De positie op de arbeidsmarkt
van verschillende groepen personen met een
niet-westerse migratieachtergrond

Amsterdam, maart 2018
In opdracht van ministerie van SZW

De positie op de arbeidsmarkt
van verschillende groepen personen met een
niet-westerse migratieachtergrond

Siemen van der Werff
Cindy Biesenbeek
Jelle Zwetsloot

SEO Economisch Onderzoek - Roetersstraat 29 - 1018 WB Amsterdam - T (+31) 20 525 1630 - www.seo.nl - secretariaat@seo.nl
ABN-AMRO IBAN: NL14ABNA0411744356 BIC: ABNANL2A - ING: IBAN: NL96INGB0004641100 BIC: INGBNL2A
KvK Amsterdam 41197444 - BTW NL 003023965 B01

“De wetenschap dat het goed is”
SEO Economisch Onderzoek doet onafhankelijk toegepast onderzoek in opdracht van overheid en bedrijfsleven. Ons
onderzoek helpt onze opdrachtgevers bij het nemen van beslissingen. SEO Economisch Onderzoek is gelieerd aan de
Universiteit van Amsterdam. Dat geeft ons zicht op de nieuwste wetenschappelijke methoden. We hebben geen winstoogmerk en investeren continu in het intellectueel kapitaal van de medewerkers via promotietrajecten, het uitbrengen
van wetenschappelijke publicaties, kennisnetwerken en congresbezoek.

SEO-rapport nr. 2018-31
ISBN 978-90-6733-914-8
Informatie & Disclaimer
SEO Economisch Onderzoek heeft op de verkregen informatie en data geen onderzoek uitgevoerd dat het karakter draagt van een
accountantscontrole of due diligence. SEO is niet verantwoordelijk voor fouten of omissies in de verkregen informatie en data.
Copyright © 2018 SEO Amsterdam. Alle rechten voorbehouden. Het is geoorloofd gegevens uit dit rapport te gebruiken in artikelen,
onderzoeken en collegesyllabi, mits daarbij de bron duidelijk en nauwkeurig wordt vermeld. Gegevens uit dit rapport mogen niet voor
commerciële doeleinden gebruikt worden zonder voorafgaande toestemming van de auteur(s). Toestemming kan worden verkregen via
secretariaat@seo.nl

DE POSITIE OP DE ARBEIDSMARKT
VAN VERSCHILLENDE GROEPEN PERSONEN MET EEN NIET-WESTERSE MIGRATIEACHTERGROND

i

Samenvatting
Dit onderzoek geeft inzicht in de arbeidsmarktpositie van personen met een niet-westerse migratieachtergrond. Er
blijkt dat er binnen de hoofdgroepen jongeren, nieuwkomers en oudkomers grote verschillen zijn in de positie op de
arbeidsmarkt. Deze hangen samen met kenmerken als opleidingsniveau, leeftijd, herkomstland, generatie, verblijfsduur en voor sommige groepen geslacht.
Dit onderzoek brengt de arbeidsmarktpositie van personen met een niet-westerse migratieachtergrond in beeld en vergelijkt dit met degenen zonder migratieachtergrond. Daarnaast kijkt het onderzoek naar de uitkeringssituatie van specifieke subgroepen met een niet-westerse migratieachtergrond. Het onderzoek kijkt ook naar de ontwikkeling van de arbeidsmarkt- en uitkeringssituatie
van deze subgroepen tussen 2007 en 2016.
De onderzoeksvragen worden voor drie verschillen groepen niet-westerse migranten beantwoord:
jongeren, nieuwkomers en oudkomers. Jongeren zijn personen met een migratieachtergrond die
tussen 15 en 25 jaar oud zijn en minstens vijf jaar in Nederland verblijven. Nieuwkomers zijn personen met een migratieachtergrond die maximaal vijf jaar in Nederland verblijven en tussen 15 en
65 jaar oud zijn. Oudkomers zijn personen met een migratieachtergrond die minstens vijf jaar in
Nederland verblijven en tussen 25 en 65 jaar oud (geen jongeren) zijn. Onder oudkomers en jongeren vallen ook personen met een tweede generatie niet-westerse migratieachtergrond. Dit zijn
personen die zelf in Nederland geboren zijn en waarvan één of beide ouders in een niet-westers
land geboren zijn. Voor alle groepen zijn onderwijsvolgenden buiten de analyses gehouden.
Algemeen
De achtergrondkenmerken die het meeste samenhangen met de arbeidsmarktpositie van personen
met een niet-westerse migratieachtergrond, verschillen tussen jongeren, nieuwkomers en oudkomers. Het herkomstland is vooral van invloed op de arbeidsmarktpositie van personen met een
niet-westerse migratieachtergrond die kort in Nederland verblijven. Bij nieuwkomers zijn de verschillen in de arbeidsmarktpositie tussen personen met verschillende niet-westerse migratieachtergronden het grootst. Ook het geslacht lijkt van invloed te zijn op de arbeidsmarktpositie van personen die waarschijnlijk geen, of slechts kort onderwijs in Nederland hebben gevolgd.
Bij personen met een niet-westerse migratieachtergrond die waarschijnlijk in Nederland onderwijs
hebben gevolgd, hangt de participatie vooral samen met het opleidingsniveau. Dit zijn zowel personen die op jonge leeftijd naar Nederland zijn gekomen als personen die in Nederland zijn geboren. Hoogopgeleiden in deze groep hebben een betere arbeidsmarktpositie. Dit patroon geldt uiteraard ook voor personen zonder migratieachtergrond. De arbeidsmarktpositie van personen met
een migratieachtergrond is in vrijwel alle gevallen slechter dan die van personen met een zelfde
opleidingsniveau zonder migratieachtergrond. Geslacht lijkt voor deze subgroepen minder van belang voor de arbeidsmarktpositie .

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

ii

Jongeren
Binnen de groep niet-onderwijsvolgende jongeren zijn er grote verschillen in de positie op de arbeidsmarkt. Ten eerste zijn er verschillen naar opleidingsniveau. Jongeren met een hoger opleidingsniveau hebben een hogere netto participatiegraad. De netto participatiegraad is het percentage
van de potentiële beroepsbevolking dat werkt. Zowel hoog- als laagopgeleide jongeren met een
niet-westerse migratieachtergrond hebben een lagere netto participatie ten opzichte van jongeren
met het zelfde opleidingsniveau zonder migratieachtergrond. Ten tweede zijn er verschillen naar
verblijfsduur in Nederland. Jongeren met een kortere verblijfsduur in Nederland, hebben een relatief slechte arbeidsmarktpositie ten opzichte van jongeren met een langere verblijfsduur. Deze laatste groep is over het algemeen als kind naar Nederland gekomen en heeft in Nederland scholing
gevolgd. De achterstand van jongeren met een niet-westerse migratieachtergrond en een verblijfsduur van ten minste vijf jaar ten opzichte van personen zonder migratieachtergrond is de laatste
tien jaar iets toegenomen. Ten slotte hangt ook herkomst samen met de arbeidsmarktpositie van
jongeren. Zo hebben vooral jongeren met een eerste generatie Somalische herkomst een slechte
arbeidsmarktpositie. Aan de andere kant hebben vooral (hoger opgeleide) jongeren met een Turkse,
Antilliaanse of Afghaanse achtergrond een relatief goede arbeidsmarktpositie. Voor de meeste migratieachtergronden is de participatie van jonge vrouwen hoger dan die van jonge mannen.
Het werkloosheidspercentage verschilde in 2016 nauwelijks naar herkomst van jongeren. De werkloosheid onder jongeren met een Marokkaanse en Antilliaanse achtergrond was relatief hoog, maar
sinds 2014 is de werkloosheid van jongeren met een Marokkaanse achtergrond gedaald. Inmiddels
is deze vergelijkbaar met het gemiddelde van jongeren met een niet-westerse migratieachtergrond.
Aan de andere kant was de werkloosheid van Turkse jongeren in de meeste jaren kleiner dan het
gemiddelde van jongeren met een migratieachtergrond, maar deze was in 2016 ook vergelijkbaar
met het gemiddelde van jongeren met een niet-westerse migratieachtergrond.
Werkende jongeren met een niet-westerse migratieachtergrond hebben vaker een maandinkomen
onder het sociaal minimum dan jongeren zonder migratieachtergrond. Dat kan bijvoorbeeld komen doordat zij vaker in deeltijd werken; het maandinkomen is in dit onderzoek niet gecorrigeerd
voor het aantal gewerkte uren. Deze achterstand is groter voor hoogopgeleide jongeren. Het verschil tussen personen met en zonder migratieachtergrond in het aandeel werkenden met een inkomen onder het sociaal minimum is voor hoger opgeleiden namelijk groter dan voor lager opgeleiden. Relatief weinig werkende jonge mannen met een Turkse achtergrond en Syrische jonge vrouwen hebben een inkomen onder het sociaal minimum. Aan de andere kant hebben de kleine groepen werkende jonge mannen met een Eritrese achtergrond en werkende jonge vrouwen met een
Somalische achtergrond relatief vaak een inkomen onder het sociaal minimum.
Jongeren met niet-westerse migratieachtergrond ontvangen iets vaker een bijstandsuitkering dan
jongeren zonder migratieachtergrond. Vooral jongeren met een Somalische migratieachtergrond
hebben vaak een bijstandsuitkering. Laagopgeleide jongeren met een Antilliaanse achtergrond ontvangen relatief vaak een arbeidsongeschiktheidsuitkering. Aan de andere kant ontvangen jongeren
(onafhankelijk van opleidingsniveau) met een die korter in Nederland verblijven zelden een arbeidsongeschiktheidsuitkering. Dit komt waarschijnlijk doordat zij nog geen arbeidsverleden hebben.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

SAMENVATTING

iii

Er zijn drie primaire subclusters te maken binnen de groep jongeren. De indeling van jongeren in
clusters wordt gemaakt op basis van de verblijfsduur en het opleidingsniveau. Dit zijn de meest
duidelijke identificerende factoren voor de positie op de arbeidsmarkt. Voor jongeren met een
verblijfsduur van maximaal tien jaar zijn twee subclusters te onderscheiden op basis van de herkomstlanden. De omvang van deze groepen is zeer beperkt, maar de groep wijkt wel duidelijk af
van jongeren met een langere verblijfsduur. Hiernaast bestaat de tweede groep clusters uit de jongeren met een verblijfsduur van tien jaar of meer en degenen die in Nederland geboren zijn. Voor
hen is het opleidingsniveau een relevant criterium voor de clustering. Herkomstland is voor hen
hierbij minder van belang..
Nieuwkomers
Binnen de groep nieuwkomers zijn er grote verschillen in de positie op de arbeidsmarkt. Nieuwkomers zijn personen met een niet-westerse migratieachtergrond die korter dan vijf jaar in Nederland verblijven. Vooral herkomst en geslacht correleren met de arbeidsmarktpositie. Ook opleidingsniveau speelt een rol: nieuwkomers met een hoger opleidingsniveau hebben een hogere netto
participatiegraad. De verschillen in participatie naar opleidingsniveau zijn bij nieuwkomers overigens kleiner dan bij jongeren en oudkomers.
Vooral nieuwkomers met een Eritrese, Syrische of Somalische herkomst hebben een slechte arbeidsmarktpositie. Aan de andere kant hebben vooral nieuwkomers met een Turkse (mannen),
Surinaamse (mannen en vrouwen) of Marokkaanse (mannen) achtergrond een relatief goede arbeidsmarktpositie in vergelijking met nieuwkomers van andere niet-westerse herkomstgroepen. In
de afgelopen tien jaar is de netto participatiegraad van nieuwkomers van de meeste herkomstgroepen gedaald, vooral die van nieuwkomers met een Syrische of Surinaamse achtergrond. Dit heeft
onder andere te maken met de veranderende samenstelling van nieuwkomers: het aandeel vluchtelingen is toegenomen onder Syrische nieuwkomers. In vergelijking met personen tussen 15 en 65
jaar oud zonder migratieachtergrond, hebben alle onderzochte groepen nieuwkomers met een nietwesterse migratieachtergrond een slechtere arbeidsmarktpositie.
De werkloosheid van nieuwkomers met een niet-westerse migratieachtergrond is tussen 2008 en
2012 gestegen, tot ongeveer 25 procent. Werkende nieuwkomers hebben relatief vaak een maandinkomen onder het sociaal minimum. Dat geldt in het bijzonder voor hoger opgeleiden.
Nieuwkomers hebben relatief vaak een uitkering. Dat is bijna altijd een bijstandsuitkering. Zij hebben meestal (bijna) geen arbeidsverleden, waardoor zij geen recht hebben op werkloosheids- of
arbeidsongeschiktheidsuitkeringen. Hierbij geldt dat nieuwkomers met een Somalische, Syrische en
Eritrese achtergrond relatief vaak een bijstandsuitkering ontvangen. In de afgelopen vijf jaar is het
aandeel bijstandsontvangers onder nieuwkomers met een Syrische achtergrond verviervoudigd.
Dat heeft te maken met een toename van het aantal statushouders met deze herkomst en het feit
dat zij in eerste instantie vaak instromen in een bijstandsuitkering. Ook onder nieuwkomers met
een Eritrese, Afghaanse en Iraanse achtergrond is het aandeel bijstandsgerechtigden toegenomen,
maar in mindere mate dan onder nieuwkomers met een Syrische achtergrond.
Er zijn drie primaire subclusters te maken binnen de groep nieuwkomers. Deze clusters zijn te
bepalen op het herkomstland en geslacht. Dit is binnen dit onderzoek de meest duidelijke identificerende factor voor de positie op de arbeidsmarkt van nieuwkomers. Voor alle drie de subclusters

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

iv

geldt dat er binnen de subclusters verschillen zijn naar leeftijd en opleidingsniveau, waarbij hoger
opgeleiden en nieuwkomers tussen 25 en 55 jaar over het algemeen een betere arbeidsmarktpositie
hebben.
Oudkomers
Voor van alle herkomstgroepen geldt dat subgroepen met een hoger opleidingsniveau een hogere
participatie hebben. Oudkomers zijn personen met een niet-westerse migratieachtergrond die vijf
jaar of meer in Nederland verblijven en ouder zijn dan 25 jaar. Binnen de groep oudkomers met
een niet-westerse migratieachtergrond zijn er ook verschillen in de positie op de arbeidsmarkt.
Oudere laagopgeleide vrouwen (van vrijwel elke migratieachtergrond) hebben de grootste achterstand ten opzichte van personen zonder migratieachtergrond. Dit geldt niet voor oudere laagopgeleide vrouwen met een Surinaamse of Antilliaanse achtergrond. Hun positie is vergelijkbaar met
die van oudere laagopgeleide mannen met dezelfde migratieachtergrond, maar is nog wel slechter
dan die van personen zonder migratieachtergrond. Oudkomers tussen 25 en 35 jaar en hoogopgeleide oudkomers hebben een betere arbeidsmarktpositie dan andere subgroepen, maar ook zij hebben een achterstand ten opzichte van personen zonder migratieachtergrond. Voor oudkomers tussen 25 en 35 jaar en hoogopgeleide oudkomers zijn de verschillen naar geslacht beperkt. De achterstand van oudkomers met een basisopleiding ten opzichte van personen zonder migratieachtergrond is de afgelopen jaren iets kleiner geworden.
De werkloosheid is voor de totale groep oudkomers met een niet-westerse migratieachtergrond
tussen 2008 en 2014 gestegen, daarna zette een daling in. Dat geldt ook voor personen zonder
migratieachtergrond. Wel lijkt de arbeidsmarktsituatie van personen met een niet-westerse migratieachtergrond lijkt conjunctuurgevoeliger dan die van personen zonder migratieachtergrond.
Daarbij zijn er weinig amper structurele verschillen tussen herkomstgroepen. In de periode 2012
tot 2015 was de werkloosheid onder oudkomers met een Marokkaanse achtergrond relatief hoog,
maar dat was in 2016 bijvoorbeeld niet meer het geval. De laatste jaren lijkt de werkloosheid onder
oudkomers met een Turkse achtergrond het laagste van de vier grootste herkomstgroepen (Turks,
Marokkaans, Surinaams en Antilliaans) te zijn; eerder gold dat voor oudkomers met een Surinaamse
achtergrond.
Werkende oudkomers hebben vaker een bruto maandinkomen onder het sociaal minimum dan
personen zonder migratieachtergrond. Het verschil tussen personen met en zonder migratieachtergrond in het aandeel werkenden met een inkomen onder het sociaal minimum is voor hoger
opgeleiden groter dan voor lager opgeleiden.
Oudere laagopgeleide oudkomers ontvangen relatief vaak een uitkering. Dat geldt niet voor personen tussen 25 en 35 jaar en voor hoogopgeleiden. Wel is van oudkomers van alle herkomstgroepen
de uitkeringsafhankelijkheid hoger dan van soortgelijke personen zonder migratieachtergrond. Bij
oudkomers lijkt sprake te zijn van een uitruil tussen bijstandsuitkeringen en arbeidsongeschiktheidsuitkeringen. Subgroepen die relatief vaak een bijstandsuitkering ontvangen, hebben juist relatief weinig een arbeidsongeschiktheidsuitkering. Dit heeft mogelijk te maken met de rol van het
arbeidsverleden in het recht op arbeidsongeschiktheidsuitkeringen.
Omdat de groep oudkomers groot en divers is, is de clustering hiervan complex. De negen clusters
zijn bepaald op basis van combinaties van herkomstland, geslacht en opleidingsniveau. Generatie

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

SAMENVATTING

v

en leeftijd zijn vanwege de complexiteit hiervan niet gebruikt voor de subclustering. Wel geldt dat
binnen subgroepen de positie van oudkomers met een lagere leeftijd over het algemeen beter is
voor de arbeidsmarktpositie. Ook oudkomers met een tweedegeneratie achtergrond hebben binnen
subclusters over het algemeen een betere positie dan oudkomers met een eerstegeneratie achtergrond.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DE POSITIE OP DE ARBEIDSMARKT
VAN VERSCHILLENDE GROEPEN PERSONEN MET EEN NIET-WESTERSE MIGRATIEACHTERGROND

Inhoud
Samenvatting........................................................................................................................ i
1

2

Inleiding.....................................................................................................................1
1.1
Aanleiding ............................................................................................................................... 1
1.2

Doel ......................................................................................................................................... 2

1.3

Onderzoeksvragen ................................................................................................................ 2

1.4

Hoofdgroepen ........................................................................................................................ 2

Data en methode....................................................................................................... 3
2.1
Data.......................................................................................................................................... 3
2.2

3

4

5

Methode en indicatoren........................................................................................................ 4

De arbeidsmarktpositie van jongeren met en migratieachtergrond ......................... 7
3.1
Arbeidsmarktpositie .............................................................................................................. 7
3.2

Baankenmerken ...................................................................................................................13

3.3

Uitkeringsgebruik ................................................................................................................16

3.4

Conclusie...............................................................................................................................19

De arbeidsmarktpositie van nieuwkomers met een migratieachtergrond...............25
4.1
Arbeidsmarktpositie ............................................................................................................26
4.2

Baankenmerken ...................................................................................................................29

4.3

Uitkeringsgebruik ................................................................................................................33

4.4

Conclusie...............................................................................................................................35

De arbeidsmarktpositie van oudkomers met een migratieachtergrond ..................39
5.1
Arbeidsmarktpositie ............................................................................................................39
5.2

Baankenmerken ...................................................................................................................48

5.3

Uitkeringsgebruik ................................................................................................................52

5.4

Conclusie...............................................................................................................................58

Literatuur ...........................................................................................................................65

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DE POSITIE OP DE ARBEIDSMARKT
VAN VERSCHILLENDE GROEPEN PERSONEN MET EEN NIET-WESTERSE MIGRATIEACHTERGROND

1

1 Inleiding
Het doel van dit onderzoek is om meer inzicht te geven in de omvang en arbeidsmarktprestaties van specifieke
subgroepen met een niet-westerse migratieachtergrond. Deze inzichten kunnen handvatten bieden bij het opstellen van
toekomstig beleid. Het rapport gaat daarbij uit van de hoofdgroepen jongeren, nieuwkomers en oudkomers.

