nieuwe’ organen in de
organisatie voor de medezeggenschap via de MR.
2c. Bij welke aspecten wordt deze kwaliteitsverbetering waargenomen?
De invoering van de WMS heeft er volgens alle respondenten toe geleid dat (G)MRleden, managers en besturen regelmatiger met elkaar contact hebben over de medezeggenschap en het bevoegd gezag tijdig advies of instemming vraagt ten aanzien van
voorgenomen besluiten.
In het basisonderwijs/speciaal basisonderwijs verloopt de communicatie binnen de
schoolorganisatie over het algemeen optimaler dan bij de andere onderwijssectoren.
Het bevoegd gezag heeft in het voortgezet onderwijs regelmatiger overleg met de MR
dan bij andere sectoren.
De gevalsstudies laten zien dat de kwaliteit van sociale relaties, gedeelde normen en
bereidheid bij (G)MR-leden zich in te zetten voor de schoolgemeenschap van grote
invloed zijn op de kwaliteitsverbetering van de medezeggenschap.
2d. Welke faciliteiten heeft de medezeggenschapsraad gekregen om het eigenlijke
werk te kunnen uitvoeren?
De overgrote meerderheid van de (G)MR-leden, managers en bestuurders is tevreden
over de beschikbare voorzieningen voor scholing en voorzieningen voor het vervullen
van de taken van de (G)MR. Dat geldt ook voor de middelen voor het inhuren van
deskundigen en de faciliteiten voor het informeren en raadplegen van de achterban.
Ruim tweederde van alle respondenten is tevreden over uren vrijstelling van reguliere
taken voor het personeel in de (G)MR. Slechts een kwart van de (G)MR-leden, managers en bestuurders is tevreden over de vrijwilligersvergoeding voor de ouders en
tweevijfde is tevreden over de vergoeding voor de leerlingen.
In het voortgezet onderwijs beschikt de (G)MR over meer voorzieningen dan in de
andere onderwijssectoren voor het vervullen van hun taken en beschikt men over
meer uren vrijstelling van reguliere taken voor het personeel. Er is aldaar ook vaker
een vrijwilligersvergoeding voor de ouders en men beschikt eveneens vaker over een
bijdrage aan de kosten voor administratieve ondersteuning.

5

In het voortgezet onderwijs heeft de personeelsgeleding van de MR relatief vaker een
scholingscursus gevolgd dan hun collega’s in andere onderwijssectoren.
2e. Wat zijn belemmerende en bevorderende factoren om kwaliteitsverbetering te
bewerkstelligen?
(G)MR-leden en management/bestuur ervaren als grootste knelpunten bij de medezeggenschap het vinden van voldoende ouders en leerlingen om zitting te nemen in de
MR. De kennisvoorsprong van de personeelsgeleding van de (G)MR in het voortgezet
wordt als een belemmering beschouwd bij het optimaal functioneren van inspraakorganen. Bevorderende factoren om de kwaliteitsverbetering te bewerkstelligen zijn:
garanties voor informatieverstrekking van het schoolbestuur aan de (G)MR, meer
bevoegdheden voor de (G)MR en meer scholing van (G)MR-leden.
2f. Wat zijn de motieven van de deelnemers om te participeren in de medezeggenschap?
Wat waren de motieven om zitting te nemen in de MR dan wel de GMR? Een ruime
meerderheid (70%) van de (G)MR-leden wil een bijdrage leveren aan de kwaliteit van
de besluitvorming. Iets meer dan de helft (56%) wil opkomen voor de belangen van
de achterban.
In het voortgezet onderwijs is de personeelsgeleding van de MR gemotiveerder een
bijdrage te leveren aan de medezeggenschap dan die in de andere onderwijssectoren.
Hoofdvraag 3: Hoe is de deelname van leerlingen?
3a. Hoe is de deelname van leerlingen?
In het voortgezet onderwijs komt de feitelijke bezetting van de leerlinggeleding in de
MR overeen met de samenstelling volgens het reglement (bezettingsgraad: 100%).
Op scholen met een combinatie van vmbo, havo en vwo zijn alleen havo en vwo
leerlingen vertegenwoordigd in de MR. Leerlingen participeren niet in het voortgezet speciaal onderwijs en op vmbo’s.
3b.Welke motieven hebben leerlingen om al dan niet te participeren in de medezeggenschap?
De drijfveren van leerlingen om zitting te nemen in de MR zijn het bereiken van de
volgende doelen: kunnen meedenken, meepraten op ‘hoger’ niveau, leren inzien van
nut en belang van medezeggenschap en voorbereiding op toekomstige studie (o.a.
politicologie, bestuurswetenschappen). Daarnaast vindt men het veelal interessant om
inzicht te krijgen in de organisatie van de eigen school en de koers van het schoolbeleid mede vorm te geven. Men hoopt een serieuze bijdrage te kunnen leveren aan het
verbeteren van het schoolklimaat.

6

3c. Wat zijn factoren die deelname van leerlingen kunnen bevorderen?
Bevorderende factoren voor leerlingen op bezochte scholen om te participeren in de
MR: directie en personeel hebben een visie ontwikkeld op leerlingenparticipatie, er is
een goed functionerende leerlingenraad (kweekvijver van talent, achterban leerlinggeleding MR) en directie/personeel, ouders en leerlingen zijn bereid om gezamenlijk
vorm te geven aan de medezeggenschap. Daarnaast is het van groot belang dat leerlingen over vaardigheden beschikken om een bijdrage te kunnen leveren aan het MRwerk. Waardering voor MR-werk uitgedrukt in vacatiegeld, vrije lesuren en een aantekening op het diploma werkt bevorderlijk voor de deelname van leerlingen.
Bevorderlijk is een aparte leerlingenraad voor vmbo-leerlingen in te stellen en vmboleerlingen meer kansen te geven om zitting te nemen in de MR. Leerlingen worden op
een aantal scholen in de MR begeleid door de voorzitter van de MR of een ander
personeelslid, omdat ze geen ervaring hebben met de materie en de vergadermores
van de MR. Het resultaat van deze begeleiding is dat de leerlingen hun standpunten
beter kunnen onderbouwen, met elkaar op één lijn zitten en hun achterban beter raadplegen, waardoor ze zich sterker presenteren in de raad.
Van groot belang is dat bij directie/personeel, ouders en leerlingen de bereidheid
aanwezig is om gezamenlijk vorm te geven aan de medezeggenschap. En dat deze
houding nadrukkelijk wordt uitgedragen binnen de organisatie.
Conclusies
1. De WMS blijkt in de praktijk goed te werken. Besturen, directies en (G)MR-leden
zijn aangenaam verrast over de positieve gevolgen van de invoering van de
WMS. De invoering van de WMS heeft geleid tot (zeer) duidelijke verbetering
van de positionering van de (G)MR binnen de schoolorganisatie en het besluitvormingsproces over het beleid van de school. Ook zijn er meer garanties voor informatieverstrekking aan de (G)MR, is er een vergroting van het initiatiefrecht
van de MR en een versterking van de positie van het personeel en ouders. Tenslotte is de motivatie bij ouders om een bijdrage te leveren aan de medezeggenschap over de hele linie groter. Hetzelfde geldt voor personeelsleden in het voortgezet onderwijs.
2. De medezeggenschap heeft de wind in de zeilen in het onderwijs. In vergelijking
met de situatie voorafgaande aan de invoering van de WMS kunnen (G)MR’en
een grotere rol spelen bij de veranderingen in het onderwijs, omdat ze niet alleen
over meer bevoegdheden, maar ook meer scholing in medezeggenschap hebben
genoten om slagvaardig te kunnen participeren in de besluitvorming.
3. Door de invoering van de WMS is de positie van de GMR duidelijker neergezet,
waardoor dit orgaan een grotere rol kan spelen bij strategische beslissingen van

7

het schoolbestuur. In de praktijk wordt de eigen verantwoordelijkheid van de
GMR beter onderkend.
4. De medezeggenschapsstructuur is op de overgrote meerderheid van de scholen
wat betreft de statuten en reglementen formeel op orde. De overgrote meerderheid
(88%-92%) van de schoolbesturen had in september 2008 een statuut/reglement
voorgelegd aan de (G)MR.
5. Een zorgpunt is dat ruim een tiende van de schoolbesturen zich niet aan de formele verplichting heeft gehouden om een voorstel voor een statuut en reglement(en)
voor te leggen aan de (G)MR.
6. In vergelijking met de peiling in september 2007 is de situatie verbeterd wat
betreft het voorleggen van een statuut en reglement(en) door het bestuur aan de
(G)MR: een derde van de schoolbesturen had vóór 1 mei 2007 geen voorstel voor
een statuut en reglement(en) voorgelegd aan de (G)MR.
7. Er zijn geen verschillen binnen de groep schoolbesturen die geen statuut en geen
reglement heeft voorgelegd aan de (G)MR wat betreft de richting van de school,
de bestuursvorm van de school, en het aantal scholen dat het bestuur onder beheer
heeft.
8. De redenen van de vertraging zijn:
x De vertraging voor de invoering van de WMS ligt niet alleen bij de schoolbesturen, maar ook (G)MR-en hadden meer tijd nodig dan gepland om te reageren op de voorstellen van het schoolbestuur.
x De meest genoemde redenen waarom geen reglementen aan de (G)MR zijn
voorgelegd:
- voorstellen zijn nog niet klaar (63%);
- er zijn verschillen van inzicht tussen bestuur en (G)MR wat betreft de inhoud
van het statuut en reglement(en) (26%);
- het is lastig de medezeggenschapsstructuur te laten aansluiten bij de organisatie in het voortgezet onderwijs (22%);
- Een belangrijke reden voor besturen in het voortgezet (speciaal) onderwijs
om geen reglementen aan de GMR voor te leggen is, dat het in de praktijk
lastig blijkt te zijn de medezeggenschapsstructuur te laten aansluiten bij de
organisatie.
9. De helft van de medezeggenschapsraden betrekt de achterban niet bij de voorbereidingen op het overleg met het schoolbestuur. Men peilt bij de achterban geen
meningen en vraagt niet om bespreekpunten.
10. In het voortgezet onderwijs en bij expertisecentra so/vso heeft de personeelsgeleding van de MR vaker een kennisvoorsprong op de ouder- en leerlinggeleding. De
kennisvoorsprong van het personeel in de GMR op ouders en leerlingen ervaren
(G)MR-leden, managers en bestuurders over de hele linie als een probleem.
11. De positie van havo/vwo-leerlingen in het voortgezet onderwijs is er door de
invoering van de WMS op vooruit gegaan, in vergelijking met hun positie onder

8

de vigeur van de WMO 1992. De bevindingen komen overeen met de peiling in
september 2007.
12. Hoofdzakelijk leerlingen met een havo en vwo-opleiding doen ervaring op met
formele medezeggenschap in het onderwijs, omdat de participatiebereidheid bij
deze groep leerlingen ruim aanwezig is. Op scholen met een combinatie van
schooltypen vmbo, havo en vwo zijn veelal alleen de havo- en vwo-leerlingen
vertegenwoordigd in de MR.
13. Weinig tot geen leerlingen hebben zitting in de MR op vmbo-scholen, in het
voortgezet speciaal onderwijs en bij expertisecentra so/vso. Dit betekent dat deze
leerlingen niet zelf via formele inspraakorganen hun wensen kenbaar (kunnen)
maken bij het schoolbestuur.
14. Hoewel de formele kant met betrekking tot de faciliteiten in de WMS is geregeld,
is er ontevredenheid over de vrijwilligersvergoeding voor ouders en de mogelijkheid van leerlingen in de (G)MR te kunnen participeren. In de praktijk blijken ouders en leerlingen onvoldoende voor hun rechten op te komen.
Opvallende bevindingen uit de gevalsstudies, niet representatief, maar wel illustratief
voor de medezeggenschap:
1. Een positieve, open, houding van bevoegd gezag en schoolleiding ten aanzien van
medezeggenschap heeft een positieve invloed op de participatie van personeel,
ouders en leerlingen.
2. Scholen weten vaak over een lange periode enthousiaste MR-leden aan zich te
binden door hen te stimuleren een bijdrage te leveren aan de kwaliteit van het beleid en hen de nodige (materiële en immateriële) waardering te geven. Langdurige
betrokkenheid van MR-leden, is van belang voor de continuïteit en kwaliteit van
het aanbod van de medezeggenschap.
3. Laag opgeleide ouders en vmbo-leerlingen participeren niet bij de medezeggenschap.
4. Havo en vwo-leerlingen leerlingen hebben meer kansen om ervaring op te doen
met actief burgerschap: via de MR (leren) deelnemen aan en verantwoordelijkheid dragen voor de publieke zaak.
5. Het goed functioneren van leerlingen in de MR hangt samen met de aanwezigheid
van een goed functionerende leerlingenraad, een geïnteresseerde achterban die
eventueel rugdekking geeft en ondersteuning krijgt vanuit het personeel.
6. Leerlingen hebben via de MR echter nauwelijks invloed op hun leefomgeving
(lessen, rooster, leeromstandigheden).
7. Een deel van de schoolbesturen/directies en (G)MR-leden heeft na de wetswijziging met een frisse blik gekeken naar het functioneren van de medezeggenschap,
de balans opgemaakt, de organisatie en de kosten tegen het licht gehouden, beschikbare middelen geïnvesteerd en in overleg met de (G)MR keuzes gemaakt

9

voor een nieuwe aanpak ten behoeve van de verbetering van de kwaliteit via professionalisering van (G)MR-leden.
8. Door betere informatieverstrekking van het schoolbestuur en doordat (G)MR’en
over meer bevoegdheden beschikken, groeit een deel van de raden in hun rol als
‘countervailing power’ van het bestuur. Onduidelijk is in welke mate de ‘check’
van de medezeggenschap invloed heeft op de ‘balance’ van het bestuursbeleid.
9. Een sterkere positie van de GMR bij de medezeggenschap heeft soms geleid tot
spanningen tussen de MR’en en de GMR.

1.4 Enkele slotopmerkingen
1. Een van de uitkomsten van het onderzoek is dat een groot deel van de onderwijsinstellingen gemakkelijk uit de voeten kan met de WMS en een kleiner deel (veel)
meer tijd nodig heeft gehad om tot een definitieve vaststelling van het statuut en
reglement(en) te komen dan in de wet is voorzien. Deze ‘achterblijvers’ zouden
door uitwisseling van ervaringen veel kunnen leren van de ‘koplopers’ bij de medezeggenschap.
2. Er zou nagegaan kunnen worden welke verschillen er zijn tussen de scholen die
tot de kopgroep van de medezeggenschap en welke scholen tot de achterblijvers
behoren. Vervolgens zou kunnen worden vastgesteld waar deze verschillen mee
samenhangen en hoe achterblijvers gestimuleerd kunnen worden de kansen en
mogelijkheden die de WMS biedt beter te benutten.
3. De ontwikkelingen bij de medezeggenschap dienen te worden gevolgd, teneinde
de vinger aan de pols te kunnen houden wat betreft de kwaliteit van de medezeggenschap en de betrokkenheid van de verschillende geledingen.
4. Uit het eerste evaluatie-onderzoek naar de invoering van de WMS bleek dat ruim
een kwart van de (G)MR-leden en ruim een tiende van de besturen in de toekomst
behoefte had aan voorlichting van de Projectgroep WMS in verband met het functioneren van de inspraak (Smit & Elfering, 2007). De gewenste voorlichting omvatte een breed spectrum aan onderwerpen met als doel de kansen en mogelijkheden die de wet biedt te concretiseren. Het ligt in de rede, gezien de vele vragen
die er in het onderwijsveld leven, om de gewenste voorlichting over de WMS te
blijven verstrekken via de diverse organisaties van besturen/management, personeel, ouders en leerlingen. Daarnaast is een optie om een landelijk kennis- en informatiecentrum te starten.

10

2 Achtergronden en analysekader

2.1 Inleiding
In dit rapport wordt het onderzoek beschreven naar het functioneren van de medezeggenschap. Paragraaf 2.2 geeft een beschrijving van de aanleiding en het doel van het
onderzoek. De centrale onderzoeksvragen staan in paragraaf 2.3. In paragraaf 2.4
wordt een globaal analysekader geschetst. In paragraaf 2.5 vatten we het hoofdstuk
beknopt samen in een analyseschema.

2.2 Aanleiding en doel van het onderzoek
Aanleiding
De Wet medezeggenschap op scholen (WMS) is op 1 januari 2007 van kracht geworden. De wet heeft zijn werking in het basisonderwijs/speciaal basisonderwijs, het
voortgezet onderwijs en de expertisecentra. Deze onderwijssectoren hebben met de
invoering van de WMS een eigen wettelijk kader voor medezeggenschap behouden
(Brekelmans e.a., 2004, 2006). De WMS is een voorwaardenscheppende wet. Hij
stelt de condities vast waarbinnen de medezeggenschap kan worden vorm gegeven.
De opdrachtgever van het onderzoek, Projectgroep WMS, wil zicht krijgen op deze
invoering en tevens bezien welke invloed de wet heeft op de kwaliteit van de medezeggenschap op school- en bestuursniveau.
De invoering van de wet kende twee momenten waarop bepaalde zaken gerealiseerd
dienden te zijn wat betreft het medezeggenschapsstatuut en de medezeggenschapsreglementen:
x Uiterlijk 1 mei 2007 diende het schoolbestuur een voorstel voor een statuut en
reglement(en) aan de (gemeenschappelijk) medezeggenschapsraad voor te leggen.
x Op 1 september 2007 moesten medezeggenschapsraden aan het bestuur hun instemming met het voorgestelde statuut en reglementen hebben gegeven.
Op verzoek van de Projectgroep WMS heeft het ITS onderzocht in hoeverre aan deze
eisen was voldaan. Uit de eerste meting van het ITS in mei 2007 bleek dat een derde
van de schoolbesturen zich niet aan de verplichting had gehouden om per 1 mei 2007
een voorstel voor een medezeggenschapsstatuut en medezeggenschapsreglement voor
te leggen aan de (G)MR’en. Bij de tweede ITS-meting in september 2007 constateer-

11

de 72% van de (G)MR-leden dat het bestuur vóór 1 september 2007 een statuut heeft
voorgelegd en 81% meldde reglementen te hebben ontvangen. Van de (G)MR-leden
had 45% ingestemd met het statuut en 48% met de reglementen (Smit & Elfering,
2007).
De WMS heeft de volgende centrale uitgangspunten (Boersma, 2006a; CluitmansSouren, 2006):
x Gezamenlijkheid. Medezeggenschap blijft een zaak van personeel, ouders en leerlingen (in het voortgezet onderwijs) gezamenlijk, omdat dit past bij de specifieke
pedagogische functie van scholen in de leerplichtige fase van leerlingen.
x Versterking eigenstandigheid medezeggenschap. Eigenstandigheid wil binnen de
context van de WMS zeggen een versterking van de posities van leerlingen, ouders
en personeel. Dit als tegenwicht ten opzichte van de toenemende beleidsvrijheid
van het bestuur en management.
x Ruimte en flexibiliteit. De bevoegdheden en het recht op informatie van personeel,
ouders en leerlingen worden gewaarborgd in de nieuwe wet. Daarnaast is er ruimte
voor flexibiliteit op het gebied van overdracht en omzetting van bevoegdheden
(bijvoorbeeld via een deel- of themaraad) om in te kunnen spelen op de wensen van
betrokkenen binnen de onderwijsinstelling en in de wijze waarop binnen de organisatie de medezeggenschapsstructuur wordt ingericht.
x Versterking informatieverstrekking MR. De WMS verplicht het bevoegd gezag de
MR jaarlijks informatie te verstrekken over het te voeren beleid. Dit betekent dat
de MR beleidsprocessen beter kan volgen en controleren.
x Verplichte gemeenschappelijke medezeggenschapsraad. Dit geldt voor elk bevoegd
gezag met meer dan één school onder beheer. De verplichte GMR heeft een eigen
taak, positie en wettelijk toegekende bevoegdheden. Daarnaast treedt in de WMS
de GMR op indien het gaat om aangelegenheden die alle scholen of de meerderheid van de scholen aangaan.
x Initiatiefrecht en maatwerk. Het initiatiefrecht van de (gemeenschappelijke) medezeggenschapsraad wordt versterkt zodat gebruik kan worden gemaakt van de ruimte die de WMS biedt om af te wijken van de bevoegdheden en/of de inrichtingsstructuur.
x Landelijke geschillencommissie. Er wordt één landelijke geschillencommissie
medezeggenschap ingesteld. Een jaar na inwerkingtreding van de WMS dragen de
huidige geschillencommissies de onder hen berustende dossiers over aan de nieuwe
landelijke commissie voor geschillen.
Voorafgaande aan de invoering van de WMS speelden (G)MR’en een (zeer) beperkte
rol bij de kwantitatieve en kwalitatieve veranderingen in het onderwijs, omdat ze niet
alleen over te weinig bevoegdheden, maar ook over te weinig vaardigheden beschik-

12

ten om slagvaardig te kunnen participeren in de besluitvorming. De participatie van
leerlingen in inspraakorganen bleef achter bij die van docenten en ouders (Van der
Boom, Uwland & Siegert, 2007; Smit & Claessen, 1995; Smit e.a., 1997; Smit & Van
Kuijk, 2004). De ITS-onderzoeken van mei en september 2007 richtten zich, gezien
de beginfase van de invoering van de WMS, vooral op de instrumentele kant van de
invoering van de wet: het vaststellen van de structuur van de medezeggenschap. Er is
een beperkt aantal gegevens verzameld over verschillen tussen de scholen die tot de
kopgroep van de medezeggenschap en tot de achterblijvers behoren.
Doel
Doel van het onderhavige onderzoek is voortzetting van het monitoren van de invoering van de WMS en de ontwikkeling van de medezeggenschap in 2008. In het onderzoek dient te worden vastgesteld of de medezeggenschapsstructuur op scholen
formeel op orde is, hoe de medezeggenschap inhoudelijk functioneert en wat de deelname van leerlingen is.

2.3 Centrale onderzoeksvragen
Gezien het voorafgaande luiden de centrale onderzoeksvragen als volgt:
1. Formeel vastgestelde medezeggenschapsstructuur
1a. In welke mate zijn de schoolbesturen hun verplichtingen (uiteindelijk) nagekomen om een statuut en reglement(en) aan de (gemeenschappelijk) medezeggenschapsraad voor te leggen?
1b. Zijn er problemen (geweest) bij de goedkeuring van het statuut en de reglementen?
Zo ja, welke?
1c. In welke mate is er betrouwbaar zicht te krijgen op het aantal schoolbesturen dat
niet aan zijn verplichtingen heeft voldaan?
1d. Wat zijn de oorzaken van het in gebreke blijven?
2. Inhoudelijk functioneren medezeggenschap
2a. Is er sprake van kwaliteitsverbetering van de medezeggenschap binnen de organisaties?
2b. En hoe komt dat tot uitdrukking?
2c. Bij welke aspecten wordt deze kwaliteitsverbetering waargenomen?
2d. Welke faciliteiten heeft de medezeggenschapsraad gekregen om het eigenlijke
werk te kunnen uitvoeren?

13

2e. Wat zijn belemmerende en bevorderende factoren om kwaliteitsverbetering te
bewerkstelligen?
2f. Wat zijn de motieven van de deelnemers om te participeren in de medezeggenschap?
3. Deelname van leerlingen
3a. Wat is de participatie van leerlingen in de MR op de volgende schoolsoorten:
vmbo, havo, vwo en voortgezet speciaal onderwijs?
3b. Welke motieven hebben leerlingen om al dan niet te participeren in de medezeggenschap?
3c. Wat zijn factoren die deelname van leerlingen kunnen bevorderen?

2.4 Analysekader
De invoering van de WMS houdt in dat scholen meer mogelijkheden hebben de medezeggenschap naar eigen inzicht vorm te geven. In deze paragraaf stellen we de
volgende aspecten aan de orde: nieuwe inspraakorganen, medezeggenschapsstructuur,
participatie van personeel, ouders, leerlingen, medezeggenschapsbereidheid en succesvolle veranderingen.

2.4.1 Nieuwe inspraakorganen
Scholen kunnen sinds de invoering van de WMS op initiatief van de (G)MR de medezeggenschap inrichten op basis van lokale behoeften, wensen, ambities en mogelijkheden binnen de door de wetgever gestelde kaders (Boersma, 2006b; Geelkerken,
2006; Zoontjens, 2006b). Concreet gaat het om het instellen van nieuwe inspraakorganen zoals: themaraad, deelraad, groepsmedezeggenschapsraad en bovenbestuurlijke
medezeggenschapsraad.
De (G)MR kan met instemming van het bevoegd gezag en met instemming van tweederde van de leden van de (G)MR een themaraad instellen (WMS artikel 20, lid 4)
voor een of meer van de aangelegenheden, bedoeld in WMS artikel 10 en artikel 11
dan wel WMS artikel 16. Op verzoek van de MR en met instemming van het bevoegd
gezag kan - met instemming van tweederde van de leden van de MR - een deelraad
worden ingesteld op het niveau van een dislocatie, nevenvestiging of (organisatieonder)deel van een school. Bijvoorbeeld een deelraad voor vmbo-scholen en vwoscholen of een deelraad voor de boven-, midden- en onderbouw van de schoolorganisatie. Op verzoek van de GMR en met instemming van bevoegd gezag kan, met instemming van tweederde van de leden van de GMR, een groepsmedezeggenschapsraad worden verbonden aan een groep van scholen (WMS artikel 20, lid 2). Een (vrij

14

vage kapstok)bepaling is in de wet (WMS artikel 20, lid 5) opgenomen over het instellen van bovenbestuurlijke medezeggenschapsraden, of platforms voor samenwerkingsverbanden.
De wetgever heeft ervoor gekozen af te zien van veel aanvullende inrichtingsvoorschriften voor deze organen.

2.4.2 Medezeggenschapsstructuur
Onder de medezeggenschapsstructuur verstaan we in navolging van Wissema, Bouts
& Rutgers (1996) de mate waarin voor betrokkenen bij de medezeggenschap afspraken, procedures, overlegstructuren en verantwoordelijkheden duidelijk zijn. De ruimte die de WMS geeft op het punt van de toedeling van bevoegdheden en de inrichting
van de medezeggenschapsstructuur, maakt het noodzakelijk dat het voor alle betrokkenen inzichtelijk is welke keuzes zijn gemaakt. Daartoe heeft de WMS het instrument van het medezeggenschapsstatuut geïntroduceerd. Elk schoolbestuur stelt
een medezeggenschapsstatuut op waarin wordt vastgelegd hoe de ‘kaart van medezeggenschapsorganen’ bij het schoolbestuur eruit ziet (Brekelmans, Goetheer & Van
Schoonhoven, 2006; Willemsen, 2007). De GMR heeft instemmingsrecht over het
medezeggenschapsstatuut. Bij besturen met één school onder hun gezag - éénpitters heeft de MR dat.
Voor een wijziging van medezeggenschapsvormen of het toevoegen van een andere
vorm van medezeggenschap aan de bestaande medezeggenschapsstructuur dienden
reglementen te worden opgesteld. Uit de ITS-peilingen (2007) blijkt dat vrijwel alle
schoolbesturen en (G)MR’en zich hebben laten leiden door de gezamenlijke organisaties onder regie van het Projectbureau WMS ontwikkelde handreikingen voor het
medezeggenschapstatuut en -reglementen. Een en ander vroeg in de praktijk meer tijd
dan gepland. In het najaar van 2007 waren de meeste achterblijvende schoolbesturen
nog volop in gesprek met de medezeggenschapsorganen over de inhoud van de reglementen en statuten (Smit & Elfering, 2007).
Medezeggenschaporganen kunnen een geschil bij de Ondernemingskamer van het
Gerechtshof te Amsterdam indienen wanneer een schoolbestuur weigert uitvoering te
geven aan de verplichtingen uit de WMS.

15

2.4.3 Medezeggenschapscultuur en participatie van personeel, ouders,
leerlingen
Onder de medezeggenschapscultuur kan worden begrepen de wijze waarop betrokkenen met elkaar omgaan in het kader van de medezeggenschap (vgl. Wissema, Bouts
& Rutgers, 1996).
Het gaat om een cultuur waarin personeel, ouders en leerlingen serieus genomen
worden om mee te denken, mee te praten en mee te beslissen over die zaken die zij
van belang vinden voor de kwaliteit van hun werksituatie en de kwaliteit van het
onderwijs (Smit, Driessen, Sluiter & Brus, 2008).
Medezeggenschap is een recht en geen plicht voor werknemers, ouders en leerlingen.
De Commissie-Dijsselbloem hecht aan een stevige betrokkenheid van ouders en
leerlingen bij het onderwijs en vindt het belangrijk dat het personeel gebruik maakt
van z’n medezeggenschapsrechten (www.minocw.nl/documenten/10415a.pdf). In de
praktijk blijkt dat met name GMR’en kampen met rekruteringsproblemen bij het
vinden van leden. Niet alleen het aantrekken, maar ook het binden van GMR-leden
levert hoofdbrekens op. Zo kost het veel moeite om gemotiveerd personeel vast te
houden en lukt het nauwelijks (hoger opgeleide) allochtone ouders aan te trekken en
deskundige ouders vast te houden (Smit & Van Kuijk, 2004).
De wijze waarop leerlingenparticipatie binnen een school vorm krijgt is een zaak van
de leerlingen, docenten en schoolleiding zelf. Leerlingenparticipatie is te beschouwen
als een onderdeel van de medezeggenschapscultuur waarin er formele en informele
wegen zijn naar meedenken, meepraten en meebeslissen van leerlingen over die zaken die zij van belang vinden voor de kwaliteit van hun leren (Pieper & Rutjes,
2007). De interesse van leerlingen (wekken) voor medezeggenschap in het voortgezet
onderwijs in het algemeen en het vmbo in het bijzonder is een zorgpunt. Zo’n tien
procent van de eindexamenkandidaten zegt actief te zijn geweest in de MR (LAKS,
JOB, LSVb, 2007). De WMS biedt de leerlinggeleding instemmingsbevoegdheid over
een aantal onderwerpen die hen in het bijzonder aangaat zoals: voorzieningen in de
school voor leerlingen en het leerlingenstatuut. De leerlinggeleding kan daarover
apart, dus los van ouders en docenten, vergaderen en daarbij andere leerlingen in
adviserende zin betrekken (dit kan bijvoorbeeld in de vorm van een leerlingenraad of
leerlingenparlement).

