Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

22 112

Nieuwe Commissievoorstellen en initiatieven
van de lidstaten van de Europese Unie

Nr. 3584

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 16 december 2022
Overeenkomstig de bestaande afspraken ontvangt u hierbij 5 fiches die
werden opgesteld door de werkgroep Beoordeling Nieuwe Commissie
voorstellen (BNC).
Fiche: Verordening dataverzameling en -deling kortetermijnverhuur
accommodatie (Kamerstuk 22 112, nr. 3581)
Fiche: Verordening aanscherping typegoedkeuring voor personenauto’s,
bestelwagens, vrachtwagens en bussen (Euro 7) (Kamerstuk 22 112,
nr. 3582)
Fiche: Mededeling meststoffen (Kamerstuk 22 112, nr. 3583)
Fiche: Mededeling EU-Beleid Cyber Defensie
Fiche: Mededeling Actieplan Militaire Mobiliteit 2.0 (Kamerstuk 22 112,
nr. 3585)
De Minister van Buitenlandse Zaken,
W.B. Hoekstra

kst-22112-3584
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 22 112, nr. 3584

1

Fiche: Mededeling EU-Beleid Cyber Defensie
1. Algemene gegevens
a) Titel voorstel
Gezamenlijke Mededeling aan het Europees Parlement en de Raad: Het
EU-beleid op het gebied van cyberdefensie
b) Datum ontvangst Commissiedocument
10 november 2022
c) Nr. Commissiedocument
JOIN(2022) 49 final
d) EUR-Lex
https://eur-lex.Europa.eu/legal-content/EN/TXT/
?uri=CELEX%3A52022JC0049&qid=1668607061632
e) Nr. impact assessment Commissie en Opinie Raad voor Regelgevingstoetsing
Niet opgesteld
f) Behandelingstraject Raad
Raad Buitenlandse Zaken
g) Eerstverantwoordelijk ministerie
Ministerie van Defensie
2. Essentie voorstel
De oorlog in Oekraïne benadrukt het belang van gedegen cyber
weerbaarheid in Europa en legt de verwevenheid van civiele en militaire,
digitale en fysieke infrastructuur bloot. De Europese Commissie (hierna:
de Commissie) en de Hoge Vertegenwoordiger (HV) willen middels deze
mededeling de samenwerking tussen militaire en civiele cybergemeenschappen in de EU vergroten en benadrukken het belang van samenwerking met de private sector. Ook worden lidstaten opgeroepen met
spoed meer te investeren in hun (actieve) cyberdefensievermogen. Het
EU-beleid op het gebied van cyberdefensie werd aangekondigd in het
Strategisch Kompas1 met als doel om strijdkrachten, burgers en
EU-crisismanagementmissies en operaties te beschermen tegen
cyberaanvallen.
De mededeling rust op vier pilaren. Ten eerste beoogt het de samenwerking te bevorderen tussen nationale en Europese defensieactoren
binnen het cyberdomein. Daarbinnen worden de acties onderscheiden in
cyberdefensie acties en civiele ondersteuningsacties. Hier worden
suggesties gedaan voor nieuwe samenwerkingsverbanden om actoren
binnen cyberdefensie bij elkaar te brengen. Zo wordt voorgesteld om de
gezamenlijke informatiepositie en het situationeel bewustzijn binnen de
defensiegemeenschap te versterken door middel van de oprichting van
een EU Coördinatiecentrum voor cyberdefensie (EUCDCC), door de
verdere ontwikkeling en versterking van een EU-conferentie van cybercommandanten en door de oprichting van een operationeel netwerk
«MICNET» bestaande uit militaire computercrisisteams (milCERTs).
Ook bevat de tekst voorstellen om EU militaire structuren beter in contact
te brengen met Europese civiele netwerken, zoals de EU-conferentie van
cybercommandanten met CyCLONe2, en EU-NAVO samenwerking te
verbeteren, door samenwerking tussen het NATO Computer Incident
1

ST 7371/22, «Een strategisch kompas voor veiligheid en defensie – Voor een Europese Unie die
haar burgers, warden en belangen beschermt en bijdraagt aan de internationale vrede en
veiligheid».
2
Cyber Crisis Liaison Organisation Network (CyCLONe), het Europees netwerk van verbindingsorganisaties voor grootschalige cyberincidenten en -crises.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 22 112, nr. 3584

