Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

34 605

Voorstel van wet van de leden Bergkamp en Van
Wijngaarden tot wijziging van Boek 1 van het
Burgerlijk Wetboek en de Wet basisregistratie
personen in verband met het van rechtswege
ontstaan van gezamenlijk gezag door erkenning

Nr. 9

NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET VERSLAG
Ontvangen 17 september 2020
De initiatiefnemers hebben met belangstelling kennisgenomen van het
verslag over het onderhavige wetsvoorstel. Zij danken de leden van de
fracties van VVD, CDA, D66, GroenLinks, SP, CU en SGP voor de door hen
gestelde vragen en gemaakte opmerkingen, waarop hieronder verder zal
worden ingegaan. Ter vergroting van de leesbaarheid en het beperken van
doublures zijn sommige vragen gezamenlijk beantwoord. De initiatiefnemers hopen met deze nota alle in het verslag gestelde vragen naar
tevredenheid te hebben beantwoord.
I. Algemeen
1. Inleiding
De leden van de VVD-fractie onderschrijven dat het personen- en
familierecht beter kan aansluiten op de behoefte van de veranderde
samenleving en vinden het goed dat knelpunten die verband houden met
huidige wetgeving met dit initiatiefwetsvoorstel worden weggenomen.
Voornoemde leden zijn van mening dat het voorstel recht doet aan het
belang van het kind en enkele problemen wegneemt die zijn ontstaan als
gevolg van de huidige regelgeving.
De leden van de CDA-fractie merken op dat het personen- en familierecht,
net als de samenleving, altijd in beweging is en voornoemde leden delen
het uitgangspunt van de initiatiefnemers om altijd uit te gaan van het
belang van het kind.
De leden van de D66-fractie zijn van mening dat wetten aangaande het
personen- en familierecht aan moeten sluiten bij de familie van nu en zien
het initiatiefwetsvoorstel dan ook als een goede stap.
De leden van de GroenLinks-fractie hebben met grote waardering
kennisgenomen van het initiatiefwetsvoorstel dat, kort gezegd, het
ongerechtvaardigde onderscheid wegneemt tussen kinderen geboren uit

kst-34605-9
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 605, nr. 9

1

gehuwde ouders die van rechtswege het gezamenlijk gezag hebben
enerzijds, en uit ongehuwde ouders die dat niet hebben anderzijds.
De leden van de SP-fractie zijn verheugd om te lezen dat het initiatiefwetsvoorstel in lijn is met de Kamervragen uit 2011 van het toenmalige lid
Kooiman over de procedures rondom erkenning en gezag over kinderen
geboren buiten het huwelijk. De toenmalige Staatssecretaris van
Veiligheid en Justitie was geen voorstander van het automatisch gezag
toekennen aan de vader die het kind heeft erkend. De aan het woord
zijnde leden hopen dat met dit initiatiefwetsvoorstel een dergelijk
automatisme nu dan wel geregeld gaat worden.
De initiatiefnemers bedanken de fractieleden van de VVD, het CDA, D66,
GroenLinks en de SP voor hun ondersteunende woorden.
De leden van de ChristenUnie-fractie herkennen het vraagstuk dat in het
initiatiefwetsvoorstel wordt geadresseerd, maar hebben ook kennisgenomen van de terughoudende reactie van de Afdeling advisering van de
Raad van State (hierna: de Afdeling) en het advies van de Staatscommissie Herijking ouderschap.
De leden van de SGP-fractie begrijpen de doelstelling om het gezamenlijk
gezag eenvoudiger te regelen, maar vragen zich wel af of dit een
gewenste ontwikkeling is.
De initiatiefnemers constateren dat de leden van de ChristenUnie-fractie
het vraagstuk dat met dit initiatiefwetsvoorstel wordt geadresseerd
herkennen, en dat de leden van de SGP-fractie begrip hebben voor de
doelstelling om het gezamenlijk gezag eenvoudiger te regelen.
2. Van oudsher naar nu: de situatie met betrekking tot het
ouderlijk gezag
De leden van de CDA-fractie constateren dat de initiatiefnemers in de
memorie van toelichting in de beschrijving van de historische ontwikkeling het jaar 1984 als startpunt nemen, omdat in dat jaar de Hoge Raad
besloot dat bij echtscheiding het ook mogelijk moet zijn dat beide ouders
gezag over het kind blijven uitoefenen. Voornoemde leden vragen aan de
initiatiefnemers of dit startpunt wel een compleet beeld geeft van de
historische ontwikkeling. Kunnen de initiatiefnemers langer stilstaan bij de
ontstaansgeschiedenis van de koppeling van gezag aan de aanwezigheid
van een huwelijk en daarmee een (juridische) verbintenis? De aan het
woord zijnde leden vragen in het bijzonder of de initiatiefnemers bij het
antwoord op deze vraag aandacht kunnen besteden aan de totstandkoming van ons huidige Burgerlijk Wetboek en de beweegredenen die de
opstellers van het Burgerlijk Wetboek hadden bij het formuleren van
artikelen rondom huwelijk, gezag en erkenning.
Het arrest van de Hoge Raad uit 1984 is aanvankelijk als startpunt
genoemd, omdat dat aansluit bij het onderwerp van het wetsvoorstel,
namelijk het van rechtswege gezamenlijk gezag van een ongehuwde
ouder. In het navolgende wordt ingegaan op verdere relevante ontwikkelingen sinds de totstandkoming van het Burgerlijk Wetboek van 1838. In
het eerste Burgerlijk Wetboek van 1838 was bepaald dat de ouders
verplicht waren hun kinderen te onderhouden en op te voeden. De vader
was tijdens het huwelijk belast met de «vaderlijke magt», die was
onderscheiden in de «vaderlijke magt» ten opzichte van de persoon en die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 605, nr. 9

2

ten opzichte van de goederen van het kind.1 De macht over het vermogen
en de macht ten aanzien van de persoon waren zodoende losstaande
componenten van de «vaderlijke magt». De «vaderlijke magt» duurde
totdat het kind de meerderjarigheid bereikte (in 1838 op drieëntwintigjarige leeftijd). De moeder mocht de vader vervangen als hij buiten de
mogelijkheid was om zijn «vaderlijke magt» uit te oefenen.
In het BW van 1838 was verder bepaald dat, als een kind werd geboren uit
een ongehuwde moeder, er niet zomaar een familierechtelijke betrekking
ontstond. Het kind moest eerst worden erkend door zowel de moeder als
de vader. Als een kind buiten huwelijk was geboren en het door de man
was erkend, kwam het aanvankelijk alleen onder diens voogdij te staan.
Was het kind alleen door de vrouw erkend, dan stond het onder haar
voogdij.2 Was het ook niet door de vrouw erkend, dan voorzag de
kantonrechter in de voogdij.3
Traden de ouders op een later tijdstip alsnog in het huwelijk, dan kreeg
het kind alsnog de status van wettig kind. Een uit overspel of in bloedschande verwekt kind kon door geen van beide ouders worden erkend en
ook niet worden gewettigd.
In de Kinderwet van 19014 werd de term «vaderlijke magt» vervangen
door «ouderlijke magt», maar de vader bleef degene die de «magt»
uitoefende. Verder bleef de ouderlijke macht gekoppeld aan het huwelijk.
Na ontbinding van het huwelijk was sprake van oudervoogdij. In geval
van echtscheiding benoemde de rechter een van de ouders tot voogd.
Naast de ouder-voogd werd een toeziend voogd benoemd.
In 1947 werd bij wet geregeld dat beide ouders de ouderlijke macht
gezamenlijk uitoefenden ten aanzien van de persoon van het kind, waarbij
de vader de beslissende stem behield.5 Met betrekking tot het vermogen
bleef nog steeds alleen de vader belast met de uitoefening van het gezag.
Ook verviel de erkenning als vereiste voor het ontstaan van familierechtelijke betrekkingen tussen de moeder en haar onwettig kind mits dit kind
niet een overspelig of bloedschennig kind van haar was.
Het beginsel dat ouders tijdens hun huwelijk gezamenlijk de ouderlijke
macht over hun minderjarige kinderen uitoefenen is op 1 januari 1970
opgenomen in artikel 246 van Boek 1 BW (oud) (nu in artikel 1:251 BW). In
1985 werden de met elkaar gehuwde vader en moeder gelijkgesteld en
kwam de uitoefening van de ouderlijke macht ook ten aanzien van het
vermogen aan hen beiden gezamenlijk toe.6
Het heeft tot midden jaren tachtig van de vorige eeuw geduurd voordat de
koppeling van het (gezamenlijk) gezag aan het huwelijk geleidelijk aan
werd uitgebreid tot niet-huwelijkse situaties. De door initiatiefnemers in
de gewijzigde memorie van toelichting aangehaalde uitspraak van de
Hoge Raad uit 1984 betrof daarbij het eerste belangrijke kantelpunt.
In 1984 oordeelde de Hoge Raad, zoals ook in de gewijzigde memorie van
toelichting aangegeven, dat het beginsel dat uitoefening van de gezamenlijke ouderlijke macht alleen in het huwelijk mogelijk was, in strijd was
1

Artikelen 441–443 BW van 1838. Zie over de ontstaansgeschiedenis van de koppeling tussen
gezag en huwelijk ook: Rapport van de Staatscommissie Herijking ouderschap «Kind en ouders
in de 21ste eeuw», hoofdstuk 7.3.
2
Artikel 408 BW van 1838.
3
Artikel 420 BW van 1838.
4
Wet van 6 februari 1901, Stb. 1901, 62.
5
Wet van 10 juli 1947, Stb. 1947, H 232.
6
Wet van 30 augustus 1984, Stb. 1984, 404, in werking getreden op 1 januari 1985.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 605, nr. 9

3

met artikel 8 van het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten
van de mens en de fundamentele vrijheden (EVRM) en buiten toepassing
moest blijven. Door deze uitspraak konden ouders na beëindiging van hun
huwelijk gezamenlijk de ouderlijke macht voortzetten, indien zij daartoe
een verzoek indienden bij de rechtbank.7 Hiermee week de Hoge Raad af
van de sinds 1901 in het Burgerlijk Wetboek vastgelegde koppeling tussen
het huwelijk en de ouderlijke macht.8 In 1901 werd als hoofdmotief voor
het tussen ouderlijke macht en gehuwd zijn genoemd, dat uitsluitend en
alleen staande huwelijk het gezag in feite gezamenlijk wordt uitgeoefend
en dat alleen dan aan de feitelijke voorwaarde is voldaan dat tussen beide
ouders een zodanige goede verstandhouding is dat zij beiden in staat zijn
hun invloed te doen gelden, onderling overleg te plegen en elkaar te
controleren.9 In 1986 oordeelde de Hoge Raad hierover dat deze feitelijke
voorwaarde ook vervuld kan zijn, indien de ouders niet of niet meer met
elkaar zijn gehuwd. De Hoge Raad oordeelde dat onder de huidige
maatschappelijke omstandigheden en opvattingen de oorspronkelijke
vooronderstelling over het verband tussen ouderlijke macht en gehuwd
zijn, niet opgaat.10
De Hoge Raad formuleerde vervolgens11 een aantal voorwaarden om ook
ongehuwde ouders gezamenlijk te belasten met de ouderlijke macht.
Deze uitspraken uit 1984 en 1986 waarin de Hoge Raad afweek van de in
het Burgerlijk Wetboek vastgelegde koppeling tussen het huwelijk en
ouderlijke macht, hebben in 1995 geleid tot een belangrijke wijziging in
het gezagsrecht. In dat jaar werd met de Wet tot nadere regeling van het
gezag over en van de omgang met minderjarige kinderen12 de
mogelijkheid ingevoerd dat ongehuwde ouders in het gezagsregister
konden laten aantekenen dat zij het gezag samen wilden uitoefenen. In
echtscheidingssituaties konden de ouders voortaan eensluidend de
rechter verzoeken gezamenlijk belast te blijven met het ouderlijk gezag.
Het ouderlijk gezag13 was daarmee dus niet meer voorbehouden aan
ouders die met elkaar waren gehuwd.
Vervolgens trad op 1 januari 1998 een nieuwe wijziging van het gezagsrecht in werking14 die onder meer regelde dat het gezamenlijk gezag na
echtscheiding automatisch doorloopt, tenzij expliciet wordt verzocht om
het eenhoofdig gezag.
Met deze wijzigingen in het gezagsrecht werd de huwelijkse insteek wat
betreft de koppeling van rechtswege van het juridisch ouderschap met
gezamenlijk gezag echter nog niet losgelaten. Hoofdregel bleef dat

7

Hierbij diende wel te zijn voldaan aan een aantal voorwaarden. Zo moesten beide ouders de
wens hebben de ouderlijke macht voort te zetten, dienden zij een goede verstandhouding met
elkaar te hebben, en mocht het belang van het kind zich er niet tegen verzetten.
8
De Staatscommissie Herijking ouderschap beschrijft in haar rapport de ontwikkelingen die de
regeling van het gezag heeft doorgemaakt sinds het eerste Burgerlijk Wetboek van 1838. Zie
het Rapport van de Staatscommissie Herijking ouderschap «Kind en ouders in de 21ste eeuw»,
hoofdstuk 7.3.1.1.
9
Hoge Raad 21 maart 1986, NJ 1986, 585. Zie ook Kamerstukken TK 1992–1993, 23 012, nr. 3,
blz. 23.
10
Hoge Raad 21 maart 1986, NJ 1986, 585.
11
In de Lentebodebeschikkingen van de Hoge Raad: HR 21 maart 1986, ECLI:NL:HR:1986:AC9284,
ECLI:NL:HR:1986:AC9285, ECLI:NL:HR:1986:AC9286, ECLI:NL:HR:1986:AC9287, NJ
1986/585-588.
12
Wet van 6 april 1995, Stb. 1995, 240, in werking getreden op 2 november 1995.
13
Bij deze wetswijziging in 1995 werd tevens de term «ouderlijke macht» vervangen door
«ouderlijk gezag».
14
Wet van 30 oktober 1997, Stb. 1997, 506.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 605, nr. 9

