Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

29 754

Terrorismebestrijding

Nr. 472

BRIEF VAN DE MINISTER VAN JUSTITIE EN VEILIGHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 6 november 2018
Op 2 oktober jl. heeft de AIVD een rapport genaamd «Rechts-extremisme
in Nederland. Een fenomeen in beweging» op zijn website gepubliceerd.
Met deze brief voldoe ik, mede namens de Minister van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties en de Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, aan uw verzoek tijdens de regeling van werkzaamheden op
3 oktober jl. (Handelingen II 2018/19, nr. 8, item 5), alsmede aan de
toezegging van de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
tijdens het AO IVD-aangelegenheden aan het lid Verhoeven (D66) op
diezelfde datum, om te reageren op dit rapport.
Tijdens het AO van 8 oktober jl. is aanvullend gevraagd om een historische analyse van het fenomeen rechts-extremisme in Europees
perspectief. Met deze brief informeer ik uw Kamer tevens over de analyse
over rechts-extremisme die is opgesteld door de NCTV, genaamd «De
golfbewegingen van rechts-extremistisch geweld in West-Europa. De
aard, ernst en omvang van de rechts-extremistische geweldsdreiging in
West-Europa inclusief Nederland». Deze publicatie is als bijlage1 bijgevoegd bij deze brief en is vanaf heden te vinden op de website van de
NCTV.
De AIVD analyse focust op de veranderingen binnen de rechts-extremistische beweging in Nederland en schetst een nieuw normbeeld. De
NCTV notitie is uitgebreider van omvang en focust op de rechtsextremistische dreiging in Europa, waaronder Nederland. Het laatstgenoemde stuk richt zich met name op de gewelddadige component van de
rechts-extremistische dreiging, de meest recente inzichten uit de
literatuur, verschuivingen in modus operandi en doelwitten en de
activiteiten online.

1

kst-29754-472
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 754, nr. 472

1

Reactie op beide rapporten
Ideologie
De AIVD stelt dat het gedachtegoed van de rechts-extremistische scene in
Nederland een ontwikkeling heeft doorgemaakt. Rechts-extremisme werd
de afgelopen decennia gekenmerkt als neonazistisch, fascistisch en
antisemitisch gedachtegoed, maar in de afgelopen jaren heeft een
verschuiving plaatsgevonden en is het anti-islamgedachtegoed
dominanter geworden binnen de Nederlandse rechts-extremistische
beweging. Daarnaast heeft het uit de VS overgewaaide alt-rightgedachtegoed voet aan de grond gekregen in Nederland. Deze ontwikkeling past ook in het beeld dat de NCTV heeft van de internationale
ontwikkelingen van het rechts-extremistisch gedachtegoed in
West-Europa in de afgelopen decennia, al is het belangrijk om op te
merken dat er ook veel variëteit bestaat binnen het gedachtegoed. In de
analyse worden vier ideologische hoofdstromingen genoemd.
Organisatie
Zowel de AIVD als de NCTV besteden in hun rapporten aandacht aan de
manier waarop de rechts-extremistische scene in Nederland is georganiseerd. Groeperingen, voorheen met een redelijk vaste samenstelling en
weinig nieuwe aanwas, hebben een minder grote rol bij de verspreiding
van het gedachtegoed. Sociale media en chat-apps daarentegen dienen
steeds meer als vehikels van de extremistische ideologie, waardoor
nieuwe geïnteresseerden sneller aansluiting kunnen vinden. Traditionele
organisatiestructuren zijn daarmee minder belangrijk geworden voor
bijvoorbeeld het treffen van voorbereidingen voor acties. Zorgelijk is dat
deze fragmentatie ervoor zorgt dat de beweging moeilijker dan voorheen
is in te delen in groepen en onvoorspelbaarder is geworden.
Activiteiten
De AIVD stelt vast dat de meeste activiteiten van rechts-extremisten in
nederland niet gewelddadig zijn. Eén van de belangrijkste activiteiten is
het verspreiden van het gedachtegoed. Daarnaast wonen rechtsextremisten demonstraties bij en in meer verregaande gevallen voeren ze
bezettingen uit. Weer een stap verder is het uiten van bedreigingen. In een
uiterste geval kan geweld gepleegd worden. De AIVD zegt daarover: «het
plegen van geweld mag dan zeldzaam zijn, het aanmoedigen en verheerlijken van geweld is dat niet.» En ook dat is zorgelijk, aldus de AIVD,
omdat er daardoor een klimaat wordt geschapen waarin het risico groter
wordt dat rechts-extremistische eenlingen of kleine groepen geweld
inzetten tegen bijvoorbeeld migranten of moslims. Ook in de confrontatie
met links-extremistische groepen lijken rechts-extremisten aan
vertrouwen te winnen, al ligt het initiatief van die confrontaties
vooralsnog vooral bij links-extremisten en is de bereidheid van rechtsextremisten om geweld te gebruiken tijdens die confrontaties tot nu toe
beperkt gebleken. De NCTV laat zien dat historisch beschouwd er in
Nederland minder rechts-extremistisch geweld plaatsvindt dan in landen
als Duitsland, Frankrijk, Italië en het Verenigd Koninkrijk.
Het feit dat het toepassen van geweld door rechts-extremisten in
Nederland momenteel zeldzaam is, wil echter niet zeggen dat er geen
reden is tot zorg. Want, zo stelt ook de NCTV, «[t]och moet er bij [...] online
oproepen steeds rekening mee worden gehouden dat er daadwerkelijk
gevolg aan de oproep wordt gegeven, door een groep, enkelen of een
eenling.» Hoewel er op rechts-populistische webpagina’s nauwelijks
openlijke sympathie voor rechts-extremisten is waar te nemen en er niet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 754, nr. 472