2

Response Capability Technical Centre (NCIRC TC) en CERT-EU. Tot slot
beschrijft het voorstel een op te richten EU initiatief voor cybersolidariteit,
waarvoor de Commissie een – mogelijk wetgevend – voorstel voorbereidt
om de uitrol van een EU-infrastructuur van operationele beveiligingscentra (SOC’s) te bevorderen. Het EU initiatief voor cybersolidariteit zou
volgens de Commissie kunnen resulteren in wettelijke wijzigingen in het
programma Digitaal Europa (DEP). Wat deze wettelijke wijzigingen in
zullen houden is nog niet helder. Het EU initiatief voor cybersolidariteit
zou verder ook kunnen ondersteunen in het geleidelijk opzetten van een
cyberreserve op EU-niveau met diensten van vertrouwde particuliere
aanbieders, de verdere uitwerking van het concept van snelle reactie
teams bij cyberincidenten (gebaseerd op een lopend PESCO3 project
CRRT) en een project voor gezamenlijke EU-brede cyberweerbaarheidsoefeningen (CyDef-X).
Ten tweede stelt de mededeling zich ten doel om het digitale ecosysteem
beter te beschermen. Om bredere weerbaarheid te bevorderen, wordt
onder meer voorgesteld om (niet-bindende) aanbevelingen voor
cyberveiligheid standaarden voor de defensiesector te ontwikkelen. Ook
zullen aanbevelingen voor interoperabiliteit vereisten en risico-scenario’s
voor kritieke infrastructuur worden ontwikkeld en wordt civiel-militaire
samenwerking gestimuleerd voor de ontwikkeling van geharmoniseerde
standaarden voor dual-use producten.
Ten derde roept de mededeling op tot investeringen in cyberdefensie
capaciteiten. De mededeling benoemt verschillende manieren om richting
te geven aan strategische investeringen zoals via een routekaart voor
kritieke technologieën voor veiligheid en defensie («de routekaart»),
prioritering in capaciteitsontwikkeling en strategische assessments. Er
wordt een oproep gedaan aan de lidstaten om in dit verband beter
gebruik te maken van bestaande kaders voor samenwerking (o.a. CARD,
PESCO, EDF). Tot slot is de Commissie voornemens om in 2023 een
academie voor cybervaardigheden op te richten. Dit initiatief is bedoeld
om de tekorten in de cybersecurity-arbeidsmarkt te reduceren door
diverse initiatieven op het gebied van trainingen, bij- en omscholingen en
digitale vaardigheden bijeen te brengen.
Ten vierde beogen de Commissie en HV om nieuwe partnerschappen aan
te gaan of bestaande partnerschappen te versterken. De mededeling
spreekt ook over de ambitie om de EU-NAVO relatie op het gebied van
cybersecurity te verdiepen op basis van complementariteit en interoperabiliteit, onder andere door het uitwisselen van personeel. Ook is er
aandacht voor gelijkgestemde partners, specifiek de Verenigde Staten en
Oekraïne. Als laatste is er aandacht voor partnerlanden in den brede, met
het oog op veiligheid- en defensiesamenwerking via de Europese
Vredesfaciliteit (EPF).
3. Nederlandse positie ten aanzien van het voorstel
a) Essentie Nederlands beleid op dit terrein
Nederland heeft in de Defensienota 2022 aangegeven grote ambities te
hebben op het gebied van EU veiligheid en defensiebeleid, onderbouwd
door grote investeringen in mensen en middelen. Nederland was dan ook
voorstander van het in maart 2022 aangenomen EU Strategisch Kompas.
Versterking van de Europese weerbaarheid, inclusief op cyberterrein,
maakt hier onderdeel van uit. In de Defensienota 20224 wordt, onder de
3
4

Permanent Structured Cooperation.
Kamerstuk 36 124, nr. 1.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 22 112, nr. 3584

