5
Najaarsnota 2012
Aan de orde is het debat over de Najaarsnota 2012 (
33480 ) en de Startnota (33400, nr. 18).

De heer Tony van Dijck (PVV):
Voorzitter. Het kabinet roept steeds: we gaan Nederland
sterker uit de crisis halen! De PvdA voegt daar maar al te
graag het woord "socialer" aan toe. Gisteren las ik in Elsevier dat Halbe Zijlstra zelfs al licht aan het eind van de
tunnel ziet. Wat een optimisme! De PVV ziet alleen maar
ellende, het CPB ziet ellende en DNB ziet ellende, want de
economie krimpt, de consumptie krimpt, de lonen krimpen, de huizenprijzen krimpen, de productie krimpt en de
investeringen krimpen. Het is armoede troef. Alles krimpt.
We zien het tekort verder oplopen, we zien de inflatie oplopen en we zien de werkloosheid flink oplopen. Hoezo
licht aan het eind van de tunnel?
De angst regeert bij Rutte II, de angst dat het tekort in
2013 niet onder de 3% komt en dat Nederland straks in
Europa niet wordt gezien als het braafste jongetje van
de klas. Straks krijgen we een boete! Dat is Ruttes grootste nachtmerrie. Nederland prijkt nu al in het rijtje van
slechtst presterende eurolanden, naast Griekenland, Portugal, Spanje en Italië. Hoongelach valt ons in Brussel ten
deel. Van een Audi X5 naar buslijn 5. Wat dat betreft verdient dit kabinet de Gouden Loeki. Als we straks onze triple-A-status verliezen, ligt dat niet aan het feit dat wij een
te hoog tekort hadden, maar aan het suïcidale kabinetsbeleid van belastingverhogingen. De VVD is al langer de
weg kwijt door integraal het verkiezingsprogramma van
de PvdA uit te voeren, maar toen ik vanochtend Elsevier
las, brak mijn klomp. Halbe Zijlstra kondigde alvast een
nieuwe ronde van bezuinigingen en nivelleringen aan.
Hij had het zelfs over 4 miljard. Nog voordat de wedstrijd
is begonnen, ligt de VVD met haar pootjes omhoog, zich
overgevend aan het grote gevaar dat PvdA heet. Alles
voor het Torentje.
Nu wij het toch over de verkiezingsbeloften van de VVD
hebben: de VVD beloofde belastingverlaging, maar in
plaats daarvan stijgen de belastingen in de komende periode met 26 miljard. Gek hè, dat de consumptie met 1,5%
per jaar afneemt? Wij zijn terug op het niveau van 2001,
zo lezen wij in het CPB-rapport. Dat is met dank aan de
VVD. Door de belastingverhogingen dalen de lonen, stijgt
de inflatie en stagneert de economie. De VVD beloofde
ook dat er geen extra geld naar Griekenland zou gaan,
maar wat zien we? Weer wordt er 1 miljard extra afgeboekt op de Griekse schuld. Voor 2013 kost dit douceurtje
de Nederlandse belastingbetaler bijna 160 miljoen. Hoezo geen cent naar Griekenland? In een nota van wijziging
zagen wij gisteren dat er nog eens 330 miljoen extra aan
Brussel wordt afgedragen omdat ze daar te veel geld hebben uitgegeven.
De VVD beloofde banen, banen, banen. Weet u het
nog? In plaats daarvan loopt de werkloosheid gierend op,
met 100.000 personen. Daar komen de komende twee
jaar nog eens 150.000 personen bij. Dat zijn 250.000 mensen zonder baan! Hoezo, een kabinet dat banen creëert?
De VVD beloofde "handen af van de hypotheekrenteaftrek", maar dit kabinet zaait dood en verderf op de wo-

Tweede Kamer

Najaarsnota 2012

ningmarkt. Er zijn geen andere woorden voor. Voor starters wordt het onbetaalbaar om een huis te kopen en huizenbezitters zien hun aftrek verdwijnen, met alle risico's
van dien. Huurders worden geconfronteerd met exorbitante huurstijgingen tot wel 10%. Het gevolg is dat de huizenprijzen dalen als een speer. Wij lezen in het DNB-rapport, maar ook in het rapport van Fitch, dat de huizenprijzen al met 12% zijn gedaald en dat die daling doorzet naar 25% in de komende twee jaar. De VVD is allergisch voor nivellering. Beter gezegd: de VVD was allergisch voor nivellering, want inmiddels heeft de VVD nivellering tot een van haar speerpunten gemaakt. Nivelleren
omdat het moet; het kan niet anders, aldus Halbe Zijlstra.
Alles wordt inkomensafhankelijk: de heffingskorting, de
arbeidskorting, de kinderbijslag, de huren en het eigen risico. Alles wordt inkomensafhankelijk onder regie van de
VVD.
Het kabinet wil sterker uit de crisis komen, maar duwt
ons verder in de ellende. Dit kabinet bezuinigt 15 miljard euro, bovenop de 12 miljard euro van het Kunduzakkoord. En nog haalt het kabinet in 2013 de 3% niet. Dit
komt doordat het kabinet voor 19 miljard euro aan belastingen verhoogt en daarmee de economie onderuithaalt.
Ook Coen Teulings onderkent dit. In het FD van vanochtend zegt hij dat de economie onnodig schade heeft geleden door een te omvangrijke sanering van de overheidsfinanciën en dat wij door die fout nu minder goed af zijn. Ik
benadruk het woord "fout". Foutje, bedankt!
Ik wijs op het PVV-plan. Ook wij bezuinigen 15 miljard
euro, maar wij geven de helft terug aan de burgers via
belastingverlagingen, waardoor de economie weer kan
groeien. De PVV geeft de economie Red Bull en geen cyaankali. Daarnaast geven wij de burgers vertrouwen door
niet te tornen aan bestaande rechten als hypotheekrenteaftrek, huren, eigen risico, WW, AW en ontslagrecht.
Wij houden het allemaal in stand. Dat kan en dat is precies wat wij nodig hebben: vertrouwen en koopkracht. De
belastingverlaging verdient zich namelijk zelf terug, hetgeen wordt bewezen in de doorrekening van het CPB. Het
PVV-programma is volgens het CPB het enige programma
waardoor de economie, de werkgelegenheid en de koopkracht groeien en de huizenprijzen stijgen. De PVV kiest
voor groei, terwijl het kabinet kiest voor krimp. Het kabinet koerst aan op het faillissement van Nederland. Het begrotingsbeleid moet daarom worden omgegooid, en snel.
Ik roep de minister van Financiën dan ook op om terug
te gaan naar de onderhandelingstafel en te stoppen met
dit kamikazebeleid. De minister mag ons verkiezingsprogramma integraal overnemen, gratis en voor niets, zonder copyright. Wij hoeven ook geen enkele credit. Als de
minister het niet voor ons wil doen, laat hij het dan doen
voor Nederland, want Nederland verdient zoveel beter.

De heer Harbers (VVD):
Voorzitter. Deze week is het twee jaar geleden dat wij in
deze zaal eveneens een debat hielden over een startnota,
te weten de Startnota van het nieuwe kabinet. Ik schetste toen het sombere decor voor dat debat, wijzend op de
economische crisis die in de lucht hing. De overheid was
toen, na twee jaar crisis, nog niet begonnen met bezuinigingen; die zouden vanaf het begrotingsjaar 2011 van
start gaan. Dat was al aan de late kant, vond de VVD-fractie. Bij die gelegenheid gaf ik ook aan dat het een jarenlange krachtsinspanning zou worden om de overheidsfi-

20 december 2012
TK 38

38-5-10

Harbers
nanciën op orde te krijgen en dat die zou reiken voorbij de
kabinetsperiode die toen van start ging. Die omstandigheden zijn helaas niet veranderd. De eurocrisis heeft sindsdien nog erger huisgehouden en het herstel van de economie neemt langer in beslag. Wat begon als kredietcrisis en later ook een schuldencrisis werd, heeft vol doorgewerkt in de reële economie.
De mate waarin de crisis in de komende tijd zal doorwerken, wordt beantwoord in de diverse voorspellingen
die wij recent hebben ontvangen van de Nederlandsche
Bank en het Centraal Planbureau. Daarin zitten wetmatigheden waardoor wij bepaalde effecten met vrij grote zekerheid kunnen vaststellen. Het is net als met het weer. Iedereen weet dat het weer op lange termijn lastig te voorspellen is, zeker als het om de toekomst gaat, maar wij
kunnen met vrij grote zekerheid stellen dat iemand die
eind december zonder jas en in korte broek en T-shirt naar
buiten gaat, op korte termijn, begin januari, ziek wordt.
Dat geldt nu, dat geldt volgend jaar en dat geldt vermoedelijk ook nog over tien of twintig jaar. Zo zijn er ook economische wetmatigheden. Een kleine, open economie als
die van Nederland is vatbaar voor invloeden van buitenaf.
Als dus in de eerste plaats de wereldeconomie vertraagt,
in de tweede plaats de overheid noodzakelijkerwijs hervormt en bezuinigt en in de derde plaats een economische crisis de zekerheden en financiële vermogens van
mensen aantast, dan weten wij dat dit een weerslag heeft
op de economie.
Het is die wetmatigheid die wij terugzien in de verschillende ramingen van het Centraal Planbureau,
de Nederlandsche Bank, de Europese Commissie, de
OESO. Allemaal wijzen ze op een krimp van de economie dit jaar. En hoewel de exacte percentages dit jaar verschillen, wijzen ze er allemaal ook op dat 2013 een moeilijk jaar zal zijn, met mogelijk een begin van herstel. En allemaal wijzen ze er ook op dat in 2014 mogelijk weer sprake is van economische groei. Terug naar mijn vergelijking.
Piet Paulusma, Helga van Leur en Peter Timofeeff verschillen er van mening over of de regenkans de komende
week 70%, 80% of 90% is, maar de boodschap is duidelijk:
neem een paraplu mee als je naar buiten gaat.
Zo zijn de ramingen van de Nederlandsche Bank en het
Centraal Planbureau sombere analyses die ons wijzen op
de ernst van de huidige situatie. Wij realiseren ons dat
terdege, maar het zijn ook analyses die stellen dat het kabinet doet wat noodzakelijk is, namelijk dat de combinatie
van bezuinigingen om de overheidsfinanciën structureel
op orde te brengen en hervormingen om Nederland sterker te maken, de juiste weg is en dat Nederland na het uitvoeren van dit kabinetsprogramma weer een houdbaarheidsoverschot presenteert.
Hervormingen doen ook hier pijn, net als elders in Europa. Maar hoe sneller we ons realiseren dat we die maatregelen toch moeten nemen, hoe sneller we het achter de
rug hebben en ons weer vol op groei kunnen concentreren.

De heer Harbers (VVD):
Het is een soort traditie in dit debat dat mevrouw Schouten interrumpeert bij iets wat ik daarna ga zeggen. Die traditie gaan we deze kabinetsperiode gewoon volhouden.
Over de noodzaak van bezuinigingen wilde ik gaan zeggen dat we dat traditioneel op één moment in het jaar
doen, en dat is bij de voorjaarsbesluitvorming. Dan hebben we alle voorspellingen binnen voor het begrotingsjaar dat daarop volgt. Dat is een goede traditie in het kader van de zalmnorm en het trendmatig begrotingsbeleid.
Die goede traditie wil ik vasthouden. Ik wil signalen serieus nemen, maar dan wel op het moment dat daarvoor
geschikt is en je precies de voorspellingen hebt voor het
daarop volgende jaar. In het voorjaar zal de VVD dus naar
die cijfers kijken en die vraag beantwoorden.

Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
De heer Harbers wijst op de verschillende ramingen, onder andere ook de decemberraming van het Centraal
Planbureau van deze week. Daaruit blijkt dat wij volgend
jaar boven het door Europa opgelegde begrotingstekort
uitkomen. Staat voor de heer Harbers al vast dat er een
nieuwe bezuinigingsronde moet komen?

De heer Van Hijum (CDA):
Ik wil toch afwachten wat de heer Harbers hierover te
melden heeft voordat ik hem er vragen over stel. Ik kom
even terug op zijn punt van de weersvoorspellingen. Hoe
kunnen de VVD en de PvdA hier in korte broek en in Tshirt staan, terwijl onze eigen Helga van Leurs en Peter
Timofeeffs, het CPB en de Nederlandsche Bank, ons al
vanaf september voorspiegelen dat het met de economie

Tweede Kamer

Najaarsnota 2012

Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
Ik had dit antwoord verwacht van de heer Harbers, maar
zijn fractievoorzitter heeft in Elsevier toch iets anders gezegd. Die zegt niet: we kijken nog eens een keertje in het
voorjaar wat er gaat gebeuren. Hij zegt ook niet: als er
nog een nieuwe bezuinigingsronde moet komen. Nee, hij
stelt dat bij de nieuwe bezuinigingsronde de hogere inkomens dus opnieuw proportioneel bijdragen. De fractievoorzitter van de heer Harbers gaat er dus van uit dat er
een bezuinigingsronde gaat komen. Wie heeft er nu gelijk? De heer Halbe Zijlstra of de heer Mark Harbers?
De heer Harbers (VVD):
Wij hebben beiden gelijk, behalve op één punt. Het is niet
zo dat wij hebben gepleit voor extra nivellering, integendeel: wij hebben nivelleringsmaatregelen genomen en
daar blijft het wat ons betreft ook bij. Ja, op het moment
dat de cijfers uit de hand lopen en je maatregelen moet
nemen voor een volgend begrotingsjaar, komt dat in de
praktijk vaak neer op bezuinigingen. Maar nogmaals: die
vraag gaan we pas in het voorjaar beantwoorden.
Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
Ik blijf mijn vraag herhalen, want dat is niet wat hier staat.
Hier staat niet "what if", hier staat "bij de volgende bezuinigingsronde". De fractievoorzitter van de VVD gaat ervan
uit dat die er komt. Ik ga ervan uit dat dit de lijn is van de
VVD-fractie en ik vind het bijzonder dat de heer Harbers
daar nu weer wat mist over heeft laat ontstaan.
De heer Harbers (VVD):
Daar is geen mist over ontstaan. Wij hebben gewoon
heel stevige afspraken gemaakt in het regeerakkoord. Wij
spreken vandaag ook over de Startnota. Daarin staat precies wat we in de coalitie hebben afgesproken, namelijk
dat we ons houden aan Europese begrotingsregels. In
de Startnota staat ook dat de 3%-norm daar deel van uitmaakt. De vraag of je daaraan voldoet, kun je pas in het
voorjaar beantwoorden op het moment dat je alle voorspellingen hebt binnengekregen.

20 december 2012
TK 38

38-5-11

Harbers
veel minder gaat dan in het regeerakkoord is afgesproken?

2013 en bekijk in het voorjaar wat je te doen staat voor het
jaar daarop.

De heer Harbers (VVD):
Zelfs de heer Van Hijum weet wat de onderliggende oorzaken zijn. Zelfs de heer Van Hijum heeft met zijn fractie
meegewerkt aan de bezuinigingen die wij volgend jaar
doorvoeren. Dat is een van de elementen waardoor het
vertrouwen in de economie in 2013 onder druk staat. De
CDA-fractie heeft zich dat van meet af aan gerealiseerd,
met de VVD-fractie en de PvdA-fractie in de coalitie, maar
ook met de andere partijen die deelnamen aan het Lenteakkoord. Op dat moment had je ook de andere vraag
moeten beantwoorden. Stel dat wij dat niet hadden gedaan, stel dat wij niet hadden bezuinigd. Zouden wij er
dan beter hebben voorgestaan? Ik denk dat de korte broek
dan een zwembroek was geworden, omdat daarmee het
vertrouwen van financiële markten, van investeerders in
dit land veel verder onder druk was gezet en er nog meer
economische ellende over ons heen was gekomen.

De heer Merkies (SP):
Laat ik een van die Helga van Leurs of Peter Timofeeffs
dan maar aanhalen, want dat laat de heer Harbers weg;
de heer Van Dijck refereerde er ook al aan. Hij zegt namelijk: "Ik weet dat achteraf alles makkelijk is, toch moet je
stellen dat de economie onnodig schade heeft geleden
door een te snel in gang gezette te omvangrijke sanering
van de overheidsfinanciën. Door die fout zijn we nu minder goed af." Dat is toch duidelijke taal. Waarom reageert
de heer Harbers daar niet op?

De heer Van Hijum (CDA):
Het is nu december, in het midden van de winter. Ik constateer dat er al vanaf september verwachtingen van de
economische groei aan het kabinet en aan ons zijn gepresenteerd die duidelijk maken dat onze eerdere verwachtingen niet waargemaakt kunnen worden. Wij bespreken
nu de Startnota, de kaders vanwaaruit wij de komende jaren gaan werken. De groeiverwachting van 1,5% wordt
gewoon niet waargemaakt. Dat weet de heer Harbers nu
al. Waarom schuift hij die discussie dan vooruit?
De heer Harbers (VVD):
Ik schuif die discussie niet vooruit. Ik doe precies datgene wat wij al achttien jaar doen in dit land. Juist om paniekerig gedrag te voorkomen dat het vertrouwen nog
veel verder onder druk zou zetten, pak ik het moment van
het voorjaar zoals wij al achttien jaar doen. Dan kijken wij
weer naar de actuele groeivoorspellingen. Overigens zegt
geen enkele adviseur dat de groei de komende vijf jaar zal
tegenzitten. Daarvoor wachten wij gewoon op de cijfers
van volgend jaar. Op dat moment maken wij de balans op
voor het begrotingsjaar 2014 en de jaren daarna.
De heer Van Hijum (CDA):
Het is natuurlijk merkwaardig om de discussie niet te willen voeren vanwege de stabiliteit en de rust, terwijl de
fractievoorzitter van de VVD aankondigt dat de volgende
bezuinigingsronde al op de rit staat, en tegelijkertijd wel
een Startnota vast te stellen waarvan wij nu al weten dat
wij het vertrekpunt, die 1,5% economische groei, niet zullen halen. In welke trein stap je dan met elkaar?
De heer Harbers (VVD):
Dan stap je in een trein waarin je heel veel goede structurele hervormingsmaatregelen neemt om uiteindelijk het
pad naar groei terug te vinden. Ja, dat zit op korte termijn
tegen en ja, dat wisten wij al eerder in het jaar. Dat wisten
wij zelfs bij het afsluiten van het Lenteakkoord en dat wisten wij ten tijde van Prinsjesdag. Dat is echter geen reden,
omdat wij een deugdelijke begroting voor het jaar 2013
hebben, om nu twee weken voor het eind van het jaar
in paniek zo'n hele begroting te wijzigen. Dat vraagt niemand van ons en dat zegt ook geen enkele adviseur. Dat
zegt de Nederlandsche Bank niet, dat zegt het Centraal
Planbureau niet. Zij zeggen allemaal: bewaar de rust voor

Tweede Kamer

Najaarsnota 2012

De heer Harbers (VVD):
Daar wil ik best op reageren. Ik weeg dat anders. Ik geef
er in dit hele debat, dat we ook al voerden over het Lenteakkoord en de Miljoenennota, de voorkeur aan om het
vertrouwen van de financiële markten niet te beschamen.
Ik neem aan dat u in uw interruptie doelt op de heer Teulings van het CPB. Als je doet wat hij voorstelt, namelijk
de bezuinigingen voor je uit schuiven, loopt het tekort
verder op en dat vind ik in het type crisis waar we nu in
zitten – dit is niet zomaar een conjuncturele dip –onverantwoord naar volgende generaties. Je schuift de rekening door tot ver na dit decennium, op het moment dat je
een stevige krimp van de beroepsbevolking hebt en het
alleen maar moeilijker wordt je eruit te sparen.
De heer Merkies (SP):
Spreekt de heer Teulings onzin? Het verbaast me dat de
VVD tegen een motie van de heer Van Haersma Buma
heeft gestemd waarin eigenlijk alleen maar duidelijkheid
van het kabinet wordt gevraagd over de vraag of het zich
gaat houden aan de 3%-norm. De heer Harbers wil niet
vooruit lopen op volgend jaar, maar hij kan toch wel zeggen of hij zich volgend jaar nog steeds wil houden aan de
3%-norm van Europa?
De heer Harbers (VVD):
Ik hoef niet voor allerlei moties te stemmen die voorstellen wat al in de kabinetsstukken staat. Wat u aanhaalt,
staat namelijk in de afspraak dat wij ons houden aan de
Europese normen. Daar wordt zelfs letterlijk de 3%-norm
bij genoemd.
De heer Merkies (SP):
Dan had de VVD toch gewoon voor die motie waarin werd
gevraagd om duidelijkheid, kunnen stemmen? Dan weten
we het toch allemaal? Eerlijk gezegd denk ik juist dat er
meer rust is als de mensen weten waar ze aan toe zijn, als
ze weten dat er volgend jaar niet nog een bezuiniging boven hun hoofd hangt.
De heer Harbers (VVD):
Je kunt mensen geen valse beloftes doen. We kunnen niet
voorspellen hoe de wereld zich het komende decennium
ontwikkelt, met de stevige economische crisis waar we in
zitten. Maar u kent de VVD-fractie ook als een fractie die
niet heel sterk de neiging heeft om voor allerlei moties te
stemmen die letterlijk opschrijven wat al in allerlei kabinetsstukken staat. Een motie is juist bedoeld om als Kamer een uitspraak te doen over eventuele onduidelijkheid
tussen regering en Kamer.

20 december 2012
TK 38

38-5-12

Harbers
De heer Koolmees (D66):
De heer Harbers zegt dat we een heel goed begrotingsbeleid hebben. Het trendmatige begrotingsbeleid, met de
zalmnorm, is een groot goed in Nederland. Tegelijkertijd
krijgen we eens in de vier jaar een advies van de Studiegroep Begrotingsruimte, met daarin onder anderen de directeuren van het CPB en DNB. Die groep heeft het advies gegeven om een noodpakket klaar te hebben staan,
voor als de omstandigheden verslechteren. Je moet dan
in de begrotingsregels, en zelfs in de wet, opnemen dat,
als het tegenvalt, je automatisch politieke overeenstemming hebt over zo'n noodpakket. Waarom heeft de VVD
wel een meevallersformule laten opnemen in de begrotingsregels, en geen tegenvallersformule?
De heer Harbers (VVD):
Ik weet dat ik zo'n vraag niet met een wedervraag mag
beantwoorden. Maar ik ben er verbaasd over dat mij hier
als VVD-woordvoerder de maat wordt genomen door een
vertegenwoordiger van een partij die zelf ook niet het advies van de studiegroep opvolgde, en in haar eigen verkiezingsprogramma tot een lager bezuinigingsbedrag
kwam. Maar laat ik de vraag beantwoorden. Wij hebben
het advies opgevolgd om 16 miljard euro om te buigen,
meer dan welke partij in deze Kamer ook voorstelde. Dat
is conform het advies van de Studiegroep Begrotingsruimte. Vervolgens staat in de begrotingsregels dat we
ons ook houden aan Europese afspraken, waaronder die
uit het Stabiliteits- en Groeipact en de 3%-norm. Dat hoort
op zich voldoende te zijn voor een verstandig kabinetsbeleid in deze periode.
De heer Koolmees (D66):
Om allereerst even te reageren op de jij-bak van de heer
Harbers: het advies van de studiegroep was om 20 miljard te doen; dat heeft de VVD ook niet gedaan. Dit ter
correctie op het beeld dat de heer Harbers hier schetst.
Los daarvan, het advies van de studiegroep is om juist
zo'n noodpakket klaar te hebben staan voor het geval het
economisch tegenvalt, zodat je geen Catshuissessies nodig hebt waar je wekenlang met elkaar achter gesloten
deuren en hekken moet overleggen om tot overeenstemming te komen. Het gaat er dus om dat je bij het begin
van de kabinetsperiode zo'n pakket afspreekt. Ik constateer dat de VVD dat niet heeft gedaan. Dat is wat mij betreft onverstandig want nu blijft de onzekerheid hangen
over wat we de komende maanden gaan doen. Toch zou
ik graag een inhoudelijk antwoord van de heer Harbers
willen krijgen op de vraag waarom de VVD samen met de
PvdA er niet voor heeft gekozen om zo'n afspraak bij de
start van het kabinet te maken.
De voorzitter:
Dat is wel een heel lange interruptie.
De heer Harbers (VVD):
Dat is een heel belangrijke vraag. De veronderstelling van
de heer Koolmees over het verkiezingsprogramma van de
VVD klopt overigens niet, want daarin is wel zo'n frontloadingpakket afgesproken. Dan terug naar zijn vraag. Zelfs
als je zou doen wat de heer Koolmees voorstelt en er dus
in het regeerakkoord sprake zou zijn geweest van zo'n
noodpakket, dan nog is er maar één moment waarop je
daarover besluit, namelijk het voorjaar. Dan ga je kijken
wat je het jaar daarop te doen staat. Ik vertrouw het dit kabinet voldoende toe om met verstand de komende jaren

Tweede Kamer

Najaarsnota 2012

naar de begroting te kijken en te kijken wat er nodig is en
wat er te doen staat.
De heer Klaver (GroenLinks):
Ik kom nog even terug op het punt van de heer Merkies
over de Europese regels. In de Startnota en in de begrotingsregels staat duidelijk: dit kabinet houdt zich aan de
Europese regels. Betekent dit dat het kabinet zich gaat
houden aan de 3%-norm?
De heer Harbers (VVD):
Dit staat letterlijk in de Startnota. Als de heer Klaver niet
alleen het kopje leest maar ook de drie zinnen die eronder staan, leest hij: dat betekent dat het kabinet zich houdt
aan de bepalingen uit het Stabiliteits- en Groeipact, waaronder de regel voor 3%.
De heer Klaver (GroenLinks):
Ik vraag dat zo expliciet omdat ik wil weten of het nu gaat
om de 3% die de VVD heilig verklaard heeft of om de Europese regels. Ik hoop dat de heer Harbers met mij ziet
dat er in Europa ruimte ontstaat, in de zin dat niet alle landen die in de buitensporigtekortprocedure zitten, zich nu
aan het tempo behoeven te houden dat eerder is afgesproken, dit vanwege de tegenvallende resultaten. Ziet de
heer Harbers dat ook en wil hij de minister erop aanspreken om zich hiervoor in te spannen?
De heer Harbers (VVD):
Zo ken ik de heer Klaver weer, want GroenLinks is altijd
op zoek naar rek. Om zijn vraag direct te beantwoorden: ik
heb geen signalen dat de Europese Commissie op dit moment bezig is om dat soort rek ergens aan te bieden. Integendeel. Ik heb nog steeds de echo in mijn hoofd van de
bijeenkomst, waar volgens mij ook de heer Klaver bij aanwezig was, die we een halfjaar geleden in dit parlement
hadden met de Europese begrotingscommissaris Olli Rehn, waarbij hij stelselmatig aangaf dat hij niet van plan
was om Nederland die ruimte te bieden en dat, als hij al
nadacht over ruimte, die voor een select aantal andere
landen zou gelden.
De heer Klaver (GroenLinks):
Ik begrijp dus goed dat het kabinet zich aan de Europese
regels zal houden en dat wanneer binnen die regels wordt
afgeweken van die 3%, ook het kabinet zich niet zal houden aan die 3%-regel.
De heer Harbers (VVD):
Dan komen we terecht bij het wat-alsgespeculeer. We
houden ons aan de Europese regels en aan alles wat in
de Startnota staat. Op het moment dat zo'n bericht vanuit
Brussel komt, waarvan de heer Klaver vermoedt dat het
er gaat komen maar waar ik pessimistisch over ben, dan
zien we wel verder in het voorjaar.
De heer Tony van Dijck (PVV):
Zo ziet u maar weer dat Nederland inmiddels een provincie is van Brussel. Want de heer Harbers vertegenwoordigt niet de Nederlandse economie en de Nederlandse
burgers en ook kijkt hij niet naar wat goed voor Nederland
is, nee, hij kijkt naar Olli Rehn of het wel van hem mag. En
als Olli Rehn zegt dat Nederland anders een boete krijgt,
schiet de VVD samen met de PvdA in een kramp en gaan
ze het land kapot bezuinigen.

