Vragen van het lid Dezentjé Hamming-Bluemink aan de
staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
mevrouw Van Bijsterveldt-Vliegenthart, over het bericht
″Vaker lotingen voor de middelbare school″.
©
Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):
Voorzitter. De afgelopen dagen hebben wij in de pers
kunnen lezen dat na een uitspraak van de rechter is
gebleken dat middelbare scholen vaak loten, met name
in dichtbevolkte gebieden. Maar schoolkeuze mag nooit
een loterij worden. Vandaag begint de Cito-toets. Heel
veel kinderen hebben een heel spannende tijd, maar het
spannendste blijkt nog te moeten komen. De kinderen
staan straks namelijk voor een schoolkeuze die eigenlijk
al nadrukkelijk is gemaakt. Er is met de ouders over
gesproken en de kinderen hebben voorlichtingsavonden
bezocht; zij hebben een school voor ogen. Ook de
VO-raad doet heel veel om de kwaliteit van de scholen in
het voortgezet onderwijs zichtbaar te maken. Dat is ook
allemaal op internet te zien; het is allemaal prachtig.
Dan komt het verhaal: Je bent uitgeloot; de school is
vol. Mijn vragen aan de staatssecretaris zijn de volgende.
Wat is eigenlijk de omvang van het probleem? Wie
bepaalt in feite of een school vol is en wanneer wordt
dat moment bepaald? Wat betekent het uitloten voor die
leerlingen eigenlijk? Moeten die misschien wel naar een
school onder hun capaciteiten? Of kan het voorkomen
dat zij naar een zwakke of zeer zwakke school zullen
moeten?
Ik heb het al even genoemd: ouders en leerlingen
moeten kunnen kiezen op kwaliteit. Ieder talent moet
benut worden. Hoe verhoudt dit zich nu met het feit dat
je maar voor één school mag inschrijven? Wat gebeurt er
als je op het laatste moment wordt uitgeloot? Begint dan
het hele circus opnieuw? Tot slot: wat doet dit volgens
de staatssecretaris met de keuzevrijheid van de ouders?
©
Staatssecretaris Van Bijsterveldt-Vliegenthart:
Voorzitter. Dank voor de vragen van mevrouw Dezentjé in
de eerste termijn. Ik ben het met haar van harte eens dat
je elk kind de school gunt die het beste past bij zijn of
haar capaciteiten. Daarom is de keuzevrijheid van ouders
inderdaad enorm belangrijk; hierover spreken wij deze
week nog. Het gaat dan over de kwaliteit van de school
die uiteindelijk bepaalt welke keuze een ouder maakt in
dat kader.
Dan is de vraag of het niet te veel een loterij wordt.
Het is waar, een aantal scholen in een aantal gemeenten
zijn bijzonder populair. Zij zijn inderdaad toe aan het
loten van kinderen. Dat is een afweging van de school.
Het is echt de vrijheid van de school om te bepalen hoe
men uiteindelijk het toelatingsbeleid vormgeeft. Wel is
het zo dat als de school een bepaalde keuze maakt in
hoe zij dat doet, dit ter advisering dient te worden
voorgelegd aan de medezeggenschapsraad. Het dient
ook gemeld te worden aan de inspectie. Bovendien dient
men er buitengewoon transparant over te zijn en
consequent. Het kan niet het ene halfjaar dit en het
andere halfjaar dat zijn. Er moet transparantie zijn en de
ruimte voor ouders om er in de school commentaar op
te leveren via de medezeggenschapsraad.