4

(slechts) ouders die met elkaar gehuwd zijn automatisch gezamenlijk het
ouderlijk gezag uitoefenen.15
Sinds 1 januari 200216 geldt dat ouders met een geregistreerd partnerschap automatisch het gezamenlijk gezag uitoefenen. Voor het veilig
opgroeien van kinderen werd het door de wetgever gewenst geacht dat
het gezamenlijk gezag niet alleen van rechtswege ontstaat indien de
geboorte van het kind plaatsvindt binnen een huwelijk, maar ook wanneer
deze plaatsvindt binnen een geregistreerd partnerschap (artikel 1:253aa
BW).17 Gezamenlijk gezag van rechtswege geldt ook voor een ouder en
diens partner die niet de juridische ouder is, mits het kind wordt geboren
binnen een huwelijk of geregistreerd partnerschap en het geen tweede
juridische ouder heeft (artikel 1:253sa BW).
Met het onderhavige initiatiefwetsvoorstel wordt beter aangesloten op de
huidige behoefte van de maatschappij ten aanzien van het gezagsrecht
voor ongehuwde ouders en worden knelpunten die zijn geconstateerd
met betrekking tot de huidige regelgeving daaromtrent weggenomen.
De leden van de D66-fractie lezen in de memorie van toelichting dat meer
dan de helft van de eerstgeborenen buiten het huwelijk of het geregistreerd partnerschap wordt geboren. Deze leden horen graag hoe dit
percentage zich over de jaren heeft ontwikkeld. En hoe duiden de
initiatiefnemers deze ontwikkeling?
De leden van de CDA-fractie zien dat de initiatiefnemers met cijfers laten
zien dat het aantal gesloten huwelijken en geregistreerd partnerschappen
flink is verminderd in de afgelopen decennia. De initiatiefnemers
verbinden deze cijfers aan het oordeel dat er dus sprake is van veranderde
behoeften. Voornoemde leden vragen waar de initiatiefnemers zich op
baseren wanneer zij deze verbinding leggen. Zijn de initiatiefnemers
bekend met enquêtes of andere vormen van peilingen van de samenleving die dit bevestigen?
CBS-cijfers tonen aan dat kinderen steeds vaker worden geboren bij
ouders die niet gehuwd zijn.18 Dat gold in 2014 en 2015 voor 44 procent
van alle baby’s, en met 52 procent voor iets meer dan de helft van de
eerstgeborenen. In 2015 betrof het 75.000 baby’s die zijn geboren bij
ongehuwde ouders, hetgeen neerkomt op ruim vier op de tien baby’s.
Het CBS heeft voorts cijfers beschikbaar van het aantal buiten huwelijk
levendgeborenen ten opzichte van het aantal binnen huwelijk levendgeborenen over de geboortejaren 1975 tot en met 2019.19, 20 Hieruit blijkt dat
vanaf de jaren zeventig van de vorige eeuw het aantal kinderen dat buiten
huwelijk is geboren, sterk is toegenomen (van 4.355 in 1975 naar 71.722 in
2019). Het aantal kinderen, geboren binnen het huwelijk, blijkt te dalen
(van 172.735 in 1975 naar 97.958 in 2019).

15

Zie voor het antwoord van toenmalig Staatssecretaris van Veiligheid en Justitie Teeven op
vragen van het Kamerlid Kooiman waarom de ongehuwde man niet automatisch gezag over
het door hem erkende kind krijgt: Kamerstukken II, 2011/2012, Aanhangsel 125.
16
Wet van 4 oktober 2001, Stb. 2001, 468.
17
Kamerstukken II 1999/2000, 27 047, nr. 3.
18
Waar in deze nota n.a.v. het verslag «huwelijk», «(on)gehuwde ouders», «gehuwd» of
«getrouwd» staat, wordt steeds – tenzij anders is aangegeven of vanwege de duidelijkheid wel
wordt vermeld – ook bedoeld: «geregistreerd partnerschap» of «(niet-)geregistreerde
partners».
19
https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2016/21/ouders-van-ruim-vier-op-de-tien-baby-s-nietgetrouwd.
20
https://www.cbs.nl/nl-nl/cijfers/detail/37422ned?dl=15829.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 605, nr. 9

5

Op basis van deze gegevens constateren initiatiefnemers dat de groep
kinderen die wordt geboren buiten een formele relatie de afgelopen
decennia sterk groeiende is en dat het merendeel van deze kinderen door
de ongehuwde vader.21 Daarnaast blijkt ook uit cijfers dat het merendeel
van deze kinderen door de ongehuwde vader wordt erkend.22
Van alle eerste kinderen wordt inmiddels meer dan 50% buiten een
formele relatie geboren. Voor alle kinderen (dus inclusief tweede en
volgende kinderen) is dat ruim 40%.
Initiatiefnemers zijn van mening dat nu inmiddels bijna de helft van de
kinderen buiten huwelijk geboren wordt, dit een gegeven is waaraan meer
gewicht moet worden toegekend dan voorheen. Het krijgen van kinderen
is tegenwoordig veel minder dan vroeger afhankelijk van de relatievorm
van de ouders en steeds vaker een beslissing die de zij samen maken. De
samenleving is veranderd en de initiatiefnemers achten het van belang
dat het gezagsrecht wordt aangepast teneinde aan te sluiten bij deze
maatschappelijke ontwikkelingen. Ongehuwde vaders van deze grote
groep kinderen dienen bij de erkenning van hun kind van rechtswege het
gezamenlijk gezag over hun kinderen te krijgen. Daarmee draagt de wet
bij aan het voorkomen van potentiële conflicten en wordt naar de mening
van de initiatiefnemers het meeste recht gedaan aan de belangen van
deze grote groep kinderen. Naast het feit dat de wetgever ervoor dient
zorg te dragen dat de nationale wetgeving zo goed mogelijk aansluit bij
beginselen als het belang van het kind zoals volgt uit het VN-Verdrag
inzake de Rechten van het Kind (IVRK)23, dient zij er ook proactief voor te
zorgen dat wetgeving aansluit bij de veranderende maatschappelijke
werkelijkheid waarin steeds meer mensen kinderen krijgen zonder
gehuwd te zijn.
De initiatiefnemers zijn niet bekend met enquêtes of andere vormen van
peilingen van de samenleving. Naar de mening van de initiatiefnemers
zijn enquêtes of andere vormen van peilingen van de samenleving
overigens niet nodig om het nut en de wenselijkheid van dit wetsvoorstel
te onderkennen. De CBS-cijfers spreken wat dat betreft voor zich.
In dit verband merken de initiatiefnemers nog op dat zij een concept van
het initiatiefwetsvoorstel conform het advies van de Afdeling advisering
van de Raad van State ter consultatie hebben voorgelegd aan diverse ter
zake kundige instanties en beroepsgroepen, waaronder de Nederlands
Orde van Advocaten (NOvA), de Nederlandse Vereniging van Burgerzaken
(NVVB), de Raad voor de rechtspraak (Rvdr) en de vereniging van Familieen erfrecht Advocaten Scheidingsmediators (vFAS). Zij hebben alle in
positieve zin gereageerd op de doelstellingen van het initiatiefwetsvoorstel. Juist de beroepsbeoefenaars die verbonden zijn aan de NOvA en
de vFAS (advocaten) worden in hun werkzaamheden geconfronteerd met
de problemen die ontstaan doordat ongehuwde ouders geen gezamenlijk
gezag van rechtswege verkrijgen na erkenning van hun kind. Dat sprake is
van veranderde behoeften in de samenleving blijkt dus zowel uit de
voorhanden zijnde CBS-gegevens als uit de positieve reacties op de
wenselijkheid van het wetsvoorstel vanuit de beroepspraktijk van de
advocatuur en rechterlijke macht.

21

Waar initiatiefnemers in deze nota naar aanleiding van het verslag spreken over (ongehuwde)
vader, wordt daarmee tevens verstaan de (ongehuwde) duomoeder.
22
CBS (2016), Ouders van ruim vier op de tien baby’s niet getrouwd. Zie www.cbs.nl/nl-nl/
nieuws/2016/21/ouders-van-ruim-vier-op-de-tien-baby-s-niet-getrouwd.
23
Het IVRK is in 1995 in werking getreden en is door Nederland geratificeerd, waarmee de
Nederlandse overheid gebonden is aan de bepalingen van dat verdrag.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 605, nr. 9

6

3. Probleemschets
3.1 Het beter waarborgen van het belang van het kind
De leden van de D66-fractie constateren dat de initiatiefnemers het beter
waarborgen van het belang van het kind als een verbetering van het
initiatiefwetsvoorstel noemen. Deze leden zijn dit volledig met de
initiatiefnemers eens. Voornoemde leden merken echter ook dat in
debatten over familierechtelijke onderwerpen het belang van het kind
door verschillende partijen verschillend wordt geïnterpreteerd. Derhalve
vernemen zij graag wat de initiatiefnemers verstaan onder «het belang
van het kind»? Hoe zien de initiatiefnemers de ontwikkeling van deze term
en delen zij de analyse van de Staatscommissie Herijking ouderschap dat
het belang van het kind niet enkel de bescherming van kinderen vanwege
hun kwetsbaarheid en afhankelijkheid behelst, maar het juist ook de
rechten van kinderen betreft?
Het belang van het kind dient een eerste overweging te vormen bij alle
maatregelen die kinderen betreffen. Dit beginsel is opgenomen in
artikel 3, lid 1, van het IVRK en is één van de meest essentiële basisprincipes van dat verdrag. Het belang van het kind volgt ook uit andere
mensenrechtenverdragen, zoals het EVRM, en het Handvest van de
Grondrechten van de Europese Unie. Er bestaat geen exacte definitie van
het belang van het kind, de concrete invulling daarvan is deels afhankelijk
van de omstandigheden van het geval en wordt overgelaten aan de
rechter.24, 25 Het VN-Comité voor de Rec hten van het Kind heeft in 2013
ten behoeve van de interpretatie van de reikwijdte van artikel 3, lid 1, IVRK
een General Comment nr. 14 gepubliceerd. Dit geeft een uitgebreid
overzicht van de elementen die van belang zijn voor de kwaliteit van de
opvoeding van een kind. Die elementen zijn behulpzaam voor de
beoordeling wat in het belang van een kind is.26
De initiatiefnemers zijn in paragraaf 3.1 van de gewijzigde memorie van
toelichting ingegaan op het belang van het kind, welk belang de initiatiefnemers met het initiatiefwetsvoorstel beter beogen te waarborgen.27 In
kwesties betreffende het ouderlijk gezag bij ongehuwde paren speelt het
belang van het kind een grote rol. Het is in het belang van het kind dat het,
waar mogelijk, beide ouders kent en door hen wordt verzorgd en
opgevoed. De overheid dient ervoor te zorgen dat beide ouders de
gezamenlijke verantwoordelijkheid voor de opvoeding en verzorging van
hun kind dragen.28 Een kind heeft belang bij een goede verstandhouding
met beide ouders, ongeacht of deze wel of niet zijn getrouwd. Als
daarvoor procedures moeten worden gevoerd, kunnen die veel impact
hebben op kinderen, onder meer door de onzekerheid die zij gedurende
het proces kunnen ervaren.
De samenleving is op het gebied van kinderrechten, zoals gecodificeerd in
het IVRK, de protocollen bij het IVRK en de commentaren en rapporten
van het Kinderrechtencomité in de afgelopen jaren ook sterk ontwikkeld.
Volgens de initiatiefnemers zorgt het wetsvoorstel ervoor dat de Nederlandse wetgeving beter aansluit op de geldende kinderrechten. Het IVRK
24

M.E. Kalverboer en A.E Zijlstra, Het belang van het kind in het Nederlands recht; voorwaarden
voor ontwikkeling vanuit een pedagogisch perspectief Amsterdam 2006, p. 68.
Conform vaste rechtspraak vindt een belangenafweging plaats tussen de belangen van de
ouder met gezag, de ouder zonder gezag en die van het kind, waarbij de belangen van het kind
een eerste overweging vormen. Zie het advies van de Nederlandse Orde van Advocaten,
bijlage bij Kamerstukken II 2019/20, 34 605, nr. 6.
26
https://www.kinderrechten.nl/assets/2020/04/General-Comment-14-site-KOM.pdf.
27
Kamerstukken II, 2019–2020, 34 605, nr. 6, par. 3.1.
28
Artikel 18 lid 1 IVRK.
25

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 605, nr. 9

7

bepaalt dat het belang van het kind altijd een eerste overweging dient te
zijn bij elke aangelegenheid die hem of haar betreft.29 Van belang in dit
verband is artikel 2 lid 2 IVRK, waarin staat dat staten alle passende
maatregelen nemen om te waarborgen dat het kind wordt beschermd
tegen alle vormen van discriminatie op grond van de omstandigheden
van de ouders, wettige voogden of familieleden van het kind. De overheid
heeft dus de plicht om kinderen zoveel mogelijk te beschermen tegen elke
vorm van discriminatie die het gevolg is van omstandigheden die de
ouders betreffen.30 De ongelijkheid tussen kinderen van gehuwde en als
partner geregistreerde ouders enerzijds en kinderen van ongehuwde en
niet als partner geregistreerde ouders anderzijds is volgens de initiatiefnemers vanuit het belang van het kind niet uit te leggen. Het is volgens de
initiatiefnemers dan ook wenselijk dat een ongehuwde ouder door
erkenning automatisch wordt belast met het ouderlijk gezag en dat dit
wordt verankerd in de wet. Alleen dan kan deze ouder volledige invulling
geven aan zijn ouderrol.
De Staatscommissie Herijking ouderschap geeft in hoofdstuk 1 van haar
rapport een uitgebreide beschrijving van het belang van het kind dat
reeds sinds 1959 wordt beschouwd als een fundamenteel uitgangspunt.
De Staatscommissie schetst daarbij een belangrijke ontwikkeling die dit
beginsel heeft doorgemaakt.31 Waar het belang van het kind eerst in het
teken van de bescherming van kinderen vanwege hun kwetsbaarheid en
afhankelijkheid stond, kwam er in de jaren zestig en zeventig van de
vorige eeuw ook aandacht voor de rechten van het kind. Dit sloot aan bij
de erkenning dat kinderen niet uitsluitend als afhankelijk en kwetsbaar
moeten worden beschouwd, maar ook als mensen met eigen rechten.32
Bij deze ontwikkeling paste ook het verbod op discriminatie tussen
kinderen die zijn geboren binnen en buiten huwelijk. Uiteindelijk kregen
zowel het principe van het belang van het kind als de rechten van het kind
een plek in het IVRK. De Staatscommissie beziet het belang van het kind
dan ook in samenhang met de rechten van het kind, zoals neergelegd in
onder meer dat verdrag. De belangen en rechten van het kind zijn in de
loop van de jaren steeds meer onderdeel geworden van Europese en
Nederlandse wet- en regelgeving en rechtspraak. De Staatscommissie
geeft in haar rapport aan dat deze ontwikkeling zich naar verwachting de
komende tijd zal voortzetten. De initiatiefnemers delen de analyse van de
Staatscommissie dat het belang van het kind juist ook de rechten van
kinderen betreft. De initiatiefnemers verwachten met het initiatiefwetsvoorstel een bijdrage te kunnen leveren aan verdere waarborging van de
rechten van kinderen, en rechtsongelijkheid en rechtsonzekerheid voor
kinderen te mitigeren, ongeacht in welke gezinssituatie zij worden
geboren.
3.2 Een niet te rechtvaardigen onderscheid wegnemen
De leden van de CDA-fractie vragen of de initiatiefnemers kunnen
aangeven of automatische erkenning van het kind en gezag over het kind
enkel geldt bij gehuwde ouders of dat dit ook geldt indien de ouders een
geregistreerd partnerschap met elkaar zijn aangegaan? Betekent dit dat de
initiatiefnemers het niet acceptabel vinden dat wanneer mensen een
bepaalde verbintenis met elkaar aangaan hier ook gevolgen aan
verbonden zijn, zoals automatische erkenning van het kind en gezag over
het kind?