20 december 2012
TK 38

38-5-13

Harbers
De voorzitter:
Wat is uw vraag?
De heer Tony van Dijck (PVV):
Doet de heer Harbers nu wat goed is voor Nederland,
voor de Nederlandse economie, voor de Nederlandse
werknemer, of doet de heer Harbers wat Brussel van hem
vraagt?
De heer Harbers (VVD):
Ik doe wat goed is voor Nederland, voor de Nederlandse burgers van nu en ook de Nederlandse burgers van
straks, de volgende generaties. Die 3%-norm is weliswaar
een Europese afspraak, waarvan het goed is dat heel Europa zich eraan houdt, maar die afspraak is er niet voor
niets. Die is er omdat heel Europa last heeft van een vergrijzende bevolking met in de toekomst minder werkende mensen die steeds meer niet-werkende mensen zullen
moeten onderhouden. Als je er op die manier naar kijkt,
is die 3%-norm misschien zelfs nog een gevaarlijk hoge
norm, omdat we daarmee in de toekomst, na dit decennium, onze rekeningen niet meer zullen kunnen betalen.
Daarom is het goed om het niet te laten bij die 3%. Voor
mij is deze Europese afspraak slechts een hinderlijk tussenstation op weg naar een uiteindelijk stevig en houdbaar begrotingsoverschot.
De heer Tony van Dijck (PVV):
Niemand hier bestrijdt die 3%. Het gaat ons om het tempo
waarin de heer Harbers die 3% wil realiseren. Heel veel
economen, ook Coen Teulings – achteraf gepraat, zo geeft
hij vandaag toe – zeiden dat je niet 16 of 12 miljard in één
jaar kunt ombuigen, omdat zoiets alleen maar met lastenverzwaringen kan. Daarom zit de VVD nu op de koers van
belastingverhogingen en nivelleringen en daarmee maakt
de VVD de economie kapot.

komt. Hij zei dat je nooit zo snel en zo hard had mogen
bezuinigen, want daarmee beschadig je de economie. U
gooit er nog een nivelleringssausje overheen, wat natuurlijk helemaal ...
De voorzitter:
Meneer Van Dijck, dit is geen interruptie, maar een betoog. Dat hebt u al gehouden. Een korte reactie graag.
De heer Harbers (VVD):
Laat ik daar nog maar een korte reactie op geven; dan is
deze interruptie weer rond. Enige tijd geleden heb ik al
gezegd dat, als we niet waren gaan bezuinigen, het vertrouwen nu nog steeds niet was gestegen. De mensen
in het land zijn namelijk niet gek; die weten best dat de
overheid veel te veel uitgeeft en dat we op lange termijn
moeite zullen hebben om onze rekeningen te betalen. Je
kunt die pijn maar beter snel nemen; dan kun je daardoorheen en uiteindelijk weer gaan groeien.
De voorzitter:
Voordat u verdergaat, wil ik een ordevoorstel doen. Althans een voorstel, ik ga daarover. Ik laat in het vervolg
geen interrupties in drie vragen meer toe, maar één korte vraag en eventueel een vervolgvraag per interruptie. Iedereen, behalve de heer Nijboer, is inmiddels uitgebreid
aan bod geweest. We gaan het zo doen, anders komen we
echt in de problemen met de agenda.
De heer Harbers kan nu zijn betoog vervolgen.

De heer Tony van Dijck (PVV):
De 250.000 werklozen die eraan staan te komen, hebben
daar niks aan. Alle bedrijven die nu hun deuren sluiten,
maken hun deuren morgen niet zomaar weer open. U
beschadigt de economie. Dit zei Coen Teulings in het Financieele Dagblad, en gisteren in Nieuwsuur: dit kabinet
beschadigt de economie, maar laten we omwille van de
rust en om niet nog meer paniek te veroorzaken, nu maar
doormodderen en doorrommelen, en kijken waar het uit-

De heer Harbers (VVD):
Ik heb eigenlijk al een heel stuk gezegd van wat ik wilde zeggen: geen oproepen tot tussentijdse extra bezuinigingen en ook geen extra stimuleringsmaatregelen. Bovendien zijn er meevallers. Vorige week was er nog een,
bij de verkoop van de telecomfrequenties; dat was een
welkome meevaller die het tekort kan helpen drukken. Ik
vraag de minister hoe dit precies zijn beslag zal krijgen.
Wat de VVD betreft, blijven we dus koersvast. Die koers
is uitgezet in de Startnota, met duidelijke financiële kaders waarbinnen het kabinet moet blijven. Ik wil hier ook
gezegd hebben dat deze uitgavenkaders laten zien dat,
ondanks de bezuinigingen, de uitgaven nog steeds fors
stijgen: van 250 miljard komend jaar, naar ruim 273 miljard aan het eind van deze kabinetsperiode. De Startnota
bevat volgens ons een duidelijk pakket met maatregelen
om Nederland sterker uit de crisis te laten komen, door
het aanpakken van de arbeidsmarkt, van de woningmarkt,
van de houdbaarheid van de zorg en de AOW, en van de
kwaliteit van het onderwijs. De VVD steunt dan ook de inzet van deze Startnota.
In de afgelopen jaren hebben we gezien dat de grootste kostenposten van de rijksoverheid veel overschrijdingen laten zien ten opzichte van de afgesproken kaders. In
de Najaarsnota die wij vandaag bespreken, zien wij dat terug: 0,4 miljard euro overschrijding bij de sociale zekerheid, 1,2 miljard bij de zorg. Nog zorgelijker is dat de uitgavendaling die dit jaar in de zorg nodig was op grond
van eerdere intertemporele compensatie, zich niet heeft
voorgedaan, zoals het kabinet kil constateert in de beantwoording van de vragen over de Najaarsnota. Vandaar
dat wij zeer de aangekondigde ambitie van het kabinet
delen om de zorguitgaven beter beheersbaar te maken.
Op deze manier is het elke keer het uitgavenkader onder
de rijksbegroting in enge zin waaruit de gaten gedicht
moeten worden.

Tweede Kamer

20 december 2012
TK 38

De voorzitter:
Meneer Van Dijck, wat is uw vraag?
De heer Tony van Dijck (PVV):
Dat zien we in alle cijfers terug. Waarom komt de heer
Harbers niet terug op zijn oorspronkelijke programma,
waarin staat dat de belastingen omlaag moeten, dat de
economie moet worden gestimuleerd en dat we op termijn natuurlijk naar die 3% gaan, en het liefst naar 0%?.
De heer Harbers (VVD):
In dit coalitieakkoord hebben we wel degelijk afspraken
gemaakt over belastingverlagingen die werken aantrekkelijker maken. Dat was ook de essentie van het VVD-programma. En we hebben niet alleen afspraken gemaakt
over lastenverhogingen, maar ook over stevige uitgavenvermindering. Meer dan twee derde van de opgaven
aan ombuigingen komt door uitgavenvermindering. Als
VVD'er vind ik dat een groot goed.

Najaarsnota 2012

38-5-14

Harbers
Gelukkig staan er tegenover de overschrijdingen ook
onderschrijdingen, dit jaar al 3 miljard euro. In eerste instantie zijn dat dus welkome meevallers, want hierdoor
blijft het kabinet binnen de budgettaire kaders en dat
vindt de VVD heel belangrijk. Ook belangrijk voor ons is
dat de overheid alleen het noodzakelijke doet en daar dus
ook alleen het noodzakelijke geld voor krijgt. Specifiek
vraag ik daarom aandacht voor de posten onderuitputting. Ik doe dat overigens al vele jaren op rij. Die posten
roepen namelijk de vraag op of bepaalde budgetten niet
te ruim in hun jasje zitten en of dat geld niet anders aangewend had kunnen worden. Kan de minister hierover
meer vertellen? Worden er onderuitputtingsanalyses gemaakt en, zo ja, kunnen die dan met de Kamer worden gedeeld? Zijn er structurele componenten te ontdekken in
deze analyses?
Aangezien we vandaag een nieuwe minister hebben na
de vorige ronde financiële beschouwingen, geef ik hem
ook nog een traditioneel punt van mij mee, namelijk de
mutaties die na de Najaarsnota plaatsvinden. De ervaring
leert dat er ook na dit debat met budgetten wordt geschoven, zonder dat de Tweede Kamer hierover wordt geïnformeerd. Inmiddels is er een overzicht gekomen waarin deze mutaties inzichtelijk worden gemaakt. Maar het mooiste zou zijn als we deze overzichten überhaupt niet hoeven te maken. Ik hoop dat de minister ons in deze periode
goed wil bedienen op dit punt.
Ondanks de sombere cijfers in de afgelopen weken
ligt er voor ons een goed pakket aan financiële afspraken
en spelregels, waarmee we dit kabinet aan de slag laten
gaan met het perspectief van groei in 2014 en een houdbaarheidsoverschot aan het einde van de rit. Daar zetten
wij graag onze schouders onder.
De heer Van Hijum (CDA):
De VVD heeft tegen de motie van de heer Van Haersma
Buma en Pechtold gestemd. De heer Harbers zei zojuist
dat het een overbodige motie is en dat de VVD niet voor
overbodige moties stemt. Ik heb hem echter een algemeen commitment aan de Europese begrotingsnorm horen uitspreken, zonder dat hij daaraan consequenties verbindt voor 2013 en 2014. Zelfs de heer Teulings zei eerder
vandaag: geef nu duidelijkheid over wat je in 2013 en 2014
wilt gaan doen. Kan de heer Harbers die duidelijkheid geven?
De heer Harbers (VVD):
2013 gaat over elf dagen in. Vandaag stemmen we over
de hele begroting. Die begroting is deugdelijk, want ze is,
zoals we dat al decennia doen, tot stand gekomen op basis van een deugdelijke CPB-raming. En dat is ook wat Europa van ons vraagt. Het zou paniekvoetbal zijn om de begroting 2013 nu nog overhoop te halen. Geen paniekerig
gezwalk! 2014 is nu niet aan de orde. Ik heb in dit debat al
tig keer in reactie op interrupties gezegd: in het voorjaar
liggen er nieuwe ramingen van het Centraal Planbureau
en dan vragen wij het kabinet om te bezien of die ramingen aanleiding zijn om iets te doen met de begroting van
2014.
De heer Van Hijum (CDA):
Daarmee ontwijkt de heer Harbers de vraag of de norm
voor hem een uitgangspunt is voor het jaar 2014. Daar
moet hij toch zeker bevestigend of ontkennend op kunnen
antwoorden. De heer Zijlstra slingert de laatste dagen van

Tweede Kamer

Najaarsnota 2012

alles de wereld in en dat roept de vraag op of lastenverzwaring en nivellering voor de VVD bespreekbaar zijn.
De heer Harbers (VVD):
Voorzitter, zo wordt het echt een herhaling van zetten. Ik
heb namelijk al diverse keren geantwoord dat de normen
in de begrotingsregels ons uitgangspunt zijn. En nee: wij
kiezen niet voor verdere nivellering bovenop de afspraken die we reeds hebben gemaakt in het coalitieakkoord.
In antwoord op de allereerste interruptie heb ik die in de
pers gewekte indruk al weggenomen.

De heer Merkies (SP):
Voorzitter. Na alle ramingen, groeivoorspellingen en verkenningen is het moeilijk, zo niet onmogelijk om al te positief gestemd te zijn over de stand van de Nederlandse
economie. In de Najaarsnota vertaalt zich dat onder andere naar een enorme tegenvaller in de vennootschapsbelasting van 0,6 miljard. Kan de minister uitsplitsen bij
welk soort bedrijven de realisaties lager zijn dan eerder
geraamd? Gaat het dan om kleine, middelgrote of echt
grote bedrijven?
Bedrijven zien hun omzetten krimpen en zien dat consumenten steeds minder gaan uitgeven. Zij schroeven
hun investeringen drastisch terug. De decemberraming
van het CPB voorspelt voor 2013 een krimp in de bedrijfsinvesteringen van 3% terwijl in de Macro Economische
Verkenningen nog werd uitgegaan van een groei van
3,25%. Nu is de raming voor de groei van de wereldhandel in 2013 weliswaar naar beneden bijgesteld, van 5,5%
naar 3,5%, maar dat verklaart niet het enorme verschil in
investeringen door bedrijven. Welke verklaring heeft de
minister daarvoor? Onderschrijft hij dat het consumentenvertrouwen van groot belang is om bedrijven weer te
laten investeren? Als hij dat onderschrijft, en eerlijk gezegd ga ik daar wel van uit, dan volgt de vraag hoe wij het
consumentenvertrouwen dat ook in historisch perspectief enorm laag is, kunnen bevorderen. Vorige kabinetten leken ervan uit te gaan dat als de overheidsbegroting
maar op orde is, het vertrouwen als vanzelf terugkeert.
Ook de Nederlandsche Bank ging vorige week nogal eenzijdig in op het consumentenvertrouwen. De Nederlandsche Bank pleit voor extra bezuinigingen en denkt dat het
vertrouwen daarmee zal terugkeren. Daarbij wordt het Akkoord van Wassenaar als voorbeeld aangehaald. Het klopt
dat de Nederlandse economie na 1983 behoorlijk aantrok,
maar had dat niet vooral te maken met een aantrekkende wereldeconomie? Bovendien mogen wij toch vaststellen dat de huidige crisis in het geheel niet vergelijkbaar is
met die van de begin jaren tachtig.
Niets doen is geen optie. Dat zegt de Nederlandsche
Bank om het pleidooi voor bezuinigingen kracht bij te
zetten. Bij de kabinetten-Rutte denk je soms echter: misschien was niets doen beter geweest. Zoiets stelde de
econoom Paul de Grauwe onlangs vast. Zelfs België, waar
de politiek verlamd was door het niet kunnen vormen
van een kabinet, doet het beter dan Nederland, misschien
juist wel doordat het dingen niet heeft gedaan. De Grauwe vergelijkt de Nederlandse bezuinigingsdrift met de
aanpak van de Belgische regering en constateert dat de
Nederlandse economie fors krimpt terwijl de Belgische
nauwelijks nog krimpt. Volgens de cijfers van het CBS
was de krimp van de Nederlandse economie in het derde kwartaal 1,1%. Daarmee is Nederland koploper in Eu-

20 december 2012
TK 38

38-5-15

Merkies
ropa. Ik moet daarbij zeggen dat van Griekenland geen
cijfers beschikbaar waren. Hoe verklaart de minister dit?
Ik hoop niet dat hij, zoals traditioneel gebeurt, met allerlei natuurverschijnselen gaat komen zoals water dat tegen de dijken aanklotst, storm en zwaar weer. Het heeft
immers mogelijk toch iets te maken met het beleid dat
de afgelopen jaren is gevoerd. Het is niet iets exogeens.
Ik vraag de minister in dit verband naar zijn reactie op de
niet mis te verstane woorden van de heer Teulings gisteren, dat bezuinigingen de economie kapot kunnen maken.
Hij raadt die daarom heel duidelijk af. De krimp waarover
ik sprak, gaat gepaard met een enorm verlies aan banen.
Wij gaan naar de hoogste werkloosheid sinds 1996. Dat
maakte het CPB gisteren bekend. Was het niet Rutte die
tegen Obama zei dat hij drie dingen op de agenda heeft
staan: jobs, jobs en jobs? Was werkgelegenheid niet prioriteit nummer één van de PvdA tijdens de verkiezingen?
Waar zijn de plannen om banen te creëren? Het gaat met
name hard in de bouw.
Vorige week zijn de 4G-frequenties geveild met een
opbrengst van 3,8 miljard. Allereerst hoor ik graag van
de minister hoe deze meevaller wordt ingeboekt. Als die
in de slotwet wordt meegenomen, dan hoort die nog bij
2012. Als de minister de meevaller in 2013 laat vallen, dan
wordt die zichtbaar in de Voorjaarsnota. Het kabinet wil
de opbrengsten aanwenden voor aflossing van de staatsschuld. Daarmee houdt het zich weliswaar keurig aan de
norm voor incidentele meevallers, wat ook in de Startnota te zien is, maar wij vragen ons af of dat op dit moment
verstandig is. Laat ik allereerst zeggen dat wij hier vrij zijn
in de keuze waaraan wij het besteden.
Dan zal het kabinet zich moeten afvragen of aflossing
van de staatsschuld de beste investering is. Onlangs zette de Nederlandse Staat zijn tienjaarsobligatie uit tegen
1,6% rente. Als je aflost, kun je die 1,6% mooi in je zak
steken, maar je kunt er ook iets anders mee doen. Je kunt
het ook investeren. Ook dat levert geld op, maar ondertussen doe je er ook iets maatschappelijk nuttigs mee. Mijn
partij stelt daarom voor, de meevaller te storten in een
fonds dat de komende periode kan worden gebruikt voor
de bouw en isolatie van woningen, een nuttige investering, zeker nu blijkt dat er nauwelijks nog woningen worden gebouwd. Het kabinetsbeleid draagt daar helaas hard
aan bij, vooral door de verhuurdersheffing.
Nu al is er voor ruim 1 miljard aan bouwprojecten geschrapt en zijn er meer dan 7.000 betaalbare woningen
niet gebouwd. Elke dag gaan er vijf aannemers failliet.
Dagelijks verliezen honderden bouwvakkers hun baan.
Gisteren maakte het Centraal Planbureau bekend dat de
investeringen in woningen dit jaar met maar liefst 7,75%
omlaag zijn gegaan. Volgend jaar gaan zij met nog eens
5,5% omlaag. Maakt de minister zich daarover zorgen en
wat is het kabinet van plan om daaraan te doen? Ik hoop
niet dat de minister komt met het potje van 100 miljoen
van gisteren, dat overigens ook bedoeld is voor de aanpak van jeugdwerkloosheid en het aan werk helpen van
ouderen. Kan de minister trouwens iets preciezer zijn over
hoe die 100 miljoen wordt verdeeld? Gaat het daarbij om
een eenmalig bedrag? Ondertussen wordt er alleen al op
re-integratie 138 miljoen bezuinigd. Dat is wel structureel.
De huidige minister van Sociale Zaken, Lodewijk
Asscher, heeft in tegenstelling tot premier Rutte in zijn
vorige ambtstermijn aangegeven dat armoede een probleem is in Nederland. Dat dit feit wordt onderkend, is
wat mij betreft vooruitgang, al zijn we er daarmee nog
lang niet uit. Uit het Armoedesignalement van het Sociaal

Tweede Kamer

Najaarsnota 2012

en Cultureel Planbureau van deze maand blijkt dat de armoede in 2011 sterk is toegenomen. Werklozen, bijstandontvangers en zelfstandigen zijn de groepen waaronder
de armoede het snelst stijgt. Laten dit nu net deze groepen zijn die door dit kabinet de klappen moeten opvangen. De koopkrachtplaatjes voor bijstandsgerechtigden
zien er gewoon niet goed uit. Zij gaan weer inleveren en
mijn verwachting is dan ook dat wij in het Armoedesignalement over dit jaar, dat wij volgend jaar zullen krijgen,
gaan zien dat bijstandsgerechtigden in de top drie staan
onder de groepen waar de armoede het snelst stijgt. Is
dat ook de verwachting van de minister? Zo nee, hoe gaat
hij ervoor zorgen dat de armoede onder bijstandsgerechtigden gaat afnemen?
Mensen zijn steeds voorzichtiger geworden omdat het
kabinetsbeleid hun steeds minder te bieden heeft. Voorlopig zie ik daarom geen opleving van de bestedingen, of
het zou vandaag moeten zijn omdat sommigen denken
dat zij het geld na morgen toch niet meer kunnen uitgeven.
Maar als wij er overmorgen gewoon weer zijn, en als
wij hier gelukkig niet voor niets de Najaarsnota hebben
zitten bespreken, dan wens ik eenieder twee dingen toe:
een baan en een dak boven het hoofd. Daarin investeren
is de beste investering die wij kunnen doen.

De heer Nijboer (PvdA):
Voorzitter. Wij spreken vandaag over de Najaarsnota, de
Startnota met daarin de nieuwe begrotingsregels en recente economische cijfers. Deze bespreking vindt plaats
in een zorgelijk economische situatie, met grote overheidstekorten, een krimpende economische ontwikkeling,
en een langdurig laag consumenten- en producentenvertrouwen. Wij verdienen dit jaar met zijn allen nog steeds
minder dan in 2008. Een rampjaar was dat niet, niet in termen van bruto nationaal product, ook niet in termen van
collectieve welvaart. Maar dat betekent wel dat wat gedurende mijn leven normaal was, elk jaar een gestage inkomensgroei, nu al een aantal jaren niet meer normaal is.
Dat begint steeds merkbaarder te worden. De rekening
van de financieel-economische crisis moet worden betaald. Wij moeten perspectief bieden op groei in de toekomst. Dit kabinet gaat de overheidsfinanciën verbeteren met 16 miljard boven op de al lopende operatie van
30 miljard, 46 miljard in totaal. Deze bedragen zijn in de
Startnota allemaal netjes verwerkt. Het wegwerken van
het begrotingstekort vergt omvangrijke en pijnlijke maatregelen die aan niemand voorbij zullen gaan. Maar Nederland staat er daarna wel financieel gezonder voor. De periode van stilstand en behoud van de afgelopen tijd is voorbij. Er is perspectief geboden. Er is geïnvesteerd in onderwijs en in duurzame economie, waardoor de financiële
sector straks weer dienstbaar is of in ieder geval stukken
dienstbaarder dan nu.
Aan de opgave voor 2013 werkte vrijwel geheel de
Tweede Kamer mee. Daarmee is breed onderkend dat er
forse maatregelen nodig zijn voor het komende jaar. Aan
ons politici in de Tweede Kamer de opdracht om in deze
situatie houvast, stabiliteit, vertrouwen en zekerheid te
bieden door te staan voor de gemaakte afspraken, waarvan wij geloven dat ze Nederland sterker en socialer maken, en door de in het regeerakkoord gemaakte afspraken
nu zo goed mogelijk uit te werken en uit te voeren.