1.1

Aanleiding

Personen met een niet-westerse migratieachtergrond hebben gemiddeld een slechtere arbeidsmarktpositie dan personen met een Nederlandse achtergrond (CBS, 2016). Ze behoren minder
vaak tot de werkzame beroepsbevolking en zijn vaker op zoek naar een baan. De achterstand op
de arbeidsmarkt komt (logischerwijs) ook tot uiting in het uitkeringsgebruik. Zo is het aandeel van
personen met een niet-westerse migratieachtergrond met een bijstandsuitkering meer dan zes keer
zo groot dan het aandeel van personen met een Nederlandse achtergrond dat een bijstandsuitkering
ontvangt. Het aandeel met een WW- of arbeidsongeschiktheidsuitkering daarentegen is nagenoeg
gelijk.
Economisch gezien leidt een achterstand van personen met een niet-westerse migratieachtergrond
op de arbeidsmarkt tot welvaartsverlies indien de oorzaken daarvan niet liggen in productiviteitsverschillen. Oftewel, personen met gelijke voorkeuren en een vergelijkbaar productiviteitsniveau
zouden een gelijke arbeidsmarktpositie moeten hebben, ongeacht hun achtergrond. Op basis van
een recente studie van het Sociaal Cultureel Planbureau (SCP, 2016) lijkt dat vooralsnog niet het
geval. Verschillen in arbeidsparticipatie en uitkeringsgebruik kunnen ook leiden tot sociale spanningen, bijvoorbeeld omdat personen zonder migratieachtergrond het gevoel hebben dat zij
schaarse sociale zekerheid en overheidsvoorzieningen moeten delen met meer personen (SCP,
2014).
Voor doelmatig en doeltreffend beleid gericht op het verhelpen van die achterstand, is het belangrijk om te weten bij welke (sub)groepen de achterstand ten opzichte van vergelijke personen zonder
migratieachtergrond zich eigenlijk voordoet, alsmede hoe groot die groepen zijn.
Recent onderzoek en openbare cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) geven
slechts beperkt inzicht in de migrantengroepen met de grootste achterstand. Zo tonen de hierboven
genoemde publicaties van het CBS en SCP bijvoorbeeld aan dat het aandeel werkzame jongeren
onder de groep met een ‘overige niet-westerse’ achtergrond ten opzichte van autochtone jongeren
het laagst is. Omdat niet verder is uitgesplitst dan naar een Turkse, Marokkaanse, Surinaamse of
Antilliaanse achtergrond, blijft het onduidelijk of hier verschillen tussen (overige) herkomstgroepen
in zitten. Zo heeft het SCP bijvoorbeeld recent een onderzoek gedaan naar de leefsituatie van personen met een Somalische achtergrond (SCP, 2017). Ook splitsen de publicaties de arbeidsmarktpositie weliswaar uit naar geslacht, leeftijd, generatie en (soms) onderwijsniveau, maar worden die
kenmerken niet met elkaar gekruist. Zo is bekend dat vrouwen en middelbaar opgeleiden binnen
de groep met een Marokkaanse achtergrond de grootste achterstand vertonen ten opzichte van de
groepen vrouwen en middelbaar opgeleiden onder autochtonen. Op basis daarvan kan echter niet

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

2

HOOFDSTUK 1

met zekerheid geconcludeerd worden dat vrouwen met een gemiddeld opleidingsniveau van de
personen met een Marokkaanse achtergrond relatief gezien het minst vaak werk hebben. Immers,
het zou zomaar kunnen dat mannen met een middelbare opleiding en een Marokkaanse achtergrond een grotere achterstand hebben, maar dat zij op andere opleidingsniveaus juist relatief beter
scoren dan vrouwen en daarom in totaal een minder grote achterstand hebben. Met de op dit
moment beschikbare onderzoeken en CBS-data kunnen dergelijke nuances niet in kaart worden
gebracht.

1.2

Doel

Het doel van dit onderzoek is om meer inzicht te geven in de omvang en arbeidsmarktprestaties
van specifieke subgroepen met een niet-westerse migratieachtergrond. Het gaat primair om de arbeidsmarktprestaties van deze subgroepen ten opzichte van de prestaties van vergelijkbare groepen
personen zonder migratieachtergrond. Een aanvullend doel hierbij is om groepen van personen
met een migratieachtergrond te identificeren die qua arbeidsmarktpositie op elkaar lijken. Deze
inzichten kunnen handvatten bieden bij het opstellen van toekomstig beleid.

1.3

Onderzoeksvragen

Het onderzoek beantwoordt de volgende hoofdvraag met bijbehorende deelvragen:
 In hoeverre verschilt de arbeidsmarktpositie van verschillende subgroepen met een niet-westerse migratieachtergrond van vergelijkbare subgroepen zonder migratieachtergrond?
1. Welke van de onderzochte subgroepen hebben de grootste en kleinste achterstand op de
arbeidsmarkt?
2. Welke van de onderzochte subgroepen zitten het vaakst en het minst vaak in een uitkeringssituatie?
3. In hoeverre is bij bepaalde subgroepen in de afgelopen tien jaar een inhaalslag of juist een
verdere achterstand ten opzichte van autochtonen waar te nemen?
4. In hoeverre kunnen op basis van inzichten uit bovenstaande vragen clusters van subgroepen
worden geïdentificeerd die qua arbeidsmarktpositie grofweg op elkaar lijken?

1.4

Hoofdgroepen

Dit rapport behandelt de onderzoeksvragen op basis van een indeling voor drie verschillende
hoofdgroepen van personen met een migratieachtergrond. Dit zijn jongeren, nieuwkomers en oudkomers. Jongeren zijn personen met een migratieachtergrond die tussen 15 en 25 jaar oud zijn en
minstens vijf jaar in Nederland verblijven. Nieuwkomers zijn personen met een migratieachtergrond die maximaal vijf jaar in Nederland verblijven en tussen 15 en 65 jaar oud zijn. Oudkomers
zijn personen met een migratieachtergrond die minstens vijf jaar in Nederland verblijven en tussen
25 en 65 jaar oud zijn. Onder oudkomers en jongeren vallen ook personen met een tweede generatie migratieachtergrond.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DE POSITIE OP DE ARBEIDSMARKT
VAN VERSCHILLENDE GROEPEN PERSONEN MET EEN NIET-WESTERSE MIGRATIEACHTERGROND

2

3

Data en methode

De arbeidsmarkt- en uitkeringsindicatoren splitst dit rapport voor zover relevant uit per subgroep naar combinaties
van: geslacht, opleidingsniveau, leeftijd, generatie en verblijfsduur. Als bron gebruikt het rapport microdata van het
CBS.

2.1

Data

Het onderzoek maakt gebruik van CBS Microdata. Op basis van verschillende bronbestanden uit
deze data, is een bestand samengesteld met daarin voor personen met een niet-westerse migratieachtergrond en personen zonder migratieachtergrond de meest recent beschikbare arbeidsmarkten uitkeringssituatie. Het bestand bevat alleen personen die tot de potentiële beroepsbevolking
behoren: iedereen in de leeftijd van 15-65 jaar die in Nederland woonachtig is. De groep jongeren
is in het totaal ongeveer 310 duizend personen groot. De groep nieuwkomers is ongeveer 120
duizend personen groot en de groep oudkomers is ongeveer 1,05 miljoen personen groot. Personen
met een migratieachtergrond die op de peildatum (zie hieronder) 6 maanden of korter in Nederland
verblijven zijn niet meegenomen in de analyse. De kans dat die personen nog geen geldige verblijfsvergunning hebben en daardoor de arbeidsmarkt niet mogen betreden is groot. We brengen
de arbeidsmarktpositie van hen daarom niet verder in kaart.. Personen met een derde generatie
niet-Westerse migratieachtergrond zijn in dit onderzoek buiten beschouwing gelaten, omdat de
herkomst van veel personen met een derde generatie niet-westerse migratieachtergrond onbekend
is.1 Dit zijn personen van wie één van de grootouders in het buitenland geboren is. Personen met
een tweede generatie niet-westerse migratieachtergrond zijn personen van wie één van de ouders
in het buitenland geboren en personen met een eerste generatie niet-Westerse migratieachtergrond
zijn zelf in het buitenland geboren Voor alle andere personen is de positie op de arbeidsmarkt en
het uitkeringsgebruik bepaald. Dit bestand is een combinatie van diverse integrale administratieve
bestanden en de Enquête Beroepsbevolking (EBB) uit de CBS Microdata. In de EBB-steekproef
nemen relatief weinig personen aan de onderkant van de arbeidsmarkt deel. Daarvoor wordt gecorrigeerd door weging, maar dat kan wel tot vertekening leiden.
De meest recente gegevens over zelfstandig ondernemers die tijdens de uitvoering van dit onderzoek beschikbaar zijn hebben betrekking op 2015. Alle andere gegevens zijn beschikbaar voor het
jaar 2016. Deze notitie hanteert 16 februari 2016 als peildatum en kijkt naar de arbeidsmarkt- en
uitkeringssituatie op die datum. Voor zelfstandigen neemt deze notitie de situatie in 2015 als benadering van de situatie op de peildatum.

1

Niet alleen is de groep personen met een derde generatie niet-westerse migratieachtergrond over het algemeen nog vrij jong en valt daarmee buiten de scope van dit onderzoek (15-65), ook kan van de oudere
personen met een derde generatie niet-westerse migratieachtergrond niet altijd bepaald worden of zij daadwerkelijk tot de derde generatie behoren. Daarvoor zijn gegevens over grootouders nodig, die voor personen met een niet-westerse migratieachtergrond ouder dan 50 jaar zeer vaak niet beschikbaar zijn en ook
voor personen met een niet-westerse migratieachtergrond in de leeftijd van 35-50 jaar veelal ontbreken. Er
zijn alleen gegevens van grootouders beschikbaar indien deze vanaf 1 januari 1995 ingeschreven hebben
gestaan in de GBA.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

4

HOOFDSTUK 2

De arbeidsmarkt- en uitkeringsindicatoren splitst dit rapport voor zover relevant uit per subgroep
naar combinaties van:
 Geslacht;
 Hoogst behaalde opleidingsniveau;2
 Leeftijdsklasse;
 Personen met een eerste- en tweede generatie niet-westerse migratieachtergrond;
 Verblijfsduur in Nederland (voor personen met een eerste generatie niet-westerse migratieachtergrond).

2.2

Methode en indicatoren

Dit onderzoek kijkt naar verschillende types uitkomstmaten. Als eerste kijkt het naar indicatoren
die betrekking hebben op de arbeidsparticipatie. Als tweede kijkt het naar indicatoren die betrekking hebben op de baan- en inkomenskenmerken van werkenden. Als laatste kijkt het naar het
uitkeringsgebruik. De cijfers in dit rapport zijn in alle gevallen gebaseerd op basis van reguliere
beschrijvende statistieken. Er is geen sprake van regressie- of significantieanalyses. Dat betekent
ook dat uit dit rapport geen verklaringen over eventuele gevonden verschillen kunnen worden gedestilleerd.
Arbeidsparticipatie
De arbeidsparticipatie brengt dit rapport in beeld aan de hand van drie kenmerken. Dit zijn de
bruto en netto arbeidsparticipatie en de werkloosheid. Voor het bepalen van de netto arbeidsparticipatie (de werkzame beroepsbevolking) maakt deze notitie gebruik van integrale bestanden. De
netto arbeidsparticipatie van subgroepen is gelijk aan het percentage personen binnen die groep
dat een baan in loondienst had, actief was als zelfstandig ondernemer en/of actief was in een andere
vorm van arbeid (zoals freelancers). Met andere woorden, het betreft de personen met betaald
werk.
Voor het bepalen van de bruto arbeidsparticipatie (de beroepsbevolking), de werkloosheid en het
aandeel niet-uitkeringsgerechtigden gebruikt dit rapport gegevens uit de EBB, omdat uit de administratieve bestanden niet kan worden afgeleid of iemand werkzoekend is. Dit heeft tot gevolg dat
hierover minder gedetailleerde cijfers kunnen worden gepresenteerd. Bovendien is er een sterke
relatie tussen deze drie indicatoren en de netto arbeidsparticipatie en zijn de gegevens uit de EBB
minder betrouwbaar. Daarom worden drie EBB-indicatoren in beperkte mate besproken in dit
rapport.
De bruto arbeidsparticipatie van subgroepen wordt bepaald door het aandeel personen dat werkzaam of werkloos is, te delen door de totale potentiële beroepsbevolking. Het CBS definieert de
werkloze beroepsbevolking als personen zonder betaald werk, die actief op zoek zijn naar werk /
recent hebben gezocht voor minstens één uur per week en daarvoor beschikbaar zijn. De werkzame
2

Het hoogst behaalde opleidingsniveau is door het CBS geregistreerd conform de internationale ISCEDindeling. Voor personen die in Nederland onderwijs hebben gevolgd is dit in de meeste gevallen geregistreerd. Voor andere personen volgen deze gegevens voor zover bekend uit de EBB of uit de registratie
van UWV (voor personen die recent werkloos zijn geweest). Omdat hierbij gedeeltelijk sprake is van enquêtedata, heeft het CBS hiervoor weegfactoren berekend. Deze zijn in dit onderzoek gebruikt voor het
berekenen van cijfers naar opleidingsniveaus.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DATA EN METHODE

5

beroepsbevolking zijn alle personen met betaald werk, ongeacht de arbeidsduur. Het werkloosheidspercentage is conform de definitie van het CBS gelijk aan het gemiddelde aandeel werklozen
in de beroepsbevolking in een bepaald jaar. Niet-uitkeringsgerechtigden zijn werkloze personen die
geen voltijdsopleiding volgen en bovendien geen recht hebben op een arbeidsongeschiktheids-,
bijstands- of werkloosheidsuitkering.
Baan- en inkomenskenmerken
Voor werkenden brengt dit rapport de arbeidsmarktpositie verder in beeld. Hierbij kijkt het als
eerste naar het aandeel werkenden dat een arbeidsinkomen (loon, winst uit ondernemerschap en
inkomen uit overige arbeid) onder het sociaal minimum verdient. Hierbij wordt als grens het door
SZW gedefinieerde sociaal minimum voor alleenstaanden vanaf 23 jaar in 2016 gebruikt (in alle
onderzochte jaren). Het bedrag is gebaseerd op 70 procent van het netto minimumloon. Het bruto
bedrag per dag (exclusief vakantiegeld) voor alleenstaanden vanaf 23 jaar bedroeg € 52,673 in 2016.
Rekening houdend met 261 werkbare dagen is dat € 1.145,57 per maand.4 Het minimumloon voor
jongeren is lager, waardoor hun officiële sociaal minimum ook lager is. Dat is niet meegenomen in
dit rapport. Daarnaast gaat het bij het sociaal minimum om individuele inkomsten. Tevens is dit
een statistiek op individueel niveau, terwijl voor inkomensbeleid meestal naar huishoudniveau
wordt gekeken. Een persoon die zelf een inkomen onder het sociaal minimum verdient, kan bijvoorbeeld een beter verdienende partner hebben. Tenslotte gaat het bij het sociaal minimum om
het totale arbeidsinkomen; het aantal gewerkte uren speelt daarbij geen rol.
Verder kijkt dit rapport naar het type arbeidsrelatie (vast of flexibel) van werknemers. Onder werknemers met een flexibele arbeidsrelatie valt iedereen met een tijdelijk contract, een uitzendcontract
of een oproepcontract. Onder werknemers met een vaste arbeidsrelatie valt iedereen met een vast
contract, behalve degenen met een vast uitzend- of oproepcontract. Als laatste indicator kijkt het
rapport naar aandeel werkenden in de laagste beroepsniveaus. De vier beroepsniveaus (op basis
van de recente Beroepenindeling ROA-CBS 2014) komen uit de EBB.
Uitkeringsgebruik
Het uitkeringsgebruik is de derde hoofdcategorie van indicatoren. Specifiek betreft het bijstandsuitkeringen (inclusief bijstand gerelateerde uitkeringen zoals BBZ) en AO-uitkeringen. Het uitkeringsgebruik van subgroepen bepalen wordt bepaald door te kijken naar het aandeel personen met
een bepaalde uitkering in de totale potentiële beroepsbevolking.
Daarnaast kan ook gekeken worden naar WW-uitkeringen en het totale uitkeringsgebruik. Deze
indicatoren zijn niet in dit rapport opgenomen. De reden is dat de ontvangst van WW-uitkeringen
zeer afhankelijk is van de arbeidsmarktpositie van personen, omdat alleen personen die vanuit een
baan in loondienst werkloos worden een WW-uitkering ontvangen. Het aandeel WW-uitkeringen
levert daarmee geen interessante verschillen tussen herkomstgroepen (en verdere subgroepen) op
over personen met een niet-westerse migratieachtergrond. Het totale uitkeringsgebruik is ook niet
opgenomen, omdat verschillen hieruit volgen uit de bijstands- en de AO-uitkeringen. Daarmee
levert deze indicator weinig toegevoegde waarde.