29

Zie o.a. artikelen 3 en 7 IVRK.
Artikel 2 IVRK.
31
Rapport Staatscommissie Herijking ouderschap, Kind en ouders in de 21ste eeuw, blz. 23.
32
Ibidem.
30

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 605, nr. 9

8

Wat betreft het geregistreerd partnerschap merken initiatiefnemers op dat
het automatisch gezamenlijk gezag niet van begin af aan een vanzelfsprekendheid was. Het geregistreerd partnerschap is op 1 januari 1998
ingevoerd. Daarbij ontstond – anders dan bij een huwelijk – door de
geboorte van een kind binnen een geregistreerd partnerschap niet
automatisch een juridische relatie tussen de geregistreerde partner van de
moeder en het kind. Om een familierechtelijke betrekking tot het kind te
krijgen diende de mannelijke geregistreerde partner het kind te erkennen.
Met de erkenning ontstond echter niet de automatische verkrijging van
het gezag. Daartoe moest de als partner geregistreerde man met zijn
partner een verzoek bij de rechtbank indienen tot aantekening van het
gezamenlijk gezag in het gezagsregister, net zoals dit thans het geval is
voor ongehuwde en niet als partner geregistreerde vaders.
Bij wet van 1 januari 2002 werd hierin wijziging aangebracht en werd het
gezamenlijk gezag van rechtswege bij geboorte tijdens een geregistreerd
partnerschap ingevoerd (artikel 1:253aa BW).33 De regering gaf hierover in
de memorie van toelichting aan dat door deze automatische verkrijging
van het gezamenlijk gezag bij de geboorte bijvoorbeeld wordt voorkomen
dat gedurende een bepaalde periode na de geboorte het gezag niet wordt
uitgeoefend als de ouder die het gezag heeft, iets overkomt. Dit is in het
belang van het kind, aldus de toenmalige Staatssecretaris van Justitie.34
Sinds voormelde wetswijziging van 2002 geldt het automatisch verkrijgen
van het gezamenlijk gezag dus niet alleen voor ouders van kinderen,
geboren binnen een huwelijk, maar ook voor ouders van kinderen,
geboren binnen een geregistreerd partnerschap.
Kortom, bij de invoering van het geregistreerd partnerschap was het
verkrijgen van automatisch gezamenlijk gezag in een dergelijke verbintenis niet aan de orde en er was een wetswijziging voor nodig om dit
alsnog mogelijk te maken. Daarbij was het belang van het kind – het
voorkomen van een tijdelijk gezagsvacuüm in geval van overlijden van de
moeder – een belangrijke overweging.
De initiatiefnemers achten het voor de hand liggend dat aan een bepaalde
verbintenis op grond van de wet bepaalde rechtsgevolgen verbonden
kunnen zijn. Dit laat echter onverlet dat ontwikkelingen in de samenleving
zoals de enorme toename van buiten huwelijk (of geregistreerd partnerschap) geboren kinderen en de noodzaak tot het beter waarborgen van de
belangen van deze kinderen, aanleiding kunnen geven tot aanpassing van
de bestaande wetgeving. Initiatiefnemers verwijzen hiervoor graag naar
hetgeen hierover is gezegd naar aanleiding van vragen hieromtrent van
de leden van de D66-fractie.
De leden van de CDA-fractie vragen met welk principe de huidige situatie
in strijd is? Delen de initiatiefnemers de mening dat geen sprake is van
discriminatie indien ongelijke gevallen ongelijk behandeld worden? Indien
dit zo is, vragen voornoemde leden of daar dan niet ook uit volgt dat
sprake is van verschillende situaties als het in het ene geval gaat om
ouders die een verbintenis met elkaar zijn aangegaan en in het andere
geval zij niet een dergelijke verbintenis zijn aangegaan.

33

Wet van 4 oktober 2001, tot wijziging van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek in verband met
het gezamenlijk gezag van rechtswege bij geboorte tijdens een geregistreerd partnerschap
(Stb. 2001, 468).
34
Kamerstukken II, 1999–2000, 27 047, nr. 3.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 605, nr. 9

9

Zoals initiatiefnemers in de gewijzigde memorie van toelichting hebben
aangegeven, heeft de keuze van de ouders voor een relatievorm grote
invloed op de status van hun kinderen. Gehuwde ouders krijgen automatisch het gezamenlijk gezag over hun kind, terwijl dit niet geldt voor
ongehuwde ouders. Dit levert volgens initiatiefnemers een onwenselijke
ongelijkheid op tussen ouders en ook tussen kinderen van deze ouders.
Waar in het ene geval beide ouders van rechtswege belast zijn met
gezamenlijk gezag, is in het andere geval alleen de moeder van
rechtswege met het eenhoofdig gezag belast. De keuze van ouders voor
een bepaalde relatievorm zegt steeds minder over de mate waarin zij
beiden betrokken (willen) zijn bij het kind, in staat zijn het kind te
verzorgen en op te voeden en daarvoor gezamenlijke beslissingen te
nemen. In het algemeen zal de relatie tussen een ongehuwd samenlevende ouder en diens kinderen zich niet onderscheiden van de relatie
tussen een gehuwd samenlevende ouder en diens kinderen.35
Artikel 2, lid 2, van het IVRK bepaalt dat de staten die partij zijn, alle
passende maatregelen nemen om te waarborgen dat een kind wordt
beschermd tegen alle vormen van discriminatie op grond van de
omstandigheden van de ouders, wettige voogden of familieleden van het
kind. Wetgeving op het terrein van het afstammings- en gezagsrecht dient
daarom zoveel mogelijk alle kinderen een gelijke uitgangspositie en
gelijke bescherming te bieden. Met het oog daarop is het niet wenselijk
dat er onderheid wordt gemaakt tussen kinderen van gehuwde en
ongehuwde ouders.36 De status van een kind behoort niet afhankelijk te
zijn van de relatievorm van de ouders. Het belang van het kind en diens
recht op een gelijkwaardige opvoeding en verzorging door beide ouders
dient voorop te staan.
Met het initiatiefwetsvoorstel wordt aldus het onwenselijke onderscheid
weggenomen wat betreft het juridisch kader voor kinderen die geboren
worden binnen een huwelijk en kinderen die worden geboren buiten een
huwelijk.
3.3. De wet laten aansluiten op de behoeften van een veranderde
samenleving
De leden van de VVD-fractie lezen dat de initiatiefnemers constateren dat
bij scheiding conflicten kunnen optreden tussen ouders met betrekking tot
het gezag van hun kinderen. Delen de initiatiefnemers de inschatting dat
dit initiatiefwetsvoorstel helderheid verschaft en conflicten hierover
kunnen afnemen?
Zoals de initiatiefnemers in de gewijzigde memorie van toelichting
hebben aangegeven, leidt het niet automatisch verkrijgen van gezamenlijk
gezag na de geboorte van het kind regelmatig tot grote problemen en
schrijnende situaties. De problemen ontstaan met name doordat
ongehuwde en niet-geregistreerde paren niet wisten dat het gezag apart
van de erkenning geregeld moest worden. Daardoor laten ouders het na
om na de erkenning ook het gezamenlijk gezag aan te vragen.
Eén van de problemen betreft de situatie waarbij de ongehuwde ouders
uit elkaar gaan en de erkenner pas dan tot de ontdekking komt dat hij
geen gezag heeft (ondanks dat hij het kind heeft erkend). Als deze ouder
vervolgens alsnog het gezag wil verkrijgen en de andere ouder wil niet
meewerken, dan moet er in dat geval een procedure bij de rechtbank
worden gestart. Was het gezamenlijk gezag direct bij de erkenning
35
36

Kamerstukken II, 1999–2000, 27 047, nr. 5, p. 4.
EHRM 13 juni 1979, ECLI:NL:XX:1979:AC3090 (Marckx v. België).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 605, nr. 9

10

aangevraagd, toen de ouders vermoedelijk nog goed met elkaar overweg
konden, dan was een rechtszaak over dit onderwerp na het uiteen gaan
niet nodig geweest. Daarbij komt dat een rechtsgang vaak lang kan duren
en het conflict tussen de ouders kan verergeren. Ook de kosten voor het
voeren van een gerechtelijke procedure kunnen snel (hoog) oplopen. Dat
kan een belemmering vormen voor de verzoekende ouder om zijn recht te
halen via de rechter, waardoor het belang van het kind ondergeschikt kan
raken aan financiële overwegingen.
Uit het advies van de NOvA blijkt dat in de praktijk wordt gezien dat
moeders met eenhoofdig gezag het ouderlijk gezag als wisselgeld
gebruiken teneinde de door hen gewenste zorg-/contactregeling te krijgen,
hetgeen de NOvA als onwenselijk beschouwt.37 Ook de vFAS geeft in dit
verband aan dat het ouderlijk gezag dan geen hoofdregel of vanzelfsprekendheid meer is, maar een onderwerp van gesprek, onderhandeling en
geschil. Het is dan geen zekerheid meer dat de andere ouder nog wel
belast zal gaan worden met het ouderlijk gezag. Het ouderlijk gezag voor
de andere ouder wordt een soort verdienste in plaats van een recht voor
het kind om beide ouders als betrokken en inspraak hebbende ouders te
behouden als zij uit elkaar gaan.38
De initiatiefnemers zijn van mening dat de huidige wetgeving ruimte biedt
voor onnodig conflict tussen burgers. Doordat het gezag met dit initiatiefwetsvoorstel al direct bij de erkenning van een kind wordt geregeld in
plaats van – zoals nu vaak gebeurt – op het moment dat de ouders uit
elkaar gaan, ontstaat een heldere rechtspositie voor betrokkenen, wordt
een mogelijke aanleiding voor escalatie van het conflict tussen beide
ouders weggenomen en wordt voorkomen dat kinderen van ongehuwde
ouders onnodig in een conflictsituatie tussen de ouders belanden.
Hiermee worden de rechten en belangen van het kind van ongehuwde
ouders beter gewaarborgd.
De leden van de CDA-fractie vragen of de initiatiefnemers inzichtelijk
kunnen maken hoeveel van de 75.000 kinderen die in 2015 geboren
werden bij ongehuwde en niet-geregistreerde ouders, daarna erkend zijn
door beide ouders en onder gezag van beide ouders zijn gesteld.
De leden van de ChristenUnie-fractie lezen dat in 2015 ongeveer 75.000
kinderen buiten het huwelijk of geregistreerd partnerschap werd geboren.
Dat is een substantieel aantal. Hebben de initiatiefnemers ook inzichtelijk
in hoeveel situaties niet wordt overgegaan tot verkrijgen van het gezag
door de tweede ouder? Is voorts inzichtelijk hoe vaak in deze gevallen
sprake is van een doelbewuste keuze van de ouders?
Volgens CBS-cijfers werden in 2015 in Nederland 170.000 kinderen
geboren. Bij ruim 75.000 kinderen waren de ouders niet met elkaar
gehuwd. Negentig procent van de baby’s is door de vader erkend. Het
merendeel van de vaders (80 procent) hebben het juridisch ouderschap al
tijdens de zwangerschap of bij de geboorte geregeld door het kind te
erkennen. De andere vaders deden dit op een later tijdstip, zeven procent
erkende het kind binnen een week na de geboorte, drie procent deed dat
later.39 Het is initiatiefnemers niet bekend in hoeverre de ouders van deze
erkende kinderen vervolgens nog het gezamenlijk gezag hebben geregeld
en, voor zover zij dat niet hebben gedaan, in hoeverre in dat geval sprake
is van een bewuste keuze van deze ouders.
37

Kamerstukken II, 2019/20, 34 605, nr. 6, Bijlage blz. 4.
Kamerstukken II, 2019/20, 34 605, nr. 6, Bijlage blz. 26.
39
https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2016/21/ouders-van-ruim-vier-op-de-tien-baby-s-nietgetrouwd.
38

