Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2018–2019

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

2948
Vragen van de leden Van Gerven (SP) en Ellemeet (GroenLinks) aan de
Minister voor Medische Zorg en de Staatssecretaris van Economische Zaken
en Klimaat over het rapport «Overpriced: Drugs developed with Dutch Public
Funding» (ingezonden 13 mei 2019).
Antwoord van Minister Bruins (Medische Zorg) en van Staatssecretaris
Keijzer (Economische Zaken en Klimaat) (ontvangen 11 juni 2019).
Vraag 1
Kent u het rapport waarin staat dat de belastingbetaler soms wel twee of drie
keer voor geneesmiddelen betaalt?1 Wat is uw reactie daarop?
Antwoord 1
Ja, wij hebben kennisgenomen van het rapport. De tijd tussen het verschijnen
van het rapport en uw vragen is echter zeer kort. Het betreft dus een eerste
reactie omdat we vanuit de ministeries ook graag nog een nadere analyse
willen maken.
In het rapport wordt opgemerkt dat er publiek geld wordt geïnvesteerd in de
ontwikkeling van geneesmiddelen zonder dat daarbij concrete voorwaarden
worden gesteld over de toegankelijkheid voor de patiënt en maatschappelijk
verantwoorde prijzen van het eventuele uiteindelijke product dat de markt
haalt.
Het rapport stelt ook dat er publieke financieringsinstrumenten zijn waar wel
voorwaarden worden gesteld over toegankelijkheid en maatschappelijk
aanvaardbare prijzen. Bijvoorbeeld bij ZonMw-programma’s, het programma
Novel Antibacterial Compounds and Therapies Antagonizing Resistance
(NACTAR) van NWO en de kabinets bijdrage aan het Oncode-initiatief.
Daarnaast heeft de NFU recent in kaart gebracht wat mogelijk is op het
gebied van Maatschappelijk Verantwoord licentieren vanuit de Universitaire
Medische Centra. Deze notitie hebben we, mede namens de Minister van
OCW, recent naar uw Kamer gestuurd2.
Het rapport «Overpriced: Drugs developed with Dutch Public Funding» zoomt
met name in op revolverende fondsen die geen concrete voorwaarden
stellen. Deze revolverende fondsen zijn primair bedoeld om bedrijvigheid en

1
2

ah-tk-20182019-2948
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2019

Overpriced: Drugs Developed with Dutch Public Funding
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2019/05/29/kamerbrief-over-nfurapport-over-maatschappelijk-verantwoord-licentieren