2.4.4 Medezeggenschapsbereidheid en succesvolle veranderingen
Onder medezeggenschapsbereidheid verstaan we de mate waarin betrokkenen bereid
zijn het proces van medezeggenschap gezamenlijk aan te gaan (vgl. Wissema, Bouts

16

& Rutgers, 1996). Voor succesvolle veranderingen van de medezeggenschap in het
onderwijs zijn betrokkenheid en draagvlak nodig (Brekelmans & Noorlander, 2001;
Van Katwijk, 2006; Willemsen, 2006; Arends, 2007). De gezamenlijke organisaties
van ouders, leerlingen, vakbonden, directies en besturen in het veld van het primair en
voortgezet onderwijs hadden een Projectgroep WMS in het leven geroepen. De Projectgroep WMS had tot doel te bevorderen dat de WMS zo goed mogelijk werd ingevoerd en dat proces te ondersteunen, onder meer via een eigen internetsite
www.infowms.nl. De site bevat interactieve elementen voor het opstellen van reglementen en statuten. Bovendien worden via deze site handreikingen aangeboden voor
het optimaliseren van de medezeggenschap. Daarnaast organiseert de projectgroep
voorlichtingsactiviteiten.

2.4.5 Medezeggenschapsvaardigheden, scholing en faciliteitenregeling
Onder medezeggenschapsvaardigheden worden de vaardigheden verstaan waarmee
betrokkenen met elkaar omgaan in het kader van de medezeggenschap (vgl. Wissema,
Bouts & Rutgers, 1996). Een ideale situatie zou zijn dat in ieder geval ieder nieuw lid
(ouder, leerling en docent) daadwerkelijk gebruik maakt van het voorhanden zijnde
gevarieerde cursus- en scholingsaanbod. Daarnaast zouden langer zittende leden
regelmatig van dit aanbod gebruik dienen te maken. Het bevoegd gezag stelt in ieder
geval een regeling op voor de redelijkerwijs noodzakelijke kosten van medezeggenschapsactiviteiten die door ouders, leerlingen en personeel in de medezeggenschapsraad en de (G)MR worden ondernomen, daaronder begrepen scholingskosten, kosten
voor inhuur van deskundigen en kosten van het voeren van rechtsgedingen (Smit,
2006). Op basis van de regelingen in de CAO PO en in de CAO VO treft het bevoegd
gezag een regeling voor de leden van de (G)MR afkomstig uit het personeel voor
faciliteiten in tijd ten behoeve van het voeren van overleg, scholing en overige medezeggenschapsactiviteiten. De bedoelde faciliteiten worden vastgesteld op een zodanige omvang als redelijkerwijs noodzakelijk is voor de taakvervulling door de leden
van de (G)MR. Nieuw is dat het bevoegd gezag een vacatievergoeding kan toekennen
aan ouders en leerlingen die lid zijn van de (G)MR. Ook kan het bevoegd gezag bijdragen in de kosten voor administratieve ondersteuning van de (G)MR, zoals een
ambtelijk secretaris. Een voorstel voor dergelijke regelingen moet worden voorgelegd
aan de afzonderlijke geledingen die daarover een instemmingsrecht kunnen uitoefenen. De gemaakte afspraken worden vervolgens in het medezeggenschapsstatuut
neergelegd, zodat dit statuut alle afspraken met betrekking tot alle raden in de onderwijsorganisatie bevat (Willemsen, 2007). De vraag is welke ontwikkelingen met
betrekking tot professionalisering nodig zijn om als (G)MR optimaal te kunnen functioneren.

17

2.4.6 Medezeggenschapsstrategie
Onder de medezeggenschapsstrategie verstaan we de gehanteerde methoden en middelen om de gestelde doelstellingen van de medezeggenschapsraden te realiseren. De
aanpak kan er op gericht zijn om stap voor stap of juist met spoed de gewenste doelen
te realiseren. Inspraakorganen kunnen kiezen uit een veelheid van aanpakken: een
formele of informele aanpak, meningen peilen bij de achterban, bondgenoten zoeken,
als geleding apart vergaderen, stimuleren van onderling overleg en als een klankbord
van de directie opstellen.

2.4.7 Kwaliteit medezeggenschap
De WMS gaat uit van een gezamenlijke verantwoordelijkheid van bestuur en personeel, ouders en leerlingen voor het functioneren van de school via de MR als overlegorgaan. Daarbij hebben personeel, ouders en leerlingen ook verschillende belangen
die in het opsplitsen van het overleg met de geledingen tot z’n recht kunnen komen
(Willemsen, 2006). Dit betekent dat de (G)MR rekening houdt met belangen van de
verschillende geledingen, maar haar oordeel en advies richt op het gezamenlijke
belang van de school. Onbekend is welke rol de (G)MR speelt in het spel van ‘checks
and balances’ rond het bestuur van de rechtspersoon; of de (G)MR door de invoering
van de WMS een ‘countervailing power’ is geworden ten opzichte van het bestuur.
De positie van de GMR als verplicht medezeggenschapsorgaan in de WMS kan betekenen dat de relevantie van de GMR als betrokken partij bij bovenschoolse beslissingen is toegenomen. Dit zou met name kunnen wanneer dit gepaard gaat met een benadering waarbij nieuwe leden de gelegenheid krijgen zich – via een inwerktraject –
adequaat voor te bereiden en toe te rusten op het functioneren in de GMR.
Voorwaarden voor kwaliteitsverbetering van de medezeggenschap binnen de organisatie zijn (Arends, 2007; Smit, Driessen, Sluiter & Brus, 2008; Wissema, Bouts &
Rutgers, 1996):
1. Medezeggenschapsstructuur: de mate waarin voor betrokkenen bij de medezeggenschap afspraken, procedures, overlegstructuren en verantwoordelijkheden duidelijk zijn.
2. Medezeggenschapscultuur: een cultuur waarin personeel, ouders en leerlingen
serieus genomen worden om mee te denken, mee te praten en mee te beslissen
over die zaken die zij van belang vinden voor de kwaliteit van hun werksituatie en
de kwaliteit van het onderwijs.
3. Medezeggenschapsbereidheid: de mate waarin betrokkenen bereid zijn het proces
van medezeggenschap gezamenlijk aan te gaan.

18

4. Medezeggenschapsvaardigheden: de vaardigheden waarmee betrokkenen met
elkaar omgaan in het kader van de medezeggenschap. Zie Schema 2.1.
5. Medezeggenschapsstrategie: gehanteerde methoden en middelen om de gestelde
doelstellingen van de medezeggenschapsraden te realiseren.

2.5 Samenvattend
De bovenstaande elementen die in de verdere analyse een rol spelen zijn samenvattend weergegeven in Schema 2.1.

Schema 2.1 – Analyseschema medezeggenschapsstructuur, cultuur, -bereidheid, vaardigheid, -strategie en kwaliteitsverbetering medezeggenschap

Medezeggenschapsbereidheid,
-cultuur, -vaardigheden
• motieven participatie
• bevorderlijke factoren participatie
• professionalisering
• faciliteiten

Medezeggenschapsstructuur
• (kwaliteit van) statuut en reglementen
• initiatiefrecht, maatwerk
• bevoegdheden, faciliteiten
• verantwoordelijkheden, taken
• (nieuwe) bestuurlijke verhoudingen

Kwaliteit medezeggenschap
• gezamenlijkheid
• versterking eigenstandigheid
• gebruik ruimte en flexibiliteit
• versterking informatieverstrekking
(MR)
• rol ‘checks’ and ‘balances’ (G)MR

Medezeggenschapsstrategie
• keuze (in)formele aanpak
• gedeelde overtuigingen
• belangen van geledingen
• stap voor stap, spoed
• stimuleren openheid, openbaarheid en onderling overleg

19

20

3 Onderzoeksopzet en -uitvoering

3.1 Inleiding
In dit hoofdstuk worden de onderzoeksopzet en -uitvoering gepresenteerd. In paragraaf 3.2 bespreken we de onderzoeksopzet en -uitvoering. In paragraaf 3.3 wordt de
verdere opbouw van het rapport beschreven.

3.2 Onderzoeksopzet en -uitvoering
Het onderzoek bestond uit vijf op elkaar voortbouwende fasen: (1) voorbereidingsfase, (2) websurveys onder voorzitters/secretarissen van schoolbesturen en voorzitters/secretarissen van de (G)MR, (3) gevalsstudies medezeggenschapsvarianten (met
specifieke aandacht voor de rol van leerlingen bij de medezeggenschap), (4) expertraadpleging, (5) beschrijving output en eindrapport opstellen.

3.2.1 Voorbereidingsfase
De voorbereidingsfase had tot doel om, via documentenanalyse en oriënterende (telefonische) en gesprekken met leden van de Projectgroep WMS een scherper beeld te
krijgen van de stand van zaken van de invoering van de WMS.
De output van de voorbereidingsfase had twee functies: input ontwikkeling websurveys onder bestuursleden/schoolleiders, voorzitters/secretarissen (G)MR en leden
(G)MR; ontwikkelen interpretatiekader (eind)resultaten onderzoek.

3.2.2 Websurveys onder voorzitters/secretarissen van schoolbesturen/
bovenschoolse managers en voorzitters/secretarissen GMR
Vanaf de start van het onderzoek in september 2008 is een vragenlijst voor voorzitters/secretarissen van schoolbesturen/bovenschoolse managers en voorzitters/
secretarissen van de (G)MR op een website gezet. Via een e-mail aan schoolleiders in
het basisonderwijs/speciaal basisonderwijs, het voortgezet onderwijs en expertisecentra zijn zij verzocht om de vragenlijst in te vullen. Aan hen is gevraagd hun schoolbesturen, voorzitters/secretarissen en leden (G)MR te benaderen om data te leveren.

21

Daarnaast zijn besturen- ouder-, personeels- en leerlingenorganisaties gevraagd hun
leden te activeren om deel te laten nemen aan het onderzoek.
Doel
Doel van het survey is een representatief beeld te geven van de mate waarin schoolbesturen hun verplichtingen (uiteindelijk) zijn nagekomen om een voorstel voor statuut en reglementen voor te leggen; vast te stellen waarom er nog geen statuut en
reglementen zijn voorgelegd; een beeld te krijgen van de kwaliteit van de medezeggenschap en van de participatie van personeel, ouders en leerlingen in de verschillende schoolsoorten.
Onderzoeksgroep
Voor de uitvoering van deze onderzoeksfase zijn 7.937 directies basisonderwijs/speciaal basisonderwijs,voortgezet onderwijs en de expertisecentra so/vso benaderd via een e-mail om deel te nemen aan het onderzoek. Even zoveel schoolbesturen,
voorzitters/secretarissen en leden (G)MR zijn via de schoolleiders benaderd om data
te leveren. Opbrengst: netto gegevens over de invoering en het functioneren van de
WMS van in totaal 1039 schoolbesturen/schoolleiders en 2.212 voorzitters/secretarissen en leden van (G)MR’en. In totaal heeft ruim een tiende (13%) van de schoolleiders/schoolbesturen aan het onderzoek deelgenomen en ruim een kwart (27%) van de
(G)MR-leden (zie Tabel 3.1). Dit zijn geen hoge percentages, maar door de benadering van grote aantallen respondentgroepen, is de respons groot genoeg om uitspraken
te kunnen doen over de medezeggenschap in het basisonderwijs/speciaal basisonderwijs, voortgezet onderwijs en expertisecentra so/vso. Bij elkaar hebben 3215 respondenten deelgenomen aan het onderzoek. Niettemin is de netto-respons 2008 ietwat
hoger dan in 2007. Zie Tabel 3.1.

Tabel 3.1 – Verstuurde aantallen verzoeken tot deelname, netto respons, in aantallen,
voor de metingen september 2008 en september 2007, naar onderwijssector
Schoolleiders/schoolbesturen

Voorzitters/secretarissen en leden
(G)MR

Netto respons

Netto respons

n

meting
september
2008

meting
september
2007

n

meting
september
2008

meting
september
2007

6421
943
573
7.937

827
181
31
1039

795
141
24
960

6421
943
573
7.937

1505
574
133
2212

669
134
17
829

Onderwijssector*
x bao/sbao
x vo
x ex so/vso

Totaal

* bao/sbao: basisonderwijs/speciaal basisonderwijs; vo: voortgezet onderwijs;
ex so/vso: expertisecentra so/vso

22

Vergelijking respondenten metingen september 2008 en september 2007
Tot welke geleding behoren de respondenten die deelnamen aan de websurveys voor
(G)MR-leden? Tabel 3.2 laat zien dat bij de respondenten in het basisonderwijs/speciaal basisonderwijs, er een redelijke gelijke verdeling tussen de personeelsen de oudergeleding is. Bij respondenten in het voortgezet onderwijs en expertisecentra so/vso is de personeelsgeleding ruim oververtegenwoordigd. De respons van de
oudergeledingen (voortgezet onderwijs en de expertisecentra so/vso) en de leerlinggeleding in het voortgezet onderwijs is relatief laag.
Een mogelijke oorzaak voor de lagere respons zou kunnen zijn dat het lastig is om
(via een websurvey) ouders en leerlingen te bereiken. Dit is in lijn met de bevinding
van de projectgroep WMS dat de leerlingen in het voortgezet onderwijs moeilijk
bereikbaar zijn en dat geldt eveneens voor de ouders van leerlingen bij de expertisecentra.
De deelname van ouders in het voortgezet onderwijs en met name van leerlingen is,
mede door de inspanningen van de landelijke ouderorganisaties en het LAKS, beter
dan de meting in 2007. Dat geldt ook voor de deelname van ouders in de expertisecentra so/vso. Zie Tabel 3.2.

Tabel 3.2 – Tot welke geleding behoort de respondent, (in aantallen en %), metingen
september 2008 en september 2007, naar onderwijssector
Meting september 2008
bao/sbao

vo

ex so/vso

Meting september 2007
eta

(n= 1505) (n= 574) (n= 133)
x personeelsgeleding
x oudergeleding
x leerlinggeleding

52
48
-

69
15
16

81
19
-

Totaal

100%

100%

100%

.19*
.31**

bao/
vo
ex
sbao
so/vso
(n=669) (n=134) (n=17)
52
48
-

88
10
2

94
6
-

100%

100%

100%

eta

.16
.34*

* bao/sbao: basisonderwijs/speciaal basisonderwijs; vo: voortgezet onderwijs;
ex so/vso: expertisecentra so/vso

Vergelijking scholen in de populatie en respons op enkele achtergrondkenmerken
Komen scholen en medezeggenschapsraden in de populatie en respons overeen op
achtergrondkenmerken? Wat betreft het aantal scholen in de onderscheiden onderwijssoorten dat de besturen onder beheer kan hebben, zijn er nauwelijks significante
verschillen te vinden. De respons en de populatie blijken ook wat betreft gemiddelde
schoolgrootte en urbanisatiegraad nauwelijks te verschillen. We vinden derhalve geen

23

tekenen dat de uitval van invloed is geweest op de samenstelling van de groep respondenten die wel aan het onderzoek heeft deelgenomen.
Onderzoeksinstrument
Ten behoeve van de peiling is in overleg met de opdrachtgever een gestructureerde
vragenlijst ontwikkeld. Zie Figuur 3.3. Voor een vergelijking van de gestelde vragen
met de vragen die gesteld zijn bij de meting in 2007: zie Bijlage 1, Schema 3.4.

Figuur 3.3 – Gevraagde informatie
1. Medezeggenschapsstructuur: gang van zaken rond vaststelling van statuut en reglementen; gebruik
van initiatiefrecht; verdelingen van bevoegdheden, verantwoordelijkheden, faciliteiten en taken;
inhoud reglementen.
2. Medezeggenschapscultuur: communicatiestromen en de wijze waarop men personeel, ouders en
leerlingen meedenken, meepraten en meebeslissen over het beleid.
3. Medezeggenschapsbereidheid: samenstelling (G)MR en andere raden: werving, selectie, bezettingsgraad.
4. Medezeggenschapsvaardigheden, scholing en faciliteitenregeling: gemaakte afspraken.
5. Medezeggenschapsstrategie: gehanteerde methoden en middelen om de gestelde doelstellingen
van de medezeggenschapsraden te realiseren.
6. Perceptie kwaliteit medezeggenschap: WMS en de kwaliteit van de medezeggenschap.
In de vragen bestemd voor schoolbesturen/directies lag het accent op de nieuwe structuur van de
medezeggenschap. In de vragen bestemd voor de voorzitter/secretaris (G)MR lag het accent op de
wijze waarop men overleg gevoerd heeft met het bevoegd gezag en met de achterban om de eigen
doelstellingen te kunnen realiseren. In de vragen bestemd voor de leden (G)MR lag het accent op de
wijze van functioneren binnen de raden.

Analyses
De resultaten zijn met kwantitatieve methoden geanalyseerd en beschreven naar achtergrondkenmerken van de scholen (onderwijssector), inspraakorganen (MR, GMR),
respondenten (managers, besturen, (G)MR-leden). Hiermee zijn onderzoeksvragen 1,
en deels 2 en 3 beantwoord.
Met behulp van variantie-analyses is onderzocht in hoeverre de respondentgroepen
van elkaar verschillen in kenmerken, houdingen en meningen. De samenhangsmaat
Eta (die varieert van 0 tot 1) geeft aan hoe sterk de gemiddelden/percentages tussen
de groepen verschillen. Voor verschillen tussen groepen respondenten duidt Eta=.16
een net-significant verschil aan. Net-significante verschillen met Eta tussen .16 en .21
worden in de tabellen met * aangeduid, sterker significante verschillen van Eta=. 22
of hoger met **. Uit de analyses bleek het niet mogelijk om te komen tot duidelijke
patronen van medezeggenschapsvarianten om inspraakorganen in te delen in min of

24

meer homogene subgroepen, omdat de medezeggenschap onder de vigeur van de
WMS nog te weinig is uitgekristalliseerd.

3.2.3 Gevalsstudies medezeggenschapsvarianten
Op basis van de bevindingen van websurveys (optimaal en suboptimaal functionerende raden) voerden we 12 gevalsstudies uit (Hutjes & Van Buuren, 1996). Het doel
was verdiepend inzicht te krijgen in de ‘ins-and-outs’ van het functioneren van deze
varianten, de (motieven voor) participatie van personeel, ouders en leerlingen en de
kwaliteit van de medezeggenschap.
Er zijn documentenanalyses verricht en diepte-interviews gehouden met verschillende
partijen: bestuurders/bovenschoolse managers, schoolleiders, leden van inspraakorganen. Daarnaast zijn soms ook betrokkenen stakeholders vanuit de ‘community’: beleidsmedewerkers lokale overheid en welzijnsorganisaties in de buurt benaderd.
Onderzoeksgroep
De selectie van de scholen heeft plaatsgevonden op basis van de gegevens uit de
websurveys onder directies en voorzitters/secretarissen MR. In het survey onder
directies waren vragen opgenomen over het aantal leerlingen, onderwijsconcept,
onderwijssector, schooltypen, een inschatting van de schoolleiders over de feitelijke
gang van zaken wat betreft de medezeggenschap, de mate van ouder- en leerlingenparticipatie op hun school en de richting van de school. In het survey onder voorzitters/secretarissen MR zijn gegevens gevraagd over het functioneren van de medezeggenschap. In Tabel 3.5 zijn de typerende kenmerken van de gevalsstudies samengevat.

25

Tabel 3.5 – Geselecteerde verhelderende practices voor de gevalsstudies
School

Basisschool 1
Basisschool 2
Basisschool 3
Basisschool 4
Basisschool 5
Basisschool 6

Leerlingen- Onderwijsconcept/ Richting
aantal
schooltypen
school

Ouderparticipatie*

Leerlingen- Achtergrondparticipatie** kenmerken
ouders en
leerlingen***

224
474
90
235
110
120

Jenaplan, Dalton
klassikaal
Vrije School
klassikaal
klassikaal
coöperatief leren

op
pc/rk
ab
pc
rk
op

++
+++
++--

n.v.t
n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.

1
2
2
3
3
4

School voor vo 7
School voor vo 8
School voor vo 9
School voor vo 10
School voor vo 11

1.400
1.400
1.650
2.000
2.200

op
rk
rk
rk
op

++
++
+++-

++
++
+++-

1
2
3
3
3

School voor vo 12

400

Gymnasium
vmbo/ havo/ vwo
vmbo-t/ havo/ vwo
vmbo/ havo/ vwo
Praktijkonderwijs/
vmbo/ vmbo-t/
havo/ vwo
havo/ vwo

ab

--

--

4

*

++ = ruime mate van ouderparticipatie; +- = redelijke mate van ouderparticipatie; - - = geen ouderparticipatie
** ++ = ruime mate van leerlingenparticipatie; +- = redelijke mate van leerlingenparticipatie; - - = geen
leerlingenparticipatie
*** In het overheidsbeleid werd tot voor kort een onderscheid gemaakt naar niet-achterstandskinderen (qua
sociaal milieu en etnische herkomst; de 0,0-leerlingen), autochtone achterstandskinderen (de 0,25leerlingen) en allochtone achterstandskinderen (de 0,90-leerlingen). Om te komen tot een karakterisering
van de scholen gebaseerd op hun achterstandssituatie hebben we deze driedeling als uitgangspunt genomen: 1 = hoger milieu; 2= middelbaar en hoger milieu; 3 = middelbaar en hoger milieu & autochtoon lager milieu; 4 = allochtoon lager milieu

Verzamelde informatie
Per school zijn relevante (beleids)documenten bestudeerd (schoolgidsen, jaarverslagen en reglementen) en diepte-interviews gehouden met directies. Daarnaast is een
groot aantal gesprekken gevoerd met voorzitters van besturen, (gemeenschappelijke)
medezeggenschapsraden, ouderraden en -commissies (afhankelijk van de organisatiestructuur). Ook zijn er gesprekken gevoerd met ‘doorsnee’ ouders, leerlingen en
(project)begeleiders. Het veldwerk startte in november 2008 en is afgerond in januari
2009. Tabel 3.6 geeft een overzicht van de aantallen gesprekken per respondentcategorie.

26

Tabel 3.6 – Achtergronden respondenten, naar school (in aantallen)
Voorzitter
MR

Directie/ Personeel Ouders
besturen

Leerlingen

Basisschool 1
Basisschool 2
Basisschool 3
Basisschool 4
Basisschool 5
Basisschool 6

leerkracht
ouder
ouder
leerkracht
leerkracht
leerkracht

1
1
1
1
1
2

1
1
1
1
1
1

1
1
2
1
1
3

n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.

School voortgezet onderwijs 7
School voortgezet onderwijs 8
School voortgezet onderwijs 9
School voortgezet onderwijs 10
School voortgezet onderwijs 11
School voortgezet onderwijs 12
Totaal

leraar
leraar
leraar
schooldecaan
leraar
leraar

2
2
1
1
1
1
15

1
2
1
2
2
1
15

1
1
1
1
1
14

2
2
2
2
2
10

Externe Totaal
organisaties

3

3
3
4
3
3
9

3

6
7
5
6
6
2
57

Bij de topiclijst voorgelegd aan het management lag het accent op kenmerken van de
schoolorganisatie: de visie van het management op de medezeggenschap en het beleid
betreffende de vormgeving van inspraak. In de topiclijst voor MR-leden werd gefocust op het functioneren van de inspraakorganen (knelpunten, verbeterpunten) en op
sterke en zwakke punten van de gehanteerde strategieën. In de topiclijst voor de ouders was de aandacht gericht op de ervaringen van ouders met ouderparticipatie. In de
topiclijst voor de leerlingen lag het accent op de ervaringen met leerlingenparticipatie,
leerlingenstatuut, leerlingenraad en de leerlinggeleding in de MR; zie Figuur 3.7.

27

Figuur 3.7 – Gevraagde informatie
Directies:
- Visie op medezeggenschap. Hoe sluiten visie op medezeggenschap en de schoolorganisatie op
elkaar aan; welke keuzes zijn er gemaakt en welke prioriteiten heeft het bestuur/management in
verband met de medezeggenschap? Welke taakopvatting heeft het bestuur en directie? Welke aspecten van de medezeggenschap worden gestimuleerd?Hoe geeft het bestuur en directie richting aan
medezeggenschap?
- Beleidsvorming. Hoe verloopt de concrete vormgeving van de medezeggenschap in de beleidsvorming Welke typen resultaten streeft men na?
- Toegevoegde waarde. Wat is de meerwaarde van de gekozen strategie van medezeggenschap (materieel, inhoudelijk, kwalitatief)?
- Problemen. Wat zijn de gesignaleerde problemen bij de vormgeving en realisatie van medezeggenschap en welke oplossingen zijn hiervoor gevonden?
- Voor- en nadelen. Welke voor- en nadelen hebben de gehanteerde strategieën van medezeggenschap?
Voorzitters MR:
- Samenstelling. Samenstelling MR, volgens het reglement en het feitelijk aantal ouders, knelpunten
ten aanzien van de bezetting.
- Communicatie. Interne en externe communicatie, frequentie overleg met andere organen, relatie met
de directie en bevoegd gezag, rol personeel, ouders en leerlingen in de MR.
- Faciliteiten/voorzieningen en scholing. Budget, cursussen, knelpunten.
- Werkwijze/taakopvatting. Aandacht voor processen en inhoud, typen resultaten die men nastreeft.
Ouders:
Ervaringen met: ouderparticipatie in de (G)MR.
Leerlingen:
Ervaringen met: leerlingenparticipatie, leerlingenstatuut, leerlingenraad en leerlinggeleding in de MR.

Analyse
De kwalitatieve analyses hadden tot doel het functioneren van de inspraak te schetsen
en de factoren te beschrijven die een bijdrage kunnen leveren aan het verbeteren van
de medezeggenschap. De output van dit onderdeel is per variant van een samenwerkingsrelatie beschreven en diende mede als input voor de expertraadpleging.

3.2.4 Expertraadpleging
Opvallende resultaten uit het survey en uit de gevalsbeschrijvingen zijn met zes experts op het gebied van medezeggenschap bediscussieerd: experts op het gebied van
de relatie personeel, ouders, leerlingen en school, medewerkers van besturen-, lera-

28

ren-, ouderorganisaties, en ondersteuningsinstellingen. 1 Zie Bijlage 2, Schema 3.5.
Belangrijkste doelstellingen voor de raadpleging van experts waren: reflectie op de
onderzoeksresultaten en inventariseren hoe de onderzoeksbevindingen kunnen worden geplaatst binnen het theoretische kader en toepasbaar kunnen worden gemaakt
voor de onderwijspraktijk (Krueger & Casey, 2000). De resultaten van deze ronde
zijn verwerkt in het onderzoeksverslag.

3.3 Verdere opbouw van het rapport
In de hoofdstukken 4 tot en met 6 wordt op basis van surveys onder (G)MR-leden en
managers/bestuurders beschreven hoe de vaststelling van medezeggenschapsstatuten
en -reglement(en) heeft plaats gevonden, hoe de medezeggenschap is georganiseerd
en hoe deze functioneert. In de hoofdstukken 7 en 8 wordt op basis van gevalsstudies
ingegaan op medezeggenschapsvarianten en de rol van leerlingen bij de medezeggenschap.

1 Oorspronkelijk was het de bedoeling de resultaten van het onderzoek in een interactieve focusgroep
te bespreken. Daar is gaandeweg het onderzoek en op basis van voortschrijdend inzicht en organisatorische redenen van afgeweken en is voor een meer individuele benadering via expertraadpleging
gekozen.

29

30

4 Vaststelling medezeggenschapsstatuut en –reglement(en)

4.1 Inleiding
In dit hoofdstuk beschrijven we op basis van websurveys onder (G)MR-leden en
managers/bestuurders de wijze waarop de vaststelling medezeggenschapsstatuut en reglement(en) heeft plaats gevonden. We presenteren de bevindingen naar onderwijssector (bao/sbao, vo en ex so/vso) en respondentgroep ((G)MR-leden, managers/bestuurders). Indien er geen verschillen zijn in de antwoorden tussen (G)MRleden, managers/bestuurders zullen ze niet apart worden gerapporteerd.
In paragraaf 4.2 presenteren we de gegevens over het aantal besturen dat een statuut
en reglement(en) heeft voorgelegd aan (G)MR’en en hoe de raden daarop hebben
gereageerd. In paragraaf 4.3 vatten we de bevindingen samen.

4.2 Statuut en reglement(en) voorgelegd aan de (G)MR
De keuzen die bestuur en medezeggenschapsorganen gezamenlijk maken over de
inrichting van hun medezeggenschapsstructuur worden neergelegd in het medezeggenschapsstatuut.
Het bevoegd gezag stelt een medezeggenschapsreglement vast voor de (gemeenschappelijke) medezeggenschapsraad voor zover het voorstel de instemming van tweederde van het aantal leden van de
medezeggenschapsraad onderscheidenlijk van de gemeenschappelijke medezeggenschapsraad heeft
verworven. In het reglement wordt in ieder geval geregeld (WMS artikel 23): het aantal leden van de
medezeggenschapsraad; de aantallen ouders en leerlingen (voortgezet onderwijs) die zitting nemen in
de raad; de wijze en organisatie van de verkiezingen van de leden van de medezeggenschapsraad; de
zittingsduur van de leden van de medezeggenschapsraad; wie als gesprekspartner van de MR optreedt
van de schoolleiding/bevoegd gezag; wijze waarop het bevoegd gezag informatie verschaft aan de
medezeggenschapsraad; de termijnen binnen welke tot instemming of onthouding van instemming
dient te worden besloten; de termijnen binnen welke advies dient te worden uitgebracht (indien ook
van toepassing als bevoegdheden zijn overgedragen aan themaraden en/of deelraden); in welke gevallen en op welke wijze de medezeggenschapsraad alle bij de school betrokkenen betrekt bij de werkzaamheden van de medezeggenschapsraad; in welke gevallen geheimhouding wordt betracht; de
procedure voor de beslechting van die geschillen tussen het bevoegd gezag en de medezeggenschapsraad waarvoor deze wet niet in een geschillenregeling voorziet.

Een zorgpunt bij de evaluatie van de invoering van de WMS was dat een derde van de
schoolbesturen zich niet aan de wettelijke verplichting had gehouden om vóór 1 mei

31

2007 een voorstel voor een statuut en reglement(en) voor te leggen aan de (G)MR
(Smit & Elfering, 2007, p.24).
Aan (G)MR-leden en managers/bestuurders is de vraag voorgelegd of het bestuur
inmiddels een voorstel voor een statuut en reglement(en) heeft voorgelegd aan de
(G)MR. Volgens de overgrote meerderheid van de besturen/schoolleiders en (G)MRleden heeft het bestuur intussen wel een statuut (88%) en reglement(en) (92%) aan de
(G)MR voorgelegd. Dit percentage is beter dan in 2007, maar bedraagt nog steeds
geen 100%. Er zijn geen opmerkelijke verschillen inzake het voorleggen aan de
(G)MR van een statuut respectievelijk een reglement geuit door besturen/schoolleiders en (G)MR-leden. Tabel 4.1.