3
4

Zie https://www.rijksoverheid.nl/documenten/publicaties/2015/12/17/bedragen-uitkeringen-2016
Voor cijfers over de jaren voor 2016 is geen inflatiecorrectie toegepast op dit sociaal minimum

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

6

HOOFDSTUK 2

Clustering
In dit onderzoek worden per hoofdgroep clusters gemaakt van vergelijkbare subgroepen. Deze
clustering wordt per hoofdgroep uitgevoerd op relevante indicatoren. Deze verschillen per hoofdgroep. Zo is bij de hoofdgroep jongeren geslacht niet van belang voor het identificeren van subgroepen, maar geslacht is wel van belang voor nieuwkomers en oudkomers.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DE POSITIE OP DE ARBEIDSMARKT
VAN VERSCHILLENDE GROEPEN PERSONEN MET EEN NIET-WESTERSE MIGRATIEACHTERGROND

3

7

De arbeidsmarktpositie van jongeren
met en migratieachtergrond

Jongeren met een migratieachtergrond die minstens vijf jaar in Nederland verblijven of hier geboren zijn, kennen een
lagere participatie en een hoger uitkeringsgebruik van de bijstand dan jongeren zonder migratieachtergrond. Hierbij
zijn er grote verschillen naar het opleidingsniveau en de verblijfsduur van jongeren.
Dit hoofdstuk beschrijft de arbeidsmarktpositie van jongeren met een migratieachtergrond. Het
gaat hierbij om de groep jongeren met een eerste- of tweedegeneratie migratieachtergrond die tussen 15 en 25 jaar oud zijn en minstens vijf jaar in Nederland verblijven. Recente jonge personen
met een niet-westerse migratieachtergrond maken geen deel uit van deze groep. Ongeveer twee
derde hiervan zijn onderwijsvolgenden, zij worden niet meegenomen in de overige cijfers in dit
hoofdstuk. De reden hiervoor is dat anders de cijfers vertekend zouden worden, omdat het hoogst
behaalde opleidingsniveau leidend is. Hbo- en wo-studenten zouden dan onder havo, vwo en
mbo2-4-opgeleiden vallen. Hun participatie vooral bestaat uit bijbanen naast hun opleiding. Figuur
3.1 laat zien dat de grootste groepen jongeren een Turkse, Marokkaanse of Surinaamse achtergrond
hebben.
Figuur 3.1

80.000
70.000
60.000
50.000
40.000
30.000
20.000
10.000
0

Aantallen jongeren per herkomstland

65%

65%

68%
73%
68%

Niet onderwijsvolgend
Bron:

3.1

72%

Onderwijsvolgend

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek

Arbeidsmarktpositie

De netto participatie van jongeren verschilt aanzienlijk naar herkomstgroep. Deze is voor alle herkomstgroepen van jongeren met een migratieachtergrond lager dan die voor jongeren zonder migratieachtergond. De netto participatie is daarbij het hoogst voor de kleine groep jongeren met een
Syrische achtergrond. Dit komt specifiek door de relatief hoge participatie van jonge vrouwen met

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

8

HOOFDSTUK 3

een Syrische achtergrond. De participatie is relatief laag voor jongeren met een Somalische achtergrond. Zoals uit Figuur 3.2 blijkt, lijkt het herkomstland meer van invloed te zijn op de participatie
dan het geslacht. In het algemeen is het daarbij ook nog opvallend dat vrouwelijke jongeren met
een migratieachtergrond een hogere participatie hebben dan mannelijke jongeren met een migratieachtergrond. Voor jongeren zonder migratieachtergrond is dat juist andersom
Figuur 3.2

Netto participatie jongeren naar herkomstgroep en geslacht

90
80
70
60
50
40
30
20
10
0

1 Man

Bron:

2 Vrouw

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek

De vraag is in hoeverre de verschillen in participatie gerelateerd zijn aan of jongeren een eerste- of
een tweedegeneratie migratieachtergrond hebben. Figuur 3.3 laat zien dat jongeren met een Turkse
of Iraakse eerstegeneratie achtergrond een hogere participatie hebben dan jongeren met een tweedegeneratie migratieachtergrond. Aan de andere kant is er bij jongeren met een Antilliaanse, Syrische of Afghaanse achtergrond een hogere participatie voor jongeren met een tweedegeneratie
migratieachtergrond. De verschillen tussen herkomstlanden van jongeren met een tweedegeneratie
migratieachtergrond zijn relatief groot. Tweedegeneratie jongeren met een Somalische of Iraakse
achtergrond hebben een stuk lagere participatie dan tweedegeneratie jongeren met een Syrische,
Afghaanse of Turkse achtergrond. Tweedegeneratie jongeren met een migratieachtergrond hebben
een gemiddelde participatie die lager is dan die van jongeren zonder een migratieachtergrond. Die
bevinding komt overeen met SCP (2016).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DE ARBEIDSMARKTPOSITIE VAN JONGEREN MET EN MIGRATIEACHTERGROND

Figuur 3.3

9

Netto participatie jongeren naar herkomstgroep en generatie

80
70
60
50
40
30
20
10
0

1 Eerste

Bron:

2 Tweede

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek

Dit levert de vervolgvraag op of er voor jongeren met een eerstegeneratie migratieachtergrond een
verschil zit in participatie naar verblijfsduur. De resultaten in Figuur 3.4 laten zien dat in de meeste
gevallen geldt dat de participatie van jongeren met een eerstegeneratie achtergrond die minstens
tien jaar in Nederland verblijven slechts iets lager is dan die van jongeren met een tweedegeneratie
migratieachtergrond. Deze groepen hebben allebei onderwijs in Nederland gevolgd, wat hier mogelijk een verklaring voor is. De uitzondering hierop geldt voor de eerdergenoemde jongeren met
een Arubaanse of Somalische achtergrond, waarbij de participatie van alle jongeren met een eerstegeneratie achtergrond lager is dan die van jongeren met een tweedegeneratie achtergrond.
Figuur 3.4

Netto participatie eerstegeneratie jongeren naar herkomstgroep en verblijfsduur

70
60
50
40
30

20
10
0

2 vijf tot tien jaar

Bron:

3 tien tot twintig jaar

4 meer dan twintig jaar

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek. Voor niet alle combinaties van herkomstland
en verblijfsduur zijn voldoende waarnemingen om gegevens te presenteren.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

10

HOOFDSTUK 3

Is de verblijfsduur in Nederland altijd gerelateerd geweest met de netto participatie van jongeren
met een niet-westerse migratieachtergrond? Figuur 3.5 laat zien dat dit inderdaad het geval is.
Daarbij zit het verschil in de participatie van jongeren zonder migratieachtergrond en die van
jongeren met een eerstegeneratie migratieachtergrond en een hoge verblijfsduur. Voor alle groepen
(inclusief personen zonder migratieachtergrond) geldt dat de particpatie op de langere termijn
gedaald is, al is er sinds 2013 sprake van een stagnatie in deze ontwikkeling.
Figuur 3.5

Ontwikkeling netto participatie eerstegeneratie jongeren naar verblijfsduur

100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
2007

Bron:

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

Niet-Westers Vijf tot tien jaar

Niet-Westers Tien tot twintig jaar

Niet-Westers Twintig jaar of meer

Nederlands

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek

Ook interessant is of de verschillen in de participatie van jongeren wellicht gerelateerd zijn aan
verschillen in opleidingsniveaus. Figuur 3.6 laat zien dat er voor jongeren met een migratieachtergrond van vrijwel alle herkomstgroepen en opleidingsniveaus sprake is van een lagere participatie
dan die personen zonder migratieachtergrond. De uitzondering is de kleine groep laagopgeleide
jongeren met een Afghaanse achtergrond. Voor hen is er vrijwel geen verschil in de participatie ten
opzichte van jongeren zonder migratieachtergrond. Aan de andere kant is er vooral bij laagopgeleide jongeren met een Antilliaanse en hoogopgeleide jongeren met een Iraakse achtergrond juist
sprake van een relatief grote achterstand. Over het algemeen volgt uit Figuur 3.6 dat opleidingsniveau een groter verband heeft met arbeidsparticipatie dan de herkomstgroep.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DE ARBEIDSMARKTPOSITIE VAN JONGEREN MET EN MIGRATIEACHTERGROND

Figuur 3.6

11

Netto participatie jongeren naar herkomstgroep en opleidingsniveau

100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0

1 Basisonderwijs

Bron:

2 Vmbo en mbo1

3 Havo vwo en mbo2-4

4 Hbo en wo

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek. Voor niet alle combinaties van herkomstland
en opleidingsniveau zijn voldoende waarnemingen om gegevens te presenteren.

Gemiddeld hebben jongeren met een niet-westerse migratieachtergrond van alle opleidingsniveaus
in de gehele periode 2007 – 2016 een lagere participatie dan personen met eenzelfde opleidingsniveau zonder migratieachtergrond. Het verschil in participatie tussen hbo- en wo-opgeleide jongeren
met en zonder migratieachtergrond is de afgelopen jaren toegenomen (zie Figuur 3.7). Wat ook
opvalt is dat personen met een havo-/wo-/mbo-opleiding zonder migratieachtergrond structureel
een hogere participatie hebben dan hoger opgeleide jongeren met een niet-westerse migratieachtergrond, al is dit verschil sinds 2014 wel iets teruggelopen.
Figuur 3.7

Netto participatie jongeren naar herkomstgroep en opleidingsniveau

100
80
60
40
20
0
2007

2008

2009

2010

2011

2012

Niet-Westers Basisonderwijs
Niet-Westers Vmbo en mbo1
Niet-Westers Havo, vwo en mbo 2-4
Niet-Westers Hbo en wo
Bron:

2013

2014

2015

2016

Nederlands Basisonderwijs
Nederlands Vmbo en mbo1
Nederlands Havo, vwo en mbo 2-4
Nederlands Hbo en wo

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

12

HOOFDSTUK 3

Het is ook de vraag of de verschillen naar opleidingsniveau verschillen tussen generaties. Uit Figuur
3.8 blijkt dat dit in beperkte mate zo is. Voor hoger opgeleiden is de participatie hoger voor jongeren met een tweedegeneratie dan met een eerstegeneratie achtergrond (ongeveer honderd personen
per herkomstgroep). Aan de andere kant geldt voor de laagst opgeleide jongeren met een Turkse,
Marokkaanse of Surinaamse achtergrond dat zij van de eerste generatie (enkele honderden personen per herkomstgroep) een hogere participatie hebben dan die van de tweede generatie.
Figuur 3.8

Netto participatie jongeren naar herkomstgroep, generatie en opleidingsniveau

100
80
60
40
20
0
Totaal NW

Turkije

Marokko

basisonderwijs Eerste
vmbo, mbo 1 Eerste
havo, vwo, mbo 2-4 Eerste
hbo, wo Eerste
Bron:

Suriname

Antillen en
Aruba
basisonderwijs Tweede
vmbo, mbo 1 Tweede
havo, vwo, mbo 2-4 Tweede
hbo, wo Tweede

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek

De historische ontwikkeling van de werkloosheid van jongeren naar herkomstgroep laat Figuur 3.9
zien. Omdat werkloosheidstatistieken met de EBB berekend zijn, is de variatie meestal groter dan
bij participatiestatistieken. Uit Figuur 3.9 blijkt dat deze werkloosheid in de periode 2007 tot en
met 2013 is gestegen en daarna is gedaald. De arbeidsmarktpositie van jongeren met een niet-Westerse migratieachtergrond lijkt gevoeliger voor conjunctuur te zijn dan die van jongeren zonder
migratieachtergrond (zie ook SCP, 2013). Er lijkt geen sprake te zijn van grote structurele verschillen in de werkloosheid tussen de verschillende herkomstgroepen. Wel is de werkloosheid van Marokkaanse en Antilliaanse jongeren in de meeste jaren groter dan het gemiddelde van jongeren met
een niet-westerse migratieachtergrond, maar de werkloosheid van jongeren met een Marokkaanse
achtergrond is sinds 2014 flink gedaald. Aan de andere kant is de werkloosheid van Turkse jongeren
in de meeste jaren kleiner dan het gemiddelde van jongeren met een niet-westerse migratieachtergrond.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DE ARBEIDSMARKTPOSITIE VAN JONGEREN MET EN MIGRATIEACHTERGROND

Figuur 3.9

13

Werkloosheid jongeren naar herkomstgroep

40
35
30
25
20
15
10
5
0
2007

Bron:

3.2

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

Nederland

Totaal NW

Turkije

Marokko

Suriname

Antillen en Aruba

2016

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek

Baankenmerken

Voor de groep werkende jongeren met een migratieachtergrond is het interessant om te weten in
hoeverre ze een slechtere inkomenspositie dan werkende jongeren zonder migratieachtergrond
hebben. Figuur 3.10 laat zien dat werkende jongeren met een migratieachtergrond gemiddeld genomen vaker een inkomen onder het sociaal minimum hebben dan werkende jongeren zonder een
migratieachtergrond. Het gaat hierbij zoals in dit hele hoofdstuk om jongeren die niet schoolgaand
zijn. Het gebruikte sociaal minimum is hetgeen wat formeel geldt voor de groep boven 23 jaar oud.
Daarbij is dit gebaseerd op het voltijdsminimumloon. Aangezien jongeren onder het minimumjeugdloon vallen, is het logisch dat zij vaak een inkomen onder het sociaal minimum hebben. Daarbij geldt voor zowel jongeren met als zonder migratieachtergrond dat jonge werkende vrouwen
vaker een inkomen onder het sociaal minimum hebben dan jonge werkende mannen. Opvallend is
dat werkende jonge mannen met een Turkse achtergrond (dit gaat om ongeveer 140 duizend personen) in vergelijking met andere herkomstgroepen het minst vaak een inkomen onder het sociaal
minimum hebben. Ook jonge werkende vrouwen met een Syrische achtergrond hebben relatief
weinig een inkomen onder het sociaal minimum. Aan de andere kant hebben de kleine groepen
werkende jonge mannen met een Eritrese, achtergrond en werkende jonge vrouwen met een Somalische achtergrond relatief vaak een inkomen onder het sociaal minimum.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

14

HOOFDSTUK 3

Figuur 3.10

Aandeel werkende jongeren onder sociaal minimum naar herkomstgroep en geslacht

70
60
50
40
30
20
10
0

1 Man

Bron:

2 Vrouw

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek. Voor niet alle combinaties van herkomstland
en geslacht zijn voldoende waarnemingen om gegevens te presenteren.

De vraag is in hoeverre het aandeel werkende jongeren onder het sociaal minimum tussen herkomstgroepen verschilt naar opleidingsniveau. Figuur 3.11 laat zien dat het aandeel werkende jongeren met een inkomen onder het sociaal minimum voor de laagste twee opleidingsniveaus met
beperkt verschilt tussen jongeren met en zonder een migratieachtergrond. Werkende jongeren met
een Turkse achtergrond en een lage opleiding hebben zelfs minder vaak een inkomen onder het
sociaal minimum dan werkende jongeren met eenzelfde opleidingsniveau zonder migratieachtergrond. Aan de andere kant is het aandeel werkende jongeren met een migratieachtergrond met een
hogere opleiding en een inkomen onder het sociaal minimum juist hoger dan voor jongeren zonder
migratieachtergrond. Dit geldt specifiek voor werkende jongeren met een Marokkaanse, Surinaamse of Antilliaanse achtergrond. Voor hoogopgeleide jongeren is het aandeel werkende jongeren met een inkomen onder het sociaal minimum met een Turkse achtergrond ongeveer vergelijkbaar met dat van hoogopgeleide werkende jongeren zonder migratieachtergrond.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DE ARBEIDSMARKTPOSITIE VAN JONGEREN MET EN MIGRATIEACHTERGROND

Figuur 3.11

15

Aandeel werkende jongeren onder sociaal minimum naar herkomstgroep en opleidingsniveau

80
70
60
50
40
30
20
10
0

1 Basisonderwijs

Bron:

2 Vmbo en mbo1

3 Havo vwo en mbo2-4

4 Hbo en wo

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek. Voor niet alle combinaties van herkomstland
en opleidingsniveau zijn voldoende waarnemingen om gegevens te presenteren.

Het aandeel werkende jongeren met een inkomen onder het sociaal minimum en basisonderwijs is
in 2015 en 2016 gedaald. Hierbij lijkt de daling sneller te gaan voor jongeren met een migratieachtergrond dan jongeren zonder migratieachtergrond. Het verschil tussen jongeren met en zonder
migratieachtergrond is structureel het grootst voor mbo 2-4-opgeleiden. Dit verschil is ook sinds
2007 groter geworden (zie Figuur 3.12). De plotselinge daling in het aandeel werkenden onder het
sociaal minimum van basisopgeleide jongeren met een niet-Westerse migratieachtergrond kan niet
worden verklaard.
Figuur 3.12

Ontwikkeling aandeel werkende jongeren onder sociaal minimum naar opleidingsniveau

80
70
60
50
40
30
20
10
0
2007

2008

2009

2010

2011

2012

Niet-Westers Basisonderwijs
Niet-Westers Vmbo en mbo1
Niet-Westers Havo, vwo en mbo 2-4
Niet-Westers Hbo en wo
Bron:

2013

2014

2015

2016

Nederlands Basisonderwijs
Nederlands Vmbo en mbo1
Nederlands Havo, vwo en mbo 2-4
Nederlands Hbo en wo

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

16

HOOFDSTUK 3

Hieraan gerelateerd is de vraag in hoeverre werkende jongeren een flexibele arbeidsrelatie hebben.
Figuur 3.13 laat zien dat voor alle opleidingsniveaus geldt dat werkende jongeren met een migratieachtergrond vaker een flexibele arbeidsrelatie hebben dan werkende jongeren zonder migratieachtergrond. Het opleidingsniveau lijkt daarbij voor zowel jongeren met als zonder migratieachtergrond geen verband te houden met het aandeel jongeren met een flexibele arbeidsrelatie. Ook het
herkomstland lijkt amper van belang te zijn hiervoor. Het aandeel werkenden onder hoogopgeleiden uit overig Afrika is relatief laag. Dit zijn enkele honderden personen.
Figuur 3.13

Aandeel werkende jongeren met flexibele arbeidsrelatie naar herkomstgroep en opleidingsniveau

100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0

1 Basisonderwijs

Bron:

3.3

2 Vmbo en mbo1

3 Havo vwo en mbo2-4

4 Hbo en wo

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek. Voor niet alle combinaties van herkomstland
en opleidingsniveau zijn voldoende waarnemingen om gegevens te presenteren.