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

1

economische activiteiten in Nederland te stimuleren. De beleidsmatige
verantwoordelijkheid voor deze instrumenten ligt bij het Ministerie van EZK.
Deze instrument zijn generiek van aard en zijn ook van toepassing op andere
sectoren dan de farmaceutische industrie.
Het Somo rapport vormt voor ons aanleiding om nog kritisch te kijken of
extra waarborgen nodig zijn.
Vraag 2
Waarom heeft u ervoor gekozen om bovenop de door u eerder genoemde
financieringsstromen in uw kamerbrief van 8 oktober 20183 de geldstromen
via regionale ontwikkelingsmaatschappijen die een belangrijke rol spelen bij
de financiering van start- en scale-ups in de biotech industrie niet mee te
nemen in de berekening van de eerdergenoemde Kamerbrief? Kunt u die
geldstromen helemaal inzichtelijk maken, zowel kwalitatief als kwantitatief?
Antwoord 2
Met de kamerbrief van 8 oktober 20184 hebben wij ernaar gestreefd een
globaal inzicht te geven in de financieringsstromen. Om praktische redenen is
ervoor gekozen het overzicht te beperken tot de nationale en Europese
geldstromen, waarbij niet naar volledigheid en exactheid is gestreefd. Een
exact en volledig overzicht zou een langer onderzoek vergen en zou aan de
conclusie dat de inzet van collectieve middelen voor geneesmiddelenontwikkeling substantieel is, waarschijnlijk weinig veranderd hebben.
SOMO heeft een optelsom van de genoemde geldstromen in de kamerbrief
van 8 oktober 2018 gemaakt, maar houdt in onze ogen onvoldoende rekening
met de verschillen in de instrumenten. Vanwege de verschillen in voorwaarden en doorlooptijden en het verschil tussen nationale en Europese geldstromen is een optelling niet goed mogelijk. Het is als het optellen van «appels
en peren».
SOMO noemt nu een bedrag van 783 miljoen euro per jaar, de bijdrage van
de Europese Commissie niet meegerekend. In onze ogen is dit een overschatting van de Nederlandse publiek gefinancierde bijdragen aan medicijnontwikkeling.
In de brief van 8 oktober 2018 is vanwege de «appels en peren» bewust geen
totaalbedrag genoemd.
De geldstromen van de regionale ontwikkelingsmaatschappijen worden
structureel en regelmatig kwalitatief en kwantitatief inzichtelijk gemaakt door
de publicatie van hun jaarverslagen. Daarnaast wordt door de Minister van
Financiën bij de verantwoording aan de Tweede Kamer in het kader van het
Jaarverslag Staatsdeelnemingen ook inzicht verschaft.
Vraag 3, 4 en 5
Wat vindt u van de mening van de farmaceutische industrie die stelt dat het
hoge prijzen moet vragen om de ontwikkelkosten van medicijnen te moeten
financieren? Ziet u dit rapport als bewijs dat, juist in de financieel meest
kwetsbare fase, de risico’s worden gedragen door de samenleving?
Kunt u reageren op de claim van de belangenvereniging van biotechbedrijven
dat «de overheid alleen het eerste zetje geeft»5 en de uitspraak dat het
«pertinente onzin» is dat er met publiek geld dubbel wordt betaald voor
medicijnen omdat de bedragen niet in verhouding zouden staan tot wat het
hele ontwikkeltraject kost?6 Hoe rijmt u deze beweringen met de bevindingen
uit het rapport?
Herkent u de bevindingen van de onderzoekers dat publiek gefinancierde
onderzoeksinstellingen een cruciale rol spelen in de kwetsbare vroege fase
van geneesmiddelenontwikkeling?

3

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2018/10/08/kamerbrief-over-inzicht-incollectieve-middelen-voor-medicijnontwikkeling (Kamerstuk 29 477, nr. 522)
4
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2018/10/08/kamerbrief-over-inzicht-incollectieve-middelen-voor-medicijnontwikkeling
5
https://nos.nl/artikel/2283950-peperdure-medicijnen-ontwikkeld-met-overheidsgeld.html
6
https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/overheid-betaalt-mee-aan-de-ontwikkeling-vanpeperdure-medicijnen~b56f9acd/