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 605, nr. 9

11

In het advies van de Rvdr in de consultatieronde wordt aangegeven dat in
2017 50.849 inschrijvingen van gezamenlijk gezag in het centraal
gezagsregister zijn gedaan. De initiatiefnemers leiden hieruit af dat
ongeveer in twee derde van de gevallen van erkenning door een
ongehuwde partner sprake is van een verzoek tot gezamenlijk gezag bij de
rechtbank.
De initiatiefnemers merken hierbij nog op dat er allerlei redenen kunnen
zijn waarom ouders niet het gezamenlijk gezag aanvragen. Zo kan sprake
zijn van het niet mentaal verwerken van de informatie, ondanks het feit
dat de ambtenaar van de burgerlijke stand voorlichting geeft bij de
erkenning. De ouders kunnen het in alle hectiek na de geboorte van hun
kind ook vergeten. Verder is het mogelijk dat de ouders het gezamenlijk
gezag niet regelen, omdat zij het daarover niet eens zijn, dan wel dat zij
het er juist wel over eens zijn dat zij geen gezamenlijk gezag over het kind
willen.
De leden van de GroenLinks-fractie onderschrijven het uitgangspunt van
initiatiefnemers dat de samenlevingsvorm van ouders tegenwoordig te
weinig zegt over de intentie tot een duurzame opvoedingsrelatie.
Gezamenlijk gezag na echtscheiding was überhaupt onmogelijk totdat de
Hoge Raad daarvoor in 1984 openingen bood. Inmiddels worden méér
kinderen buiten, dan binnen het huwelijk geboren en komen moderne
gezinsvormen allang niet meer overeen met het traditionele gezinsbeeld
van een getrouwd, heteroseksueel echtpaar. Dat vraagt, zo onderschrijven
voornoemde leden, om een herziening van het huidige personen- en
familierecht. De problemen die door het tekortschietende wettelijke kader
kunnen ontstaan zijn soms immers zeer ingrijpend. De aan het woord
zijnde leden denken aan de situaties waarin een gezagsvacuüm ontstaat
als de moeder en haar partner (vaak uit onwetendheid) nalaten het
gezamenlijk gezag over de kinderen te regelen en de moeder komt te
overlijden.
De initiatiefnemers zijn verheugd dat de leden van de GroenLinks-fractie
het uitgangspunt van de initiatiefnemers onderschrijven en zich kunnen
vinden in een herziening van het personen- en familierecht op dit punt,
zodat de huidige problemen hierdoor kunnen worden ondervangen.
De leden van de SGP-fractie hebben de indruk dat dit initiatiefwetsvoorstel aansluit bij de verwachtingen die ongehuwde, niet-geregistreerde
ouders hebben. Zij vragen of hiermee niet voorbijgegaan wordt aan een
aantal belangrijke voorvragen. Allereerst betreft dat de vraag of het niet
logischer zou zijn dat partners die kinderen krijgen zich sowieso bezinnen
op de vraag of een huwelijk of geregistreerd partnerschap niet beter zou
zijn, juist vanwege het belang van de kinderen.
De initiatiefnemers zijn van mening dat het niet aan de overheid is om te
bepalen voor welke relatievorm mensen kiezen. Zij beogen met het
initiatiefwetsvoorstel het gezagsrecht beter aan te laten sluiten op de
behoeften van de veranderde samenleving en hiermee bij te dragen aan
de verdere effectuering van het onder het EVRM beschermde gelijkheidsbeginsel en het recht op eerbiediging van het familie- en gezinsleven.
Tevens wordt het belang van het kind zoals opgenomen in het IVRK beter
gediend.
Mag van mensen die gezamenlijk een kind krijgen niet worden verwacht
dat zij zich bewust zijn van de gevolgen die dit heeft voor hun onderlinge
verhouding en verantwoordelijkheid, zo vragen de leden van de
SGP-fractie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 605, nr. 9

12

Het samen krijgen van een kind en het met toestemming van de moeder
erkennen van het kind door de ongehuwde vader is over het algemeen
een bewuste gezamenlijke keuze voor het juridisch ouderschap. Erkenning
van een kind gebeurt niet automatisch, daar is een bewuste handeling van
de erkenner voor nodig, waarmee een familierechtelijke betrekking tussen
de vader en het buiten huwelijk geboren kind ontstaat. De meeste
ongehuwde ouders regelen de erkenning van hun kind goed en dit levert
over het algemeen geen problemen op. Dat met de erkenning echter nog
niet het gezamenlijk gezag over het kind wordt verkregen, is niet altijd
duidelijk voor de kersverse juridische ouders. Vaak denkt men met het
doen van de erkenning alles geregeld te hebben, inclusief het verkrijgen
van de verantwoordelijkheid voor de verzorging en opvoeding van het
kind (i.e. het gezamenlijk ouderlijk gezag), terwijl daar nog een apart
verzoek bij de rechtbank tot aantekening in het gezagsregister voor nodig
is. Het is over het algemeen in het belang van het kind door beide ouders
te worden verzorgd en opgevoed. Nu duidelijk is dat in de praktijk de
nodige problemen ontstaan doordat het gezamenlijk gezag niet automatisch door de erkenning wordt verkregen – zoals ook helder verwoord in
de adviezen van de NOvA en de vFAS – is het aan de wetgever hier een
structurele oplossing voor te bieden. Dat gebeurt middels het vereenvoudigen van de wetgeving, hetgeen de rechtszekerheid voor alle betrokkenen ten goede komt.
Voorts vragen de leden van de SGP-fractie of dit voorstel niet te gemakkelijk aansluit bij een maatschappelijke ontwikkeling dat steeds meer
kinderen buiten huwelijk of geregistreerd partnerschap worden geboren?
Zoals de initiatiefnemers in antwoord op eerdere vragen van de leden van
de D66-fractie hebben aangegeven, is het aantal kinderen dat vanaf de
jaren zeventig van de vorige eeuw buiten huwelijk is geboren, sterk
toegenomen (van 4.355 in 1975 naar 71.722 in 2019). Het feit dat de groep
kinderen die wordt geboren buiten een formele relatie de afgelopen
decennia enorm is gegroeid, geeft blijk van een veranderende kijk op
samenlevingsvormen in de maatschappij. En dat is een gegeven dat ook
bij de wetgever meer gewicht in de schaal dient te leggen dan enkele
decennia geleden. Nu inmiddels meer dan de helft van alle eerste
kinderen buiten een formele relatie wordt geboren en dit het geval is voor
ruim 4 op de 10 kinderen, zijn de initiatiefnemers van mening dat de
wetgever oog dient te hebben voor de rechten en belangen van deze
grote groep kinderen en de in verband daarmee wenselijke aanpassingen
in het gezagsrecht dient door te voeren. Ook (kinderen van) ongehuwde
vaders hebben recht op een goede regeling die hen rechtszekerheid en
rechtsgelijkheid biedt en de mogelijkheid van conflicten tussen de ouders
zo veel mogelijk minimaliseert. Met het initiatiefwetsvoorstel willen de
initiatiefnemers daaraan een constructieve bijdrage leveren.
Beoogt dit initiatiefwetsvoorstel niet teveel de situaties van ongehuwd
samenwonen op één lijn te stellen met een keuze voor het huwelijk of
voor geregistreerd partnerschap, zo vragen de leden van de SGP-fractie.
Dit initiatiefwetsvoorstel regelt het gezamenlijk gezag van rechtswege
voor ongehuwde partners bij erkenning van hun kind. Hiermee beoogt dit
voorstel het belang van een kind van ongehuwde ouders beter te
waarborgen, zodat het kind door hen beiden kan worden verzorgd en
opgevoed. De overheid heeft op grond van artikel 18, lid 1, IVRK de plicht
om ervoor te zorgen dat beide ouders de gezamenlijke verantwoordelijkheid voor de opvoeding en verzorging van hun kind dragen. Kinderen
hebben belang bij een goede verstandhouding met beide ouders,
ongeacht of deze wel of niet gehuwd zijn of een geregistreerd partnerschap hebben. Initiatiefnemers achten het onderscheid tussen kinderen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 605, nr. 9

13

van gehuwde ouders enerzijds en kinderen van ongehuwde ouders
anderzijds met betrekking tot de uitoefening van het gezag dan ook niet
wenselijk. Het feit dat kinderen van ongehuwde ouders, door het niet
automatisch ontstaan van gezamenlijk gezag, meer kans lopen om
geconfronteerd te worden met voor hen schrijnende situaties, zoals
juridische procedures tussen hun ouders, is bijzonder ingrijpend. Het is in
het belang van het kind dat de wetgever het nodige doet om deze risico’s
te voorkomen.
Het gaat de initiatiefnemers derhalve niet om een keuze voor een
bepaalde relatievorm, maar om de rechten en belangen van kinderen zo
goed mogelijk te waarborgen, ongeacht binnen welke relatievorm zij
worden geboren.
De leden van de SGP-fractie vragen verder of de initiatiefnemers er met
het voorliggende voorstel wel voldoende oog voor hebben dat juist als er
kinderen in het spel zijn de duurzaamheid van de relatie van nog meer
gewicht is?
Ieder kind heeft recht op een gelijkwaardige verzorging en opvoeding
door beide ouders, ongeacht of diens ouders gehuwd zijn of niet.
Wanneer de ongehuwde ouder zijn kind heeft erkend en daarmee juridisch
ouder is, behoort deze ouder samen met de moeder in beginsel op
gelijkwaardige basis de zeggenschap en beslissingsbevoegdheid over het
kind te kunnen uitoefenen. Het verkrijgen van gezamenlijk gezag van
rechtswege moet volgens de initiatiefnemers dan ook het uitgangspunt
zijn, net zoals dit geldt voor gehuwde ouders. Indien gehuwde ouders van
elkaar scheiden, behouden zij in beginsel het gezamenlijk gezag over hun
kinderen. Ook voor een kind van ongehuwde ouders is het van belang dat
ingeval de ouders uit elkaar gaan, het kind kan blijven rekenen op de
gelijkwaardige betrokkenheid van beide ouders bij diens verzorging en
opvoeding. Het ontbreken van automatisch gezamenlijk gezag kan voor
(kinderen van) ongehuwde ouders die uit elkaar gaan tot schrijnende
situaties leiden. Het belang van het kind bij opvoeding en verzorging door
beide ouders staat wat de initiatiefnemers betreft voorop, en dat geldt
eveneens ingeval ouders uit elkaar zijn gegaan.
Is het wel gewenst dat de overheid nóg een soort relatievorm erkent die
enerzijds richting de kinderen duurzaamheid beoogt en anderzijds tussen
de partners geen waarborgen biedt, zo vragen de leden van de
SGP-fractie.
Ieder kind heeft recht op een gelijkwaardige verzorging en opvoeding
door beide ouders, ongeacht of diens ouders gehuwd zijn of niet.
Daarmee zet dit wetsvoorstel niet de relatievorm centraal maar het belang
van het kind.
3.4 Het wegnemen van problemen als gevolg van de huidige regelgeving
(ontbreken van gezamenlijk gezag)
De leden van de CDA-fractie vragen in navolging van de Afdeling waarom
door de initiatiefnemers niets gedaan wordt aan het verbeteren van de
informatievoorziening rondom erkenning en gezag. Dit ook naar
aanleiding van de enquête die is gehouden onder leden van de vereniging
van Familie- en erfrecht Advocaten Scheidingsmediators waaruit blijkt dat
in het merendeel van de gevallen problemen ontstaan door een gebrek
aan informatie. Is het door de initiatiefnemers voorgestelde systeem van
een koppeling van erkenning en gezag van rechtswege daarmee wel
proportioneel?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 605, nr. 9

14

Voornoemde leden vragen de initiatiefnemers nader toe te lichten welke
mogelijkheden de door de Afdeling geadviseerde route van meer
voorlichting zou kunnen bieden. In hoeverre zouden de problemen, zoals
die momenteel in de praktijk worden ervaren, hiermee kunnen worden
ondervangen?
De leden van de SGP-fractie constateren dat het initiatiefwetsvoorstel in
belangrijke mate is ingegeven door de problemen die mensen ervaren
rond erkenning en gezag, omdat zij niet op de hoogte zijn van de
geldende regels. Deze leden vragen in hoeverre er in de praktijk al
voldoende oog is (geweest) voor het geven van voorlichting over de
verschillende gevolgen die er verbonden zijn aan de wijze waarop een
relatie is vormgegeven.
De initiatiefnemers zijn van mening dat het verstrekken van betere
voorlichting inderdaad een deel van de conflicten kan wegnemen die
kunnen ontstaan als de ongehuwde ouders onbewust geen gezamenlijk
gezag hebben aangevraagd. Betere voorlichting neemt echter niet de
inherente en – volgens de initiatiefnemers – onwenselijke ongelijkheid
weg tussen moeder en erkenner ten opzichte van gehuwde ouders. De
ongehuwde erkenner is immers voor het kunnen uitoefenen van gezag
afhankelijk van aantekening door de griffier van de rechtbank in het
gezagsregister. De ongehuwde moeder krijgt daarentegen van rechtswege
gezag. Deze situatie is niet in het belang van het kind en veroorzaakt
indirect ook een ongelijkheid tussen de groepen kinderen van gehuwden
en kinderen van ongehuwden. Het is evenmin in het belang van het kind
dat – indien om wat voor reden dan ook onbewust het gezamenlijk gezag
niet is aangevraagd – dit voor het kind in de toekomst op allerlei vlak
rechtsonzekerheid met zich meebrengt. Dit is bijvoorbeeld het geval
wanneer pas bij een conflict tussen de ouders of bij het overlijden van de
ouder met gezag de ouder die het kind heeft erkend erachter komt dat hij
weliswaar de juridische ouder is, maar niet het gezag – en dus geen
enkele zeggenschap – over het kind heeft gekregen.
De initiatiefnemers zijn van mening dat genoemde rechtsongelijkheid en
rechtsonzekerheid alleen adequaat kan worden aangepakt door invoering
van een duidelijke wettelijke regeling waarbij de erkenner van rechtswege
het gezamenlijk gezag over het kind heeft. Het belang van het kind
rechtvaardigt een wettelijke oplossing waardoor bijvoorbeeld het
beschadigen van een kind door scheiding van ouders bij wie tevens het
gezag niet goed is geregeld wordt beperkt. Met het oog hierop volstaat
het verstrekken van betere voorlichting naar de mening van de initiatiefnemers dan ook niet.
Het is bovendien zeer de vraag in hoeverre het verstrekken van (betere)
voorlichting een effectieve oplossing biedt voor de in hoofdstuk 3 van de
gewijzigde memorie van toelichting geschetste problemen alsmede de
problemen die worden geschetst door de NOvA en vFAS in hun adviezen
op het initiatiefwetsvoorstel. Anders dan met het invoeren van een
duidelijke wettelijke regeling biedt meer voorlichting geen afdoende
garantie dat het gezamenlijk gezag ook daadwerkelijk wordt geregeld. Er
zijn allerlei redenen waarom ouders na de erkenning van hun kind het
gezamenlijk gezag niet aanvragen. Zo merkt de vFAS hierover op dat
ouders vaak onwetend zijn van het feit dat men na de erkenning ook nog
apart het gezamenlijk gezag dient aan te vragen. Er zijn ook ouders die
zich daarvan wel bewust zijn, maar bij wie het praktisch regelen daarvan
er door de geboorte van hun kind bij inschiet. «Het is er niet van
gekomen» of «het komt wel een keer» zijn volgens vFAS veelgehoorde
argumenten voor het niet aantekenen van het gezamenlijk gezag in het
gezagsregister. De initiatiefnemers merken in dit verband nog op dat de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 605, nr. 9

