1
Position paper rondetafelgesprek 'Afhandeling mijnbouwschade Groningen'
Katherine Stroebe en Tom Postmes
Rijksuniversiteit Groningen
Nu het stof van vorige week neerdaalt is de vraag: hoe nu verder. Vanuit onze expertise een aantal
observaties. Eerst met betrekking tot het heden: wat is nu de beste aanpak. Dan over lessen uit het
verleden: op welke punten is er ruimte voor verbetering. Tenslotte over de toekomst: op welke lange
termijn uitdagingen moeten we ons voorbereiden.
Eerst de ​aanpak van nu​. De crux is dat door de bodembeweging reële problemen achter de voordeur
zijn ontstaan, toegenomen en niet verholpen. Gedurende de looptijd van ons onderzoek zien we een
gestage en zorgwekkende toename in het aantal gezondheidsklachten van bewoners met meervoudige
schade​. Wat is er ​nu ​nodig om ervoor te zorgen dat de “nieuwe” aanpak betere resultaten laat zien? Op
basis van onze resultaten constateren we dat ​behoeftes van bewoners en hun dorp of buurt
centraal moeten komen te staan. ​Dat betekent dat beleid inspeelt op en getoetst wordt aan de
hand van de behoeftes van bewoners en gemeenschappen. Concreet signaleren we een aantal
kernpunten:
1. Erkennen waar bewoners daadwerkelijk mee kampen. ​Uit het onderzoek Gronings
Perspectief blijkt dat bewoners gezondheidsklachten hebben omdat ze zich onveilig voelen.
Deze gevoelens van onveiligheid bestaan meestal niet uit de zorg dat het eigen huis instort
maar uit onzekerheid​ en daaruit voortvloeiende angst wanneer er weer een grote aardbeving
komt, hoe veilig het huis is, of en wanneer schade in behandeling wordt genomen, vergoed en
hersteld wordt, wat de financiële gevolgen van dit alles zijn, of het huis wel/niet versterkt
moet worden en hoe lang die versterking gaat duren, of die versterking uitdraait op sloop of
herstel en angst over de impact van dit alles op het dorp of de buurt. Generiek beleid zou erop
gericht moeten worden deze onzekerheden te doen afnemen. Naast generiek beleid zal echter
veel meer ingezet moeten worden op individuele trajecten om bewoners met problemen uit de
brand te helpen (zie ook 3 en 4).
2. Een versterkingsopgave die voldoet aan behoeftes bewoners.​ De leus “veiligheid
voorop en bewoner centraal” gaat vooral over het veiligheidsbeleid en de 10​-5​ norm. Maar
instortingsgevaar is niet het grootste probleem waar de meeste bewoners zélf mee kampen.
Het veiligheidsbeleid is daardoor stoorzender geworden: het gaat voorbij aan de behoeften
van de meeste bewoners. Sterker: ​de versterkingsopgave zorgt eerder voor een ​toename​ van
de stress en de problemen van bewoners​. Ons dringend advies: maak een afweging tussen de
voordelen van versterking en de risico’s van versterking voor bewoners.
3. Aandacht voor bewoners met meervoudige schade.​ De ergste maatschappelijke
problematiek komt voor bij mensen ​met meervoudige schade​. Die wonen ​niet per se in de
kern van het bevingsgebied​ en ze wonen niet per se in een woning met hoog risico volgens het
HRA model. Slechts ​een deel​ van deze mensen komt in de knel. De nieuwe aanpak moet
doelgericht zijn en toegesneden op de reële problemen van deze groep. Sinds 2016 zien we bij
hen een zorgwekkende toename van stress-gerelateerde gezondheidsklachten: ze hebben
inmiddels meer dan twee keer zoveel kans om gezondheidsklachten te ontwikkelen. Ons
advies is om, naast de voorgestelde regelingen die generiek zijn, een individuele aanpak te
ontwikkelen waarbij deze groep in beeld komt en waar nodig wordt begeleid.
4. Individuele benadering die rekening houdt met collectieve belangen. ​In de nieuwe
aanpak moeten bewoners de kans krijgen om hun ​werkelijke ​probleem op tafel te leggen.