3

actielijn informatiegestuurd werken en optreden, ingezet op het uitbreiden
van cybercapaciteiten, digitaal innoverend vermogen, nieuwe technologieën, meer Europese samenwerking en het verhogen van de cyberreadiness van Defensie.
Het Cybersecurity Beeld Nederland (CSBN2022) erkent dat de digitale
ruimte nauw verbonden is met geopolitiek en gebruikt wordt door staten
voor hun strategische belangenbehartiging op onder andere militair en
economisch gebied. Staten voeren digitale aanvallen uit om te spioneren
of om te kunnen saboteren. De dreiging van cyberaanvallen uit onder
andere Rusland en China is groter dan ooit. De Tijdelijke Wet cyberoperaties speelt hier op in door de inlichtingendiensten AIVD en MIVD meer
mogelijkheden te geven om in te grijpen. Naar aanleiding van de
bevindingen van de Evaluatie Commissie WIV (2021) zal later een
uitgebreide herziening van de Wet op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten plaatsvinden. Gezien de urgentie kiest het kabinet ervoor zaken
al eerder te regelen met deze tijdelijke wet.
Daarnaast schetst de Nederlandse Cybersecuritystrategie (NLCS)5,
waarvoor het (CSBN2022) als uitgangspunt ter formulering van de
probleemstellingen dient, de bredere Nederlandse inzet op het realiseren
van een digitaal veilige samenleving. De NLCS benadrukt ook het belang
van veilige en innovatieve digitale producten en diensten. Dit komt
momenteel tot uiting via de implementatietrajecten van de Netwerk en
Informatie Beveiligingsrichtlijn (NIB2) en de onderhandelingen omtrent de
verordening cyberweerbaarheid (CRA). De CRA6 beoogt hardware- en
software producten met digitale elementen te voorzien van horizontale
robuuste cybersecurity voorwaarden. Producten die exclusief zijn
ontwikkeld voor de nationale veiligheid, militaire doeleinden of om
gerubriceerde informatie te verwerken vallen buiten de reikwijdte. De
NIB2-richtlijn heeft als doel om de weerbaarheid in het digitale domein
van vitale aanbieders en de vitale infrastructuur binnen de EU naar een
hoger gemeenschappelijk niveau brengen. Ook stelt de NLCS als doel om
(internationaal) digitale dreigingen van criminelen en staten tegen te
gaan, bij voorkeur in samenwerking en door coalities met EU- en
NAVO-partners. Daarnaast zet het kabinet zich binnen de EU in voor
intensieve diplomatieke samenwerking in het kader van cyberweerbaarheid (Cyber Diplomacy Toolbox). Zo kan de EU gezamenlijke
restrictieve maatregelen in de vorm van een inreisverbod en bevriezen
van financiële tegoeden opleggen aan kwaadwillende hackers, waardoor
zij voortaan persoonlijke gevolgen ondervinden van hun gedrag. NL
maakt zich momenteel in EU verband hard voor de doorontwikkeling c.q.
uitbreiding van het instrumentarium van de Toolbox.
b) Beoordeling + inzet ten aanzien van dit voorstel
Het kabinet verwelkomt de mededeling van de Commissie en de HV die
moet bijdragen aan betere bescherming van de EU en haar lidstaten tegen
cyberaanvallen. Dit is des te meer zo omdat cyberdreigingen steeds
complexer worden en groeien in reikwijdte, frequentie en verfijning. Het
versterken van samenwerking tussen de EU en de lidstaten op het gebied
van capaciteitsontwikkeling, kennisdeling en kennisontwikkeling in het
cyberdomein bevordert een gedeeld omgevingsbewustzijn en dreigingsbeeld. Dit faciliteert de ontwikkeling van gedeelde handelingsperspectieven en verhoogt de slagkracht van de EU en de lidstaten. Zelfstandige
Europese capaciteiten zijn benodigd om een krachtig en volwaardige
partner te zijn in de trans-Atlantische relatie. Gelet op de focus op
5
6

Kamerstuk 26 643, nr. 925.
Kamerstuk 22 112, nr. 3552.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 22 112, nr. 3584