15

geboorte van een kind een ingrijpende gebeurtenis is, die de nodige
stress en mentale belasting met zich meebrengt waardoor het «doenvermogen» van mensen vermindert. De initiatiefnemers achten het in het
belang van het kind dat de extra belasting van de ongehuwde ouders, het
aanvragen van het gezamenlijk ouderlijk gezag, bij deze ouders wordt
weggehaald. Door deze extra verantwoordelijkheid bij de ouder weg te
halen en het bij wet te regelen, zorgt de overheid er namelijk voor dat er
minder problematiek kan ontstaan omtrent het ouderlijk gezag bij
ongehuwde ouders en hun kinderen.
4. Constitutionele analyse
Delen de initiatiefnemers de mening van de leden van de VVD-fractie dat
het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de
fundamentele vrijheden (EVRM) noch het VN-Verdrag inzake de Rechten
van het Kind (IVRK) Nederland juridisch verplichten tot het vaststellen van
gezamenlijk gezag van rechtswege voor ongehuwde en
niet-geregistreerde partners bij erkenning van een kind, maar dat het
niettemin wenselijk is om het gezagsrecht op dit punt bij de tijd te
brengen?
De initiatiefnemers onderschrijven de mening van de leden van de
VVD-fractie over de wenselijkheid het gezagsrecht voor ongehuwde
ouders en hun kinderen bij de tijd te brengen. Volgens de initiatiefnemers
zorgt het wetsvoorstel ervoor dat de Nederlandse wetgeving beter
aansluit op de geldende kinderrechten. Zoals de initiatiefnemers in de
beantwoording van de vragen van de leden van de VVD-fractie over het
belang van het kind aangaven, dient het belang van het kind altijd een
eerste overweging te zijn bij elke aangelegenheid die hem of haar betreft.
Artikel 2, lid 2, IVRK bepaalt dat staten alle passende maatregelen nemen
om te waarborgen dat het kind wordt beschermd tegen alle vormen van
discriminatie op grond van de omstandigheden van de ouders, wettige
voogden of familieleden van het kind. De ongelijkheid tussen kinderen
van gehuwde en als partner geregistreerde ouders en kinderen van
ongehuwde en niet als partner geregistreerde ouders is volgens de
initiatiefnemers vanuit het belang van het kind niet uit te leggen. De
overheid heeft volgens de initiatiefnemers daarom de plicht om kinderen
tegen discriminatie die het gevolg is van omstandigheden die de ouders
betreffen, te beschermen. Artikel 18, lid 1, IVRK bevat voorts het beginsel
dat beide ouders de gezamenlijke verantwoordelijkheid dragen voor de
opvoeding en de ontwikkeling van het kind. Met dit wetsvoorstel wordt de
ongewenste situatie weggenomen dat getrouwde ouders wel automatisch
het gezamenlijk gezag over hun kind krijgen en ongehuwde ouders niet.
Daarmee draagt dit wetsvoorstel bij aan het streven naar zoveel mogelijk
gelijkwaardig ouderschap en wordt beter gewaarborgd dat het kind wordt
beschermd tegen alle vormen van discriminatie op grond van de
omstandigheden van de ouders, wettige voogden of familieleden van het
kind.
Het EVRM verplicht de aangesloten staten niet tot het vaststellen van
gezamenlijk gezag van rechtswege voor ongehuwde en
niet-geregistreerde partners bij erkenning van een kind. Desalniettemin
strekt artikel 8 EVRM zich evident ook uit tot de relatie tussen kinderen en
de ongehuwde partner. Het EVRM staat er niet aan in de weg om
verderstrekkende bescherming te bieden. Binnen de Nederlandse context
ligt dit ook voor de hand, gelet op de algemeen aanvaarde praktijk van
gezinsvorming zonder huwelijk of geregistreerd partnerschap.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 605, nr. 9

16

Met het oog op het vorenstaande menen de initiatiefnemers dat de grote
invloed die het huwelijk op de rechtsverhouding tussen ouder en kind
heeft in het kader van de uitoefening van gezag niet meer van deze tijd is.
De in dit wetsvoorstel voorgestelde wijzigingen zorgen ervoor dat de
Nederlandse wetgeving beter aansluit op de geldende kinderrechten zoals
opgenomen in het IVRK en de in andere mensenrechtenverdragen
opgenomen rechten in het belang van het kind.
5. Hoofdlijnen van het wetsvoorstel
5.1 Hoofdregel: gezamenlijk gezag van rechtswege
De leden van de CDA-fractie vragen de initiatiefnemers hoe dit initiatiefwetsvoorstel zich verhoudt tot de plannen van de regering omtrent
deelgezag, waarbij er meer dan twee ouders deelgezag kunnen uitoefenen. Denken de initiatiefnemers dat deze plannen gevolgen zullen
hebben voor het koppelen van erkenning en verkrijgen van gezag aan
elkaar? Zijn de initiatiefnemers bereid om daarover in gesprek te gaan met
het Ministerie van Justitie en Veiligheid en wellicht hun initiatiefwetsvoorstel aan te houden tot het definitieve wetsvoorstel rondom deelgezag
naar de Kamer is gezonden?
De initiatiefnemers hebben deze vragen van de leden van de CDA-fractie
besproken met het Ministerie van Justitie en Veiligheid. Naar aanleiding
daarvan kunnen de initiatiefnemers als volgt antwoorden. Het conceptwetsvoorstel deelgezag dat ter consultatie is voorgelegd ziet op het
toekennen van een vorm van gezag aan personen die naast ouders en
voogden voor een kind zorgen. Deelgezag biedt de mogelijkheid aan
ouders met gezag of voogden om samen met maximaal twee andere
personen de verantwoordelijkheid te dragen voor dagelijkse beslissingen
over de opvoeding en verzorging.
In het onderhavige initiatiefwetsvoorstel is de hoofdregel opgenomen dat
degene die een kind erkent en daardoor de juridische ouder van het kind
wordt, van rechtswege met de moeder het gezamenlijk gezag krijgt. Dit
gezag betreft volledig ouderlijk gezag. De wetsvoorstellen hebben
derhalve betrekking op twee verschillende, los van elkaar staande,
vormen van gezag, die afzonderlijk van elkaar kunnen worden behandeld.
Het aanhouden van het initiatiefwetsvoorstel in verband met het
conceptwetsvoorstel deelgezag – welk wetsvoorstel overigens nog niet bij
de Kamer is ingediend – is daarom niet aan de orde.
De leden van de D66-fractie delen de mening van de initiatiefnemers dat
gezamenlijk gezag van rechtswege voor ongehuwde en
niet-geregistreerde partners bij erkenning van een kind als uitgangspunt
gehanteerd zou moeten worden en dat daarbij zoveel mogelijk aangesloten moet worden bij de situatie zoals die geldt voor gehuwden die
gedurende hun huwelijk het gezag gezamenlijk uitoefenen (artikel 1:251,
eerste lid, BW). Zij waarderen het dat de initiatiefnemers naar aanleiding
van de consultatieronde tot een verbeterd voorstel zijn gekomen. Graag
vernemen deze leden op basis van welke afwegingen uit deze consultatie
zij tot dit gewijzigde voorstel zijn gekomen.
Naar aanleiding van de adviezen van de Rvdr en de NVVB in de consultatieronde is het initiatiefwetsvoorstel ten aanzien van de rol van de
ambtenaar van de burgerlijke stand (ABS) met betrekking tot het
gezagsregister gewijzigd. In het oorspronkelijke wetsvoorstel was die rol
aanzienlijk: de ABS zou bij elke erkenningsaanvraag eerst moeten toetsen
of aan een aantal criteria voor gezamenlijk gezag is voldaan. De ABS zou
daarbij toegang tot het gezagsregister verkrijgen om daarin aantekening

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 605, nr. 9

17

te (laten) maken van de eventueel aanwezige beletselen voor het
verkrijgen van gezamenlijk gezag. In de consultatieronde kreeg deze
situatie c.q. werkwijze veel kritiek.
Dit was aanleiding om het wetsvoorstel zodanig te wijzigen dat door de
erkenning automatisch gezamenlijk gezag ontstaat, zonder dat de ABS bij
iedere erkenning eerst zou moeten toetsen of aan de criteria voor
gezamenlijk gezag is voldaan, zoals dat in het oorspronkelijke
wetsvoorstel het geval was. Daarmee is het ook niet meer nodig dat de
ABS toegang behoeft tot het gezagsregister in verband met het aantekenen van de beletselen voor het verkrijgen van gezamenlijk gezag.
Het gewijzigd wetsvoorstel brengt daarmee derhalve geen substantiële
wijzigingen voor de ABS en het gezagsregister met zich mee ten opzichte
van de huidige situatie.
Het uitgangspunt van dit gewijzigde wetsvoorstel wordt dus dat een
erkenner samen met de moeder van rechtswege het gezamenlijk gezag
over een kind heeft, net als bij gehuwde en als partner geregistreerde
ouders. Initiatiefnemers hechten aan deze doortrekking van de situatie
zoals die geldt voor gehuwden veel waarde. Aan de erkenning wordt – zo
regelt het voorgestelde artikel 251b – nu automatisch gezamenlijk gezag
gekoppeld (behoudens enkele uitzonderingen).
Het gewijzigde voorstel van wet is hiermee aanzienlijk vereenvoudigd en
de Raad voor de rechtspraak heeft in zijn aanvullend advies van 5 februari
2020 zijn waardering over dit gewijzigde wetsvoorstel uitgesproken.
Kunnen de initiatiefnemers voor de leden van de SP-fractie verduidelijken
of er met dit initiatiefwetsvoorstel ruimte blijft voor zowel gezag van
rechtswege én een beoordeling? Of biedt deze wet slechts ruimte voor
gezag van rechtswege? Als beide mogelijk zijn, waarom achten de
initiatiefnemers dit dan verstandig?
In het oorspronkelijke wetsvoorstel had de ABS de taak om te beoordelen
of er sprake was van in dat wetsvoorstel genoemde uitzonderingsgronden, in welk geval de erkenner niet van rechtswege het gezamenlijk
gezag verkreeg. De Rvdr merkte hierover in zijn advies in de consultatieronde op dat er ofwel sprake is van gezag van rechtswege, ofwel er vindt
een beoordeling plaats; het oorspronkelijke wetsvoorstel gaf daarover
geen volledige duidelijkheid. Dit advies was voor de initiatiefnemers
aanleiding om het wetsvoorstel dusdanig te wijzigen, dat er geen
beoordeling meer plaatsvindt door de ABS maar alleen sprake is van
gezag van rechtswege (behoudens enkele uitzonderingen).
De leden van de SP-fractie vragen of de initiatiefnemers de zorg kunnen
wegnemen dat het initiatiefwetsvoorstel ervoor zorgt dat moeders zich
gaan verzetten tegen de erkenning van de andere ouder waardoor de
erkenning zou uitblijven en de ouder met gezag dus meer bescherming
wordt geboden wanneer zij het kind meeneemt naar het buitenland.
De leden van de ChristenUnie-fractie lezen dat de Afdeling wijst op het
risico dat vanwege het gevolg van het gezamenlijk gezag geen erkenning
plaatsvindt en het kind slechts één juridische ouder heeft. Met de Afdeling
vragen deze leden of dat laatste belang afdoende wordt meegenomen.
Kunnen de initiatiefnemers nader ingaan op het risico dat het initiatiefwetsvoorstel ertoe leidt dat in meer gevallen kinderen een juridisch vader
wordt onthouden, dat mogelijk niet in het belang is van het kind. In het
nader rapport geven de initiatiefnemers aan dat er momenteel slechts een
beperkt percentage moeders is die toestemming tot erkenning weigert.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 605, nr. 9