20 december 2012
TK 38

38-5-16

Nijboer
Ik kom op de economische ramingen, die vandaag ook
op de agenda staan. De economische cijfers hebben veel
stof doen opwaaien. De DNB-ramingen zouden volgens
sommigen moeten leiden tot voorstellen voor extra bezuinigingen of in ieder geval de ontwikkeling daarvan.
De opbrengst van de frequentieveilingen zou moeten leiden tot extra uitgaven, zoals wij zojuist weer hoorden. De
CPB-cijfers vragen altijd om een reactie, zoals gisteren.
De PvdA-fractie vindt dat het kabinet koers moet houden.
Afspraken uit het regeerakkoord moeten worden uitgevoerd. Wij moeten niet op elk cijfer reageren met nieuwe
voorstellen. Dat leidt tot zwalkbeleid, en daar wordt Nederland niet beter van.
De PvdA is een groot voorstander van een ordentelijk
en verstandig begrotingsbeleid. Wij moeten niet steeds
reageren op nieuwe cijfers. Wij kennen vaste besluitvormingsmomenten: het voorjaar voor de uitgaven en Prinsjesdag voor de belastingen en de begroting voor het opvolgende jaar. Tussentijds laten wij de automatische stabilisatoren zo goed mogelijk werken en laten wij ons niet
van het ingeslagen pad afbrengen. Dat creëert rust.
De heer Van Hijum (CDA):
Ik ben eigenlijk wel benieuwd wat de heer Nijboer vindt
van de uitspraken van de heer Teulings vanmorgen. Hij
roept op om nu al duidelijkheid te bieden, in het bijzonder
om niet verder te gaan bezuinigen in 2013 en 2014.
De heer Nijboer (PvdA):
Ik heb die uitspraken natuurlijk met belangstelling gelezen. Ik geef nu de duidelijkheid dat wij ons houden aan
het begrotingsproces zoals wij dat hebben afgesproken.
Zojuist hebt u daarover een debat gehad met de heer
Harbers. De Europese begrotingsregels zijn leidend. Wij
kijken in maart naar de cijfers. Dan besluiten wij wat te
doen. Ik heb kennisgenomen van de uitlatingen van de
heer Teulings. Hij was tegelijkertijd voorstander van frontloading, zo las ik in het stuk van de Studiegroep Begrotingsruimte: zo veel mogelijk ombuigingen en maatregelen naar voren halen. Hij was ook voorstander van bezuinigingen ter hoogte van 15 miljard. Wij bezuinigen 16 miljard. Afgaand op de adviezen van de heer Teulings van
een halfjaar geleden, doen wij precies wat hij wenst.
De heer Van Hijum (CDA):
Dit is niet helemaal een antwoord op mijn vraag. De heer
Nijboer zegt: de begrotingsregels zijn ook voor ons leidend. Maakt de PvdA zich net als de heer Zijlstra al op
voor een nieuwe bezuinigingsronde?
De heer Nijboer (PvdA):
Dan legt u mijn woorden anders uit dan ik ze heb bedoeld. Wij hebben afspraken gemaakt. Wij houden ons
daaraan en wij houden ons ook aan de voorgenomen ombuigingen. Die zijn pijnlijk genoeg. Als het fors tegen blijkt
te vallen en wij de Europese begrotingsafspraken niet
kunnen nakomen, dan zullen wij bekijken wat er gedaan
moet worden. Daar wil ik echter helemaal niet op vooruitlopen. Wij krijgen immers pas in maart de cijfers. Die leiden al dan niet tot een nieuwe discussie. Het kan best zijn
dat die discussie helemaal niet aan de orde is.
De heer Merkies (SP):
Ik ben benieuwd wat de heer Nijboer vindt van het idee
om de opbrengst van de frequentieveilingen – ik weet
wel dat je dan misschien een bepaalde norm doorbreekt

Tweede Kamer

Najaarsnota 2012

– toch te gebruiken voor de woningbouw. Maakt de heer
Nijboer zich geen zorgen over de woningbouw? Je kunt
zeggen: wij moeten rust creëren. Er zijn echter sinds 2008
al bijna 50.000 banen verloren en het gaat nu met honderden per dag. Op de lange duur krijgen wij ook met woningnood te maken, als het zo hard gaat.
De voorzitter:
Wat is uw vraag?
De heer Merkies (SP):
Maakt de heer Nijboer zich daarover zorgen?
De heer Nijboer (PvdA):
Maatregelen zoals deze leiden altijd tot pijn en tot een
effect op de economie. Dat zie je in elk programma. In
die zin maak ik mij ook wel zorgen. Dat is ook logisch. De
maatregelen zijn echter wel noodzakelijk. Wil de PvdAfractie de opbrengst van de frequentieveilingen dan in
een fonds stoppen, was de vraag van de heer Merkies.
Het antwoord op deze vraag is nee. Wij hebben afspraken. Wij moeten een ontzettend groot pakket aan maatregelen nemen om ook voor onze kinderen en kleinkinderen datgene wat ook de heer Merkies belangrijk vindt, de
zorg, de sociale zekerheid en het onderwijs, betaalbaar
te houden. Daarvoor nemen wij allerhande maatregelen.
Als er dan op enig moment een eenmalige meevaller is
die wij kunnen gebruiken voor het terugdringen van de
staatsschuld – dat doen wij allemaal om de voorzieningen
ook in de toekomst, voor onze kinderen en kleinkinderen,
op orde te kunnen houden – en als wij die vervolgens direct weer uitgeven, zijn wij heel erg tegenstrijdig bezig,
nog los van het argument dat het stabiliteit biedt om niet
bij elke mee- of tegenvaller direct in de kas te grijpen.
De heer Merkies (SP):
De heer Nijboer ziet toch wel dat wij dit juist ook voor
onze kleinkinderen doen? Die woningen worden namelijk juist voor onze kleinkinderen gebouwd. Het heeft ook
enorme inverdieneffecten. De btw-inkomsten gaan omhoog, de inkomsten uit de vennootschapsbelasting gaan
omhoog en er zijn minder uitgaven aan WW en bijstand.
Het kan op termijn dus juist geld opleveren. Door de regering wordt bovendien zo meteen 2 miljard bij de huurders opgehaald via de verhuurdersheffing. Dat levert uiteindelijk problemen op. Dit zou een mooi moment zijn om
daaraan iets te doen. Daarom doe ik nogmaals mijn oproep aan de Partij van de Arbeid.
De heer Nijboer (PvdA):
De verhuurdersheffing en de precieze invulling daarvan
worden verder uitgewerkt. Dit is een beetje uitlokking. Ik
stel vast dat in de doorrekening van het SP-verkiezingsprogramma door het CPB sprake is van rantsoenering op
de woningmarkt: voor minder woningen langere wachtlijsten en een slechter functionerende woningmarkt. De
heer Merkies komt dan met deze voorstellen en maakt
een verwijt aan de PvdA, terwijl er bij ons naar verwachting toch nog meer huizen worden gebouwd. Maar ik geef
toe dat de bouw nu in zwaar weer zit.
De heer Klaver (GroenLinks):
Ik stelde de heer Harbers een vraag over de begrotingsregels en de wijze om daarmee in het komend jaar om te
gaan. Aangegeven werd – het staat nu ook op het ANP –

20 december 2012
TK 38

38-5-17

Nijboer
dat de VVD zich volgend jaar aan de 3% wil houden. Geldt
dat ook voor de Partij van de Arbeid?
De heer Nijboer (PvdA):
De afspraken zijn helder. Wij houden ons aan de Europese
begrotingsregels.
De heer Klaver (GroenLinks):
Betekent dit dan ook dat de PvdA zich wil houden aan de
3%? Je hebt de Europese begrotingsregels, maar ik heb
aangegeven dat er in Europa wordt gesproken over de
vraag of het 3% moet blijven of dat daarmee iets flexibeler moet worden omgegaan dan wel dat er iets meer
tijd is. Staat de PvdA-fractie ervoor open dat die regels
wat ruimer worden geïnterpreteerd, en vindt de heer Nijboer ook dat de minister zich daarvoor moet inspannen,
of blijft het, net als voor de VVD, 3% is 3% in 2013?
De heer Nijboer (PvdA):
Het blijft zoals wij het hebben afgesproken. Wij hebben
afgesproken dat wij ons aan de Europese begrotingsregels houden. Als de wereld in elkaar stort en alles misgaat, kan Europa beslissen, zoals de heer Klaver ook
weet, dat de 3% wel heel erg aan de maat is, maar daarover wil ik helemaal niet speculeren.
De heer Koolmees (D66):
Ik begrijp dat de heer Nijboer daar niet over wil speculeren. Begrotingsregel 5 is: de Europese afspraken zijn leidend. Onder begrotingsregel 5 staat: 3% is 3%. Betekent
dit dat "3% is 3%" ook voor de Partij van de Arbeid geldt?
Hoor ik dit goed van de heer Nijboer?
De heer Nijboer (PvdA):
Voortvloeiend uit de begrotingsregels: ja.
De heer Koolmees (D66):
Dat is helder.
De heer Nijboer (PvdA):
De Najaarsnota laat zien dat het begrotingstekort in 2012
per saldo sluit op het verwachte tekort van 3,8%. Dat betekent niet dat er geen verschillen schuilgaan achter het geraamde tekort. De inkomsten vallen tegen met 1,2 miljard
en de uitgaven vallen mee met eenzelfde bedrag.
Ik ga eerst in op de uitgaven. Hoewel deze per saldo
meevallen, valt wederom op dat de zorguitgaven hoger
zijn dan geraamd. De heer Harbers heeft dat ook al opgemerkt. Dit is, met uitzondering van 2007, al tien jaar het
geval, waarbij de tegenvallers in absolute zin steeds meer
toenemen. Vroeger kwam nog wel een tekort van 1 miljard of 0,5 miljard voor, maar nu kijken wij niet meer op
van 2 miljard. Hoe kan het toch dat de zorguitgaven ook
na tien jaar nog zo moeilijk in de hand te houden zijn?
Komt dat door de hybride publiek-private structuur van
de sector? Komt het doordat er allerhande semipublieke
partijen en private partijen bij betrokken zijn? Of is misschien, zoals een voormalig minister van Financiën weleens suggereerde, het verkrijgen van deugdelijke informatie het probleem? De PvdA roept de nieuwe minister
met klem op om beter grip te krijgen op de zorguitgaven
door betere beheerssystemen, betere grip op de uitgaven
en een betere verantwoording van de middelen.
De belastinginkomsten vallen tegen. De tegenvallende inkomsten treffen wij aan bij de bpm, de energiebelasting, de vennootschapsbelasting en de overdrachtsbe-

Tweede Kamer

Najaarsnota 2012

lasting. Het is al enige tijd bekend dat de belastinginkomsten geen gelijke tred houden met de economie. De zogenoemde macro-economische progressiefactor, voor de
echte liefhebbers, is dalende. De Studiegroep Begrotingsruimte wees daar ook op. Hoe kijkt het kabinet aan tegen
deze ontwikkeling, ook in relatie tot de onzekere groei in
de komende jaren? De economische groei en de belastinginkomsten groeien steeds meer uit elkaar. Wat zijn
daarvan de oorzaken? Op welke wijze kan het belastingstelsel robuuster worden gemaakt?
Ik kom op de begrotingsregels. In mijn maidenspeech
vorige week heb ik betoogd dat een solide begroting juist
sociaaldemocraten na aan het hart ligt. Als je hoge verwachtingen van publieke voorzieningen hebt, rust de dure plicht op je om ervoor te zorgen dat elke publiek te besteden euro goed wordt besteed. Bij een solide begrotingsbeleid horen strenge begrotingsregels. De PvdA onderschrijft deze. Het gaat om scheiding van inkomsten en
uitgaven, het laten werken van de automatische stabilisatoren, drie uitgavenkaders, het niet oormerken van inkomsten, vaste besluitvormingsmomenten omwille van
budgettaire en maatschappelijke rust en zo meer. Verbeteringen zijn deze keer dat de rentelasten buiten het uitgavenkader vallen en dat de garantieregels zijn aangescherpt. Zelfs over een overschot, waarvan we nu alleen
maar kunnen dromen, zijn afspraken gemaakt.
De laatste begrotingsregel, met nummertje 36, heeft
bovengemiddelde aandacht van de PvdA. Deze regel gaat
over de belastinguitgaven. Wie streng is voor anderen
– de minister van Financiën zal streng optreden tegen
de spending departments – moet in de eerste plaats ook
streng zijn voor zichzelf. Begrotingsregel 36 biedt een
mooie eerste aanzet om die wat beter onder controle te
krijgen, namelijk door een toetsingskader, door een beperkte schaal van budgettering en door monitoring. Als
er een substantiële afwijking plaatsvindt, kan die aanleiding geven tot maatregelen, zo staat er enigszins cryptisch. Kan de minister aangeven wanneer dat het geval is?
De PvdA wil de belastinguitgaven helder afbakenen en
net als andere uitgaven goed in de hand houden. Alleen
al over de definitie van een belastinguitgave is heel veel
discussie mogelijk. Het lage btw-tarief is dat bijvoorbeeld
wel, maar in de autosfeer maakt het deel uit van de zogenaamde primaire heffingsstructuur en geldt het niet als
belastinguitgave. En dan hebben we ook nog inkomstenbeperkende maatregelen. Het moge duidelijk zijn dat het
niet altijd duidelijk is wat een belastinguitgave is en waarom. Ook de toepassing ervan is niet altijd helder gedefinieerd. De PvdA is ook geïnteresseerd in de mate waarin de belastinguitgaven de grondslag van die belasting
versmallen. Is de minister bereid om een overzicht en een
heldere definitie te geven van wat een belastinguitgave
is, van het moment waarop die zich voordoet en van de
mate van uitholling van de grondslag? Ik verzoek hem om
die eventueel vandaag, maar het kan ook per brief, aan te
leveren.
Ik sluit af. Met een Najaarsnota, een Startnota en begrotingsregels heeft het kabinet alle instrumenten om te
werken aan een sterker en socialer Nederland, om perspectief te bieden op een beter Nederland en om het vertrouwen in de maatschappij en de politiek te herwinnen.
Dat kan door koers te houden in deze turbulente tijden.
De voorzitter:
U bent dus klaar, mijnheer Nijboer? Dan geef ik de heer
Merkies gelegenheid tot een korte interruptie.

20 december 2012
TK 38

38-5-18

Nijboer
De heer Merkies (SP):
Ik hoopte dat bij de begrotingsregels eindelijk nog die 3%norm aan bod zou komen. Dat gebeurde niet. Toch heeft
de heer Samsom in verkiezingstijd over de Europese begrotingsdictaten heel duidelijk gezegd: het is een sprintje naar de 3% en daarna plat op de mat. Ik ben benieuwd
wat de heer Nijboer daarvan denkt. Je kunt wel zeggen
dat je wacht tot het voorjaar, maar over je principes kun
je nu al een uitspraak doen. Daarom heeft het me van
de PvdA verbaasd dat ze niet heeft gestemd voor de motie-Van Haersma Buma waarin alleen duidelijkheid werd
gevraagd over het principe van de 3%-norm.
De heer Nijboer (PvdA):
We hebben verkiezingen gehad en we hebben het Kunduzakkoord of, laat ik het netjes zeggen, het Lenteakkoord
gehad. Daarmee heeft bijna de hele Kamer, alleen de uiterste linker- en rechterflank niet, gezegd: we moeten ons
voor 2013 houden aan de 3%-norm. Na de verkiezingen
hebben we een handreiking gedaan. Die 3% was voor onze coalitiepartner belangrijk. Voor ons was die 3% niet
heilig, maar we hebben gezegd dat we daaraan wel zullen
voldoen. Daarvoor is een tussenpakket gepresenteerd en
daar staan we achter. We hebben ook afspraken gemaakt
over maatregelen in de toekomst. De heer Merkies kan lezen dat we verwachten er gedurende de gehele kabinetsperiode aan te zullen voldoen. In maart krijgen we nieuwe
cijfers. Als daaruit blijkt dat we er niet aan voldoen, dan
zullen we bespreken hoe we daar verder mee omgaan,
want de begrotingsregels zijn leidend. Zo simpel is het.
De heer Merkies (SP):
Het is duidelijk: de PvdA heeft dit moeten inleveren in de
onderhandelingen. Dat kan natuurlijk. Dat de regering
daar geen uitspraak over doet, kan ik mij nog voorstellen,
maar de PvdA zou hier in de Kamer toch de heel duidelijke uitspraak kunnen doen: voor ons is die 3%-norm niet
heilig. Anders laat de heer Nijboer dat een beetje in het
ongewisse.
De heer Nijboer (PvdA):
Wij hebben het de hele verkiezingscampagne gehad over
die 3%, over dat pakket en over de vraag of dat nodig
was. Onze positie was daarin helder. Na de verkiezingen
hebben wij onderhandeld. Wij hebben gezocht naar maatregelen die kunnen rekenen op een breed draagvlak in de
samenleving. Wij hebben het ietwat geamendeerd. Vervolgens is die 3%-norm in 2013 gehaald. Daar staat onze handtekening onder. Sterker, wij verwachten 2,7% volgens de doorrekening van de kabinetsplannen en de cijfers waar wij ons wel op baseren. Daar staan wij gewoon
achter.
De heer Klaver (GroenLinks):
Volgens mij is de heer Nijboer wel heel helder geweest.
Dat wil ik even checken. Op de interruptie van de heer
Koolmees zei hij heel duidelijk: wij houden ons aan de regels en dus ook aan de 3%-norm, zoals in 2013. Heb ik dat
goed verstaan?
De heer Nijboer (PvdA):
Als dat voortvloeit uit de Europese afspraken, houden wij
ons aan de 3%-norm. Dat heb ik de heer Koolmees geantwoord. Die zijn namelijk leidend.

Tweede Kamer

Najaarsnota 2012

De heer Klaver (GroenLinks):
Goddank, hier ontstaat toch weer ruimte. Dus als blijkt dat
er in Europa toch de ruimte is om ons niet aan die 3%norm te houden, is dat dan onderhandelbaar in het voorjaar? Of wordt er in het voorjaar alleen onderhandeld over
de hoogte van de bezuinigingen? Of wordt er samen met
de VVD ook gekeken naar de vraag of wij het pad om tot
die 3% te komen wel moeten handhaven?
De heer Nijboer (PvdA):
Op zo veel als-danvragen ga ik niet in. In maart krijgen wij
de cijfers. Dan zien wij of deze discussie überhaupt opportuun is en vervolgens … De heer Klaver denkt "het is een
nieuw Kamerlid, die neem ik te pakken", maar ik laat mij
daar niet toe verleiden.
De heer Tony van Dijck (PVV):
Realiseert de heer Nijboer zich wel dat hij volksvertegenwoordiger is van de Nederlandse burger? Hij klinkt nu alsof hij in dienst is van Brussel: Brussel dicteert 3%; desnoods slopen wij de hele economie; maakt niet uit, wij
voldoen aan Brussel, want Brussel is de baas. Nee, het
Nederlandse volk is de baas.
De voorzitter:
Wat is uw vraag?
De heer Tony van Dijck (PVV):
Mijn vraag is: gaat de heer Nijboer luisteren naar de Nederlandse bevolking en doen wat goed is voor de Nederlandse economie? Of gaat hij zijn oren laten hangen naar
Brussel en de economie verder kapot bezuinigen?
De heer Nijboer (PvdA):
Ik laat mij niet aanleunen door de PVV dat ik geen volksvertegenwoordiger zou zijn of Nederlanders niet zou vertegenwoordigen. Ik vind het belangrijk dat ons land sterker wordt, dat wij fatsoenlijk beleid krijgen na twee jaar
rommelzooi, die is achtergelaten, en dat wij bouwen aan
een sterker Nederland. Dat drijft mij. Daar hebben wij afspraken over gemaakt, ook in de begrotingen. Wij doen
af en toe aan canvasacties. Het belangrijkste wat mensen
dan zeggen, is: bestuur het land een beetje netjes en zorg
eens voor een beetje rust in de keet.
De heer Tony van Dijck (PVV):
In mijn eerste termijn heb ik gezegd dat het land niet sterker wordt. Dat blijkt uit alles. Net kwamen de laatste CBScijfers uit: honderdduizenden werklozen dit jaar. En er
komen nog 150.000 aan. Daar is de heer Nijboer medeverantwoordelijk voor. Hij zegt dat hij niet Brussel volgt,
maar dat doet hij wel, want als hij zou doen wat goed is
voor de Nederlandse bevolking, dan zou hij niet toestaan
dat er onder zijn verantwoordelijkheid 250.000 werklozen
bij komen. Hij moet opkomen voor de Nederlandse burger en niet voor de Brusselse bureaucraten.
De voorzitter:
Dat was geen vraag, maar u kunt kort reageren als u wilt.
De heer Nijboer (PvdA):
Daar wil ik graag op reageren. Ik kom op voor goed onderwijs in de toekomst, een duurzame economie en ook
gewoon voor de maatregelen die nodig zijn. Ik loop niet
weg als het een keer moeilijk is. Iedereen weet – je hoeft
niemand voor de gek te houden – dat je het in deze tijden

20 december 2012
TK 38

38-5-19

Nijboer
van economisch zwaar weer zult merken, ook in de economische ontwikkeling.

De heer Van Hijum (CDA):
Oeps, ik slik net een hap ijs weg.
Voorzitter. Vandaag bespreken wij de Najaarsnota 2012,
de Startnota, het financieel-economische uitgangspunt
voor de kabinetsperiode 2013–2017 en de actuele groeiramingen van de Nederlandsche Bank en het Centraal
Planbureau voor 2013 en 2014. Mijn fractie heeft met zorg
kennisgenomen van de dramatische verslechtering van
de economische vooruitzichten. De economie krimpt, de
werkloosheid stijgt – met 7%, zo hebben wij vandaag kunnen vernemen – en het begrotingstekort komt niet of heel
moeizaam onder de 3% van het bbp. Het consumentenvertrouwen is historisch laag, bedrijven investeren niet
en ook de export laat het momenteel afweten. Nederland
doet het daarbij ook nog eens beduidend slechter dan de
ons omringende landen. Steeds meer burgers ervaren
ook onzekerheid over werk en inkomen.
In die omgeving is de grote vraag wat het kabinet gaat
doen om dit tij te keren. Herstel van vertrouwen van consumenten en bedrijven is cruciaal. Zij zijn degenen die
weer langetermijnbeslissingen moeten durven nemen.
Zij moeten durven investeren, verhuizen en uitgeven. Ik
kan niet anders dan constateren dat het kabinet met een
rommelige start zelf heeft bijgedragen aan de afname van
dat vertrouwen. Ik vind dat de eerste reactie op de slechte prognoses ook niet echt vertrouwenwekkend is. Het kabinet zegt koersvast te willen zijn en schuift beslissingen
over wat ons nu te doen staat, door naar maart volgend
jaar.
Maar wat stelt die koers eigenlijk voor? Er is tot nu toe
vooral veel onduidelijkheid en verwarring: over de woningmarkt – denk aan het gedoe rond de verhuurdersheffing – over de arbeidsmarkt, over de zorg en over de negatieve inkomens- en werkgelegenheidseffecten van de
nivelleringsoperatie. Het moet mij ook van het hart dat ik
het politieke advies van CPB-directeur Teulings vanmorgen in Het Financieele Dagblad ook behoorlijk onbegrijpelijk vind: oogkleppen op en recht zo die gaat. De CDAfractie vindt dat het kabinet zelf vertrouwen moet wekken. Het moet duidelijkheid bieden over goede hervormingen en zoeken naar draagvlak. Het is zonder meer
goed dat het overleg hierover met sociale partners is gestart. De eerste kleine stapjes zijn gezet. De 100 miljoen
extra voor de aanpak van werkloosheid en voor de bouw
is op zich mooi, maar wel een druppel op een gloeiende
plaat. Daarbij komt de vraag hoe deze 100 miljoen eigenlijk gedekt wordt. In het akkoord staat namelijk slechts dat
er ruimte gevonden is op de SZW-begroting. Ik sluit niet
uit dat wij zoiets ook weleens gedaan hebben in het verleden, maar vanuit de oppositie gezien wekt dit verbazing,
aangezien soortgelijke voorstellen eerder in de Kamer zijn
gesneuveld. Bovendien roept dit de vraag op of er nog
meer uit de hoge hoed kan worden getoverd voor komende overleggen.
Ook het begrotingskader zal echt realistisch moeten
worden bijgesteld. Het regeerakkoord is gebaseerd op de
achterhaalde CPB-aanname dat de economie van 2013
tot 2017 gemiddeld met 1,5% per jaar groeit. Zowel in de
Startnota als in de nota die vorige week naar de Europese Commissie is verzonden, klampt het kabinet zich aan
die verwachting vast. Om maar even in de weersvoor-

Tweede Kamer

Najaarsnota 2012

spellingenanalogie te blijven: iedereen merkt dat het buiten winter is, maar het kabinet luistert nog naar het mooiweerbericht van gisteren, terwijl het CPB al in september
de groeiraming naar beneden bijstelde. Ook de Europese Commissie en de OESO kwamen al veel eerder met lagere ramingen. De fundamenten onder de afspraken waren dus al langer aan het verzakken. Waarom heeft het kabinet die signalen zo lang genegeerd? En waarom wordt
er nu tegenover Brussel en bij het uitwerken van afspraken vastgehouden aan die groeiprognoses, op basis van
aannames die echt niet meer vol te houden zijn? Evenals,
naar ik meen, de heer Merkies vraag ik mij bovendien af
wat het winnen van de jackpot bij de 4G-veiling betekent
voor het tekort in 2012 en de komende jaren. Het is een
forse meevaller, maar hoe wordt die de komende jaren
begrotingstechnisch verwerkt?
De heer Nijboer (PvdA):
Ik heb een verhelderende vraag over alles wat wij al hadden kunnen zien aankomen. Bij mijn weten heeft het CBP
op 12 november de effecten van het regeerakkoord doorgerekend. Daarbij zijn alle actuele cijfers gebruikt. Het
CPB komt daarbij uit op een begrotingstekort van 2,7%
volgend jaar. We zijn nu ruim een maand verder. Waarom
zegt de heer Van Hijum precies dat het beleid niet deugt
en dat het gebaseerd is op cijfers die allang bekend waren? Ik heb destijds geen pleidooien gehoord om veel
meer te doen dan het kabinet. Waarop baseert de heer
Van Hijum deze kritiek?
De heer Van Hijum (CDA):
De doorrekening van het regeerakkoord is gebaseerd op
het pakket van het regeerakkoord, dat weer is gebaseerd
op de aanname van 1,5% economische groei. Het kabinet zelf brengt enige schade toe aan die groei, namelijk
0,25%. Dat doen bezuinigingen altijd. In september heeft
het Centraal Planbureau die groeiraming echter al bijgesteld naar 0,75%, terwijl de doorrekening nog plaatsvond
op basis van de oude veronderstelling. Ook de Europese
Commissie en de OESO hebben behoorlijk slechte vooruitzichten gemeld in de afgelopen maanden. Dat is dus
niet iets van de afgelopen weken. Gaan we dan op basis
van de verouderde aannames gewoon door of er niets
aan de hand is, en gaan we in maart volgend jaar eens
nadenken over "what if …"? Of erkennen we dat we de
veronderstellingen niet kunnen halen en dat de afspraken die we hebben gemaakt, zijn gebaseerd op aannames
die te rooskleurig zijn? Ik mis die erkenning, ook in de bijdrage van de heer Harbers. Daarmee schuif je problemen
vooruit. Ik kan niet anders concluderen.
De heer Nijboer (PvdA):
Dit antwoord is helder. Zelf zie ik dat in november, met alle informatie die toen beschikbaar was, het instituut dat
we daarvoor hebben gevraagd, uitkwam op 2,7%. Daarover verschillen wij van mening. Is de heer Van Hijum het
met mij eens dat het rust geeft in het begrotingsproces
om vaste besluitvormingsmomenten te hebben, bijvoorbeeld in het voorjaar, en in het najaar over de begroting
van het jaar erna en de lasten? Is dat wenselijk of moeten
wij elke maand op basis van cijfers een debat voeren en
het beleid wijzigen?
De heer Van Hijum (CDA):
Nee, dat laatste is het niet. Ook wij hebben ons natuurlijk
de vraag gesteld: wat als we er zelf hadden gezeten? Ui-