2

wordt opgeroepen tot fysiek geweld, hebben xenofobe uitingen en het
klimaat dat wordt geschapen op deze fora in sommige gevallen vreemdelingenhaat aangejaagd en zichtbaar gemaakt. De verharding van het
rechtse internetdiscours kan een activerende rol hebben op kleine
groepen of eenlingen. De AIVD en de NCTV geven nadrukkelijk aan dat,
hoewel de algemene geweldsdreiging beperkt is, geweld door een eenling
of kleine snel geradicaliseerde groep in de huidige context in Nederland
een reëel risico is.
Zorgen nationale veiligheid
De AIVD constateert dat niet alleen de geweldscomponent een dreiging
kan vormen voor de veiligheid. Belangrijk is om te constateren dat er,
naast het aspect van de dreiging van geweld, ook een niet-gewelddadige
dreiging tegen de democratische rechtsorde voortkomt uit rechtsextremistische handelingen. Dit doet men door systematisch haat te
zaaien, bevolkingsgroepen te demoniseren, te intimideren en door een
sfeer van angst te creëren. Deze dreiging gaat bijvoorbeeld uit van het
door de alt-right beweging geïnspireerde rechts-extremisme. Het
gedachtegoed van alt-rechts, gebaseerd op rassenleer, druist in tegen de
principes waar onze democratische rechtsorde op gebaseerd is.
De analyse van de NCTV sluit hier bij aan door te stellen dat de Amerikaanse «alt-right» beweging, waardoor ook bijvoorbeeld het Nederlandse
Erkenbrand wordt geïnspireerd, een witte identiteitspolitiek hanteert en
daarbij streeft naar een «homogene blanke etnostaat». Bovendien wordt
de «[d]emocratie nadrukkelijk [wordt] afgewezen.» Ook het feit dat er
binnen Erkenbrand een sterke afkeer van feminisme en homoseksualiteit
bestaat en een sterke antisemitische houding aanwezig is maakt dat het
gedachtegoed in strijd is met de beginselen van de Nederlandse democratische rechtsstaat.
Beleidsinzet
In de publicaties van de AIVD en de NCTV wordt duidelijk geschetst
waarom het rechts-extremistisch gedachtegoed een bedreiging vormt
voor Nederland. Ook blijkt dat zowel de AIVD als de NCTV de ontwikkelingen scherp in de gaten houden. Het mag duidelijk zijn dat dit Kabinet er
alles aan wil doen om die dreiging tegen te gaan. Hieronder geef ik een
overzicht van de beleidsinzet die wordt gepleegd om de (rechts-)extremistische dreiging tegen te gaan.
Maatschappelijke spanningen
Het kabinet maakt zich zorgen om de snelheid waarmee de verhoudingen
in de samenleving op scherp komen te staan. De spanningen tussen
bevolkingsgroepen nemen toe en geven ruimte aan extremistisch
gedachtegoed. Acties zoals het bedreigen van individuen, lokale gemeenschappen en geweldpleging bij gebedshuizen zijn onaanvaardbaar en
worden vanuit het veiligheidsdomein vanzelfsprekend in de gaten
gehouden. Dergelijke activiteiten voeden de angst en de onderlinge
onverdraagzaamheid. Net als de Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid sta ik in contact met gemeenten en gemeenschappen over
veiligheidsvraagstukken en de omgang met maatschappelijke spanningen. Zo vindt er een bestuurlijk overleg plaats tussen de NCTV, SZW en
verschillende moskeeorganisaties om zicht te houden op incidenten
vanuit rechts-extremisme, de impact die deze incidenten kunnen hebben
op lokale gemeenschappen en hoe er mee om te gaan. Tevens is de
handreiking Veilige Moskee ontwikkeld. Deze bevat kennis, aanbevelingen
en goede voorbeelden voor moskeeën, gemeenten en politie hoe
gezamenlijk om te gaan met concrete spanningen en incidenten rondom