18

Op basis waarvan stellen de initiatiefnemers vervolgens dat bij koppeling
van gezag aan erkenning, dit percentage niet serieus zal toenemen? De
drempel om over te gaan tot erkenning zal toch immers als hoger worden
ervaren, zo vragen de leden van de ChristenUnie-fractie. Is een route van
meer voorlichting, waar de Afdeling op wees, niet ook meer in het belang
van het kind, omdat er bijvoorbeeld minder risico is op het niet hebben
van een juridische vader?
De leden van de SGP-fractie constateren dat bij vervangende
toestemming door de rechtbank de uitzondering geldt dat de moeder het
eenhoofdig gezag houdt. Zij vragen wat de consequenties hiervan zijn.
Betekent dit dat er mogelijk vaker sprake zal zijn van het onthouden van
toestemming voor erkenning, juist omdat de moeder geen gezamenlijk
gezag wil laten ontstaan? Wat vinden de initiatiefnemers van dit voorstel
hiervan?
De Afdeling heeft in haar advies het risico benoemd dat het initiatiefwetsvoorstel de kans vergroot dat de moeder die geen gezamenlijk gezag
wenst, geen toestemming tot erkenning zal geven. Gevolg is dat de vader
vervolgens via de rechtbank om vervangende toestemming moet vragen.
Dit zou volgens de Afdeling kunnen leiden tot een substantiële afname
van het aantal erkenningen.
Wat betreft het door de Afdeling benoemde risico merken de initiatiefnemers op dat er momenteel een klein percentage moeders is die
toestemming tot erkenning weigert.40 Het betreft dan vaak situaties
waarin geen sprake is geweest van een relatie of waarbij de ouders met
elkaar in conflict zijn, bijvoorbeeld vanwege de ondertussen beëindigde
relatie. Buiten deze situaties zal het over het algemeen wel mogelijk zijn
het gesprek met elkaar aan te gaan over erkenning en gezag.
De initiatiefnemers hechten eraan het gelijkwaardig ouderschap te
verbeteren en stellen daarbij het belang van het kind voorop. Het
opnemen van gezamenlijk gezag van rechtswege als hoofdregel draagt bij
aan gelijkwaardig ouderschap en is in veel gevallen in het belang van het
kind. Desalniettemin zijn de initiatiefnemers met de Afdeling van mening
dat de kans dat een moeder vanwege het automatisch ontstaan van
gezamenlijk gezag door erkenning, geen toestemming tot die erkenning
geeft, zo klein mogelijk moet blijven. De Raad voor de rechtspraak heeft in
zijn advies in de consultatieronde aanbevolen het initiatiefwetsvoorstel zo
te formuleren dat een moeder die wel in wil stemmen met erkenning
maar niet met (automatisch) gezamenlijk gezag de erkenning nog steeds
op eenvoudige wijze kan realiseren. Dit met behoud van de juridische
mogelijkheden voor de erkenner om daarna de rechter te verzoeken het
gezag te verkrijgen.
Om het door de Afdeling benoemde risico te mitigeren hebben de
initiatiefnemers het initiatiefwetsvoorstel gewijzigd en op de hoofdregel
van automatisch gezamenlijk gezag bij erkenning in dit verband enkele
uitzonderingen geformuleerd. In de eerste plaats regelt dit gewijzigde
wetsvoorstel dat als de ouders gezamenlijk bij de ABS dan wel in een
notariële akte van erkenning verklaren dat alleen de moeder het gezag
uitoefent, er geen gezamenlijk gezag van rechtswege ontstaat. Dit
betekent dat als ouders het er samen over eens zijn dat gezamenlijk gezag
niet wenselijk is (bijvoorbeeld omdat de vader een rol van ouder op
afstand zal vervullen), in dat geval geen verzoek bij de rechtbank om
eenhoofdig gezag van de moeder hoeft te worden gedaan. De
40

CBS (2016), Ouders van ruim vier op de tien baby’s niet getrouwd. Zie www.cbs.nl/nl-nl/
nieuws/2016/21/ouders-van-ruim-vier-op-de-tien-baby-s-niet-getrouwd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 605, nr. 9

19

mogelijkheid die dit gewijzigde wetsvoorstel biedt om bij de erkenning
samen aan te geven dat gezamenlijk gezag niet gewenst is, beperkt
volgens de initiatiefnemers het door de Afdeling geschetste risico dat
geen toestemming wordt verleend vanwege gezagsverkrijging van
rechtswege. Hiermee wordt tevens aangesloten bij de aanbeveling van de
Rvdr. De ouders hebben op grond van de voorgestelde wijziging in
artikel 1:252 BW overigens de mogelijkheid om in de toekomst alsnog
samen het gezag te verkrijgen door het indienen van een verzoek tot
aantekening van het gezamenlijk gezag bij de griffier van de rechtbank.
In de tweede plaats regelt dit gewijzigde wetsvoorstel dat eveneens geen
gezamenlijk gezag van rechtswege ontstaat, indien de erkenning met
vervangende toestemming van de rechtbank tot stand is gekomen. In het
geval de moeder dus niet wenst dat de vader ook met het gezag wordt
belast en een gezamenlijke verklaring omtrent eenhoofdig gezag niet
mogelijk is, zou zij toestemming voor erkenning kunnen weigeren, in welk
geval de vader vervangende toestemming voor de erkenning bij de
rechtbank kan verzoeken. Er is dan wel een tweede juridische ouder,
zonder dat er sprake is van rechtstreeks gezamenlijk gezag.
Kortom, niet alleen regelt dit wetsvoorstel dat eensgezinde ouders op een
laagdrempelige manier kunnen regelen dat de moeder eenhoofdig gezag
uitoefent, maar ook dat de rechtbank, indien nodig, vervangende
toestemming voor de erkenning kan verlenen zonder dat dit leidt tot
automatische verkrijging van gezamenlijk gezag. Hierbij merken de
initiatiefnemers nog op dat de moeder die puur vanwege de gezagsverkrijging die op erkenning volgt de vader de erkenning op oneigenlijke
gronden onthoudt, gelet op artikel 1:204, derde en vierde lid, BW, door de
rechter niet in het gelijk zal worden gesteld. Er moeten immers inhoudelijke gronden tegen de erkenning worden aangevoerd. De rechter stelt het
belang van het kind voorop en zal daarbij waar mogelijk ook meewegen
het belang van het kind om twee juridische ouders te hebben.
De leden van de SGP-fractie begrijpen dat er voor ongehuwd samenwonende ouders ook in dit voorstel niets geregeld is, tenzij er een concrete
handeling van erkenning is verricht. Kunnen de initiatiefnemers aangeven
wat dient te gebeuren wanneer bijvoorbeeld de moeder overlijdt en de
vader nog geen gezag heeft, als dit voorstel zou zijn aangenomen? Blijft er
dan niet nog steeds een (langdurige) periode waarin er geen sprake is van
voorzieningen?
Onder het huidige recht kan het niet tijdig verkrijgen van het gezamenlijk
gezag ernstige gevolgen hebben indien de moeder komt te overlijden. Als
de erkenner en de moeder niet het gezamenlijk gezag hebben laten
aantekenen in het gezagsregister en de moeder dus het gezag alleen heeft
uitgeoefend ontstaat na haar overlijden een gezagsvacuüm. Het gevolg is
dat de overblijvende ouder, die het kind erkend heeft, na het overlijden,
hetgeen op zich al een ingrijpende gebeurtenis is voor de overblijvende
ouder, zo snel mogelijk een procedure bij de rechtbank moet starten
waarin hij verzoekt om belast te worden met het ouderlijk gezag over het
kind.
Het is in dit geval aan de rechter om te bepalen of de andere ouder of een
derde met het gezag wordt belast, waarbij de andere juridische ouder een
zekere voorkeur heeft, ook als de overleden ouder een voogd heeft
aangewezen bij testament of door aantekening in het gezagsregister op
grond van artikel 1:292 BW. Als deze persoon zich bereid heeft verklaard
het voogdijschap te aanvaarden, vangt daarmee diens voogdijschap aan.
In dat geval bestaat voor de overlevende ouder zonder gezag de
mogelijkheid om een verzoek te doen aan de rechter om hem met het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 605, nr. 9

20

gezag te belasten (zie de artikelen 1:253g en 1:253h BW). Indien dit
gebeurt binnen een jaar na het begin van de voogdij, bestaat alsnog de
zekere voorkeur voor de overlevende ouder.41
Alleen al om onzekerheid over het gezag na overlijden van de moeder te
voorkomen is het dus uitermate belangrijk dat wettelijk goed wordt
geregeld dat de erkenner van rechtswege, en dus van meet af aan, het
gezag heeft. Dit wetsvoorstel bewerkstelligt na inwerkingtreding dat als
een persoon die niet met de moeder is gehuwd, het ongeboren kind van
de moeder erkent, de moeder en deze erkenner vanaf de geboorte
automatisch gezamenlijk het gezag over dat kind uitoefenen. Als de
moeder komt te overlijden, dan oefent de andere ouder van rechtswege
alleen het gezag over het kind uit. Het wetsvoorstel zorgt er derhalve voor
dat er in de nieuwe situatie minder vaak een gezagsvacuüm zal ontstaan
ten opzichte van de huidige situatie.
Ingeval de ongehuwde partner het kind niet heeft erkend, en de moeder
komt te overlijden, kan het inderdaad nog voorkomen dat er gedurende
een periode sprake is van een gezagsvacuüm. Met het initiatiefwetsvoorstel wordt zo veel mogelijk aangesloten bij de maatschappelijke
ontwikkelingen. Met de invoering van het wetsvoorstel is het niet meer
nodig dat ongehuwde ouders na de erkenning nog een extra stap moeten
zetten om tot gezamenlijk gezag over het kind te komen met alle nadelige
gevolgen van dien als dat niet (tijdig) is gebeurd. Zoals uit de cijfers van
het CBS blijkt, vindt in het merendeel van de gevallen echter wel degelijk
erkenning plaats.42
6. Uitvoeringsaspecten en kenbaarheid gezagssituatie
De leden van de VVD-fractie lezen dat het doel van het gezagsregister
gelijk blijft: vrijwel alleen rechtsfeiten die niet reeds automatisch volgen
uit de wet, worden in het register opgenomen. Maar als in het register en
in de basisregistratie personen (BRP) niets omtrent het gezag is vermeld
omdat na inwerkingtreding van het initiatiefwetsvoorstel gezamenlijk
gezag wordt aangenomen, dan kan dat problemen met zich meebrengen
als instanties in het buitenland de gezagssituatie willen verifiëren. Het
hebben van ouderlijk gezag is een niet onbelangrijke factor bij beslissingen over toelating tot Nederland. Hebben de initiatiefnemers hierbij
stilgestaan?
Er wijzigt wat betreft de registratie in de BRP niks: de gezagsverhouding
wordt alleen opgenomen als het college van B&W op grond van
artikel 2.28 van de Wet basisregistratie personen (Wet BRP) van de griffier
een uittreksel van het centraal gezagsregister heeft ontvangen. Daarnaast
verstrekt de BRP niet aan instanties in het buitenland. Het primaire doel
van de basisregistratie is overheidsorganen en in het Besluit BRP
aangewezen derden te voorzien van de in de basisregistratie opgenomen
gegevens, voor zover deze gegevens noodzakelijk zijn voor de vervulling
van de taak van een overheidsorgaan of de aangewezen derde,
De ABS, die onder andere belast is met het opmaken van akten, zoals
geboorteakten en akten van erkenning, meldt voor de bijhouding van de
BRP relevante feiten die hij in de registers van de burgerlijke stand heeft
opgenomen terstond aan het college van B&W (artikel 2.27, eerste lid, Wet
BRP). De griffier van de rechtbank die een wijziging van gezag heeft
aangetekend in het gezagsregister, meldt deze wijziging op grond van het
41
42

HR 19 november 2004, ECLI:NL:2004:AQ8088.
https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2016/21/ouders-van-ruim-vier-op-de-tien-baby-s-nietgetrouwd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 605, nr. 9

21

huidige artikel 2.28, derde lid, Wet BRP aan het college van B&W, ter
registratie in de BRP. Op grond van de voorgestelde wijziging van dit
artikel zal de griffier alle rechtsfeiten die betrekking hebben op de
gezagsuitoefening over een minderjarige moeten melden aan het college
van B&W. Dat geldt dus niet alleen voor rechtsfeiten die leiden tot een
wijziging in het gezag, maar ook voor rechtsfeiten die geen wijziging in
het (van rechtswege bestaande eenhoofdig) gezag van de moeder met
zich meebrengen. Dit betreft de uitzondering dat moeder en erkenner
gezamenlijk verklaren dat het gezag alleen door de moeder wordt
uitgeoefend en de uitzondering dat de erkenning heeft plaatsgevonden
met vervangende toestemming van de rechtbank als bedoeld in artikel 1:
204, derde of vierde lid BW. Door de voorgestelde aanpassing van de Wet
BRP kan, indien in de praktijk onduidelijkheid bestaat over de gezagssituatie, uit de BRP worden afgeleid of zich een uitzonderingsgrond
voordoet of dat de hoofdregel van gezamenlijk gezag van rechtswege
geldt. Deze kenbaarheid uit de BRP is overigens geen voorwaarde voor
het ontstaan van het gezamenlijk gezag. Het gezamenlijk gezag ontstaat in
geval van erkenning na de geboorte op het moment van de erkenning en
is niet afhankelijk van een registratie in de BRP.
7. Internationaal privaatrechtelijke aspecten
De leden van de VVD-fractie lezen dat het initiatiefwetsvoorstel beoogt de
ontstaanswijze van gezamenlijk gezag van ongehuwden te wijzigen in
Nederland. Graag verzoeken deze leden de initiatiefnemers nader in te
gaan op de internationale privaatrechtelijke aspecten van het voorstel. Is
het bijvoorbeeld mogelijk om, indien een kind in het buitenland is
geboren en in het geboorteland van rechtswege eenhoofdig gezag
bestond, bij vestiging in Nederland alsnog ten overstaan van de gemeente
een gezamenlijke verklaring af te leggen dat ouders continuering van het
eenhoofdig gezag willen? Hoe kijken de initiatiefnemers hier tegenaan?
Zijn er andere situaties denkbaar waarin een mogelijk onwenselijk verschil
in behandeling kan optreden?
De initiatiefnemers brengen met dit wetsvoorstel geen wijzigingen aan op
het terrein van het internationaal privaatrecht. Ingeval er een internationaal element aan de orde is bij erkenning of verkrijging van het gezag
bepalen internationaal privaatrechtelijke regels of Nederlands recht dan
wel buitenlands recht op de erkenning of de verkrijging het gezag van
toepassing is. Wat betreft de vraag welk recht van toepassing is op het
van rechtswege verkrijgen van gezag over een kind geldt hetgeen hierover
is bepaald in het Haags Verdrag van 19 oktober 1996 inzake de
bevoegdheid, het toepasselijke recht, de erkenning, de tenuitvoerlegging
en de samenwerking op het gebied van ouderlijke verantwoordelijkheid
en maatregelen ter bescherming van kinderen (HKV 1996).
Ingevolge artikel 16 HKV 1996 wordt het van rechtswege ontstaan van
ouderlijk gezag beheerst door het recht van het land waar het kind zijn
gewone verblijfplaats heeft en blijft bestaan na verplaatsing van de
gewone verblijfplaats naar een andere staat.
Verder geldt dat het van rechtswege ontstaan van gezag van een persoon
die deze verantwoordelijkheid niet reeds heeft, beheerst wordt door het
recht van het land van de nieuwe gewone verblijfplaats (art. 16, vierde
lid). Dit betekent dat op grond van het HKV 1996 een ouder zonder gezag,
alsnog van rechtswege gezag verkrijgt op grond van de regels van de
nieuwe gewone verblijfplaats.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 605, nr. 9