Tweede Kamer

Vragenuur

Wat is nu de omvang van het probleem en wie bepaalt
dat? Dat bepaalt eigenlijk toch de school zelf. De school
kan zeggen: ik heb de mogelijkheid om bij te bouwen,
het kan nog meer. De school kan ook zeggen, zoals
sommige scholen doen: ik hecht eraan om een bepaalde
afdeling klein en overzichtelijk te houden, omdat ik
daarmee een aantrekkelijke school blijf voor de ouders
die daar heel bewust voor kiezen.
Het is aan de school om uiteindelijk de omvang te
bepalen en aan de hand daarvan eventueel selectie, in
welke vorm dan ook, toe te passen. Dat maakt dat de
keuzevrijheid van ouders in die zin beperkt kan worden
dat een school geen kinderen meer kan opnemen, hetzij
door de capaciteit, hetzij door de beleidskeuze die men
maakt. Dan zal een kind naar een andere school moeten.
Het is inderdaad aan de ouders om te zoeken naar de
school die vervolgens het beste bij dit kind past en om
een andere goede school te vinden. Er zijn gelukkig nog
veel scholen in Nederland die niet zwak of zeer zwak zijn,
want dat is nog altijd een klein percentage ten opzichte
van degene die het gewoon goed doen.
Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD): Dan
blijven er toch nog een paar vragen staan. Volgens mij is
de balans helemaal zoek. Als je aan de ene kant het
beleid hebt dat je meer kwaliteit wilt, zou het kunnen
voorkomen dat ouders voor die ene goede school kiezen.
Daar zijn dan onvoldoende alternatieven voor. Dan is
mijn vraag of de staatssecretaris ook vindt dat er meer
mogelijkheden moeten zijn zodat het makkelijker wordt
om nieuwe scholen op te richten, maar ook om de
slechtere sneller te sluiten. Dan heb je meer die balans
voor kwaliteit.
Staatssecretaris Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Over
het sluiten van scholen of het stopzetten van de
bekostiging spreken we toevallig over een uur in de
Eerste Kamer. Het wetsvoorstel Goed onderwijs, goed
bestuur is hier al vastgesteld. Dat biedt meer ruimte om
in te grijpen, bijvoorbeeld als een school onder de norm
terecht is gekomen, zoals bij het Islamitisch College in
Amsterdam het geval is. Daar hebben de ouders ook met
de voeten gestemd. Sinds deze school zeer zwak is
geworden, is het leerlingenaantal behoorlijk naar
beneden gegaan. Daar treedt het effect op waar u en ik
waardering voor hebben, in die zin dat het ouders de
ruimte geeft om die keuze te maken. We hebben hier nog
niet zo heel lang geleden met elkaar gesproken over de
planning van scholen. Het is zo dat er beperkingen zijn in
het stichten van scholen ten opzichte van scholen die er
reeds zijn. Er is ruimte, maar op het moment dat die
ruimte bij de wet over de scholenplanning voor het vo
die wij hier zelf hebben vastgesteld, op is, dan houdt het
op wat betreft het nieuw vestigen van scholen. Dat klopt.
Dat is hier op mijn voorstel vastgesteld, ook om te
voorkomen dat er allemaal scholen ontstaan die wij
moeten bekostigen, terwijl andere scholen met financiële
problemen overblijven, omdat bij hen enorme terugval
ontstaat.
De heer Bosma (PVV): Voorzitter. De staatssecretaris zegt
dat keuzevrijheid enorm belangrijk is. Daar heeft zij 100%
gelijk in. Ik woon zelf in Amsterdam. Daar kun je
kinderen niet zomaar op elke school plaatsen die je wilt.
Daar heb je de zogenaamde postcodeterreur. Die is
verzonnen om autochtone kinderen te mengen met

2 februari 2010
TK 49

49-4595

Van Bijsterveldt-Vliegenthart
allochtone kinderen. God weet waar het goed voor is,
maar het schijnt nu eenmaal te moeten. Hoe verhoudt
die postcodeterreur zich tot het idee van de staatssecretaris dat keuzevrijheid belangrijk is? Hoe verhoudt de
postcodeterreur zich tot de vrijheid van onderwijs, die
voor ons allemaal zo belangrijk is?

te kaarten. Als u geluiden hoort van een school die dat
doet, is het nog makkelijker dat wij dan zelf even bellen.
Dan hoor ik graag de naam van die school en dan ga ik
daar even achteraan: mensen, let op, dit doet natuurlijk
geen recht aan ouders die ergens op moeten kunnen
rekenen.