Uitkeringsgebruik

De volgende vraag is wat de mate van uitkeringsgebruik is van jongeren. Eerder werd al duidelijk
dat er verschillende groepen jongeren zijn met een lage participatie. Specifiek geldt voor deze groepen dat ze vaak een uitkering zouden kunnen ontvangen. De eerste belangrijke uitkering om naar
te kijken is de bijstandsuitkering. Voor alleenwonende jongeren onder 21 is het bedrag van een
bijstandsuitkering ongeveer € 3000 per jaar. Uit Figuur 3.14 blijkt dat jongeren met een migratieachtergrond uit alle herkomstgroepen vaker een bijstandsuitkering hebben dan jongeren zonder
migratieachtergrond. Daarbij is specifiek het aandeel bijstandsontvangers onder de jongeren met
een Somalische achtergrond zeer hoog. Dit komt mogelijk doordat zij in vergelijking met andere
groepen jongeren met een migratieachtergrond relatief vaak relatief recent zijn gemigreerd. Zij hebben ook een lage netto participatie. Over het algemeen hebben jonge vrouwen met een migratieachtergrond iets vaker een bijstandsuitkering dan jonge vrouwen met dezelfde achtergrond, maar
voor jongeren met een Marokkaanse achtergrond geldt dit juist niet. Eerder werd ook al duidelijk
dat de participatie van vrouwen met een Marokkaanse achtergrond hoger ligt dan de participatie
van jongere mannen met dezelfde achtergrond.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DE ARBEIDSMARKTPOSITIE VAN JONGEREN MET EN MIGRATIEACHTERGROND

Figuur 3.14

17

Aandeel jongeren met bijstandsuitkering naar herkomstgroep en geslacht

45
40
35
30
25
20
15
10
5
0

1 Man

Bron:

2 Vrouw

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek

Vervolgens is de vraag in hoeverre de grote verschillen in het aandeel bijstandsontvangers onder
jongeren samenhangen met verschillen in de generatie van jongeren met een migratieachtergrond.
Het blijkt dat voor alle herkomstlanden geldt dat eerstegeneratie jongeren met een migratieachtergrond vaker een bijstandsuitkering ontvangen dan tweedegeneratie jongeren met een migratieachtergrond. Alleen voor jongeren met een Turkse achtergrond is dit aandeel ongeveer gelijk. Maar
tussen jongeren met een eerstegeneratie achtergrond zitten grote verschillen. Jongeren met een
eerstegeneratie Somalische achtergrond hebben namelijk veel vaker een bijstandsuitkering dan jongeren van de eerstegeneratie met een andere migratieachtergrond. Dit hangt mogelijk samen met
verschillen in het migratiemotief. Voor jongeren met een tweedegeneratie migratieachtergrond is
de samenhang tussen herkomstland en bijstandsuitkering relatief beperkt. Dit blijkt uit Figuur 3.15.
SEO heeft eerder onderzoek gedaan naar verklaringen hiervoor. Daaruit bleek dat generatieverschillen in bijstandsuitkeringen wegvallen als wordt gecorrigeerd voor verschillen in achtergrondvariabelen waaronder het herkomstland, huishoudsituatie, gezondheid en het opleidingsniveau
(Tempelman et al, 2017). Er is dus geen sprake van een directe oorzaak-gevolg relatie tussen de
generatie van personen met een migratieachtergrond en hun bijstandsgebruik.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

18

HOOFDSTUK 3

Figuur 3.15

Aandeel jongeren met bijstandsuitkering naar herkomstgroep en generatie

45
40
35
30
25
20
15
10
5
0

1 Eerste

Bron:

2 Tweede

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek. Voor jongeren met een tweedegeneratie Afghaanse en Eritrese achtergrond zijn de aantallen te klein om hierover te rapporteren.

Als we de ontwikkeling van het percentage bijstandsgerechtigde jongeren met een migratieachtergrond per verblijfsduur over de tijd bekijken, dan valt vooral het bijstandsgebruik van jongeren die
vijf tot tien jaar in Nederland verblijven op. Sinds 2013 is het percentage bijstandsgerechtigden van
deze groep flink gestegen (zie Figuur 3.16). Dit komt mogelijk door een veranderende samenstelling van deze groep, doordat er sinds 2013 wellicht meer vluchtelingen uit bijvoorbeeld Syrië in
zitten. Ook valt op dat er geen verschil lijkt te zitten in het aandeel jongeren met een bijstandsuitkering voor de groepen met een verblijfsduur vanaf minstens 10 jaar. Deze jongeren hebben in
principe ook onderwijs in Nederland gevolgd.
Figuur 3.16

Ontwikkeling aandeel eerstegeneratie jongeren met bijstandsuitkering naar verblijfsduur

25
20
15
10
5

0
2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

Niet-Westers Vijf tot tien jaar

Niet-Westers Tien tot twintig jaar

Niet-Westers Twintig jaar of meer

Nederlands

Bron: CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DE ARBEIDSMARKTPOSITIE VAN JONGEREN MET EN MIGRATIEACHTERGROND

19

Naast de bijstandsuitkering, komen bij jongeren verder arbeidsongeschiktheidsuitkeringen in substantiële mate voor. Het gaat hierbij waarschijnlijk vooral om de (nieuwe) Wajong, maar dat is op
basis van deze analyses niet met zekerheid te zeggen. Werkloosheidsuitkeringen komen bij zowel
jongeren met als zonder een migratieachtergrond vrijwel niet voor. Figuur 3.17 laat zien dat het
aandeel arbeidsongeschiktheidsuitkeringen voor de meeste opleidingsniveaus lager is voor jongeren
met een migratieachtergrond. Daarbij hebben onder anderen de groepen jongeren met een Turkse
of Marokkaanse achtergrond voor de lagere opleidingsniveaus een flink lager aandeel arbeidsongeschiktheidsuitkeringen als jongeren zonder migratieachtergrond. Jongeren met een Antilliaanse
achtergrond hebben vaker een arbeidsongeschiktheidsuitkering dan jongeren met een andere migratieachtergrond en hetzelfde opleidingsniveau. Lager opgeleide jongeren met een Somalische migratieachtergrond hebben relatief weinig een arbeidsongeschiktheidsuitkering, maar eerder bleek
dat zij vaker een bijstandsuitkering hebben.
Figuur 3.17

Aandeel jongeren met arbeidsongeschiktheidsuitkering naar herkomstgroep en opleidingsniveau

70
60
50
40
30
20
10
0

1 Basisonderwijs

Bron:

3.4

2 Vmbo en mbo1

3 Havo vwo en mbo2-4

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek. Voor niet alle combinaties van herkomstland
en opleidingsniveau zijn voldoende waarnemingen om gegevens te presenteren.

Conclusie

Welke van de onderzochte subgroepen hebben de grootste en welke van de onderzochte
subgroepen hebben de minst grote achterstand op de arbeidsmarkt?
Binnen de groep jongeren zijn er grote verschillen tussen de positie op de arbeidsmarkt. Er zijn
drie kenmerken die een grote samenhang vertonen met de positie op de arbeidsmarkt. Als eerste
het opleidingsniveau. Hierbij geldt vooral voor laagopgeleide jongeren dat jongeren met een migratieachtergrond een achterstand hebben ten opzichte van laagopgeleide jongeren zonder migratieachtergrond. Maar ook voor hoger opgeleide jongeren met een migratieachtergrond is er een
lagere participatie dan voor hoger opgeleide jongeren zonder migratieachtergrond. Voor hoger opgeleiden is de participatie hoger voor jongeren met een tweedegeneratie achtergrond dan met een
eerstegeneratie achtergrond. Aan de andere kant geldt voor de laagst opgeleide jongeren met een
Turkse, Marokkaanse of Surinaamse achtergrond dat zij van de eerste generatie een hogere participatie hebben dan zij van de tweede generatie.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

20

HOOFDSTUK 3

Het tweede kenmerk is de verblijfsduur. Eerstegeneratie jongeren die korter in Nederland zijn hebben een relatief slechte positie ten opzichte van eerstegeneratie jongeren die langer in Nederland
zijn. De achterstand van jongeren is voor alle verblijfsduren ten opzichte van personen zonder
migratieachtergrond is de laatste tien jaar iets toegenomen. Hierbij zit vooral een verschil tussen de
groepen die tussen de vijf en tien jaar in Nederland verblijven en de groepen die langer in Nederland verblijven.
Het laatste zeer belangrijke kenmerk is herkomst. Specifiek hebben eerstegeneratie jongeren met
vooral Somalische herkomst een slechte arbeidsmarktpositie. Aan de andere kant hebben vooral
(hoger opgeleide) jongeren met een Turkse, Antilliaanse, of Afghaanse achtergrond een relatief
goede arbeidsmarktpositie.
Het geslacht heeft slechts een kleine samenhang met de participatie van jongeren. Over het algemeen is de participatie van vrouwen iets hoger dan die van mannen met dezelfde migratieachtergrond.
Er lijkt geen sprake te zijn van grote structurele verschillen in de werkloosheid van jongeren tussen
de verschillende herkomstgroepen. Wel is de werkloosheid van Marokkaanse en Antilliaanse jongeren in de meeste jaren groter dan het gemiddelde van jongeren met een niet-westerse migratieachtergrond, maar de werkloosheid van jongeren met een Marokkaanse achtergrond is sinds 2014
flink gedaald en inmiddels vergelijkbaar met die van jongeren met andere migratieachtergronden.
Aan de andere kant is de werkloosheid van Turkse jongeren in de meeste jaren kleiner dan het
gemiddelde van jongeren met een migratieachtergrond, maar deze is in 2016 ook vergelijkbaar met
die van jongeren met andere migratieachtergronden. Uit eerder onderzoek bleek ook dat de werkloosheid onder jongeren met een migratieachtergrond meer conjunctuurgevoelig is, dan de werkloosheid van jongeren zonder migratieachtergrond (SCP, 2006).
Werkende jongeren met een niet-westerse migratieachtergrond hebben vaker een inkomen onder
het sociaal minimum dan jongeren zonder migratieachtergrond. Deze achterstand is groter voor
hoogopgeleide jongeren. Opvallend is dat werkende jonge mannen met een Turkse achtergrond
(dit gaat om ongeveer 140 duizend personen) in vergelijking met andere herkomstgroepen relatief
weinig vaak een inkomen onder het sociaal minimum hebben. Ook jonge werkende vrouwen met
een Syrische achtergrond hebben relatief weinig een inkomen onder het sociaal minimum. Aan de
andere kant hebben de kleine groepen werkende jonge mannen met een Eritrese achtergrond en
werkende jonge vrouwen met een Somalische achtergrond relatief vaak een inkomen onder het
sociaal minimum.
Welke van de onderzochte subgroepen zitten het vaakst in een uitkeringssituatie?
Er zijn twee types uitkeringssituaties van belang voor jongeren: bijstands- en arbeidsongeschiktheidsuitkeringen. Jongeren met migratieachtergrond ontvangen ook vaker een bijstandsuitkering
dan jongeren zonder migratieachtergrond, maar deze verschillen zijn beperkt. Jongeren met een
Somalische migratieachtergrond hebben relatief vaak een bijstandsuitkering. In de jaren 2014-2016
is vooral het aandeel bijstandsontvangers onder jongeren die vijf tot tien jaar in Nederland verblijven toegenomen. Dit is mogelijk gerelateerd aan verschillen in de migratiemotieven van jongeren.
Er lijkt een groot verschil tussen generaties in het uitkeringsgebruik, maar eerder is onderzocht dat
dit veroorzaakt wordt door verschillen in achtergrondkenmerken (waaronder herkomstland, opleiding, huishoudsituatie en gezondheid).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DE ARBEIDSMARKTPOSITIE VAN JONGEREN MET EN MIGRATIEACHTERGROND

21

De tweede relevante uitkering is een arbeidsongeschiktheidsuitkering. Deze hangt sterk samen met
opleidingsniveau, waarbij laagopgeleide jongeren met een Antilliaanse achtergrond relatief vaak een
arbeidsongeschiktheidsuitkering ontvangen. Aan de andere kant ontvangen jongeren (onafhankelijk van opleidingsniveau) met een recentere migratieachtergrond in zeer beperkte mate een arbeidsongeschiktheidsuitkering. Ook de groepen jongeren met een Turkse of Marokkaanse achtergrond met een lager opleidingsniveau hebben een flink lager aandeel arbeidsongeschiktheidsuitkeringen dan jongeren met een lager opleidingsniveau zonder migratieachtergrond. Lager opgeleide
jongeren met een Somalische migratieachtergrond hebben relatief weinig een arbeidsongeschiktheidsuitkering, maar eerder bleek dat zij vaker een bijstandsuitkering hebben.
In hoeverre kunnen op basis van inzichten uit bovenstaande vragen clusters van subgroepen worden geïdentificeerd die (bijvoorbeeld qua afstand tot de arbeidsmarkt of uitkeringsgebruik) grofweg op elkaar lijken?
Op basis van de resultaten uit dit hoofdstuk zijn er drie primaire subclusters te maken binnen de
groep jongeren. De indeling van jongeren in clusters wordt gemaakt op de verblijfsduur en het
opleidingsniveau. Dit zijn de meest duidelijk identificerende factoren voor de positie op de arbeidsmarkt.
Jongeren met een verblijfsduur van maximaal jaar
Tabel 3.1 laat voor de groep jongeren met een verblijfsduur van maximaal tien jaar de subclusters
zien. Dit is de eerste groep waarvoor subclusters worden onderscheiden. De omvang van deze
groep is zeer beperkt, maar de groep wijkt wel duidelijk af van jongeren met een langere verblijfsduur.
Tabel 3.1

Subclusters jongeren met verblijfsduur tussen 5 en 10 jaar
Herkomstland

Cluster 1

Cluster 2

Aantal personen

Netto participatie

410

45

Iran

70

39

Somalië

975

32

Totaal cluster 1

1455

32-45

Turkije

385

64

Marokko

235

54

Suriname

365

56

Antillen en Aruba

405

50

Afghanistan

430

51

Irak

Eritrea
Totaal cluster 2

45

61

1865

50-64

Bron: CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek

Het eerste subcluster zijn jongeren met een verblijfsduur van tussen de vijf en tien jaar in Nederland
met een Iraanse, Somalische of Iraakse achtergrond. Zij hebben in de meeste gevallen een gedeelte
van hun onderwijsloopbaan in Nederland gevolgd, maar hebben ook een gedeelte in hun herkomstland gehad. Zij hebben een lage participatie. Hun participatie ligt afhankelijk van het herkomstland
tussen 32 en 45 procent. Jongeren binnen dit subcluster met een Somalische achtergrond hebben
een specifieke lage participatie en hoog aandeel bijstandsuitkeringen. Dit subcluster omvat ongeveer 1500 personen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

22

HOOFDSTUK 3

Het tweede subcluster zijn jongeren met een verblijfsduur van tussen de vijf en tien jaar in Nederland met een Turkse, Marokkaanse, Surinaamse, Antilliaanse, Afghaanse of Eritrese achtergrond.
Zij hebben een hogere participatie dan het vorige subcluster. Hun participatie ligt afhankelijk van
het herkomstland tussen 50 en 64 procent. Jongeren binnen dit subcluster met een Turkse achtergrond hebben een specifieke hoge participatie. Dit subcluster omvat ongeveer 2 duizend personen.
Jongeren met een verblijfsduur van minstens tien jaar
Hiernaast bestaat de tweede groep clusters uit de jongeren met een langere verblijfsduur en degenen
die in Nederland geboren zijn. Voor het is het opleidingsniveau een relevant criterium voor de
clustering. Herkomstland lijkt bij hen niet van groot belang voor de clustering.
Tabel 3.2

Cluster 1

Subclusters jongeren met verblijfsduur van minstens 10 jaar
Herkomstland

Opleidingsniveau

Aantal personen

Netto participatie

Turkije

max mbo 1

9640

48

Marokko

max mbo 1

8975

36

Suriname

max mbo 1

5840

41

Antillen en Aruba

max mbo 1

3080

36

Afghanistan

max mbo 1

455

53

Irak

max mbo 1

700

42

Iran

max mbo 1

225

50

Somalië

max mbo 1

135

40

Syrië

max mbo 1

105

47

29155

36-53

Totaal cluster 1
Cluster 2

Turkije

min mbo2

13875

74

Marokko

min mbo2

12765

69

Suriname

min mbo2

9875

73

Antillen en Aruba

min mbo2

3885

72

Afghanistan

min mbo2

955

72

Irak

min mbo2

950

69

Iran

min mbo2

475

68

Somalië

min mbo2

135

75

Syrië

min mbo2

150

79

43065

68-79

Totaal cluster 2
Bron:

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek

Het eerste subcluster is de groep die minstens tien jaar in Nederland verblijft of hier geboren is
met maximaal een mb1-opleiding. Dat betekent dat zij in de meeste gevallen een groot deel van
hun onderwijsloopbaan in Nederland hebben gevolgd, maar dat zij nog geen startkwalificatie hebben behaald. Zij hebben een relatief lage participatie. Hun participatie ligt afhankelijk van hun migratieachtergrond tussen de 36 en 53 procent. Jongeren binnen dit subcluster met een Antilliaanse
of Marokkaanse achtergrond hebben een specifieke lage participatie en hoog aandeel bijstandsuitkeringen. De groep met een Iraakse, Turkse of Syrische achtergrond heeft juist een relatief hoge
participatie. Dit cluster is in het totaal ongeveer 29 duizend jongeren groot.
Het tweede subcluster is de groep die minstens tien jaar in Nederland verblijft of hier geboren is
met minimaal een mbo2-opleiding. Zij hebben dus wel een startkwalificatie gehaald. Zij hebben
een relatief hoge participatie. Hun participatie ligt afhankelijk van hun migratieachtergrond tussen