20 december 2012
TK 38

38-5-20

Van Hijum
teraard stel je met elkaar op bepaalde momenten de uitgangspunten vast. De vooruitzichten wijken echter zo dramatisch af van de afspraken die we hebben gemaakt, dat
het vooruitschuiven van de discussie het antwoord niet
gaat brengen. Hoe rustgevend is het dat de heer Zijlstra
nu in Elsevier roept: we maken ons klaar voor een volgende bezuinigingsronde? De nivelleringsdiscussie die hij
daarmee weer oproept, wekt toch ook geen vertrouwen
en rust? Met andere woorden: wees dan nu duidelijk over
wat ons te doen staat. Ook de heer Harbers heeft die duidelijkheid niet willen geven, maar wie weet komt die nog
in de bijdrage van het kabinet.
De heer Harbers (VVD):
De heer Van Hijum zegt: natuurlijk stel ik me de vraag wat
ik gedaan zou hebben als ik er zelf had gezeten. Is de heer
Van Hijum het met mij eens dat hij dat antwoord gewoon
heeft? Een jaar geleden zat de heer Van Hijum namelijk in
een coalitiefractie en toen hebben we dezelfde discussie
gevoerd. Overigens is dat ook het bewijs voor het feit hoe
ramingen in december nog zo kunnen afwijken van wat je
in het voorjaar ziet, want dit jaar bleek het in het voorjaar
slechter te zijn. Nu hoeft dat geen natuurwet te zijn, want
het kan op een gegeven moment ook weer beter gaan.
De heer Van Hijum heeft echter het antwoord op de vraag
wat hij zelf zou doen.
De heer Van Hijum (CDA):
Ik verbaas mij erover dat de premier, toen wij vorige week
een discussie voerden over de vraag wat wij doen in het
voorjaar en in de richting van 2014, niet eens het commitment wilde uitspreken aan een doelstelling voor wat betreft het halen van de 3%. Daartoe hebben wij de premier
opgeroepen, en ik vind dat je dat niet in het midden mag
laten. De heer Harbers is daar vandaag zelf iets concreter
over geweest. Daar valt hij voor te prijzen. Hij heeft duidelijk laten weten dat er, wat de VVD-fractie betreft, aan
de 3% vastgehouden zal gaan worden. Die duidelijkheid
werd er echter vorige week in het debat niet gegeven.
De heer Harbers (VVD):
Dit staat ook gewoon in stukken van het kabinet. Het kabinet hoeft niet bij iedere gelegenheid weer de hele Startnota voor te lezen. De heer Van Hijum doet hier allerlei oproepen om wel in paniek te raken en om heel snel te komen met dreigingen van extra bezuinigingen et cetera,
terwijl het CDA zich in het verleden altijd gewoon heeft
gehouden aan het moment in het voorjaar. Dan hebben
we namelijk pas alle cijfers voor het komende jaar.
De heer Van Hijum (CDA):
Het valt mij op dat het woord "paniek" heel snel valt. Het
gaat mij erom dat de afspraken die de coalitie maakt, zijn
gebaseerd op aannames die niet vol te houden zijn. Het
ontkennen daarvan roept ook geen rust en stabiliteit op,
en dat verwijt ik de coalitie. Zij moet er duidelijker over
zijn dat er aanvullende maatregelen zullen volgen als de
aannames geen realiteit worden.
Ik vraag mij af of de in de Startnota neergelegde begrotingsspelregels voldoende solide zijn. De heer Koolmees
wees er zo-even al op dat de adviezen van de Studiegroep
Begrotingsruimte slechts gedeeltelijk zijn opgevolgd. Het
kabinet hanteert geen onzekerheidsmarge en heeft ook
geen spelregels afgesproken over de wijze waarop wij
moeten omgaan met tegenvallers. Vorige kabinetten hanteerden steeds een signaalwaarde voor het begrotingste-

Tweede Kamer

Najaarsnota 2012

kort om de vinger aan de pols te kunnen houden. De Studiegroep Begrotingsruimte heeft daar enige kanttekeningen bij geplaatst en geadviseerd om in plaats daarvan
een "nee, tenzij"-benadering te kiezen bij automatische
uitgavenstijgingen en intensiveringen, zolang het begrotingstekort in de gevarenzone van een tekort van 3% van
het bbp zit. Ik vraag de minister of het kabinet bereid is
om die "nee, tenzij"-afspraak alsnog in de begrotingsspelregels op te nemen.
Het is opmerkelijk – ik heb daar zojuist in het interruptiedebat met de heer Harbers al even op gewezen – dat de
premier vorige week in het debat over de EU-top weigerde om aan te geven of en wanneer de 3%-norm gehaald
moet worden. Volgens het weerbericht van gisteren is het
immers nog mooi weer. De VVD-fractievoorzitter Zijlstra
speculeert in Elsevier alvast vrolijk over een nieuwe ronde van lastenmaatregelen. Mijn vraag is wat deze minister
wil. Kan hij aangeven hoe hij de Europese spelregels interpreteert voor het begrotingstekort en de structurele begrotingsafspraken? Europa stuurt veel meer op het structurele dan op het feitelijke tekort. Wanneer wordt duidelijk of Nederland aan de normen voldoet? Daarbij stel ik
de belangrijke vraag: wat is de eigen ambitie van de minister? Zeker nu hij in de race lijkt te zijn voor een belangrijke post, het voorzitterschap van de eurogroep, lijkt het
mijn fractie van belang dat hij de solide reputatie van Nederland handhaaft.
Laat ik ook een compliment maken. Mijn fractie vindt
oprecht dat de minister een goede start heeft gemaakt,
maar nu komt het er echt op aan. Ontwikkelt hij zich tot
een degelijke houder van de schatkist, die de overheidsfinanciën op orde brengt en ook niet schroomt – de heer
Nijboer wees er al op – om zijn partijgenoten op de "spending departments" binnen de uitgavenkaders te houden,
en beheert hij daarmee de erfenis van Jan Kees de Jager
op een goede manier? Wij zullen het merken.

De heer Koolmees (D66):
Voorzitter. Als wij de Duitse en Luxemburgse kranten
mogen geloven, wordt minister Dijsselbloem de nieuwe
"Mister Euro". Ik feliciteer hem vanaf deze plek met het
feit dat hij al zo snel een goede reputatie heeft gekregen
in Europa. Wanneer mogen wij de minister officieel feliciteren met de benoeming en wanneer is het feestje?
Ik wil enkele opmerkingen maken over het economisch
beeld, de begrotingen voor 2013 en 2014 en de begrotingsregel 5, waarover wij vanmorgen al gesproken hebben. Ten slotte zal ik nog een paar korte vragen over de
techniek stellen.
Ik begin met het economisch beeld. December is de
maand van de sombere economische voorspellingen,
eerst van de Nederlandsche Bank en daarna van het Centraal Planbureau. Volgend jaar komen er 100.000 werklozen bij, krimpt de economie en zakken wij door de 3%grens die in het Stabiliteits- en Groeipact is opgenomen.
Niet alleen volgend jaar, maar ook daarna is er een probleem, zoals de cijfers van de Nederlandsche Bank laten
zien. Kortom, er is werk aan de winkel. Volgens mij moeten er drie dingen gebeuren. In de eerste plaats moet er
herstel van vertrouwen komen. In de tweede plaats moet
in 2013 gedaan worden wat mogelijk is. In de derde plaats
moeten wij de begroting voor 2014 echt weer op orde krijgen.

20 december 2012
TK 38

38-5-21

Koolmees
Het vertrouwen zal moeten worden hersteld. Het consumentenvertrouwen is dramatisch laag en dat heeft gevolgen voor de economische groei. De situatie van gering
vertrouwen kan heel snel omslaan. Wij zagen dat bijvoorbeeld in 1982, toen er een sociaal akkoord werd gesloten
en een duidelijke koers werd uitgezet. Het kabinet zorgt
tot nu toe echter alleen maar voor meer onzekerheid in
plaats van meer vertrouwen. Ik zal hiervan enkele voorbeelden geven.
Ten eerste noem ik de gang van zaken rond de zorgpremie. De inkt van het regeerakkoord was nog niet droog,
of de plannen over de inkomensafhankelijke zorgpremie
moesten weer op de schop, omdat er niet goed was nagedacht over deze plannen. Ten tweede noem ik Griekenland. Mark Rutte drukte vol overtuiging op de rode
knop in het RTL-debat en stelde dat er geen cent extra
naar Griekenland zou gaan. Toch gaat er weer geld naar
Griekenland. Op dit punt ben ik het eens met de heer
Samsom, die op de televisie zei dat het eerlijke verhaal
verteld moet worden, omdat dit belangrijker is dan het
leuke verhaal. Ten derde noem ik de verhuurdersheffing.
Komt die er wel of niet? Er liggen nu al 25 pagina's met
krantenartikelen uit het hele land over de woningcorporaties die niet meer investeren omdat zij geen idee hebben
waar zij aan toe zijn. Kan de minister op basis van deze
drie voorbeelden ingaan op het belang van vertrouwen en
op de rol die het kabinet tot nu toe heeft gespeeld bij het
herstellen van dat vertrouwen?
Mijn tweede punt is de begroting voor 2013. Wij naderen de 3%-grens uit het Stabiliteits- en Groeipact. Volgens
DNB gaan we zelfs naar 3,5%. Het CPB spreekt over 3,3%.
Alle seinen staan dus op rood. Het kabinet-Rutte I maakte
een cruciale fout door niet op tijd bij te sturen en te wachten tot het voorjaar. Het Catshuisoverleg kwam dan ook te
laat om de juiste maatregelen te nemen. De Stuurgroep
Begrotingsruimte adviseerde voorafgaande aan de kabinetsformatie om voor deze gevallen een noodpakket klaar
te zetten. Een pakketje aan bezuinigingen die bij economische tegenspoed snel kunnen ingaan en waar politiek al
overeenstemming over is. Waarom heeft het kabinet dit in
de wind geslagen? Kan de minister toezeggen om alsnog
met zo'n noodpakket te komen? Er is wel sprake van een
meevallerformule in de begrotingsregels en in de Startnota, maar niet van een noodpakket. Ik ben zeer benieuwd
naar de reactie van de minister van Financiën hierover.
Gelukkig is er niet alleen maar slecht nieuws. December bracht ook goed nieuws. De veiling van de telecomfrequenties levert Nederland 3,8 miljard euro op. Het is
wel de vraag of dit bijdraagt aan de tekortdoelstelling van
3% voor 2013. Ik heb hierover twee vragen. Wordt de veilingopbrengst ingeboekt voor 2012 of voor 2013? Telt deze
veilingopbrengst voor Brussel nu wel of niet mee als het
gaat om de 3%-norm uit het Stabiliteits- en Groeipact? Ik
krijg hier graag een reactie van de minister op.
Mijn derde punt is de begroting voor 2014. In het voorjaar praat het kabinet daarover. Zaterdag was ik met de
heer Harbers in het programma Tros Kamerbreed in Hilversum. Daar zei hij dat we in 2014 weer moeten voldoen
aan de 3%-norm. Vandaag gaven de heren Harbers en Nijboer aan dat dit al in 2013 het geval moet zijn als je de begrotingsregels volgt, maar afgelopen zaterdag was er nog
sprake van 2014. D66 vindt het ook verstandig. Even los
van die discussie over 2013, is die 3%-grens voor 2014 ook
een harde eis voor de minister? Ik ben benieuwd naar de
reactie van de minister.

Tweede Kamer

Najaarsnota 2012

Dan kom ik op het cruciale punt van de Startnota, namelijk begrotingsregel 5. Die regel luidt: "De Europese begrotingsafspraken zijn leidend". Dat laat ruimte open voor
interpretatie, want hoe moeten we deze afspraak nou interpreteren? Wat betekent "leidend" precies? Dat illustreer
ik met een aantal voorbeelden. Er worden drie afspraken
gemaakt onder die begrotingsregel 5. In de eerste plaats
het EMU-saldo, het plafond van 3%. In de tweede plaats
de verbetering van het structurele saldo met 0,5% per jaar
naar de Medium-Term Objective. En in de derde plaats de
reductie van de staatsschuld.
Over het EMU-saldo heb ik zojuist gesproken. Dat gaan
we waarschijnlijk niet halen, gezien de laatste ramingen.
Volgens de laatste berekeningen van het regeerakkoord
is het structurele tekortsaldo in 2013 1,2% en in 2014 weer
1,2%. Dus ook die afspraak over de verbetering van het
structurele saldo met 0,5% per jaar wordt niet nagekomen. De derde afspraak betreft de schuld. Die moet langzaam dalen naar 60%. In 2013 is de schuld op basis van
de oude cijfers van het Centraal Planbureau, nog van voor
de tegenvallers dus, 70,3%. In 2016 is de schuld zelfs gestegen naar 70,4%. Dus ook bij die derde afspraak doen
we niet wat we volgens de begrotingsregels wel zouden
moeten doen.
Het lijkt dus zo duidelijk en helder. De Europese begrotingsafspraken zijn "leidend" en het kabinet houdt zich
daaraan. Echter, als ik zowel het tekort, de schuld als het
structurele tekort ernaast leg, dan klopt dat niet. Daarom
stel ik nogmaals de vraag hoe het parlement begrotingsregel 5 moet interpreteren. Betekent "leidend" dat het kabinet de afspraken ook echt gaat opvolgen of betekent
"leidend" dat het kabinet lijdzaam afwacht wat Brussel ervan vindt?
Dan heb ik nog een vraag over de SDE-plusregeling.
Mijn collega Stientje van Veldhoven kreeg van minister
Kamp te horen dat onderuitputting bij de SDE-plusopslag
behouden blijft voor een later jaar ten behoeve van de inzet voor duurzame energie. Dat zou volgens de minister
geregeld worden in de Startnota. De begrotingsregels lezend, stel ik vast dat het behoud van onderuitputting inderdaad mogelijk is, maar niet gegarandeerd wordt. Kan
de minister alsnog de garantie geven dat het geld dat in
de SDE-plusregeling wordt gereserveerd voor investeringen in duurzame energie, daar ook echt voor gebruikt
wordt?
Uit de Najaarsnota blijkt dat er een onderuitputting
is van 1,4 miljard euro in 2012. Dat is op zichzelf goed
nieuws, omdat daarmee het saldo lager uitvalt. Verwacht
de minister nog tegenvallers? Ik wijs op de EU-afdrachten. In de Najaarsnota staat op dit punt een meevaller van
260 miljoen. Tegelijkertijd weten wij dat er nog een discussie loopt over de begroting van het Europees Parlement voor 2013. Verwacht de minister daar nog tegenvallers? Is dat de reden dat er ruimte wordt opengelaten onder de uitgavenkaders?
Mijn volgende vraag sluit aan bij een opmerking van de
heer Van Hijum. Gisteren was de eerste dag van het polderoverleg. In één dag is er 100 miljoen extra uitgetrokken voor de bouw en de werkloosheidsbestrijding. Dat
zijn goede doelen, ook wat mijn fractie betreft, maar als
elke dag onderhandelen 100 miljoen kost, wordt het polderoverleg een dure grap. Ik zie de minister lachen, dus
hij is het met mij eens. Hoe is het bedrag van 100 miljoen
gedekt? Waar komt het geld plotseling vandaan? De Kamer had allerlei ideeën om belangrijke doelen te ondersteunen en daar was steeds geen geld voor. Nu is er plot-

20 december 2012
TK 38

38-5-22

Koolmees
seling wel geld. Ik ben benieuwd naar de reactie van de
minister.
Ik concludeer. De economische tegenspoed waait niet
zomaar over. Mijn fractie vindt het belangrijk dat wij werken aan vertrouwen, dat er helderheid komt over alle kabinetsafspraken. Wij moeten goed voorbereid kijken naar
de begrotingen voor 2013 en 2014. Met zo'n noodpakket
vinden wij het belangrijk om goed voorbereid het voorjaar in te gaan. Dit zijn wat mij betreft de belangrijkste opdrachten aan het kabinet. Ik wens de minister de komende maanden veel succes om goed voorbereid het voorjaar
in te gaan.

Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
Voorzitter. Wij zitten in hetzelfde schuitje als bij de behandeling van de Najaarsnota van vorig jaar. De decemberwind neemt weer in kracht toe en het water loopt af en
toe al in de gangboorden. Net als vorig jaar zien de kapitein en de stuurman nog geen reden om de koers te wijzigen. Zij denken dat ze met de huidige koers uiteindelijk
wel weer in rustiger vaarwater terecht zullen komen. Vorig jaar is echter gebleken dat de storm heftiger was dan
gedacht. Het schip was daardoor zo ver afgedreven, dat
een koerswijziging onvermijdelijk was. Deze koerswijziging werd echter laat ingezet, waardoor met het Lenteakkoord voor 2013 weliswaar maatregelen konden worden
genomen, maar het was wel op het nippertje.
Nu blijkt net als in 2011 dat de tegenwind heviger is dan
verwacht. Wij hebben allemaal de recente groeivoorspellingen van de Nederlandsche Bank en van het Centraal
Planbureau gezien. Die geven – laat ik het eufemistisch
stellen – geen hoopvol beeld. Het begrotingstekort zal
daardoor in 2013 zeer waarschijnlijk boven de 3% uitkomen. De staatsschuld komt 2,6% hoger uit dan in de Startnota werd verondersteld. Wat betekent dat voor de koers
van dit kabinet? Begrotingsregel 5 van de Startnota geeft
aan dat het kabinet wil vasthouden aan de 3%-norm in
2013. Dat betekent dat er met deze raming over 2013 extra bezuinigingen moeten worden ingeboekt. Als het kabinet pas in het voorjaar van 2013 gaat overleggen over wat
er moet gebeuren met de nieuwe ramingen, dan kunnen
wij het voor dat jaar niet meer regelen. Dan hebben wij
het alweer over 2014. Gaat het kabinet er dus van uit dat
in 2013 het tekort hoger uitkomt dan 3%? Hoe verhoudt dit
zich tot de eigen begrotingsregel uit de Startnota, waarin
juist die 3% zo hard wordt neergezet? Graag een reactie.
De veiling van de 4G-frequentie heeft vorige week 3,8
miljard euro opgeleverd: een mooi kerstcadeau voor het
kabinet. Wat betekent dit precies voor de tekortdoelstelling? Gaat dit meelopen in 2013? Betekent het dat wij hiermee aan de tekortdoelstelling gaan voldoen of mogen wij
dat van Brussel niet zo interpreteren? Mochten er aanvullende bezuinigingen en hervormingen nodig zijn – als
ik de coalitiefracties zo hoor, wordt daarover pas in het
voorjaar gesproken – dan is het goed daarbij de sociale
partners actief te betrekken. Gelukkig is daar nu al sprake van. Er heeft overleg plaatsgevonden met de sociale
partners. Mijn fractie is oprecht blij dat er in ieder geval al
kleine stapjes worden genomen om de situatie, die met
name erg slecht is in de bouw, een klein beetje te verzachten, naast het feit dat er nog een heleboel structurele
maatregelen noodzakelijk zijn. Wij waren verrast dat er ineens in een plooi van de begroting 100 miljoen werd gevonden. Wij hebben de hele SZW-begroting al uitgeplo-

Tweede Kamer

Najaarsnota 2012

zen, en dat viel niet mee. Graag horen wij waar dat geld
vandaan komt.
Ik kom toe aan de Startnota. Het kabinet wil een solide
begrotingsbeleid voeren. Graag krijg ik wat meer duidelijkheid over de aanpassing van de begrotingsregels die
is doorgevoerd. Zo worden de rentelasten op de staatsschuld buiten het uitgavenkader geplaatst. Dat is niet op
advies van de studiegroep. Waarom heeft het kabinet hier
toch wel voor gekozen? Het is immers wel een koerswijziging ten opzichte van het vorige kabinet. Zorgt dit nu juist
niet voor een beperking van de beheersbaarheid van de
uitgaven?
Voor nieuwe garanties en regelingen geldt een "nee,
tenzij"-beleid. Geldt dit ook voor Europese garanties die
wij aan het verstrekken zijn? Daar lopen wij toch een behoorlijk hoog risico, en staan ook de hoogste bedragen
uit. Hoe gaat het kabinet hiermee om? De Algemene Rekenkamer adviseert om nieuwe risico's en uitbreiding van
bestaande risico's niet alleen periodiek, maar juist ook integraal te toetsen op nut en noodzaak op basis van eenduidige criteria. De risico's hangen onderling sterk met elkaar samen en een dergelijk overzicht is dus nuttig voor
de Kamer om te kunnen beoordelen of het totale risico
nog wel verantwoord is. Kan de minister toezeggen dat
hij een dergelijk overzicht periodiek naar de Kamer wil
sturen?
Het Budgettair Kader Zorg is een chronisch hoofdpijndossier. Er is nu al sprake van een overschrijding van 1,2
miljard euro. Gezien de ervaringen van de afgelopen jaren zal dit bedrag wellicht nog verder gaan oplopen. De
nu voorliggende cijfers geven inzicht in de uitgaven in de
eerste helft van het jaar. Mijn fractie is teleurgesteld over
de vorderingen die worden gemaakt bij het aanpakken
van deze structurele overschrijding. Elke keer worden er
weer nieuwe taskforces en stuurgroepen ingesteld om
de informatievoorziening over de zorguitgaven te verbeteren, tot nu toe zonder heel veel concreet resultaat. Kan
de minister aangeven, wanneer er echt een beter inzicht
in de zorguitgaven kan worden gegeven en wanneer de
stuurgroep die zich hiermee bezighoudt haar werk heeft
afgerond? Nu kan de Algemene Rekenkamer geen controle uitoefenen op premiegefinancierde zaken, dus ook niet
op het Budgettair Kader Zorg. Wij gaan kijken naar een
wijziging van de Comptabiliteitswet. Het zou mij een lief
ding waard zijn als we de Algemene Rekenkamer daarbij
een positie geven. Het is een van de grootste uitgavenposten op de begroting, en daar moet een deugdelijke
controle van de Algemene Rekenkamer op kunnen plaatsvinden. Ik hoop dat de minister dit meeneemt.

De heer Klaver (GroenLinks):
Voorzitter. Morgen vergaat de wereld, althans volgens de
Maya's. Hoewel veel mensen er nogal cynisch tegenover
staan – ik ook – lijkt het erop dat het kabinet volledig in de
greep is van dit scenario. Na morgen de zondvloed. Vooruitdenken? Waarom zouden we. En dus doet het kabinet
geen uitspraak over de vraag of het wel of niet extra gaat
bezuinigen, en geeft het kabinet geen duidelijkheid aan
burgers en bedrijven in Nederland, ondanks dat het consumentenvertrouwen en het producentenvertrouwen zich
op een dieptepunt bevinden. Er dreigt een scenario van
politici op fietsen, die we zeven weken lang "goedemorgen" horen zeggen en die zich intussen opsluiten in het
Catshuis. Ongelooflijk onverantwoord. Het uitstellen van

20 december 2012
TK 38

38-5-23

Klaver
beslissingen om wel of niet extra te bezuinigen is schadelijk voor de Nederlandse economie. Hoe meer onzekerheid over extra bezuinigingen, hoe lager het consumentenvertrouwen, hoe minder groei en hoe meer mensen
zonder baan. Hoe verantwoordt de minister zijn besluit
om geen duidelijkheid te geven in deze onzekere economische tijden in het licht van het steeds maar dalende
consumentenvertrouwen?
We weten allemaal dat het wishful thinking is dat de
CPB-ramingen er in maart opeens rooskleuriger uit zullen zien, want keer op keer worden de groeiramingen in
Europa neerwaarts bijgesteld. Een wekenlange discussie
tussen VVD-bezuinigen en PvdA-nivelleren staat ons dan
te wachten. Ik zou het kabinet dringend willen verzoeken
hierover tijdig met elkaar in overleg te treden, want het
zal moeilijk genoeg worden voor de PvdA en de VVD om
hierover overeenstemming te bereiken. De VVD heeft de
afgelopen weken al ervaren hoe pijnlijk het is om de verkeerde kaart te trekken, in haar geval de nivelleringskaart,
en heeft daarnaast haar achterban teleurgesteld door toch
nog geld naar Griekenland te sturen. Mijn inschatting is
dat onze minister-president zal willen vasthouden aan de
kaart van het begrotingsfetisjisme om zijn geloofwaardigheid niet volledig te verliezen. Dat betekent dat de PvdA
nu de rekening gepresenteerd krijgt van het kaartspel van
Wouter Bos.
Voorzitter, u herinnert ze zich vast nog wel, de grote
woorden die de PvdA gebruikte om uit te leggen waarom
zij niet meedeed aan het Lenteakkoord: de economie kapot bezuinigen, daar doet de PvdA niet aan mee, ook niet
als Europa het vraagt. En kijk nu eens, ondanks de ferme
verkiezingsretoriek heeft de PvdA ondertussen haar handtekening gezet onder maar liefst 46 miljard bezuinigingen:
de 18 miljard van Rutte I, de 12 miljard van het Lenteakkoord en nog eens 16 miljard van Rutte II. En er dreigen
nog meer bezuinigingen. Eerder heeft de PvdA als verantwoording voor het toch instemmen met de forse bezuinigingen het gelegenheidsexcuus gebruikt dat de bezuinigingen wel gepaard gaan met nivellering. Is dit ook de
consensus die bij de nieuwe bezuinigingsronde of eventueel de nieuwe onderhandelingen over regeerakkoord nr.
3 gezocht gaat worden? Mocht het antwoord van de minister hierop positief zijn, dan heb ik een teleurstellende
mededeling voor hem: het is geen reële optie meer. Het
gedoe rondom de zorgpremie heeft immers allang bewezen dat er een grens zit aan de mate van nivellering die de
VVD-achterban accepteert. Dus wat zijn zijn opties? Graag
een reactie van de minister.
Zoals eerder door mijn fractie gezegd, heeft dit kabinet
geen gedeelde visie maar probeert het twee uiteenlopende werelden te verbinden. Het is een beetje alsof onze minister-president en de heer Samsom zijn verbonden door
een elastiek; de heer Samsom rent heel hard richting nivelleren en de heer Rutte rent heel erg hard richting bezuinigen. En dat gaat even goed, maar ze rennen te ver
uit elkaar en dan knapt het elastiek en is een volgende kabinetscrisis een feit. Daarom is nu het moment voor de
PvdA om duidelijk te maken dat er grenzen zijn aan de bezuinigingskaart van de VVD. De PvdA en GroenLinks delen de wens om de economie niet kapot te willen bezuinigen. De keuze voor een nieuwe bezuinigingsronde is sociaal maar ook economisch niet te verantwoorden. Nog
meer mensen zonder baan, nog meer koopkrachtverlies,
nog minder investeringen in duurzaamheid of onderwijs,
en dat terwijl Nederland een houdbaarheidsoverschot van
2,3% kent. Dat betekent dat de overheid in de toekomst

Tweede Kamer

Najaarsnota 2012

zelfs een financiële buffer heeft. Hoe beoordeelt de minister de noodzaak tot kortetermijnbezuinigingen in het licht
van dat houdbaarheidsoverschot? Vindt hij niet dat langetermijnaspecten moeten worden meegenomen bij de keuze om wel of niet extra te bezuinigen?
Ik richt mij tot de PvdA met het dringende verzoek om
niet mee te gaan in de bezuinigingsnijd van de VVD. Doe
Nederland niet nogmaals Catshuistaferelen aan. En gebruik jullie onderhandelingspositie. De PvdA is de VVD tegemoetgekomen toen het uitspelen van de nivelleringskaart de VVD te gortig werd. Nu is de beurt aan de VVD
om de Partij van de Arbeid tegemoet te komen bij het uitspelen van haar bezuinigingskaart. Kies voor wat sociaal
en economisch verstandig is. En kies vooral snel; in tijden van economische onzekerheid is het laatste wat Nederland nodig heeft, een treuzelende regering die zich laat
verlammen door partijpolitiek.
Heeft GroenLinks een alternatief? Jazeker. Vergelijk
de doorrekening van het verkiezingsprogramma van
GroenLinks maar eens met het regeerakkoord. Men zal
dan zien dat het belasten van vervuiling, en in ruil daarvoor het verlagen van de inkomstenbelasting met – zo
zeg ik tegen de VVD – meer dan € 1.000 per werkende, de
economie wél aan de praat krijgt, met koopkrachtbehoud
en banen. Misschien een leestip voor de coalitiepartners,
voor in het reces
De voorzitter:
Hiermee zijn wij gekomen aan het eind van de eerste termijn van de Kamer.
De vergadering wordt van 11.35 uur tot 11.50 uur geschorst.