Staatssecretaris Van Bijsterveldt-Vliegenthart: In het
voortgezet onderwijs ken ik geen postcodeterreur, zoals
de heer Bosma dat noemt. Ik zal het zeker nog nagaan.
Mocht het aan de orde zijn, dan zal ik de Kamer daarover
informeren. In het voortgezet onderwijs treedt veel meer
gewoon loting op van het aantal kinderen dat aankomt
op een school. Een school kan zeggen: dat kunnen wij
niet aan en wij gaan op deze manier selecteren om
ervoor te zorgen dat we het beheersbaar houden. Het
kan ook zijn dat een school heel scherp gaat zitten op de
kenniseisen of de resultaten van de Cito-toets. Ook dat
kan. Als een school een beleid kiest, blijft staan: overleg
met de MR, advies, inspectie informeren, transparant en
vooral ook consequent zijn, want als een ouder het er
niet mee eens is, moet deze een klacht kunnen indienen
en kan er uiteindelijk via de rechter getoetst worden. Dan
zal de rechter heel goed kijken naar de aspecten die ik
net noemde.

De heer Jasper van Dijk (SP): Hier zie je op de meest
pijnlijke wijze de tweedeling in het Nederlandse
onderwijs. Aan de ene kant zijn er populaire scholen
waar ouders hun kinderen graag heen laten gaan en
waar lokalen moeten worden bijgebouwd. Aan de andere
kant zijn er de restscholen, die leeglopen. De keuzevrijheid is dus in feite heel beperkt. De vraag is hoe u die
keuzevrijheid van alle ouders gaat verbreden, zodat alle
scholen mooi en goed zijn. Dan bent u van dit probleem
af. Moet er niet gepleit worden voor meer samenwerking
binnen gemeenten, zodat de scholen met elkaar
afspraken maken over een goede verdeling van alle
leerlingen, zonder dat je ouders dwingt tot iets? Graag
een reactie.

De heer Jan de Vries (CDA): Mevrouw de voorzitter.
Ook de CDA-fractie vindt het heel vervelend voor ouders
en leerlingen als zij niet de school kunnen kiezen die zij
graag zouden willen kiezen. Maar het is nog veel
vervelender als je als ouders of als leerling ineens
verrast wordt door nieuw beleid van de school. Wat vindt
de staatssecretaris van een goede voorlichting, waarbij
het niet zo kan zijn dat tijdens de rit de spelregels
worden gewijzigd? Mijn tweede vraag is dat ik steeds
van scholen hoor dat zij geen ruimte krijgen om bij te
bouwen en dat gemeenten het geld voor onderwijshuisvesting dus in eigen zak houden. Dat schijnt zelfs 300
mln. per jaar te zijn. Daardoor geven die gemeenten de
scholen niet de ruimte om bij te bouwen en kunnen de
scholen niet alle leerlingen aannemen die zij willen
aannemen. Wat doet de staatssecretaris daaraan?
Staatssecretaris Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Over
het laatste punt hebben wij toevallig afgelopen week in
een AO gesproken. Daar was u niet bij, maar uw collega
Jan Jacob van Dijk. Staatssecretaris Dijksma, staatssecretaris Bijleveld en ik hebben vragen beantwoord van de
heer Pechtold. Wij hebben inderdaad geconstateerd dat
de gemeenten op dit moment 330 mln. van het geld dat
in het Gemeentefonds zit voor scholenbouw, op de plank
laten liggen. Daar komt nu een onderzoek naar. Ik heb de
Kamer beloofd om de opdracht voor dit onderzoek nog
te communiceren; dat zal nog gebeuren. In dat onderzoek zal bekeken worden waarom dat geld niet besteed
wordt. Daar kan ook dit soort dingen in meegenomen
worden, want er zijn zaken scheef als in steden waar
nauwelijks bijgebouwd kan worden omdat er dan geen
geld komt van de gemeente, de gemeente wel geld op
de plank laat liggen. Vandaar dat ik dit samen met
mevrouw Dijksma scherp heb aangekaart bij mijn collega
van BZK, die verantwoordelijk is voor het Gemeentefonds.
Tijdens de rit regels wijzigen heeft alles te maken met
transparantie en consequent zijn. Als ouders dat
constateren, kunnen zij naar de rechter gaan om dit aan