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DE ARBEIDSMARKTPOSITIE VAN JONGEREN MET EN MIGRATIEACHTERGROND

23

68 en 79 procent. Jongeren binnen dit subcluster met een Marokkaanse, Iraakse of Iraanse achtergrond hebben een relatief lage participatie en hoog aandeel uitkeringen. De groep met een Turkse
of Surinaamse achtergrond heeft juist een relatief hoge participatie. Dit subcluster omvat ongeveer
43 duizend personen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DE POSITIE OP DE ARBEIDSMARKT
VAN VERSCHILLENDE GROEPEN PERSONEN MET EEN NIET-WESTERSE MIGRATIEACHTERGROND 25

4

De arbeidsmarktpositie van nieuwkomers met een migratieachtergrond

Nieuwkomers tussen 15 en 65 die recent uit Syrië, Somalië of Eritrea zijn gemigreerd hebben over het algemeen een
zeer lage participatie en een zeer hoog gebruik van de bijstand. Aan de andere kant hebben nieuwkomers uit Turkije,
Marokko, Suriname en de Antillen een relatief hoge participatie en een beperkt gebruik van de bijstand. Bij verschillende herkomstlanden zijn er grote verschillen in de participatie tussen mannelijke en vrouwelijke nieuwkomers.
Dit hoofdstuk beschrijft de arbeidsmarktpositie van nieuwkomers met een migratieachtergrond.
Het gaat hierbij om de groep nieuwkomers met een eerstegeneratie migratieachtergrond die vanaf
15 jaar oud zijn. Zij hebben een verblijfsduur in Nederland van maximaal vijf jaar. Deze nieuwkomers worden in dit hoofdstuk vergeleken met personen tussen de 15 en 65 zonder migratieachtergrond. Deze laatste groep wordt in de figuren Nederlanders genoemd. De vergelijkbaarheid tussen
nieuwkomers en personen zonder migratieachtergrond is uiteraard beperkt, daarom vergelijkt dit
hoofdstuk niet specifiek de arbeidsmarktpositie van nieuwkomers met die van personen zonder
migratieachtergrond. De focus ligt op de verschillen tussen groepen nieuwkomers. Figuur 4.1 laat
zien dat de grootste groep nieuwkomers afkomstig is uit Syrië. Daarna is van de in dit onderzoek
onderscheiden groepen Turkije één van de grootste herkomstlanden. De vervolganalyses in dit
hoofdstuk laten onderwijsvolgenden buiten beschouwing. Dit is specifiek van belang voor nieuwkomers met een Antilliaanse achtergrond, omdat zij voor een groot gedeelte onderwijsvolgend zijn.
Figuur 4.1

Aantallen nieuwkomers per herkomstland

60.000
50.000
14%

40.000
30.000
20.000
10.000
0

68%

Niet-onderwijsvolgend
Bron:

Onderwijsvolgenden

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

26

4.1

HOOFDSTUK 4

Arbeidsmarktpositie

De netto participatie van nieuwkomers verschilt aanzienlijk naar herkomstgroep. Deze is voor alle
herkomstgroepen van nieuwkomers lager dan die voor personen tussen 15 en 65 zonder migratieachtergrond. De netto participatie is daarbij het hoogst voor nieuwkomers met een Surinaamse
(mannen en vrouwen), Turkse (mannen) of Marokkaanse (mannen) achtergrond. De participatie is
laag voor nieuwkomers met een Eritrese, Syrische of Somalische achtergrond. Dit is mogelijk gerelateerd aan verschillen in migratiemotief of de exacte verblijfsduur tussen de verschillende herkomstgroepen. Specifiek is het waarschijnlijk zo dat oorlogsvluchtelingen een relatief lage participatie hebben, terwijl kennismigranten de hoogste participatie hebben. Zoals uit Figuur 4.2 blijkt,
lijkt zowel herkomstland als geslacht gerelateerd te zijn aan de participatie. Duidelijk is dat voor
alle herkomstgroepen geldt dat de participatie van mannelijke nieuwkomers groter is dan die van
vrouwelijke nieuwkomers uit hetzelfde herkomstland. Het verschil tussen mannen en vrouwen is
relatief groot voor nieuwkomers met een Turkse, Marokkaanse, Afghaanse, Iraakse, Somalische of
een Syrische achtergrond. Het gaat om ongeveer duizend tot negenduizend nieuwkomers per geslacht voor de vijf genoemde herkomstgroepen. Voor nieuwkomers met een Antilliaanse achtergrond lijkt het verschil in participatie tussen mannen en vrouwen vergelijkbaar met dat voor personen tussen 15 en 65 zonder migratieachtergrond.
Figuur 4.2

Netto participatie nieuwkomers naar herkomstgroep en geslacht

90
80
70
60
50
40
30
20
10
0

1 Man

Bron:

2 Vrouw

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek

De afgelopen tien jaar is de netto participatie van nieuwkomers voor de meeste herkomstgroepen
gedaald, terwijl die van personen zonder migratieachtergrond juist is gestegen. Dit laat Figuur 4.3
zien. Vooral onder personen met een Syrische, Antilliaanse en Surinaamse achtergrond is de netto
participatie tussen 2007 en 2016 gedaald. Dit kan komen doordat er sprake kan zijn van verschillen
in de samenstelling tussen migranten uit hetzelfde herkomstland in verschillende jaren. Dit kan
bijvoorbeeld te maken hebben met verschillen in opleidingsniveau.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DE ARBEIDSMARKTPOSITIE VAN NIEUWKOMERS MET EEN MIGRATIEACHTERGROND

Figuur 4.3

27

Ontwikkeling netto participatie nieuwkomers naar herkomstgroep

80
70

60
50
40
30
20
10
0
2007

2008
Totaal NW
Suriname
Irak
Syrië

Bron:

2009

2010

2011

2012

Turkije
Antillen en Aruba
Iran

2013

2014

2015

2016

Marokko
Afghanistan
Somalië

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek

De vraag is in hoeverre de verschillen in participatie gerelateerd zijn aan de leeftijd van nieuwkomers. Figuur 4.4 laat zien dat gemiddeld genomen nieuwkomers tussen 25 en 45 een hogere participatie hebben dan personen vanaf 45 en onder 25. Opvallend is dat nieuwkomers tussen de 25 en
35 met een Turkse, Afghaanse, Iraanse en Iraakse achtergrond een hogere participatie hebben dan
nieuwkomers tussen 35 en 45 met eenzelfde migratieachtergrond. Aan de andere kant hebben
nieuwkomers tussen de 35 en 45 met een Marokkaanse of Surinaamse achtergrond een hogere
participatie dan nieuwkomers tussen 25 en 35 met eenzelfde migratieachtergrond. Voor nieuwkomers uit alle leeftijdsgroepen geldt dat de participatie veel lager is dan die van personen zonder
migratieachtergrond.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

28

HOOFDSTUK 4

Figuur 4.4

Netto participatie nieuwkomers naar herkomstgroep en leeftijdsklasse

70
60
50
40
30
20
10
0

Bron:

Leeftijd 15 tot 25

Leeftijd 25 tot 35

Leeftijd 45 tot 55

Leeftijd 55 tot 65

Leeftijd 35 tot 45

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek. Voor niet alle combinaties van herkomstland
en leeftijdsklasse zijn voldoende waarnemingen om gegevens te presenteren.

Interessant is of de verschillen in de participatie van nieuwkomers wellicht gerelateerd zijn aan
verschillen in opleidingsniveaus. Figuur 4.5 laat zien dat er voor nieuwkomers van vrijwel alle herkomstgroepen en opleidingsniveaus sprake is van een lagere participatie dan voor vergelijkbare
personen zonder migratieachtergrond. De uitzondering zijn de basisopgeleide nieuwkomers met
een Surinaamse achtergrond. De participatie van deze groep is hoger dan die van basisopgeleide
personen zonder migratieachtergrond. Verder valt de relatief lage participatie van nieuwkomers
met een havo-/vwo-/mbo2-4-niveau met een Marokkaanse, Surinaamse, Afghaanse, Iraakse of
Iraanse achtergrond op. Uit nadere analyses volgt dat dit vooral geldt voor oudere nieuwkomers.
Figuur 4.5

Netto participatie nieuwkomers naar herkomstgroep en opleidingsniveau

80
70
60
50
40
30
20
10
0

1 Basisonderwijs

Bron:

2 Vmbo en mbo1

3 Havo vwo en mbo2-4

4 Hbo en wo

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek. Voor niet alle combinaties van herkomstland
en opleidingsniveau zijn voldoende waarnemingen om gegevens te presenteren.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DE ARBEIDSMARKTPOSITIE VAN NIEUWKOMERS MET EEN MIGRATIEACHTERGROND

29

Naast verschillen in de netto participatie, zijn ook verschillen in de bruto participatie en werkloosheid relevant. Vanwege het lage aantal waarnemingen kunnen hierover geen betrouwbare gedetailleerde gegevens naar herkomstland worden gepresenteerd. Wel laat Figuur 4.6 zien dat de werkloosheid onder nieuwkomers vanaf 2008 flink gestegen is tot 25 tot 30 procent in 2013 tot en met
2015. Dit heeft waarschijnlijk zowel te maken met de economische ontwikkelingen als met een
mogelijke stijging van het aandeel vluchtelingen onder de nieuwkomers. In 2016 is de werkloosheid
van nieuwkomers met een niet-westerse migratieachtergrond gedaald naar 22 procent. Het is nog
te ze zeggen of deze daling structureel gaat zijn.
Figuur 4.6

Werkloosheid nieuwkomers naar jaar

35
30
25
20

15
10
5
0
2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

Totaal NW
Bron:

4.2

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek

Baankenmerken

Voor de groep werkende nieuwkomers met een migratieachtergrond is het interessant om te weten
in hoeverre ze een slechtere inkomenspositie hebben dan werkende personen zonder migratieachtergrond. Figuur 4.7 laat zien dat werkende nieuwkomers met een niet-westerse migratieachtergrond van alle herkomstgroepen vaker een baan onder het sociaal minimum hebben dan personen
zonder migratieachtergrond. Dit is conform de verwachting en het eerdere beeld betreffende de
participatie, Binnen de groep werkende nieuwkomers met een niet-westerse migratieachtergrond
hadden zij met een Iraanse en Turkse achtergrond het minst vaak een baan onder het sociaal minimum, en Eritrese, Somalische en Afghaanse achtergrond het vaakst in 2016. Het aandeel werkende nieuwkomers onder het sociaal minimum is voor personen met een Syrische achtergrond
het meest gestegen in de afgelopen jaren.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

30

HOOFDSTUK 4

Figuur 4.7

Ontwikkeling aandeel werkende nieuwkomers onder sociaal minimum naar herkomstgroep

80
70
60
50
40
30
20
10
0
2007

2008

2009

Totaal NW
Suriname
Irak
Syrië
Bron:

2010

2011

2012

2013

Turkije
Antillen en Aruba
Iran

2014

2015

2016

Marokko
Afghanistan
Somalië

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek

Figuur 4.8 laat zien dat werkende nieuwkomers met een migratieachtergrond gemiddeld genomen
voor alle leeftijdsklassen vaker een inkomen onder het sociaal minimum hebben dan werkende
personen zonder migratieachtergrond. De uitzondering hierop zijn jongere nieuwkomers met een
Turkse of Marokkaanse achtergrond. Opvallend is dat werkende nieuwkomers met een Turkse
achtergrond relatief weinig een inkomen onder het sociaal minimum hebben ten opzichte van werkende nieuwkomers met een Surinaamse of Marokkaanse achtergrond. Eerder zagen we dat dit
ook voor Turkse jongeren geldt.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DE ARBEIDSMARKTPOSITIE VAN NIEUWKOMERS MET EEN MIGRATIEACHTERGROND

Figuur 4.8

31

Aandeel werkende nieuwkomers onder sociaal minimum naar herkomstgroep en leeftijdsgroep

70
60
50
40
30
20
10
0
Totaal NW

Bron:

Turkije

Marokko

Leeftijd 15 tot 25

Leeftijd 25 tot 35

Leeftijd 45 tot 55

Leeftijd 55 tot 65

Suriname

Antillen en Aruba
Leeftijd 35 tot 45

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek. Voor niet alle combinaties van herkomstland
en leeftijdsklasse zijn voldoende waarnemingen om gegevens te presenteren.

De vraag is in hoeverre het aandeel werkende nieuwkomers onder het sociaal minimum tussen
herkomstgroepen verschilt naar opleidingsniveau. Figuur 4.9 laat zien dat het aandeel werkende
nieuwkomers met een migratieachtergrond met een inkomen onder het sociaal minimum voor alle
opleidingsniveaus hoger is dan het aandeel werkende personen zonder een migratieachtergrond
met een inkomen onder het sociaal minimum. Dit geldt specifiek voor middelbaar en hoogopgeleide nieuwkomers. Aan de andere kant is het aandeel werkenden met een inkomen onder het
sociaal minimum voor nieuwkomers met een Turkse achtergrond voor de twee laagste opleidingsniveaus juist lager dan voor personen zonder migratieachtergrond. De groepen nieuwkomers met
een Turkse achtergrond en een basisopleiding of hbo of wo-opleiding bestaan elk uit ongeveer
tweeduizend personen, en de groepen nieuwkomers met een Turkse achtergrond en een vmbo of
mbo1-opleiding en die een havo, vwo of mbo2-4-opleiding hebben elk uit ongeveer duizend personen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

32

HOOFDSTUK 4

Figuur 4.9

Aandeel werkende nieuwkomers onder sociaal minimum naar herkomstgroep en opleidingsniveau

80
70
60
50
40
30
20
10
0

1 Basisonderwijs

Bron:

2 Vmbo en mbo1

3 Havo vwo en mbo2-4

4 Hbo en wo

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek. Voor niet alle combinaties van herkomstland
en opleidingsniveau zijn voldoende waarnemingen om gegevens te presenteren.

Hieraan gerelateerd is de vraag in hoeverre werkende nieuwkomers een flexibele arbeidsrelatie hebben. Figuur 4.10 laat zien dat voor alle leeftijdsgroepen geldt dat werkende nieuwkomers vaker een
flexibele arbeidsrelatie hebben dan werkende personen zonder migratieachtergrond. De verschillen
zijn relatief groot bij de groepen tussen 35 en 65. Vervolganalyses laten geen interessante verbanden
zien indien leeftijd wordt gecombineerd met opleidingsniveau.
Figuur 4.10

Aandeel werkende nieuwkomers met flexibele arbeidsrelatie naar herkomstgroep en
leeftijdsklasse

100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
Totaal NW

Bron:

Turkije

Marokko

Leeftijd 15 tot 25

Leeftijd 25 tot 35

Leeftijd 45 tot 55

Leeftijd 55 tot 65

Suriname

Antillen en
Aruba
Leeftijd 35 tot 45

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek. Voor niet alle combinaties van herkomstland
en leeftijdsklasse zijn voldoende waarnemingen om gegevens te presenteren.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DE ARBEIDSMARKTPOSITIE VAN NIEUWKOMERS MET EEN MIGRATIEACHTERGROND

4.3

33

Uitkeringsgebruik

De volgende vraag is wat de mate van uitkeringsgebruik is van nieuwkomers. Eerder werd al duidelijk dat nieuwkomers over het algemeen een lage participatie hebben. Specifiek geldt voor deze
groepen dat ze vaak een uitkering zouden kunnen ontvangen. De belangrijkste uitkering om naar
de te kijken is de bijstandsuitkering. Op andere uitkeringen (werkloosheid- en arbeidsongeschiktheid) hebben nieuwkomers namelijk vrijwel geen recht, omdat hun arbeidsverleden in veel gevallen
nihil of zeer beperkt is. Uit Figuur 4.11 blijkt dat nieuwkomers uit alle combinaties van herkomstgroepen en leeftijdsgroepen vaker een bijstandsuitkering hebben dan personen zonder migratieachtergrond uit dezelfde leeftijdsgroep. Daarbij is specifiek het aandeel bijstandsontvangers onder
de oudere nieuwkomers met een Eritrese, Somalische, Syrische, Iraakse en Afghaanse achtergrond
zeer hoog. Dit zijn ook groepen met een lage netto participatie. Voor de jongere nieuwkomers met
een Eritrese, Somalische, Syrische geldt dat het aandeel met een bijstandsuitkering ook hoog is: 76
tot 88 procent. Dit geldt niet voor jongere nieuwkomers met een Iraakse of Afghaanse achtergrond.
Nieuwkomers met een Surinaamse, Turkse of Antilliaanse achtergrond hebben relatief weinig een
bijstandsuitkering, maar ook zij hebben veel vaker een bijstandsuitkering dan personen zonder migratieachtergrond. Van belang is hierbij dat het slechts tien procent van alle nieuwkomers ouder is
dan 45, dat maakt de resultaten over ouderen beleidsmatig minder relevant.
Figuur 4.11

Aandeel nieuwkomers met bijstandsuitkering naar herkomstgroep en leeftijdsklasse

100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0

Bron:

Leeftijd 15 tot 25

Leeftijd 25 tot 35

Leeftijd 45 tot 55

Leeftijd 55 tot 65

Leeftijd 35 tot 45

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek. Voor niet alle combinaties van herkomstland
en leeftijdsklasse zijn voldoende waarnemingen om gegevens te presenteren.