Tabel 4.1 – Statuut en reglement(en) is voorgelegd aan G(MR), naar respondentgroep (in %) *

x statuut
x reglement(en)

(G)MR-leden
(n=1723-1853)

management/bestuur
(n=821-875)

totaal
(n=2544)

eta

87
91

91
94

88
92

.06
.05

* Bron: (G)MR-leden, managers en bestuurders.
Een deel van de ‘doorsnee’ (G)MR-leden (tussen 24% - 30%) kon geen antwoord geven op deze vraag,
omdat men daarover niet is geïnformeerd.

We hebben met behulp van variantie-analyses geen verschillen kunnen vinden binnen
de groep besturen welke geen statuut en geen reglement heeft voorgelegd aan de
(G)MR wat betreft de richting van de school, de bestuursvorm van de school, en het
aantal scholen dat het bestuur onder beheer heeft.
Verschillen tussen MR en GMR, naar onderwijssector
Er zijn (bijna) geen verschillen naar onderwijssector (basisonderwijs/speciaal basisonderwijs, voortgezet onderwijs en expertisecentra so/vso) in de mate waarin besturen statuten en reglementen hebben voorgelegd aan de MR en de GMR. De mate
waarin besturen statuten en reglementen hebben voorgelegd aan MR en GMR zijn
afgezien van toevalligheden, gelijkvormig. Zie Tabel 4.2.

32

Tabel 4.2 – Sinds de invoering van de WMS heeft het bestuur een statuut en reglement(en) voorgelegd aan de (G)MR? naar onderwijssector (in %), meting september
2008*
MR

x statuut
x regle-

ment

vo

GMR
eta

bao/
sbao

vo

MR/GMR

bao/
sbao
(n=
14541598)

(n=
504531)

ex
totaal
so/vso
(n=
(n=93- 205795)
2236)

ex
totaal
so/vso

eta

totaal

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

-

93

93

100

93

.08

-

-

92

91

91

91

.02

95

93

100

95

.08

92

.06

(n=348- (n=95(n=481352)
97) (n=38) 487)

eta

(n=
2723)

* Bron: (G)MR-leden, managers en bestuurders.
Een deel van de (G)MR-leden (tussen 24% - 30%) kon geen antwoord geven op deze vraag.

4.2.1 Redenen geen statuut en reglement(en) zijn voorgelegd
Wat zijn de redenen waarom rond een tiende van de besturen nog geen statuut heeft
voorgelegd aan de GMR? Het nog niet voorgelegd hebben aan de GMR wordt door
bijna tweederde (63%) van de respondenten beargumenteerd met het feit dat de voorstellen nog niet klaar zijn; ruim een kwart (26%) noemt als reden de bestaande verschillen in inzicht tussen bestuur en de GMR. Tenslotte wordt door ruim een vijfde
(22%) van de respondenten in het voortgezet onderwijs gewezen op het feit dat het
lastig is de medezeggenschapsstructuur te laten aansluiten bij de organisatie. Zie
Tabel 4.3.
Tabel 4.3 – De redenen dat het bestuur geen statuut heeft voorgelegd aan de GMR,
naar onderwijssector (in %), meting september 2008*
GMR

x voorstel(len) is (zijn) nog niet klaar
x verschillen van inzicht tussen bestuur en (G)MR
x lastig medezeggenschapsstructuur te laten aan-

sluiten bij de organisatie
x anders

bao/
sbao
(n=21)

vo
(n=6)

ex
so/vso
(n=0)

totaal

eta

(n=27)

71
19

33
50

0
0

63
26

.33**
.29**

14

50

0

22

.36**

24

17

0

22

.07

* Bron: (G)MR-leden, managers en bestuurders.
Een deel van de (G)MR-leden (tussen 24% - 30%) kon geen antwoord geven op deze vraag, omdat men
daarover niet is geïnformeerd.

33

Verschillen in perceptie tussen (G)MR-leden en management/bestuur
Er zijn geen significante verschillen in de perceptie tussen (G)MR-leden en management/bestuur wat betreft de redenen dat het bestuur nog geen reglementen heeft voorgelegd aan de MR en de GMR. De redenen waarom besturen nog geen reglementen
hebben voorgelegd aan de MR en de GMR zijn, afgezien van toevalligheden, gelijk.
Verschillen tussen MR en GMR, naar onderwijssector
Wat zijn de redenen waarom besturen nog geen reglement heeft voorgelegd aan respectievelijk 9 % van de MR’en en 5 % aan de GMR’en? Er zijn opmerkelijke verschillen tussen de onderwijssectoren inzake het nog niet voorleggen van een reglement aan de MR respectievelijk de GMR:
x Bijna een vijfde (17%) van de respondenten in het voortgezet onderwijs noemt
verschillen van inzicht tussen bestuur en MR.
x Een groot deel (40%) van de respondenten in expertisecentra so/vso stelt dat het
lastig is in het MR-statuut de medezeggenschapsstructuur te laten aansluiten bij de
schoolorganisatie.
x Het niet voorleggen van de reglementen aan de GMR in het voortgezet onderwijs
wordt gemotiveerd door het feit dat het lastig is medezeggenschapsstructuur te laten aansluiten bij de organisatie (57% van de respondenten) en verschillen van inzicht tussen besturen en GMR’en (43% van de respondenten). Zie Tabel 4.4.
Tabel 4.4 – Waarom het bestuur geen reglement heeft voorgelegd aan de (G)MR,
naar onderwijssector (in %), meting september 2008*
MR

GMR
bao/
sbao

vo

MR/GMR

bao/
vo
ex totaal
sbao
so/vso
(n=
(n=
129) (n=48) (n=10) 187)

eta

ex totaal
so/vso

eta

totaal

eta

50

58

70

53

.11

64

71

-

67

.07

54

.13

5

17

10

9

.17*

21

43

-

29

.22*

11

.12

12

10

40

13

.19*

7

57

-

24

.55**

14

.08

34

35

30

34

.02

50

14

-

38

.35*

35

.14

(n=
287)

(n=14) (n=7) (n= 0) (n=21)

x voorstel(len) is

(zijn) nog niet
klaar
x verschillen van
inzicht tussen
bestuur en (G)MR
x lastig medezeggenschapsstructuur te laten aansluiten bij de
organisatie
x anders

* Bron: (G)MR-leden, managers en bestuurders.
Een deel van de (G)MR-leden (tussen 24% - 30%) kon geen antwoord geven op deze vraag, omdat men
daarover niet is geïnformeerd.

34

4.2.2 Inschatting aantal maanden waarbinnen voorstellen aan (G)MR
worden voorgelegd
Wat is de inschatting van het aantal maanden waarbinnen de voorstellen voor een
statuut en een reglement aan de (G)MR worden voorgelegd? Men veronderstelt dat
binnen gemiddeld vier maanden de zaak toch wel rond is. Dit betekent dat naar verwachting in januari/februari 2009 alle besturen een statuut en reglement(en) hebben
voorgelegd aan inspraakorganen. Managers en bestuurders zijn over het algemeen iets
voorzichtiger in hun prognose dan (G)MR-leden. Zie Tabel 4.5.

Tabel 4.5 – Geschatte aantal maanden waarbinnen de voorstellen voor een statuut en
een reglement aan de (G)MR worden voorgelegd (in gemiddelden), meting september
2008*

x statuut
x reglement

(G)MR-leden**
(n=46)

management/bestuur
(n=25)

totaal
(n=71)

eta

4
3

5
5

4
4

.17
.26**

* Bron: (G)MR-leden, managers en bestuurders.

Verschillen tussen MR en GMR, naar onderwijssector
Er zijn geen verschillen in inschattingen tussen de onderwijssectoren wat betreft de
datum waarop de raden een statuut en een reglement voorgelegd zullen krijgen. Men
is over de hele linie gezien even optimistisch over de termijnen waarop zaken worden
voorgelegd in het basisonderwijs/speciaal basisonderwijs, voortgezet onderwijs en bij
expertisecentra so/vso. Men verwacht dat er circa nog vier maanden benodigd zullen
zijn, zodat begin 2009 aan alle wettelijke voorwaarden zal zijn voldaan.

4.2.3

Instemming (G)MR met voorgestelde statuut en reglement(en)

De GMR heeft instemmingsbevoegdheid bij de vaststelling van het medezeggenschapsstatuut. Bij een bevoegd gezag met één medezeggenschapsraad heeft de MR
instemmingsbevoegdheid.
Hebben de raden die een statuut en reglement(en) voorgelegd hebben gekregen daarmee ingestemd? Bijna alle raden (96%) hebben ingestemd met de door het bevoegd
gezag voorgestelde statuten en reglement(en). Er zijn geen significante verschillen
tussen de verschillende onderwijssectoren en tussen MR en GMR wat betreft de instemming van reglementen. Zie Tabel 4.6.

35

Tabel 4.6 – Instemming van de (G)MR met het voorgestelde statuut en reglement(en),
naar onderwijssector (in %), meting september 2008*
MR

x statuut
x reglement(en)

GMR

bao/
vo
ex totaal
sbao
so/vso (n=
(n=112 (n=
16196)
411) (n=82) 1852)

eta

n.v.t.
96

.04

n.v.t.
95

n.v.t.
93

n.v.t.
96

MR/GMR

bao/
vo
ex totaal eta
sbao
so/vso
(n=316 (n= (n=35- (n=437
-325) 85-88) 36) -448)
98
97

92
92

92
94

96
96

.15
.11

totaal
(n=
20562300

eta

96

.02

* Bron: (G)MR-leden, managers en bestuurders.

4.2.4 Redenen geen instemming (G)MR
Aan (G)MR-leden, managers en besturen is gevraagd wat de redenen zijn geweest
waarom de (G)MR niet heeft ingestemd met het voorgelegde statuut en reglement(en)
van het bevoegd gezag. Meest genoemde redenen waarom raden niet hebben ingestemd met de voorgelegde statuten en reglement(en): verschil van mening over de
termijnen van informatieverstrekking door het bevoegd gezag en beschikbaarstelling
van faciliteiten. Voor een aantal raden was het tijdpad te krap en is uitstel gevraagd.
Een aantal raden wilde meer tijd hebben om deskundigen in te schakelen voor advies.

4.3 Samenvattend
Volgens de overgrote meerderheid van de besturen/schoolleiders en (G)MR-leden is
de medezeggenschapsstructuur op scholen formeel op orde: het bestuur heeft een
statuut (88%) en reglement(en) (92%) aan de (G)MR voorgelegd (peildatum september 2008). Redenen waarom rond een tiende van de besturen nog geen statuut en
reglement(en) heeft voorgelegd: voorstellen waren nog niet af (statuten 56%, reglementen 54%), was lastig medezeggenschapsreglementen te laten aansluiten bij de
organisatie (statuten 15%, reglementen 14%) en verschillen van inzicht tussen bestuur
en MR (statuten 10%, reglementen 11%).
(G)MR-leden verwachten binnen vier maanden (januari 2009) een statuut en reglement(en) te hebben. Bijna alle raden (96%) hebben ingestemd met de door het bevoegd gezag voorgestelde statuten en reglement(en). Meest genoemde redenen waarom raden niet hebben ingestemd: verschil van mening over de termijnen van
informatieverstrekking door het bevoegd gezag en beschikbaarstelling van faciliteiten. Voor een aantal raden was het tijdpad te krap en is uitstel gevraagd. Een aantal
raden wilde meer tijd hebben om deskundigen in te schakelen voor advies.

36

5 Organisatie van de medezeggenschap

5.1 Inleiding
In dit hoofdstuk beschrijven we op basis van de websurveys onder (G)MR-leden en
managers/bestuurders de organisatie van de medezeggenschap. Indien er geen verschillen zijn in de antwoorden tussen (G)MR-leden, managers/bestuurders zullen ze
niet apart worden gerapporteerd.
We schetsen in paragraaf 5.2 de basisstructuur van de medezeggenschap. In paragraaf
5.3 geven we een beeld van de variaties in de basisstructuur. In paragraaf 5.4 en paragraaf 5.5 laten we zien over welke faciliteiten en scholingsmogelijkheden (G)MR’en
beschikken. We sluiten af met een korte samenvatting in paragraaf 5.6.

5.2 Basisstructuur medezeggenschap
Uitgangspunt van de WMS is dat er op elke school een medezeggenschapsraad (MR)
is (WMS artikel 3, lid 1). Naast een MR per school is er bij ieder bestuur met meer
scholen een gemeenschappelijke medezeggenschapsraad ingesteld (GMR) (WMS
artikel 4, lid 1).

5.2.1 Samenstelling MR en GMR

Aan een school, een centrale dienst en een regionaal expertisecentrum is een medezeggenschapsraad verbonden.
In de MR zitten vertegenwoordigers van groepen die bij de school zijn betrokken. In het basisonderwijs/en speciaal basisonderwijs zijn dit vertegenwoordigers van personeel en ouders. De ouder- en de
personeelsgeleding zijn even groot. In het voortgezet onderwijs maken leerlingen ook deel uit van de
MR. Zij vormen samen met de ouders een geleding. Binnen die geleding is het aantal ouders en
leerlingen in principe gelijk (WMS artikel 3, lid 4).
De WMS schrijft alleen het minimumaantal leden van de MR voor: vier. De keuze van het aantal
leden kan worden afgestemd op het aantal leerlingen en het aantal leden uit oogpunt van efficiëntie. Er
moet wel sprake zijn van een even aantal leden: het aantal personeelsleden dient gelijk te zijn aan het
aantal ouders. Een MR verbonden aan een centrale dienst of een regionaal expertisecentrum bestaat
alleen uit personeelsleden (WMS artikel 3, lid 5). Een centrale dienst bestaat uit ten minste twee leden
(WMS artikel 3, lid 1). Er zijn scholen voor speciaal onderwijs/speciaal voortgezet onderwijs die
verbonden zijn aan een expertisecentrum. Op deze scholen zijn personeelsleden en ouders in de MR
en de GMR vertegenwoordigd. De leden van de gemeenschappelijke medezeggenschapsraad worden

37

gekozen door de leden van de desbetreffende afzonderlijke medezeggenschapsraden en wel zo dat het
aantal leden, gekozen uit personeel onderscheidenlijk uit ouders of leerlingen, elk de helft van het
aantal leden van de gemeenschappelijke medezeggenschapsraad bedraagt (WMS artikel 4, lid 3).

Samenstelling MR
Vragen over de samenstelling van de MR zijn ingevuld door de voorzitters en leden
van de MR. Aan hen is gevraagd aan te geven hoeveel personeelsleden, ouders en
leerlingen volgens het reglement en feitelijk zitting hebben in de MR. In Tabel 5.1
staan de gemiddelde scores voor de onderscheiden onderwijssectoren en het totaal.
De tabel laat zien dat in het basisonderwijs/speciaal basisonderwijs de feitelijke bezetting van de MR overeenkomt met de samenstelling volgens het reglement (bezettingsgraad: 100%). In de andere onderwijssectoren is dat iets minder: bezettingsgraad
voortgezet onderwijs 86% en bezettingsgraad expertisecentra so/vso 86%). In het
voortgezet onderwijs komt de feitelijke bezetting van de leerlinggeleding in de MR
overeen met de samenstelling volgens het reglement (bezettingsgraad: 100%). In het
totaal is de bezettingsgraad 88%.
Tabel 5.1 – Hoe is de samenstelling van de MR volgens het reglement en wat is de
feitelijke bezetting op dit moment? naar onderwijssector (in gemiddelden), meting
september 2008*
bao/sbao
(n=1905)

vo
(n=592)

totaal
(n=2615)

ex so/vso
(n=118)

volgens feitelijk volgens feitelijk volgens feitelijk volgens feitelijk
reglement bezet reglement bezet reglement bezet reglement bezet
x aantal personeelsleden
x aantal ouders
x aantal leerlingen

Totaal

3
3
6

3
3
6

7
4
3
14

6
3
3
12

4
3
7

4
2
6

4
4
8

4
3
7

* Bron: (G)MR-leden, managers en bestuurders.

Personeelsleden en ouders zijn doorgaans vertegenwoordigd in de MR. Op scholen met een combinatie van schooltypen vmbo, havo en vwo zijn veelal alleen
havo- en vwo-leerlingen vertegenwoordigd in de MR. Leerlingen hebben geen
zitting in de MR in het voortgezet speciaal onderwijs en bij expertisecentra
so/vso. Dit betekent dat alleen leerlingen met een havo en vwo – opleiding ervaring op doen met formele medezeggenschap in het onderwijs.

38

Samenstelling GMR
Indien het bevoegd gezag meer dan een school in stand houdt, stelt het bevoegd gezag een gemeenschappelijke medezeggenschapsraad in voor deze. In een gemeenschappelijke medezeggenschapsraad
is elke medezeggenschapsraad van de betrokken scholen vertegenwoordigd. De leden van de gemeenschappelijke medezeggenschapsraad worden gekozen door de leden van de desbetreffende afzonderlijke medezeggenschapsraden en wel zo dat het aantal leden, gekozen uit personeel onderscheidenlijk
uit ouders of leerlingen, elk de helft van het aantal leden van de gemeenschappelijke medezeggenschapsraad bedraagt (WMS, artikel 4).

Tabel 5.2 laat zien dat in alle onderwijssectoren de feitelijke bezetting van de GMR
over de hele linie iets minder is dan volgens het reglement. In het basisonderwijs/speciaal basisonderwijs is de bezettingsgraad 88%, in het voortgezet onderwijs
94% en bij expertisecentra so/vso 85%.

Tabel 5.2 – Hoe is de samenstelling van de GMR volgens het reglement en wat is de
feitelijke bezetting op dit moment? naar onderwijssector (in gemiddelden), meting
september 2008*
bao/sbao

(n=370)

vo
(n=103)

ex so/vso
(n=42)

totaal
(n=515)

eta

volgens feitelijk volgens feitelijk volgens feitelijk volgens feitelijk
regle- bezet regle- bezet regle- bezet regle- bezet
ment
ment
ment
ment
x aantal personeelsleden
x aantal ouders
x aantal leerlingen

Totaal

8
8
16

7
7
14

8
4
4
16

8
4
3
15

7
6
13

6
5
11

8
6
14

7
5
12

.06
.04
-

* Bron: (G)MR-leden, managers en bestuurders.

De bezetting van de GMR is niet optimaal, maar wel beter in vergelijking met de
situatie voorafgaande aan de invoering van de WMS (vgl. Smit & Van Kuijk, 2004).

5.2.2 Motieven om zitting te nemen in MR en GMR
Wat waren de motieven om zitting te nemen in de MR dan wel de GMR? Opmerkelijk is dat met name in het voortgezet onderijs en in expertisecentra so/vso zowel door
leden van de MR als door leden van de GMR het opkomen voor de belangen van de
achterban als motief is genoemd om lid te worden. Een ruime meerderheid (70%) van

39

de (G)MR-leden in het voortgezet onderwijs wil een bijdrage leveren aan de kwaliteit
van de besluitvorming. Een deel van de (G)MR-leden zit voor de eigen ontwikkeling
in de raad (MR: 36%; GMR 38%). Er zijn geen significante verschillen tussen MR en
GMR. Zie Tabel 5.3.

Tabel 5.3 – Wat waren de motieven om zitting te nemen in de (G)MR? naar onderwijssector (in %) (meerdere antwoorden mogelijk), meting september 2008*
MR

x ik ben er voor

gevraagd
x om op te
komen voor de
belangen van
mijn achterban
x om een bijdrage te leveren
aan de kwaliteit
van de besluitvorming
x voor mijn eigen
ontwikkeling
x anders, namelijk

vo

GMR

bao/
sbao
(n=
265)

ex totaal
so/vso
(n=
(n=
28) 384)

(n=
91)

42

36

46

41

43

65

61

51

63

36
13

eta

vo

MR/GMR

bao/
sbao
(n=
258)

ex totaal
so/vso
(n=
(n=
37) 381)

eta

totaal

eta

(n=
86)

.06

41

28

41

38

.11

39

.02

49

.16*

51

66

65

56

.14*

52

.00

46

53

.11

67

78

70

70

.09

61

.04

36

36

36

.00

40

29

46

38

.11

37

.07

8

7

11

.08

7

6

14

7

.08

9

.01

(n=
765)

* Bron: (G)MR-leden.

5.2.3 Bevoegdheden (G)MR en de geledingen daarbinnen
De WMS is meer dan een kaderwet. Binnen een kader voor de uitoefening van de bevoegdheden
wordt ruimte voor flexibiliteit geboden op het gebied van overdracht en omzetting van bevoegdheden
(WMS artikel 24, lid 2) en het kunnen toevoegen van bevoegdheden (WMS artikel 24, lid 3).

Heeft de (G)MR en de geledingen daarbinnen meer bevoegdheden gekregen dan de
gehanteerde handreikingen voor het medezeggenschapsreglement?
Bij ruim een kwart (28%) van de scholen in alle onderwijssectoren heeft de gehele
MR meer bevoegdheden gekregen dan de gehanteerde handreikingen. De personeelsgeleding van de MR heeft iets vaker (26%) meer bevoegdheden gekregen dan de

40

oudergeleding (23%) en de leerlinggeleding (21%). 1 Tussen de onderwijssectoren
zijn geen verschillen.
Bij ruim een derde (35%) van de schoolbesturen heeft de gehele GMR meer bevoegdheden gekregen. De personeelsgeleding van de MR heeft iets vaker (26%) meer
bevoegdheden gekregen dan de oudergeleding (23%) en de leerlinggeleding (21%).
Tussen de onderwijssectoren, MR en GMR zijn geen verschillen. Zie Tabel 5.4.

Tabel 5.4 – Hebben de MR, de GMR en de geledingen daarbinnen meer bevoegdheden gekregen dan de gehanteerde handreikingen voor het medezeggenschapsreglement? naar onderwijssector (in %), meting september 2008*
MR

x voor gehele

(G)MR
x voor personeelsgeleding
(G)MR
x voor oudergeleding (G)MR
x voor leerlinggeleding
(G)MR

GMR

bao/
sbao
(n=
923)

vo

ex totaal
so/vso
(n=
(n=
332) (n=59) 1314)

eta

28

27

29

28

26

28

25

24

22

25

-

21

MR/GMR

bao/
vo
ex totaal
sbao
so/vso
(n=
(n=
262) (n=67) (n=59) 356)

eta

.01

33

35

48

35

.09

29

.03

26

.03

29

36

47

32

.11

27

.04

23

.02

25

28

33

26

.05

24

.02

-

24

-

-

-

.04

21

totaal

eta

(n=
1670)

* Bron: (G)MR-leden, managers en bestuurders.

De duidelijkere en versterkte positie van de GMR als verplicht medezeggenschapsorgaan met meer bevoegdheden in de WMS zal waarschijnlijk betekenen dat het belang
van de GMR als betrokken partij bij bovenschoolse, strategische, beslissingen is
toegenomen.
We zien dat de (G)MR en de geledingen daarbinnen bij een deel van de besturen
meer bevoegdheden hebben gekregen dan de gehanteerde handreikingen voor het
medezeggenschapsreglement. 2 Onbekend is in welke mate de (G)MR en de geledingen daarbinnen meer bevoegdheden hebben gekregen. De mogelijkheid bestaat dat

1
2

Er zijn in de vragenlijst geen voorbeelden gevraagd over welke bevoegdheden het betrekking heeft.
Niet gevraagd is in welke mate de (G)MR en de geledingen daarbinnen meer bevoegdheden hebben
gekregen.

41

een MR reglement en een GMR reglement bij hetzelfde bestuur enigszins kunnen
verschillen (het ene orgaan advies, het andere orgaan instemming over dezelfde bevoegdheid). Onduidelijk is of reglementen goed op elkaar zijn afgestemd.

5.3 Variaties basisstructuur medezeggenschap
De WMS biedt keuzemogelijkheden om de medezeggenschap vorm te geven op een manier die het
beste bij de organisatie past. In de wijze waarop binnen het geheel van de onderwijsorganisatie de
medezeggenschapsstructuur wordt ingericht, zijn mogelijkheden voor het instellen van een deelraad,
een themaraad, een groepsmedezeggenschapsraad en een bovenbestuurlijke medezeggenschapsraad
(WMS artikel 20). Het initiatief ligt bij de (G)MR maar de ‘afwerking’ bij het bestuur. Dat betekent
dat als het bestuur het voorstel niet overneemt, gaat het instellen van een deelraad of themaraad niet
door.

Op een tiende van de scholen volgens betrokken deelraden ingesteld en op 6 procent
van de scholen functioneert een themaraad. Geen van de (G)MR’en heeft gekozen
voor een groepsmedezeggenschapsraad en/of een bovenbestuurlijke medezeggenschapsraad. De keuze voor deelraden is vaker gemaakt op scholen voor voortgezet
onderwijs. 1 Zie Tabel 5.5.

Tabel 5.5 – Overzicht van de ingestelde raden, naar onderwijssoort (in %)*
bao/
sbao

vo

ex so/vso

totaal

(n=10391115)

(n=416445)

(n=86-91)

(n=15411645)

x themaraad

5

9

5

6

.08

x deelraad
x groepsmedezeggenschapsraad
x bovenbestuurlijke gemeenschappelijke

3
-

25
-

12
-

10
-

.32**
-

-

-

-

-

-

medezeggenschapsraad

eta

* Bron: (G)MR-leden, managers en bestuurders.

Tabel 5.5 laat zien dat schoolbesturen de WMS beleidsarm hebben ingevoerd: men is
op beperkte schaal begonnen met themaraden en deelraden. Groepsmedezeggenschapsraden en bovenbestuurlijke medezeggenschapsraden komen (bijna) niet
1

42

Niet gevraagd is bij welke organisatie-eenheden deelraden zijn ingesteld en voor welke medezeggenschapsaangelegenheden (art. 10, 11 en 16 WMS) een themaraad is ingesteld.

voor. Waarschijnlijk komt dit omdat er geen duidelijke, en zeker geen eenduidige,
opvatting is over wat precies de meerwaarde is van deze raden. In de praktijk functioneren slechts platforms waarop MR’en elkaar informeren enerzijds, en informatie
krijgen van bijvoorbeeld besturen van samenwerkingsverbanden WSNS anderzijds
(vgl. Willemsen, 2007).

5.4 Faciliteiten
De WMS (artikel 28) onderscheidt enkele soorten faciliteiten die het bevoegd gezag aan de (G)MR ter
beschikking moet stellen, zoals: voorzieningen waarover de (G)MR zou moeten kunnen beschikken
(zoals vergaderruimte en kopieermogelijkheden), vergoeding van kosten die de (G)MR redelijkerwijs
moet maken (scholingskosten, kosten voor deskundigenadvies en eventuele proceskosten), kosten
voor tijdsinvestering, (vacatievergoedingen voor ouders en leerlingen) en administratieve ondersteuning.

Tevredenheid over beschikbare faciliteiten
Is men tevreden over de beschikbare faciliteiten voor de (G)MR? Aan alle betrokkenen zijn vragen voorgelegd over de tevredenheid met betrekking tot de beschikbare
faciliteiten, omdat uit de evaluatie van de invoering van de WMS bleek dat knelpunten (mede) betrekking hadden op de kwaliteit van het functioneren van de (G)MR.
De overgrote meerderheid van de (G)MR-leden, managers en bestuurders oordelen
niet verschillend over de faciliteiten die het bevoegd gezag beschikbaar stelt voor de
(G)MR. Ze zijn tevreden over de beschikbare voorzieningen voor scholing (92%),
voorzieningen voor het vervullen van de taken van de (G)MR (83%), middelen voor
het inhuren van deskundigen (79%) en faciliteiten voor het informeren en raadplegen
van de achterban (75%). Ruim tweederde van alle respondenten is tevreden over de
uren vrijstelling van reguliere taken voor het personeel in de (G)MR. Over de hele
linie is men veel minder tevreden over de vrijwilligersvergoeding voor ouders en
leerlingen. Slechts een kwart (24%) van (G)MR-leden, managers en bestuurders is
tevreden over de vrijwilligersvergoeding voor de ouders en maar 38% is tevreden
over de vergoeding voor de leerlingen op scholen waar men een vergoeding krijgt.
Zie Tabel 5.6.

43

Tabel 5.6 – Tevredenheid over de beschikbare faciliteiten voor de (G)MR, naar bestuurders en leden (G)MR (in %)*
(G)MR-leden management/
totaal
bestuur
(n=532-1927) (n=166-815) (n=698-2742)
x voorzieningen voor het vervullen van de

taken van de (G)MR
x middelen voor scholing
x middelen voor het inhuren van deskundigen
x faciliteiten voor het informeren en raadplegen van de achterban
x uren vrijstelling van reguliere taken voor het
personeel
x tijd voor scholing voor het personeel
x vrijwilligersvergoeding voor de ouders
x vrijwilligersvergoeding voor de leerlingen
x bijdrage aan de kosten voor administratieve
ondersteuning

eta

83

82

83

.00

92
79
75

92
79
74

92
79
75

.00
.00
.01

69

66

68

.03

75
27
42
54

80
18
27
57

76
24
38
55

.05
.09
.13
.03

* Bron: (G)MR-leden, managers en bestuurders.

Beschikbare faciliteiten voor MR en GMR, naar onderwijssector
Zijn er verschillen in de tevredenheid met betrekking tot de beschikbare faciliteiten
voor (G)MR’en in de verschillende onderwijssectoren?
In het voortgezet onderwijs is men tevredener dan in de andere onderwijssectoren
over: de voorzieningen voor het vervullen van de taken in de MR; uren vrijstelling
van reguliere taken voor het personeel in de MR; tijd voor scholing voor het personeel in de MR; vrijwilligersvergoeding voor de ouders in de MR en de bijdrage aan
de kosten voor administratieve ondersteuning ten behoeve van de MR.
Ook in het voortgezet onderwijs heeft men meer waardering dan in de andere onderwijssectoren voor de faciliteiten van de GMR, uren vrijstelling van reguliere taken
voor het personeel in de GMR en de vrijwilligersvergoeding voor ouders in de GMR.
Er zijn geen verschillen in tevredenheid over de beschikbare faciliteiten tussen de MR
en de GMR. Zie Tabel 5.7.