22

Op grond van het voorgestelde artikel 251b, eerste lid, ontstaat in beginsel
gezamenlijk gezag door erkenning. Wanneer een kind na erkenning in het
buitenland in Nederland zijn gewone verblijfplaats krijgt, geldt dus dat in
een situatie van eenoudergezag in beginsel alsnog van rechtswege
gezamenlijk gezag ontstaat over een reeds erkend kind.
Op grond van het voorgestelde tweede lid van artikel 251b kan de moeder
met de erkenner verklaren dat zij alleen het gezag uitoefent. Omdat deze
verklaring in de akte van erkenning moet zijn opgenomen, kan deze niet
op een later tijdstip plaatsvinden. Dit betekent dat ouders die alsnog in
Nederland gezamenlijk gezag krijgen niet vervolgens nog een verklaring
met betrekking tot het eenhoofdig gezag van de moeder kunnen doen.
Zeker voor ouders die op grond van het voor hun toepasselijk recht eerder
bewust voor eenoudergezag hebben gekozen, kan dit een onwenselijk
gevolg opleveren. Initiatiefnemers willen ouders in de situatie van
eenhoofdig gezag daarom de mogelijkheid bieden alsnog een verklaring
te doen. In verband hiermee wordt een nota van wijziging op het
wetsvoorstel ingediend waarmee dit wordt geregeld.
De initiatiefnemers verwijzen voor een nadere toelichting op het internationaal privaatrecht in relatie tot erkenning en gezag graag naar hoofdstuk
7 van de gewijzigde memorie van toelichting (Kamerstukken II, 2019/2020,
34 605, nr. 6, blz. 19 en 20).
Kunnen de initiatiefnemers voor de leden van de SP-fractie verduidelijken
hoe het gezag moet worden aangetekend als erkenning in het buitenland
heeft plaatsgevonden?
In de internationaal privaatrechtelijke systematiek is de koppeling tussen
erkenning en gezag gelegen in het gezagsrecht. Indien het kind dat in het
buitenland erkend is, zijn gewone verblijfsplaats in Nederland heeft, is
Nederlands recht van toepassing op de gezagsverkrijging. De hoofdregel
dat van rechtswege gezamenlijk gezag ontstaat, geldt dan.
In geval van een erkenning in het buitenland maken de lokale autoriteiten
een akte van erkenning op die op verzoek van de ouders in Nederland in
de registers van de burgerlijke stand van de woongemeente of de
gemeente Den Haag wordt ingeschreven, mits aan enige voorwaarden is
voldaan (zie artikel 10:101 jo. 10:100 BW). De ABS meldt voor de BRP
relevante feiten die hij in de registers van de burgerlijke stand heeft
opgenomen terstond aan het college van B&W (artikel 2.27, eerste lid, Wet
BRP). Dit wetsvoorstel wijzigt – zoals gezegd – niets op het terrein van het
internationaal privaatrecht. Zodra een internationaal element een rol
speelt bij erkenning of gezagsverkrijging wordt op basis van internationaal privaatrechtelijke regels bepaald of Nederlands recht dan wel
buitenlands recht op de erkenning of de gezagsverkrijging van toepassing
is.
8. Adviezen
8.1 Algemene reactie op hoofdlijnen
De leden van de VVD-fractie lezen dat de Raad voor de rechtspraak (Rvdr)
concludeert in het advies aan de initiatiefnemers dat zij ervan uitgaat dat
er geen synchronisatie plaats hoeft te vinden van het centraal gezagsregister met de BRP. Delen de initiatiefnemers de opvatting dat er geen
koppeling vanuit het centraal gezagsregister met de BRP tot stand hoeft te
worden gebracht? Zo nee, waarom niet? Wat zouden de eventuele
IT-gevolgen zijn wanneer er toch een koppeling tot stand moet worden
gebracht?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 605, nr. 9

23

Op grond van het voorgestelde artikel 1:251b, lid 2, dient de ABS een
verklaring van de ouders van eenhoofdig gezag van de moeder door te
geven aan de griffier van de rechtbank, die deze verklaring aantekent in
het centraal gezagsregister. De griffier zal op basis van het voorgestelde
artikel 2.28, lid 3, Wet BRP niet alleen – zoals thans het geval is – de in het
gezagsregister aangetekende wijzigingen van het gezag melden aan het
college van B&W, maar alle rechtsfeiten die betrekking hebben op de
gezagsuitoefening over een minderjarige.
Op basis van het vorenstaande achten de initiatiefnemers het tot stand
brengen van een koppeling tussen gemeenten (BRP) en het gezagsregister
niet aan de orde, aangezien het de griffier is die de noodzakelijke
gegevens vanuit het gezagsregister bij de gemeenten aan zal leveren, net
zoals dat thans plaatsvindt op grond van het huidige artikel 2.28 Wet BRP.
8.2 Rapport Staatscommissie Herijking ouderschap
De leden van de CDA-fractie constateren dat het algemene idee van het
initiatiefwetsvoorstel is dat erkenning en gezag van kinderen van
ongehuwde ouders van rechtswege aan elkaar gekoppeld moeten zijn
omdat dit ook geldt voor kinderen van gehuwde ouders. Deze leden
vragen de initiatiefnemers in te gaan op het punt van zowel de Staatscommissie Herijking ouderschap als de Afdeling dat het nemen van verantwoordelijkheid voor de verzorging en opvoeding van een kind een
bewuste keuze is en dient te zijn en dat deze keuze verondersteld mag
worden indien de ouders al gehuwd of geregistreerd zijn.
De Staatscommissie Herijking Ouderschap staat kritisch tegenover het
voorstel, zo lezen de leden van de ChristenUnie-fractie. De commissie stelt
dat het nemen van verantwoordelijkheid een bewuste keuze dient te zijn.
Bij huwelijk of geregistreerd partnerschap, zou deze keuze mogen worden
verondersteld. In andere situaties mag dit niet zonder meer worden
verondersteld, luidt de redenering. Graag ontvangen voornoemde leden
een nadere reflectie van de initiatiefnemers op dit punt.
De initiatiefnemers verwijzen in dit verband ook naar de beantwoording
van de vragen van de leden van de SGP-fractie bij paragraaf 3.3 (De wet
laten aansluiten op de behoeften van een veranderde samenleving).
Wat de initiatiefnemers betreft, sluit het standpunt van de Staatscommissie Herijking ouderschap niet aan bij de maatschappelijke ontwikkelingen van de afgelopen vier decennia. Steeds meer kinderen worden
geboren en groeien op bij ongehuwde ouders. Uit eerdergenoemde cijfers
van het CBS blijkt dat in 2015 in Nederland 170 duizend kinderen werden
geboren, waarbij bij ruim 75 duizend kinderen de ouders niet gehuwd
waren. Daarbij zijn nierbij zijn negen van de tien baby’s door de juridische
ouder erkend. De meeste ongehuwde vaders (80 procent) hebben het
juridisch ouderschap al tijdens de zwangerschap of bij geboorte geregeld
door het kind te erkennen, zeven procent erkende het kind binnen een
week na de geboorte, drie procent deed dat later. Het standpunt van de
Staatscommissie dat als ouders voor de geboorte van het kind geen
huwelijk of geregistreerd partnerschap zijn aangegaan, er niet zonder
meer van uit mag worden gegaan dat zij daadwerkelijk samen de
verzorging en opvoeding van het kind ter hand willen nemen, sluit
derhalve niet meer aan bij en doet geen recht aan de feitelijke ontwikkelingen in de maatschappij wat betreft diversiteit aan relatievormen
waarbinnen kinderen worden geboren en de intentie van (ongehuwde)
ouders tot een duurzame opvoedingsrelatie. Na invoering van het
wetsvoorstel kan, net als bij een aangegaan huwelijk of geregistreerd
partnerschap, bij een erkenning uitgegaan worden van een veronder-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 605, nr. 9

24

stelde bewuste positieve keuze tot het nemen van de verantwoordelijkheid voor de verzorging en opvoeding. Dat sluit ook aan bij de praktijk
in het gros van de gevallen, zoals blijkt uit aangehaalde cijfers.
8.3 Overige adviezen
De leden van de CDA-fractie vragen of de initiatiefnemers willen reageren
op de reactie van de Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie (KNB) en de
Vereniging voor Mediators in het Notariaat (VMN) op het initiatiefwetsvoorstel. Het notariaat stelde voor om de automatische koppeling van
erkenning en gezag te beperken tot kinderen van samenwoners met een
notarieel samenlevingscontract, zo lezen voornoemde leden. Daarmee
wordt gekozen voor een minder ingrijpende wijziging, maar wordt wel
tegemoetgekomen aan de wensen van initiatiefnemers, zo menen de aan
het woord zijnde leden.
De leden van de SP-fractie merken op dat het notariaat voorstelde om de
automatische koppeling van erkenning en gezag te beperken tot kinderen
van samenwoners met een notarieel samenlevingscontract. De notaris
heeft de taak de wil van beide betrokken partijen te controleren. Op die
manier kan de notaris nagaan of de ouders inderdaad allebei gezamenlijk
gezag willen en hen bovendien voorlichten over de rechtsgevolgen van
erkenning en gezag. Kunnen de initiatiefnemers uitleggen waarom zij niet
voor deze optie hebben gekozen?
De leden van de ChristenUnie-fractie brengen de brief van de KNB onder
de aandacht. Zij stellen voor om de automatische koppeling van
erkenning en gezag te beperken tot kinderen van samenwoners met een
notarieel samenlevingscontract. Hoe staan initiatiefnemers tegenover dit
voorstel?
Het wetsvoorstel beoogt onder meer een onwenselijk onderscheid tussen
kinderen van gehuwde ouders die van rechtswege het gezamenlijk gezag
hebben enerzijds, en kinderen van ongehuwde ouders dit dat gezamenlijk
gezag niet hebben, weg te nemen. Het wetsvoorstel draagt daarmee bij
aan het streven naar zoveel mogelijk gelijkwaardig ouderschap en biedt
een betere waarborg dat het kind wordt beschermd tegen alle vormen van
discriminatie op grond van de omstandigheden van de ouders, wettige
voogden of familieleden van het kind. Daarmee wordt de huidige
wetgeving meer in lijn gebracht met de uitgangspunten van de artikelen 2,
lid 2, en 18 IVRK. Het voorstel van de KNB past niet bij dit uitgangspunt
van het IVRK en zou feitelijk voor (een deel van de kinderen van)
ongehuwde ouders alsnog het onderscheid in stand houden dat dit
wetsvoorstel juist beoogt weg te nemen. Niet alle ouders willen of kunnen
een notarieel samenlevingscontract afsluiten. Daarbij zullen de meeste
ongehuwde ouders heel wel zelf in staat zijn te bepalen of zij hun kind
willen erkennen en daarmee de zorg en opvoeding voor hun kinderen op
zich willen nemen. Met de hoofdregel uit het initiatiefwetsvoorstel wordt
juist aangesloten bij feitelijke verwachtingen van ongehuwde ouders en
het vergroot de rechtszekerheid en rechtsgelijkheid voor ongehuwde
ouders en hun kinderen, ongeacht of de ongehuwde ouders een notarieel
samenlevingscontract hebben of niet.
Met het ontstaan van automatisch gezamenlijk gezag door erkenning
wordt derhalve meer recht gedaan aan het IVRK en wordt beter aangesloten bij de ontwikkelingen in de samenleving waarin nu al meer dan de
helft van de eerstgeborenen buiten huwelijk wordt geboren.
Op grond van het vorenstaande zien de initiatiefnemers dan ook geen
aanleiding om het initiatiefwetsvoorstel aan te passen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 605, nr. 9