Minister Dijsselbloem:
Voorzitter. Ik bedank de leden van de Kamer voor alle vragen en opmerkingen. Ik heb zelfs complimenten en voorbarige gelukwensen gekregen! Er is ook gevraagd naar
een feestje. Ik kan de heer Koolmees melden dat er linksom of rechtsom geen feestje zal zijn. Die afspraak kan hij
dus alvast uit zijn agenda halen.
Aan de orde zijn vandaag de Najaarsnota en de Startnota. Daarover zijn eigenlijk relatief weinig vragen gesteld. Er is vooral aandacht besteed aan een thema dat
wat mij betreft pas in het vroege voorjaar speelt en dat
samenhangt met de ramingen. Laat ik die ramingen maar
meteen bij de kop pakken: er verschijnen het hele jaar
door ramingen. Ik heb mijn ambtenaren gevraagd hoeveel het er ongeveer zijn. Dat is moeilijk te construeren;
zo veel zijn het er. Wij hebben vier keer per jaar de CPBramingen, twee keer per jaar de Nederlandsche Bank,
twee keer per jaar de OESO, twee keer per jaar de Europese Commissie, maar volgend jaar naar verluidt drie keer,
vier keer per jaar kwartaalcijfers van het CBS en dan ook
nog eens twaalf keer per jaar CPB-cijfers over de werkloosheid.
Al deze cijfers zullen waarschijnlijk iedere keer aanleiding zijn om mij te bevragen, schriftelijk dan wel mondeling in een debat, over de vraag wat die cijfers voor
het beleid betekenen. Ik zal die vragen natuurlijk beantwoorden, maar de hoofdlijn van die beantwoording zal
steeds weer zijn: we hebben een vaste begrotingssystematiek. Die systematiek heeft overigens niet deze coalitie bedacht en zelfs niet de vorige, want ze bestaat al heel

20 december 2012
TK 38

38-5-24

Dijsselbloem
lang. Heel veel partijen hebben daaraan in verschillende rollen, soms door het leveren van een minister van Financiën, bijgedragen. De kern ervan is dat we rust willen
creëren in de begroting. Daarvoor bouwen we ook waarborgen in en gaan we uit van voorzichtige veronderstellingen. Vervolgens bezien we twee keer per jaar waar we
precies staan. Ik ben vastbesloten om aan die systematiek
en de bijbehorende rust vast te houden.
De heer Van Hijum (CDA):
Rust en voorspelbaarheid in het begrotingsproces zijn
één. Maar misschien kan de minister zich toch ook uitspreken over het realiteitsgehalte van de aanname in het
regeerakkoord over de gemiddelde groeiverwachting van
1,25%.
Minister Dijsselbloem:
De heer Van Hijum zei in zijn bijdrage dat het kabinet zich
baseert op verouderde aannames. Daarvoor verwees hij
naar een al bijgestelde raming van het CPB uit september. Feit is dat de Startnota is gebaseerd op de "actualisatie analyse economische effecten financieel kader regeerakkoord" van datzelfde CPB, een stuk dat op 12 november
is gepubliceerd. Bijlage 10 van dat stuk bevat verder een
actualisatie van het basispad dat geheel aansluit op de
MEV, de septemberraming, waaraan de heer Van Hijum
refereerde. Er is dus niet gebruikgemaakt van verouderde aannames, maar van de op dat moment meest recente
macro-economische inzichten.
De heer Van Hijum (CDA):
Ik raad de minister aan om dat nog eens na te gaan, want
die actualisatie betreft volgens mij de doorrekening van
het regeerakkoord en niet de groeiverwachting die al in
september neerwaarts naar 0,7% is bijgesteld en nu nog
verder is bijgesteld naar economische krimp in het komende jaar. Ik herhaal daarom mijn vraag hoe realistisch
die groeiverwachting voor de komende jaren is.
Minister Dijsselbloem:
Dat zijn twee vragen. De eerste vraag zou mij er bijna toe
brengen om mijn eerdere antwoord nog een keer voor te
lezen. Ik verwijs de heer Van Hijum kortheidshalve naar
bijlage 10, waarin het hele basispad in aansluiting op de
MEV door het CPB zelf opnieuw is geactualiseerd. Overigens is dat niet nieuw, want het is een standaard werkwijze om het zo op te bouwen.
De heer Van Hijum wijst vervolgens op de veel somberder cijfers die inmiddels de ronde doen. Het lijdt geen
twijfel dat de vooruitzichten voor 2013 somber zijn. Het
kabinet stelt ook vast dat de ramingen somberder zijn,
maar desalniettemin moeten we niet willen bijsturen als
er weer eens een nieuwe raming verschijnt. Ik heb de ramingen die in de loop van het jaar verschijnen, zojuist opgesomd. Misschien moeten we eens een keer met al die
partijen om de tafel gaan zitten om te discussiëren over
de vraag of zo veel verschillende ramingen, zo kort achter
elkaar wel zinvol zijn. Misschien kunnen we daar wel iets
besparen. Maar goed, het zijn onafhankelijke instituten
en uiteindelijk gaan ze er zelf over. Ik vind het niet zinvol.
De ramingen zijn versomberd in de loop van de tijd. Dat
zal ongetwijfeld tot vragen leiden, in februari, wanneer de
meest actuele ramingen beschikbaar komen. Op dat moment kunnen zo nodig verdere maatregelen worden genomen.

Tweede Kamer

Najaarsnota 2012

De heer Koolmees (D66):
Ik ben het helemaal eens met de minister dat trendmatig
begrotingsbeleid moet worden gekoesterd. Ik ben het er
ook helemaal mee eens dat wij niet in paniek moeten raken als er een nieuwe raming verschijnt en dat op het moment van besluitvorming moet worden overwogen wat er
moet gebeuren. Ik heb echter een vraag gesteld over de
voorbereiding, onder verwijzing naar het advies van de
Studiegroep Begrotingsruimte.
Minister Dijsselbloem:
Daar kom ik echt op. Wij kunnen heel veel tijd winnen als
ik in een razend tempo dit stapeltje verwerk. Dan zijn wij
misschien in een halfuurtje klaar.
De heer Merkies heeft mij gevraagd om te reageren op
de visie van de heer Teulings dat bezuinigen de economie kapot maakt. Dat is in algemene zin niet waar. Het ligt
er zeer aan hoe die bezuinigingen zijn ingestoken, wat de
omvang daarvan is en wat de stand van de economie is
en van het vertrouwen op het moment van bezuinigen.
Het CPB schat het effect van dit regeerakkoord, dat een
fors pakket extra oplevert, op -0,2%. Dat is naar mijn mening niet "kapot bezuinigen". Wat aanvullende bezuinigingen betreft, zal ik telkens herhalen dat die op dit moment
gewoon nog niet aan de orde zijn. In februari spreek ik
daarover met het kabinet.
De voorzitter:
Mijnheer Merkies, u wilt interrumperen maar de minister is nog maar net begonnen. Is het een idee om eerst de
minister even aan het woord te laten en pas daarna te interrumperen? Of wilt u interrumperen op wat tot nu toe is
gezegd?
De heer Merkies (SP):
Het gaat specifiek om het volgende. De minister zegt: het
is niet waar. Ik vroeg mij af …
De voorzitter:
Ga uw gang mijnheer Merkies.
De heer Merkies (SP):
Dank u wel, voorzitter. Ik vroeg mij af wat de minister bedoelt. Is het niet waar dat de heer Teulings dat zegt of is
wat de heer Teulings zegt niet waar?
Minister Dijsselbloem:
Ik heb niet alle interviews met de heer Teulings van gisteren gelezen. De heer Merkies stelde dat de heer Teulings
heeft gezegd dat bezuinigen de economie kapot maakt.
Ik heb gezegd dat dat niet waar is. Dat is niet in het algemeen te stellen. Dat ligt echt aan de omvang van de bezuinigingen, de wijze waarop die worden ingevuld, het
tempo waarin dat gebeurt en het economisch klimaat op
het moment van bezuinigen. Vervolgens heb ik verwezen naar wat dit aanvullend pakket van het regeerakkoord
doet ten aanzien van de eerder geprognosticeerde economische groei. Dat effect is maar klein. Er is dus niet te
zeggen dat wij de economie kapot bezuinigen. Hebben
bezuinigingen een effect op de economie? Ja. "Kapot bezuinigen" is echter retoriek waarmee aan veel nuances
voorbij wordt gegaan.
De heer Merkies (SP):
Volgens mij heb ik de PvdA dit ook horen zeggen in verkiezingstijd. Ik zal echter niet opnieuw de quote geven die

20 december 2012
TK 38

38-5-25

Dijsselbloem
ik bij de heer Harbers aanhaalde. De heer Teulings zegt
dat de economie onnodige schade is toegebracht en dat
er dus eigenlijk een fout is gemaakt. Dat is niet mis te verstaan. Is dat dan niet waar?
Minister Dijsselbloem:
Dit is weer een andere vraag: of de economie onnodige
schade toegebracht is. Daarin zit ook een politiek oordeel,
namelijk over de vraag of het nodig was. Ook de heer Teulings is van mening dat wij moeten werken aan het herstel van het begrotingsevenwicht. Ik heb hem niet horen
zeggen dat bezuinigingen per definitie fout zijn. Bezuinigingen hebben bij een kwetsbare economie een negatief
effect. Op basis van de gegevens van het CPB van de heer
Teulings heb ik echter vastgesteld dat het negatieve effect
van dit pakket beperkt is.

peld aan enerzijds vertrouwen, maar anderzijds ook aan
wat je de mensen aan koopkracht geeft. Dit beleid van dit
kabinet zorgt dat de koopkracht verslechtert, waardoor
de economie nog minder hard groeit en de werkloosheid
toeneemt. Kan de minister meer inzetten, zoals wij in ons
verkiezingsprogramma doen, op koopkracht, waardoor de
economie groeit en de werkloosheid afneemt?

De heer Tony van Dijck (PVV):
Als wij dan toch verwijzen naar het CPB en naar de analyse door de Nederlandsche Bank, staat daarin ook duidelijk te lezen dat het juist de interne binnenlandse bestedingen zijn die achterblijven en die zorgen dat de economie
verder krimpt en de werkloosheid toeneemt. Met andere woorden, binnenlandse bestedingen zijn direct gekop-

Minister Dijsselbloem:
Ik stel vast dat de koopkrachteffecten, als je bedenkt wat
wij hier aan het doen zijn en in welk economisch weer wij
terecht zijn gekomen, beperkt zijn.
In de tweede plaats zou ik u allen willen adviseren om
de heer Teulings en het CPB recht te doen en ook het andere deel van zijn betoog aan te halen, waarin hij zegt dat
dit regeerakkoord er nu moet komen. Daardoor zal Nederland er straks beter voor staan en het moet snel worden uitgevoerd. Als u ons daarin ook steunt, waartoe ik alle fracties uitnodig, dan zullen wij sneller door het zware
weer heen gaan.
Tot slot hangen de koopkracht en het bestedingsgedrag
van consumenten natuurlijk ook samen met hun spaargedrag. Dan komen wij aan het belangrijke thema van vertrouwen en zekerheid. Ja, het is zo dat consumenten misschien minder zullen gaan sparen als zij meer vertrouwen
hebben in de economische ontwikkeling, de ontwikkeling
van de waarde van hun huis of de kans op het behoud
van hun baan enzovoorts. Op dit moment zien wij het tegenovergestelde. Daar hebben wij dus een probleem te
pakken: vertrouwen.
Gaan wij met dat vertrouwen om door bij elke raming
te zeggen dat wij het beleid gaan bijstellen? Deze regering denkt van niet. Dus dat gaan wij ook niet doen. Wij
gaan niet bij elke raming het beleid heroverwegen, meer
of minder bezuinigen et cetera. Ik vraag uw steun voor
die lijn. Vertrouwen betekent wel, waarop verschillende
van uw fracties hebben gewezen, dat er snel duidelijkheid
moet komen over de uitwerking van alle hervormingen
in het regeerakkoord. Dit regeerakkoord is ongelofelijk
zwaar beladen met een hervormingsprogramma. Ik denk
dat wij dat nog niet eerder in deze omvang en ingrijpendheid in Nederland hebben gehad. Ingrijpende hervormingen op het gebied van de woningmarkt, de arbeidsmarkt, de pensioenen, de gezondheidszorg. Denk aan de
AWBZ. Hervormingen die op onderdelen veel te lang zijn
uitgesteld en gewoon nodig zijn. Dat is ook waar de heer
Teulings op wijst. Doe het en doe het snel. Ik denk dat dat
cruciaal is voor de zekerheid en het vertrouwen dat mensen, consumenten, bedrijven snel moeten terugvinden.
Daarom is het kabinet ook vastbesloten om volgend jaar,
zo veel mogelijk al in de eerste helft, alle wetsvoorstellen
die op dit terrein te maken hebben met ingrijpende hervormingen en die dus ook horen bij wat ik maar even samenvat als de financiële bijlage van het regeerakkoord, bij
uw Kamer in te dienen, om zo snel mogelijk die zekerheid
te bieden.
Overigens is er, zo zeg ik tegen fracties die hierover
hebben gesproken, enige spanning met de uitgestoken
hand naar de Kamer. Wij zijn vast van plan om met uw
Kamer en de fracties die daarvoor openstaan te spreken
over de exacte vormgeving. Die discussie hebben wij nu
al gehad in de Eerste Kamer met de verhuurdersheffing.
Zo zal het met andere onderwerpen mogelijk ook gaan.
Maar dan moet u niet tegen ons zeggen dat wij geen zekerheid geven. Die zekerheid is dus ook afhankelijk van
de samenwerking met de Kamers en de wijze waarop die

Tweede Kamer

20 december 2012
TK 38

De heer Tony van Dijck (PVV):
De minister zegt dat het retoriek is als je zegt dat bezuinigen de economie kapot maakt. Hij weet dat wij wel vaker zeggen dat dit kabinet de economie kapot bezuinigt.
Wij zeggen dat omdat bezuinigingen bijna equivalent zijn
aan lastenverzwaringen. In een korte tijd heel veel bezuinigen kan bijna alleen maar door lastenverzwaringen. Bij
Kunduz hebben wij gezien dat er 12 miljard werd bezuinigd …
De voorzitter:
Wat is de vraag?
De heer Tony van Dijck (PVV):
Er werd 12 miljard bezuinigd waarvan 9 miljard lastenverzwaring. Dit kabinet bezuinigt 15 miljard waarvan 5 miljard lastenverzwaring. In de komende periode is er 19 miljard aan lastenverzwaringen.
De voorzitter:
Wat is uw vraag, mijnheer Van Dijck?
De heer Tony van Dijck (PVV):
Dat maakt dat de economie kapot wordt bezuinigd in tijden van economische teruggang. Is de minister het met
mij eens dat je, als je te snel wilt bezuinigen, dat niet anders kunt doen dan met lastenverzwaringen en dat dat bij
economische teruggang kan leiden tot een nog grotere
krimp?
Minister Dijsselbloem:
Nee, ook die stelling is niet juist. Als je te snel wilt bezuinigen, ben je niet alleen aangewezen op lastenverzwaringen. Ook bij bezuinigingen op korte termijn zijn er echt
nog uitgavenbesparingen mogelijk. Maar uiteraard zijn ingrijpende bezuinigingen niet goed voor de economie. De
vraag is hoe je het inricht. Doe je het verstandig of doe je
het dom? Daarbij zijn echt veel politieke keuzes mogelijk.
Ik kan alleen maar verwijzen naar de analyse van het CPB
van ons regeerakkoord. Daarvan zegt het CPB dat het een
negatief effect heeft, maar een zeer klein negatief effect.

Najaarsnota 2012

38-5-26

Dijsselbloem
nog zal leiden tot verdere bijstelling. In ieder geval is tempo cruciaal. Ik verzoek de Kamer om hieraan bij te dragen.
De heer Merkies heeft gevraagd wat de verklaring is
voor het slechte derde kwartaal in de economie. De kwartaalcijfers fluctueren sterk, maar de heer Merkies heeft
volstrekt gelijk dat het derde kwartaal zorgelijk is. Het algemene beeld dat wij het grosso modo veel slechter doen
dan andere Europese landen moet genuanceerd worden. Voor het derde kwartaal is dat het geval, maar in
het tweede kwartaal groeide de Nederlandse economie
nog, als een van de weinige in de Europese Unie, terwijl
er krimp was in andere landen, zoals Finland en België.
Ook de werkloosheid in Nederland neemt op dit moment
zorgwekkend toe. Daar heeft de heer Merkies volstrekt
gelijk in, maar in Europees perspectief is die nog steeds
laag. Wij hebben natuurlijk veel last van de tegenvallende mondiale economie. Overigens is er voor volgend jaar
nog steeds een behoorlijke wereldwijde groei voorzien en
moet Nederland met zijn sterke exportsectoren de kansen
pakken die er zullen zijn en ontstaan.
De heer Merkies heeft verder gevraagd wat de plannen zijn om banen te creëren. In algemene zin is duidelijk dat herstel van vertrouwen bij bedrijven, het weer op
gang brengen van de bedrijfsinvesteringen, de beste wijze is om banen te creëren. Een snelle uitvoering van alle voorstellen en hervormingen die het kabinet beoogt, is
daarbij cruciaal. Overigens laten de recentste CPB-cijfers
zien dat de hoeveelheid banen op peil blijft, maar dat de
werkloosheid toeneemt door vergroting van het arbeidsaanbod. Dit doet niets af aan het feit dat het voor mensen
buitengewoon vervelend is om in deze onzekere tijden
geen baan te kunnen vinden of een baan te verliezen.
De heer Merkies heeft mede in dat licht ook gevraagd
naar de armoedestijging. Uit het Armoedesignalement
van het CBS en het SCP blijkt dat het risico op armoede in
2011 is toegenomen. Dat hangt natuurlijk samen met de
verslechtering van de economische situatie, dat spreekt.
Het kabinet is zich daar zeer van bewust en zet actief in
op het voorkomen en bestrijden van armoede. Het heeft
hiervoor ook aanvullende middelen vrijgemaakt: een bedrag dat de komende jaren geleidelijk oploopt naar 100
miljoen. Wij zullen bij de Kamer terugkomen met betrekking tot de inzet van de middelen, de wijze van besteding,
zodat zij hierover kan meepraten.
Ik kom bij de begrotingsregels. Velen hebben gevraagd
wat precies de portee van de begrotingsregels is ten aanzien van Europese begrotingsafspraken. De tekst is letterlijk: de begrotingsafspraken zijn leidend. Vervolgens
wordt er verwezen naar een drieslag. De Brusselse normen zijn leidend. Dat wil zeggen dat Nederland zich committeert aan de Europese grenzen ten aanzien van zowel
het feitelijke saldo van min 3% als het structurele saldo
– wat moet worden verbeterd? – en de afname van de
schuld. De eisen aan het structurele saldo die op dit moment voor Nederland gelden, zijn als volgt. Het structurele saldo moet gemiddeld met 0,75% per jaar verbeteren
in de periode 2011–2013. Op basis van de huidige cijfers
voldoen wij daaraan. Zoals men weet, is de ontwikkeling
van het structurele saldo, de vaststelling daarvan, door allerlei onzekerheden omgegeven. Het is een stuk ingewikkelder dan het feitelijke saldo. Daarom wordt pas achteraf door de Commissie beoordeeld of het structurele saldo is gerealiseerd en in welke mate het is verbeterd. Voor
2014 en verder is er op dit moment nog geen verbetering
van het structurele saldo zichtbaar, maar dankzij dit pakket van 16 miljard uit het regeerakkoord komt het structu-

Tweede Kamer

Najaarsnota 2012

rele tekort in 2014 en daarna wel aanzienlijk beter uit dan
eerder werd voorzien zonder het regeerakkoord, namelijk
1,6 procentpunt ten aanzien van het basispad.
In de Startnota brengen wij de schuld op een dalend
pad van 70,3% in 2013 naar 69,5% in 2017. Dit was een
vraag van de heer Koolmees. Ook voor de schuld geldt
dat wij nieuwe ramingen afwachten.
Er zijn, begrijpelijkerwijs, veel vragen gesteld over "het
kerstcadeau", zoals mevrouw Schouten het noemde, de
veilingopbrengst. Er waren twee typen vragen. In de eerste plaats: wanneer worden de opbrengsten ingeboekt,
wanneer komen ze binnen? In de tweede plaats: tellen
deze opbrengsten nu wel of niet mee voor saldo/schuld?
De opbrengsten komen ten goede aan het feitelijk saldo.
Daarover bestond gisteren in de media enige verwarring.
Die neem ik hiermee weg: ze komen gewoon ten goede
aan het feitelijk saldo van 2013. De juridische allocatie,
dus de juridische afronding van het proces van frequentieveilingen, vindt in 2013 plaats. Eurostat beslist overigens uiteindelijk over de toerekening van het jaar. Dat besluit wachten wij af. Het valt ergens in 2013. Voor onze begroting wordt die echter gewoon geboekt voor 2013.
De opbrengsten tellen dus mee voor het feitelijk saldo,
zoals gezegd, en daarmee ook voor de EMU-schuld, maar
de opbrengsten tellen niet mee – hier zal mogelijk de verwarring zijn ontstaan – voor het structurele EMU-saldo.
Het betreft een zogenoemde one-off, een eenmalige meevaller, en die zal daarin niet meetellen. Hij telt echter wel
mee voor het feitelijk saldo, en dat is de min-3%-discussie
in 2013.
De heer Koolmees (D66):
Daarover gaat precies mijn vraag. Gisteren is er inderdaad enige verwarring ontstaan over dit punt. Het telt
mee voor het feitelijk saldo. Het telt mee voor de reductie
van het tekort. Het telt niet mee voor het structureel saldo.
Maar telt het wel mee voor de buitensporigtekortprocedure in Brussel?
Minister Dijsselbloem:
Ja. In de buitensporigtekortprocedure geldt dat wij ook
het structurele saldo moeten verbeteren. Het telt niet mee
voor het structurele saldo, maar in het totaal moeten wij
ons gewoon houden aan het tempo van verbetering van
het structureel tekort.
De heer Koolmees (D66):
Dat was mijn vraag niet. De raming is 3,3% tekort van het
EMU-saldo in 2013, hebben wij gisteren gezien. Daarin
zit nog niet de verwerking van de opbrengst van de frequentieveiling van 3,8 miljard, grofweg 0,6% bbp. Dat telt
wel mee voor het feitelijk saldo. Daarmee komt het tekort
waarschijnlijk op 2,7%, als je dit zou doortrekken en als er
niets anders zou veranderen. Telt de eenmalige 0,6% bbp
mee voor de beoordeling door Olli Rehn bij de buitensporigtekortprocedure of niet?
Minister Dijsselbloem:
Maar natuurlijk. In het voorjaar stellen wij opnieuw vast
waar wij staan. Dan moeten wij ook de Commissie informeren. De Commissie beoordeelt zelf ook in het voorjaar
of wij ons gaan houden aan de afspraken. Dat betekent
dat wij dan ook actualiseren waar wij zelf staan. Als er
dan extra maatregelen nodig zouden zijn, zullen wij ook
de Commissie informeren. De Commissie kan dus op basis van geactualiseerde cijfers in het voorjaar tot haar oor-

20 december 2012
TK 38

38-5-27

Dijsselbloem
deel komen. En ja, het telt mee voor het probleem waarvan sommigen al zeker wisten dat het zou ontstaan.
De heer Van Hijum (CDA):
Dat valt te bezien. Het lijkt er dus op dat het kabinet hiermee door een meevaller voor 2013 in ieder geval uit de
brand zou kunnen zijn, maar het stabiliteitsprogramma
dat naar Brussel is gestuurd, gaat natuurlijk uiteindelijk
over het terugbrengen van het structurele tekort in een
aantal stappen, het terugbrengen van de overheidsschuld
in een aantal stappen. Ook dat programma is nog gebaseerd op de oude ramingen. Mijn vraag is of het kabinet ook op dat punt een lijstje met errata richting Brussel
stuurt, omdat dat natuurlijk ook voor de toetsing van belang is.
Minister Dijsselbloem:
Dat zullen wij dan zien. De Commissie hecht aan alle aspecten. Nog los van de aspecten die wij hier hebben genoemd, het feitelijk saldo, het structurele saldo, de staatsschuld, hecht de Commissie ook zeer aan het wegnemen
van de economische onevenwichtigheden. De Commissie is nu begonnen met een diepgravende analyse van
onze woningmarkt, een in-depth analysis. Dat doet zij bij
meerdere landen op thema's die in die landen een mogelijke bedreiging vormen voor de economische stabiliteit.
De Commissie is dus ook zeer benieuwd wat wij aan het
doen zijn in termen van hervormingen en aanpassingen.
Of men daarvan onder de indruk is, zal ook meewegen
voor de Commissie. Kort na mijn aantreden heb ik zowel
in de eurogroep als in de Ecofin een presentatie gegeven
van ons regeerakkoord. Dat is toen door de begrotingscommissaris positief ontvangen. Hij heeft afgevinkt: oké,
men voldoet aan de min 3. Maar hij was buitengewoon
geïnteresseerd in en heeft expliciet positief gereageerd op
het hervormingsprogramma van het nieuwe kabinet.
De heer Merkies (SP):
Die nieuwjaarsbonus, ook wel "kerstcadeau" genoemd,
is toch wel bijzonder. De minister van Financiën zegt dat
die bij het feitelijk saldo van volgend jaar komt. Maar er is
dus een kans dat die bij het feitelijk saldo van dit jaar zal
komen, zo begrijp ik. Wanneer beslist Eurostat daar precies over? Hebben we op dat moment een probleem, namelijk dat er dan opeens misschien extra moet worden
bezuinigd?

dat er maar bepaalde besluitmomenten zijn. Kan hij dan
niet ten minste Eurostat aanmanen, zodat we het zo snel
mogelijk weten? Het is toch wel heel gek. En wat gaat hij
doen als erover wordt besloten? Gaat hij dan wachten tot
het volgende besluitmoment?
Minister Dijsselbloem:
Nee. Het leven is soms echt omgaan met onzekerheid.
Ik ben in geen enkele positie om Eurostat aan te manen
tot wat dan ook. Ik ben er principieel op tegen als ministers van Financiën Eurostat opdrachten zouden geven.
We hebben Eurostat juist om volstrekt objectief vast te
stellen hoe het met de verschillende begrotingen in de
verschillende lidstaten gaat. We hadden daar, zoals bekend, in het verleden slechte ervaringen mee. Eurostat
doet het dus op zijn eigen manier en in zijn eigen tempo.
Ik heb geen enkele reden om aan te nemen dat Eurostat
er anders over oordeelt. Feitelijk valt deze ontvangst in
2013. We boeken die dus ook in 2013. Ik begrijp dat de Kamer nu alert is gemaakt op iets wat ze nog niet wist, maar
zo werkt Eurostat bij alle inkomsten en uitgaven. Eurostat beoordeelt een en ander in zijn eigen tempo en op
een gegeven moment krijgen we bericht dat het de wijze
waarop wij het hebben geboekt, wel of niet heeft overgenomen.
De heer Klaver (GroenLinks):
Het is goed dat de minister aangeeft dat hij hier geen
Griekse toestanden wil en de statistiekbureaus niet wil
manipuleren. Ik snap dat er geen opdrachten kunnen worden gegeven. Er kan echter wel worden aangegeven op
welk moment de Kamer in Nederland de Voorjaarsnota
behandelt en dat het heel goed zou uitkomen als Eurostat voor dat moment met de beslissing zou komen. Het is
wellicht goed dat Eurostat dat moment nog even goed op
het netvlies heeft. Misschien wil de minister dat overbrengen.