Velen wonen probleemloos, maar sommigen kampen met tijdrovende schadeprocedures, een
verhuiswens, of zorgen rondom veiligheid of het behoud van cultureel erfgoed of met schade
aan hun bedrijf. Erkenning van die problematiek moet in alle procedures tot uitdrukking
komen (door andere manieren van communicatie, ook). Een aanpak van deze individuele
problematiek zal, zeker als er sprake is van noodzaak tot versterking, ook coördinatie vereisen

2
op het niveau van de buurt/het dorp. Hierbij hoort ook aandacht voor het behoud van (goede)
verstandhoudingen tussen bewoners. Dat is een ingewikkelde balans waarin men legitieme
individuele behoeftes ledigt, zonder voorbij te gaan aan collectieve noden en belangen.
5. Gaswinningsproblematiek heeft invloed op veiligheidsgevoel kinderen:​ een deel
van de kinderen en jongeren heeft last van de gaswinningsproblematiek. Ze praten weinig
over de last die die ze ervaren en deze wordt niet altijd door hun omgeving (ouders, school
etc) gezien. Deels hebben ze dezelfde problemen als volwassenen. Deels zien we zorgen over
(emotionele) veiligheid die minder (sterk) spelen bij volwassenen: angst voor instorten van
huizen en invloed van verdriet en stress van familie en vrienden. We adviseren een brede
kind-gerichte aanpak in het gehele gaswinningsgebied waarin er zowel aandacht is voor het
kind/de jongere zelf als voor zijn/haar sociale omgeving. In het rapport “​Een veilig huis, een
veilig thuis?​”) worden concrete aanbevelingen gegeven. Belangrijkste adviezen: maak zorgen
omtrent gaswinning bespreekbaar; vergroot bewustzijn onder leerkrachten, hulpverleners en
ouders; ontzorg ouders die veel stress ervaren door de gevolgen van de gaswinning; luister
naar de behoeftes van kinderen en jongeren: richt schade- en versterkingsprocedures
gezinsvriendelijk in, waarbij kinderen mee mogen beslissen op domeinen die hen aangaan. En
wacht hier niet te lang mee.
6. Geïntegreerde aanpak​. In de nieuwe aanpak komen meer verantwoordelijkheden
decentraal te liggen, bij gemeenten en instanties als GGD, VRG en een groot aantal
welzijnsorganisaties waaronder ook geestelijk verzorgers. In uitvoering blijven organisaties als
TCMG en NCG een belangrijke rol spelen. Er zijn meerdere ministeries betrokken, met BZK
en EZK voorop. Ook de betrokkenheid van maatschappelijke organisaties zal geborgd moeten
worden. Wij maken ons zorgen of de coördinatie tussen al deze instanties en overheden goed
zal verlopen: dat ging in het recente verleden moeizaam en de nieuwe structuur is veel
complexer dan voorheen. Los van de “governance” en het beleid, zullen bewoners het meest
merken van een goede intake en een goede afstemming tussen bouwtechnisch werk, sociaal
werk, zorg en behartiging van bewonersbelang. In de dagelijkse gang van zaken is veel te
winnen als men in teamverband (los van de silo’s van diverse organisaties) flexibeler kan
opereren en meer armslag heeft, met veel meer ruimte voor bottom-up initiatief (zie ons
recente rapport “​Gaswinning en versterking – De sociale impact voor Groningers​”).
Dan het ​verleden​. De vraag die velen stellen is: hoe heeft dit zo mis kunnen gaan? De analyse in het
OvV rapport van 2015 is nog steeds actueel. De OvV constateerde dat het rijk problemen heeft met de
visie, het beleid én de uitvoering. De visie is ingegeven door vraagstukken omtrent fysieke veiligheid.