Tweede Kamer

Vragenuur

Staatssecretaris Van Bijsterveldt-Vliegenthart: De
heer Van Dijk gaat eigenlijk al in op het debat van
volgende week. Inderdaad, wij staan daar anders in. Ik
hecht zeer aan de keuzevrijheid van ouders. Ik voel
inderdaad niets voor spreiding van bovenaf. Ik wil
inzetten op de kwaliteit van scholen. Het antwoord op de
vraag wat een ouder een mooie of goede school vindt, is
deels subjectief. Dat heeft ook te maken met de manier
waarop met kinderen wordt omgegaan en met het
onderwijssysteem: dalton, montessori en noem maar op.
Het heeft ook te maken met de capaciteiten van een kind:
wat past goed bij een kind? Daar zou ik dus geen
blauwdrukken op willen liggen. Dat is aan de school,
maar een school kan zich onderscheiden met waar de
school goed in is. Wij ondersteunen scholen die het extra
moeilijk hebben om die kwaliteit op het goede niveau te
krijgen, zodat er een goede afweging kan zijn tussen
scholen. De ouders hebben dan de ruimte om de school
te kiezen zoals ik dat heel graag wil: zo veel mogelijk
keuzevrijheid voor ouders.
De heer Van der Vlies (SGP): De SGP-fractie is het in
het algemeen eens met de lijn van de staatssecretaris:
keuzevrijheid van ouders is natuurlijk belangrijk en moet
zo lang mogelijk vorm kunnen krijgen. Populaire scholen
lopen vol, te vol. Dan moet er iets gebeuren om de maat
aan te houden. Als dit zich voordoet, zou dat dan niet in
de hand kunnen werken dat ouders – misschien slimme
ouders – leerlingplaatsen op de school gaan reserveren?
U begrijpt wel wat ik bedoel. Dat kan niet zomaar zijn
gang gaan, maar schoolbesturen zijn autonoom. Hoe
krijgen wij dat op een zorgvuldige wijze, met respectering van de grondwettelijke vrijheden, in kaart?
Staatssecretaris Van Bijsterveldt-Vliegenthart:
Scholen zijn autonoom. Dat is de basis. Ik denk
overigens dat dit probleem zich meer voordoet in het
basisonderwijs dan in het voortgezet onderwijs. In het
basisonderwijs zien wij inderdaad heel vroege aanmeldingen. Daar is de coalitie op dit moment mee bezig in
het kader van de experimenten met de aanmeldpunten.
In het voortgezet onderwijs zijn de aanmeldingen veel
meer afhankelijk van de Cito-score en het advies van de
school aan de ouders en het kind. Er zijn vaak open