25

9. Financiële gevolgen
De leden van de SP-fractie lezen dat de Rvdr erop wijst dat de implementatiekosten en IT-kosten ongeveer 200.000 euro zullen bedragen. Zijn de
initiatiefnemers van mening dat de rechtspraak dan ook meer geld moet
krijgen om deze wetgeving te implementeren? De Nederlandse Vereniging
voor Burgerzaken wijst erop dat de extra werkzaamheden die uit dit
initiatiefwetsvoorstel voort kunnen vloeien, extra kosten met zich
meebrengen. Kunnen de initiatiefnemers voor de aan het woord zijnde
leden verduidelijken om hoeveel geld dit gaat?
De Raad voor de rechtspraak geeft in zijn aanvullend advies d.d. 5 februari
2020 aan dat het gewijzigde initiatiefwetsvoorstel naar verwachting niet
leidt tot substantiële werklastgevolgen voor de Rechtspraak. Naar
verwachting zullen de werkzaamheden ter invoering van het initiatiefwetsvoorstel, naast summiere aanpassingen van rechtspraak.nl en de
relevante brieven en formulieren, bestaan uit aanpassing van het centraal
gezagsregister, waarbij voor nieuwe rechtsfeiten nieuwe beslissingscategorieën in het gezagsregister moeten worden toegevoegd. De
implementatiekosten/IT-kosten zullen naar verwachting onder de
€ 200.000 blijven en zijn daarmee niet substantieel; hiervoor is derhalve
geen extra financiering voor de Rechtspraak benodigd.
De NVVB heeft aangegeven met geringe kosten te maken te krijgen, die
met name betrekking hebben op het instrueren van de ambtenaren van de
burgerlijke stand in verband met de invoering van dit initiatiefwetsvoorstel.
10. Overig
De leden van de D66-fractie vernemen graag van de initiatiefnemers, hoe
(aankomende) ouders, ambtenaren, notarissen en eventueel andere
belanghebbenden van deze wetswijziging op de hoogte gaan worden
gesteld.
Het publiek zal van overheidswege via daartoe geëigende kanalen in
kennis worden gesteld over de inhoud en de inwerkingtreding van het
wetsvoorstel. De beroepsorganisaties van de ambtenaren van de
burgerlijke stand (NVVB) en notarissen (KNB en Vereniging voor
Mediators in het Notariaat (VMN)) hebben advies uitgebracht op dit
wetsvoorstel en zijn van de inhoud hiervan op de hoogte.
Initiatiefnemers gaan ervan uit dat deze beroepsorganisaties hun leden
zullen informeren over de gevolgen van dit wetsvoorstel voor de
beroepspraktijk. Het ligt in de rede dat ambtenaren van de burgerlijke
stand en notarissen in het kader van hun beroepsuitoefening aan
(aankomende) ouders informatie verstrekken over deze wetswijziging en
het automatisch ontstaan van gezamenlijk gezag bij erkenning van een
kind.
De NVVB heeft in haar advies benoemd dat waar de ambtenaar van de
burgerlijke stand (ABS) zich nu nog steeds genoodzaakt ziet om bij
erkenning te wijzen op het feit dat er geen ouderlijk gezag door de
erkenning ontstaat, de ABS na invoering van deze wijziging eenvoudig zal
kunnen aangeven dat met de erkenning het gezamenlijk gezag ook direct
is geregeld.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen de initiatiefnemers in te gaan
op de vraag hoe dit voorstel zich verhoudt tot de rechtspositie van
derden-betrokkenen, die als niet-juridische ouders een belangrijke rol

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 605, nr. 9

26

kunnen spelen bij de opvoeding en verzorging van het kind. Het is
inmiddels gemeengoed om ook derden die een belangrijke rol spelen in
het leven van het kind ex artikel 8 EVRM rechten en plichten toe te
kennen. Hoe verhoudt het door de initiatiefnemers voorgestelde automatisme van de van rechtswege toekenning van ouderlijk gezag zich tot
derden-betrokkenen, bijvoorbeeld als het donoren betreft die in nauwe
persoonlijke betrekking tot het kind staan of informele stiefouders? Het
lijkt erop dat dit initiatief dat uitgaat van een automatische koppeling van
erkenning en gezamenlijk gezag een gezamenlijk verzoek van de ouder
met gezag en een derde kan doorkruisen, ook al heeft die derde een
nauwe persoonlijke betrekking tot het kind, bijvoorbeeld een bestendige
zorgrelatie.
Het initiatiefwetsvoorstel heeft als uitgangspunt gezamenlijk gezag van
rechtswege voor ongehuwde ouders bij erkenning van een kind. Deze
hoofdregel draagt bij aan een gelijkwaardig ouderschap en is in de
meeste gevallen in het belang van het kind. Er kunnen zich echter gevallen
voordoen waarin dit anders is. Daarom bevat het wetsvoorstel enkele
uitzonderingen op de hoofdregel van automatisch gezamenlijk gezag.
Dit houdt verband met het feit dat een huwelijkse situatie deels ook
anders kan zijn dan de situatie waarin een kind wordt erkend. Bij binnen
huwelijk geboren kinderen bestaan er bij de geboorte twee juridische
ouders, terwijl erkenning ook (ver) na de geboorte kan plaatsvinden. Dan
bestaat dus in tegenstelling tot binnen huwelijk geboren kinderen de
mogelijkheid dat reeds op een andere manier in het gezag is voorzien,
bijvoorbeeld omdat de moeder het gezag al met een ander dan een ouder
uitoefent. Daarnaast bestaan er gevallen waarin de moeder en/of degene
die het kind wil erkennen, gezamenlijk gezag niet wenselijk vinden.
Daarom maakt het wetsvoorstel het mogelijk dat in zo’n geval geen
gezamenlijk gezag van rechtswege ontstaat, maar dat de moeder het
eenhoofdig gezag behoudt. Ook kan het zo zijn dat de moeder geen
toestemming voor erkenning geeft. Dit zou bijvoorbeeld het geval kunnen
zijn in het door de leden van de GroenLinks-fractie geschetste situatie dat
de moeder reeds een verzoek tot gezamenlijk gezag met een derde heeft
gedaan. Ook ontstaat geen gezamenlijk gezag van rechtswege, indien de
erkenning met vervangende toestemming van de rechtbank tot stand is
gekomen.
Omgekeerd vragen de aan het woord zijnde leden welke gevolgen dit
initiatief heeft voor de ouder die het kind erkent, maar niet zit te wachten
op automatisch ouderlijk gezag. Graag ontvangen deze leden van de
GroenLinks-fractie een reactie.
De moeder van het kind en haar partner kunnen het wenselijk achten dat
de partner het kind (wel) erkent, maar niet wordt belast met het ouderlijk
gezag. Voor deze situatie regelt het initiatiefwetsvoorstel dat op
eenvoudige wijze kan worden afgeweken van de hoofdregel van het van
rechtswege verkrijgen van gezamenlijk gezag door erkenning. Het is
onwenselijk als daarvoor een gerechtelijke procedure gestart moet
worden. Dan bestaat het risico dat kinderen, teneinde gezagsverkrijging
door de partner te voorkomen, niet worden erkend. In het wetsvoorstel is
daarom bepaald dat als in de akte van erkenning bij de ABS – of in de
notariële akte van erkenning ingeval de erkenning bij de notaris wordt
geregeld – is opgenomen dat de moeder en de erkenner hebben verklaard
dat de moeder het eenhoofdig gezag uitoefent, er geen gezamenlijk gezag
van rechtswege ontstaat.
Kunnen de initiatiefnemers voor de leden van de ChristenUnie-fractie
aangeven hoe dit initiatiefwetsvoorstel uitwerkt in de volgende situaties:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 605, nr. 9

27

–
–
–
–

Een minderjarige moeder zonder een meerderjarigheidsverklaring en
een minderjarige danwel meerderjarige vader,
Een minderjarige moeder met een meerderjarigheidsverklaring en een
minderjarige danwel meerderjarige vader,
Wanneer het vaderschap gerechtelijk is vastgesteld,
Als de minderjarige danwel meerderjarige moeder van het kind geen
toestemming geeft om het kind te erkennen en de rechter wordt
gevraagd om vervangende toestemming?

In het geval van een minderjarige moeder zonder meerderjarigheidsverklaring en een erkenning door een minderjarige dan wel meerderjarige
vader geldt het volgende. De minderjarige moeder heeft niet van
rechtswege het gezag, minderjarigheid is een grond voor onbevoegdheid
(art. 1:246 BW). Het gezag staat derhalve open. Er kan in het gezag worden
voorzien door de rechter. Als de moeder achttien jaar wordt en er is niet
een ander met het gezag belast, bijvoorbeeld in de situatie dat zij maar
kort minderjarig is, dan krijgt zij op dat moment alsnog van rechtswege
het gezag (art. 1:253b, tweede lid BW). De moeder dient toestemming te
geven voor de erkenning. Een vervangende toestemming door de rechter
heeft geen gezamenlijk gezag tot gevolg (art. 1:251b, tweede lid, onder b,
van het wetsvoorstel). Een erkenner dient de leeftijd van 16 jaar te hebben
bereikt voor een rechtsgeldige erkenning (art. 1:204, eerste lid, onder b,
BW). Er kan op grond van de voorgestelde regeling geen gezamenlijk
gezag ontstaan door de erkenning als de moeder geen gezag heeft. Op
grond van art. 1:251b, eerste lid, onder b, van het wetsvoorstel, wordt er
in het geval van het ontbreken van een voorziening in het gezag geen
gezamenlijk gezag uitgeoefend.
In het geval van een minderjarige moeder met een meerderjarigheidsverklaring geldt dat zij het gezag uitoefent over haar kind (art. 1:253ha jo.
1:253b lid 1 BW). Met haar toestemming kan een minderjarige vader vanaf
16 jaar dan wel een meerderjarige vader het kind erkennen. Een minderjarige is niet bevoegd tot gezag en kan nog niet met de moeder het
gezamenlijk gezag uitoefenen. Wanneer de erkenner meerderjarig wordt
vervalt de grond voor onbevoegdheid (art.1:253q BW) en wordt het
gezamenlijk gezag met de moeder uitgeoefend. Voor de meerderjarige
erkenner geldt de hoofdregel dat de erkenning gezamenlijke uitoefening
van het gezag met de moeder tot gevolg heeft.
In het geval van een gerechtelijke vaststelling van het vaderschap geldt
het volgende. Indien het kind niet automatisch een juridische vader heeft
en als het kind ook niet is erkend, kan bij de rechtbank een verzoek tot
gerechtelijke vaststelling van het vaderschap worden gedaan. Een
gerechtelijke vaststelling van het vaderschap is zowel mogelijk ten
aanzien van de verwekker als ten aanzien van degene die als levensgezel
van de moeder heeft ingestemd met een daad die de verwekking van het
kind tot gevolge kan hebben. Een verzoek tot gerechtelijke vaststelling van
het vaderschap kan worden gedaan door de moeder (tenzij het kind de
leeftijd van zestien jaar heeft bereikt) of het kind (zie artikel 1:207 BW).
Het (laten) vaststellen van het vaderschap heeft tot gevolg dat er een
familierechtelijke betrekking ontstaat tussen vader en kind. Gerechtelijke
vaststelling van het vaderschap heeft geen automatisch gezag over het
kind tot gevolg. Mocht de vader na vaststelling van het vaderschap alsnog
het gezag over zijn (minderjarige) kind willen uitoefenen, dan kan hij
daartoe samen met de moeder van het kind een verzoek indienen bij de
griffier van de rechtbank, conform het huidige artikel 1:252 BW. Het
initiatiefwetsvoorstel brengt derhalve geen wijziging aan in de huidige
situatie rond de gerechtelijke vaststelling van het vaderschap.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 605, nr. 9

28

Voor de situatie waarin de rechtbank om vervangende toestemming voor
erkenning wordt gevraagd in geval de moeder geen toestemming voor de
erkenning verleent, geldt het volgende. Indien de moeder geen
toestemming verleent voor de erkenning van het kind door de man, dan
kan de man de rechter verzoeken vervangende toestemming te verlenen.
Het initiatiefwetsvoorstel brengt derhalve wat betreft de mogelijkheid van
ontstaan van gezag na erkenning met vervangende toestemming door de
rechtbank geen wijziging aan ten opzichte van de huidige situatie. Als de
vader het kind heeft erkend met vervangende toestemming van de
rechtbank, kan hij op grond van het huidige artikel 1:253c BW de
rechtbank verzoeken hem met het gezag over het kind te belasten.
De leden van de SGP-fractie vragen in hoeverre de mogelijkheid van
geregistreerd partnerschap nog wel gewenst is als dit initiatiefwetsvoorstel zou worden aangenomen. Is die optie niet overbodig?
Het geregistreerd partnerschap is bedoeld als gelijkwaardig alternatief
voor het huwelijk en heeft vrijwel dezelfde rechtsgevolgen als het
huwelijk, en onderhavig wetsvoorstel raakt daar verder niet aan.
II. Artikelsgewijs
Artikel 252
De leden van de SGP-fractie vragen hoe de regeling van dit wetsvoorstel
inzake artikel 251a zich precies verhoudt tot de bestaande regeling in
artikel 252. Is dat artikel nog wel nodig als dit initiatiefwetsvoorstel van
kracht zou worden?
Op grond van het huidige artikel 252 kunnen niet met elkaar gehuwde
ouders en ouders die geen geregistreerd partnerschap zijn aangegaan
slechts gezamenlijk het gezag over hun kind uitoefenen, indien zij dat op
beider verzoek hebben laten aantekenen in het gezagsregister. Vanwege
de introductie van de nieuwe hoofdregel in het voorgestelde artikel 251b,
eerste lid, aanhef, doet in geval van erkenning artikel 252 geen opgeld
meer.
Er zijn enkele situaties waarbij artikel 252 van toepassing blijft. In de
eerste plaats betreft dit de restcategorie van gevallen, te weten die waarin
het juridisch ouderschap door gerechtelijke vaststelling daarvan is
ontstaan en die waarbij de partner van de ouder die het gezag heeft het
kind adopteert (de zgn. stiefouderadoptie).
Verder zal artikel 252 gelding kunnen hebben in de gevallen waarin op
grond van de uitzonderingen van het voorgestelde artikel 251b geen
gezamenlijk gezag van rechtswege bij erkenning is ontstaan. Ook dan kan
op een later moment alsnog een beroep op artikel 252 worden gedaan. Zo
kunnen ongehuwde ouders die, na erkenning met vervangende
toestemming van de rechtbank op grond van artikel 251b, tweede lid,
onder b, in de toekomst weer op goede voet met elkaar staan alsnog
samen een verzoek bij de griffier indienen tot aantekening van
gezamenlijk gezag. Dit is in een dergelijk geval een laagdrempeliger optie
tot het (alsnog) verkrijgen van gezamenlijk gezag dan wanneer de
erkenner daartoe naar de rechtbank moet.
Het wetsvoorstel heeft vanaf het moment van inwerkingtreding onmiddellijke werking voor alle nieuwe gevallen van erkenning.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 605, nr. 9

29

Op erkenningen die hebben plaatsgevonden voorafgaand aan de
inwerkingtreding van dit wetsvoorstel blijft het huidige artikel 252 van
toepassing (zie artikel III van het wetsvoorstel). Dit betekent dat in een
dergelijk geval een moeder en de erkenner van haar kind die alsnog het
gezamenlijk gezag over hun kind willen uitoefenen, een verzoek moeten
doen tot aantekening van het gezamenlijk gezag in het gezagsregister
conform het huidige artikel 252.
Bergkamp
Van Wijngaarden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 605, nr. 9

30