44

Tabel 5.7– Tevredenheid over de beschikbare faciliteiten welke door het bestuur ter
beschikking zijn gesteld voor de MR en GMR. Meer antwoorden mogelijk, naar onderwijssector (in %)*
MR

x voorzieningen

voor het vervullen van de taken van de
(G)MR
x middelen voor
scholing
x middelen voor
het inhuren van
deskundigen
x faciliteiten voor
het informeren
en raadplegen
van de achterban
x uren vrijstelling
van reguliere
taken voor het
personeel
x tijd voor
scholing voor
het personeel
x vrijwilligersvergoeding
voor de ouders
x vrijwilligersvergoeding
voor de leerlingen
x bijdrage aan de
kosten voor
administratieve
ondersteuning

GMR

MR/GMR

bao/
vo
ex Totaal
sbao
so/vso
(n=
(n=
(n=
(n=
1820) 554) 97) 2474)

eta

76

95

81

81

.21**

89

98

95

91

.13

83

.04

90

94

93

91

.07

96

98

90

96

.10

92

.04

74

82

72

76

.08

92

96

95

93

.05

79

.02

71

82

85

74

.12

74

85

81

77

.11

75

.02

56

91

66

65

.32**

76

99

82

81

.23**

70

.04

69

88

78

74

.18*

82

94

90

85

.14

76

.02

8

52

34

20

.47**

30

86

50

43

.45**

25

.05

-

54

-

54

-

81

63

.08

44

67

56

50

69

88

58

.01

.20*

bao/
vo
ex totaal
sbao
so/vso
(n=24- (n=66- (n=6- (n=96317) 84)
37)
438

eta

74

eta

(n=
2212)

81

83

totaal

.18*

* Bron: (G)MR-leden, managers en bestuurders.

45

5.5 Scholing
Een kwalitatief goede medezeggenschap staat of valt met de deskundigheid van de
(G)MR-leden. Wie hebben de afgelopen twee schooljaren een scholingscursus gevolgd in de (G)MR?
Tabel 5.8 toont dat de personeels- en de oudergeleding van de (G)MR iets vaker een
scholingscursus hebben gevolgd dan de leerlinggeleding en de voltallige (G)MR. Er
zijn geen verschillen in de perceptie inzake het volgen van scholingscursussen tussen
(G)MR-leden en managers/besturen.

Tabel 5.8 – Gevolgde scholingscursussen in de afgelopen twee jaar, naar managers/bestuurders en leden (G)MR (in %)*
(G)MR-leden

x voltallige (G)MR
x personeelsgeleding (G)MR
x oudergeleding (G)MR
x leerlinggeleding (G)MR

(n=574-1719)

management/bestuur
(n=172-736)

totaal
(n=746-2454)

35
54
47
31

38
50
48
28

36
53
47
30

eta

.03
.03
.01
.02

* Bron: (G)MR-leden, managers en bestuurders.

Scholing MR en GMR in de verschillende onderwijssectoren
In het basisonderwijs heeft de helft (50%) van de oudergeleding MR en 43% van de
personeelsgeleding MR een scholingscursus gevolgd. De voltallige MR is op ruim
een kwart (27%) van de scholen op scholing geweest. In het voortgezet onderwijs
heeft de personeelsgeleding vaker (71%) een cursus gevolgd dan de andere geledingen (oudergeleding 36%, leerlinggeleding 44%). In het voortgezet onderwijs heeft de
personeelsgeleding van de MR relatief vaker (71%) een scholingscursus gevolgd dan
de personeelsgeleding van de MR in het basisonderwijs (43%). Het is opmerkelijk dat
minder dan de helft (44%) van de leerlinggeledingen maar een scholingscursus heeft
gevolgd, omdat voor de leerlingen het functioneren in de MR toch vooral een ‘leerfunctie’ heeft. Wat betreft het volgen van en scholingscursus in de GMR zijn er geen
verschillen tussen de onderwijssectoren. Er zijn geen verschillen tussen MR en
GMR. Zie Tabel 5.9.

46

Tabel 5.9 – Wie hebben de afgelopen twee schooljaren een scholingscursus in de
(G)MR gevolgd? naar onderwijssoort (in %)*
MR

GMR

bao/
vo
ex totaal eta
sbao
so/vso
(n=184 (n=436 (n= (n=648
-1452) -472) 28-88) -2012)
x voltallige

(G)MR
x personeelsgeleding (G)MR
x oudergeleding
(G)MR
x leerlinggeleding (G)MR

MR/GMR

bao/
vo
ex totaal
sbao
so/vso
(n=24- (n=66- (n=6- (n=96317) 84)
37)
438

eta

totaal

eta

(n=
2212)

27

41

36

31

.13

58

49

57

56

.08

37

.07

43

71

69

51

.26**

62

65

64

63

.02

53

.09

50

36

40

47

.13

56

41

34

51

.15

48

.02

-

44

-

44

-

41

-

41

43

.04

* Bron: (G)MR-leden, managers en bestuurders.

De WMS heeft met name in het voortgezet onderwijs de vakinhoudelijke ontwikkeling van de personeelsleden in de MR gestimuleerd.

5.6 Samenvattend
In het basisonderwijs/speciaal basisonderwijs komt gemiddeld de feitelijke bezetting
van de MR overeen met de samenstelling volgens het reglement. In de andere onderwijssectoren is dat iets minder. Op scholen met een combinatie van schooltypen
vmbo, havo en vwo zijn veelal alleen havo- en vwo-leerlingen vertegenwoordigd
in de MR. Leerlingen hebben geen zitting in de MR in het voortgezet speciaal
onderwijs en bij expertisecentra so/vso. Dit betekent dat alleen leerlingen met een
havo en vwo-opleiding ervaring opdoen met formele medezeggenschap in het
onderwijs.
Er zijn geen verschillen tussen MR en GMR. In alle onderwijssectoren is de feitelijke
bezetting van de (G)MR over de hele linie iets minder dan volgens het reglement. Een
ruime meerderheid van de (G)MR-leden neemt zitting in een orgaan om een bijdrage
te leveren aan de kwaliteit van de besluitvorming. Iets meer dan de helft wil opkomen
voor de belangen van de achterban.
Op ruim een vijfde van de scholen heeft de gehele MR meer bevoegdheden dan de
gehanteerde handreikingen. De personeelsgeleding van de MR heeft iets vaker meer
bevoegdheden dan de oudergeleding en de leerlinggeleding. Op ruim een derde van
de scholen heeft de gehele GMR meer bevoegdheden. Door de invoering van de

47

WMS is de positie van de GMR versterkt. De GMR heeft meer bevoegdheden gekregen en kan een grotere rol spelen bij bovenschoolse, strategische, beslissingen van het
schoolbestuur.
Op een tiende van de scholen zijn deelraden ingesteld, themaraden komen sporadisch
voor (6%). De groepsmedezeggenschapsraad en de bovenbestuurlijke medezeggenschapsraad zijn nog ondergeschoven kindjes bij de medezeggenschap. Geen van de
(G)MR’en en besturen heeft gekozen voor een groepsmedezeggenschapsraad of een
bovenbestuurlijke medezeggenschapsraad. Deze keuze voor deelraden is vaker gemaakt op scholen voor voortgezet onderwijs.
De overgrote meerderheid van de (G)MR-leden, managers en bestuurders is tevreden
over de beschikbare voorzieningen voor scholing, voorzieningen voor het vervullen
van de taken van de (G)MR, middelen voor het inhuren van deskundigen en faciliteiten voor het informeren en raadplegen van de achterban. Een veel kleiner deel van de
(G)MR-leden, managers en bestuurders is tevreden over de vrijwilligersvergoeding
voor de ouders en de leerlingen.
In het voortgezet onderwijs beschikken de (G)MR’en over meer voorzieningen dan in
de andere onderwijssectoren voor het vervullen van hun taken, beschikt men over
meer uren vrijstelling van reguliere taken voor het personeel; is er meer tijd voor
scholing voor het personeel; is er vaker een vrijwilligersvergoeding voor de ouders en
beschikt men vaker over een bijdrage aan de kosten voor administratieve ondersteuning.
De personeels- en de oudergeleding van de (G)MR hebben iets vaker een scholingscursus gevolgd dan de leerlinggeleding. In het voortgezet onderwijs heeft de personeelsgeleding van de MR relatief vaker een scholingscursus gevolgd dan hun collega’s in andere onderwijssectoren. De WMS heeft met name in het voortgezet
onderwijs de vakinhoudelijke ontwikkeling van de personeelsgeleding van de MR een
impuls gegeven.

48

6 Functioneren medezeggenschap

6.1 Inleiding
In dit hoofdstuk beschrijven we het functioneren van de medezeggenschap. We starten in paragraaf 6.2 met de beschrijving van de gevolgen van de invoering van de
WMS voor het functioneren van de (G)MR. In paragraaf 6.3 schetsen we de communicatiestromen over de medezeggenschap. In paragraaf 6.4 wordt het functioneren
van de (G)MR in het besluitvormingsproces over het beleid binnen de organisatie
belicht. De typologie van medezeggenschapsvarianten komt in paragraaf 6.5 aan de
orde. De ervaren knelpunten beschrijven we in paragraaf 6.6. Tenslotte vatten we in
paragraaf 6.7 de bevindingen samen.
6.2 Gevolgen invoering WMS voor het functioneren van de (G)MR
Hoe beoordelen de respondenten de gevolgen van de invoering van de WMS voor het
functioneren van de (G)MR?
Bij de eerste metingen in mei en september 2007 waren de verwachtingen hoog gestemd. De WMS leek in vergelijking met de WMO 1992 meer garanties te bieden
voor informatieverstrekking van het schoolbestuur aan de (G)MR en leek de positie
van de personeels- en oudergeleding bij de medezeggenschap te versterken en de
positie van leerlingen in het voortgezet onderwijs als afnemers van het ‘product’
onderwijs te verstevigen (Smit & Elfering, 2007, p. 59).
De praktijk blijkt de positieve verwachtingen te overtreffen. Aan (G)MR-leden en
management/bestuursleden is een jaar later de vraag voorgelegd in welke mate de
invoering van de WMS heeft geleid tot (zeer) duidelijke veranderingen binnen de
schoolorganisatie. Een ruime meerderheid van de respondenten ziet als (zeer) duidelijke gevolgen van de implementatie van de nieuwe wet: meer garanties voor informatieverstrekking aan de (G)MR (56%), versterking van de positie van het personeel
(55%) en ouders (54%). Bijna een derde (30%) van de (G)MR-leden ziet een eigenstandiger optreden van de leerlinggeleding van de MR. Daarnaast vindt een ruime
meerderheid (58%) dat de WMS tot een vergroting van het initiatiefrecht van de MR
heeft geleid. De agenda wordt daardoor niet alleen bepaald door onderwerpen die
door het schoolbestuur en de directie worden voorgelegd, maar ook door initiatieven
van de zijde van de raad. Dit duidt er op dat (G)MR-leden bereid en in staat zijn om
voorstellen te doen uit eigen beweging en nieuwe ontwikkelingen op gang te brengen
(innovatie).

49

Over de hele linie gezien constateert men in mindere mate de volgende veranderingen: minder gezamenlijk functioneren van de (G)MR, eigenstandiger optreden van de
leerlinggeleding en versterking positie van de leerlingen bij de medezeggenschap. Zie
Tabel 6.1.

Tabel 6.1 – De invoering van de WMS leidt tot de volgende (zeer) duidelijke veranderingen binnen de organisatie, meer antwoorden mogelijk, naar (G)MR-leden en management/bestuursleden (in %)*
(G)MR- management/ totaal
leden
bestuur
(n=1444)
(n=716)
(n=2160)
x minder gezamenlijk functioneren van de (G)MR
x versterking positie personeel bij de medezeggenschap
x versterking positie ouders bij de medezeggenschap
x versterking positie leerlingen bij de medezeggenschap
x eigenstandiger optreden personeelsgeleding (G)MR
x eigenstandiger optreden oudergeleding (G)MR
x eigenstandiger optreden leerlinggeleding (G)MR
x vergroting flexibiliteit inrichting medezeggenschap
x meer garanties informatieverstrekking aan (G)MR
x vergroting initiatiefrecht MR
x aantrekkelijkheid lidmaatschap (G)MR is vergroot

19
54
53
42
46
41
30
52
56
61
32

23
56
56
27
40
38
16
44
55
52
28

21
55
54
38
44
40
26
49
56
58
31

eta

.04
.01
.03
.14
.06
.03
.15*
.08
.01
.09
.05

* Bron: (G)MR-leden, managers en bestuurders.
Zo’n 20 procent van de respondenten stelt deze vraag niet te kunnen beantwoorden, omdat men geen ervaring heeft met de situatie voorafgaande aan de WMS.

Veranderingen binnen de organisatie, naar onderwijssector
Heeft de WMS voor veranderingen gezorgd binnen de organisatie van de (G)MR?
De WMS gaat uit van een gezamenlijke verantwoordelijkheid van bestuur, personeel, ouders en
leerlingen voor het functioneren van de school via de (G)MR als overlegorgaan in de schoolorganisatie. De WMS biedt ook de mogelijkheid dat de personeels-, ouder- en leerlinggeleding gescheiden
kunnen optreden. De geledingen hebben voor een deel eigenstandige bevoegdheden en medezeggenschapsaangelegenheden. De (G)MR kan afzonderlijk overleggen met de geledingen in plaats van met
de hele (G)MR (WMS artikel 6, lid 3). Sommige zaken dienen in bepaalde gevallen specifiek aan de
personeelsgeleding en aan de ouder-/leerlinggeleding te worden voorgelegd (WMS artikelen 12 tot en
met 14).
De WMS dwingt het bevoegd gezag de MR jaarlijks informatie te verstrekken over het te voeren
beleid. Dit betekent dat de MR beleidsprocessen waarschijnlijk beter kan volgen en controleren. Het
initiatiefrecht van de (G)MR is versterkt om voorstellen te doen en standpunten kenbaar te maken.
Binnen een kader voor de uitoefening van de bevoegdheden biedt de WMS ruimte voor flexibiliteit op
het gebied van overdracht en omzetting van bevoegdheden (WMS artikel 24, lid 2) en het kunnen
toevoegen van bevoegdheden (WMS artikel 24, lid 3).

50

In het basisonderwijs/speciaal basisonderwijs blijven de personeelsleden gezamenlijk
met de ouders optrekken. In het voortgezet onderwijs en bij expertisecentra so/vso is
de personeelsgeleding van de MR eigenstandiger gaan optreden en vindt men iets
meer dat de flexibiliteit wat betreft de inrichting van de medezeggenschap is vergroot.

Tabel 6.2 – De invoering van de WMS heeft tot de volgende veranderingen geleid
binnen de organisatie. Meer antwoorden mogelijk, naar onderwijssector (in %)*
MR

GMR

MR/GMR

bao/
vo
ex totaal
sbao
so/vso
(n=
(n= (n=
1245) 431) (n=84) 1760)

eta

bao/
vo
ex totaal eta
sbao
so/vso
(n=48- (n=71- (n=14- (n=138
315) 86)
39) -438)

totaal

eta

17

30

24

20

.14

20

24

19

21

.04

20

.04

50

56

65

53

.08

66

58

62

64

.06

56

.05

53

51

55

53

.02

60

63

63

61

.03

55

.02

-

57

-

57

.

-

56

-

56

57

.02

36

59

62

43

.21**

48

55

55

50

.07

45

.06

40

41

34

40

.03

42

39

46

42

.03

40

.02

-

38

-

35

-

-

35

-

35

35

.04

44

50

55

46

.07

66

58

71

65

.08

52

.05

54

47

63

53

.08

71

56

67

68

.12

58

.03

(n=
2198)

x minder gezamenlijk

functioneren van de
(G)MR
x versterking van de
positie van het personeel bij de medezeggenschap
x versterking van de
positie van de ouders bij de medezeggenschap
x versterking van de
positie van de leerlingen bij de medezeggenschap
x eigenstandiger
optreden van de
personeelsgeleding
van de (G)MR
x eigenstandiger
optreden van de
oudergeleding van
de (G)MR
x eigenstandiger
optreden van de
leerlinggeleding
van de (G)MR
x vergroting flexibiliteit van de inrichting van de medezeggenschap
x meer garanties van
de informatieverstrekking aan
(G)MR-leden

51

MR

GMR

MR/GMR

bao/
vo
ex totaal
sbao
so/vso
(n=
(n= (n=
1245) 431) (n=84) 1760)

eta

bao/
vo
ex totaal eta
sbao
so/vso
(n=48- (n=71- (n=14- (n=138
315) 86)
39) -438)

totaal

eta

56

50

67

55

.07

69

57

77

67

.12

58

.02

26

31

26

28

.05

45

43

46

45

.02

33

.02

(n=
2198)

x vergroting van het

initiatiefrecht van
de (G)MR
x aantrekkelijkheid
lidmaatschap
(G)MR is vergroot

* Bron: (G)MR-leden, managers en bestuurders.

In het basisonderwijs/ speciaal onderwijs en bij expertisecentra zijn er meer garanties
van de informatieverstrekking aan (G)MR-leden. Dit is van groot belang omdat adequate en tijdige informatieverschaffing essentieel is voor inhoudsvolle medezeggenschap. Verder is opvallend dat binnen alle onderwijssectoren de meerderheid van de
respondenten aangeeft dat de positie van zowel de ouders (MR: 53%; GMR: 61%) als
het personeel (MR: 53%; GMR: 64%) bij de medezeggenschap is versterkt. Voor het
personeel geldt dat met name in het voortgezet onderwijs en bij expertisecentra
so/vso. In het voorgezet onderwijs geldt dit ook voor de leerlingen bij de medezeggenschap. Tot slot is er in alle onderwijssectoren sprake van een vergroting van het
initiatiefrecht van de (G)MR; respectievelijk 55% en 67% bij de MR en GMR. Er zijn
geen verschillen tussen MR en GMR. Zie Tabel 6.2.

6.3 Communicatiestromen
De wetgever beoogt in de WMS de communicatiestromen tussen bevoegd gezag en
inspraakorganen te stimuleren.
De WMS geeft de (G)MR zeer uitvoerige algemene informatierechten (WMS artikel 8). In WMS
artikel 8, lid 6 wijst de wetgever erop dat bij een specifiek voorstel het bestuur een overzicht dient te
verstrekken van de beweegredenen voor het voorstel, alsmede van de gevolgen die de uitwerking van
het voorstel naar verwachting zal hebben voor het personeel, ouders en leerlingen en van de naar
aanleiding daarvan genomen maatregelen. De bedoeling van de invoering van de WMS is ook dat de
communicatie tussen (G)MR en achterban een krachtige impuls krijgt. In WMS artikel 22 onder d
wordt bepaald dat in het medezeggenschapsstatuut moet worden bepaald hoe de (G)MR, de geledingen en alle andere raden elkaar en de geledingen waaruit ze zijn gekozen informatie verstrekken over
hun activiteiten. Verder is het een taak van de MR (WMS artikel 7, lid 3) om aan alle bij de school
betrokkenen schriftelijk verslag uit te brengen en in de gelegenheid te stellen om hierover met betrokkenen overleg te voeren. De verantwoordingplicht is dus enorm toegenomen.

52

Een van de belangrijkste conclusies uit het ITS-onderzoek in 2007 naar de invoering
van de WMS was dat de medezeggenschap bij besturen nadrukkelijker op de agenda
was gezet (Smit & Elfering, 2007, p. 58).
Ruim een jaar later constateert de overgrote meerderheid van (G)MR-leden, managers
en besturen dat de invoering van de WMS er toe heeft geleid dat (G)MR-leden, managers en besturen regelmatiger met elkaar contact hebben over de medezeggenschap
(83%). Verder verloopt de communicatie binnen de school goed (69%). Het bevoegd
gezag vraagt tijdig advies of instemming ten aanzien van voorgenomen besluiten
(70%). En tot slot informeert de MR de achterban (personeel, ouders en leerlingen)
systematisch over haar werkzaamheden (69%). Het is opmerkelijk dat maar de helft
(51%) van de (G)MR’en hun achterban wel eens om bespreekpunten vraagt. Dit duidt
er op dat de helft van de raden hun achterban (ouders, personeelsleden, leerlingen)
maar actief betrekt bij het agenderen van eigen onderwerpen.
De overgrote meerderheid van het management/bestuur is positiever dan (G)MRleden wat betreft het tijdig advies of instemming vragen aan de (G)MR ten aanzien
van voorgenomen besluiten (management/bestuur 86%; (G)MR-leden 63%). Managers en besturen zijn ook iets vaker dan (G)MR-leden van oordeel dat de communicatie binnen de school goed verloopt. Zie Tabel 6.3.

Tabel 6.3 – Hoe verloopt de communicatie bij de medezeggenschap volgens (G)MRleden en management/ bestuur? (in %)*
(G)MRmanagetotaal
(n=2381leden
ment/
2550)
(n=1668bestuur
1787)
(n=695-763)
x het bevoegd gezag vraagt tijdig advies of instemming

ten aanzien van voorgenomen besluiten
x het bevoegd gezag heeft regelmatig overleg met de
(G)MR
x de MR informeert de achterban (personeel, ouders en

leerlingen) systematisch over haar werkzaamheden
x de (G)MR vraagt de achterban om bespreekpunten
x ik vind dat de communicatie binnen de school goed

verloopt

eta

63

86

70

.22**

85

79

83

.08

71

65

69

.06

53

48

51

.04

60

77

65

.16*

* Bron: (G)MR-leden, managers en bestuurders.

53

Communicatiestromen, naar onderwijssectoren
Zijn er verschillen in communicatiestromen tussen de verschillende onderwijssectoren?
In het basisonderwijs/speciaal basisonderwijs verloopt de communicatie binnen de
schoolorganisatie over het algemeen beter dan bij de andere onderwijssectoren. Het
bevoegd gezag heeft in het voortgezet onderwijs regelmatiger overleg met de MR dan
in de andere sectoren. Er zijn geen verschillen tussen MR en GMR. Zie Tabel 6.4.

Tabel 6.4 – Het verloop van de communicatie bij de medezeggenschap, naar onderwijssector (in %)*
MR

x het bevoegd

gezag vraagt
tijdig advies of
instemming ten
aanzien van
voorgenomen
besluiten
x het bevoegd
gezag heeft
regelmatig
overleg met de
MR
x de MR informeert de achterban (personeel, ouders en
leerlingen)
systematisch
over haar werkzaamheden
x de MR vraagt
de achterban
om bespreekpunten
x ik vind dat de
communicatie
binnen de
school goed
verloopt

GMR

bao/
vo
ex totaal
sbao
so/vso
(n=
(n=
(n=
1489) 487) (n=93) 2069)

eta

70

67

59

68

76

95

88

70

67

52

71

eta

.05

76

71

89

76

.10

69

.05

81

.21**

93

96

97

94

.07

83

.06

70

69

.02

65

77

75

68

.11

69

.05

49

55

51

.03

51

43

61

50

.09

51

.02

49

52

65

.21**

69

57

58

66

.12

65

.03

* Bron: (G)MR-leden, managers en bestuurders.

54

MR/GMR

bao/
vo
ex totaal
sbao
so/vso
(n=
(n=
299) (n=80) (n=36) 415)

totaal

eta

(n=
2484)

6.4 Functioneren (G)MR in besluitvormingsproces binnen de organisatie
De (G)MR heeft mogelijkheden om mede sturing te geven aan het beleid van de instelling op basis
van de algemene bevoegdheden (WMS artikel 6), instemmingbevoegdheden (WMS artikel 10) en
adviesbevoegdheden (WMS artikel 11).

Welke plaats heeft de medezeggenschapsraad in het besluitvormingsproces binnen de
organisatie?
De medezeggenschap functioneert inhoudelijk redelijk goed. Op de helft (49%) van
de scholen heeft de MR (zeer) duidelijk een belangrijke plaats in het besluitvormingsproces over het beleid van de school. Dat geldt in iets sterkere mate in het
voortgezet onderwijs dan in de andere onderwijssectoren. Een kleine meerderheid van
personeelsleden is gemotiveerd om een bijdrage te leveren aan de medezeggenschap
(59%). De motivatie van personeelsleden is met name in voortgezet onderwijs (79%)
en expertisecentra vo/svo (74%) zeer groot. Opvallend is dat ouders in de MR over de
hele linie zeer gemotiveerd zijn een bijdrage te leveren (74%). Zie Tabel 6.5.
Tabel 6.5– Functioneren MR binnen de organisatie, naar onderwijssector (in %)*
bao/sbao
(n=1696)

vo
(n=544)

ex so/vso
(n=98)

totaal
(n=2258)

eta

(zeer) enigs (zeer) enigs- (zeer) enigs- (zeer) enigs- Totaal Totaal
duide- zins duide- zins duide- zins duide- zins (zeer) enigs
lijk
lijk
lijk
lijk
duidelijk
x de MR heeft een belangrijke

plaats in het besluitvormingspro- 44
ces

46

63

32

45

47

49

43

.16*

.12

42

47

50

41

31

53

43

46

.09

.06

komt de kwaliteit van de besluit- 45
vorming ten goede

43

56

36

48

41

48

41

.09

.06

37

79

18

74

20

59

32

.25** .19*

22

77

20

60

28

74

22

.08

.04

-

60

33

-

-

-

-

-

-

x het functioneren van de MR

bevordert de overeenstemming
over beleidszaken tussen personeel, ouders en leerlingen in de
MR
x het functioneren van de MR

x personeelsleden in de MR zijn

gemotiveerd een bijdrage te
51
leveren aan de medezeggenschap
x ouders in de MR zijn gemoti-

veerd een bijdrage te leveren aan 73
de medezeggenschap
x leerlingen in de MR zijn
gemotiveerd een bijdrage te
leveren aan de medezeggenschap

* Bron: (G)MR-leden, managers en bestuurders.

55

Meer ouders, personeelsleden (voortgezet onderwijs) en leerlingen in het voortgezet
onderwijs zijn in vergelijking met de periode voorafgaande aan invoering van de
WMS gemotiveerd een bijdrage te leveren aan de formele medezeggenschap (vgl.
Smit e.a., 1997). Dit zou geïnterpreteerd kunnen worden als een toename in het vertrouwen in de nieuwe aanpak van de WMS en mogelijk groter draagvlak voor bestuursbesluiten.
Rol gemeenschappelijke medezeggenschapsraad
Met de invoering van de WMS heeft de verplichte GMR (indien het bevoegd gezag
twee of meer scholen beheert) een eigen taak, positie en wettelijk toegekende bevoegdheden. Wat is de rol van de gemeenschappelijke medezeggenschapsraad binnen
de organisatie?
Op ruim tweederde (68%) van de scholen heeft de GMR een belangrijke plaats in het
besluitvormingsproces. Ook hier is opvallend dat over het algemeen ouders in de
GMR gemotiveerd zijn een bijdrage te leveren aan de medezeggenschap (73%). In
het voortgezet onderwijs en bij expertisecentra so/vso zijn personeelsleden in
de GMR vaker (zeer) duidelijk gemotiveerd een bijdrage te leveren aan de medezeggenschap dan ouders en leerlingen. Zie Tabel 6.6.
Tabel 6.6 – Functioneren GMR binnen de organisatie, naar onderwijssector (in %)*
bao/sbao
(n=344)

vo
(n=95)

ex so/vso
(n=39)

totaal
(n=478)

eta

(zeer) enigs (zeer) enigs- (zeer) enigs- (zeer) enigs- totaal totaal
duide- zins duide- zins duide- zins duide- zins (zeer) enigs
lijk
lijk
lijk
lijk
duide- zins
lijk
x de GMR heeft een belangrijke

plaats in het besluitvormingsproces
x het functioneren van de GMR
bevordert de overeenstemming over
beleidszaken tussen personeel,
ouders en leerlingen in de GMR
x het functioneren van de GMR komt
de kwaliteit van de besluitvorming
ten goede
x personeelsleden in de GMR zijn
gemotiveerd een bijdrage te
leveren aan de medezeggenschap

66

29

74

23

64

31

68

28

.07

.06

52

40

63

29

51

38

54

38

.09

.09

55

39

66

32

54

46

57

38

.09

.08

55

33

89

9

74

26

64

28

.29** .21**

70

26

85

11

77

20

73

23

.14

.14

-

-

55

30

-

-

-

-

-

-

x ouders in de GMR zijn gemotiveerd

een bijdrage te leveren
aan de medezeggenschap
x leerlingen in de GMR zijn
gemotiveerd een bijdrage te
leveren aan de medezeggenschap

* Bron: (G)MR-leden, managers en bestuurders.

56

6.5 Typologie van medezeggenschapsvarianten
De bedoeling was op basis van de gegevens uit de websurveys typologieën van medezeggenschapsvarianten te ontwikkelen. We hebben echter slechts zwakke samenhangen, correlaties, gevonden tussen de uiteenlopende onderwerpen waarover vragen
zijn gesteld aan de schoolleiders en voorzitters van medezeggenschapsraden. Er zijn
dan ook gen duidelijke patronen/typen van medezeggenschapsvarianten te ontdekken.

6.6 Ervaren knelpunten
Wat zijn de ervaren knelpunten bij het functioneren van de medezeggenschapsraad?
MR-leden en management/bestuur ervaren als grootste knelpunten bij de medezeggenschap het vinden van voldoende ouders en leerlingen om zitting te nemen in de
MR. Dit duidt er op dat het (nog steeds) lastig is om voldoende ouders uit te dagen
een bijdrage te leveren aan de inspraak op school en daarmee hun verantwoordelijkheid voor de school als educatieve voorziening tot uitdrukking te brengen. Mogelijke
oorzaak kan zijn dat het MR-werk voor ouders en leerlingen als een te zware, belastende, activiteit wordt gezien.
Misverstanden over de verkiesbaarheid voor de MR en verwarring over de bevoegdhedenverdeling tussen MR en GMR zijn bijna niet als knelpunten ervaren (respectievelijk 4% en 9%). Er zijn geen opmerkelijke verschillen tussen MR-leden en managers/ bestuurders inzake ervaren knelpunten.
In het voortgezet onderwijs (32%) en bij expertisecentra so/vso (30%) heeft de personeelsgeleding van de MR vaker een kennisvoorsprong op de ouder- en leerlinggeleding. De belangen van personeel in de MR gaan verder zeker niet altijd voor. Dit
duidt er op dat het personeel, ondanks hun kennisvoorsprong, rekening houdt met de
belangen van de andere betrokkenen. Zie Tabel 6.7.

57

Tabel 6.7 – Knelpunten bij het functioneren van de medezeggenschapsraad naar
onderwijssector (in %), meting september 2008*
bao/sbao
(n=1820)

vo
(n=554)

ex so/vso
(n=97)

totaal
(n=2471)

eta

(zeer) enigs- (zeer) enigs- (zeer) enigs- (zeer) enigs- (zeer) enigsduidelijk zins duidelijk zins duidelijk zins duidelijk zins duidelijk zins
x vinden van voldoende

personeelsleden om zitting
te nemen in de MR
x vinden van voldoende ouders
om zitting te nemen in de MR

23

41

17

37

32

37

22

40

.08

.05

25

39

24

38

53

30

26

39

.13

.04

-

-

33

35

-

-

33

35

-

-

14

42

32

45

30

51

19

43

.20*

.04

5

24

10

35

3

24

6

28

.10

.14

2

18

3

16

3

12

2

17

.04

.04

-

-

5

26

-

-

-

-

-

-

15

41

19

53

23

47

16

44

.06

.10

3

16

5

18

4

22

4

16

.04

.04

9

33

7

27

20

31

9

32

.09

.05

x vinden van voldoende leerlin-

gen om zitting te nemen in de
MR
x kennisvoorsprong van perso-

neel in de MR
x belangen van personeel gaan
altijd voor
x belangen van ouders gaan
altijd voor
x belangen van leerlingen gaan
altijd voor
x informeren en raadplegen
van achterban door de leden
van de MR
x misverstanden over de
verkiesbaarheid voor de MR
x verwarring over de bevoegdhedenverdeling
tussen MR en GMR

* Bron: (G)MR-leden, managers en bestuurders.