De heer Merkies (SP):
Dat begrijp ik. Toch geeft dit een ongemakkelijk gevoel.
Want wanneer doen ze het dan? Komen ze er misschien
na de Voorjaarsnota mee? De minister van Financiën zegt

Minister Dijsselbloem:
Nee, dat ga ik niet doen. Ik zal mijn relatie met Eurostat
heel zuiver bewaken. Ik ga Eurostat zelfs niet aanmoedigen of stimuleren om beslissingen eerder of later te nemen. Ik houd me verre van alles wat de beslissing van Eurostat zou kunnen beïnvloeden. Het is aan Eurostat. Het is
vaste praktijk, het is niet iets nieuws en het is ook niet iets
wat nu ad hoc, ineens aan de orde is. Het is bij dit soort
zaken altijd zo dat Eurostat uiteindelijk beslist en tot een
oordeel komt. Ik ga me daar niet aan branden. We wachten het gewoon af. Ik heb alweer spijt dat ik het heb vermeld. Ik vermeldde het voor de volledigheid. De Kamer
hoeft zich er geen grote zorgen over te maken. We hebben gewoon een grote meevaller en die zal worden geboekt in 2013.
Ik kom nu terug op de Studiegroep Begrotingsruimte.
Deze heeft geadviseerd om een noodpakket klaar te hebben, een pakketje bezuinigingen dat snel kan ingaan bij
economische tegenspoed. Verschillende leden hebben
hiernaar gevraagd. Tijdens de onderhandelingen, waar ik
zelf ook bij was, hebben we vastgesteld dat we zeer constructief hebben onderhandeld en dat er op basis daarvan geen reden was om nu alweer verdergaande maatregelen klaar te zetten. Als die nodig zijn, dan komen we
er snel en in goed vertrouwen uit. Daarvan ben ik zeer
overtuigd. Van een aantal suggesties van de Studiegroep
Begrotingsruimte over wat je in zo'n reservemandje zou
kunnen stoppen, hebben wij kennis genomen. Zoals altijd

Tweede Kamer

20 december 2012
TK 38

Minister Dijsselbloem:
Mijn informatie is dat die procedures bij Eurostat onvoorspelbaar zijn. We verwachten dat die beslissing in 2013
valt, maar soms duurt het langer. Dat is heel lastig. We
kunnen daar niet op wachten. Eurostat is daarin volstrekt
autonoom. De juridische afronding van de veiling vindt
feitelijk plaats in 2013. Dan komen dus ook de middelen
binnen, worden de contracten getekend et cetera. Dan
valt het dus in 2013. We hebben geen reden om aan te nemen dat Eurostat het niet zal accepteren, maar voor de
volledigheid meld ik hier dat Eurostat er uiteindelijk over
oordeelt in de berekening, zoals geldt voor alle vragen
van het type "waar plaats je ontvangsten en uitgaven?".
Soms duurt dat heel lang. Ik kan het niet versnellen.

Najaarsnota 2012

38-5-28

Dijsselbloem
zullen wij van die suggesties gebruikmaken, maar dat wil
niet zeggen dat wij die overnemen.
Er was nog een issue met de studiegroep.
De voorzitter:
Voordat u verdergaat, heeft de heer Koolmees een heel
korte vraag.
De heer Koolmees (D66):
Een heel korte vraag. De studiegroep adviseert niet alleen
om zo'n noodpakketje klaar te hebben staan en daar politieke overeenstemming over te hebben, maar ook om
dat in het regeerakkoord vast te leggen omdat je daarvoor
een aantal wettelijke wijzigingen moet doorvoeren. Anders lukt het niet om op korte termijn wijzigingen door te
voeren. Wij hebben ook vorig jaar gezien dat het op korte termijn bijna onmogelijk is om bepaalde bezuinigingen door te voeren. Het andere deel van het advies van
de studiegroep is om het ook wettelijk te regelen. Waarvoor heeft het kabinet daar niet voor gekozen?
Minister Dijsselbloem:
Om dezelfde reden. Wanneer je maatregelen in het voorjaar zou willen nemen, dan is het is natuurlijk waar dat
de inkomsten daarvan soms nog maar ten dele in 2013
vallen, omdat je altijd een wetgevingsproces door moet
gaan. Dat is een handicap als je lopende het jaar nog verdergaande maatregelen neemt. Het is niet anders. Dat zullen wij dan beslissen. Als het al nodig is, komen wij dan
met een aantal voorstellen. Wij zullen de Kamer dan keurig laten zien dat de nodige opbrengsten uit het maatregelenpakket komen alsdan.
De heer Koolmees (D66):
Ik begrijp dit antwoord. Het punt is een beetje dat wij dit
ook hebben gezien bij Rutte I. Toen waren de partijen helemaal blij met elkaar. Ze waren tevreden, sloegen elkaar
op de schouder en zeiden: wij gaan er samen uitkomen.
Dat bleek in het Catshuis toch ingewikkelder te zijn. Mijn
tweede constatering is dat ook bleek dat er wettelijke beperkingen zijn om maatregelen door te voeren. Daarom
adviseert de studiegroep om twee dingen te doen: 1. overeenstemming bereiken over het noodpakket en 2. dat alvast vast te leggen in wettelijke bepalingen, zodat je niet
elke keer tijdsverlies hebt. Al met al, waarom is er in het
regeerakkoord niet voor gekozen om deze twee stappen
te zetten, juist om onrust en paniek te voorkomen?
Minister Dijsselbloem:
Omdat, als je nu al zegt dat je het noodpakket nodig hebt
en je het al in de wet vastlegt, je het de facto doet. Dat
signaal willen wij niet afgeven. Die zaken hebben wij misschien helemaal niet nodig. Veel woordvoerders hebben
gepleit voor rust en zekerheid. Een aantal heel ingrijpende
maatregelen die je eigenlijk achter de hand wilt houden
voor zeer zwaar economisch weer en grote economische
tegenwind die ineens opsteekt – over die omstandigheid
sprak de studiegroep namelijk – moet je niet in de etalage zetten. Met het type maatregelen die je dan zou kunnen inzetten, moet je niet dreigen. Wij hebben goed kennisgenomen van wat de studiegroep daarover zegt en van
de inhoudelijke suggesties van de studiegroep. Mocht dat
nodig zijn, dan zullen wij het advies er nog eens bij pakken, nogmaals, zonder dat wij alles wat zij heeft gesuggereerd, per se zullen overnemen.

Tweede Kamer

Najaarsnota 2012

Mevrouw Schouten, of misschien ook de heer Van
Hijum – ik weet het niet meer zeker – had gevraagd waarom de rente-uitgaven buiten het kader zijn geplaatst. De
rente-uitgaven zijn conjunctuurgevoelige uitgaven. Door
ze buiten het kader te plaatsen lopen zowel rentemeevallers als -tegenvallers mee in het saldo. Het is een symmetrische behandeling van deze rente-uitgaven. Die bevordert de werking van de automatische stabilisatoren, waarbij steeds geldt dat de vangrail uiteindelijk de -3 is. Dat
geldt overigens voor alle begrotingsregels.
De heer Nijboer heeft uitgebreid gesproken over belastinguitgaven. Hij heeft gevraagd wat de definitie daarvan is, wat substantiële afwijking betekent, zoals het in
de begrotingsregels wordt genoemd, en of ik bereid ben
om daar een overzicht van te geven, bijvoorbeeld over
de mate waarin de primaire grondslag wordt versmald
et cetera. Het overzicht van de inkomstenbeperkende regelingen en belastinguitgaven staat sinds een aantal jaren in bijlage 5 van de Miljoenennota. Sindsdien worden
ze ook actief gemonitord. De heer Nijboer heeft natuurlijk
groot gelijk als hij zegt dat er een geweldige weglek kan
ontstaan in de begroting als die uit de hand lopen. Daarvoor zou je net zo streng moeten zijn als aan de uitgavenkant. Dat is de portee van zijn opmerking. Daarom heeft
hij ook terecht gevraagd wat substantiële afwijking betekent. Dat is het moment waarop je beslist of je ingrijpt en
hoe je ingrijpt. In de Miljoenennota is een overzicht opgenomen van de belastinguitgaven die meer dan 25 miljoen
of 10% afwijken van de benchmark. Mijn voorstel is, in
antwoord op het verzoek van de heer Nijboer, om die criteria te beschouwen als een invulling van de substantiële
afwijking. Dat wil niet zeggen dat we, als we die grens
overschrijden, onmiddellijk de belastinguitgaven stoppen
of de regeling sluiten. Het betekent dat we dan expliciet
een besluitvormingsmoment hebben: moeten we ingrijpen, moeten we de rem erop zetten en wat gaan we eraan
doen? Ik noem dat van nu af aan de "Nijboernorm". Als
de belastinguitgaven meer dan 25 miljoen of 10% afwijken van de benchmark, gaat er een rode lamp branden en
gaan wij expliciet bekijken wat er aan de hand is en of we
moeten ingrijpen om een grote weglek te voorkomen.
De heer Nijboer heeft ook gevraagd naar de macro-economische progressiefactor. Hij heeft een interessant punt
geraakt, waarop overigens ook de Studiegroep Begrotingsruimte heeft gewezen. Wat zijn de oorzaken ervan als
de economische groei en de belastinginkomsten steeds
meer uit elkaar groeien? En wat is de betekenis daarvan
voor het belastingstelsel? Ik denk dat ik volsta met het
korte antwoord. Wij zijn voornemens om dat punt, namelijk het op de langere termijn achterblijven van de ontwikkeling van de belastingontvangsten bij de economische
ontwikkeling, nader onder de loep te nemen. Het intrigeert ons namelijk ook, en het baart ons zorgen. Wij gaan
kijken naar de invloed van de conjunctuur, van diverse
grondslagversmallers en van de structuur van belastingsoorten op de ontwikkeling van de ontvangsten. Wij hopen daar bij de behandeling van de Miljoenennota 2014
nader op terug te komen. Dan kunnen we het fundamentele debat verder voeren over de oorzaken en onze reactie
daarop.
Mevrouw Schouten heeft naar aanleiding van de begrotingsregels gevraagd wat het beleid is ten aanzien van
garanties. In de begrotingsregels zit een "nee, tenzij"-regel. Mevrouw Schouten vraagt of dit ook geldt voor Europese garanties.
Ik ga even mijn neus snuiten, voorzitter. Mag dat?

20 december 2012
TK 38

38-5-29

Dijsselbloem
De voorzitter:
Ja, hoor, dat mag.
Minister Dijsselbloem:
Dank u. Misschien moet u even mijn microfoon dichtzetten!
Gelden de "nee, tenzij"-regels ten aanzien van garanties
door de overheid ook voor Europese garanties? Het antwoord daarop is nee. Het is een zeer voor de hand liggende vraag, omdat de Europese garanties inmiddels de bulk
vormen van de garanties die de rijksoverheid heeft afgegeven. Het antwoord is nee, omdat crisisgerelateerde uitgaven – daar hebben we op dit moment mee te maken –
buiten de uitgavenkaders vallen. Deze regel kan daar dus
helaas niet voor gelden. Dat geldt overigens ook voor crisisgerelateerde uitgaven. Die vallen ook buiten de kaders.
Mevrouw Schouten heeft ook gevraagd of ik kan toezeggen om een integraal risico-overzicht naar de Kamer
te sturen. Zij vraagt mij om niet per onderdeel zo nu en
dan te bekijken wat de risico's zijn die besloten zitten in
een bepaalde garantieregeling, maar om integraal te kijken. In de Startnota is dit voornemen reeds opgenomen.
Dit heeft onlangs ook in de Eerste Kamer gespeeld. Daar
is de motie-Postema c.s. aangenomen, waarin de regering
wordt verzocht om periodiek en integraal inzicht te verschaffen in de ontwikkeling van de risico's van de overheidsfinanciën en de mogelijkheden om deze risico's te
beheersen. Die motie is aangenomen, dus daar zullen wij
zo goed mogelijk mee aan de slag gaan. Ik zal ervoor zorgen dat het antwoord op die motie, dat we aan de Eerste Kamer sturen, ook naar deze Kamer gaat. Dan kan mevrouw Schouten beoordelen of wij haar voldoende tegemoetkomen.
Door velen, onder anderen door de leden Koolmees,
Merkies, Van Hijum en Schouten, is gevraagd naar de 100
miljoen die gisteren is toegezegd in het kader van wat is
gaan heten "het midwinteroverleg". Het midwinteroverleg
was een eerste, wat formele bijeenkomst van het kabinet
met de sociale partners in het gebouw van de SER. Het
was de start van nieuw sociaal overleg, door sommigen
gezien als de wederopstanding van de polder. In dat kader is door de minister van Sociale Zaken 100 miljoen vrijgemaakt op zijn begroting. Er is gevraagd hoe dit gedekt
is en waaraan het geld besteed wordt. Het gaat om incidentele middelen: 51 miljoen uit 2013 en 51 miljoen uit
2014 voor de werkloosheidsbestrijding onder ouderen en
jongeren. Het wordt gefinancierd uit de enveloppe resterend budget mobiliteitsbonus, zoals in de Startnota was
opgenomen. De nadere besteding zal door de minister
van Sociale Zaken worden uitgewerkt en aan de Kamer
worden voorgelegd. Mocht de dekking niet naar wens
zijn, dan kan de Kamer daarover met de vakminister spreken.
Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
Het budget mobiliteitsbonus zit volgens mij niet in de begroting, maar in het Belastingplan. Dat is lastig.
Minister Dijsselbloem:
Dat lijkt mij niet, want dan hadden mijn mensen het vast
niet goedgekeurd.
Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
Ik zal hier anders in tweede termijn nog wel een vraag
over stellen.

Tweede Kamer

Najaarsnota 2012

Daarnaast heb ik de vraag hoe dit verwerkt wordt. Wanneer krijgen wij dit te zien? Dit gaat nog over de begroting
over 2013 en wij gaan dit vanavond allemaal afhameren.
Voor die tijd moeten wij dan nog wel een wijziging krijgen, volgens mij dus van het Belastingplan.
Minister Dijsselbloem:
Dat hoeft niet, in die zin dat de minister deze bedragen
niet kan uitgeven dan nadat hij goedkeuring van u heeft
gekregen. U stelt deze week de begroting vast zoals die
aan u is voorgesteld – of niet, maar dat is aan u – en vervolgens zal de minister van Sociale Zaken naar de Kamer
komen met voorstellen voor een andere aanwending van
middelen. Als dat past binnen de doelstellingen die in de
begroting zijn verwoord, kan hij dat gewoon binnen de
huidige opstelling van de begroting doen. Als het een begrotingswijziging vergt, zal hij daarmee naar u toe komen.
Tot dat moment kan hij middelen uiteraard niet anders
aanwenden dan die nu in de begroting zijn opgenomen.
De heer Van Hijum (CDA):
Het verrast toch een beetje dat er zomaar 100 miljoen
wordt gevonden voor een aantal op zichzelf goede maatregelen, stimuleringsmaatregelen in het kader van de
werkgelegenheid en de bouw. Nu hebben wij bij de algemene financiële beschouwingen met vijf oppositiepartijen
een voorstel gedaan om de werkgelegenheid in de bouw
te stimuleren middels een energiefonds, een revolverend
fonds om energiebesparende maatregelen uit te financieren. Dat amendement had ook een incidentele dekking.
Is de minister bereid om met zijn collega-minister voor
Wonen een ultieme inspanning te leveren om met elkaar
een dekking te vinden voor dat amendement? Wij hebben
naar onze mening een solide dekking aangeleverd, maar
mocht de minister tot een ander oordeel komen, dan lijkt
het me toch goed om te proberen om op dit punt tot resultaten te komen.
Minister Dijsselbloem:
Naar aanleiding van een voorgenomen herprioritering
van 100 miljoen door de minister van Sociale Zaken, binnen zijn begroting, wordt nu de discussie over het amendement van de heer Van Hijum en anderen heropend. Dat
amendement ging echter over een ander onderwerp en
had een heel andere dekking. De heer Van Hijum noemt
zelf het onderwerp al: een revolverend fonds voor energiebesparing. Dat is toch een heel ander onderwerp dan
de bestrijding van oplopende werkloosheid onder jongeren en ouderen?
De heer Van Hijum (CDA):
Daar ben ik het niet mee eens. Wij hebben het hier over
de uitkomsten van het sociaal akkoord gehad. Het kabinet heeft zelf aangegeven dat werkgelegenheid onder jongeren, onder ouderen en in de bouw wordt gestimuleerd.
Ook die bouwmaatregelen maken echt deel uit van de afspraken en van de brief die naar de Kamer is gestuurd. Er
staat zelfs dat er aan uitgebreide green deals zal worden
gewerkt en aan het stimuleren van een aantal maatregelen. In dat kader vraag ik met klem om met elkaar te zoeken naar het mogelijk maken van deze maatregel, die al
in het Lenteakkoord was afgesproken, maar door de coalitie is teruggedraaid. Daarmee dienen wij een gezamenlijk
doel: werkgelegenheid in de bouwsector.

20 december 2012
TK 38

38-5-30

Dijsselbloem
Minister Dijsselbloem:
Ik stel voor om de discussie over dat amendement niet
opnieuw te voeren. De doelstelling wordt breed gedeeld
en is ook door sommige sociale partners genoemd. Het
kabinet blijft dus bereid om hiernaar te kijken, maar de
dekking van het amendement van de heer Van Hijum bestond uit het verhogen van een aantal boetes, terwijl het
regeerakkoord dat al deed en de rek daar op den duur uit
is, uit het beperken van bonussen, of iets dergelijks. Ik
zeg het even uit mijn hoofd. In elk geval ging het voor een
groot deel stuk op de dekking van het amendement. Ik ga
dat probleem niet voor de heer Koolmees oplossen. Het
thema staat nog steeds op de agenda, ook in het overleg
met de sociale partners. Ik weet hoe de Kamer daaraan
hecht.
De heer Koolmees (D66):
De eerste van de begrotingsregels is de scheiding tussen
inkomsten en uitgaven. De minister van Financiën zegt
nu dat de extra uitgaven voor het bestrijden van de werkloosheid gevonden worden in het mobiliteitspakket. Ik
ben het eens met mevrouw Schouten dat het mobiliteitspakket een lastenmaatregel was. Wordt de eerste begrotingsregel nu geschonden door het kabinet?
Minister Dijsselbloem:
De heer Koolmees stelt mij meteen in de gelegenheid om
mijn eerdere antwoord te corrigeren. Hij heeft gelijk, want
wij verschuiven inderdaad naar de uitgaven. Wij noemen
dat een statistische correctie. Ik ontraad de Kamer ten
zeerste om daar voortaan altijd tegen te zijn en daar geen
ruimte voor te willen geven, want het zal vaker voorkomen. Het is een statistische correctie.
De heer Koolmees (D66):
Mijn collega de heer Van Weyenberg had afgelopen week
een debat met de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, de heer Asscher. Die zei dat het kabinet met
de polder in overleg zou gaan om te komen met een pakket van maatregelen om het sociale akkoord en de sociale
agenda samen te stellen. De heer Asscher liet ruimte om
te schuiven tussen inkomsten en uitgaven. Het moet volgens hem bijvoorbeeld tot de mogelijkheden behoren om
de WW-premie te verhogen teneinde de WW-duur te verlengen. Als de minister van Financiën de eerste begrotingsregel serieus neemt – het feit dat het de eerste begrotingsregel is, suggereert dat het een belangrijke regel
is – neem ik aan dat hij hiervoor geen enkele ruimte laat.

Dat maakt wel iets uit, want dat stelt ons in staat om deze
middelen te verschuiven van de inkomsten- naar de uitgavenkant. Dat is echter uitzonderlijk. Ik wil daar niet veel
ruimte voor geven.
Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
Laat ik vooropstellen dat ik het doel waarvoor de middelen worden ingezet onderschrijf. Toch kan ik niet anders
dan constateren dat er sprake is van een vakkundig staaltje van creatief boekhouden door het kabinet.
Minister Dijsselbloem:
Ik verwijs naar de Studiegroep Begrotingsruimte, waaraan vele woordvoerders vandaag met instemming hebben gerefereerd. Wij moeten op dit punt niet opportunistisch zijn. De Studiegroep Begrotingsruimte heeft gezegd
dat het mogelijk is, dus daar maak ik gebruik van.
De voorzitter:
Minister, hoeveel tijd denkt u nog nodig te hebben?
Minister Dijsselbloem:
Die vraag kan ik niet beantwoorden. Als ik al mijn antwoorden achter elkaar zou kunnen afhandelen, was ik in
een halfuur klaar geweest, maar zo werkt een debat niet.
Graag kom ik op dit punt in tweede termijn terug. Dat zou
tijdwinst kunnen opleveren.
De voorzitter:
Dat lijkt mij goed.
Minister Dijsselbloem:
Wij kunnen dan uitgebreider spreken over de techniek
van de statistische correctie. Ik zie dat de heer Koolmees
daar ontzettende zin in heeft.
De voorzitter:
De rest ook, zo te zien. Ik stel voor dat u uw betoog vervolgt.

Minister Dijsselbloem:
Ik wil daar terughoudend mee zijn. In dit geval stonden
deze middelen in de Startnota op de aanvullende post.

Minister Dijsselbloem:
Naar aanleiding van de Najaarsnota zijn er enkele vragen gesteld. De heer Harbers vraagt of er een structurele trend te ontdekken is in de onderuitputtingen. Sommige budgetten zijn volgens hem structureel te hoog. Daar
worden analyses van gemaakt. Naar onze waarneming
zijn er geen budgetten die structureel te hoog zijn vastgesteld. Wel is in deze Najaarsnota de onderuitputting
groter dan in vorige najaarsnota's. Dit komt onder andere door de lagere EU-afdrachten, maar dit is deels alweer
gecorrigeerd na de inmiddels afgeronde besluitvorming
over de begroting 2012–2013 van de Europese Unie. Dit
is gecorrigeerd in een nota van wijziging. Daarnaast is er
een specifieke onderuitputting van 0,7 miljard euro, voornamelijk incidenteel. Er is een meevaller op het vlak van
de sociale zekerheid van 0,3 miljard euro. Ook die is niet
structureel van aard.
Vanuit Financiën houden wij de departementale begrotingen goed in de gaten. Als men gelijk zou hebben dat
de onderuitputting structureel is, zullen wij onmiddellijk
dankbaar gebruik maken van de onderuitputtingsanalyses. In de Voorjaarsnota zou dat zichtbaar moeten worden. Op dit moment hebben wij echter geen aanleiding
om uit te gaan van structurele onderuitputting.
Dan kom ik op het punt van de zorguitgaven. Daar hebben verschillende leden over gesproken. Waarom is het

Tweede Kamer

20 december 2012
TK 38

Minister Dijsselbloem:
Nee. Onder het kopje "statische correctie" is dat bespreekbaar. Het is aan de Kamer om dat te blokkeren, maar dat
zou ik in algemene zin niet willen adviseren.
Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
Ook ik heb met minister Asscher discussie gevoerd over
de verhoging van de WW-premie. Toen zei hij dat hij dit
niet mogelijk acht, juist vanwege de eerste begrotingsregel. Ik constateer dat het kabinet nu zelf met statistische correcties aan de slag gaat. Dat legt voor ons de weg
open om eveneens dit soort maatregelen te nemen. Is de
minister dat met ons eens?