4

civiel-militaire samenwerking in het voorstel, benadrukt het kabinet het
belang van goede samenhang met en aansluiting bij bestaande initiatieven en het voorkomen van duplicatie tussen NAVO-EU initiatieven en
tussen het militaire en civiele terrein. Het kabinet zal vragen om verduidelijking ten aanzien van een aantal genoemde initiatieven. Dit betreft met
name de inkadering, respectievelijke rollen en verantwoordelijkheden van
de betrokken partijen, en de financiering ervan.
Ten aanzien van de samenwerking tussen nationale en EU cyberdefensie
actoren onderschrijft het kabinet het belang om waar mogelijk en
wenselijk civiel-militaire samenwerking te verbeteren. Daarbij moet op het
terrein van nationale veiligheid en defensie altijd oog worden gehouden
voor de bijzondere nationale bevoegdheden en taken. Voor wat betreft de
betrokkenheid van civiele organisaties met (civiel-militaire) samenwerking
op EU-niveau, zal het kabinet er op letten dat deze onderdelen geen
afbreuk doen aan de uitsluitende verantwoordelijkheid van lidstaten.
Specifiek in het cyberdomein, waar snel handelen noodzakelijk is en met
gerubriceerde informatie wordt omgegaan, ziet het kabinet grote
toegevoegde waarde in Europese samenwerking, maar is het van belang
bij alle samenwerkingsverbanden zorgvuldig alle waarborgen, zoals een
aanwezige juridische grondslag en een duidelijke beschrijving van rollen
en bevoegdheden van betrokken actoren, in acht te nemen. Dit geldt des
te meer bij (beoogde) betrokkenheid van civiele partijen. Voor wat betreft
het voorstel van een EU Coördinatiecentrum voor Cyberdefensie
(EUCDCC) ziet het kabinet veel mogelijkheden om een gedeeld dreigingsbeeld te ontwikkelen en zo gezamenlijke slagkracht te vergroten. De EU is
geschikt om hier een faciliterende rol in nemen. Wel acht het kabinet het
van belang dat duplicatie in de voorgestelde samenwerking met civiele
structuren wordt vermeden. Ook spreken de Commissie en HV over het
opzetten van een onafhankelijk actief informatietechnologiesensorsysteem binnen het EUCDCC om een 24/7 operationeel beeld van
cyberspace mogelijk te maken ter ondersteuning van militaire
GVDB-missies en -operaties. Hoewel de EU-instellingen zorg moeten
dragen voor de eigen informatiebeveiliging, wil het kabinet ervoor waken
dat de EU zonder juridische grondslag eigen sensoren gaat opstellen om
CTI te verzamelen. In de mededeling staan meerdere voornemens voor
het oprichten van instrumenten zoals het EUDCC, SOCs, MICNET etc. die
strekken tot vergaande verzameling van kennis afkomstig uit het militaire
en civiele domein via cybermiddelen, en tot het delen tussen deze actoren
van deze kennis. Hoewel het kabinet zich actief ten doel stelt om vaker
internationaal inlichtingen te delen, zal het aandacht vragen voor een
toereikende juridische grondslag voor bovengenoemde initiatieven,
evenals voor de bescherming van persoonsgegevens. Voor wat betreft de
verdere uitwerking van heet EU Cybersolidariteitsinitiatief ontvangt het
kabinet graag meer informatie van de Commissie, onder andere met
betrekking tot de benodigde middelen.
Het kabinet ziet meerwaarde in de interactie tussen het EU-conferentie
van cybercommandanten met het CyCLONe netwerk om wederzijds
begrip te vergroten en best practices te delen. Het kabinet vraagt wel
nader inzicht van de Commissie te krijgen in de voor- en nadelen van een
dergelijke koppeling. Voor het voorgestelde CyDef-X project acht het
kabinet synergie met het civiele domein van belang. Het kabinet ziet
toegevoegde waarde in directe lijnen tussen MIL CERTS, zeker met het
oog op de defensiegemeenschap en bij CSDP-missies en -operaties.
Nederland heeft in november jl. getekend voor deelname aan dit project.
Het project zal een netwerkomgeving opleveren waarbinnen de MilCERTs
van alle deelnemende landen Cyber Threat Intel (CTI) kunnen delen,
security maatregelen kunnen uitwisselen en beter kunnen reageren op
cyberdreigingen. Het is daarbij van belang dat er goed gecoördineerd