Het beleid wordt bepaald door een kleine club experts. En de uitvoering is technocratisch. Alhoewel
we hopen dat er nu verandering komt, is de analyse van OvV nog steeds actueel. Er zal een
cultuurverandering nodig zijn om naast technische en juridische overwegingen, ook maatschappelijke
en praktische aspecten te betrekken in het beleid én de uitvoering. Ook hier zijn concrete stappen die
gezet kunnen worden. Drie concrete aandachtspunten uit het recente verleden:
1. Een crisisaanpak is in het verleden onmogelijk gebleken. Het is belangrijk om te begrijpen
waarom. Uit het advies van SodM maken wij op dat lokaal verantwoordelijke instanties (a)
onvoldoende gedelegeerde bevoegdheden hadden en (b) niet vrij konden beschikken over
middelen om acute problemen op te lossen. ​Dit was, blijkt uit ons onderzoek, tot aan de
keukentafel van bewoners merkbaar.
2. De crisisaanpak is eveneens bemoeilijkt doordat er teveel overheden en instanties bij het
probleem betrokken zijn. ​Voor bewoners én voor instanties is onduidelijk wie
verantwoordelijk is.
3. Bij de samenstelling van commissies (zoals de mijnraad, de commissie Meijdam of de
commissie Hammerstein) én bij de vraagstelling aan die commissies is onvoldoende rekening
gehouden met de aard van de problematiek in Groningen. De samenstelling van de
commissies sorteerde voor op oplossingen van technische en/of juridische aard. De

3
vraagstellingen sorteerden bijvoorbeeld voor op gescheiden systemen voor fysieke veiligheid
en voor schadeafhandeling. Toekomstige commissies kunnen baat hebben bij meer kennis
over de impact van beleid op (welzijn) van bewoners, met meer inspraak van mensen die
dichter bij bewoners staan en dus “on the ground” ervaring hebben en met meer oog voor
crisismanagement.
Tenslotte de opgave voor de ​toekomst​. Als alles verloopt zoals nu beoogd, zou er een moment
moeten komen dat schadeafhandeling snel, soepel en ruimhartig plaatsvindt, dat steeds meer
bewoners leven in een naar tevredenheid versterkte woning, dat de woningmarkt normaliseert en dat
de regio de vruchten plukt van het Nationaal Programma Groningen. Dit punt is nog niet bereikt. Het
vertrouwen dat het ‘goed gaat komen’ en dat de overheid zijn verantwoordelijkheid neemt, erkent,
begrijpt en uitvoert wat bewoners nodig hebben, ontbreekt nog bij velen. Het herstel van onderling
vertrouwen en het normaliseren van omgangsvormen zijn dan ook cruciale opgaven, niet alleen jegens
bewoners maar ook tussen organisaties, instanties en overheden. Vanuit ons onderzoeksperspectief
doen we een aantal constateringen in relatie tot de toekomst:
a. Trek voldoende tijd uit voor bezinning​. Velen zijn het ermee eens dat er veel
fouten gemaakt zijn. Er gaat nog steeds heel veel stuk. Daar is de Tweede Kamer en de
nationale partijpolitiek een integraal onderdeel van. Een parlementaire enquête lost
weliswaar dit probleem niet op maar geeft aanleiding tot reflectie en toont bereidheid
om ook lering te trekken uit fouten.
b. Bied dorpen een perspectief​ ​dat om meer draait dan de aardbevingen​:
Bewoners geven juist aan dat activiteiten die niet alleen met aardbevingen te maken
hebben hen hoop geven. Investeer in leefbaarheid, verenigingsleven en
bewonersinitiatieven.
c. Laat bewoners meedenken over hun toekomst.​ We voerden focusgroep
gesprekken met bewoners uit verschillende Groningse dorpen over, onder andere, de
samenwerking binnen en het toekomstperspectief van hun dorp (te verschijnen
rapport, juli 2019). Twee punten vielen op: 1. Bewoners kunnen over het algemeen
heel goed aangeven waar knelpunten liggen en wat ze in de toekomst graag zouden
bereiken in hun dorp. 2. Wederzijds vertrouwen tussen bewoners en gemeenten, het
gevoel dat wensen/plannen van bewoners serieus genomen worden door de gemeente
stimuleert bewoners om zelf proactief in hun gemeente aan de slag te gaan. Maak
daarom (waar gewenst) in samenwerking met bewoners toekomstplannen en steun
bewoners in het uitwerken van hun eigen wensen voor hun dorp.