Knelpunten GMR
Wat zijn de Knelpunten bij het functioneren van de GMR?
Het is lastig om voldoende ouders te vinden om zitting te nemen in de GMR. In het
voortgezet onderwijs is het vaker dan bij andere onderwijssectoren geen enkel probleem om voldoende personeelsleden om te participeren in de GMR. De kennisvoorsprong van het personeel in de GMR op ouders en leerlingen ervaren (G)MR-leden,
managers en bestuurders over de hele linie als een probleem. Misverstanden over de
verkiesbaarheid voor de GMR en verwarring over de bevoegdhedenverdeling tussen
MR en GMR worden bijna niet als knelpunten genoemd (respectievelijk 4% en 8%).
Het minst ervaart men als knelpunten dat de belangen van ouders en leerlingen altijd
voor gaan (respectievelijk 2% en 4%). Zie Tabel 6.8.

58

Tabel 6.8 – Knelpunten bij het functioneren van de GMR, naar onderwijssector (in
%)*
bao/sbao
(n=344)

vo
(n=95)

ex so/vso
(n=39)

totaal
(n=478)

eta

(zeer) enigs- (zeer) enigs- (zeer) enigs- (zeer) enigs- (zeer) enigsduide- zins duide- zins duide- zins duide- zins duide- zins
lijk
lijk
lijk
lijk
lijk
x vinden van voldoende personeelsleden

om zitting te nemen in de GMR
x vinden van voldoende ouders om zitting
te nemen in de GMR
x vinden van voldoende leerlingen om
zitting te nemen in de GMR
x kennisvoorsprong van personeel in
de GMR
x belangen van personeel gaan altijd voor
x belangen van ouders gaan altijd voor
x belangen van leerlingen gaan altijd voor
x informeren en raadplegen van achterban
door de leden van de GMR
x misverstanden over de verkiesbaarheid
voor de GMR
x verwarring over de bevoegdhedenverdeling tussen MR en GMR

28

46

11

33

31

44

25

43

.16* .10

30

43

37

42

50

34

33

42

.12

-

-

33

15

-

-

33

15

44

40

49

19

54

23

46

34

.06

.19

4
1
-

20
11
-

16
2
4

35
14
22

8
3
-

28
24
-

7
2
4

24
13
22

.19
.05

.14
.10

19

49

23

57

13

59

19

52

.06

.07

4

20

3

22

5

27

4

21

.02

.05

7

37

10

26

8

41

8

36

.04

.09

.05

- -

* Bron: (G)MR-leden, managers en bestuurders.

6.7 Samenvattend
De medezeggenschap functioneert in het algemeen naar tevredenheid. De invoering
van de WMS heeft geleid tot (zeer) duidelijke veranderingen van de (G)MR binnen
de schoolorganisatie. Op de helft van de scholen heeft de MR (zeer) duidelijk een
belangrijke plaats in het besluitvormingsproces over het beleid van de school. Dat
geldt in iets sterkere mate in het voortgezet onderwijs dan in de andere onderwijssectoren. Een kleine meerderheid van personeelsleden is gemotiveerd om een bijdrage te
leveren aan de medezeggenschap. De motivatie van personeelsleden is met name in
het voortgezet onderwijs en de expertisecentra vo/svo zeer groot. Opvallend is dat
ouders in de MR over de hele linie zeer gemotiveerd zijn een bijdrage te leveren. Een
ruime meerderheid van de (G)MR-leden, managers en bestuurders ziet als (zeer)
duidelijke gevolgen van de implementatie van de nieuwe wet: meer garanties voor
informatieverstrekking aan de (G)MR, versterking van de positie van het personeel en
ouders. Bijna een derde van de respondenten ziet een eigenstandiger optreden van de
leerlinggeleding van de MR. Daarnaast vindt een ruime meerderheid dat de WMS tot
een vergroting van het initiatiefrecht van de MR heeft geleid.

59

In het basisonderwijs/speciaal basisonderwijs blijven de personeelsleden gezamenlijk
met de ouders optrekken. In het voortgezet onderwijs en bij expertisecentra so/vso is
de personeelsgeleding van de MR eigenstandiger gaan optreden.
De invoering van de WMS heeft er toe geleid dat (G)MR-leden, managers en besturen regelmatiger met elkaar contact hebben over de medezeggenschap en het bevoegd
gezag vraagt tijdig advies of instemming ten aanzien van voorgenomen besluiten.
In het basisonderwijs/speciaal basisonderwijs verloopt de communicatie binnen de
schoolorganisatie over het algemeen beter dan bij de andere onderwijssectoren. Het
bevoegd gezag heeft in het voortgezet onderwijs regelmatiger overleg met de MR dan
bij andere sectoren. Op de helft van de scholen heeft de MR (zeer) duidelijk een belangrijke plaats in het besluitvormingsproces over het beleid van de school. Dat geldt
in iets sterkere mate in het voortgezet onderwijs dan in de andere onderwijssectoren.
In het voortgezet onderwijs is de personeelsgeleding van de MR gemotiveerder een
bijdrage te leveren aan de medezeggenschap dan in de andere onderwijssectoren.
Op ruim tweederde van de scholen heeft de GMR een belangrijke plaats in het besluitvormingsproces. In het voortgezet onderwijs en bij expertisecentra so/vso zijn
personeelsleden in de GMR vaker (zeer) duidelijk gemotiveerd een bijdrage te leveren aan de medezeggenschap dan ouders en leerlingen. Het is lastig om voldoende
ouders en leerlingen te vinden om zitting te nemen in de GMR.
Er zijn geen empirische patronen van medezeggenschapsvarianten te herkennen,
omdat er slechts zwakke samenhangen tussen uiteenlopende onderwerpen zijn waarover vragen zijn gesteld aan de schoolleiders, voorzitters en leden van medezeggenschapsraden.
In het voortgezet onderwijs en bij expertisecentra so/vso heeft de personeelsgeleding
van de MR vaker een kennisvoorsprong op de ouder- en leerlinggeleding. De belangen van personeel gaan niet altijd voor. In het voortgezet onderwijs is het vaker dan
bij andere onderwijssectoren geen enkel probleem om voldoende personeelsleden te
vinden om zitting te nemen in de GMR.

60

7 Gevalsstudies medezeggenschapsvarianten

7.1 Inleiding
In dit hoofdstuk beschrijven we de medezeggenschap op basis van een serie gevalsstudies. In het vorige hoofdstuk hebben we vastgesteld dat er slechts zwakke samenhangen zijn tussen de uiteenlopende onderwerpen waarover vragen zijn gesteld aan
de schoolleiders en voorzitters en leden van medezeggenschapsraden. Vanwege die
zwakke samenhangen hebben we ons bij de selectie van de gevalsstudies gericht op
het oordeel van de schoolleiders en de voorzitters MR’en over het functioneren van
de medezeggenschap. In paragraaf 7.2 presenteren we de centrale kenmerken van de
gevalsstudies. Paragraaf 7.3 geeft een beeld van de inrichting van de medezeggenschapsorganen. In paragraaf 7.4 schetsen we de bevorderende factoren voor het optimaliseren van de medezeggenschap. In paragraaf 7.5 maken we de balans op en geven een samenvatting van de bevindingen.

7.2 Beschrijvende kenmerken
We starten met een beschrijving van de onderzochte scholen. Dat doen we vanuit
twee invalshoeken: eerst geven we een typering van de wijze waarop men op scholen
met elkaar omgaat en daarna gaan we in op de visie van de school op medezeggenschap. De informatie hiervoor is afkomstig uit de schoolgidsen en websites, dan wel
uit de beleidsstukken en jaarverslagen van de scholen.
a. Basisonderwijs
Basisschool 1
Basisschool 1 heeft altijd een grote verbinding gehad met wat er in de maatschappij leeft. Dit komt waarschijnlijk, omdat de school in 1979 gestart is vanuit een ouderinitiatief. Een aantal ouders was op zoek naar
een school die meer open stond voor de verschillen tussen kinderen. Dit resulteerde in een school waarin
veel invloeden van verschillende onderwijsconcepten terug te vinden zijn (Jenaplan, Dalton en dergelijke).
Nieuwe impulsen ontstonden toen het concept van de Reggio Emilia scholen uit Italië onderzocht en als
inspiratiebron gebruikt werd. Uiteindelijk heeft dit alles geresulteerd in een kindgerichte en uitdagende
werkwijze.
De inspraak van ouders is geregeld in de WMS. Aan onze school is een actieve MR verbonden. Deze
bestaat uit een gekozen oudergeleding en een gekozen personeelsgeleding. Bij een aantal in de wet aangegeven bestuursbesluiten wordt vooraf aan de MR om advies gevraagd. In een aantal gevallen kan de MR
ook daadwerkelijk meebeslissen. Voor zaken die de scholen van de Stichting aangaan, heeft het bestuur een
GMR ingesteld. Van elke school zijn daarin een ouder- en een personeelslid van de MR vertegenwoordigd.
(Schoolgids 2008/2009)

61

Basisschool 2
Onze school is een brede interconfessionele basisschool. Wij hanteren het leerstofjaarklassensysteem met
veel aandacht voor het individuele kind en gaan daarbij uit van het concept ‘Zin in Leren’. We willen een
beschermende gemeenschap zijn, een verlengstuk van uw gezin.
De MR die aan onze school verbonden is, vindt zijn bestaansrecht in de WMS. De MR bestaat uit 5 ouderleden en 5 teamleden. De taken en de bevoegdheden van de MR staan omschreven in het MR-reglement.
Dit reglement somt een aantal punten op waarover het schoolbestuur de MR dient te raadplegen, alvorens
een definitief besluit genomen kan worden. De MR heeft gedeeltelijk een adviesrecht en gedeeltelijk een
instemmingsrecht en is bevoegd om met het schoolbestuur alle zaken de school betreffende te bespreken.
Van de leden van de MR treedt jaarlijks een derde deel af volgens een door de raad op te maken rooster.
Aftredende leden zijn herkiesbaar, met dien verstande dat niet voor herverkiezing in aanmerking komen,
leden die zes jaren ononderbroken lid van de raad zijn geweest. Het leerkrachtendeel wordt door het team
gekozen. De vergaderingen van de MR zijn in principe openbaar, dat wil zeggen toegankelijk voor de
geledingen (ouders, leerkrachten). Van de activiteiten van de MR wordt regelmatig verslag uitgebracht aan
de ouders en leerkrachten, middels notulen op het prikbord, de website en de Nieuwsbrief.
(Schoolgids 2008/2009)
Basisschool 3
Onze stichting telt 13 vrije scholen. De GMR heeft een duidelijke structuur en het huishoudelijk reglement
is geheel ingericht volgens de richtlijnen WMS. Omdat deze stichting pas sinds 2006 bestaat is de MR én
de GMR vrijwel direct met de richtlijnen zoals omschreven in de WMS meegegaan. Er was dus geen sprake
van een overgang, maar meer van het opstarten van een organisatie, waarbij de WMS op dat moment al als
richtlijn gebruikt kon worden. Van de ouders van het kind wordt een actieve houding verwacht als ‘assistent’ bij schoolactiviteiten, bij het onderhoud en bij het werven van fondsen. Van de ouders wordt verwacht
dat hun levensbeschouwing niet sterk afwijkt van de visie van de schoolteam.
De MR is voor de schoolleider een bron van informatie. Informatie over wat er bij de ouders leeft. De MR
houdt de school en de directie scherp als het gaat om het verantwoorden van zijn beleid en acties richting de
ouders. De MR kan een waardevolle bijdrage leveren in beleidsvoorbereidende en besluitvormingsprocessen.
(Toelichting directeur)
Basisschool 4
Vanuit een christelijke levensovertuiging willen wij kinderen bijbrengen dat het omgaan met de medemens
en het milieu een opdracht met zich meebrengt: Zorg en respect voor elkaar en voor de leefwereld om ons
heen. De wereld is ons ‘in bruikleen’ gegeven. Iedereen die zich thuis voelt bij onze manier van leven en
werken is welkom op onze school. Van ouders die hun kind op onze school hebben, vragen wij de beginselen van onze christelijke levensovertuiging te respecteren.
Aan onze school is een door de wet ingestelde MR ingesteld, bestaande uit leerkrachten en ouders. Zie voor
de namen van de leden de activiteitenkalender. De MR mag over alle zaken die met de school te maken
hebben, advies geven aan het bestuur van onze school. In sommige gevallen moet de MR zelfs nadrukkelijk
laten weten aan ons bestuur of zij het eens is met de beslissingen van het bestuur over onze school. Dit geldt
bijvoorbeeld bij het vaststellen van het schoolreglement en ondersteunende werkzaamheden van ouders. In
de GMR zitten vertegenwoordigers van de medezeggenschapsraden van onze vereniging.
Samen met de ouderraad, de medezeggenschapsraad, het bestuur en alle ouders/verzorgers proberen we een
klimaat te scheppen, waarin kinderen zich veilig voelen, goed onderwijs ontvangen en ieder kind tot zijn
recht komt.
(Schoolgids 2008/2009)

62

Basisschool 5
Basisschool 5 is een school, die vanuit samenwerking en communicatie leerlingen laat ontwikkelen tot
zelfstandige, evenwichtige individuen. Uitgaande van herkenbare structuren, gaan we open en respectvol
om met alle betrokkenen en maken gebruik van moderne middelen. Wij bieden onderwijs en zorg op maat.
Op professionele wijze wekken we vertrouwen bij kinderen, ouders en leerkrachten. Creativiteit en veelzijdigheid zijn daarbij uitgangspunten.
Aan de school is een MR verbonden voor het overleg tussen, en de medezeggenschap van de school fungerende geledingen. Dit is in het belang van het goed functioneren van de school in al haar doelstellingen. In
de MR hebben twee leden van het onderwijzend personeel en twee ouders zitting. De MR bevordert naar
vermogen openheid, openbaarheid en onderling overleg in de school. De MR praat en denkt mee over de
school teneinde de kwaliteit te bewaken en positief te stimuleren. Over alle rechten en plichten, en bevoegdheden van de medezeggenschapsraad is een medezeggenschapsreglement opgesteld. Dit reglement is
op verzoek in te zien. Periodiek wordt er door de leden van de medezeggenschapsraad vergaderd. Deze
vergaderingen zijn voor iedereen, die op welke wijze ook bij de school betrokken, is toegankelijk. Bent u
hierin geïnteresseerd kunt u dit kenbaar maken aan een van de leden van de medezeggenschapsraad en u
wordt voor de dan eerst volgende vergadering uitgenodigd. De zittingsperiode van de leden is in principe
twee jaar waarna een lid zich éénmaal herkiesbaar mag stellen. Zodra een functie vacant is, wordt dit
kenbaar gemaakt en kunnen zich kandidaten aanmelden. (Schoolgids 2008/2009)
Basisschool 6
De school gaat uit van coöperatief leren. Dat betekent dat op onze basisschool klassikaal wordt les gegeven
maar ook, dat de kinderen leren door samen te werken. Onze basisschool heeft vestigingen in twee wijken,
die vrij zelfstandig functioneren. Dit heeft vooral te maken met de afstand en de verschillen in schoolbevolking. De ouders kunnen deelnemen aan activiteiten, cursussen en informatiebijeenkomsten. Meedenken en
meebeslissen stellen we op prijs. Dit gebeurt via de MR. Door deel te nemen aan de bijeenkomsten kunnen
ouders ook op informele wijze hun mening geven en vragen stellen.
De basisschool participeert in een wijkarrangement. Dit houdt in dat er wordt samengewerkt met andere
instellingen in de wijk en activiteiten voor kinderen en volwassenen worden georganiseerd, zowel tijdens
als buiten schooltijd. Op school is een Brede Schoolcoördinator aangesteld. Zij coördineert, organiseert en
begeleidt activiteiten voor kinderen tussen en na schooltijd en voor ouders onder schooltijd. Zij wordt hierin
ondersteund door een wijkmakelaar en professionele aanbieders.
De MR, bestaande uit ouders en leerkrachten, denkt en praat mee over het beleid van de school. De MR
adviseert de directie en het bestuur openbaar onderwijs. De oudergeleding wordt gekozen door de ouders en
de personeelsgeleding door het personeel. Samen komen zij eens in de zes weken op hun eigen vestiging bij
elkaar om te vergaderen. Er wordt gepraat over algemene zaken die voor het onderwijs op school belangrijk
zijn zoals: personeelsbeleid/ARBO, functiedifferentiatie/beloningsdifferentiatie, budgettering, schooltijden,
huisvesting, vervanging zieke leerkrachten. De 5 gekozen ouders van de verschillende vestigingen vertegenwoordigen alle ouders van basisschool en kunnen door hen ook aangesproken worden voor ideeën of
klachten. De zittingsperiode in de MR is twee jaar.
(Schoolgids 2008/2009)

De zes bovengenoemde basisscholen bieden vanuit verschillende visies onderwijs
aan. Schoolteams besteden in schoolgidsen en websites doorgaans uitgebreid aandacht aan medezeggenschap en de rol van ouders daarbij, omdat men inspraak van
ouders belangrijk zegt te vinden. Een school doet in de schoolgids een oproep aan
ouders om een vergadering bij te wonen. De WMS wordt veelal genoemd, maar er
wordt niet uitgelegd wat de nieuwe mogelijkheden zijn.

63

b. Voortgezet onderwijs
School voortgezet onderwijs 7
Onze school is een zelfstandige openbare school voor gymnasiaal onderwijs. Dat betekent dat wij
open staan voor alle leerlingen met de capaciteiten voor ons type onderwijs, ongeacht etnische,
religieuze, sociale of culturele achtergronden. Onze school biedt kansen tot ontplooiing voor elke
leerling met voldoende ambitie en talent. De leerlingen die onze school bezoeken, hebben in het
algemeen meer dan gemiddelde talenten en mogelijkheden. Leerlingen voelen zich daardoor snel
thuis in een schoolcultuur die wordt gekenmerkt door uitdaging, maar ook door veiligheid en geborgenheid. In die sfeer is er ruime aandacht voor de verschillen tussen leerlingen, zowel in capaciteiten,
ambities als achtergronden. Goed onderwijs dient in onze visie aan te sluiten bij die verschillen en
vorm gegeven te worden vanuit een groot vertrouwen in de ontwikkelingsmogelijkheden van leerlingen.
Via de MR kunnen de ouders advies geven aan de schoolleiding en het bestuur. Voor belangrijke
beleidsmatige beslissingen is de instemming van de MR vereist. De MR wordt gevormd door drie
ouders, vier leerlingen en zeven personeelsleden.
(Schoolgids 2008/2009)
School voortgezet onderwijs 8
Onze school heeft drie locaties. De school biedt onderwijs aan van vmbo tot en met gymnasium,
hetgeen de keuzemogelijkheden en diplomeringskansen van de leerlingen ten goede komt.
Het belangrijkste inspraakorgaan binnen de school is de MR. De MR van een school is wat de ondernemingsraad is in een bedrijf; zij bewaakt namens het personeel, de leerlingen en de ouders/verzorgers de goede gang van zaken op school. De leden van de MR zijn gekozen vertegenwoordigers van personeel, ouders/verzorgers en leerlingen. In totaal hebben negen personeelsleden,
vijf leden van de ouderraad en vier leden van de leerlingenraad zitting in de MR. Hierbij is gezorgd
voor een evenwichtige verdeling van leden die binding hebben met de hoofdlocatie. De MR heeft als
taak om de openheid en het onderlinge overleg binnen de school te bevorderen. Om dit te bewerkstellingen heeft de MR bevoegdheden die in de wet geregeld zijn: recht van informatie, recht van advies
en recht van instemming.
Soms heeft een bevoegdheid betrekking op de gehele MR; soms maar op één geleding. De begroting
is bijvoorbeeld een zaak voor de gehele MR. Het taakbeleid is echter een zaak die specifiek is bestemd voor de personeelsgeleding. De besteding van de gelden van de ouderbijdrage en het leerlingenstatuut zijn daarentegen weer zaken voor de geledingen ouders/verzorgers en leerlingen.
(Schoolgids 2008/2009)
School voortgezet onderwijs 9
De school wil onderwijs van hoge kwaliteit verzorgen, zodat leerlingen goed voorbereid zijn op
vervolgstudies en in een pluriforme samenleving zelfstandig kunnen functioneren. Uitgangspunt is
het streven naar effectief onderwijs in een affectieve omgeving. Vanuit onze katholieke grondslag
willen we de leerlingen inspireren tot een christelijke levenshouding. Effectief onderwijs komt pas
goed tot zijn recht in een schoolklimaat, waarin leerlingen en medewerkers zich prettig en veilig
voelen. Een affectieve omgeving veronderstelt respect voor elkaar en ruimte voor persoonlijke- of
culturele verscheidenheid van leerlingen, ouders en medewerkers. Bij de realisering van de doelstellingen speelt een goede samenwerking tussen de school en ouders een belangrijke rol. De missie past
bij de collectieve missie van het bevoegd gezag.

64

De MR komt zeven keer per jaar bij elkaar om te vergaderen, maar als een extra vergadering nodig is,
gebeurt dit ook wel. De MR heeft een heel open relatie met de directie. Op de agenda staan altijd de
notulen, ingekomen stukken per geleding en mededelingen, gevolgd door de agendapunten. De MR
stuurt op belangrijke momenten informatie en houdt de procedure constant in de gaten, de raad zit
daar als het ware direct bovenop. Dankzij een open en zeer goede relatie met de directie kunnen
besluiten op een goede manier genomen worden en staat de directie vrijwel volledig achter de MR.
(Schoolgids 2008/2009 en toelichting secretaris van de MR)
School voortgezet onderwijs 10
Onze school maakt deel uit van de samenleving; een samenleving die steeds verandert, in een steeds
hoger tempo. Dat vraagt om een open oog voor de omgeving om zo goed mogelijk in te spelen op de
behoeften van leerlingen, ouders, de lokale gemeenschap en de maatschappij als geheel. Het onderwijs van onze school is immers van groot belang voor de persoonlijke ontwikkeling en ontplooiing
van mensen en voor de ontwikkeling van de samenleving in de meest brede zin. Onze school zorgt
voor hoogwaardig onderwijs in een veilige, eigentijdse en uitdagende omgeving voor alle leerlingen
en medewerkers. We streven ernaar dat iedereen zo veel mogelijk zeggenschap heeft over het eigen
leer- en ontwikkelingsproces en zich ervoor verantwoordelijk voelt. Voor ons is dit het domein van
organisatie en sturing. Hierboven worden de kernwaarden genoemd die belangrijk zijn voor ons doen
en laten. In de dagelijkse praktijk zijn het wegwijzers voor alle geledingen die samen de school
vormen: medewerkers (personeel en management), leerlingen en buitenwereld (ouders, lokale gemeenschap, samenleving).
Op deze school functioneert een MR, een orgaan met vergaande, wettelijke bevoegdheden. In de MR
hebben drie geledingen zitting, te weten een geleding personeelsleden (zowel onderwijsgevenden als
onderwijsondersteuners), een geleding ouders en een geleding leerlingen. Het totaal aantal mogelijke
leden is 20, verdeeld over 10 personeelsleden, 5 ouders en 5 leerlingen. Binnen de MR zijn verschillende commissies werkzaam, zoals de ARBO-commissie, de Financiële commissie, de commissie
Zorg, de commissie Onderwijs en de commissie Communicatie. Behalve dat beleidskwesties door het
bestuur, de schoolleiding aan de MR ter instemming of advisering voorgelegd moeten worden aan de
raad, heeft de MR ook het recht tot het nemen van initiatieven. Ouders en leerlingen kunnen zich
kandidaat (laten) stellen voor het lidmaatschap van de MR. De laatste jaren zijn niet alle beschikbare
zetels door leerlingen bezet. Daarom worden met name de leerlingen uitgedaagd om enthousiaste
leden af te vaardigen in de MR; ook hun mening is van wezenlijk belang voor een goed functionerende MR. Leerlingen en ouders kunnen kandidaat worden gesteld voor verkiezing tot lid van de raad,
indien zij verklaren de grondslag en de doelstellingen van de school te respecteren.
(Schoolgids 2008/2009)
School voor voortgezet onderwijs 11
Iedere leerling heeft een uniek talent en is ergens goed in. Die belangstelling benutten en uit jezelf
halen wat in je zit; daar maken we bij ons op school sterk voor. In de wereld van vandaag de dag
wordt dat ook steeds belangrijker. Een wereld, die snel verandert, waarin beroepen van vandaag
morgen al niet meer bestaan. Waarin het belangrijker is om dingen te kunnen dan te kennen. Om te
weten wat je als leerling wilt en kunt. Om stevig in je schoenen te staan en overwogen keuzes te
maken. Zodat je niet te snel toegeeft aan de lokroep van de arbeidsmarkt. Veranderingen in de maatschappij volgen elkaar in een hoog tempo op. De school zal haar leerlingen daarop moeten voorbereiden. Voortdurend zoeken we naar nieuwe en moderne, meer op toepassing gerichte leerstof en lesmethoden, zodat de leerlingen de beschikking krijgen over de kennis, het inzicht en de vaardigheden die
ze nodig hebben om zich te redden in de naschoolse maatschappij.

65

De MR houdt zich bezig met het beleid op school. Het betreft met name personeelsbeleid, financieel
en onderwijskundig beleid op hoofdlijnen. De MR is te vergelijken met een ondernemingsraad, maar
dan een heel bijzondere: een waarin producent (medewerkers) en consument (ouders en leerlingen)
verenigd zijn. De MR vergadert maandelijks. Het Dagelijks Bestuur van de MR komt wekelijks
bijeen om een aantal zaken door te spreken. Regelmatig is daarbij de Centrale Directie aanwezig. Zo
ontstaat een rechtstreekse lijn tussen schoolleiding en MR. De MR heeft over een aantal onderwerpen
advies- en /of instemmingsrecht, bijvoorbeeld: formatieplan, activiteitenplan, taakbeleid, Arbo-beleid,
afdelingsstructuur, ouderfonds, sponsoring,werving en selectie van personeel. Actuele informatie van
de MR vindt u op de website.
(Schoolgids 2008/2009)
School voor voortgezet onderwijs 12
Onze school heeft uitsluitend havo en vwo. Wij richten ons op de jonge mensen met ambities. Daarbij
staan integratie en emancipatie centraal. De school stelt zich ten doel leerlingen naast het behalen van
het belangrijke diploma, ook op te leiden tot zelfstandige en verantwoordelijke mensen, die al hun
capaciteiten en talenten gebruiken om een volwaardige plaats in onze maatschappij te kunnen innemen. Kenmerken van ons profiel zijn: hoogwaardig onderwijs, kleinschaligheid en persoonlijke
aandacht. Onze school is een interconfessionele school waar wederzijds respect voor elkaars culturele
achtergrond, levensbeschouwing en leefgewoonten centraal staat. De ontplooiing van iedere leerling
telt voor ons.
Onze school maakt deel uit van een organisatie die als beginsel hanteert: medezeggenschap volgt
zeggenschap. De zeggenschap bij de organisatie vindt plaats op drie niveaus, conform het besturingsmodel, op grond van de Regeling Bestuur en Toezicht. Dit zijn:
1 Teams/locaties/afdelingen: de locatie- of teamleider c.q. afdelingsmanager.
2. Groepen: groepsdirecteuren c.q. Staf en Diensten.
3. Gehele onderwijsinstelling: College van Bestuur.
Het beginsel "medezeggenschap volgt zeggenschap" krijgt vorm door op deze drie niveaus medezeggenschap te organiseren:
1. Voor locaties/teams zijn er twee vormen mogelijk: gereglementeerd werkoverleg en leerlingen/deelnemers- en ouderraden, indien deze raden ingesteld worden; deelraden, indien die ingesteld
worden.
2. In de groepen en Staf en Diensten door de medezeggenschapsraden.
3. Op instellingsniveau door de GMR.
Het aantal leden per medezeggenschapsraad wordt bepaald op basis van het aantal fte medewerkers.
De MR (behalve van Staf en Diensten) bestaat uit een geleding medewerkers en een even grote
geleding bestaande uit leerlingen/deelnemers en ouders.
Voor de havo-vwo-groep van onze school is een eigen medezeggenschapsraad in oprichting, die
binnen de vastgestelde kaders van de GMR werkt. Personeel, ouders en leerlingen uit de betreffende
scholen zullen hierin vertegenwoordigd zijn. De medezeggenschapsraad van de havo-vwo-groep
adviseert of geeft instemming aan bepaalde voorgenomen besluiten van het College van Bestuur, van
het rectorenoverleg van de havo-vwo-groep en van de schoolleiding van de afzonderlijke school.
(Schoolgids 2008/2009 en Statuut medezeggenschap)

De zes scholen voor voortgezet onderwijs (7 t/m 12) hanteren verschillende visies op
leren die op eigen wijzen vertaald zijn in een visie op medezeggenschap.
Een aantal scholen stelt zich zakelijk op en beschrijft in het kort waar de medezeggenschap zich mee bezig houdt. Andere scholen zijn heel informeel in hun beschrijving en richten hun aandacht met name op het belang van deelname van de ouders en
de leerlingen. Wanneer medezeggenschapsraden in het voortgezet onderwijs deelra-

66

den of themaraden hebben ingesteld, dan vermeldt men dit in het algemeen wel in
hun beschrijving, met als doel ouders en leerlingen op de hoogte stellen van de belangrijkste taken.