2 februari 2010
TK 49

49-4596

Van Bijsterveldt-Vliegenthart
inschrijfdagen, zoals dat nu in den lande gebeurt en op
een bepaald moment wordt de keuze gemaakt. Over het
reserveren van plaatsen in het voortgezet onderwijs heb
ik minder vaak gehoord. Mocht de heer Van der Vlies
voorbeelden hebben, dan houd ik me aanbevolen. Dat
zou ik best wel eens willen bekijken, maar wel vanuit de
notie die hij en ik beiden zeer onderstrepen: autonomie
van scholen.
Mevrouw Besselink (PvdA): De staatssecretaris heeft
benadrukt dat de keuzevrijheid van ouders van groot
belang is. Mijn fractie is dezelfde mening toegedaan. Dat
maakt het extra sneu als een ouder de keuze heeft
gemaakt en het kind vervolgens niet naar die school toe
kan. De inzet op kwaliteit zou volgens mij nog belangrijker moeten zijn. Is dit nog een extra motivatie voor de
staatssecretaris om te kijken waar zij extra moet inzetten
op de kwaliteit om ervoor te zorgen dat iedere ouder een
plek voor zijn kind kan vinden op een school van goede
kwaliteit? Daarbij geldt overigens de kanttekening dat dit
voor de meeste scholen wel geldt.
Voor mijn fractie is het heel belangrijk dat de scholen
samenwerken om ervoor te zorgen dat er een transparant en eerlijk toewijzingssysteem komt. Ouders moeten
daarover helderheid hebben. Ieder kind moet een plek op
die goede school kunnen krijgen. Is de staatssecretaris
dat met ons eens? Volgens mij wel. Waarom zorgt de
staatssecretaris er dan uit Den Haag niet voor dat
scholen en gemeenten geholpen worden om de
samenwerking op gang te krijgen?
Staatssecretaris Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Wij
moeten altijd heel goed uitkijken voordat wij gaan helpen
uit Den Haag.
Ik ga in op de vraag of er voor mij extra aanleiding is
om kwaliteit te stimuleren. Ik ben van mening dat wij
daar al heel veel aan doen. Daarbij verwijs ik naar mijn
besluit van de afgelopen week. Wat ook belangrijk is en
wat valt onder de vrijheid van onderwijs en de keuzevrijheid van ouders, is dat ouders op een bepaald moment
met de voeten kunnen stemmen als scholen dik onder de
maat presteren. Dat hoort er ook bij. Dat moet de
wake-up call voor een school zijn om er extra hard
tegenaan te gaan. Betreft het een school met achterstandsproblemen, dan kunnen wij soms wat meer
support geven, zoals bij het vmbo in Utrecht dat wij
extra steun hebben gegeven bij het opleiden van leraren,
vooral voor de zorgkant. Soms steken wij best de
helpende hand uit, maar met mate, omdat scholen zelf
ook een verantwoordelijkheid hebben. Die moeten wij
voor een belangrijk deel daar laten liggen.
Dan kom ik op de samenwerking en de transparantie.
Ik meen dat wat op de scholen gebeurt redelijk transparant is, behalve misschien het voorbeeld van de heer Van
der Vlies, waarin halverwege het spel de regels
veranderen. Dat vind ik geen goede zaak, maar ik denk
dat ook transparante regels niet altijd teleurgestelde
kinderen en ouders kunnen voorkomen. De vraag is
immers groter dan het aanbod voor bepaalde scholen.
Dat blijft altijd vervelend. Inzichtelijkheid moet er echter
wel zijn.