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 754, nr. 472

3

moskeeën. Recent is in aanvulling hierop het handboek veiligheid
religieuze instellingen ontwikkeld dat informatie bevat die instellingen
kunnen gebruiken bij onveilige situaties. Dit draagt bij aan het verhogen
van de weerbaarheid van religieuze instellingen. Indien dreiging en risico
daartoe aanleiding geven worden aanvullende maatregelen genomen.
Aanpak radicalisering en extremisme
Net als voor alle andere soorten van extremisme is het zaak om te
voorkomen dat personen radicaliseren naar rechts-extremistisch
gedachtengoed. Op 26 april jl. stuurde de Minister van SZW uw Kamer al
een brief over het voorkomen van radicalisering.2 De gezamenlijke
ondertekening van deze brief onderstreept het belang dat het kabinet aan
deze brede aanpak hecht en de gedeelde opgave om tot een effectief
preventiebeleid te komen. Samen werken we aan een weerbare, veilige en
democratische samenleving door excessen als extremisme, vergaande
polarisatie en maatschappelijke spanningen tegen te gaan. Het kabinet
staat voor een inclusieve samenleving waarin voor discriminatie,
haatzaaien en geweld tegen andersdenkenden geen plaats is.
De in de brief beschreven basisstructuren van de preventieve aanpak zijn
in de basis geschikt om iedere vorm van radicalisering tegen te gaan. Het
fundament van de preventieve aanpak in Nederland staat, maar we
moeten niet verslappen. Gemeentes en andere partners kunnen op dit
fundament verder bouwen, ook daar waar het rechts-extremisme betreft.
Het is daarbij zaak dat de aandacht niet verschuift maar wordt verbreed.
Daarbij is het van belang dat lokale professionals geëquipeerd zijn om
extremisme te herkennen en dat er op lokaal niveau een goede signaleringsstructuur is om problemen te onderkennen. In dat kader heeft de
NCTV trainingen laten ontwikkelen die lokale professionals kunnen volgen
ter versterking van hun werkzaamheden in de aanpak. Het Rijksopleidingsinstituut tegen Radicalisering (ROR) biedt trainingen specifiek op links- en
rechts-extremisme. De Expertise-unit Sociale Stabiliteit zet zich verder op
verschillende manieren in op het thema. Binnen de OMEI training
(Omgaan met Extreme Idealen) wordt aandacht besteed aan alle vormen
van extremisme en radicalisering. Ook richt Platform JEP (Platform Jeugd
preventie van Extremisme en Polarisatie) zich op de preventie van
radicalisering en extremisme in de brede zin. Daarnaast worden actuele
ontwikkelingen rondom verschillende organisaties periodiek verwerkt in
de «factsheet extreemrechts in Nederlandse gemeentes» die online is
gepubliceerd. Tot slot is het Landelijk Steunpunt Extremisme (LSE)
beschikbaar om gemeentes te ondersteunen bij vraagstukken omtrent
rechts-extremistische casuïstiek en te adviseren op interventies.
Internetaanpak en tegengeluid
Voor rechts-extremistische individuen zijn digitale media steeds belangrijker om hun boodschap te verspreiden. Extremistische propaganda, van
welke ideologische signatuur dan ook, probeert te bewerkstellingen dat
personen worden gerekruteerd voor de extremistische beweging en dat
haat en verdeeldheid wordt gezaaid in onze samenleving. Vanuit de
overheid is de afgelopen jaren ingezet op het ondermijnen van extremistische propaganda enerzijds en het versterken van de weerbaarheid
anderzijds om rekrutering door extremistische groepen te voorkomen. De
Nederlandse overheid faciliteert en steunt maatschappelijke initiatieven
(online en offline) die zich richten op het laten horen van alternatieve
boodschappen. In 2017 is een onafhankelijk fonds ingesteld met de
ambitie om alternatieve, verbindende geluiden te mobiliseren en de
2