7.3 Inrichting van de medezeggenschapsorganen
Hoe zijn de medezeggenschapsorganen bij de bezochte scholen ingericht? De WMS
is een flexibele wet. De keuzen die bestuur, management en medezeggenschapsorganen gezamenlijk maken over de inrichting van hun medezeggenschapsstructuur zijn
neergelegd in het medezeggenschapsstatuut. De WMS meldt hierover: ‘Elk schoolbestuur stelt een medezeggenschapsstatuut op waarin wordt vastgelegd hoe de “kaart
van medezeggenschapsorganen” bij het schoolbestuur eruitziet. In het statuut wordt
beschreven welke medezeggenschapsorganen er zijn en wat hun bevoegdheden zijn;
deze bevoegdheden zélf zijn verankerd in het reglement van het desbetreffende orgaan’. De kaart van medezeggenschapsorganen zoals opgenomen in het statuut toont
in feite het organigram van medezeggenschapsorganen en beschrijft deze op een voor
een ieder inzichtelijke wijze.
Een statuut biedt de mogelijkheid om, los van reglementen, op inspirerende wijze een
eigen aanpak van de medezeggenschap te schetsen; een nieuwe wijze van werken
voor te stellen, passend bij de huidige wensen van personeel, ouders en leerlingen.
Uit de ITS-peilingen (2007) bleek dat vrijwel alle schoolbesturen en (G)MR’en zich
hebben laten leiden door de gezamenlijke organisaties onder regie van het Projectbureau WMS (Smit & Elfering, p. 31). Het is opvallend dat de beschikbare statuten van
de bezochte scholen zo heel erg op elkaar lijken en volgens hetzelfde stramien zijn
opgebouwd. Het zijn nog redelijk 'beleidsarme' teksten, zoals een bestuurslid dat
formuleerde. Zie Bijlage 3, Schema 7.3. Navraag bij besturen leerde dat zij doorgaans
de intentie hebben in 2009 een ‘beleidsrijker’ statuut te presenteren.
Reglementen
Uit een analyse van de reglementen van de bezochte scholen blijkt dat de mate waarin
openheid, openbaarheid en onderling overleg wordt gestimuleerd per school verschilt.
Bijvoorbeeld bij een aantal van deze scholen staat expliciet in het medezeggenschapsreglement vermeld dat jaarverslagen worden toegezonden naar zowel ouders, personeel als leerlingen (voortgezet onderwijs). Bij een deel van de scholen vermeldt het
reglement dat de (G)MR de mogelijkheid heeft om de achterban te raadplegen alvorens het bestuur te adviseren of om in te stemmen met voorgenomen besluiten. We
hebben de reglementen gescoord op deze dimensies. Het resultaat ervan staat in Bijlage 3, Schema 7.4.

67

7.4 Bevorderende factoren optimaliseren medezeggenschap
In deze paragraaf gaan we in op de vraag welke factoren een bijdrage kunnen leveren
aan het optimaliseren van de medezeggenschap.
We onderscheiden de volgende zes factoren die de medezeggenschap kunnen bevorderen (zie o.m. Brekelmans, 2006, Zoontjens, 2004; Wissema, Bouts & Rutgers,
1996):
1. Medezeggenschapsstructuur: ervaringen met informatiestromen, taken, bevoegdheden, verantwoordelijkheden van inspraakorganen; reglementen (van nieuwe organen) binnen (nieuwe) bestuurlijke verhoudingen; de mate waarin MR-leden mogelijkheden hebben een bijdrage te leveren aan het reilen en zeilen van de school,
mee te denken en mee te beslissen over de dagelijkse gang van zaken en het beleid
van de school.
2. Medezeggenschapscultuur: de wijze waarop MR-leden met elkaar omgaan, (bevorderende factoren voor) de wijze waarop personeel, ouders en leerlingen meedenken, meepraten en meebeslissen over het beleid; de wijze waarop de participatie van alle personeelsleden, ouders en leerlingen binnen de verschillende
schoolsoorten kan worden bevorderd.
3. Medezeggenschapsbereidheid: (bevorderende) motieven om te participeren; de
mate waarin personeel, ouders en leerlingen samenwerken ten behoeve van het optimaliseren van de inspraak.
4. Medezeggenschapsvaardigheden, scholing en faciliteitenregeling: ervaringen met
gemaakte afspraken, de mate waarin scholen faciliteiten, middelen en voorzieningen ter beschikking hebben om de medezeggenschap optimaal te laten functioneren.
5. Medezeggenschapsstrategie: Gehanteerde methoden en middelen om de gestelde
doelstellingen van de medezeggenschapsraden te realiseren.
6. Perceptie kwaliteit medezeggenschap: gebruik maken van de kansen die WMS
biedt: versterking gezamenlijkheid, versterking eigenstandigheid, gebruik ruimte
en flexibiliteit, versterking informatieverstrekking, rol ‘checks and balances’ MR.
Zie Bijlage 4, Figuur 7.5.
1. De medezeggenschapsstructuur
Schoolbesturen hebben in het voorgelegde statuten veelal (nog) geen eigen visie
ontvouwd op de medezeggenschap. Op een aantal scholen zijn aanzetten gegeven om
een eigen visie te ontwikkelen op de wijze waarop bij de medezeggenschap wordt
omgegaan met de diversiteit binnen de ouder- en leerlingenpopulatie. Een aantal
scholen is gestart de medezeggenschap beter toe te snijden op de eigen schoolsituatie
door het invoeren van themaraden, deelraden en het revitaliseren van leerlingenraden
en ouderraden. Op basis van een goede voorbereiding verwacht men geen negatieve

68

consequenties van de invoering van deze ‘nieuwe’ organen in de organisatie voor de
medezeggenschap via de MR.
Een deel van de schoolbesturen/directies en (G)MR-leden heeft na de wetswijziging
met een frisse blik gekeken naar het functioneren van de medezeggenschap, de balans
opgemaakt, de organisatie en de kosten tegen het licht gehouden, beschikbare middelen geïnvesteerd en in overleg met de (G)MR een keuze gemaakt voor een nieuwe
aanpak ten behoeve van de verbetering van de kwaliteit via professionalisering van
MR-leden.
Een deel van de MR’en groeit, door betere informatieverstrekking van het schoolbestuur en doordat men over meer bevoegdheden beschikt, in hun rol als ‘countervailing
power’ van het bestuur. Onduidelijk is in welke mate de ‘check’ van de medezeggenschap invloed heeft op de ‘balance’ van het bestuursbeleid.
De vacatievergoeding voor ouders en leerlingen in de (G)MR is een onderdeel van de
faciliteitenregeling voor de (G)MR. Op basisscholen krijgen ouders over het algemeen geen vergoeding voor het werk in de MR. Een enkele ouder die lid is van de
GMR krijgt reiskostenvergoeding voor het bijwonen van vergaderingen. Uit de gevalsstudies blijkt dat ouders geen beroep doen op een kinderoppasregeling, omdat de
ouders die zitting hebben in de MR veelal hoger opgeleide tweeverdieners zijn, waarvan de partner ’s avonds gewoon thuis is. Uit de gevalsstudies blijkt dat lager opgeleide (allochtone) ouders niet in de MR participeren. Hoger opgeleide ouders hebben
doorgaans geen behoefte aan een financiële bijdrage.
Op een middelbare school met voornamelijk allochtone leerlingen zien we dat ouders
en leerlingen geen deel uit maken van de MR. Op scholen met lager, middelbaar en
hoger opgeleide (autochtone) ouders hebben besturen doorgaans een regeling getroffen om ouders en leerlingen te stimuleren om te participeren in de MR. Op scholen
met ouders uit voornamelijk hogere milieus ontvangen ouders en leerlingen geen
financiële vergoeding. Ouders krijgen een etentje aangeboden en een flesje wijn met
de kerst; leerlingen ontvangen een cadeaubon en een medezeggenschapscertificaat bij
hun diploma. Zie Bijlage 5, Figuur 7.6. In hoofdstuk 8 zullen verder ingaan op de
vacatievergoeding voor leerlingen.
2. Medezeggenschapscultuur
De meeste MR’en in het basisonderwijs hanteren een soort ‘missie-statement’ met
wat men beoogt met de medezeggenschap. In deze statements wordt veelal een invulling van de taakopvatting geven, zoals: ‘duidelijkheid en gezelligheid gaan bij ons
samen’.
Op de meeste bezochte scholen is men na de invoering van de WMS in eerste instantie op dezelfde voet verder gegaan. De personeelsgeledingen van de medezeggenschapsraden in het voortgezet onderwijs zijn zich gaan beraden om los van de MR
bijeenkomsten te beleggen. Dit is bij een paar scholen inmiddels geformaliseerd en

69

bevordert de motivatie om ‘onder elkaar’ vooroverleg te voeren, standpunten te bepalen en duidelijker vanuit de belangen van personeelsleden het gesprek in te gaan.
Besturen met een (inter)actief beleid hebben vaker een visie op medezeggenschap
ontwikkeld dan besturen die zich passief opstellen ten aanzien van de medezeggenschap.
In het voortgezet onderwijs lijkt bij leerlingen het vertrouwen in de medezeggenschap
te groeien als de belangen van leerlingen bij de vormgeving van de medezeggenschap
veel explicieter als uitgangspunt van het beleid worden genomen.
3. Medezeggenschapsbereidheid
In het basisonderwijs en voortgezet onderwijs zijn het vooral de hoger opgeleide
ouders met bestuurlijke of beleidsmatige ervaring die bereid zijn om zitting nemen in
de MR. Deze ouders zijn veelal zeer enthousiast en denken graag mee over het beleid,
omdat ze graag inspraak op zaken willen hebben die henzelf of hun kinderen aangaan.
De drempel voor ouders om lid te worden van de medezeggenschapsraad is op basisscholen over het algemeen lager dan op middelbare scholen. Ouders in het basisonderwijs voelen zich mededeskundigen van de leerkrachten en kunnen als gevolg
daarvan in hun ogen dan ook makkelijk naast leerkrachten in de MR zitting nemen.
Daarnaast hebben ouders in het basisonderwijs ook vaker informele contacten met de
school en zijn ook vaker op school aanwezig (bijvoorbeeld tijdens breng- en haalmomenten van de kinderen of schoolactiviteiten). In het voortgezet onderwijs zien ouders de leraren primair als de professionele deskundigen en in hun denken gaan ze uit
van de expertise van de leraar. Lager opgeleide allochtone ouders zijn nauwelijks
vertegenwoordigd in inspraakorganen (vgl. Smit, Driessen, Sluiter & Brus, 2007).
Allochtone ouders en vmbo-leerlingen hebben een marginale positie binnen de
schoolorganisatie. De sterk op de hogere sociaal-economische milieus gerichte opvattingen van besturen, directies en leraren in de MR over de gewenste inbreng van
ouders en leerlingen in de medezeggenschapsraad staan de communicatie en de participatie van deze ouders en leerlingen in de weg (vgl. Smit, Driessen, Sluiter & Brus,
2007).
Scholen bieden leerlingen via de MR mogelijkheden tot actieve betrokkenheid bij de
besluitvorming ten aanzien van hun eigen leefomgeving op school: lessen, leerstof,
rooster en leeromstandigheden. Van leerlingen wordt op scholen in toenemende mate
verwacht dat zij actief en zelfstandig leren en een bijdrage leveren aan de school als
gemeenschap (vgl. Veugelers & De Kat, 2001).
Met name leerlingen uit de hogere leerjaren van het havo en vwo hebben zitting in de
MR. Op een aantal scholen in het voortgezet onderwijs waar niet alle zetels van de

70

leerlinggeleding bezet zijn, is er een tendens om het imago van de MR op te poetsen.
Men biedt leerlingen betere voorwaarden aan om hen te verleiden zitting te nemen in
de MR, zoals (betere) vergoedingen, cadeaubonnen en een certificaat bij het diploma.
Hier lijkt een stimulerende werking van uit te gaan.
Personeelsleden in het basisonderwijs werken veelal volgens een roulatiesysteem om
zitting te nemen in de MR. Leraren in het voortgezet onderwijs zijn doorgaans intrinsiek gemotiveerd om te participeren in de MR. Men vindt het MR-werk interessant,
belangrijk en een aardige afwisseling van de dagelijkse werkzaamheden.
De inbreng van ouders en leerlingen bij de medezeggenschap is veelal groter wanneer
MR’en en directies/besturen bereid zijn via scholing te investeren in hun bijdrage als
gesprekspartners bij de beleidsvorming.
Scholen weten vaak over een lange periode enthousiaste MR-leden aan zich weten te
binden door hen te stimuleren een bijdrage te leveren aan de kwaliteit van het beleid
en hen de nodige (materiële en immateriële) waardering te geven. Langdurige betrokkenheid van MR-leden, is van belang voor de continuïteit en kwaliteit van het aanbod
van de medezeggenschap (vgl. Weggeman, 2007).
4. Medezeggenschapsvaardigheid
Over het algemeen hebben leden van medezeggenschapsraden geen uitgebreide scholing gevolgd. Vaak zijn voorzitters van medezeggenschapsraden naar een informatiebijeenkomst geweest over de WMS. De meeste leden geven ook aan geen scholing
nodig te hebben, omdat ze meestal vanuit eigen ervaring en kennis al op een redelijk
niveau kunnen meepraten. Wanneer bepaalde kennis ontbreekt, bijvoorbeeld op het
gebied van een fusie of verbouwing, schakelt men experts in, zoals een advocaat of
een bouwbedrijf. Leden van medezeggenschapsraden zijn veelal welbespraakt, willen
een belangrijke bijdrage leveren aan het beleid en beschikken over het vermogen om
in samenspel met anderen een gezamenlijke resultaat na te streven.
Er bestaan in het basisonderwijs en voortgezet onderwijs barrières die participatie van
ouders en leerlingen in medezeggenschapsraden in de weg staan, zoals taal- en cultuurverschillen. Het participatie-ideaal van de WMS dat alle betrokkenen in het onderwijs een bijdrage leveren aan het beleid van het schoolbestuur staat op gespannen
voet met de opvatting van directies dat (allochtone) ouders en leerlingen uit lagere
milieus niet over de vaardigheden beschikken om te participeren in medezeggenschapsraden. Een belangrijk element van het Nederlandse onderwijs is het toezicht
door de Inspectie van het Onderwijs. Het is opmerkelijk dat de onderwijsinspectie op
scholen waar geen ouders en/of leerlingen participeren daarover niet rapporteren in de
schoolverslagen. Zij constateren dat er geen aanwijzingen zijn dat er belangrijke
tekortkomingen zijn in de kwaliteit van het onderwijs.

71

5. Medezeggenschapsstrategie
Medezeggenschapsraden ontwikkelen gaande de periode dat men met elkaar optrekt een bepaalde aanpak, een bepaalde wijze van werken en omgaan met elkaar.
Dit gaat gepaard met het vaststellen van gedeelde overtuigingen met betrekking
tot het hanteren van een te kiezen medezeggenschapsstrategie. De kleinschaligheid
van basisscholen zorgt voor korte communicatielijnen en draagt bij aan een informele
aanpak. De medezeggenschapsraden op basisscholen houden zich doorgaans preciezer aan de reglementen dan in het voortgezet onderwijs: pakken de WMS er vaker bij
om bepalingen na te lezen wanneer dit nodig is. Op deze wijze weten MR’en toch een
enigszins professionele afstand tot het bestuur en de directie te houden.
In het voortgezet onderwijs is daarentegen een duidelijke scheiding tussen de verschillende belangen van de verschillende geledingen in de MR. De afstand tussen
geledingen in de MR is in het voortgezet onderwijs vele malen groter dan op basisscholen. In het voortgezet onderwijs lijken medezeggenschapsorganen resultaat gerichter te werken.
Factoren die volgens de perceptie van de betrokkenen een bijdrage (kunnen) leveren
aan het optimaliseren van de medezeggenschap: gezamenlijke uitgangspunten ontwikkelen, elkaar aanspreken op afspraken, de gekozen aanpak verantwoorden naar
alle betrokkenen (‘governance’), periodiek klachten inventariseren en er iets mee
doen.
6. Perceptie kwaliteit medezeggenschap
Maken scholen gebruik van de kansen die WMS biedt?
Bijna alle bezochte scholen gaan in meer of mindere mate uit van een gezamenlijke
verantwoordelijkheid van bestuur en personeel, ouders en leerlingen voor het functioneren van de school via de MR als overlegorgaan, in de schoolorganisatie. Met name
in het voortgezet onderwijs hebben personeel, ouders en leerlingen meer oog voor de
verschillende belangen die in het opsplitsen van het overleg met de geledingen tot z’n
recht kunnen komen. In het voortgezet onderwijs houden inspraakorganen veel nadrukkelijker rekening met de belangen van de verschillende geledingen.
De (G)MR is sinds de invoering van de WMS een prominentere rol gaan spelen in de
beleidsvorming doordat men eerder en over meer informatie beschikt. De rol van de
GMR, als verplicht medezeggenschapsorgaan, bij bovenschoolse beslissingen is
versterkt.
Er zijn geen signalen dat de keuze voor een ‘eigen’ medezeggenschapsmodel, met
‘eigen’ bevoegdheden, met los van elkaar functionerende organen ook geleid heeft tot
veel (meer) bestuurlijke drukte, een uitdijende bureaucratie en onproductieve tegenstellingen tussen en binnen inspraakorganen.
De ervaringen met de WMS zijn te pril om vast te stellen in welke mate de versterking van de posities van personeel, ouders leerlingen in de WMS van invloed is ge-

72

weest op de gemeenschapsvorming en gemeenschapszin binnen de schoolorganisatie
( vgl. Smit, 2006).

7.5 Samenvattend
Op de meeste bezochte scholen is men in eerste instantie op dezelfde voet door gegaan als voorafgaande aan de invoering van de WMS. Een aantal scholen is gestart de
medezeggenschap beter toe te snijden op de eigen schoolsituatie door het invoeren
van themaraden en deelraden. Het zijn vooral de hoger opgeleide ouders met bestuurlijke of beleidsmatige ervaring die bereid zijn om zitting nemen in de MR. Deze
ouders zijn veelal zeer enthousiast en denken graag mee over het beleid, omdat ze
inspraak willen hebben over zaken die henzelf of hun kinderen aangaan.
De kwaliteit van sociale relaties, gedeelde normen en bereidheid bij (G)MR-leden
zich in te zetten voor de schoolgemeenschap, zijn van grote invloed op het functioneren van de medezeggenschap (vgl. Coleman, 1988).
De drempel voor ouders om lid te worden van de medezeggenschapsraad is op basisscholen over het algemeen lager dan op middelbare scholen.
Scholen bieden leerlingen via de MR mogelijkheden tot actieve betrokkenheid bij
(besluitvorming ten aanzien van) hun eigen leefomgeving op school. Van leerlingen
wordt op scholen in toenemende mate verwacht dat zij actief en zelfstandig leren en
een bijdrage te leveren aan de school als gemeenschap.
De meeste scholen doen met name een appèl op de participatiebereidheid van havovwo-leerlingen in de MR zitting te nemen. Vmbo-leerlingen staan buitenspel (vgl.
Ten Dam & Volman, 2000).
Personeelsleden in het basisonderwijs werken veelal volgens een roulatiesysteem om
zitting te nemen in de MR. Leraren in het voortgezet onderwijs zijn doorgaans intrinsiek gemotiveerd om te participeren in de MR en zien het MR-werk als een aardige
afwisseling van hun dagelijkse werkzaamheden.
Directies en voorzitters van medezeggenschapsraden op achterstandsscholen hebben
problemen met het vinden van (geschikte) ouders en leerlingen voor de MR. Dit
betekent dat op deze scholen de match tussen vraag en aanbod niet altijd optimaal is.
Omdat het lastig is om personen te vinden die dit werk willen doen, worden ook niet
zulke hoge eisen gesteld.
Over het algemeen hebben leden van medezeggenschapsraden geen uitgebreide scholing gevolgd, maar vinden dit ook niet nodig. De medezeggenschapsraden op basisscholen houden zich doorgaans preciezer aan de reglementen dan in het voortgezet
onderwijs: pakken de WMS er vaker bij om bepalingen na te lezen wanneer dit nodig
is. Op deze wijze weten MR’en toch een enigszins professionele afstand tot het be-

73

stuur en de directie te houden. De afstand tussen geledingen in de MR is in het voortgezet onderwijs vele malen groter dan op basisscholen.
Een deel van de MR’en raden groeit in hun rol als ‘countervailing power’ van het
bestuur. Onduidelijk is in welke mate de ‘check’ van de medezeggenschap invloed
heeft op de ‘balance’ van het bestuursbeleid.

74

8 Leerlingenparticipatie

8.1 Inleiding
Uit de websurveys blijkt dat op scholen met een combinatie van schooltypen vmbo,
havo en vwo met name havo en vwo leerlingen vertegenwoordigd zijn in de MR.
Leerlingen participeren niet in medezeggenschapsraden in het voortgezet speciaal
onderwijs en bij expertisecentra so/vso. In dit hoofdstuk beschrijven we de leerlingenparticipatie op basis van een serie gevalsstudies. In paragraaf 8.2 geven we aan
wat we verstaan onder omgangshuishouding en de rechtspositie van leerlingen. Paragraaf 8.3 schetst de positie van de leerlingen in de leerlingenraad, in de MR en de
motieven voor participatie. In paragraaf 8.4. bespreken we de vacatievergoeding voor
leerlingen in de MR. Paragraaf 8.5 beschrijft de bevorderende factoren voor leerlingenparticipatie in de MR. In paragraaf 8.6 maken we de balans op en geven een samenvatting van de bevindingen.

8.2 Omgangshuishouding en rechtspositie leerlingen
Er is in de afgelopen eeuw een verschuiving opgetreden in de omgangshuishouding
tussen personen: een verschuiving van een ‘bevelshuishouding’ naar een ‘onderhandelingshuishouding’. In het maatschappelijk verkeer is daardoor de bewegingsruimte
van mensen toegenomen, maar onder de beperkende voorwaarde dat betrokkenen hun
omgang regelen in onderling overleg en naar wederzijdse toestemming (De Swaan,
1979). Leerlingen krijgen thuis en op school te maken met verschillende meningen en
botsende belangen. Het is de normaalste zaak van de wereld daar over te onderhandelen: een gesprek aan te gaan waarbinnen de verschillende partijen hun mening geven,
waarna ze een compromis sluiten. De omgang tussen ouders en kinderen kent een
rijkgeschakeerde communicatie waarbij men onderhandelt over regels en bij meningsverschillen zoekt naar oplossingen die voor alle betrokkenen acceptabel zijn. De
onderhandelingscultuur in gezinnen is over het algemeen gericht op het bereiken van
oplossingen/compromissen, waarmee de partijen kunnen instemmen, ook al zijn hun
belangen niet altijd volledig gerealiseerd (Smit & Doesborgh, 2000).
De school vormt voor leerlingen de verbindingsschakel naar de toekomstige arbeidsparticipatie en maatschappelijke deelname. Het onderwijs bereidt leerlingen voor op
hun toekomst: privé-leven en hun deelname in de maatschappij.

75

Leerlingen in het voortgezet onderwijs zijn geen burgers in de formeel politieke bekentenis van het woord. Ze hebben pas op achttienjarige leeftijd stemrecht. Als burgerschap een maatschappelijk ideaal is, zijn leerlingen burgers-in-wording en zouden
zij als zodanig bejegend dienen te worden. Dat wil zeggen dat ze de kans krijgen om
zich geleidelijk te ontwikkelen tot betrokken, autonome, oordeelkundige en verantwoordelijke leden van de gemeenschap (Winter, 1995).
Scholen voor voortgezet onderwijs hebben in de regel een leerlingenstatuut opgesteld
om de rechtspositie van leerlingen binnen de organisatie te verduidelijken: bijvoorbeeld hoe het recht op behoorlijk onderwijs er op school uitziet en welke verplichtingen leerlingen hebben om zich in te spannen om een goed onderwijsproces mogelijk
te maken, wat de omgangshuishouding is op school met betrekking tot te laat komen
en afwezigheid, de vrijheid van meningsuiting, vrijheid van uiterlijk, ongewenste
intimiteiten en disciplinaire maatregelen.
Het opstellen van een leerlingenstatuut heeft als doel het voorkomen van problemen,
een antwoord te geven op voorkomende vragen, een oplossing te bieden voor voorkomende problemen en het uitsluiten van willekeur. Het leerlingenstatuut wordt veelal op voorstel van de leerlingenraad in overleg met het managementteam opgesteld en
vervolgens aan de leerlinggeleding van de medezeggenschapsraad ter beoordeling
voorgelegd. Nadat de medezeggenschapsraad zich over het leerlingenstatuut heeft
uitgesproken, wordt het door het bevoegd gezag vastgesteld.

8.3 Leerlingenraad, MR en motieven voor participatie
Leerlingenraad
Op de zes bezochte scholen voor voortgezet onderwijs is een leerlingenraad ingesteld:
een platform, uit en door de leerlingen gekozen, die de belangen van de leerlingen
behartigt. Alle leerlingen kunnen zich veelal opgeven om in de leerlingenraad zitting
te nemen. De wijze van verkiezing, de rechten en plichten zijn in het huishoudelijk
reglement geregeld. Het aantal leerlingen dat zitting heeft in de leerlingenraad varieert tussen de 4 en 32 leerlingen.
De leerlingenraad beschikt veelal over een eigen vaste ruimte. Voor activiteiten van
de leerlingenraad is door de locatieleiding een activiteitenbudget toegekend. Daarnaast kan de leerlingenraad, na overleg, gebruik maken van de faciliteiten van de
school. Activiteiten van de leerlingenraad kunnen na overleg met de locatieleiding
tijdens lesuren plaatsvinden.
Motieven participatie in leerlingenraad
De motieven van leerlingen om zich verkiesbaar te stellen voor de leerlingenraad zijn:
‘ben er nadrukkelijk voor gevraagd’, ‘zitten leuke interessante medeleerlingen in de
raad’, ‘ben geïnteresseerd in wat de leerlingenraad voorstelt en doet voor de belangen

76

van medeleerlingen’. Leerlingen die deel uitmaken van de leerlingenraad willen actief
meedenken met de school en een bijdrage leveren aan en opkomen voor leerlingbelangen. Een klein aantal leerlingen wil in de MR meedenken over beleid van de
school.
Functioneren leerlingenraden
De belangenbehartiging van leerlingen via de leerlingenraad komt op de bezochte
scholen het best tot zijn recht als de leerlingenraad een visie heeft ontwikkeld op
leerlingenparticipatie, op de hoogte is van wat er leeft onder de leerlingen, status
heeft onder leerlingen, goede contacten heeft met de directie, achterban en begeleiding krijgen.
Leerlingen in de MR
Op vijf van de zes bezochte scholen in het voortgezet onderwijs participeren leerlingen in de MR. Op één school zijn leerlingen niet in de raad vertegenwoordigd, omdat
er geen belangstelling voor is vanuit het personeel en de leerlingen. Per school zitten
tussen de twee en vijf leerlingen in de MR. De participatiegraad is uiteraard (heel)
laag in vergelijking met de leerlingenpopulatie, maar de leerlingenzetels zijn over het
algemeen wel bezet.
Op geen enkele van de bezochte scholen heeft een leerling zitting in de GMR. Personeel en leerlingen hebben hier geen behoefte aan. Het personeel ziet geen toegevoegde waarde en voor de leerlingen is het een ‘ver-van-mijn-bed-show’.
Motieven participatie in MR
De drijfveren van leerlingen om zitting te nemen in de MR zijn: kunnen meedenken,
meepraten op ‘hoger’ niveau, leren inzien van nut en belang van medezeggenschap,
voorbereiding op toekomstige studie (o.a. politicologie, bestuurswetenschappen), leuk
om kennis te hebben van de organisatie van de eigen school, als een uitdaging zien
om de koers van de eigen school mede te bepalen, serieuze bijdrage te kunnen leveren
aan het schoolklimaat, de kans krijgen om ‘echt’ invloed uit te oefenen op beleid van
de school.
De leerlinggeleding in de MR wordt op twee van de zes bezochte middelbare scholen
begeleid door een personeelslid of de voorzitter van de MR. Doel van de begeleiding:
leerlingen te leren participeren in MR, het rendement van de participatie te vergroten.
Zie Figuur 8.1.

77

Figuur 8.1 – Leerlingen in leerlingenraad, MR en motieven voor participatie
Scholen

Omvang leerlingenraad Aantal leerlingen in Motieven voor participatie
MR

School voor vo 1
Gymnasium
1400 leerlingen
Hoger milieu

15 leerlingen

4 leerlingen
(3, 4 en 5
gymnasium)

- leerling zijn zich bewust van
een goed toekomstig cv
- leerlingen willen serieuze
bijdrage leveren aan schoolklimaat

School voor vo 2
Vmbo/ havo/vwo
1400 leerlingen
Middelbaar en hoger milieu

15 leerlingen

2 leerlingen
(4 en 5 vwo)

- kunnen meedenken, meepraten op ‘hoger’ ‘niveau

School voor vo 3
Vmbo-t/havo/ vwo
1650 leerlingen
Middelbaar en hoger milieu

20 leerlingen

3 leerlingen
(4, 5 en 6 vwo)

- leren inzien van nut en belang
van medezeggenschap
- voorbereiding op toekomstige
studie (politicologie, bestuurswetenschappen)

School voor vo 4
Vmbo/ havo/ vwo
2000 leerlingen
Middelbaar en hoger milieu

10 leerlingen

5 leerlingen
- de kans benutten om ‘echt’
(4 havo/ 4 en 5 vwo) invloed uit te oefenen op beleid van de school

School voor vo 5
Praktijkonderwijs/ vmbo/
vmbo-t/ havo/ vwo
2200 leerlingen
Autochtoon lager milieu,
middelbaar en hoger milieu

32 leerlingen

4 leerlingen
(3, 5 en 6 vwo)

- leuk om kennis te hebben van
organisatie eigen school
- als een uitdaging zien om
koers eigen school mede te
bepalen

School voor vo 6
Havo/ vwo
400 leerlingen
Allochtoon lager milieu

4-12 leerlingen

geen leerlingen in
MR

- geen interesse van leerlingen
- leerlingen kennen nauwelijks
bestaan van MR

8.4 Vacatievergoeding voor leerlingen in de MR
De vacatievergoeding voor leerlingen in de MR is een onderdeel van de faciliteitenregeling voor de MR. De afspraken die over de faciliteitenregeling tussen het schoolbestuur en MR worden gemaakt, moeten worden vastgelegd in het medezeggenschapsstatuut (WMS art 22 onder a). De faciliteitenregeling voor leerlingen behoeft
de instemming van de leerlingen in de MR.

78

Op de bezochte scholen voor voortgezet onderwijs met voornamelijk leerlingen uit
hogere milieus wordt geen vacatievergoeding gegeven. De leerlingen krijgen aan het
eind van het schooljaar een cadeaubon als dank voor hun inzet. Op middelbare scholen met leerlingen uit verschillende milieus is veelal vacatievergoeding vastgelegd
variërend tussen de € 12 tot € 50 per vergadering (incl. voorbereidingen en werkzaamheden). Op een school met voornamelijk allochtone leerlingen (lager milieu)
nemen leerlingen geen deel aan de MR. Zie Figuur 8.2.

Figuur 8.2 – Vergoeding voor leerlingenparticipatie in (G)MR
Scholen

Vergoeding

School voor vo 1
Gymnasium
Hoger milieu

- leerlingen in MR ontvangen geen vacatievergoeding;
- leerlingen in MR kunnen een vermindering van maximaal 40 klokuren studie
krijgen. In praktijk is dit meestal niet aan de orde, omdat leerlingen in de MR
door keuze van extra vakken toch al meer uren maken dan de minimale verplichting.