Figuur 4.12 laat zien dat het aandeel nieuwkomers met een Syrische achtergrond met een bijstandsuitkering tussen 2011 en 2016 is gestegen. Dit heeft mogelijk te maken met verschillen over jaren
heen in migratiemotieven van nieuwkomers met Syrische achtergrond. Ook onder nieuwkomers
met een Eritrese, Afghaanse en Iraanse achtergrond is het aandeel bijstandsgerechtigden toegenomen, maar in mindere mate dan onder nieuwkomers met een Syrische achtergrond. Onder nieuwkomers met een Somalische achtergrond is het aandeel nieuwkomers met een bijstandsuitkering
juist gedaald.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

34

HOOFDSTUK 4

Figuur 4.12

Ontwikkeling aandeel nieuwkomers met bijstandsuitkering naar herkomstgroep

100
80
60
40
20
0
2007

2008

2009

Totaal NW
Suriname
Irak
Syrië
Bron:

2010

2011

2012

Turkije
Antillen en Aruba
Iran

2013

2014

2015

2016

Marokko
Afghanistan
Somalië

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek

De verschillen in aandeel bijstandsuitkeringen tussen nieuwkomers leveren de vraag op of er ook
verschillen zijn in het uitkeringsgebruik tussen mannen en vrouwen. Verschillen hierin kunnen
gerelateerd zijn aan huishoudtype of migratieredenen, maar dat is niet verder onderzocht. Specifiek
is het waarschijnlijk zo dat oorlogsvluchtelingen een relatief hoge bijstandskans hebben, terwijl
kennismigranten de laagste bijstandskans hebben. Uit Figuur 4.13 blijkt dat er inderdaad in de
meeste gevallen verschillen zijn tussen mannen en vrouwen. Vrouwelijke nieuwkomers hebben
namelijk voor de meeste herkomstlanden vaker een bijstandsuitkering dan mannelijke nieuwkomers. Specifiek is het aandeel bijstandsontvangers hoog onder vrouwelijke nieuwkomers met een
Somalische, Iraakse, Afghaanse, Antilliaanse of Marokkaanse achtergrond ten opzichte van mannelijke nieuwkomers met eenzelfde achtergrond. Mannelijke nieuwkomers met een Turkse of Surinaamse migratieachtergrond ontvangen zeer weinig een bijstandsuitkering. Daarbij valt op dat
vrouwelijke nieuwkomers met een Iraanse achtergrond minder vaak een bijstandsuitkering ontvangen dan mannelijke nieuwkomers met een Iraanse achtergrond.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DE ARBEIDSMARKTPOSITIE VAN NIEUWKOMERS MET EEN MIGRATIEACHTERGROND

Figuur 4.13

35

Aandeel nieuwkomers met bijstandsuitkering naar herkomstgroep en geslacht

100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0

1 Man

Bron:

4.4

2 Vrouw

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek

Conclusie

Welke van de onderzochte subgroepen hebben de grootste achterstand op de arbeidsmarkt?
Binnen de groep nieuwkomers zijn er grote verschillen tussen de positie op de arbeidsmarkt. De
kenmerken die vooral gerelateerd lijken te zijn aan participatie zijn herkomst en geslacht. Specifiek
hebben nieuwkomers met een Eritrese, Syrische of Somalische herkomst een zeer slechte arbeidsmarktpositie. Aan de andere kant hebben vooral nieuwkomers met een Turkse (mannen), Surinaamse (mannen en vrouwen) of Marokkaanse (mannen) achtergrond een relatief goede arbeidsmarktpositie indien ze vergeleken worden met nieuwkomers uit andere herkomstgroepen. In de
afgelopen tien jaar is de netto participatie van nieuwkomers van de meeste herkomstgroepen gedaald, vooral die van nieuwkomers met een Syrische of Surinaamse achtergrond. De verschillen
tussen herkomstgroepen hangen waarschijnlijk samen met verschillen in migratiemotieven. Over
het algemeen blijkt namelijk dat nieuwkomers die waarschijnlijk oorlogsvluchteling zijn een relatief
slechte arbeidsmarktpositie hebben ten opzichte van andere nieuwkomers. Het migratiemotief is
echter niet nader onderzocht. Ook opleidingsniveau speelt een rol: nieuwkomers met een hoger
opleidingsniveau hebben een hogere netto participatie. De verschillen in de participatie naar opleidingsniveau zijn bij nieuwkomers overigens kleiner dan bij jongeren en oudkomers. Ook hangen
verschillen mogelijk samen met verschillen in de verblijfsduur tussen groepen. Ook dit is niet nader
onderzocht. In vergelijking tot personen tussen 15 en 65 zonder migratieachtergrond hebben alle
onderzochte groepen nieuwkomers een veel slechtere arbeidsmarktpositie. Dit is conform de verwachting. Werkende nieuwkomers hebben relatief vaak een inkomen onder het sociaal minimum.
Dat geldt specifiek voor hoger opgeleiden.
Naast verschillen in de netto participatie, zijn ook verschillen in de bruto participatie en werkloosheid relevant. Vanwege het lage aantal waarnemingen kunnen hierover geen betrouwbare gegevens
naar herkomstland worden gepresenteerd. Wel is de werkloosheid onder nieuwkomers vanaf 2008

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

36

HOOFDSTUK 4

flink gestegen en sinds 2012 tussen de 25 en 30 procent. Dit heeft waarschijnlijk zowel te maken
met de economische ontwikkelingen als met een mogelijke stijging van het aandeel vluchtelingen
onder de nieuwkomers.
Welke van de onderzochte subgroepen zitten het vaakst in een uitkeringssituatie?
Voor nieuwkomers komen vrijwel alleen bijstandsuitkeringen voor. Hun arbeidsverleden is namelijk nihil of te beperkt, waardoor zij geen recht hebben op werkloosheids- of arbeidsongeschiktheidsuitkeringen. Hierbij geldt dat nieuwkomers met een Somalische, Syrische en Eritrese achtergrond relatief zeer vaak een bijstandsuitkering ontvangen. In de afgelopen vijf jaar is het aandeel
bijstandsontvangers onder nieuwkomers met een Syrische achtergrond verviervoudigd. Ook onder
nieuwkomers met een Eritrese, Afghaanse en Iraanse achtergrond is het aandeel bijstandsgerechtigden toegenomen, maar in mindere mate dan onder nieuwkomers met een Syrische achtergrond.
Er geldt ook dat nieuwkomers met een Iraakse, Afghaanse of Iraanse achtergrond relatief vaak een
bijstandsuitkering ontvangen. Nieuwkomers met een Turkse of Surinaamse achtergrond ontvangen
relatief weinig een uitkering.
In hoeverre kunnen op basis van inzichten uit bovenstaande vragen clusters van subgroepen worden geïdentificeerd die (bijvoorbeeld qua afstand tot de arbeidsmarkt of uitkeringsgebruik) grofweg op elkaar lijken?
Op basis van de resultaten uit dit hoofdstuk zijn er drie primaire subclusters te maken binnen de
groep nieuwkomers. Deze clusters zijn te bepalen op het herkomstland en geslacht. Dit is binnen
dit onderzoek de meest duidelijke identificerende factoren voor de positie op de arbeidsmarkt van
nieuwkomers. Voor alle drie subclusters geldt dat binnen de subclusters verschillen zijn naar leeftijd
en opleidingsniveau, waarbij hoger opgeleiden en nieuwkomers tussen 25 en 55 over het algemeen
een betere positie hebben. Tabel 4.1 geeft een overzicht van deze drie clusters.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DE ARBEIDSMARKTPOSITIE VAN NIEUWKOMERS MET EEN MIGRATIEACHTERGROND

Tabel 4.1

Cluster 1

Overzicht clusters nieuwkomers
Herkomstland

Geslacht

Syrië

man

9245

5

91

vrouw

4730

1

93

man

2275

3

89

vrouw

965

1

90

man

895

12

76

Eritrea
Somalië

Aantal personen Netto participatie Aandeel bijstand

vrouw

1490

1

87

Afghanistan

vrouw

1235

5

57

Irak

vrouw

1485

5

71

22320

1-12

57-93

man

1745

31

49

vrouw

1775

17

43

Irak

man

1345

26

66

Afghanistan

man

1205

30

56

Antillen en Aruba

vrouw

820

35

42

Marokko

vrouw

2925

17

19

Turkije

vrouw

3470

23

6

13285

17-35

6-66

man

735

65

6

vrouw

1190

47

12

Marokko

man

2420

64

9

Antillen en Aruba

man

1090

42

31

Turkije

man

4055

66

3

9490

42-66

3-31

Totaal cluster 1
Cluster 2

Iran

Totaal cluster 2
Cluster 3

Suriname

Totaal cluster 3
Bron:

37

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek

Het eerste cluster zijn de nieuwkomers afkomstig uit Eritrea, Syrië en Somalië aangevuld met de
vrouwelijke nieuwkomers uit Afghanistan en Irak. Zij hebben een zeer lage participatie en hoog
aandeel bijstandsuitkeringen. Hun participatie ligt afhankelijk van het herkomstland en geslacht
tussen 1 en 12 procent. Jongeren en mannen uit dit cluster hebben daarbij een hogere participatie
en een lager uitkeringsgebruik dan ouderen en vrouwen. De hoogste participatie in dit subcluster
hebben mannen met een Somalische achtergrond, de laagste participatie hebben vrouwen met een
Syrische, Eritrese of Somalische achtergrond. Het aandeel bijstandsontvangers is in dit cluster relatief laag bij vrouwelijke nieuwkomers met een Afghaanse achtergrond ten opzichte van de andere
herkomstgroepen in dit cluster. Hun participatie is wel zeer laag, waardoor zij wel in dit cluster
vallen. Dit cluster omvat ongeveer 22 duizend personen.
Het tweede subcluster zijn de nieuwkomers uit Iran (mannen en vrouwen), Irak (mannen), Afghanistan (mannen), Antillen (vrouwen), Marokko (vrouwen) en Turkije (vrouwen). Zij hebben een
lage participatie en meestal een hoog gebruik van de bijstand. Hun participatie ligt afhankelijk van
het herkomstland en de leeftijd tussen 17 en 35 procent. Hierbij is de participatie van de groep
vrouwelijke nieuwkomers uit Iran en Marokko relatief laag. De hoogste participatie in dit cluster
hebben de vrouwen met een Antilliaanse achtergrond. Ook voor dit cluster geldt dat jongeren en
mannen (voor zover relevant) een veel hogere participatie en een lager uitkeringsgebruik hebben

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

38

HOOFDSTUK 4

dan ouderen en vrouwen uit hetzelfde herkomstland. Datzelfde geldt voor vmbo- en hoger opgeleiden, maar niet voor de laagst opgeleiden en nieuwkomers met een havo-/vwo-/mbo2-4-opleiding. Qua uitkeringsgebruik is binnen dit cluster een onderscheid te maken tussen de vrouwelijke
nieuwkomers uit Marokko en Turkije en de andere herkomstlanden. Deze eerste groep ontvangt
namelijk veel zeer weinig een bijstandsuitkering, ondanks dat hun participatie vergelijkbaar is. Dit
heeft mogelijk te maken met verschillen in het migratiemotief en de huishoudsituatie. Dit cluster
omvat ongeveer 13 duizend personen.
Het laatste subcluster zijn de mannelijke nieuwkomers afkomstig uit Turkije, Marokko, Antillen en
Suriname en de vrouwelijke nieuwkomers uit Suriname. Zij hebben een relatief hoge participatie
en een relatief beperkt uitkeringsgebruik van de bijstand. Hun participatie ligt afhankelijk van hun
migratieachtergrond tussen 42 en 66 procent. De hoogste participatie binnen dit cluster hebben
mannelijke nieuwkomers met een Turkse achtergrond, de laagste participatie hebben mannen met
een Antilliaanse achtergrond. Deze laatste groep heeft ook een veel groter aandeel bijstandsuitkeringen dan de andere herkomstgroepen in dit cluster. Dit cluster bevat ongeveer 9 duizend personen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DE POSITIE OP DE ARBEIDSMARKT
VAN VERSCHILLENDE GROEPEN PERSONEN MET EEN NIET-WESTERSE MIGRATIEACHTERGROND 39

5

De arbeidsmarktpositie van oudkomers
met een migratieachtergrond

Tussen oudkomers zijn grote verschillen in hun participatie en uitkeringsgebruik. Hierbij hebben hoogopgeleide mannen over het algemeen een relatief goede positie. Laagopgeleiden en vrouwen (specifiek voor sommige herkomstlanden)
hebben een relatief slechte positie. Leeftijd speelt hierbij ook een belangrijke rol.
Dit hoofdstuk beschrijft de arbeidsmarktpositie van oudkomers met een migratieachtergrond. Het
gaat hierbij om de groep personen tussen 25 en 65 die ofwel minstens vijf jaar geleden naar Nederland zijn gemigreerd of die in Nederland zijn geboren. Deze oudkomers worden in dit hoofdstuk
vergeleken met personen tussen de 25 en 65 zonder migratieachtergrond. Jongere oudkomers zijn
in het derde hoofdstuk over jongeren behandeld. De grootste groepen die in dit hoofdstuk worden
behandeld zijn oudkomers met een Turkse, Surinaamse of Marokkaanse achtergrond. Hierbij is
allemaal sprake van minstens 185 duizend personen (zie Figuur 5.1). In het totaal zijn er in 2016
1,05 miljoen oudkomers. Onderwijsvolgenden worden net als in de vorige hoofdstukken in de
verdere analyses niet meegenomen. Voor oudkomers gaat het hierbij om een zeer kleine groep
onderwijsvolgenden.
Figuur 5.1

Aantal oudkomers in 2016 naar herkomstgroep

250.000
200.000

150.000
100.000
50.000

0

Niet onderwijsvolgenden
Bron:

5.1

Onderwijsvolgenden

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek

Arbeidsmarktpositie

De netto participatie van oudkomers verschilt aanzienlijk naar herkomstgroep. Deze is voor alle
herkomstgroepen van oudkomers lager dan die voor personen tussen 25 en 65 zonder migratieachtergrond. De netto participatie is daarbij het hoogst voor oudkomers met een Surinaamse (mannen en vrouwen) of Turkse (mannen) achtergrond. De participatie is relatief laag voor vrouwelijke
oudkomers met een Somalische, Afghaanse of Iraakse achtergrond. Zoals uit Figuur 5.2 blijkt, lijkt
herkomstland meer van invloed te zijn dan geslacht. Wel is duidelijk dat voor alle herkomstgroepen

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

40

HOOFDSTUK 5

geldt dat de participatie van mannelijke oudkomers groter is dan die van vrouwelijke oudkomers
uit hetzelfde herkomstland. Het verschil tussen mannen en vrouwen is relatief groot voor oudkomers met een Turkse, Marokkaanse, Afghaanse, Iraakse of Somalische achtergrond. Voor oudkomers met een Antilliaanse of Surinaamse achtergrond is het verschil in participatie tussen mannen
en vrouwen kleiner dan dat voor personen tussen 25 en 65 zonder migratieachtergrond. Dit geldt
niet voor andere herkomstlanden.
Figuur 5.2

Netto participatie oudkomers naar herkomstgroep en geslacht

90
80
70
60
50
40
30
20
10
0

1 Man

Bron:

2 Vrouw

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek

De vraag is in hoeverre de verschillen in participatie gerelateerd zijn aan de generatie van oudkomers. Figuur 5.3 laat zien dat gemiddeld genomen oudkomers van de tweede generatie een hogere
participatie hebben dan oudkomers van de eerste generatie. Over het algemeen blijkt ook dat de
verschillen tussen herkomstlanden voor tweedegeneratie oudkomers aanzienlijk kleiner zijn dan
voor eerstegeneratie oudkomers. Dat valt specifiek op voor de kleine groepen oudkomers met een
Somalische en Iraakse achtergrond.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DE ARBEIDSMARKTPOSITIE VAN OUDKOMERS MET EEN MIGRATIEACHTERGROND

Figuur 5.3

41

Netto participatie oudkomers naar herkomstgroep en generatie

90
80
70
60
50
40
30
20
10
0

1 Eerste

Bron:

2 Tweede

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek. Voor niet alle combinaties van herkomstland
en generatie zijn voldoende waarnemingen om gegevens te presenteren.

Een vervolgvraag is in hoeverre de participatie verschilt tussen generaties naar leeftijdsgroepen.
Het blijkt dat voor alle leeftijds- en herkomstgroepen geldt dat oudkomers met een tweedegeneratie
migratieachtergrond een hogere participatie hebben dan oudkomers met een eerstegeneratie migratieachtergrond. Hierbij zijn enkele opvallende resultaten te zien in Figuur 5.4. Voor oudkomers
met een Turkse achtergrond zijn de verschillen namelijk relatief groot, waarbij ze groter worden bij
hogere leeftijden. Voor oudkomers met een Surinaamse achtergrond tot en met 45 zijn de verschillen tussen de generaties zeer klein. Voor oudere oudkomers met een Surinaamse achtergrond worden deze verschillen groter, maar in vergelijking met andere herkomstlanden blijven deze relatief
beperkt. Voor oudkomers met een Antilliaanse achtergrond zijn deze verschillen relatief groot voor
alle leeftijdsklassen. Hierbij geldt wel dat de participatie van de oudste groep voor zowel eerste als
tweedegeneratie oudkomers met een Antilliaanse achtergrond relatief hoog is.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

42

HOOFDSTUK 5

Figuur 5.4

Netto participatie oudkomers naar herkomstgroep, generatie en leeftijd

90
80
70
60
50
40
30
20
10
0

Totaal NW

Turkije

Suriname

25-35 Eerste
35-45 Eerste
45-55 Eerste
55-65 Eerste
Bron:

Antillen en
Aruba

Afrika overig

Overig NW

25-35 Tweede
35-45 Tweede
45-55 Tweede
55-65 Tweede

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek. Marokko ontbreekt in deze figuur vanwege te
lage aantallen tweedegeneratie oudere oudkomers

Vervolgens is de vraag of de relatie tussen leeftijd en generatie verschilt tussen mannen en vrouwen.
De resultaten in Figuur 5.5 laten zien dat voor mannelijke oudkomers van eerstegeneratie Turkse
of Marokkaanse achtergrond de participatie aanzienlijk hoger ligt dan in Figuur 5.4 (waarin mannen
en vrouwen gezamenlijk zijn opgenomen). Voor mannelijke oudkomers van tweedegeneratie
Turkse achtergrond, alsook voor oudkomers met een Surinaamse of Antilliaanse achtergrond
(beide generaties) is de participatie van de groep mannen beperkt hoger dan die van de totale groep
(mannen en vrouwen). Voor oudkomers met een Marokkaanse achtergrond is dit niet te bepalen.
Logischerwijs wordt een omgekeerd resultaat gevonden als naar vrouwelijke oudkomers wordt gekeken.
Figuur 5.5

Netto participatie mannelijke oudkomers naar herkomstgroep, generatie en leeftijd

90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
Totaal NW

Turkije

Suriname

25-35 Eerste
35-45 Eerste
45-55 Eerste
55-65 Eerste
Bron:

Antillen en Afrika overig
Aruba
25-35 Tweede
35-45 Tweede
45-55 Tweede
55-65 Tweede

Overig NW

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek. Marokko ontbreekt in deze figuur vanwege te
lage aantallen tweedegeneratie oudere oudkomers