Kamerstuk 29 754, nr. 448.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 754, nr. 472

4

sociale weerbaarheid te versterken. Zo krijgen extremistische
boodschappen minder vat op onze samenleving.
Op nationaal en internationaal niveau werkt de overheid aan het
tegengaan van de verspreiding van extremistische propaganda.
Onderdeel hiervan is de Internet Referral Unit van de politie (IRU NL) die
in overleg met het Openbaar Ministerie (OM) zich voor nu richt op
strafbare jihadistische content maar kan worden ingezet tegen rechtsextremistische content. Verder wordt de komende jaren ingezet op een
integrale multidisciplinaire aanpak van extremistisch en terroristisch
gebruik van digitale media. Alle betrokken organisaties streven naar een
verdere bundeling van hun taalkundige, technische en inhoudelijke
expertise. Doel is om vroegtijdig extremistische en terroristische
structuren en activiteiten te kunnen onderkennen en om doelmatige en
doeltreffende inzet en interventies te kunnen faciliteren vanuit een
gezamenlijke analyse. Deze aanpak kan ook worden ingezet tegen de
rechts-extremistische scene in Nederland.
Ondermijning van openbaar bestuur
Wanneer extremistisch gedachtengoed zijn weg vindt in het openbaar
bestuur is dat een bedreiging voor de democratische rechtsorde. Het
Ministerie van BZK (inclusief de AIVD) werkt, samen met de ministeries
van SZW, JenV (inclusief de NCTV) en BZ nauw samen om het openbaar
bestuur steviger, meer proactief te adviseren en ondersteunen bij het
herkennen van ondermijnende processen zowel binnen als buiten de
eigen organisatie. In opdracht van het Ministerie van BZK zijn verschillende onderzoeken en verkenningen uitgevoerd naar beschikbaar
instrumentarium om het openbaar bestuur beter toe te rusten bij de
aanpak van problematisch gedrag en ondermijning. Verder wordt dit jaar
een project afgerond waarin samen met gemeenten een afwegingskader
van problematisch gedrag is gemaakt. Dit afwegingskader, dat wordt
gezien als een product dat steeds verder ontwikkeld kan worden, is een
middel is om potentieel problematische gedragingen, handelingen en
ondermijnende activiteiten zoals die beschreven door de AIVD als
voortkomend uit het rechts-extremistisch klimaat, op inhoud te beoordelen. Ook biedt het openbaar bestuur onderbouwde argumenten voor
eventuele interventies in reactie op problematische gedragingen,
handelingen of activiteiten die ondermijnend zijn voor de democratische
rechtsorde.
Strafvervolging
Wetgeving met het doel om extremisme en terrorisme te bestrijden en
aanslagen te voorkomen geldt voor eenieder, ongeacht ideologische
signatuur. De inlichtingendiensten, politie en Openbaar Ministerie zijn
alert op rechts-extremistische uitlatingen. Wanneer er sprake is van
extremistische gedragingen die een strafbaar feit opleveren, kan het
Openbaar Ministerie onderzoek instellen en overgaan tot vervolging.
Tot slot
Het moge duidelijk zijn dat dit Kabinet er alles aan gelegen is om álle
vormen van extremisme, ook rechts-extremisme, tegen te gaan. Daarom
verwelkom ik de publicaties van de AIVD en NCTV, omdat zij bijdragen
aan de kennis over het fenomeen. Kennis en bewustzijn van de ontwikke-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 754, nr. 472

5

lingen binnen verschillende stromingen van extremisme zijn van groot
belang. De structuren voor de aanpak van extremisme zijn conform het
dreigingsbeeld en kunnen, daar waar nodig, worden ingezet.
De Minister van Justitie en Veiligheid,
F.B.J. Grapperhaus

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 754, nr. 472

6