School voor vo 2
- leerlingen in MR ontvangen geen vacatiegeld;
- leerlingen in de MR krijgen een cadeaubon, dit varieert per jaar, maar meestal
Vmbo/ havo/vwo
Middelbaar en hoger milieu ter waarde van € 50 tot € 100;
- leerlingen krijgen geen vrijstelling van onderwijstijd;
- leerlingen krijgen een certificaat bij het diploma waarop MR-werkzaamheden
staan vermeld.
School voor vo 3
- leerlingen krijgen een vergoeding van € 25 per vergadering;
- leerlingen krijgen geen vrijstelling van onderwijstijd;
Vmbo-t/havo/ vwo
Middelbaar en hoger milieu
School voor vo 4
- leerlingen krijgen een vergoeding van € 25 per MR-vergadering;
- MR-werk wordt gezien als onderwijstijd, dat betekent dat ieder uur dat leerVmbo/ havo/ vwo
Middelbaar en hoger milieu lingen besteden aan werkzaamheden voor de MR een uur van de onderwijstijd
af gaat.
School voor vo 5
- leerlingen in de MR ontvangen een vergoeding van € 12 euro per vergadering
(incl. voorbereidingen en werkzaamheden);
Praktijkonderwijs/ vmbo/
- leerlingen krijgen geen vrijstelling van onderwijstijd;
vmbo-t/ havo/ vwo
Autochtoon lager milieu & - leerlingen hebben allemaal 80 zelfstudie uren, leerlingen die in de MR zitten
Middelbaar en hoger milieu mogen hier 40 uur van af halen.
School voor vo 6
Havo/ Vwo
Allochtoon lager milieu

- n.v.t. (geen leerlinggeleding aanwezig).

79

8.5 Bevorderende factoren voor leerlingenparticipatie in de MR
Wat zijn bevorderende factoren voor leerlingen op bezochte scholen om te participeren in de MR?
Bevorderende factoren voor leerlingen om zitting te nemen in de raad en een actief
mee te denken over het beleid van de school: directie en personeel hebben een visie
op leerlingenparticipatie, goed functionerende leerlingenraad (kweekvijver van talent,
achterban leerlinggeleding MR), duidelijke informatieverstrekking aan leerlingen;
over de rol van de MR, waardering voor MR-werk uitgedrukt in euro’s, vermindering
onderwijstijd en een aantekening op het diploma. Zie Figuur 8.3.

Figuur 8.3 – Bevorderende factoren leerlingenparticipatie
Scholen
School voor vo 1
Gymnasium
Hoger milieu

visie directie en
personeel

rol leerlingenraad

informatieverstrekking

vergoeding en
vrijstelling

- inbreng leerlingen - leerlingenraad: 15 - men komt elkaar
- uitgaande van
heeft een toegeleerlingen;
regelmatig tegen in intrinsieke motivoegde waarde
- nauwe band tussen de wandelgangen;
vatie van leerlingelijkwaardigheid;
leerlingenraad,
- leerlingen van dit
gen;
- leerlingen worden
PMR, OV en MR: niveau zijn snel
- geen vergoeding.
in de MR door per- uitwisseling van
geworven;
soneel als gelijken
notulen en versla- - mond op mond
behandeld: Persogen;
reclame;
neelslid:. ‘Als ik les - geen formele
- informele omgang
geef ben ik meneer samenwerking,
belangrijk.
Jansen, tijdens de
maar veel inforMR is het Herman’. meel contact.
- certificaat als
School voor vo 2
- (het leren van)
- 15 leerlingen in - leerlingenraad
bewijs van leerVmbo/ havo/vwo
leerlingen staan
leerlingenraad;
houdt wervingservaring.
Middelbaar en hoger
centraal op school; - nauwe band tussen praatje in klassen;
milieu
- personeel: een
leerlingenraad en - kandidaten leerlingsterke aandacht
MR;
geleding MR krijvoor wensen van - leerlinggeleding
gen bij verkiezingen
uitgebreide aanleerlingen;
MR stimuleert
dacht in de klassen
- wensen leerlingen
leerlingen uit de
serieus nemen in de leerlingenraad om tijdens de les.
MR;
als achterban mee
- rekening houden
te denken met
met meningen van
schoolbeleid.
leerlingen bij beleid.
School voor vo 3
- belang van partici- - 20 leerlingen in - professionele
- onkostenvergoeVmbo-t/havo/ vwo
patie voor de vorLeerlingenraad:
aanpak;
ding.
Middelbaar en hoger
ming van leerlindient als kweek- - veel aandacht voor
milieu
gen;
vijver voor MR;
verkiezingen;
- aandacht gericht op - sterke stimulans - MR zich richt op
leerlingen met
vanuit leerlingenvwo’ers door mid-

80

Scholen

visie directie en
personeel

rol leerlingenraad

informatieverstrekking

vergoeding en
vrijstelling

hoogste opleiding
deze groep, omdat
zij de meest relevante inbreng hebben.

raad door middel
del van posters;
van bespreking
- belangen van MR
van relevante MR zichtbaar gemaakt
stukken.
met als resultaat
veel meer kandidaten dan plaatsen: dit
schooljaar 11 nieuwe kandidaten.
School voor vo 4
- ‘participeren is
- leerlingenraad van - door betere intro- - onkostenvergoeVmbo/ havo/ vwo
leren’;
10 leerlingen
ductie van MR in de ding en vrijstelMiddelbaar en hoger - leerlingen krijgen
wordt gevormd
klas meer belangling.
milieu
voorafgaande aan
door leerlinggelestelling bij leerlinvergadering begeding MR en leergen om zitting te
leiding;
ringen die niet in
nemen in MR.
- voorzitter MR
de MR zitten.
neemt met leerlingen agenda en
stukken door.
- alle leerlingen
School voor vo 5
- 32 leerlingen
- door invoering van - onkostenvergoekunnen deel uitma- (maximale grootPraktijkonderwijs/
ding.
aparte deelraden
ken van de MR;
vmbo/ vmbo-t/ havo/
te);
voor drie opleivmbo’ers krijgen - vorig jaar 40
vwo
dingsniveaus verAutochtoon lager
voorrang om veraanmeldingen door loopt informatieverdringingseffecten
milieu &
invoering van
strekking efficiënter
tegen te gaan;
Middelbaar en hoger
deelname van
en locatiegericht,
- leerlinggeleding
milieu
brugklassers bij
daarmee hoopt MR
MR krijgt veel
vmbo-t/ havo/
op meer aanmeldinruimte en wordt
vwo;
gen (ook van vmserieus genomen; - dit schooljaar start bo’ers).
- stimuleren van een met experiment
community gevoel
leerlingenraad
- leerlingen staan op
vmbo beroepskagelijke voet met
der, bestaande uit
leerkrachten binnen 20 leerlingen.
MR.
School voor vo 6
- leraren richten zich - klein groepje (4 tot - leerlingen zijn
- n.v.t. (geen
Havo/ vwo
op de kerndoelen en 12 leerlingen)
doorgaans niet op
leerlinggeleding
Allochtoon lager
willen leerlingen
vormt leerlingende hoogte van beaanwezig).
milieu
niet belasten met
raad;
staan MR;
inspraak om uit- samenstelling
- leerlingen weten
stroom naar;
leerlingenraad
niet wat de MR
lagere vormen van
wisselt nogal door voor hen kan betevoortgezet onderverwachtingen die kenen.
wijs te voorkomen
niet uitkomen en
- leerlingen hebben
gebrek aan ervageen toegevoegde
ring en kennis.
waarde in de MR.

81

Invloed leerlingen op beleid van de school
De vertegenwoordigers van leerlingen oefenen op de bezochte scholen via de medezeggenschapsraad (enige) invloed uit op hun leefomgeving op school, indien de directie en het personeel daar open voor staan. Leerlingen worden op een aantal scholen in
de MR begeleid door de voorzitter van de MR of een ander personeelslid, omdat ze
geen ervaring hebben met de materie en de vergadermores van de MR. Deze personen
nemen met de leerlingen voorafgaande aan de vergaderingen de ingekomen stukken
en de agenda door, zodat leerlingen beter voorbereid kunnen meepraten tijdens de
vergaderingen. Het resultaat van deze begeleiding is dat de leerlingen hun standpunten beter kunnen onderbouwen, meer met elkaar op één lijn zitten, meer hun achterban (inclusief leerlingenraad) raadplegen, waardoor ze zich sterker kunnen presenteren in de raad. De mate waarin leerlingen invloed kunnen uitoefenen hangt voor een
groot deel af van hun motivatie en vastberadenheid om daadwerkelijk iets gedaan te
krijgen.

8.6 Samenvattend
Op de zes bezochte scholen voor voortgezet onderwijs is een leerlingenraad ingesteld:
een platform, uit en door de leerlingen gekozen, die de belangen van de leerlingen
behartigt. Alle leerlingen kunnen zich veelal opgeven om in de leerlingenraad zitting
te nemen. De wijze van verkiezing, de rechten en plichten zijn in het huishoudelijk
reglement geregeld. Het aantal leerlingen dat zitting heeft in de leerlingenraad varieert tussen de vier en 32 leerlingen.
Op vijf van de zes bezochte scholen participeren leerlingen in de MR. Per school
zitten tussen de twee en vijf leerlingen in de MR. De drijfveren van leerlingen om
zitting te nemen in de MR zijn: kunnen meedenken en meepraten over het beleid van
de instelling, het belang van medezeggenschap leren inzien, voorbereiden op een
toekomstige studie, een bijdrage willen leveren aan het verbeteren van het schoolklimaat en invloed uitoefenen op beleid van de school.
Bevorderende factoren voor leerlingen op bezochte scholen om te participeren in de
MR: directie en personeel hebben een visie op leerlingenparticipatie en er is een goed
functionerende leerlingenraad. Eventueel is er een aparte leerlingenraad voor vmboleerlingen ingesteld en krijgen vmbo-leerlingen krijgen meer kansen om zitting te
nemen in de MR. Leerlingen worden begeleid door een personeelslid. Bij directie/personeel, ouders en leerlingen is de bereidheid aanwezig om gezamenlijk vorm te
geven aan de medezeggenschap. Deze scholen bieden leerlingen kansen om ervaring
op te doen met actief burgerschap: het (leren) deelnemen aan en verantwoordelijkheid
dragen voor de publieke zaak.

82

Bijlagen

84

Bijlage 1 – Vergelijking gevraagde informatie metingen september 2008 en september 2007
Schema 3.4 – Vergelijking gevraagde informatie schoolbesturen/schoolleiders en
(G)MR-leden, metingen september 2008 en september 2007
Meting september
2008

Meting september
2007

Bestuur/ (G)MR- Bestuur/ (G)MRmanagement leden management leden
1. Voorstellen:
- schoolbesturen (uiterlijk 1 mei 2007) een voorstel voor een statuut
en reglement(en) aan de (G) MR voorgelegd
- redenen waarom er geen statuut en reglementen zijn voorgelegd
aan de (G)MR
- inschatting wanneer het bestuur met voorstellen voor statuut en
reglement(en) komt

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

2. Instemming:
- instemming (G)MR met voorgestelde medezeggenschapsstatuut
en reglement(en) (vóór 1 september 2007)
- redenen waarom (G)MR niet heeft ingestemd met statuut en
reglementen
- inschatting wanneer het bestuur met voorstellen voor statuut en
reglement(en) komt
3. Betrokkenheid en overleg:
- betrokkenen bij beoordeling van statuut en reglementen
4. Implementatie WMS:
- beoordeling van de veranderingen door invoering WMS: voeren
van afzonderlijk overleg van de geledingen met bestuur/management, versterking eigenstandigheid medezeggenschap, meer flexibiliteit, versterking informatieverstrekking MR,
initiatiefrecht en maatwerk
- communicatiestromen
- ervaren knelpunten bij de implementatie van de WMS
5. Functioneren medezeggenschap binnen de organisatie:
- motivatie
- positie binnen de organisatie
- faciliteiten/scholing (G)MR
6. Deelname van leerlingen:
- participatie van leerlingen in de MR: vmbo, havo, vwo en voortgezet speciaal onderwijs
- motivatie en voorwaarden om te participeren
- faciliteiten/scholing leerlinggeleding (G)MR

x

x

x

x

x

x
x

x
x

x

x

x
x
x

x
x
x

x

x

x
x

x
x

85

Bijlage 2 – Expertraadpleging
Schema 3.5 - Geraadpleegde experts
Mr. Antoinette Cluitmans-Souren

Bureau geschillen-, bezwaren- en klachtencommissies
katholiek onderwijs

Drs. Henk Jansen

Algemeen Pedagogisch Studiecentrum

Paul Kamps

Bestuur Openbaar Onderwijs Rotterdam

Mr. Hilde Mertens

Stichting Geschillencommissies Onderwijs

Mr. ing. Martin van Rooijen

Nederlandse Katholieke Vereniging van Ouders

Mr. Christon van Vught

Christon van Vught Advies

86

Bijlage 3 – Analyse medezeggenschapsstatuten en medezeggenschapsreglementen
Schema 7.3 - Medezeggenschapsstatuten
School

Basisschool 1

Beginsel

Thema- Infor- Wijze Wijze
Com- Facili- Deelne- Werkraden matie- waarop waarop munica- teiten mers- en overleg
voorberaad
tie
leerziening voegd
info
binnen
lingraden
begezag
verde
/oudervoegd
info
strekt school
raden
gezag
veren
raad en schaft
ontgelevangt
dingen

-

x

x

x

x

x

x

-

-

Basisschool 3

-

x

x

x

x

x

x

-

-

Basisschool 4

x

x

x

x

x

-

x

-

-

Basisschool 6

x

x

x

x

x

x

x

-

-

School voor vo 7

-

-

x

x

x

x

x

-

-

School voor vo 8

x

x

x

x

x

x

x

-

-

School voor vo 9

x

x

x

x

x

-

x

-

-

School voor vo 10

x

x

x

x

x

-

x

-

-

School voor vo 11

x

x

x

x

x

x

x

-

-

School voor vo 12

-

-

x

-

x

-

x

x

x

Basisschool 2*

Basisschool 5**

* GMR heeft samen met bevoegd gezag een nieuw statuut opgesteld, maar de MR maakt er geen gebruik
van, omdat men op de oude voet is verder gegaan.
** Bevoegd gezag heeft nog geen medezeggenschapsstatuut voorgelegd.
x =Aanwezig
- = Niet aanwezig

87

Schema 7.4 - Medezeggenschapsreglementen
School

Basisschool 1

Instem- Instem- Instem- Jaarver- Exacte Indienen Uitsluiming
ming
ming
slag
aandui- agendating
MR
personeel ouders/ toezending
punten
leden
MR
leerden aan termijn mondeMR
lingen ouders/ reactie
ling
mogeMR
perso- MR op
lijk
neel/ voorstel
leerlingen

Raad- Adviesplegen
groep
perso- (bv over
neel,
begroouders
ting)
(en leerlingen)

x

x

x

x

x

-

x

x

x

Basisschool 3

x

x

x

x

x

-

x

-

-

Basisschool 4*

x

x

x

-

x

-

x

-

-

Basisschool 6

x

x

x

x

x

-

x

x

-

School voor vo 7

x

x

x

x

x

-

x

x

-

School voor vo 8

x

x

x

x

-

-

-

-

-

School voor vo 9

x

-

-

-

x

-

x

-

x

School voor vo 10

x

x

x

-

x

-

x

-

-

School voor vo 11

x

x

x

x

x

x

x

-

-

School voor vo 12

x

x

x

x

-

-

x

x

-

Basisschool 2*

Basisschool 5**

* GMR heeft samen met bevoegd gezag een nieuw reglementen opgesteld, maar de MR maakt er geen
gebruik van, omdat men op de oude voet is verder gegaan.
** Bevoegd gezag heeft nog geen medezeggenschapsreglement voorgelegd.
x =Aanwezig
- = Niet aanwezig

88

Bijlage 4 – Analyse functioneren inspraakorganen
Figuur 7.5 – Analyse functioneren medezeggenschap
School

Structuur

Cultuur

Bereidheid

Vaardigheid

Strategie

Kwaliteit

- voorzitter MR is - voorafgaande aan - personeelsgeleding - MR rond invoering - MR na de wetswijzi- - MR stelt zich formeler op,
een ouder en
WMS werd alles informeert achterban van WMS meegeging (en het volgen van houdt zich aan procedures,
Verschillende
voorzitter GMR in MR veel innauwkeurig over de
daan aan ‘Quicksscholingscursus) bedirectrice vindt juist dat het
onderwijsconcepten is een leerkracht; formeler behanontwikkelingen in de can MR’; d.m.v.
wust geworden dat
wel weer wat informeler mag,
(Jenaplan, Dalton) - ouders en perso- deld, wet heeft er raad;
meerkeuzevragen
men een belangrijkere omdat het tempo er op beneelsleden kunin positieve zin - MR leeft een beetje
over functioneren
rol kan spelen op
paalde momenten uit is;
Missie school:
nen altijd
voor gezorgd dat onder het personeel; van MR, kreeg MR school;
- succes MR: TSO discussie;
'Een kind spreekt
agendapunten
zaken nu zakelij- niet altijd reactie van een beeld van zijn - MR is zich minder
directie vond dat leerkrachten
honderd talen', dat inbrengen via
ker, resultaatgecollega’s;
eigen functioneren; afhankelijk van de
verantwoordelijk waren voor
wil zeggen, heeft
hun vertegenrichter, formeler - geen bericht van de
zinvol; zijn vervol- directie gaan opstellen; TSO. MR wilde een extern
oneindig veel
woordigers;
aangepakt worachterban is goed
gens zaken anders - directrice vindt dat
bedrijf inschakelen; uiteindemogelijkheden’
- MR houdt
den;
bericht voor MR;
gaan aanpakken;
MR soms te veel op
lijk is gekozen voor uitbesteprecies bij wat de - alles wat MR
- ouders zitten 3 tot 4
(zoals meer de tijd het formele gaat zitten; ding van TSO.
Visie MR:
wettelijk advies- zonder directrice jaar in MR; altijd
nemen voor reflec- voor haar gaat het niet
‘Planmatigheid en en instemmingbespreekt wordt
vervanging beschik- tie);
om advies of instemstructuur levert
bevoegdheden
terug gekoppeld
baar als ouder stopt - ouders in MR zijn
ming van de MR, maar
optimaal resultaat’ zijn bij de onaan directrice.
met MR;
hoger opgeleid,
dat raad en de directie
derwerpen die
- MR leeft niet onder maar hebben weisamen voor een sterke
Aantal leerlingen: aan de orde
ouders;
nig bestuurlijke
school staan.
224
komen;
- school heeft verhuis- ervaring;
- GMR en bestuur
plannen, MR ver- behoefte aan
MR:
vergadert 2 keer
wacht dan wel intescholing m.b.t. de
4 leerkrachten
per jaar.
resse bij ouders;
rol van de MR bij
4 ouders
- notulen worden op
fusie.
prikborden opgehanGMR: 1 leerkracht,
gen.
1 ouder
Basisschool 1

89

90

School

Structuur

Cultuur

Bereidheid

Vaardigheid

Strategie

Kwaliteit

- 95% van ouders zijn - MR kent werkgroe- - rondom wetswij- - de MR hanteert nog geen nieuw
- samenwerking
Basisschool 2 - MR leeft in
tussen geledingen hoogopgeleide twee- pen|: financiën,
statuut of reglement;
onmin met de
ziging ouders
verdieners; grote
onderling en tus- MR kent geen knelpunten binnen de
GMR;
personeelsbeleid en geïnformeerd
Type ondermet nieuwsbrief; MR en in samenwerking met direcwijs: klassi- - GMR besloot dat sen geledingen en bereidheid bij ouders leerlingenzorg;
directeur verloopt om zitting te nemen in - af en toe pakt
teur;
- wekelijks verkaal onderwijs elke school 3
MR, altijd verkiezin- voorzitter de wet er schijnt een
- directeur laat regelmatig blijken dat
ouders en 3 leer- soepel en in hargen nodig;
monie;
nieuwsbrief voor ze blij hoe MR functioneert;
even bij: bijvoorMissie school krachten in MR
- plannen ontstaan - in MR zitten ouders
ouders, waarin - succes: GMR heeft TSO uitbesteed,
beeld in contacten
‘Uitdagen tot moest hebben;
met beleidsfuncties;
door overleg tusmaar dit werkte niet; MR heeft erMR een stukje
met de GMR;
ontwikkelen’ - de school had 5
ouders en 5 leer- sen geledingen en - ouders in MR hebben - alleen externen
schrijft wat voor voor gezorgd dat TSO weer door
een positief effect op ingeschakeld voor
directeur, direcschool zelf geregeld kon worden, tot
krachten in de
ouders van beVisie MR
draagvlak voor beleid; de nieuwbouw,
teur komt nooit
enorme tevredenheid van de ouders;
lang is;
‘Duidelijkheid raad en hebben
ouders geloven wel
- succes: deskundigheid wordt ingedit zo gehouden, met vaststaand
omdat MR weinig - gestopt met
en gezelligdat MR zijn taken
voorstel wat de
omdat het prima
samenvattingen schakeld wanneer de MR bepaalde
kennis heeft: een
heid gaan bij
goed uitvoert;
rest moet opvolkennis mist.
werkte;
van notulen te
bouwcommissie in
ons samen’
- ook grote belangstel- het leven geroepen
gen;
- MR vergadert 7
maken voor
ling bij ouders om
- directeur: ‘Soms
keer per jaar.
ouders, die weren hulp gevraagd
Aantal leermerk je dat ouders zitting te nemen in de van een bouwbevoorafgaande
den toch niet
lingen:
ouderraad.
het MR-werk op
komt agendagelezen;
drijf;
474
vrijwillige basis
commissie bij
- geen scholingsdagen - taak van voorzitdoen en leerkrachelkaar, deze beter is om te
gevolgd, maar MR
MR:
ten dit ‘moeten’
voorkomen dat
mist dit ook niet;
5 leerkrachten staat uit voorzitouders of leer- voorzitter alleen
5 schoolleider ter, secretaris MR om uren op te
vullen; ouders zijn
en directeur;
krachten niet te
naar bijeenkomst
altijd enorm en- bijeenkomsten
over WMS geweest. individueel gaan
GMR:
thousiast denken
zijn strak geworden over
1 ouder
veel actiever mee
pland, zijn altijd
situaties met
(voormalig
dan de leerkrachbetrekking tot
voorzitter MR) informeel en in
ten.’
gezellige sfeer.
eigen kinderen
of hun eigen
klas.

School

Structuur

Cultuur

Bereidheid

Vaardigheid

Strategie

Kwaliteit

- directie ziet MR - succes: met de nieuwe directeur
Basisschool 3 - vóór vergadering - schoolleider maakt - ouders zijn erg mon- - MR is behoorlijk
nemen voorzitter deel uit van MR,
dig en bereid de han- vaardig in het oplos- als orgaan welke moest een begroting worden opgeType onderen schoolleider
omdat men op
den uit de mouwen te sen van allerlei
beleid- en besteld, door kennis van zaken en wewijs:Vrije
ingebrachte
deze school geen
steken op school;
vraagstukken;
sluitvorming
derzijds vertrouwen waren directeur
school
agendapunten
geheimen voor
- groot mededelingen- - op gebied van
mede voorbeen MR het snel met elkaar eens;
door;
elkaar heeft; dit
bord waarop ouders ’s financiën een expert reid;
- voorzitter MR: ‘Ouders gaan er
Aantal leer- - voorzitter maakt
kan natuurlijk
morgens altijd de
ingeschakeld;
- MR heeft rol
gemakkelijk van uit dat MR zomaar
lingen: 90
agenda;
formeel niet, zo
belangrijkste dingen - MR houdt tot op de gespeeld bij
overal invloed op kan hebben, terwijl
- MR vergadert 6
staat het ook niet
kunnen lezen; notucent nauwkeurig in aanstelling huize vergeten dat we alleen maar een
Missie school:
keer per jaar;
op papier, maar zo lenbriefje MR valt
de gaten wat bijdige directeur:
advies- en instemmingsorgaan zijn’.
Streven naar
- GMR vergadert 6 ziet de MR dit
niet op;
voorbeeld met oudeze werkt minontplooiing
keer per jaar;
wel;
- motivatie ouder in
derbijdrage gebeurt; der uren, waarvan de totale
- in GMR zit de
- ouders uiten
MR: hebben een
- MR’-leden zijn naar door extra leermens’.
voorzitter van de regelmatig hun
andere kijk op bepaal- een WMS conferen- kracht
tie geweest, workaangetrokken
Visie MR:‘De MR (de ouder) en zorgen ten aanzien de zaken, dus toegeeen leerkracht;
van bijvoorbeeld
voegde waarde, wat
shops gevolgd;
kon worden.
MR maakt
- MR kiest middels onderwijskundige voor de MR weer
- scholing gevolgd
deel uit van
zaken, maar leer- nieuwe impulsen
over begrotingen
het geheel van roulatiesysteem
leden
voor
GMR,
krachten
stellen
geeft;
lezen, wat erg veel
de school’
bij voorkeur
ouders dan vaak - in MR wel voorname- nut heeft gehad.
MR:
voorzitter MR en gerust door te
lijk de ouders die
1 leerkrachten leerkracht die níet zeggen dat dit in
bekend staan als ‘re1 schoolleider in MR zit, om
MR al besproken gelneven’.
2 ouders
taken te verdelen. wordt.
GMR:
1 leerkracht
1 ouder
(voorzitter
MR)

91

92

School

Structuur

Cultuur

Bereidheid

Vaardigheid

Strategie

Kwaliteit

- de MR heeft veel tijd gestoken in
- leerkrachten benade- - MR heeft een aantal - notulen van
Basisschool 4 - afspraak: ouders - Voorzitter MR;
verbetering van communicatie tussen
in OR mogen niet ‘MR ziet zichzelf ren ouders die volgens commissies ingevergaderingen
ouders en school; 80 willekeurige
deelnemen aan
worden in de
Type onderals een orgaan dat hen geschikt zijn voor steld; zorgcommisgang opgehan- ouders namen deel aan enquête over
sie, TSO- commiswijs:klassikaal MR, omdat dit
in de gaten houdt MR, zelf melden
school waarbij stellingen werden
twee onafhanke- dat alles op een
gen voor ousie , pestprotocolouders zich niet aan;
voorgelegd, waaruit bleek dat ouders
lijke organen zijn correcte manier
commissie, sollicita- ders;
- bij meer aanmeldinAantal leerde communicatiestromen als onvoldie elkaar niet
- in nieuwsbrief
gen dan plaatsen voor tie- commissie en
lingen:
verloopt’;
doende beoordeelden;
mogen overlapstaat waar MR
de raad wordt geloot; Arbo- commissie;
235
- directie vraagt
pen;
- om doorstroom van - MR heeft eenmalige zich zoal mee - MR zit nu veel meer achter informaaltijd goedkeuring MR-leden te bevorde- scholing gevolgd; 3
tie van de directeur aan en zorgt er
- 3 keer per jaar
bezig houdt;
Missie school: vergadering tusaan MR over
ook voor dat de directeur zaken tijdig
- om ouders
avonden welke
ren mag een lid
‘De wereld is sen OR en MR
nieuw beleid,
zoveel mogelijk meldt bij ouders;
nuttig waren voor
maximaal 3 jaar zitons ‘in bruik- om over de gang waardoor MR.
beginnende MRte betrekken bij - ook ouderraad heeft daar een belangting hebben in de
leen’ gegeven’ van zaken te
rijke bijdrage geleverd;
MR wordt aan
leden, voor de overaad;
begin school- - samenwerking tussen ouderraad en
praten;
rige leden was het
- ouders in MR zijn
Visie MR: ‘Wij - tussendoor komen
jaar actieplan
MR verloopt positief en er is een
een zinvolle herhaover het algemeen
zijn de waak- ook wel veel
op papier gezet, duidelijke taakverdeling.
hoger opgeleid, mon- ling;
welke ook naar
dig en niet te beroerd - de WMS heeft men
hond van onze zaken vanuit OR
ouders wordt
in MR (vice verom allerlei dingen uit nog niet goed in de
school’
verstuurd.
sa), omdat men
vingers.
te zoeken.
elkaar vaak teMR:
3 leerkrachten genkomt.
3 schoolleider
GMR:
1 leerkracht
1 ouder
(voorzitter
GMR)

School

Structuur

Cultuur

Bereidheid

Vaardigheid

Strategie

Kwaliteit

- MR heeft nog
- ouders weten nadrukkelijk hun
- sinds kort nieuwe - ouders die bereid zijn - bestaande oude
- ouders kijken
geen statuut en
directeur; team en deel te nemen aan
reglementen worvaak anders dan stempel te drukken op het beleid van
Type onderwijs: reglement WMS; directeur moesten MR zijn betrokken
den nog gehanhet personeel
de school.
klassikaal
reden: stichtings- enorm aan elkaar hoog opgeleide outeerd, nieuwe zijn
tegen zaken aan;
bestuur en algewennen, zo ook
ders welke feeling
in ontwikkeling;
- directeur gaat
Missie school:
mene directie
MR en directeur; hebben met beleid; - MR- leden hebben
doorgaans eerst
‘Op professione- moet nog omge- - ouders hadden tot - aan begin schooljaar
geen scholing gemet oudergelele werken met
zet worden in
voor kort (te) veel informatieavond met volgd, binnenkort
ding apart in
kinderen. Crea- Raad van Toete vertellen op
powerpoint presenta- gaat men een basis- overleg, waarna
tiviteit en veelzicht en College school’;
tie van de MR;
cursus volgen
directeur een
zijdigheid zijn
van Bestuur;
- directeur wil af
- 4 keer per jaar
(vindt de directeur
kort verslag
daarbij uit- alles gaat dus nog van de discussies schoolkrant waarin
wel nodig).
terugkoppelt
gangspunten’
op oude manier; met ouders waar
oudergeleding een
naar de perso- de te nemen
ze niets mee te
kort stuk schrijft over
neelsgeleding.
Visie MR:
beslissingen
maken hebben.
bezigheden en be‘MR- zaken
worden in drie
langrijkste onderwerformeel regelen , kwartier bespropen van MR;
ondanks de
ken, waarna tijd
- website in ontwikkekleinschaligheid’ is voor verdere
ling waar MR eigen
onderwerpen en
plek krijgt;
Aantal leerlindiscussies waar
- leerkrachten worden
gen: 110
alle geledingen
in teamvergaderingen
over mee kunnen
op de hoogte geMR:
praten.
bracht van MR-zaken
2 leerkrachten
door personeelsgele2 schoolleider
ding;
- werving van ouders
GMR:
voor MR gebeurt
1 leerkracht
onderling.
1 ouder (voorzitBasisschool 5

ter MR).