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DE ARBEIDSMARKTPOSITIE VAN OUDKOMERS MET EEN MIGRATIEACHTERGROND

43

Door niet naar generatie te kijken, is het mogelijk om voor meer herkomstgroepen naar de verschillen tussen mannelijke en vrouwelijke oudkomers per leeftijdsgroep te kijken. Figuur 5.6 laat
de resultaten van deze analyse zien. Hieruit blijkt dat ook voor vrouwelijke oudkomers met een
Afghaanse achtergrond de participatie laag ligt in vergelijking met mannelijke oudkomers met dezelfde achtergrond en leeftijdsklasse. Dit geldt voor alle leeftijdsklassen. Voor oudere vrouwelijke
oudkomers met een Turkse of Marokkaanse achtergrond geldt eenzelfde verschil tussen mannen
en vrouwen. Voor de jongere oudkomers met een Turkse of Marokkaanse achtergrond is het verschil in participatie tussen mannen en vrouwen relatief beperkt, maar nog wel groter dan het verschil tussen mannen en vrouwen voor oudkomers met een Surinaamse of Antilliaanse achtergrond.
Voor deze laatste twee groepen is het verschil tussen mannen en vrouwen kleiner dan voor personen zonder migratieachtergrond.
Figuur 5.6

Netto participatie oudkomers naar herkomstgroep, geslacht en leeftijd

100
80
60
40
20
0
Nederland Totaal NW

Turkije

1 Man Leeftijd 25 tot 35
1 Man Leeftijd 35 tot 45
1 Man Leeftijd 45 tot 55
1 Man Leeftijd 55 tot 65
Bron:

Marokko

Suriname Antillen en Afghanistan
Aruba

2 Vrouw Leeftijd 25 tot 35
2 Vrouw Leeftijd 35 tot 45
2 Vrouw Leeftijd 45 tot 55
2 Vrouw Leeftijd 55 tot 65

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek

Vervolgens is de vraag in welke mate de participatie van oudkomers per leeftijdsgroep verschilt
naar opleidingsniveaus en herkomstlanden. Figuur 5.7 laat dit zien voor de leeftijdsgroep tussen 25
en 35. Hieruit blijkt dat er bij zowel laag- als hoogopgeleiden grote verschillen zitten in de participatie tussen de verschillende herkomstgroepen. Voor laagopgeleiden tussen 25 en 35 is de participatie van oudkomers met een Turkse, Surinaamse of Afghaanse achtergrond relatief hoog en ook
(voor personen met een Turkse achtergrond) vergelijkbaar met de participatie van personen met
dezelfde leeftijd en opleiding zonder migratieachtergrond. Voor laagopgeleiden tussen 25 en 35 is
de participatie van oudkomers met een Eritrese of Syrische achtergrond zeer laag. Dit zijn dus niet
de recente vluchtelingen, omdat zij al minstens vijf jaar in Nederland verblijven om tot de oudkomers gerekend te kunnen worden. Ook voor laagopgeleiden tussen 25 en 35 met een Iraanse, Somalische, Iraakse of Antilliaanse achtergrond is de participatie relatief laag. Voor hoogopgeleiden
tussen 25 en 35 is de participatie van oudkomers met een Surinaamse, Antilliaanse of Turkse achtergrond relatief hoog, maar wel lager dan de participatie van personen met dezelfde leeftijd en
opleiding zonder migratieachtergrond. Voor hoogopgeleiden tussen 25 en 35 is de participatie van
oudkomers met een Syrische achtergrond zeer laag. Ook voor hoogopgeleiden tussen 25 en 35 met
een Somalische, Iraakse of Iraanse achtergrond is de participatie relatief laag. Dit hangt samen met

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

44

HOOFDSTUK 5

de hoge participatie van jonge hoogopgeleide vrouwen met een Surinaamse, Antilliaanse of Turkse
achtergrond en de lage participatie van jonge hoogopgeleide vrouwen met een Syrische, Somalische
of Iraakse achtergrond.
Figuur 5.7

Netto participatie oudkomers tussen 25 en 35 naar herkomstgroep en opleidingsniveau

100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0

basisonderwijs

Bron:

vmbo, mbo 1

havo, vwo, mbo 2-4

hbo, wo

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek

Ook verschillen voor andere leeftijdsgroepen zijn interessant. Ter illustratie laat Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. de participatie naar opleidingsniveau voor de oudste leeftijdsgroep
zien. Hieruit blijkt dat er ook hier bij zowel laag- als hoogopgeleiden grote verschillen zitten in de
participatie tussen de verschillende herkomstgroepen. Voor laagopgeleiden tussen 55 en 65 is de
participatie van oudkomers met een Surinaamse of Antilliaanse achtergrond relatief hoog, maar wel
lager dan de participatie van personen met dezelfde leeftijd en opleiding zonder migratieachtergrond. Voor laagopgeleiden tussen 55 en 65 is de participatie van oudkomers met een Somalische,
Iraakse of Syrische achtergrond zeer laag. Voor hoogopgeleiden tussen 55 en 65 is de participatie
van oudkomers met een Antilliaanse of Surinaamse achtergrond relatief hoog, maar wel lager dan
de participatie van personen met dezelfde leeftijd en opleiding zonder migratieachtergrond. Voor
hoogopgeleiden tussen 55 en 65 met een Iraakse, Syrische, Turkse of Iraanse achtergrond is de
participatie relatief laag. Opvallend is hierbij de relatief slechte positie van oudkomers tussen 55 en
65 met een Turkse achtergrond en de relatief goede positie van oudkomers tussen 55 en 65 met
een Antilliaanse of Surinaamse achtergrond. Zoals eerder gebleken hangt dit samen met de hoge
participatie van oudere vrouwen met een Surinaamse of Antilliaanse achtergrond en de lage participatie van oudere vrouwen met een Turkse achtergrond.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DE ARBEIDSMARKTPOSITIE VAN OUDKOMERS MET EEN MIGRATIEACHTERGROND

Figuur 5.8

45

Netto participatie oudkomers tussen 55 en 65 naar herkomstgroep en opleidingsniveau

90
80
70
60
50
40
30
20
10
0

basisonderwijs

Bron:

vmbo, mbo 1

havo, vwo, mbo 2-4

hbo, wo

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek

In de afgelopen tien jaar is de netto participatie personen tussen 25 en 35 jaar met basisonderwijs
gedaald, hierbij is de daling voor oudkomers relatief beperkt ten opzichte van die voor personen
zonder migratieachtergrond (zie Figuur 5.9). In de gehele periode 2007 – 2016 is de netto participatie van 25- tot 35-jarige oudkomers met een migratiegrond en een hbo- of wo-opleiding gemiddeld lager dan die van 25- tot 35-jarige personen zonder migratieachtergrond met een havo-, vwoof mbo 2-4-opleiding.
Figuur 5.9

Ontwikkeling netto participatie oudkomers tussen 25 en 35 jaar naar opleidingsniveau

100
90

80
70
60
50
40
30
20
10
0
2007

2008

2009

2010

2011

2012

Niet-Westers Basisonderwijs
Niet-Westers Havo, vwo, mbo 2-4
Nederlands Basisonderwijs
Nederlands Havo, vwo, mbo 2-4
Bron:

2013

2014

2015

2016

Niet-Westers Vmbo en mbo1
Niet-Westers Hbo en wo
Nederlands Vmbo en mbo1
Nederlands Hbo en wo

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

46

HOOFDSTUK 5

Een andere interessante vraag is wat de samenhang is van de participatie van oudkomers van de
eerste generatie en hun verblijfsduur. Figuur 5.10 laat zien dat de relatie tussen verblijfsduur voor
de groep oudkomers tussen 35 en 45 verschilt naar migratieachtergrond. Voor oudkomers tussen
35 en 45 met een Marokkaanse, Turkse, of Surinaamse achtergrond zijn de verschillen naar verblijfsduur zeer beperkt. De oorzaak hiervan is onbekend. Maar voor personen met een Afghaanse,
Iraakse, Iraanse, Somalische of Syrische achtergrond is er een duidelijke samenhang, waarbij oudkomers die langer in Nederland verblijven een hogere participatie hebben. Zo is de participatie van
oudkomers tussen 35 en 45 met een verblijfsduur van minstens 20 jaar met een Afghaanse, Iraanse
of Syrische achtergrond vergelijkbaar met die van oudkomers met een verblijfsduur van minstens
20 jaar en een Surinaamse of Antilliaanse achtergrond. Maar indien er sprake is van een korte verblijfsduur, dan is de participatie van oudkomers tussen 35 en 45 met een Afghaanse, Iraanse of
Syrische achtergrond zeer laag in vergelijking met andere herkomstlanden. Vergelijkbare observaties gelden ook voor andere leeftijdsgroepen. Nadere analyses laten zien dat bij hoger opgeleide
oudkomers er een duidelijke samenhang is tussen een langere verblijfsduur en een hogere participatie. Voor lager opgeleiden (tot mbo 1) is deze samenhang vrijwel niet zichtbaar.
Figuur 5.10

Netto participatie oudkomers tussen 35 en 45 naar herkomstgroep en verblijfsduur

80
70
60
50
40
30
20
10
0

5 tot 10 jaar

Bron:

10 tot 20 jaar

meer dan 20 jaar

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek. Voor niet alle combinaties van herkomstlanden
verblijfsduur zijn voldoende waarnemingen om gegevens te presenteren.

Naast verschillen in de netto participatie, zijn ook verschillen in de werkloosheid relevant. Uit Figuur 5.11 blijkt dat de werkloosheid voor oudkomers voor alle beschikbare leeftijdsgroepen en
herkomstlanden hoger is dan voor personen zonder migratieachtergrond. Daarbij valt verder op
dat de werkloosheid onder oudkomers niet duidelijk samenhangt met leeftijd, terwijl dit voor personen zonder migratieachtergrond wél zo is. Voor oudkomers lijkt het namelijk niet zo te zijn dat
ouderen een hogere werkloosheid hebben. Dat betekent ook dat de werklozen onder de groep
tussen 25 en 45 relatief veel personen met een migratieachtergrond bevatten, terwijl dit voor de
oudere groep werklozen veel minder het geval is. Nadere analyses laten zien dat voor alle combinaties van opleidingsniveau en leeftijdsklasse de werkloosheid onder oudkomers structureel hoger
is dan die onder personen zonder migratieachtergrond. Hiervoor kan echter geen betrouwbaar
onderscheid worden gemaakt naar herkomstland. Analyses over de bruto participatie leveren een
vergelijkbaar beeld op, dit omdat de bruto participatie zeer nauw samenhangt met de netto participatie en de werkloosheid.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DE ARBEIDSMARKTPOSITIE VAN OUDKOMERS MET EEN MIGRATIEACHTERGROND

Figuur 5.11

47

Werkloosheid oudkomers naar herkomstgroep en leeftijd

16
14
12
10
8

6
4
2
0
Nederland Totaal NW
Leeftijd 25 tot 35

Bron:

Turkije

Marokko Suriname Antillen en
Aruba
Leeftijd 35 tot 45
Leeftijd 45 tot 55

Afrika Overig NW
overig
Leeftijd 55 tot 65

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek. Voor niet alle combinaties van herkomstland
en leeftijdsklasse zijn voldoende waarnemingen om gegevens te presenteren.

De vervolgvraag is hoe de werkloosheid van oudkomers zich per jaar ontwikkelt. Figuur 5.12 laat
zien dat deze voor de totale groep oudkomers tussen 2008 en 2014 gestegen is, daarna zette een
daling in. Daarbij valt op dat er amper structurele verschillen lijken te zijn tussen herkomstgroepen.
In de periode 2012-2015 was de werkloosheid onder oudkomers met een Marokkaanse achtergrond
relatief hoog, maar dat was in 2016 bijvoorbeeld niet meer het geval. De laatste jaren lijkt de werkloosheid onder oudkomers met een Turkse achtergrond de laagste te zijn onder de vier grootste
herkomstgroepen, nadat dit daarvoor het geval was bij oudkomers met een Surinaamse achtergrond.
Figuur 5.12

Werkloosheid oudkomers naar herkomstgroep en jaar

20
18
16
14
12
10
8
6
4
2
0
2007

Bron:

2008

2009
2010
Nederland
Turkije
Suriname

2011

2012

2013
2014
2015
Totaal niet-Westers
Marokko
Antillen en Aruba

2016

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

48

HOOFDSTUK 5

5.2

Baankenmerken

Voor de groep werkende oudkomers met een migratieachtergrond is het interessant om te weten
in hoeverre ze een slechtere inkomenspositie hebben dan werkende personen tussen 25 en 65 zonder migratieachtergrond. Figuur 5.13 laat zien dat werkende oudkomers met een migratieachtergrond gemiddeld genomen voor alle leeftijdsklassen vaker een inkomen onder het sociaal minimum
hebben dan werkende personen tussen 25 en 65 zonder migratieachtergrond. Opvallend is dat
werkende oudkomers tussen 25 en 35 relatief vaak een inkomen onder het sociaal minimum verdienen. Dit geldt specifiek voor oudkomers met een Eritrese of Syrische achtergrond.
Figuur 5.13

Aandeel werkende oudkomers onder sociaal minimum naar herkomstgroep en leeftijdsgroep

70
60
50
40
30
20

10
0

Leeftijd 25 tot 35

Bron:

Leeftijd 35 tot 45

Leeftijd 45 tot 55

Leeftijd 55 tot 65

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek. Voor niet alle combinaties van herkomstland
en leeftijdsklasse zijn voldoende waarnemingen om gegevens te presenteren.

Het aandeel werkende oudkomers tussen 25 en 35 jaar met een inkomen onder het sociaal minimum is voor alle opleidingsniveaus en jaren lager dan het aandeel 25- tot 35-jarigen zonder migratieachtergrond onder het sociaal minimum. Dat laat Figuur 5.14 zien. Daarbij zijn in 2016 de aandelen werkende onder het sociaal minimum voor vrijwel alle groepen gedaald..

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DE ARBEIDSMARKTPOSITIE VAN OUDKOMERS MET EEN MIGRATIEACHTERGROND

Figuur 5.14

49

Ontwikkeling aandeel werkende oudkomers 25 – 35 jaar onder sociaal minimum naar
herkomstgroep

50
40
30
20
10
0
2007

2008

2009

2010

2011

2012

Niet-Westers Basisonderwijs
Niet-Westers Vmbo en mbo1
Niet-Westers Havo, vwo en mbo 2-4
Niet-Westers Hbo en wo
Bron:

2013

2014

2015

2016

Nederlands Basisonderwijs
Nederlands Vmbo en mbo1
Nederlands Havo, vwo en mbo 2-4
Nederlands Hbo en wo

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek

Van de groep 55- tot 65-jarigen hebben basisopgeleide werkenden zonder migratieachtergrond
sinds 2014 vaker een arbeidsinkomen onder het sociaal minimum dan oudkomers met een nietwesterse migratieachtergrond. In 2007 hadden werkenden zonder migratieachtergrond voor de
meeste opleidingsniveaus vaker een inkomen onder het sociaal minimum dan werkenden met een
migratieachtergrond. Dat laat Figuur 5.15 zien. Aan de andere kant hebben hoogopgeleide oudkomers wel structureel een inkomen onder het sociaal minimum dan hoogopgeleiden zonder migratieachtergrond. Dit heeft te mede maken met verschillen tussen mannelijke en vrouwelijke werkenden.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

50

HOOFDSTUK 5

Ontwikkeling aandeel werkende oudkomers 55 – 65 jaar onder sociaal minimum naar
herkomstgroep

Figuur 5.15

45
40
35
30
25
20
15
10
5
0
2007

2008

2009

2010

2011

2012

Niet-Westers Basisonderwijs
Niet-Westers Vmbo en mbo1
Niet-Westers Havo, vwo en mbo 2-4
Niet-Westers Hbo en wo
Bron:

2013

2014

2015

2016

Nederlands Basisonderwijs
Nederlands Vmbo en mbo1
Nederlands Havo, vwo en mbo 2-4
Nederlands Hbo en wo

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek

De vraag is in hoeverre het aandeel werkende oudkomers onder het sociaal minimum tussen herkomstgroepen verschilt naar opleidingsniveau. Figuur 5.16 laat zien dat het aandeel werkende oudkomers met een migratieachtergrond met een inkomen onder het sociaal minimum voor de hoogste twee opleidingsniveaus hoger is dan het aandeel werkende personen tussen 25 en 65 zonder
een migratieachtergrond met een inkomen onder het sociaal minimum. Aan de andere kant is het
aandeel werkende oudkomers met een Surinaamse of Arubaanse achtergrond met een inkomen
onder het sociaal minimum voor de twee laagste opleidingsniveaus juist lager dan voor personen
tussen 25 en 65 zonder migratieachtergrond. Dat kan te maken hebben met het aantal gewerkte
uren; dat is in dit onderzoek buiten beschouwing gelaten. Eenzelfde patroon was ook te zien bij de
analyse van nieuwkomers in het vorige hoofdstuk.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DE ARBEIDSMARKTPOSITIE VAN OUDKOMERS MET EEN MIGRATIEACHTERGROND

Figuur 5.16

51

Aandeel werkende oudkomers onder sociaal minimum naar herkomstgroep en opleidingsniveau

60
50
40
30

20
10
0

1 Basisonderwijs

Bron:

2 Vmbo en mbo1

3 Havo vwo en mbo2-4

4 Hbo en wo

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek. Voor niet alle combinaties van herkomstland
en opleidingsniveau zijn voldoende waarnemingen om gegevens te presenteren.