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

2

Antwoord 3, 4 en 5
Zoals we al verschillende keren eerder aan uw Kamer hebben aangegeven is
de prijs van een geneesmiddel opgebouwd uit verschillende elementen. De
R&D kosten zijn maar één van de elementen die de prijs van een geneesmiddel bepalen
Het onderzoek dat plaatsvindt in de vroege fase van de ontwikkeling van een
geneesmiddel is het meest risicovol in de zin dat het op dat moment het
meest onzeker is of het onderzoek leidt tot een concreet geneesmiddel waar
een patiënt uiteindelijk baat bij kan hebben. Gedurende het onderzoeksproces
neemt de kennis toe en wordt het aannemelijker dat een geneesmiddel de
eindstreep haalt en als geregistreerd geneesmiddelen bij kan dragen aan de
behandeling van een patiënt.
In dat opzicht is er sprake van een «kwetsbare vroege fase» maar dat neemt
niet weg dat er ook substantiële onzekerheden aanwezig zijn in de latere
ontwikkeling, die vaak een grotere investering met zich meebrengt dan de
vroege ontwikkelingsfase van een geneesmiddel.
Kortom, gepleegde investeringen door publieke of door private partijen
bieden gedurende het gehele onderzoekstraject geen zekerheid of het
geïnvesteerde geld in het onderzoek naar een geneesmiddel uiteindelijk leidt
tot een (geregistreerd) geneesmiddel waar de patiënt baat bij heeft.
Ondermeer het Gupta rapport7 leert ons dat de wereldwijde private investeringen in R&D 156 miljard euro per jaar bedragen. Private investeringen in de
wereldwijde R&D zijn groter zijn dan publieke investeringen.
Het rapport van Somo leert ons dat publieke investeringen weliswaar relatief
beperkt kunnen zijn ten opzichte van de private investeringen, maar wel een
cruciale rol kunnen spelen in de ontwikkeling van geneesmiddelen en of de
ontwikkeling van het geneesmiddel in Nederland gebeurt. Er zijn fases in het
onderzoek aan te wijzen waarin het feit dat publieke investering plaatsvindt
en het tijdstip waarop belangrijker zijn dan de hoogte van de publieke
investering.
Dit is ook de reden dat vanuit de verschillende ministeries financiële
instrumenten beschikbaar zijn om een essentiële stimulering in een specifieke
fase te kunnen geven.
Vraag 6
Kunt u aangeven of er andere regionale ontwikkelingsmaatschappijen
(ROM’s) zijn die investeren in start- en scale-ups in de biotech industrie? Zo
ja, Kunt u inzicht geven in de grootte van de investering per bedrijf?
Antwoord 6
Regionale ontwikkelingsmaatschappijen, zoals de BOM, Innovation Quarter,
LIOF, NOM, Impuls Zeelanden Oost NL, kunnen investeren in start- en
scale-ups in de biotech-industrie. De omvang van de investeringen in deze
ondernemingen is per bedrijf kleiner dan 5 miljoen euro.
Vraag 7
Acht u het wenselijk dat de samenleving de uitgaven van belastinggeld kan
controleren? Zoja, waarom zijn de investeringen van ROM’s niet transparant?
Zo nee, waarom niet?
Antwoord 7
Ja. De investeringsstrategieën en de investeringen van de ROM’s zijn
transparant. De jaarverslagen van de ROM’s en het Jaarverslag Beheer
Staatsdeelnemingen zijn openbaar.
Vraag 8
Deelt u de conclusie van de onderzoekers dat de huidige investeringen van
ROM’s, zonder het verbinden van voorwaarden, haaks staan op uw missie
van het beteugelen van medicijnprijzen?