Najaarsnota 2012

38-5-31

Dijsselbloem
zo moeilijk om de zorguitgaven te beheersen? Ook is er
gevraagd naar deugdelijke informatievoorziening. In de
zorg zijn duizenden aanbieders actief. Alleen dat al compliceert het stelsel. Binnen de kaders die de overheid stelt,
hebben zorgverleners, zorgverzekeraars en patiënten samen veel ruimte om die zorg in te vullen en vorm te geven, zonder dat per behandeling de expliciete toestemming van de minister nodig is. Ik denk ook niet dat de Kamer daarvoor pleit. Op die manier werken helpt wel de
kwaliteit van de zorg, maar niet de beheersbaarheid van
de uitgaven.
Datzelfde geldt voor de informatievoorziening. Vanwege die duizenden actoren en miljoenen patiënten is de informatievoorziening altijd omvangrijk en complex. Soms
kost het veel tijd om die informatie ook geaggregeerd beschikbaar te krijgen. Ook dat helpt niet bij de kostenbeheersing.
De afgelopen jaren is veel gedaan om de beheersbaarheid van de zorguitgaven te verbeteren. Een belangrijke vermelding verdienen de convenanten in de curatieve
zorg, het vergroten van de risicodragendheid van verzekeraars en de afbouw van de ex-postverevening, waardoor
de verzekeraars ook een sterkere prikkel krijgen om de
kosten te beheersen. Datzelfde geldt voor het eigen risico. In het regeerakkoord zijn nog andere maatregelen genomen voor de verbetering van de beheersbaarheid van
de uitgaven, zoals nieuwe convenanten in de curatieve
zorg en de hervorming van de langdurige zorg. Ook is een
ambtelijke stuurgroep onder leiding van VWS bezig om
de informatievoorziening verder te verbeteren. Ik meen
dat mevrouw Schouten heeft gevraagd wanneer de stuurgroep klaar is. Voor de zomer van 2013 komt hij met voorstellen.
Er is gesuggereerd om ook de premiegerelateerde
zorguitgaven onder de Comptabiliteitswet te brengen. De
Algemene Rekenkamer zou daar namelijk voor hebben
gepleit. Ik ben sowieso voornemens om een brief aan de
Kamer te sturen over de reikwijdte en de strekking van
de veranderingen die wij voornemens zijn in de nieuwe
Comptabiliteitswet op te nemen. Die krijgt echt een heel
nieuwe vormgeving waarin veel thema's bij de kop zullen
worden gepakt. Ik stel voor om in die brief ook op dit punt
in te gaan, want dan kunnen we daarover spreken, vooruitlopend op het feitelijke wetsvoorstel dat later volgt.
De heer Harbers heeft gevraagd naar het terugdringen
van beleidsmatige mutaties na de Najaarsnota.
De voorzitter:
Voordat u vervolgt, mevrouw Schouten heeft een korte
vraag.
Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
Op dat punt van de Comptabiliteitswet wil ik toch dat de
minister een ietwat stevigere uitspraak doet. Is hij het namelijk met mij eens dat het wenselijk is dat de premiegerelateerde zorguitgaven onder de Comptabiliteitswet komen te vallen?
Minister Dijsselbloem:
Nu mevrouw Schouten het zo dringend aan de orde heeft
gesteld, ga ik mij daar op korte termijn in verdiepen en ga
ik mij daar een standpunt over vormen. Dat vindt zij dan
terug in de brief. Daar zal zij het op dit moment mee moeten doen, want bij dit punt heb ik nog niet expliciet stilgestaan. Maar het is een van de afwegingen die wij dan

Tweede Kamer

Najaarsnota 2012

zullen maken en daar gaan wij vervolgens het debat over
voeren.
De voorzitter:
Mijnheer Van Dijck, ook een korte vraag?
De heer Tony van Dijck (PVV):
Korte vraag. Ik begrijp niet dat wij wel een nota van wijziging krijgen ten aanzien van 2012 over de extra afdrachten
aan Brussel omdat Brussel te veel geld heeft uitgegeven,
maar niet ten aanzien van 2013.
Minister Dijsselbloem:
Mag ik daar in tweede termijn op terugkomen? Dat zou te
maken kunnen hebben met … Nee, laat ik daar in tweede
termijn gewoon op terugkomen.
Over de beleidsmatige mutaties na de Najaarsnota
hebben wij eerder gesproken. Die vinden wij niet wenselijk, die vindt de heer Harbers ook niet wenselijk. Ik heb al
mijn collega's in de ministerraad daar bij de bespreking
van de Najaarsnota ook op gewezen. Wij hebben de afspraak dat ministers een brief aan de Tweede Kamer sturen als er na de Najaarsnota nog beleidsmatige mutaties
worden doorgevoerd. Ik maak daar een jaarlijks overzicht
van in het financieel jaarverslag, maar vanuit Financiën
hebben wij daar echt de rem op gezet. Het kan natuurlijk
in onverhoopte gevallen altijd voorkomen, maar het is feitelijk niet gewenst. Er moet zeer, zeer terughoudend mee
worden omgegaan.
Dan het punt van de EU-afdrachten, waarvoor de heer
Van Dijck daarnet al naar voren kwam. Via een nota van
wijziging hebben wij die 138 miljoen extra uitgaven gemeld. Die houden verband met de begroting voor 2012.
Over de begroting voor 2013 is een akkoord bereikt. De
Startnota is daarop niet aangepast, omdat de overeengekomen begroting voor 2013 nog met risico's is omgeven.
Zo zijn verklaringen overeengekomen – dat was zeer tegen onze wens, dus wij hebben tegengestemd – dat doorgeschoven betalingen van 2012 de implementatie van
de begroting voor 2013 niet in de weg mogen staan. Bovendien worden in het voorjaar de macro-economische
grondslagen aangepast, waarna wij een beter beeld krijgen van de definitieve EU-afdracht 2013. Dit volgt dus later in het jaar.
De voorzitter:
Ik begrijp dat er behoefte is aan een tweede termijn.

De heer Tony van Dijck (PVV):
Voorzitter. Het is gebleken dat de minister stoïcijns vasthoudt aan de gekozen koers. Zelfs als Coen Teulings van
het CPB aangeeft dat het kabinet fout heeft gehandeld
door te snel te willen bezuinigen, door te snel de overheidsfinanciën te willen saneren, gaat het gewoon door
op de ingeslagen weg. Als je een fout maakt, als je op
een foute koers zit waardoor je de economie – ik citeer
de heer Coen Teulings – "onnodig schaadt", dan moet je
wat de PVV betreft bijsturen. Een oud Nederlands spreekwoord zegt dan ook: beter ten halve gekeerd dan ten hele gedwaald. De minister stuurt het Nederlandse schip
richting klippen, hij ziet die klippen, maar hij weigert zijn
koers te wijzigen. Waarom? Omdat Brussel het zo wil. Met
zijn allen, met alle lidstaten naar de afgrond, naar de klippen. Dan maar 250.000 extra werklozen, 25% lagere hui-

20 december 2012
TK 38

38-5-32

Tony van Dijck
zenprijzen, 1,5% lagere consumptie, 2,75% inflatie en 1%
krimp volgend jaar. Het zij zo.
Het kabinetsbeleid van Rutte II kent alleen maar verliezers. In de eerste plaats is daar de PvdA, die zich door de
VVD het Brussels dictaat van 3% door de strot laat duwen.
Het is een zeer onverstandig standpunt, dat meer kapotmaakt dan goeddoet. En het is volledig in strijd met het
PvdA-verkiezingsprogramma. In de tweede plaats is daar
de VVD, die de economie kapot bezuinigt, belastingen
verhoogt en onder druk van de PvdA verder nivelleert.
De VVD heeft daarmee al haar geloofwaardigheid verloren. Maar de grootste verliezer is de Nederlandse burger,
want die mag de prijs voor dit wanbeleid betalen. De burgers krijgen de rekening en zien de Nederlandse economie hard onderuitgaan.
Ik heb twee moties. De eerste is erop gericht om het
schip te keren.
Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de economie verder krimpt en de werkeloosheid toeneemt;
constaterende dat het kabinet de economie kapot bezuinigt door de belastingen te verhogen en de koopkracht te
ondermijnen;
constaterende dat het kabinet halsstarrig vasthoudt aan
de eis van Brussel om het tekort in 2013 onder de 3% te
brengen;
verzoekt de regering, zijn begrotingsbeleid te herzien en
in te zetten op belastingverlaging, zodat de economie
weer kan groeien,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Tony van Dijck.
Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 3 (33480).

De heer Tony van Dijck (PVV):
Voorzitter. Er is ook al gesproken over de meevaller op de
4G-frequentieveiling. Om de economie die boost te geven, om die Red Bull toe te dienen in plaats van cyaankali
heb ik de volgende motie.
Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de veiling van 4G-frequenties 3 miljard
meer heeft opgebracht dan vooraf werd verwacht;

Tweede Kamer

Najaarsnota 2012

overwegende dat zowel werkenden als ouderen in de komende jaren veel koopkracht inleveren;
overwegende dat daardoor de consumptie met gemiddeld 1,5% per jaar terugloopt (DNB);
verzoekt de regering, de 4G-frequentiemeevaller te gebruiken om lasten voor werkenden en ouderen te verlichten,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Tony van Dijck.
Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 4 (33480).

De heer Harbers (VVD):
Voorzitter. Ik dank de minister voor de uitvoerige beantwoording, bijvoorbeeld over de verwerking van de miljarden van de 4G-veilingen, die daar terechtkomen waar we
het waarschijnlijk hard nodig hebben, namelijk in het saldo van 2013. Ik dank hem voor de uitvoerige beantwoording op het punt van de onderuitputting. Ik blijf dat de komende jaren in de gaten houden bij de behandeling van
de financiële nota's en de mutaties na de Najaarsnota.
De heer Koolmees (D66):
De minister van Financiën gaf net de ruimte om de zalmnorm los te laten, bijvoorbeeld door verschuivingen tussen uitgaven en lasten: uitgaven verhogen en tegelijkertijd de lasten verhogen. Daar nam de minister van Financiën geen afstand van. Maar ik neem toch wel aan dat de
VVD afstand neemt van het loslaten van de zalmnorm?
De heer Harbers (VVD):
Ik wacht de uitwerking van het kabinet van wat gisteren
in de polder overeen is gekomen af. De minister heeft
net in zijn antwoord aangegeven dat, als er geschoven
wordt, dit een statistische correctie is. Daarover hebben
we afspraken gemaakt in begrotingsregel 8. Als het inderdaad uit de enveloppemiddelen komt, dan kan het. Als
het voorzieningenniveau voor de doelgroepen gelijk blijft,
zou het ook kunnen. Maar ik krijg graag eerst voorstellen
hier, waarna we kijken of ze passen binnen de begrotingsregels.
De heer Koolmees (D66):
Dat is precies mijn punt. Als het gaat om enveloppemiddelen, dan hebben de minister en de heer Harbers helemaal gelijk. In het debat met de heer Asscher is de suggestie gewekt dat er meer ruimte is, bijvoorbeeld om de
WW-verkorting niet door te voeren, in ruil voor een hogere WW-premie. Ziet de VVD op dit punt ruimte om de
zalmnorm los te laten?
De heer Harbers (VVD):
Ik was in tegenstelling tot de heer Koolmees niet aanwezig bij de begrotingsbehandeling SZW. Wat ik heb meegekregen uit de wandelgangen, is dat die suggestie door
minister Asscher is gedaan. Maar nogmaals, ik ben daar
niet bij aanwezig geweest, dus ik ga ook niet antwoorden
op die vraag. Ik toets een voorstel aan het bouwwerk van

20 december 2012
TK 38

38-5-33

Harbers
de begrotingsregels zoals we dat met elkaar hebben afgesproken. Dat biedt de ruimte die de minister net in zijn
antwoord aangaf.

De heer Merkies (SP):
Voorzitter. De minister erkent dat Nederland het qua groei
een stuk slechter doet dan andere landen, maar ik heb
hem eigenlijk nog niet de uitleg horen geven waarom
dat zo is. Ik krijg die uitleg dan ook graag alsnog. Vandaag hebben we gezien dat er 7% werkloosheid is. Er zijn
100.000 werklozen meer dan vorig jaar. Dus toch wat aandacht voor die groei graag.
Dan die 100 miljoen. Als ik het goed heb begrepen, had
de minister het over een opbouw van 50 miljoen volgend
jaar en daarna van weer 50 miljoen en dat er daarna sprake is van een structureel bedrag van 100 miljoen. Ik krijg
daarover graag meer duidelijkheid. Ook ben ik benieuwd
hoe dat geld dan verdeeld wordt. Gaat het dan naar de
bestrijding van jeugdwerkloosheid, naar de bestrijding
van werkloosheid onder ouderen of naar de stimulering
van de bouw? Met betrekking tot de bouw hebben wij
een voorstel gedaan. De inkomsten uit de 4G-veiling, hier
ook wel het "kerstcadeau" genoemd, komen ten goede
aan het feitelijk saldo van 2013. De enige reden hiervoor
is toch niet het uitgangspunt "dat is nu eenmaal een regel die we hebben afgesproken, dus daarom doen we het
zo"? Ik hoop toch ook dat de minister van Financiën kijkt
naar wat uiteindelijk de beste investering is. Als ik het een
"statistische correctie" noem, kan het misschien wel. Dus
misschien moeten we het daar maar op gooien.
Met betrekking tot ons voorstel dien ik de volgende
motie in.
Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat:
- in de bouw sinds 2008 49.000 banen verloren zijn gegaan;
- de crisis in de bouw zich het laatste jaar verder verdiept
heeft;
- volgens het CPB investeringen in woningen dit jaar met
7,75% dalen en volgend jaar met 5,5%;
- de verhuurdersheffing volgens het Centraal Fonds
Volkshuisvesting tot een sterke terugval van investeringen
door woningcorporaties zal leiden;

ridisch bindende investeringsafspraken in bouwprojecten,
met inbegrip van renovatie en energiebesparing,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Merkies en Paulus Jansen. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 5 (33480).

De heer Nijboer (PvdA):
Voorzitter. Ik dank de minister voor de heldere beantwoording van de vragen. Hij noemde een intrigerend lijstje van
instituten, waarbij ik ook nog wel een paar andere kan
noemen, die op enig moment in het jaar met nieuwe cijfers komen. Het is inderdaad verstandig om daar dan niet
elke keer met nieuw beleid op te reageren. Dat zorgt voor
stabiliteit en die is op dit moment nodig.
Ik ben een beetje uitgedaagd door de heer Klaver met
zijn passievolle en retorisch bevlogen betoog en zijn oproep aan de PvdA om zich er nu op vast te leggen dat er
nooit extra maatregelen worden genomen. Mijn reactie
daarop heb ik al in de eerste termijn gegeven: daar leggen we ons niet op vast. Ik merk daarbij op dat het overigens kan verkeren in de politiek. Een halfjaar geleden
hadden we over een pakket en de 3% nog een hele discussie tussen partijen, waarbij GroenLinks een heel andere positie innam. Maar zoals gezegd, het kan verkeren.
De heer Klaver (GroenLinks):
Ik heb een kleine correctie: ik heb natuurlijk niet aangegeven dat er nooit iets extra's zou moeten gebeuren. Ik heb
de PvdA gevraagd of zij niet wil vasthouden aan het bezuinigingsfetisjisme en de bezuinigingskaart van de VVD,
waarmee de 3% volgend jaar kost wat kost gehaald zou
moeten worden.
De heer Nijboer (PvdA):
Aan fetisjisme doen wij nooit, maar wij houden ons aan
de afspraken die zijn gemaakt over de begrotingsregels.
Daar hebben we al uitgebreid over gesproken.
De heer Klaver (GroenLinks):
Daar hebt u al uitgebreid over gesproken en u komt terug
op mijn bijdrage. Dat waardeer ik, maar de vraag blijft of
de heer Nijboer kan aangeven of die afspraken ook betekenen dat het tekort in 2013 iets meer kan oplopen.

verzoekt de regering, de opbrengst van de G4-veiling van
telecomfrequenties in te zetten voor een tijdelijke kwijtscheldregeling voor de verhuurdersheffing, in ruil voor ju-

De heer Nijboer (PvdA):
Wij hebben hier een uitgebreid debat over die cijfers en
we hebben zojuist van de minister gehoord dat de opbrengst van de frequentieveilingen aan 2013 toevalt en
dat het überhaupt nog maar de vraag is of de discussie
volgend jaar opkomt. Daar ga ik niet verder op vooruitlopen dan ik in de eerste termijn al heb gedaan.
Ik heb aandacht gevraagd voor de belastinguitgaven.
De minister heeft daar naar tevredenheid op gereageerd.
Hij zei dat we daar in het kader van de Miljoenennota altijd uitgebreid op terugkomen. Dat heb ik natuurlijk tot mij
genomen voordat ik met dit punt kwam, maar de grondslagversmalling per belastingsoort vind ik interessante en
relevante informatie. Daar is de minister nog niet op ingegaan. Ik zou graag willen dat ook daaraan aandacht wordt

Tweede Kamer

20 december 2012
TK 38

overwegende dat:
- investeringen door woningcorporaties substantiële inverdieneffecten hebben in de vorm van extra btw en vennootschapsbelasting en lagere uitgaven voor WW en bijstand;
- het vermogen van woningcorporaties maatschappelijk
gebonden is, waardoor de toekomstige opbrengsten van
investeringen beschikbaar blijven voor maatschappelijke
activiteiten;

Najaarsnota 2012

38-5-34

Nijboer
besteed in de volgende Miljoenennota of in het volgende overzicht, want het doet er wel toe of we de grondslag
versmallen bij de Vpb, de inkomstenbelasting, de auto's
of bij nog iets anders.
Ik heb ook aandacht gevraagd voor de samenloop tussen economische groei en belastinginkomsten. De minister gaf aan dat dat een studieobject is waarin het kabinet
zijn tanden gaat zetten en dat hij daar bij ons op terugkomt. Ik zie uit naar dat fundamentele debat, vooral omdat voor de Partij van de Arbeid – we heten niet voor niets
zo – de lasten op arbeid relevant zijn. Het beeld is toch
een beetje dat daar in de afgelopen jaren veel lastenverzwaringen terecht zijn gekomen, terwijl bij andere grondslagen uitholling heeft plaatsgevonden. Dat zou ik graag
willen betrekken bij die analyse.

De heer Van Hijum (CDA):
Voorzitter. Ik dank de minister voor zijn antwoorden. Hij
heeft in zijn reactie gesproken over de begrotingssystematiek en over het belang van rust en stabiliteit. Ik vind
het jammer dat hij niet echt inhoudelijk is ingegaan op
de onrust die eigenlijk wordt ingebouwd door uit te gaan
van een verwachte groei van 1,25%. Daarmee bouw je eigenlijk tegenvallers op het saldo en op de schuld in, want
die worden daarmee bijna onvermijdelijk. Kan de minister
daar in de tweede termijn toch nog eens op ingaan? Hoe
realistisch is die groeiverwachting voor de komende vijf
jaar? Het is ook nog eens een gemiddelde.
Voor 2013 lijken de minister en het kabinet te worden
gered door een meevaller. Laten we ons daar overigens
gelukkig mee prijzen, want als dit betekent dat we niet
hoeven in te grijpen, is dat echt een meevaller. Ik zeg
er echter wel bij dat een onderliggend vertrouwens- en
groeiprobleem daarmee natuurlijk nog niet is opgelost.
In die zin vind ik dat de reactie in de trant van "koersvast
blijven" en "niet in paniek raken" toch iets te veel klinkt als
een bezweringsformule, want daarmee worden toch keuzes vooruitgeschoven. Wij blijven echter uiteraard meedenken. Ik dien daarom de volgende motie in over het
toepassen van de begrotingsregels.

Studiegroep Begrotingsruimte als begrotingsregel te verankeren,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Van Hijum en
Koolmees. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 6 (33480).

De heer Van Hijum (CDA):
Tot slot. In mijn eerste termijn heb ik gesproken over het
belang van herstel van vertrouwen bij de consument, bedrijven en investeerders. Ik ben ervan overtuigd dat het
sociaal overleg dat het kabinet is gestart, daarvoor een
opmaat kan zijn. Tot nu toe zijn nog maar kleine stapjes gezet, maar we hopen dat dit verder gebracht wordt.
Daarbij zeg ik wel dat er 100 miljoen wordt gevonden om
tegemoet te komen aan de wensen van de sociale partners, terwijl de regering steeds zo afhoudend is met betrekking tot de voorstellen van ons als oppositiepartijen,
bijvoorbeeld de 50 miljoen voor zo'n revolverend fonds;
nota bene met incidenteel geld, waarmee je banen in de
bouwsector kunt redden en energielastenverlichting voor
burgers mogelijk maakt. Ik wil de regering dus echt nogmaals vragen om met ons te zoeken naar een incidentele dekking voor dat beperkte budget van 50 miljoen voor
2013. Het amendement maakt dit wel degelijk mogelijk,
want de inkomsten uit de kartelboetes waaraan de minister refereerde, worden pas vanaf 2014 ingeboekt. Daar zit
dus ruimte voor 2013. We hebben laten uitzoeken dat de
inkomsten uit de Wet Normering Topinkomens nog niet
voor 2013 zijn geraamd en budgettair verwerkt. Kortom,
waar een wil is, is een weg. Als het kabinet echt bruggen
wil slaan, zou ik zeggen: laten we ook dit proberen.

verzoekt de regering om een "nee, tenzij"-beleid ten aanzien van uitgavenstijgingen conform het advies van de

De heer Koolmees (D66):
Voorzitter. Ik dank de minister van Financiën voor de vlotte en heldere beantwoording. Ik heb helaas het feestje alvast uit mijn agenda gehaald, maar ik wens hem alle succes.
Ik heb een belangrijk punt gemaakt van vertrouwen.
Vertrouwen is cruciaal. Ik heb in mijn inbreng ook drie
voorbeelden genoemd van zaken die verkeerd zijn gegaan
in de afgelopen maanden: de inkomensafhankelijke zorgpremie, de discussie over Griekenland en de verhuurdersheffing, waarover nog steeds geen duidelijkheid is. De minister zegt: we houden het tempo erin en we gaan goed
overleggen met beide Kamers der Staten-Generaal. De
minister doet ook een beroep op ons, om mee te werken
en hier snel een oplossing voor te vinden. Dat begrijp ik,
dat vind ik terecht en ook mijn fractie zal een open houding aannemen en meewerken. Ik vraag de minister echter hoe hij terugkijkt op de afgelopen maanden. Steekt hij
de hand in eigen boezem? Ik vraag dus om een reflectie
vlak voor het kerstreces, onder de kerstboom. Graag een
reactie op wat er in de afgelopen maanden fout is gegaan
bij dat wekken van vertrouwen.
Nu de begrotingsregels. Ik heb uitgebreid vragen gesteld over begrotingsregel 5. Dank voor de beantwoording. Ik had nog een specifieke vraag gesteld over 2014.

Tweede Kamer

20 december 2012
TK 38

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat in de Startnota wel een begrotingsregel is opgenomen voor meevallers, maar geen afspraken staan over additioneel ingrijpen indien het EMU-saldo
zich niet ontwikkelt in lijn met de afspraken uit het Stabiliteits- en Groeipact of de budgettaire doelstellingen;
overwegende dat de Studiegroep Begrotingsruimte adviseerde om de beheersbaarheid van de overheidsfinanciën
bovenop de geldende kadersystematiek te vergroten door
een deel van de automatische uitgavenstijging om te zetten in een "nee, tenzij"-beleid waarbij uitgavenstijgingen
expliciet worden afgewogen tegen de ontwikkeling van
het saldo, de schuld en de economische groei;

Najaarsnota 2012

38-5-35

Koolmees
Nu hebben we een discussie over het tekort in 2013 – is
dat nu 3,3% en moet de 0,6% van de frequentieveiling
worden meegeteld bij dat tekort in 2013? – maar ik had
ook een vraag over 2014 gesteld: is die 3% in 2014 voor
de minister ook hard, en betekent dit dat er maatregelen moeten worden genomen in het komende voorjaar?
Graag een reactie daarop.
Het volgende over het noodpakket. Ik ben een beetje
verbaasd over het antwoord van de minister. Tijdens de
formatie is besloten om geen afspraken te maken over
noodpakketten, dan wel over de verankering in wetgeving
van maatregelen die kunnen ingaan als de conjunctuur
verslechtert. Wat er wel in staat, zijn meevallers, formules, afspraken over de eigen broek ophouden, en de harde grens van 3% uit het Stabiliteits- en Groeipact. Zo'n afspraak zou daar prima in passen, maar is bij de formatie
alleen vergeten. Vandaar ook mijn steun aan de motie van
de heer Van Hijum. Ik ben benieuwd naar de reactie van
de minister.
Tot slot regel 1: de zalmnorm, de scheiding tussen inkomsten en uitgaven en de suggestie dat de minister de
zalmnorm zomaar zou loslaten. Ik hoor de minister vragen wie die suggestie heeft gewekt. Welnu, die suggestie wordt door mij gewekt, omdat de minister daartoe ook
wel aanleiding geeft. Begrotingsregel 8, over de statistische correcties, is namelijk onderverdeeld in drie afspraken. A: statistische correcties tussen inkomsten en uitgaven mogen alleen als het voorzieningenniveau hetzelfde
blijft. B: bij enveloppemiddelen; dat gaat over de 300 miljoen die het kabinet bij de formatie heeft geregeld voor
de sociale agenda. C: de statistische correctie bij systeemwijzigingen. Mijn specifieke vraag ging over de suggestie
die de afgelopen week is gewekt in het debat over de begroting voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid, namelijk
dat alles open op tafel ligt. Dus ook de suggestie dat de
uitgaven best zouden kunnen stijgen, bijvoorbeeld als de
WW-duurverkorting niet zou doorgaan. Dit zou voor het
EMU-saldo kunnen worden opgevangen met hogere WWpremies. Dat past niet binnen de hier vastgestelde begrotingsregels, waaronder begrotingsregel 8. Ik roep de minister daarom op om afstand te nemen van de suggestie
dat dit wel mogelijk is. Doet hij dat niet, dan zet hij regel 1
van de zalmnorm buitenboord en laat hij eigenlijk alle kaders los. En dat zou natuurlijk geen goede start zijn voor
een minister van Financiën.
Ik wens de minister goede, rustige weken. Ik hoop
dat hij uitgerust het nieuwe jaar kan beginnen, want het
wordt vast weer een hectisch jaar.

stelling van de begroting nog een fundamentele wijziging
komt, is dat een stap te ver. Ik wil die echt kunnen beoordelen voordat wij over de begroting stemmen. Ik verzoek
de minister daarom om de Kamer nog vanavond een nota
van wijziging op de begroting te doen toekomen. Als dat
niet mogelijk zou zijn, dan moet ik dat echt in mijn fractie
bespreken. De Kamer heeft budgetrecht. Dat is ons hoogste recht en wij moeten de begroting dan ook integraal
kunnen beoordelen. Het zou echt heel bijzonder zijn als
het kabinet zich niets aan dat recht gelegen zou laten liggen.
Voorzitter, ik heb twee moties. Mijn eerste motie betreft
de manier waarop het kabinet met de rente-uitgaven om
wil gaan.
Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat het kabinet een nieuwe begrotingsregel heeft opgenomen waarin de rente-uitgaven buiten het
uitgavenkader worden geplaatst;
overwegende dat de Studiegroep Begrotingsruimte heeft
geadviseerd om de bestaande systematiek te bestendigen
en de rente-uitgaven asymmetrisch te behandelen onder
het uitgavenkader;
verzoekt de regering, de rente-uitgaven binnen het uitgavenkader te plaatsen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Schouten en Van
Hijum. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 7 (33480).

Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
Voorzitter, mijn tweede motie betreft de Comptabiliteitswet.
Motie

Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
Voorzitter. De statistische correctie van het kabinet biedt
heel veel mensen hoop, namelijk al die mensen die vrezen dat de WW-duur wordt verkort. Minister Asscher gaf
eerder aan dat dit, vanwege begrotingsregel 1, hoogst onwaarschijnlijk was. Nu het kabinet deze regel blijkbaar zelf
doorbreekt, vraag ik de minister om samen met de sociale
partners op zoek te gaan naar een creatieve oplossing.
Wie weet leidt dat ook tot een mooi resultaat.
De minister zei dat de Kamer de wijziging van de begroting die voortvloeit uit het overleg met de sociale partners, later zal ontvangen. De Kamer beoordeelt een begroting echter altijd integraal. Wij moeten voor onze beslissing om voor of tegen een begroting te stemmen dan
ook over alle onderdelen beschikken. Als er na de vast-

Tweede Kamer

Najaarsnota 2012

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat het Budgettair Kader Zorg in de afgelopen tien jaar negen keer is overschreden, ondanks dat
herhaaldelijk getracht is dit te voorkomen, en dat voor
2012 opnieuw een forse overschrijding wordt verwacht;
overwegende dat de premiegefinancierde zorguitgaven
niet onder de Comptabiliteitswet vallen, waardoor de Algemene Rekenkamer ook geen controle kan uitoefenen
op deze uitgaven;

20 december 2012
TK 38

38-5-36

Schouten
constaterende dat de minister van Financiën met een
brief komt over de wijziging van de Comptabiliteitswet;
verzoekt de regering, in deze brief met een concreet voorstel te komen hoe de Comptabiliteitswet zo gewijzigd kan
worden dat de premiegefinancierde zorguitgaven onder
de Comptabiliteitswet komen te vallen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Schouten. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 8 (33480).

Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
Voorzitter. Het kabinet is voor 2013 gered door wat wij
hier het "kerstcadeau" noemen. In 2014 zit zo'n cadeau er
hoogstwaarschijnlijk niet meer in. Ik ben net als de heer
Koolmees dan ook heel benieuwd naar wat het kabinet
gaat doen. Vindt de minister ook dat er nieuwe bezuinigingen moeten komen als de begrotingsnorm in 2014 uit
het zicht raakt?
Mijn fractie verstaat onder "kerstcadeau" natuurlijk eigenlijk echt iets heel anders dan de opbrengst van een
4G-veiling. Dat kerstcadeau wens ik de minister heel erg
toe. Ik hoop ten slotte dat hij na het reces uitgerust bij ons
terugkomt.

De heer Klaver (GroenLinks):
Voorzitter. Ik ben het volmondig eens met de laatste
woorden van mevrouw Schouten al zou ik het niet erg
vinden om de opbrengst van die G4-veiling onder mijn
kerstboom te vinden.
Ik voerde zojuist een kort interruptiedebat met de PvdAwoordvoerder, de heer Nijboer. Hij verwees naar het
voorjaar, toen de PvdA aan de kant stond en GroenLinks,
ChristenUnie en D66 de verantwoordelijkheid namen voor
de begroting om de overheidsfinanciën op orde te brengen. Mijn fractie is altijd heel helder geweest: de 3%-norm
is niet heilig. Je bezuinigt niet per definitie je economie
kapot. Het gaat om de invulling. Ik weet nog heel goed
hoe de woordvoerder van de PvdA-fractie toen op deze plek stond, bijna slaand op het katheder, en zei: je bezuinigt de economie kapot met dit pakket van 12 miljard,
in totaal 30 miljard. Nu zegt deze minister, deze dienaar
van de Kroon, voorheen gevierd oppositiepoliticus van de
PvdA, dat de economie niet kapot bezuinigd wordt met
dit pakket van in totaal 46 miljard. Ik vraag mij af waar het
verschil zit tussen het pakket uit het voorjaar van 2012 en
het pakket dat nu voorligt, inclusief de maatregelen van
het regeerakkoord. Met name tegen de PvdA-fractie zeg
ik: verklaar die 3% niet heilig. Ik zeg niet dat die per definitie niet mag worden gehaald, wat ik vaak van de collega's
van de SP hoor, maar ik zeg ook niet dat die altijd moet
worden gehaald. Kijk wat verstandig is. De regels die hieraan ten grondslag liggen, bieden naar mijn mening voldoende ruimte daarvoor. Ik hoor echter niet vanuit de coalitie dat men die ruimte ziet en men op die manier ernaar
wil kijken. Ik dien daarom de volgende motie in.

Tweede Kamer

Najaarsnota 2012

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat de regering in de Startnota heeft aangegeven dat de Europese begrotingsregels leidend zijn;
overwegende dat binnen de begrotingsregels van het Stabiliteits- en Groeipact ruimte geboden wordt voor landen
om op een EMU-tekort van boven de 3% uit te komen;
verzoekt de regering, uit te spreken dat met het volgen
van de Europese begrotingsregels niet uitgesloten is dat
het EMU-tekort van Nederland volgend jaar boven de 3%
uitkomt,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Klaver. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 9 (33480).

De heer Klaver (GroenLinks):
Voorzitter. Er is 100 miljoen gevonden in een restpost.
Vaak wordt gesproken over de meevallers van ramingen.
Wij proberen kwalitatief goede oppositie te voeren door
met voorstellen met een deugdelijke dekking te komen.
Het is echter lastig om aan die geldboom van de begroting te schudden. Kan de Kamer beter inzicht krijgen in alle restposten en alle meevallers in de ramingen zodat het
voor de oppositie gemakkelijker wordt om met voorstellen te komen die een deugdelijke dekking hebben zonder
op een achternamiddag van de minister van SZW te moeten horen dat er nog 100 miljoen over is?
De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.

Minister Dijsselbloem:
Voorzitter. Ik beantwoord een aantal losse vragen en opmerkingen voordat ik snel overga naar de moties. De heer
Van Hijum heeft gesproken over het centrale thema op
dit moment in de Nederlandse samenleving en de economie: onzekerheid en vertrouwen. Hij heeft gezegd dat
koersvastheid en het niet nu ad hoc willen ingrijpen een
bezweringsformule is. Voor mij is dat juist de kern van
de afweging die wij maken om nu niet in te grijpen. Sommige partijen hebben gezegd dat ik ten minste duidelijkheid moet geven over ons kader. Dat kan ik gewoon doen.
Voor ons zijn dat de begrotingsregels, dus ook de regels
dat wij de Europese begrotingsregels zullen volgen, die
leidend zijn en waarvan de belangrijkste de -3 is. Dat is
ons uitgangspunt voor 2013 en 2014. Nogmaals, koersvast
betekent niet dat wij niet zullen bijsturen wanneer dat nodig is. Dat betekent dat wij niet ad hoc bij elke raming
gaan bijsturen. Daarop zult u mij steeds kunnen aanspreken.
Verschillende leden hebben gesteld dat met het kerstcadeau de problemen in 2013 weg zijn. Ook die redene-

20 december 2012
TK 38

38-5-37

Dijsselbloem
ring is weer veel te vroegtijdig. Dat weten wij echt niet. Er
is tussen nu en februari nog ongelofelijk veel denkbaar,
in termen van meevallers, maar zeker ook in termen van
tegenvallers in de huidige economische situatie. Dus tegen iedereen die nu heeft geconcludeerd dat wij in 2013
uit de storm zijn, zeg ik dat dat niet waar is. Ik kan dat niet
voorspellen. Dat is ook precies de reden waarom ik op dit
moment niet wil ingrijpen. In één week krijg ik eerst de
gegevens van de Nederlandsche Bank, toen die van het
CPB, daarna een kerstcadeau, en de week erop gebeurt er
weer iets anders. Elke week denkt u zeker te weten wat u
moet doen: wel of niet ingrijpen. Het punt is juist dat deze
trits van DNB, CPB en kerstcadeau laat zien dat wij het gewoon niet weten. Ik ga niet elke week bijsturen op de laatste stand van zaken. Ik denk ook niet dat uw Kamer dat
zou willen. Dat was het centrale thema van het debat van
vandaag. Zo moeten wij daarmee verstandig omgaan.
Over de 100 miljoen is een suggestie gewekt. De vraag
was even door wie die suggestie nu eigenlijk werd gewekt. Laten wij vaststellen dat bij de begrotingsbehandeling Sociale Zaken – ik was daar zelf niet bij – even een
moment van verwarring ontstond, maar dat dat moment,
zoals mij is verteld, ook door de minister van Sociale Zaken zelf weer onmiddellijk is gecorrigeerd. Dus de door
hem gesuggereerde schuif kan niet. Waarom kan die in
dit geval, bij de 100 miljoen wel? Zoals gezegd, stond dit
bedrag op de aanvullende post. Daarom is hier begrotingsregel 8 over de statistische correcties van toepassing. Onder begrotingsregel 8 staat bij het tweede bolletje: statistische correctie bij enveloppenmiddelen. Dat is
hier aan de hand. Daarom is dit hier mogelijk.
Tegen de heer Koolmees, die daarover grote zorgen
had, en richting mevrouw Schouten, die daar blij over
was, zeg ik: laat er geen enkele suggestie bestaan dat het
mogelijk zou zijn dat wij begrotingsregel 1 hiermee fundamenteel ter discussie stellen. Daar is geen sprake van.
De voorzitter:
Een korte opmerking, mijnheer Koolmees.
De heer Koolmees (D66):
Ik ben blij met dit antwoord, want de suggestie was inderdaad vorige week wel degelijk gewekt dat regel 1 zou
worden geschonden. De minister van Financiën bewaakt
regel 1.
Minister Dijsselbloem:
Zo is dat! Dat over de 100 miljoen.
Het budgetrecht is hier aan de orde, zo zei mevrouw
Schouten. Nee, dat is niet zo. De aanwending van die
middelen kan echt pas nadat de minister van Sociale Zaken naar u toe is gekomen en nadat de middelen daarvoor bij de Voorjaarsnota zijn vrijgemaakt. Dus u hoeft
zich geen zorgen te maken. De begroting die u vaststelt,
geeft geen ruimte voor de aanwending van deze middelen. Overigens kan ik het op dit moment ook niet met een
nota van wijziging alsnog vanavond in de begroting voor
2013 regelen, omdat wij nog niet precies weten hoe het
geld zal worden aangewend. Ik moet niet alleen weten
waar het vandaan komt – dat weet ik, ik weet ook waar
het nu staat, namelijk op de aanvullende post – maar om
het te kunnen verwerken in de begroting voor 2013 moet
ik ook weten waaraan het precies besteed wordt. De Kamer zal dat ook willen weten voordat zij daar ja of nee tegen zegt. De volgorde is dus als volgt. De minister van
Sociale Zaken gaat, naar in aanneem, in overleg met de

Tweede Kamer

Najaarsnota 2012

sociale partners bekijken hoe het geld het beste aangewend kan worden. Dan komt hij met een voorstel dat verwerkt wordt in de Voorjaarsnota. Vervolgens is het aan de
Kamer om hiervoor groen licht te geven, of niet. Op zichzelf proef ik echter veel steun voor het vrijmaken van deze
middelen.
Sommigen zijn ook teruggekomen op het amendement. Laat ik in alle eerlijkheid zeggen dat ik mij de frustratie kan voorstellen. Er is een debat geweest over een
amendement waarvan de doelstelling op zich sympathiek
is. Ik geloof ook dat die breed wordt gedeeld in de Kamer. Dat amendement is vervolgens toch ontraden vanwege de dekking. Dan blijkt er in een midwinteroverleg
ineens 100 miljoen beschikbaar te zijn. Daarbij moet vermeld worden dat dit geld voor een vergelijkbaar doel als
stelpost was opgenomen. Ik geloof dat de heer Klaver
vroeg om beter inzicht. Naar mijn informatie heeft de Kamer daar inzicht in. Alle intensiveringsmiddelen die nog
niet zijn toegekend aan een begrotingshoofdstuk staan op
de aanvullende post bij Financiën. De Kamer is hierover
geïnformeerd. Ik begrijp de frustratie dat het niet gelukt is
om een dekking te vinden die kon rekenen op een Kamermeerderheid en op steun van het kabinet. Dat doet echter
niets af aan het feit dat hier op een reguliere manier 100
miljoen is gevonden. De uitwerking ervan zal later aan de
Kamer worden voorgelegd.
De heer Van Hijum (CDA):
Het amendement betreft een combi. Het beslaat veel onderdelen. Het meeste ervan is weggestemd, behalve dit
ene punt van het eenmalige investeringsfonds waarvoor
de resterende dekking, waarover nog gestemd moet worden, bij wijze van spreken beschikbaar is. Ik heb de minister aangegeven dat hiervoor incidentele ruimte te vinden
is. Mocht dat niet zo zijn, dan vraag ik hem of hij bereid is
– wij hebben immers nog een hele dag – om samen met
ons te bekijken hoe wij die investering toch mogelijk kunnen maken. Volgens mij kunnen wij het doel allemaal onderschrijven.
Minister Dijsselbloem:
Nee, de dekking is niet deugdelijk. Volgens mij is dat uitgebreid gewisseld in het debat. Als er voor het doel wel
brede steun is maar voor de dekking niet, noch bij de vakdepartementen, noch bij de Kamer, dan is het niet aan mij
om het geld te vinden. Dat is niet de rol van de minister
van Financiën. Ik stel voor dat u dat debat gewoon met
elkaar en de betrokken vakdepartementen voortzet – ik
neem aan dat het gaat om Wonen en Economische Zaken
– om te bekijken of het daarbinnen gevonden kan worden.
Ik ga het geld niet voor u vinden.
De voorzitter:
Tot slot, mijnheer Van Hijum.
De heer Van Hijum (CDA):
Dat vraag ik ook niet. Ik heb aangegeven dat die incidentele ruimte binnen de dekking wel te vinden is. Als dat
niet het geval is, hoor ik graag van de minister waarom
dat zo is. Juist omdat het een departmentoverstijgend
amendement betreft, hebben wij dit bij de financiële beschouwingen aangekaart. Ik verneem graag schriftelijk
van de minister voor de behandeling van de begroting
Wonen, die vanmiddag nog plaatsvindt, waarom hiervoor
geen incidentele dekking te vinden is. Dan kunnen wij de
discussie bij dat debat voortzetten.

20 december 2012
TK 38

38-5-38

Dijsselbloem
Minister Dijsselbloem:
Die schriftelijke reactie krijgt u van mij niet. De dekking is
niet deugdelijk, zoals in het debat met de minister voor
Wonen uitgebreid is gewisseld. Als het niet met hem is
gewisseld, zult u het debat met hem moeten heropenen.
Ik ga geen dekking zoeken voor een amendement waarover u geen overeenstemming hebt gevonden met de
vakminister of waarvoor u geen meerderheid hebt gevonden binnen de Kamer. Het is niet de rol van een minister
om amendementen te voorzien van dekking, of ze nu van
de coalitie of de oppositie komen. Dat doet niets af aan
het feit dat het doel breed gedeeld wordt en dat de zoektocht naar een manier om het te financieren voortgezet
wordt. Ik neem tenminste aan dat u die zult voortzetten.
Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
Het debat vindt zo meteen plaats, het heeft nog niet
plaats kunnen vinden, maar dat terzijde. De minister geeft
aan dat er op de aanvullende post voor dit doel intensiveringsmaatregelen stonden. Is het mogelijk om de middelen van die aanvullende post te gebruiken voor de dekking van dit amendement? Dan hebben wij twee vliegen
in één klap: de in het sociaal akkoord gewenste intensivering voor de bouw en een snelle realisering doordat wij
het nu kunnen regelen bij de begroting Wonen.
Minister Dijsselbloem:
Nee. Er staan middelen op de aanvullende post, die in de
komende jaren geleidelijk ter beschikking komen, maar
daaraan zijn wel doelstellingen en maatregelen uit het regeerakkoord verbonden. Het regeerakkoord is voor mij
leidend. Als mij dus wordt gevraagd om even 50 miljoen
te vinden voor dit amendement, is het antwoord nee, tenzij de Kamer daarover in meerderheid anders beslist. In
dat geval zou het antwoord ja zijn.
De voorzitter:
Laatste vraag, mevrouw Schouten.
Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
Volgens mij hebben wij het echt over hetzelfde doel. Bij
het sociaal akkoord is min of meer hetzelfde afgesproken als wat wij in dit amendement hebben voorgelegd.
Ik kan me voorstellen dat er vragen bij de dekking zijn –
dat is immers altijd een punt van discussie – maar kennelijk ziet het kabinet zelf nu wel ruimte om die intensivering te doen. De enige vraag is dus of wij dat vanavond
gewoon kunnen gaan regelen. Er ligt immers een soortgelijk amendement. Wij gaan alleen de dekking wijzigen
op de manier die het kabinet wenselijk acht.
Minister Dijsselbloem:
Dit is een omkering van onze rolverdeling. Als in de Kamer de wens leeft om voor een bepaald doel – ik geloof
niet dat de discussie hier over het doel gaat – extra geld
vrij te maken, zal er een meerderheid moeten worden gevonden voor de dekking. Mijn rol als minister van Financiën is niet om dit geld te gaan zoeken in een vakbegroting of op de aanvullende post. De middelen die bij Financiën op de aanvullende post staan, de intensiveringsmiddelen, zijn belegd met doelstellingen en maatregelen. Voor sommige doelen moeten de maatregelen nog
worden uitgewerkt en voor andere zijn die al voorzien. De
doelstellingen en maatregelen zijn in het regeerakkoord
aangegeven. Dit geld is niet zomaar over. Ik kan het dus
ook niet zomaar herbestemmen.

Tweede Kamer

Najaarsnota 2012

De heer Koolmees (D66):
Voorzitter.
De voorzitter:
Ik constateer dat er een verschil van mening bestaat. Het
heeft dus weinig zin om de vraag weer te herhalen.
De heer Koolmees (D66):
Ik ga proberen om een brugfunctie te vervullen, voorzitter.
De voorzitter:
Laat dat maar zien. Ik ben erg benieuwd. De heer
Koolmees heeft een brugfunctie.
De heer Koolmees (D66):
In het Lenteakkoord hebben wij afgesproken dat er een
revolverend fonds zou komen voor investeringen in renovatie en energiebesparing in de woningbouw. Gisteren kregen wij de brief van de minister van Sociale Zaken,
waarin staat dat juist dat punt, investeringen in de bouw
om werkgelegenheid te creëren, door de sociale partners
belangrijk wordt geacht. Wij hebben een amendement ingediend, bij de dekking waarvan inderdaad vraagtekens
kunnen worden gezet. Gisteren constateerden wij echter
dat het doel wordt overgenomen en dat er ook geld voor
is, namelijk op de aanvullende post voor de werk-naarwerkbegeleiding, de 100 miljoen waarover wij het vandaag hebben gehad. Vanuit de gedachte van een uitgestoken hand van het kabinet in de richting van de constructieve oppositie, hebben wij aangenomen dat het kabinet
welwillend naar het verzoek van de heer Van Hijum en
mevrouw Schouten zou kijken. Zou de minister dit in dat
kader willen heroverwegen?
Minister Dijsselbloem:
Ik waardeer de bruggenbouwrol van de heer Koolmees
zeer. Dat gezegd hebbende: de 100 miljoen die het kabinet "gevonden heeft", zoals hij het formuleert, staat op
de aanvullende post met een specifiek oogmerk, namelijk
Sociale Zaken, ik meen onder de titel "werk naar werk".
In dat licht is de stap naar invulling in de richting van de
aanpak van de jeugdwerkloosheid en de werkloosheid
van ouderen, klein. Daaraan zal het worden besteed, tenzij de Kamer het daarmee straks, wanneer het voorstel
naar de Kamer komt, niet eens zou zijn. Wij gaan nu niet
ad hoc zeggen: wacht even, er is 100 miljoen, die kunnen
wij ook benutten voor een revolverend fonds in de woningverbetering. Het punt blijft dat de doelstelling sympathiek is. Die is ook door de sociale partners aangedragen
en staat nu dus op de agenda dankzij de sociale partners,
en overigens ook al door toedoen van de Kamer. De dekking is echter nog niet gevonden. Hopelijk zullen wij die
dekking misschien nog vinden in 2013.
De voorzitter:
Ook voor de minister geldt: een kort antwoord graag.
De heer Merkies (SP):
Maar als de Kamer dit geld van de aanvullende post
anders wil besteden, namelijk voor de dekking van dit
amendement, is dat in ieder geval wel mogelijk. Daarmee
is de minister het toch eens?
Minister Dijsselbloem:
Natuurlijk is dat mogelijk. De Kamer heeft het budgetrecht. Zij mag de hele begroting overhoophalen. Maar

20 december 2012
TK 38

38-5-39

Dijsselbloem
daarvoor zal wel een meerderheid moeten worden gevonden. Dat is de basisspelregel in deze Kamer.
De voorzitter:
Tot slot, mijnheer Merkies.
De heer Merkies (SP):
Als zo meteen dit amendement, met die dekking, er komt,
wat zou de minister dan adviseren?
Minister Dijsselbloem:
Als de Kamer het geld weghaalt uit de 100 miljoen die nu
beschikbaar is gesteld voor de bestrijding van de jeugdwerkloosheid en de werkloosheid van ouderen, zou ik de
Kamer adviseren om het daar niet weg te halen. Nota bene de fractie van de SP heeft gewezen op de oplopende
werkloosheid. De SP heeft het kabinet gevraagd wat het
doet aan de oplopende werkloosheid en waarom het geen
werkgelegenheidsplannen heeft. Nu wordt daarvoor 100
miljoen vrijgemaakt. Dan komt er een ander amendement
en wordt er gezegd: mogen wij het ook daarvoor besteden? Het kabinet is voornemens om dit geld te besteden
in het kader van de werkgelegenheid langs de weg van
de aanpak van de jeugdwerkloosheid en de werkloosheid
van ouderen.
De voorzitter:
Gaat u over tot de beoordeling van de ingediende moties.
Minister Dijsselbloem:
Als dat uw opdracht is, voorzitter, dan doe ik dat, maar ik
denk dat ik dan interrupties krijg omdat ik sommige vragen nog niet heb beantwoord.
De voorzitter:
Dat merken wij straks, maar eerst even de moties.
Minister Dijsselbloem:
Akkoord. U gaat over de orde.
In de motie-Tony van Dijck op stuk nr. 3 wordt de regering verzocht haar begrotingsbeleid te herzien en in te zetten op belastingverlaging, zodat de economie weer kan
groeien. Die moet ik ten zeerste ontraden. Dat zou vanuit de begrotingssystematiek en begrotingsdoelstellingen
zeer onverstandig zijn.
In de motie-Tony van Dijck op stuk nr. 4 wordt verzocht
om met de 4G-frequentiemeevaller de lasten te verlichten. Dat doen wij niet. Wij gaan het geld gebruiken om
het saldo te verbeteren en daarmee ook de staatsschuld.
De motie-Merkies/Jansen op stuk nr. 5 gaat ook over
de opbrengst van de 4G-veiling. De indieners verzoeken
om die opbrengst in te zetten voor een kwijtscheldregeling voor de verhuurdersheffing. Ook dat doen wij niet,
niet alleen omdat daar een begrotingsregel aan in de weg
staat, maar ook om de inhoudelijke reden dat wij een oplopend tekort dreigen te hebben in 2013 en wij in dat licht
alle meevallers nodig hebben om de begroting op de rails
te houden. Ik dacht dat wij die doelstelling met elkaar delen.
De motie-Van Hijum/Koolmees op stuk nr. 6 gaat over
het "nee, tenzij"-beleid ten aanzien van uitgavenstijgingen
conform het advies van de Studiegroep Begrotingsruimte. Ik vat het maar even populair samen als het noodpakket, of de vraag hoe wij het noodpakket moeten invullen.
Ik stel vast dat de fracties van het CDA en D66 dat evenmin in hun verkiezingsprogramma hebben gedaan. Dat is

Tweede Kamer

Najaarsnota 2012

ook al in de eerste termijn vermeld. De studiegroep zegt
dat je ten minste 16 miljard moet doen en je 4 miljard zou
moeten hebben klaarstaan. Behalve misschien de VVD is
er geen partij die dat heeft gedaan in haar programma.
Wij hebben aangegeven waarom wij dat niet hebben gedaan. Ik kan dat alleen maar herhalen, maar dat zou echt
een herhaling van zetten worden. Onze redenering is als
volgt. Wij hebben kennisgenomen van die maatregel. Wij
hebben het op dit moment niet nodig. Wij vinden het onverstandig om een aantal maatregelen in dat mandje, die
echt ingrijpend zijn, niet stimulerend zijn en de zekerheid
van mensen zeker niet verhogen, nu al in de etalage te
zetten en met wetgeving te beleggen. Dan zouden wij het
vertrouwen in de samenleving zeker niet bevorderen. Wij
hebben ze dus achter de hand.
In de motie-Schouten/Van Hijum op stuk nr. 7 wordt de
regering verzocht de rente-uitgaven binnen het uitgavenkader te plaatsen. Dat is een wijziging op de begrotingsregel die ik afwijs. Wij hebben er nadrukkelijk voor gekozen
om de rente-uitgaven, meevallers en tegenvallers, buiten
het uitgavenkader te plaatsen en daarmee bij te dragen
aan de automatische stabilisatie. Ook hiervoor geldt dat
wij zullen ingrijpen en maatregelen zullen nemen als, bijvoorbeeld door rentetegenvallers, de vangrail van de 3%
in het geding zou zijn en wij in gevaar zouden komen.
In de motie-Schouten op stuk nr. 8 wordt de regering verzocht met een concreet voorstel te komen om de
Comptabiliteitswet zo te wijzigen dat de premiegefinancierde zorguitgaven onder die wet komen te vallen. Ik
geef haar in overweging de motie aan te houden. Ik heb
haar oproep goed begrepen en zal daar nadrukkelijk op
ingaan in de brief die ik zal sturen over de nieuwe Comptabiliteitswet. Zij is zelf al toe aan een conclusie, maar ik
ben dat nog niet. Als die motie in stemming komt, dan
zou ik de Kamer die op dit moment willen ontraden.
In de motie-Klaver op stuk nr. 9 wordt de regering verzocht uit te spreken dat met het volgen van de Europese
begrotingsregels niet uitgesloten is dat het EMU-tekort
van Nederland volgend jaar boven de 3% uitkomt. Wat
daar staat, is op zichzelf een feitelijkheid. Ik kan dat niet
uitsluiten. Er kan zeer zwaar weer zijn of er kunnen zeer
grote onverwachte tegenvallers zijn. Dat kan allemaal,
maar de inzet van deze coalitie is om de min 3 leidend te
laten zijn en om daar als Nederland aan te voldoen zowel
in 2013 als in 2014. De vraag of daarvoor meer nodig is en
wat dat dan zou kunnen zijn, gaan wij in het vroege voorjaar van volgend jaar stellen.
Sommigen hebben het beeld opgeroepen van fietsende
politici op weg naar het Catshuis. Ik beloof hierbij plechtig dat dat beeld niet zal terugkeren. Ik ga ook niet met de
auto naar het Catshuis. We gaan het gewoon in het kabinet bespreken in de reguliere voorbereiding van de Voorjaarsnota en dergelijke.
Helemaal tot slot dank ik de leden voor alle gelukwensen en wensen om tot rust te komen tijdens de kerstdagen. Ik wens hun hetzelfde: goede feestdagen en veel
rust.
De beraadslaging wordt gesloten.
De voorzitter:
De stemmingen zullen vandaag plaatsvinden.
De vergadering wordt van 13.40 uur tot 14.10 uur geschorst.

20 december 2012
TK 38

38-5-40

Dijsselbloem
Voorzitter: Van Miltenburg

Tweede Kamer

Najaarsnota 2012

20 december 2012
TK 38

38-5-41