kinderen naar de betere scholen sturen, die beter
georganiseerd zijn en die bovenaan de lijstjes van
Elsevier en Trouw staan. Aan de andere kant heb je de
sociaaleconomisch zwakkere ouders, die deels door hun
eigen schuld hun kinderen uiteindelijk sturen naar
scholen die onderaan de lijstjes van Elsevier en Trouw
bungelen, waar het ziekteverzuim onder docenten het
hoogst is, waar de meeste onbevoegde docenten te
vinden zijn, waar leraren niet alleen maar kennis
overdragen, maar veel meer bezig zijn met orde
handhaven en hulp verlenen, waar de docenten de helft
van het eerste uur bezig zijn om iedereen tot rust te
brengen. Erkent de staatssecretaris dat er nu een
tweedeling is tussen achterstandsscholen en scholen
waar kansrijkere kinderen op zitten? Vindt zij dat een
probleem en zo ja, wat denkt zij eraan te zullen doen?
Staatssecretaris Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Het zijn
inderdaad, zoals de heer Dibi beschrijft, de ouders die
kiezen voor de school waar zij hun kind het liefst naar
toesturen. Dat is de school die het beste past bij de
capaciteiten van het kind. Een school heeft de ruimte om
een bepaald acceptatiebeleid toe te passen. Dat past echt
bij de autonomie van de school. Wij denken daar
verschillend over. Wij hebben daar in het vorige debat al
over gesproken en zullen dat ook morgen weer doen. Ik
maak ten principale een andere keus dan de heer Dibi. Ik
zou er ook voor waken om de scholen bij elkaar te
nemen die het wat zwaarder hebben en de scholen die
kinderen met een wat steviger Cito-uitslag krijgen. Wij
moeten voorkomen dat er wordt gegeneraliseerd in de
zin van bijvoorbeeld onbevoegde docenten. Ik heb
tijdens het algemeen overleg verteld dat het helemaal
niet zo is dat er op zwakke scholen of op scholen met
een sociaaleconomisch kwetsbaarder achtergrond per
definitie zoveel meer onbevoegden werkzaam zijn. Ik heb
dat uit laten zoeken; dat verschilt eigenlijk nauwelijks. In
dat opzicht hebben scholen heel veel gelijke mogelijkheden om kwaliteit te realiseren. De scholen die het lastig
hebben, steunen wij extra. Vervolgens is er dan een
scholenveld waar ouders uit kunnen kiezen. Dat vind ik
op zich toch de juiste balans.
De heer Van der Ham (D66): Op initiatief van D66 is er
een motie aangenomen in de Kamer waarin gesteld
wordt dat er op tijd moet worden ingegrepen bij een zeer
zwakke school en dat deze situatie niet te lang mag
blijven bestaan. Gisteren is er weer een lijst naar voren
gekomen waaruit blijkt dat er veel zeer zwakke scholen
zijn. Wij horen uit de praktijk, van docenten, dat er,
ondanks de uitspraak van de Kamer, toch te weinig
gebeurt met scholen met een zeer zwakke status. Wat
gaat u nu doen om ervoor te zorgen dat die scholen, die
vaak te maken hebben met de kwetsbaarste leerlingen,
eerder met de neus op de feiten worden gedrukt met
betrekking tot hun status?

De heer Dibi (GroenLinks): Wij weten allemaal wel waar
het selecteren van middelbare scholen mee te maken
heeft. Aan de ene kant heb je hoogopgeleide ouders,
zowel allochtonen als autochtonen, die terecht hun

Staatssecretaris Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Hoe
lang heeft u? Ik zal het kort houden. U had het zojuist
over de zeer zwakke scholen van het mbo. Dat zijn 64
opleidingen van de 11.000. Ik vind: elke zwakke opleiding
is er een te veel. Daarom zit ik er bovenop om het op
orde te maken. Maar qua percentage zit het mbo
daarmee nog iets onder het po en het vo. Het is goed
om dat punt even te plaatsen. Onze aanpak, van
staatssecretaris Dijksma en mijzelf, van de zeer zwakke

Tweede Kamer

2 februari 2010
TK 49

Vragenuur

49-4597

Van Bijsterveldt-Vliegenthart
scholen is buitengewoon alert. We doen echt van alles.
We merken ook dat de cijfers bij het vo aan het dalen
zijn. Ik heb niet de precieze cijfers in mijn hoofd, maar
we naderen heel dicht de doelstelling. Dat is een goede
zaak. Ik ben met u van mening dat elke zwakke school er
een te veel is. Wees ervan overtuigd dat we hier
buitengewoon scherp bovenop zitten.

Tweede Kamer

Vragenuur

2 februari 2010
TK 49

49-4598