7

https://gupta-strategists.nl/studies/the-cost-of-opportunity

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

3

Antwoord 8
Deze conclusie delen wij niet. Medicijnprijzen worden op basis van meerdere
aspecten bepaald, zoals dit in de antwoorden 1, 3, 4 en 5 wordt toegelicht.
ROM’s streven naar het verbeteren van toegang tot financiering en het
stimuleren van bedrijvigheid en innovatie. ROM’s hanteren daarbij verschillende voorwaarden
conform hun investeringsstrategie, maar deze hebben vanwege de vroege
fase waarin deze investeringen plaatsvinden nauwelijks of geen invloed op de
uiteindelijke medicijnprijzen in de eindfase.
Door de ROM’s wordt wel steeds meer aandacht besteed aan de kaders van
de Sustainable Development Goals (SDG’s) die van indirecte invloed zijn op
beschikbaarheid en betaalbaarheid van medicijnen.
Vraag 9
Heeft u een overzicht bij hoeveel «clinical trials» er een publiek gefinancierde
instelling de sponsor of «primary sponsor» is?
Antwoord 9
Volgens het Annual Report CCMO 2017 zijn er 215 «onderzoeken met
geneesmiddelen» uitgevoerd door «niet industrie» in Nederland.
Vraag 10, 11 en 12
Acht u het wenselijk om te weten of en zo ja, in welke mate, «clinical trials»
van een specifiek medicijn betaald worden met publieke middelen?
Bent u van mening dat uw onderhandelingspositie over de prijs van een
medicijn versterkt wordt wanneer u kennis heeft over de financiële bijdrage
met publieke middelen over het hele ontwikkeltraject? Zo ja, wat doet u om
deze bijdrage in kaart te brengen? Zo nee, waarom niet?
Bent u van mening dat uw onderhandelingspositie over de prijs van een
medicijn versterkt wordt wanneer u kennis heeft over de financiële bijdrage
met publieke middelen van «clinical trials»?
Antwoord 10, 11 en 12
Zoals wij ook bij vraag 3, 4 en 5 hebben geantwoord, zijn de R&D kosten één
van de elementen die de prijs van een geneesmiddel bepalen. Het verkrijgen
van meer inzicht in de R&D kosten, zowel publiek als privaat, draagt bij aan
het gesprek over aanvaardbare prijzen die in dienst staan van zowel het
belang van de betaalbaarheid van de zorg als het belang van innovatie.
Hoge prijzen dienen altijd gemotiveerd te worden in de onderhandeling,
daartoe is ook inzicht in de R&D kosten en de mate waarin publieke middelen
zijn betrokken relevant en wenselijk. Dit zal meegewogen worden in de prijs
die wij wensen te betalen binnen het basispakket.
Vraag 13
Welke voorwaarden gaat u verbinden aan verschillende publieke financieringsstromen voor de ontwikkeling van medicijnen, om een eerlijke prijs af te
dwingen? Hoe gaat u dit doen?
Antwoord 13
Zie antwoord op vraag 1.
Vraag 14
Wat gaat u doen met het rapport over maatschappelijk verantwoord
licentiëren dat op 24 april aan u is aangeboden door de NFU en ZonMw?
Gaat u eveneens de principes van maatschappelijk verantwoord licentiëren
toepassen in andere financieringsstromen, zoals regionale ontwikkelingsmaatschappijen?
Antwoord 14
Wij hebben uw kamer, samen met de Minister van OCW, recent geïnformeerd8 over het rapport over maatschappelijk verantwoord licentiëren. In
deze brief hebben wij aangegeven dat wij verdere operationalisering zullen

8

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2019/05/29/kamerbrief-over-nfurapport-over-maatschappelijk-verantwoord-licentieren

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

4

stimuleren, ook in internationaal verband. Dat Nederland zich zal inzetten dat
dit ook aandacht krijgt bij de implementatie van het Europese Onderzoeksprogramma Horizon Europe. En verder hebben wij aangegeven dat het goed is
dat de NFU internationaal samen wil optrekken met de overheid, zodat
internationale verspreiding en doorontwikkeling van de principes kan
plaatsvinden.
Maatschappelijk verantwoord licentiëren is van toepassing op de fase dat het
onderzoek aan het geneesmiddel vanuit de universiteit naar private partijen
gaat.
Ook door de toenemende aandacht voor de kaders van de Sustainable
Development Goals (SDG’s) kunnen de principes van maatschappelijk
verantwoord licentiëren worden overwogen bij andere financieringsstromen.
Vraag 15
Deelt u de mening dat dit onderzoek aantoont dat het tijd is om na te denken
over alternatieve vormen van medicijnontwikkeling, zoals bijvoorbeeld een
octrooistichting die een exclusieve licentie krijgt op kennis die door publieke
organisaties is ontwikkeld of een Nationaal Fonds Geneesmiddelenonderzoek,
zoals betoogd in de initiatiefnota «Big Farma: Niet gezond!»?9
Antwoord 15
Wij staan open voor alternatieve vormen van medicijnontwikkeling, maar een
Nationaal Fonds Geneesmiddelenonderzoek zoals betoogd in de initiatiefnota
«Big Farma: Niet gezond!» hebben wij niet voor ogen.
We blijven wel verder werken om de samenwerking tussen publiek en private
partijen goed vorm te geven om zo de beschikbaarheid van geneesmiddelen
tegen maatschappelijk aanvaardbare kosten voor nu en in de toekomst te
realiseren.
Vraag 16
Bent u bereid deze vragen voor het algemeen overleg geneesmiddelenbeleid
van 6 juni 2019 te beantwoorden?
Antwoord 16
Ja.

9

Kamerstuk 34 834, nr. 1

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

5