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 22 112, nr. 3584

5

wordt met bestaande CTI platforms om inlichtingen-echo’s7 te
voorkomen. Het kabinet steunt de uitwerking en uiteindelijke inbedding
van lopende PESCO-projecten in de EU institutionele structuren, mits deze
gepaard gaan met gedegen evaluaties met oog voor lessons learned. Dit
betreft bijvoorbeeld het PESCO-project Cyber Rapid Response Teams en
Mutual Assistance in Cyber Security (CRRT) en uitwerking van het
PESCO-project Cyber and Information Domain Coordination Centre
(CIDCC). Nederland onderschrijft de ambities van deze projecten en is dan
ook deelnemer aan beide projecten. Het kabinet heeft nog wel vragen
over de governance en financiering. Tot slot ziet het kabinet sterke
meerwaarde in voorstellen om met elkaar te oefenen in het cyberdomein.
Dat versterkt de professionaliteit en wederzijds vertrouwen. Wel
benadrukt het kabinet om binnen de geldende juridische kaders de
mogelijkheden voor oefenen in het cyberdomein goed in te kleden.
De nog in onderhandeling zijnde Cyber Resilience Act (CRA) en de
recentelijk vastgestelde Netwerk en Informatie Beveiligingsrichtlijn (NIB-2)
leggen de basis voor breed gedragen cybersecurity-basismaatregelen bij
verschillende organisaties maar kennen een uitzondering voor Defensie.
De HV, als hoofd van het Europees Defensieagentschap (EDA), wil, met
behulp van de Commissie, (niet-bindende) aanbevelingen voor de
defensieorganisaties van de lidstaten ontwikkelen. Voor wat betreft de
beoogde aanbevelingen voor cybersecurity-standaarden en basismaatregelen voor de defensie cyber security sector, het ontwikkelen van dual-use
producten en de ontwikkeling van aanbevelingen voor EU cyberdefensie
interoperabiliteitsvereisten, ziet het kabinet sterke toegevoegde waarde,
maar acht het kabinet het van belang om vrijwilligheid van de toepasselijkheid hiervan te behouden, dit vanwege de noodzakelijke geheimhouding over beveiligingsmaatregelen van Defensie. Voor het kabinet is
het ook belangrijk om de samenhang van de mededeling met andere
(bestaande of in onderhandeling zijnde) raamwerken te waarborgen. Het
kabinet streeft er bijvoorbeeld naar zoveel mogelijk aan te sluiten bij
bestaande initiatieven zoals Federated Mission Networking, een
NAVO-initiatief waarin de normering voor cybersecurity is opgenomen.
Cyber securitymaatregelen voor de defensiesector moeten bovendien,
gezien de enorme dynamiek van het cyberdomein, in een grote mate van
flexibiliteit in de uitvoering voorzien. Het cyberdomein is een cruciale
enabler op militair strategisch gebied en kan bij gebrek aan maatregelen
een risico vormen voor operationele effecten in andere domeinen (land,
lucht, zee, ruimte of het cyberdomein zelf). Bezien vanuit de doelstellingen
uit de NLCS kan het kabinet het voorstel rondom de nieuwe EU cybersecurity certificeringsschema’s voor de cyber security industrie en private
partijen steunen, wel zal het kabinet de Commissie vragen stellen over
hoe wordt beoogd dit op te zetten.
Ten aanzien van investeringen in cyberdefensie capaciteiten steunt het
kabinet het voorstel om bestaande EU-instrumenten, zoals het Europees
Defensie Fonds (EDF), in te zetten om gerichte investeringen in digitale
weerbaarheid te faciliteren. Dit ligt in lijn met de ambities zoals uitgesproken in de Defensienota 2022. Voor een strategisch autonoom Europa
is een vitale defensiesector cruciaal. Het kabinet steunt ook de inzet op het
ontwikkelen van vaardigheden en competenties in cybersecurity en
cyberdefensie op de arbeidsmarkt door onder andere het om- en
bijscholen van professionals. Dit versterkt de positie van de EU in de
mondiale cyber-defensie-industrie. Deze focus op het versterken van de
cybersecuritykennis- en innovatieketen en de cybersecurity-arbeidsmarkt
is ook in lijn met de Nederlandse Cybersecuritystrategie. In het licht van
7