93

94

School

Structuur

Cultuur

Attitude

Vaardigheid

Strategie

Kwaliteit

- ouderconsu- - ouders verrich- - de school was tot
- de directie is - Nederlandse taallessen voor alloch- schoolteam wil
voor kort te veel een meer interactie
tone ouders worden verzorgd door
ten alleen maar
lent ondersamen met de
Type onderwijs:
‘mededelingenhoudt de con- hand- en spanouderconsulent een extern bureau;
met ouders, maar
diensten voor de school’: men vertacten met de
op zoek gegaan - directeur: ‘De school zorgt in
het lukt niet om
coöperatief leren
strekte informatie
school.
ouders;
naar een aanouders bij de
halfjaarlijkse evaluaties voor een
Missie school:
aan ouders, zonder
pak om ouders kritische kijk op eigen functioneschool te betrek- er is geen
te vragen wat ze er
te motiveren
ken;
Bieden van een
ren. Deze evaluaties beslaan alle
ouderraad,
optimaal mogelijk
zelf van vonden.
om niet alleen
activiteiten die op school plaatsvinomdat er geen
- schoolteam heeft
onderwijsarrangement ouders gevonden. Steeds vragen we ons af: Doen
maar hand- en
veel energie ge- schoolteam is zich
spandiensten te we nog de juiste dingen op de juiste
er van bewust geden konden
stoken in het verVisie MR:
laten verrichworden dat open
manier en waarin kunnen we ons
worden die
sterken van de
Stimulerende bijdrage bereid waren
staan voor feedback, oudercontacten,
verbeteren en wat hebben we daar
ten, maar hen
ook te laten
leveren aan beleid
andere culturen en
voor nodig’.
een bijdrage
maar men is daar
meebeslissen
kunnen omgaan met niet in geslaagd
te leveren;
Aantal leerlingen: 120 - ouders zijn
verschillen tussen
over het beleid
dit te realiseren.
van de school;
ouders hoort bij
niet verteMR: 5 leerkrachten
professioneel gedrag
genwoordigd
- onlangs is de
3 ouders
en
hulp ingeroein de MR.
(ouders van vestiging
verantwoordelijkpen van een
X-straat
heid nemen in je
welzijnsorganiet vertegenwoornisatie om het
werk.
digd)
tij te keren en
de communicaGMR: 1 leerkracht
tie met de ouders te verbeteren.
Basisschool 6

School

Structuur

Cultuur

Bereidheid

Vaardigheid

Strategie

Kwaliteit

- oudervereniging - personeelsgele- communicatie
- meerwaarde MR:
- in een ontspan- - invoering WMS heeft langer ge(OV) speelt en
ding MR (PMR)
tussen ouders, leerlin- geledingen tonen
nen sfeer wordt
duurd, omdat de MR een beter en
belangrijke rol op vergadert apart
gen en school gaat via vanuit verschillende overleg gevoerd; kwalitatief goed voorstel wilde van
school;
van de MR;
MR, leerlingenraad,
invalshoeken een
- voorzitter MR:
het bevoegd gezag;
Missie school: - OV bespreekt met - in PMR komen
PMR en OV;
andere kijk op za‘Ervaring met
- MR waakt er voor dat taken MR en
‘Het gaat om directie bijvoorzaken als begro- - weinig belangstelling ken; confrontaties
oude reglement: GMR niet in elkaar gaan overlopen,
kennis, ontbeeld lesuitval,
ting uitvoeriger
van ouders om zitting van verschillende
het is en blijft
maar strikt gescheiden blijven.
plooiing,
evaluatie van
aan bod dan in
te nemen in MR; geen visies leiden vaak
opgesteld door
vriendschap’
excursies, basisMR;
desinteresse, maar
tot betere besluiten. ambtenaren, dus
vorming, Tweede - directeur heeft
tijdgebrek;
als je je altijd
Visie MR:
Fase en Studiezelden gevoel dat - veel belangstelling bij
letterlijk aan de
‘Het ’onderhuis;
MR deelbelangen leerlingen voor MR:
wet blijft houons’ gevoel is - vertegenwoordinastreeft, verbor- altijd meer kandidaten
den, dan loopt
erg belangging vanuit OV in gen agenda’s heeft dan plaatsen;
het altijd anders
rijk’
MR;
of ‘politieke spel- - leerlingen willen
dan je daadwer- indien nodig geeft letjes’ speelt;
graag op ‘hoger nikelijk gewild zou
Aantal leerOV advies aan
- directie en MR,
veau’ meepraten en
hebben. Soms
lingen: 1400
MR vanuit ouder- hebben een sterk
een serieuze bijdrage
moet je de wet
perspectief;
gevoel van ‘onder leveren aan hun eigen
kunnen loslaten
Type onder- - zaken die wetteons’ te werken in schoolklimaat;
en luisteren naar
wijs: Gymna- lijk bij één gelehet belang van de - leerlingen zijn zich er
wat de MR nou
sium
ding liggen, wor- school.
vaak van bewust dat
eigenlijk echt
den alleen door
dit goed is voor hun
wil’.
MR : 7 docen- die geleding
cv.
ten, 3 ouders, besloten.
4 leerlingen
School voor
voortgezet
onderwijs 7

GMR: 2 docenten, 1 ouder, 1 leerling

95

96

School

Structuur

Cultuur

Bereidheid

Vaardigheid

Strategie

Kwaliteit

- evenwichtige
- informatiever- vergaderfrequentie
- MR- leden ervaren - zowel perso- wetswijziging heeft geen invloed op
verdeling van
strekking: voor
MR: 9 keer, persohun taak als belang- neelsleden als
functioneren MR, wel structurele
leden over de
docenten via
neelsgeleding van de rijk;
ouders treden na verbetering: meer vrijheden;
locaties;
agenda’s en notu- MR: 6 keer, maar dit - MR maakt geen
invoering eigen- - in toekomst gaat MR experts inschaMissie school: - standaardonder- len in docentenis op willekeurige
gebruik van desstandiger op, dit kelen, voor bijvoorbeeld financieel
‘Samen
werpen in MR:
kamer, voor outijdstippen;
kundigen;
geldt in mindere advies.
kennis delen’’ schoolplan, beders via website - afhankelijk van
- het personeel voert
mate voor leergroting en comen de leerlingonderwerp delegatie
het meest het woord lingen.
Visie MR:
missiegroepen;
geleding doet
van het directieteam
in de raad, omdat zij
‘Samen actief’ - daarnaast theverslag in leerlin- aanwezig. Zo gaven
dagelijks de gang
ma’s: communigenraad;
leden van directieteam van zaken op school
Aantal leercatiestromen,
- vanuit leerlingen- toelichting bij de door mee maken;
lingen: 1400
omgang van
raad wordt voorhun ingebrachte stuk- - knelpunt: kennisschool met omge- lichting gegeven, ken en voorzagen ze
voorsprong persoType onderving, manier van waardoor leerling de MR op allerlei
neelsleden; hierdoor
wijs: vmbo
lesgeven, nieuwe kan besluiten om
fronten van gewenste gaan belangen van
onderbouw,
methoden of
in MR te gaan;
informatie m.b.t.
personeelsleden
havo/ vwo
verschillende
- alleen leerlingen
WMS;
soms eerder voor,
culturen binnen
uit bovenbouw
- ouders hebben moeite ten nadele van ouMR:
de school.
havo/ vwo, hebom tijd vrij te maken ders.
8 docenten, 4
ben zitting in MR; voor de MR;
ouders
- voordeel: veel
- ouders die wél
2 leerlingen
meer kennis van
deelnemen aan MR
(4 en 5 Vwo)
zaken dan ‘onder- verzuimen nauwelijks
bouwers’ en vm(voornamelijk hoger
GMR:
bo’ers, nadeel: je
opgeleide ouders).
1 leerkracht
hoort minder vaak
1 leerling (5
de echte stem van
Vwo)
deze groepen.
School voor
voortgezet
onderwijs 8

School

Structuur

Cultuur

Bereidheid

Vaardigheid

Strategie

Kwaliteit

- afgelopen 2 jaar - de communicatie - alleen hoog opgeleide - alle geledingen
- duidelijke
- door invoering WMS beschikt men
veel bezig gebinnen de MR
ouders zijn bereid om hebben een schoafbakening
over meer middelen op gebied van
houden met fusie, verloopt uitstezitting te nemen in de lingscursus gevolgd tussen taken van scholing, inschakelen van experts,
wat nog steeds tot kend;
raad, vaak heeft men na invoering van de directie en MR
informatie inwinnen, vrijstelling van
Missie school:
discussies leidt; - MR werkt snel en bestuurlijke ervaring; WMS;
is nodig om MR reguliere taken, tijd voor scholing
‘Effectief
- wanneer persoadequaat;
- voor MR draagt
- MR wordt bijgeook als groep
van personeel en vrijwilligersveronderwijs in
neels-, danwel
- MR werkt in
ouderraad ouders
staan en geïnforstructureel goed goeding voor ouders en leerlingen;
affectieve
ouder- en leerlin- harmonie met
voor;
meerd door actieve te laten functio- - knelpunt: timing van financiële
omgeving.’
genzaken aan de directie, waardoor - ouders willen bijdra- leerlingen-, ouderneren.
begroting, vrijwel altijd te laat, waarorde komen,
overeenstemming gen leveren aan goed en personeelsraad ;
door zaken blijven liggen; goedkeuVisie MR
wordt dit terugbestaat tot het
onderwijs en op deze - vorig jaar vakbond
ring naar bestuur moet dan al ver‘Met open
gekoppeld in de
nemen van beslui- manier hun stem laten en advocaat ingestuurd zijn, terwijl financiële
relatie is helft
PMR, ouder- en
ten;
horen;
schakeld bij fusie
begroting nog niet binnen is;
van het werk
leerlingenraad. - bij stemming
- motivatie leerlingen: met een vmbo
- MR maakt zich sterk voor juiste en
gedaan!’
heeft de geleding interesse in beleid,
school;
snelle informatiestromen.
die het meeste
inzien van nut mede- - inmiddels geschilAantal leerlinmet een bepaald
zeggenschap;
lencommissie ingegen: 1650
onderwerp te
- leerlingen van de
schakeld;
maken heeft een
onderbouw en vmbo - door opstelling MR
Onderwijstypen:
‘zwaardere’ stem. weten veelal niet dat
is onderhandelingsonderwijs:
er een MR bestaat en positie verbeterd en
vmbo-t, havo,
welke rol dit orgaan
heeft meer aanzien
atheneum,
heeft;
op school;
gymnasium
- alleen leerlingen
- MR heeft ervaring
havo/ vwo zijn bereid dat als je er constant
MR: 6 persoom in leerlingenraad bovenop zit, je
neelsleden
zitting te nemen;
invloed kunt uitoe3 ouders
- vorig jaar vanuit
fenen op beleidsbe3 leerlingen
leerlingenraad hebben slissingen.
(Vwo)
11 leerlingen zich
kandidaat gesteld
GMR: 1 leervoor de MR.
kracht, 1 ouder
School voor
voortgezet
onderwijs 9

97

98

School

Structuur

Cultuur

Bereidheid

Vaardigheid

Strategie

Kwaliteit

- voldoende belangstel- - MR ervaart dat men - voorzitter
- MR presenteert zich sterk op ouderSchool voor - geledingen van - directie bepaalt
de|MR komen
agenda van over- ling bij ouders en
te weinig afweet
bespreekt met
avonden;
voortgezet
leg met MR;
leerlingen om zitting van wet- en regelleerlinggeleding - De ingestelde commissies komen met
onderwijs 10 nauwelijks bij
elkaar buiten
- twee locaties van te nemen in de MR;
geving en te weinig voorafgaande
goed onderbouwde voorstellen die
Missie school: MR;
de school hebben - MR wordt gepromoot overleg- en onderaan de MRdoorgaans door de directie worden
‘Er is voor
- binnen MR vijf
samen één MR;
via ouder- en inforhandelingsvaardig- vergaderingen
overgenomen.
alles een
commissies:
- iedere locatie
matieavonden;
heden heeft;
onderwerpen en
bijzondere
Arbo, Onderwijs, heeft eigen leer- - docenten krijgen
- sinds het volgen van agendapunten
plaats voor de Zorg, Financiën
lingenraad en
notulen via mail
een scholingscursus door;
mens.’
en WMS;
ouderraad, omdat toegestuurd.
heeft men meer
- MR presenteert
- commissies
hier zaken worden
greep op de materie; zich nu beter
Visie MR
gevormd door
besproken die
- men tracht leerlindoor agendapun‘ MR heeft zijn
docenten en
specifiek gebongen te motiveren
ten op de tafels
eigen inbreng
ouders;
den zijn aan de
voor de MR via de te verspreiden in
bij het beleid’
- geen leerlingen in locatie;
leerlingenraad.
docentenkamers.
commissies, zou - huidige voorzitter
Aantal leereen te zware
is nog niet zo lang
lingen: 2000
belasting voor
in functie, maar
hen zijn.
stopt binnenkort,
Type onderomdat zijn zwager
wijs: vmbo/
nieuwe rector
havo/ vwo
wordt en hij problemen wil verMR: 7 docenmijden.
ten, 3
OOP’ers, 5
ouders, 5
leerlingen
(Havo/ Vwo)
- GMR: 2
docenten, 1
ouder

School

Structuur

Cultuur

Bereidheid

Vaardigheid

Strategie

Kwaliteit

- na invoering
- in MR is alles
- grote belangstelling - MR-leden hebben - MR wil alle
- school is bezig met opstarten van een
WMS locatiedibespreekbaar;
voor leerlingenraad
cursussen medelocaties vertedeelraden van de MR voor alle locarecteur aanwezig - voorzitter zorgt er bij vmbo-t/havo/
zeggenschap gegenwoordigd
ties’;
bij vergaderingen voor dat minder
vwo; vorig jaar te
volgd;
hebben in de
- MR en de directie staan samen voor
van deelraden;
Missie school:
weerbaren, of
veel aanmeldingen: - men heeft de
raad; als bijeen goede school; nauwe samenwer‘Samenwerking - leerlingenraad
personen met
ruim 40, terwijl er
vaardigheden ontvoorbeeld een
king en uitstekende banden tussen
vmbo-t/ havo/
is essentieel in
minder kennis
plaats was voor 32
wikkeld om als een vmbo’er maar 1 beide partners.
vwo locatie heeft van zaken, ook
ons onderwijs'
leerlingen; dit kwam ‘waakhond’ te
stem heeft, tegen
32 leerlingen;
aan het woord
door invoering van
functioneren: men
30 stemmen
Visie MR:
- leerlingenraad
komen;
deelname van brugsignaleert problevoor een vwo’er,
‘Kleinschaligheid vmbo locatie
- MR stemt over
klassers;
men, zoekt naar
en die vmbo’er
maakt persoonbestaat uit 20
alle onderwerpen, - in praktijk hebben
oplossingen en
blijkt de enige
lijk’
leerlingen, dit
waarbij alle gele- alleen maar leerlingen controleert de verkandidaat te
schooljaar opge- dingen serieus
van vwo zitting in de beteringen.
zijn, dan krijgt
Aantal leerlinstart;
worden genomen; MR;
hij/zij wel de
gen: 2200
- praktijkonderwijs - hoge mate van
- ondanks wetsverandevoorkeur.
heeft geen leercommunity geringen blijven alle
Type onderwijs: lingenraad.
voel: iedereen
geledingen bereid en
praktijkonderwijs
moet gehoord
enthousiast om deel
vmbo/ vmbo-t/
worden;
te nemen aan MR;
havo/ vwo
- informele sfeer - school wil van de
in de deelraden
deelraden een succes
MR: 9 docenten
door kleinschamaken.
5 ouders, 4
ligheid.
leerlingen
(5 en 6 vwo)
School voor
voortgezet
onderwijs11

Geen GMR:
één school.

99

100

School

Structuur

Cultuur

Bereidheid

Vaardigheid

Strategie

Kwaliteit

- MR komt 12
- op de ‘witte’
- moeder die zich had - MR heeft een
- MR wil contact - school heeft te maken met de naweeën
keer per jaar bij havo/ vwo aangemeld voor de
scholing op maat
gaan zoeken
van fusies, waardoor veel zaken zijn
elkaar; 6 keer
scholen zijn
MR is nooit aanwe- gevolgd;
met een MR die blijven liggen.
met directie en 6 ouders actief, in zig geweest bij
- leerlingen van
in een zelfde
Missie school:
keer voorafde ouderraad en vergaderingen;
leerlingenraad
situatie ver‘Hoogwaardig
gaand aan deze de MR; niet op - meeste ouders
worden begeleid
keert, zonder
onderwijs, kleinzittingen zonder deze ‘zwarte’,
spreken slecht Nedoor een docent,
vertegenwoorschaligheid en
directie;
omdat medezeg- derlands (98% van
zodat ze op hun
digers van
persoonlijke
- alleen zetels
genschapscultuur allochtone afkomst) niveau over zaken ouders en leeraandacht’
personeelsgele- van MR niet in
en zijn veelal laag
mee kunnen pralingen in de
ding bezet.
overeenstemopgeleid.
ten, en misschien
raad.
Visie MR
ming is met die
interesse krijgen
‘Onderwijskundige
van allochtone
om lid te worden
zaken gaan voor
ouders als ‘afvan de leerlinggealles’
nemers’ van het
leding van de MR.
onderwijs.
Aantal leerlingen:
400
School voor
voortgezet onderwijs 12

Type onderwijs:
havo & vwo
MR: 4 personeelsleden (3
docenten en 1
conciërge), 1
ouder
GMR: 2 docenten

Bijlage 5 – Bevorderende factoren optimaliseren medezeggenschap
Figuur 7.6 - Vergoeding voor ouders en leerlingen ten behoeve van deelname aan
activiteiten in (G)MR
Scholen

Ouders

Basisschool 1

- n.v.t. (geen leerlinggeleding aanwezig)
- geen vergoeding voor ouders in MR
- ouders in de GMR krijgen € 50 per jaar
kopieerkostenvergoeding (evenals leerkrachten in MR)
- geen financiële regeling voor kinderoppas
- n.v.t. (geen leerlinggeleding aanwezig)
- geen vergoeding voor ouders in MR
- geen financiële regeling voor kinderoppas
- n.v.t. (geen leerlinggeleding aanwezig)
- geen vergoeding voor ouders in MR
- ouders in de GMR krijgen € 30 per bijgewoonde vergadering en reiskostenvergoeding.
- geen financiële regeling voor kinderoppas
- n.v.t. (geen leerlinggeleding aanwezig)
- geen financiële regeling voor kinderoppas
- n.v.t. (geen leerlinggeleding aanwezig)
- geen vergoeding voor ouders in MR
- ouders in de GMR ontvangen reiskostenvergoeding voor het bijwonen van vergaderingen
- geen financiële regeling voor kinderoppas
- n.v.t. (geen leerlinggeleding aanwezig)
- n.v.t. (geen oudergeleding aanwezig).

Basisschool 2
Basisschool 3

Basisschool 4
Basisschool 5

Basisschool 6
School vo 7

School vo 8

School vo 9

School vo 10
School vo 11
School vo 12

Leerlingen

- in principe geen vergoeding voor MR-ouders -vermindering klokuren en certificaat
- ouders in MR kunnen wel € 12 per vergadering declareren, maar voelen enige gêne en
doen dit niet
- ouders in GMR ontvangen een vrijwilligersbijdrage van € 12 per vergadering
- geen regeling voor kinderoppas
- jaarlijks cadeaubon van € 50
- de MR gaat jaarlijks met elkaar uit eten
- een fles wijn met kerst
- geen regeling voor kinderoppas
- vergoeding hangt af van de functie die een lid - € 25 per vergadering
vervult, de vergoeding wordt jaarlijks vastgesteld: MR-lid ontvangt € 50 per vergadering
(incl. voorbereidingen en werkzaamheden)
- de voorzitter van de MR krijgt een vergoeding
van € 75 per vergadering (incl. voorbereidingen en werkzaamheden)
- € 50 per vergadering (incl. voorbereidingen - € 50 per vergadering
en werkzaamheden)
- € 12 per vergadering
- ouders krijgen een reiskostenvergoeding
- n.v.t. (geen leerlinggeleding aanwezig)
- n.v.t. (geen oudergeleding aanwezig )

101

Bijlage 6 – Geraadpleegde literatuur
Arends, J. (2007). Zakboek medezeggenschap. Projectgroep WMS: Utrecht.
Boom, E. van der, Uwland, A. & Siegert, J. (2007). Slotmonitor invoering lumpsum
po. Rotterdam: ECORYS.
Brekelmans, F. (2006). Waarom een medezeggenschapswet in het onderwijs? In F.
Smit (ed.), Surfen op de golven van medezeggenschap in het onderwijs. MRstand van zaken 2006 (pp. 16- 25). Alphen aan den Rijn: Kluwer.
Brekelmans, F. & Noorlander, C. (2001). Bovenbestuurlijke medezeggenschap per
convenant:een juridisch onderzoek naar de mogelijkheid van bovenbestuurlijke
medezeggenschap per convenant in het kader van de samenwerkingsverbanden
WSNS en VO-VSO. Utrecht: AOb.
Brekelmans, F., Elderen, J. van & Limper, R. (2004). Focus op versterking. Advies
Expertgroep Medezeggenschap.
Brekelmans, F., Goetheer, G., Schoonhoven, R. van (2006). De Wet medezeggenschap op
scholen: veranderingen, opbouw en thema’s. Den Haag: Elsevier.
Coleman, J.S. (1988). Social Capital in the Creation of Human Capital. American
Journal of Sociology, 94, 95-120.
Commissie Dijsselbloem (2008). Tijd voor onderwijs. Kamerstuk 31007 006.
Dam, G. ten, & Volman, M. (2000). Didactische aanwijzingen voor de pedagogische
taak van de school. In A. Wald (red.), Kennis en kwaliteit. Opleiding en nascholing van leraren (pp.99-116). Leuven - Apeldoorn: Garant.
Dam, G.T.M. ten & Volman, M.L.L. (2002). Het sociale karakter van kritisch
denken: didactische richtlijnen. Pedagogische Studiën, 79(3), 167-182.
Huisman, P. (2007). Goed onderwijsbestuur en de rol van medezeggenschap. In F.
Smit, A. Cluitmans-Souren, H. Jansen & C. van Vught (eds.). Handboek Wet medezeggenschap op school (pp. 6120, 1-20). Den Haag: Sdu Uitgevers.
Hutjes, J. & Buuren, J. van (1996). De gevalsstudie: strategie van kwalitatief onderzoek. Meppel: Boom.
Katwijk, W. van (2006). De nieuwe medezeggenschap is een lakmoesproef voor het
onderwijs. In F. Smit (ed.), Surfen op de golven van medezeggenschap in het onderwijs. MR- stand van zaken 2006 (p. 35). Alphen aan den Rijn: Kluwer.
Karsten, S., Jong, U. de, Ledoux, G., Sligte, H. (2006). De positie van ouders en
leerlingen in het governancebeleid. Amsterdam: SCO-Kohnstamm Instituut.
Krueger, R., & Casey, M. (2000). Focus groups. A practical guide for applied research.
Thousand Oaks: Sage.
LAKS, JOB, LSVb (2007). Klachtenactie noodklok. Amsterdam: LAKS,
Loe, R. de (1995). Exploring complex policy questions using the policy Delphi: A
multi-round, interactive survey method. Applied Geography, 15, (1), 53-68.

102

Miles, M.B., A.M. Huberman (1994). Qualitative data analysis: an expanded sourcebook, Thousand Oaks, Sage Publications.
Onderwijsraad (2006a). Duurzame onderwijsrelaties. Hoe kan partnerschap tussen de
school en de omgeving verantwoord vorm krijgen. Den Haag: Onderwijsraad.
Onderwijsraad (2006b). Een vlechtwerk van opvang en onderwijs. Den Haag: Onderwijsraad.
Pieper, I., Rutjes, L. (2007) Leerling wil wel degelijk participeren, leerlingenparticipatie
vergroot de kwaliteit van onderwijs. In: Q5 magazine, nr. 3, p.4-7.
Smit, F. (2006), Medezeggenschap in het onderwijs: meer of minder ruimte om inspraak zelf voor te geven? In: F. Smit (ed.). Surfen op de golven van medezeggenschap in het onderwijs MR- stand van zaken 2006 (pp. 11-13). Alphen aan den
Rijn: Kluwer.
Smit, F. (2008). Inspraak en school. Inspraak in primair en voortgezet onderwijs.
Den Haag: Sdu Uitgevers.
Smit, F. (Ed.) (2009). Ouders en school. Modernisering ouderbetrokkenheid en ouderparticipatie. Den Haag: Sdu Uitgevers.
Smit, F. & J. Claessen (1995). Medezeggenschap in het onderwijs, Nijmegen: ITS.
Smit, F., & Doesborgh, J. (2000). De onderhandelmores in opvoedend Nederland. Nijmegen. Nijmegen: ITS.
Smit, F. & Kuijk, J. van (2004). Inspraak bij bovenschools beleid. Roeien met de
riemen die je hebt. Nijmegen: ITS.
Smit, F. & Elfering, S (2007), Van een kabbelend beekje naar een bruisende waterval? Evaluatie invoering Wet medezeggenschap op scholen. Nijmegen: ITS.
Smit, F., G. Vrieze, & J. van Kuijk (2005). Leerlingenparticipatie in het voortgezet
onderwijs. Onderzoek naar ervaringen met nieuwe vormen van leren. Nijmegen:
ITS.
Smit, F., Ojen, Q. van, Brink, M. & Vegt, A. van der (1997). Werking van de Wet
medezeggenschap onderwijs 1992. Nijmegen/Amsterdam: ITS, Regioplan.
Smit, F., Driessen, G,, Sluiter, R. & Brus, M. (2007). Ouders, scholen en diversiteit.
Ouderbetrokkenheid en -participatie op scholen met veel en weinig achterstandsleerlingen. Nijmegen: ITS.
Smit, F., Driessen, G,, Sluiter, R. & Brus, M. (2008). Ouders en innovatief onderwijs.
Ouderbetrokkenheid en ouderparticipatie op scholen met vormen van ‘nieuw leren’. Nijmegen: ITS.
Stichting Alexander (2006). Respect voor elkaar…uit welk land je ook komt. Leerlingen over hun schoolcultuur. Amsterdam: Stichting Alexander.
Stichting Alexander (2007). Rule Your School. Participatie van leerlingen in het
voortgezet onderwijs. Amsterdam: Stichting Alexander.

103

Swaan, A. de (1979). Uitgaansbeperking en uitgaansangst. Over de verschuiving van
bevelshuishouding naar onderhandelingshuishouding. Rede, uitgesproken bij de
aanvaarding van het ambt van gewoon hoogleraar in de sociologie aan der Universiteit van Amsterdam. Amsterdam: De Gids/Meulenhoff.
Veugelers, W. & Kat, E. de (2001). De pedagogische identiteit van de openbare en
algemeen toegankelijke basisschool. Amsterdam: Instituut voor de Lerarenopleiding/SCO-Kohnstamm Instituut Universiteit van Amsterdam.
Willemsen, G. (2006). Ongedeelde medezeggenschap gedeeld. In F. Smit (ed.), Surfen op de golven van medezeggenschap in het onderwijs. MR - stand van zaken
2006 (pp. 41-42). Alphen aan den Rijn: Kluwer.
Willemsen, G. (2007). Van WMO naar WMS. In F. Smit, A. Cluitmans-Souren, H.
Jansen & C. van Vught (eds.). Handboek Wet medezeggenschap op school (pp.
1020, 1-17). Den Haag: Sdu Uitgevers.
Wilson, V. (1997). Focus groups: A useful qualitative method for educational research? British Educational Research Journal, 23, (2), 209-224.
Winter, M. (1995). Kinderen als medeburgers. Kinder- en jeugdparticipatie als maatschappelijk opvoedingsperspectief. Utrecht: De Tijdstroom.

Weggeman, M. (2007). Leidinggeven aan professionals. Niet doen! Over kenniswerkers, vakmanschap en innovatie. Schiedam: Scriptum.
Wissema, J., Bouts, W. & Rutgers, B. (1996). Medezeggenschap op maat, van toetsende naar interactieve medezeggenschap. Van Gorcum & Comb bv, Assen.
Zoontjens, P. (2002). Het zaad van deregulering. Onomkeerbare trend. School &
Medezeggenschap, 18, (3), 8-9.
Zoontjens (2004). Burgerschap en onderwijs. De school als leergemeenschap raakt
belangen van ouders diep. School & Medezeggenschap, 20e jaargang, nr. 10, pp.
6-7.
Zoontjens, P. (2006a). Medezeggenschap en lumpsum: meer ruimte in het primair
onderwijs. In F. Smit (ed.). Surfen op de golven van medezeggenschap in het onderwijs MR- stand van zaken 2006 (pp. 51-53). Alphen aan den Rijn: Kluwer.
Zoontjens, P. (2006b). Ouders willen maatwerk. In: MR magazine, 22, (8/9), 14-15.
Alphen aan den Rijn: Kluwer.

104

Medezeggenschap: de wind in de zeilen
De Wet medezeggenschap op scholen (WMS) is in januari 2007 van kracht
geworden. De wet heeft zijn werking in het basisonderwijs/speciaal basisonderwijs, het voortgezet onderwijs en de expertisecentra. Deze onderwijssectoren
hebben met de invoering van de WMS een eigen wettelijk kader voor medezeggenschap behouden.
Op verzoek van de Projectgroep WMS heeft het ITS van de Radboud Universiteit Nijmegen de invoering van de Wet medezeggenschap op scholen in kaart
gebracht. Van dit onderzoek wordt hier verslag gedaan. Het onderzoek startte
september 2008 en is afgesloten in maart 2009.
De WMS blijkt in de praktijk goed te werken. Besturen, directies en (G)MR-leden
zijn aangenaam verrast over de positieve gevolgen van de invoering van de
WMS. De invoering van de WMS heeft geleid tot (zeer) duidelijke verbetering
van de positionering van de (G)MR binnen de schoolorganisatie en het besluitvormingsproces over het beleid van de school. Ook zijn er meer garanties voor
informatieverstrekking aan de (G)MR, is er een vergroting van het initiatiefrecht van de MR en een versterking van de positie van het personeel en ouders.
Tenslotte is de motivatie bij ouders om een bijdrage te leveren aan de medezeggenschap over de hele linie groter. Hetzelfde geldt voor personeelsleden in het
voortgezet onderwijs.
De medezeggenschapsstructuur is op de overgrote meerderheid van de scholen
wat betreft de statuten en reglementen formeel op orde. De overgrote meerderheid van de schoolbesturen had in september 2008 een statuut/reglement
voorgelegd aan de (G)MR.

ISBN 978 90 5554 380 9
NUR 840