Meermaals gedeelde inlichtingen die ten onrechte worden toegeschreven aan verschillende
bronnen en zo artificieel de inlichtingenwaarde van de informatie versterken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 22 112, nr. 3584

6

de NLCS steunt het kabinet de oprichting van een EU Cyber Skills
Academy, waarbij duplicatie tussen bijvoorbeeld het werk van ENISA en
het European Cyber Defence College moet worden voorkomen.
Tot slot kan het kabinet zich vinden in de brede partnerschappen die
worden toegelicht in de laatste pijler. Nederlandse veiligheid is ingebed in
de NAVO en de EU. Om onnodige duplicatie te voorkomen en in te zetten
op complementariteit en interoperabiliteit, is goede internationale en
bondgenootschappelijke afstemming vereist. Samenwerking met de
NAVO hoort dus ook nauwkeurig toegelicht en uitgewerkt terug te komen
in het voorstel. Ook mag het belang van het strategische partnerschap
met de Verenigde Staten niet worden onderschat, dit geldt ook voor
andere partners zoals het Verenigd Koninkrijk, Noorwegen, Canada en
Australië. Het kabinet steunt initiatieven op het gebied van capaciteitsontwikkeling voor partnerlanden. Dit sluit aan bij de ontwikkelingssamenwerkingsagenda. Cyberveiligheid elders in de wereld draagt bij aan de
cyberveiligheid in Nederland en de EU.
c) Eerste inschatting van krachtenveld
Er is op dit moment nog beperkt zicht op het Brusselse krachtenveld over
de verschillende onderdelen van het voorstel van de Commissie. Wel is er
momenteel een sterk momentum voor meer Europese defensiesamenwerking. De grote lijnen van het voorstel worden dan ook met enthousiasme verwelkomd door lidstaten die meerwaarde zien in internationale
samenwerking binnen cyberdefensie. Uit eerste discussies blijkt dat veel
lidstaten initiatieven ten behoeve van betere samenwerking tussen het
civiele en militaire domein toejuichen. Meerdere landen vragen naar de
juridische basis van de voorgestelde initiatieven en hebben zorgen over
duplicatie van initiatieven en activiteiten. In bredere zin zijn meerdere
Lidstaten beducht voor de groeiende rol van de Commissie op defensievlak, met het oog op het behoud van de exclusieve nationale bevoegdheden op dit terrein. Concreet bouwen enkele voorstellen voort op
succesvolle, lopende PESCO-projecten waarvan het aanneembaar is dat
de deelnemende lidstaten deze voorstellen zullen steunen, zoals in het
geval van de Cyber Rapid Response Teams (CRRT) (zeven deelnemende
landen) en de Cyber and Information Domain Coordination Centre (CIDCC)
(vier deelnemende landen). Vragen van lidstaten zien voornamelijk op de
voorgestelde samenwerking van het civiele en militaire domein, het
voorgestelde cybersolidariteitsmechanisme en de samenhang tussen het
nieuwe EU Cyberdefensie Coördinatiecentrum en andere (bestaande)
initiatieven om cybersecurity te versterken.
4. Grondhouding ten aanzien van bevoegdheid, subsidiariteit,
proportionaliteit, financiële gevolgen en gevolgen op het gebied
van regeldruk en administratieve lasten
a) Bevoegdheid
De grondhouding van het kabinet ten aanzien van de bevoegdheid is
positief. De mededeling heeft betrekking op het terrein van het EU
Gemeenschappelijk Veiligheids- en Defensiebeleid (GVDB). Het GVDB valt
onder het Gemeenschappelijk Buitenlands en Veiligheidsbeleid (GBVB).
Op het terrein van het GBVB zijn de lidstaten bevoegd om extern naast de
Unie op te treden (artikel 2, lid 4, VWEU). Voor zover de EU een positie
heeft ingenomen, dienen de lidstaten deze te respecteren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 22 112, nr. 3584

7

b) Subsidiariteit
Het kabinet heeft een positieve grondhouding ten aanzien van de
subsidiariteit van de mededeling. Het doel van de mededeling is om bij te
dragen aan de versterking van de cyber defensie capaciteiten (digitale
veiligheid en weerbaarheid) van de EU en haar lidstaten. Met het oog op
het grensoverschrijdende karakter van het cyberdomein en de groeiende
complexiteit, reikwijdte en frequentie van cyberdreigingen is een
Europese aanpak op het gebied van cyber veiligheid en defensie
gerechtvaardigd. Door middel van optreden op EU-niveau ontstaat er
meer slagklacht om tegen cyberdreigingen op te treden dan door middel
van optreden door afzonderlijke lidstaten (op centraal, regionaal of lokaal
niveau). In aanvulling op en in samenhang met de al aanwezige samenwerkingsgremia en initiatieven, kan dit doel naar het oordeel van het
kabinet het beste worden verwezenlijkt door optreden op EU-niveau.
c) Proportionaliteit
De grondhouding van het kabinet is positief. De mededeling heeft tot doel
om bij te dragen aan de versterking van de cyberdefensie capaciteiten van
de EU en de lidstaten. Het beleid in de mededeling en de acties die de
Commissie en de HV voorstellen zijn over het algemeen geschikt om bij
de lidstaten en de EU bij te dragen aan de versterking van de cyberdefensie capaciteiten. Dit geldt bijvoorbeeld voor het voorstel om EU
Coördinatiecentrum voor cyberdefensie op te richten, de versterkte
interactie tussen het EU-conferentie van cybercommandanten met het
CyCLONe netwerk en de voorstellen om met elkaar te oefenen in het
cyberdomein. Bovendien gaat het optreden niet verder dan noodzakelijk,
omdat het optreden zich beperkt tot capaciteitsontwikkeling, kennisdeling
en kennisontwikkeling en omdat er op verschillende terreinen aansluiting
wordt gezocht bij al bestaande samenwerkingsgremia en initiatieven. Het
kabinet merkt daarbij op dat ten aanzien van de voorgestelde civielmilitaire samenwerking op het gebied van EU-crisismanagement de
samenwerking tussen lidstaten al plaatsvindt binnen al reeds bestaande
netwerken. Het kabinet ziet daarom met name meerwaarde in civielmilitaire samenwerking die aansluit bij al bestaande structuren zoals het
CSIRTs Network en CyCLONe.
d) Financiële gevolgen
Nederland is van mening dat de middelen gevonden dienen te worden
binnen de in de Raad afgesproken financiële kaders van de EU-begroting
2021–2027 en dat deze moeten passen bij een prudente ontwikkeling van
de jaarbegroting. Het voorstel bespreekt in algemene zin vier pijlers
waarbinnen lidstaten cyberdefensie/ cyber-readiness kunnen versterken.
Het kabinet steunt het voorstel om bestaande EU-instrumenten, zoals het
Europees Defensie Fonds (EDF), in te zetten om gerichte investeringen in
digitale weerbaarheid te faciliteren. Omdat er in deze fase nog geen
sprake is van expliciete nationale ambities ten aanzien van dit voorstel zijn
er (nog) geen financiële gevolgen voor Defensie te identificeren. Op het
moment dat er wel nationale ambities worden geformuleerd zullen deze
binnen de huidige vastgestelde financiële middelen moeten worden
opgevangen. De budgettaire gevolgen worden ingepast op de begroting
van het beleidsverantwoordelijke departement, conform de regels van de
budgetdiscipline.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 22 112, nr. 3584

8

e) Gevolgen voor regeldruk en administratieve lasten en
concurrentiekracht
Door strategische investeringen in technologieën en het stimuleren van
de cybersecurity arbeidsmarkt wordt gewerkt aan een toekomstbestendig
economisch (cyber-) ecosysteem. Daarnaast zijn investeringen in
strategische technologieën van cruciaal belang in de mondiale strijd om
technologisch leiderschap. Technologisch leiderschap stelt ons in staat
onze economische en uiteindelijk ook politieke belangen beter te
verdedigen en draagt zo bij aan het versterken van onze (economische)
weerbaarheid. Zowel een verhoogde cyberweerbaarheid als technologisch leiderschap dragen bij aan de open strategische autonomie van de
EU.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 22 112, nr. 3584

9