Hieraan gerelateerd is de vraag in hoeverre werkende oudkomers een flexibele arbeidsrelatie hebben. Figuur 5.17 laat zien dat voor alle leeftijdsgroepen tussen 25 en 55 geldt dat werkende nieuwkomers vaker een flexibele arbeidsrelatie hebben dan werkende personen tussen 25 en 55 zonder
migratieachtergrond. De verschillen zijn relatief groot bij de groepen tussen 25 en 35. Oudkomers
vanaf 55 met een Surinaamse achtergrond hebben hierbij relatief weinig een flexibel contract. Oudkomers tot 35 met een Eritrese of Somalische achtergrond hebben juist relatief veel een flexibel
contract.
Figuur 5.17

Aandeel werkende oudkomers met flexibele arbeidsrelatie naar herkomstgroep en
leeftijdsklasse

70
60
50
40
30
20
10

0

Leeftijd 25 tot 35

Bron:

Leeftijd 35 tot 45

Leeftijd 45 tot 55

Leeftijd 55 tot 65

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek. Voor niet alle combinaties van herkomstland
en opleidingsniveau zijn voldoende waarnemingen om gegevens te presenteren.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

52

5.3

HOOFDSTUK 5

Uitkeringsgebruik

De volgende vraag is wat de mate van uitkeringsgebruik is van oudkomers. Eerder werd al duidelijk
dat oudkomers over het algemeen een relatief lage participatie hebben. Specifiek geldt voor deze
groepen dat ze vaak een uitkering zouden kunnen ontvangen. De eerste uitkering om naar te kijken
is de bijstandsuitkering. Uit Figuur 5.18 blijkt dat oudkomers uit alle combinaties van herkomstgroepen en leeftijdsgroepen vaker een bijstandsuitkering hebben dan personen zonder migratieachtergrond uit dezelfde leeftijdsgroep. Daarbij is specifiek het aandeel bijstandsontvangers onder
de oudere oudkomers met een Eritrese, Somalische, Syrische, Iraakse en Afghaanse achtergrond
zeer hoog. Dit zijn ook groepen met een lage netto participatie. Voor de jongere oudkomers met
een Eritrese, Somalische, Syrische achtergrond geldt dat het aandeel met een bijstandsuitkering ook
relatief zeer hoog is. Dit geldt niet voor jongere oudkomers met een Iraakse of Afghaanse achtergrond. Oudkomers met een Surinaamse, Turkse of Antilliaanse achtergrond hebben relatief weinig
een bijstandsuitkering, maar ook zij hebben veel vaker een bijstandsuitkering dan personen zonder
migratieachtergrond.
Figuur 5.18

Aandeel oudkomers met bijstandsuitkering naar herkomstgroep en leeftijdsklasse

90
80
70
60
50
40
30
20
10
0

Leeftijd 25 tot 35

Bron:

Leeftijd 35 tot 45

Leeftijd 45 tot 55

Leeftijd 55 tot 65

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek. Voor niet alle combinaties van herkomstland
en opleidingsniveau zijn voldoende waarnemingen om gegevens te presenteren.

Voor verschillende herkomstgroepen lijkt er een samenhang te zijn tussen verblijfsduur en het
aandeel oudkomers met een bijstandsuitkering. Dat geldt specifiek voor oudkomers met een Somalische, Eritrese, Iraakse of Afghaanse achtergrond. Bij hen is het aandeel oudkomers met een
bijstandsuitkering veel groter bij de groep die vijf tot tien jaar in Nederland verblijft dan bij de
groep die langer dan tien jaar in Nederland verblijft. In mindere mate geldt dit ook voor oudkomers
met een Iraanse of Syrische achtergrond. Ook bij een verblijfsduur van minstens 20 jaar is het
aandeel met een bijstandsuitkering relatief hoog onder oudkomers met een Somalische of Eritrese
achtergrond. Voor oudkomers uit de vier grootste herkomstgroepen lijkt er amper samenhang te
zijn tussen verblijfsduur en het aandeel met een bijstandsuitkering. Dit laat Figuur 5.19 zien.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DE ARBEIDSMARKTPOSITIE VAN OUDKOMERS MET EEN MIGRATIEACHTERGROND

Figuur 5.19

53

Aandeel eerstegeneratie oudkomers met bijstandsuitkering naar herkomstgroep en
verblijfsduur

90
80
70
60
50
40
30
20
10
0

1 vijf tot tien jaar

Bron:

2 tien tot twintig jaar

3 twintig jaar of meer

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek

De verschillen in aandeel bijstandsuitkeringen tussen oudkomers leveren de vraag op of er ook
verschillen zijn in het uitkeringsgebruik tussen mannen en vrouwen. Uit Figuur 5.20 blijkt dat dit
in de meeste gevallen zo is. Vrouwelijke oudkomers hebben namelijk vaker een bijstandsuitkering
dan mannelijke oudkomers. Specifiek is het aandeel bijstandontvangers hoog onder vrouwelijke
oudkomers met een Somalische, Iraakse of Afghaanse achtergrond ten opzichte van mannelijke
oudkomers met eenzelfde achtergrond.
Figuur 5.20

Aandeel oudkomers met bijstandsuitkering naar herkomstgroep en geslacht

80
70
60
50
40
30
20
10
0

1 Man

Bron:

2 Vrouw

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek

Het aandeel oudkomers met een migratieachtergrond tussen 25 en 35 jaar met een bijstandsuitkering is voor alle opleidingsniveaus toegenomen tussen 2009 en 2016. Dit blijkt uit Figuur 5.21.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

54

HOOFDSTUK 5

Specifiek valt op dat het aandeel oudkomers tussen 25 en 35 jaar met een basisopleiding steeds
vaker een bijstandsuitkering ontvangt, terwijl dit voor personen tussen 25 en 35 met een basisopleiding zonder migratieachtergrond niet geldt. Ook dit komt mogelijk door een hoger aandeel
vluchtelingen in de laatste jaren.
Figuur 5.21

Ontwikkeling aandeel oudkomers 25 – 35 jaar met bijstandsuitkering naar opleidingsniveau

35
30
25
20
15
10
5
0
2007

2008

2009

2010

2011

2012

Niet-Westers Basisonderwijs
Niet-Westers Vmbo en mbo1
Niet-Westers Havo, vwo en mbo 2-4
Niet-Westers Hbo en wo
Bron:

2013

2014

2015

2016

Nederlands Basisonderwijs
Nederlands Vmbo en mbo1
Nederlands Havo, vwo en mbo 2-4
Nederlands Hbo en wo

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek

Ook bij 55 tot 65-jarigen is het aandeel oudkomers met een basisopleiding met een bijstandsuitkering gestegen (zie Figuur 5.22). De stijging van het aandeel met een bijstandsuitkering onder de
oudkomers met een basisopleiding, komt ook hier mogelijk door een hoger aandeel vluchtelingen
in de laatste jaren. Het aandeel oudkomers met een bijstandsuitkering is voor elk opleidingsniveau
hoger dan dat van personen zonder migratieachtergrond.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DE ARBEIDSMARKTPOSITIE VAN OUDKOMERS MET EEN MIGRATIEACHTERGROND

Figuur 5.22

55

Ontwikkeling aandeel oudkomers 55 – 65 jaar met bijstandsuitkering naar opleidingsniveau

60
50
40
30
20
10
0
2007
2008
2009
2010
2011
Niet-Westers Basisonderwijs
Niet-Westers Vmbo en mbo1
Niet-Westers Havo, vwo en mbo 2-4
Niet-Westers Hbo en wo
Bron:

2012

2013
2014
2015
2016
Nederlands Basisonderwijs
Nederlands Vmbo en mbo1
Nederlands Havo, vwo en mbo 2-4
Nederlands Hbo en wo

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek

Figuur 5.23 laat zien dat vooral laagopgeleide oudkomers vaak een bijstandsuitkering ontvangen,
maar ook middelbaar en hoger opgeleide oudkomers ontvangen veel vaker een bijstandsuitkering
dan personen tussen 25 en 65 zonder migratieachtergrond. Het hoge aandeel bijstandsontvangers
geldt vooral voor laagopgeleide oudkomers met een Syrische, Eritrese of Somalische achtergrond.
Laagopgeleide oudkomers met een Turkse of Surinaamse achtergrond hebben een relatief laag aandeel met een bijstandsuitkering ten opzichte van laagopgeleide oudkomers met een andere herkomst. Voor middelbaar opgeleide oudkomers met een Syrische of Eritrese achtergrond geldt dat
zij relatief vaak een bijstandstuitkering hebben ten opzichte van middelbaar opgeleide nieuwkomers
met een andere migratieachtergrond. Voor hoger opgeleide nieuwkomers met een Syrische of Eritrese achtergrond geldt dan weer dat zij relatief vaak een bijstandstuitkering hebben ten opzichte
van hoger opgeleide nieuwkomers met een andere migratieachtergrond. Middelbaar en hoger opgeleide nieuwkomers met een Turkse, Surinaamse, Marokkaanse of Antilliaanse achtergrond ontvangen dan weer relatief weinig een bijstandsuitkering.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

56

HOOFDSTUK 5

Figuur 5.23

Aandeel oudkomers met bijstandsuitkering naar herkomstgroep en opleidingsniveau

90
80
70
60
50
40
30
20
10
0

1 Basisonderwijs

Bron:

2 Vmbo en mbo1

3 Havo vwo en mbo2-4

4 Hbo en wo

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek. Voor niet alle combinaties van herkomstland
en opleidingsniveau zijn voldoende waarnemingen om gegevens te presenteren.

De volgende vraag is wat de mate van arbeidsongeschiktheidsuitkeringen is van oudkomers. Uit
Figuur 5.24 blijkt dat oudkomers vanaf 45 vaker een arbeidsongeschiktheidsuitkering hebben dan
personen zonder migratieachtergrond uit dezelfde leeftijdsgroep. Daarbij is specifiek het aandeel
arbeidsongeschiktheidsuitkeringen onder de oudere oudkomers met een Turkse of Marokkaanse
achtergrond zeer hoog. Voor de jongere oudkomers met een Marokkaanse achtergrond geldt dat
het aandeel met een arbeidsongeschiktheidsuitkering ook relatief zeer hoog is. Dit geldt niet voor
jongere oudkomers met een Syrische, Somalische, Iraanse of Afghaanse achtergrond. Dit zijn dan
wel weer groepen die relatief vaak een bijstandsuitkering hebben.
Figuur 5.24

Aandeel oudkomers met arbeidsongeschiktheidsuitkering naar herkomstgroep en leeftijdsklasse

40
35
30
25
20
15
10
5
0

Leeftijd 25 tot 35

Bron:

Leeftijd 35 tot 45

Leeftijd 45 tot 55

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

Leeftijd 55 tot 65

DE ARBEIDSMARKTPOSITIE VAN OUDKOMERS MET EEN MIGRATIEACHTERGROND

57

De verschillen in aandeel arbeidsongeschiktheidsuitkeringen tussen oudkomers leveren de vraag
op of er ook verschillen zijn in het uitkeringsgebruik tussen mannen en vrouwen. Uit Figuur 5.25
blijkt dat dit beperkt zo is. Mannelijke oudkomers hebben namelijk vaker een arbeidsongeschiktheidsuitkeringen dan vrouwelijke oudkomers, maar dit is niet zo voor alle herkomstgroepen. Specifiek is het aandeel arbeidsongeschiktheidsuitkeringen hoog onder vrouwelijke oudkomers met
een Turkse of Surinaamse achtergrond ten opzichte van mannelijke oudkomers met eenzelfde achtergrond. Bij oudkomers met een Marokkaanse herkomst geldt het tegenovergestelde.
Figuur 5.25

Aandeel oudkomers met arbeidsongeschiktheidsuitkering naar herkomstgroep en geslacht

18
16
14
12
10
8
6
4
2
0

1 Man

Bron:

2 Vrouw

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek

Figuur 5.26 laat zien dat vooral oudkomers met de meeste opleidingsniveaus minder vaak een arbeidsongeschiktheidsuitkering ontvangen dan personen tussen 25 en 65 zonder migratieachtergrond. Alleen onder hoogopgeleiden met een Turkse, Marokkaanse of Surinaamse achtergrond is
er sprake van een hoger aandeel arbeidsongeschiktheidsuitkeringen. Onder lager opgeleide oudkomers is er voor de meeste groepen van personen met een migratieachtergrond juist een stuk lager
aandeel arbeidsongeschiktheidsuitkeringen. Zij hebben natuurlijk wel relatief vaak een bijstandsuitkering.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

58

HOOFDSTUK 5

Figuur 5.26

Aandeel oudkomers met arbeidsongeschiktheidsuitkering naar herkomstgroep en opleidingsniveau

30
25
20
15

10
5
0

1 Basisonderwijs

Bron:

5.4

2 Vmbo en mbo1

3 Havo vwo en mbo2-4

4 Hbo en wo

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek

Conclusie

Welke van de onderzochte subgroepen hebben de grootste achterstand op de arbeidsmarkt?
Binnen de groep oudkomers zijn er ook grote verschillen tussen de positie op de arbeidsmarkt.
Hierbij zijn er een paar groepen met een zeer slechte positie. Dit zijn specifiek oudere, laagopgeleide
vrouwen met vrijwel alle migratieachtergronden. De uitzondering hierop zijn oudere laagopgeleide
vrouwen met een Surinaamse of Antilliaanse achtergrond. Hun positie is vergelijkbaar met die van
oudere laagopgeleide mannen (onafhankelijk van specifieke achtergrond). De achterstand van basisopgeleide oudkomers ten opzichte van personen zonder migratieachtergrond is de afgelopen
jaren iets kleiner geworden. Ook daar is wel sprake van een achterstand ten opzichte van personen
zonder migratieachtergrond. Jongeren en hoogopgeleide oudkomers hebben een veel betere positie, maar ook zij hebben een achterstand ten opzichte van personen zonder migratieachtergrond.
Voor jongeren en hoogopgeleiden is geslacht veel minder belangrijk als onderscheidende factor.
Voor eerstegeneratie oudkomers speelt daarnaast de verblijfsduur een grote rol. De groep die tussen vijf en tien jaar verblijft heeft een stuk slechtere positie op de arbeidsmarkt dan die groep die
langer in Nederland verblijft. Daarmee lijkt de groep die tussen vijf en tien jaar verblijft in veel
gevallen op nieuwkomers. Dit is wel zeer afhankelijk van herkomstland, voor de kleine groep oudkomers die tussen vijf en tien jaar in Nederland verblijven met een Surinaamse achtergrond geldt
dit niet (dit zijn ongeveer drieduizend personen). Zij hebben een relatief goede positie. De participatie van oudkomers tussen 35 en 45 met een verblijfsduur van minstens 20 jaar met een Afghaanse, Iraanse of Syrische achtergrond vergelijkbaar met die van oudkomers met een verblijfsduur van minstens 20 jaar en een Surinaamse of Antilliaanse achtergrond. Maar indien er sprake is
van een korte verblijfsduur, dan is de participatie van oudkomers tussen 35 en 45 met een Afghaanse, Iraanse of Syrische achtergrond zeer laag in vergelijking met andere herkomstlanden. Vergelijkbare observaties gelden ook voor andere leeftijdsgroepen. Nadere analyses laten zien dat bij

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DE ARBEIDSMARKTPOSITIE VAN OUDKOMERS MET EEN MIGRATIEACHTERGROND

59

hoger opgeleide oudkomers er een duidelijke samenhang is tussen een langere verblijfsduur en een
hogere participatie. Voor lager opgeleiden (tot mbo 1) is deze samenhang vrijwel niet zichtbaar.
Werkende oudkomers hebben relatief vaak een inkomen onder het sociaal minimum. Dat geldt
specifiek voor hoger opgeleiden. Het verschil tussen personen met en zonder migratieachtergrond
in het aandeel werkenden met een inkomen onder het sociaal minimum is voor hoger opgeleiden
namelijk groter dan voor lager opgeleiden.
De werkloosheid is voor de totale groep oudkomers tussen 2008 en 2014 gestegen, daarna zette
een daling in. De arbeidsmarktsituatie van personen met een niet-westerse migratieachtergrond lijkt
conjunctuurgevoeliger dan die van personen zonder migratieachtergrond, zoals ook blijkt uit SCP
(2014). Daarbij zijn er amper structurele verschillen zijn tussen herkomstgroepen. In de periode
2012-2015 was de werkloosheid onder oudkomers met een Marokkaanse achtergrond relatief hoog,
maar dat was in 2016 bijvoorbeeld niet meer het geval. De laatste jaren lijkt de werkloosheid onder
oudkomers met een Turkse achtergrond de laagste te zijn onder de vier grootste herkomstgroepen,
nadat dit daarvoor het geval was bij oudkomers met een Surinaamse achtergrond.
Welke van de onderzochte subgroepen zitten het vaakst en het minst vaak in een uitkeringssituatie?
Voor oudkomers komen zowel bijstandsuitkeringen als arbeidsongeschiktheidsuitkeringen voor.
Daarbij lijkt er sprake te zijn van een uitruil. Groepen die relatief veel een bijstandsuitkering ontvangen, hebben relatief weinig een arbeidsongeschiktheidsuitkering. Dit geldt bijvoorbeeld voor
oudkomers met een Somalische achtergrond. Dit heeft waarschijnlijk te maken met de rol van het
arbeidsverleden in het recht op arbeidsongeschiktheidsuitkeringen. Hierbij geldt ook dat oudere
laagopgeleide oudkomers zeer vaak een uitkering ontvangen. Voor jongeren en hoger opgeleiden
geldt dit minder. Wel is voor alle groepen het uitkeringsgebruik hoger dan dat voor personen zonder migratieachtergrond. Voor oudkomers met een Somalische, Eritrese, Syrische of Iraakse achtergrond is het uitkeringsgebruik in vergelijking met andere herkomstgroepen zeer hoog. Zij verblijven ook in veel gevallen relatief kort in Nederland. In mindere mate is ook het uitkeringsgebruik
van oudkomers met een Afghaanse, Turkse, Iraanse of Marokkaanse achtergrond relatief hoog.
Oudkomers met een Turkse of Iraanse achtergrond ontvangen dan weer relatief weinig een uitkering. Specifiek is het aandeel bijstandsontvangers onder 25- tot 35-jarige oudkomers en onder 55tot 65-jarige basisopgeleide oudkomers toegenomen tussen 25 en 65 jaar. Dat hangt waarschijnlijk
samen met een verandering van de achtergrondkenmerken van oudkomers.
In hoeverre kunnen op basis van inzichten uit bovenstaande vragen clusters van subgroepen worden geïdentificeerd die (bijvoorbeeld qua afstand tot de arbeidsmarkt of uitkeringsgebruik) grofweg op elkaar lijken?
Op basis van de resultaten uit dit hoofdstuk zijn er verschillende subclusters te maken binnen de
groep oudkomers. Omdat de groep oudkomers groot en divers is, is de clustering hiervan complex.
Deze clusters zijn te bepalen op combinaties van herkomstland, geslacht en opleidingsniveau. Generatie en leeftijd zijn vanwege de complexiteit hiervan niet gebruikt voor de subclustering. Wel
geldt dat binnen subgroepen is de positie van oudkomers met een lagere leeftijd over het algemeen
beter is. Ook oudkomers met een tweedegeneratie achtergrond hebben binnen subclusters over
het algemeen een betere positie dan oudkomers met een eerstegeneratie achtergrond.
Vrouwelijke oudkomers
De eerste vijf clusters hebben betrekking op de vrouwelijke oudkomers. Tabel 5.1 geeft het overzicht van de clusters die voor de vrouwelijke oudkomers gemaakt kunnen worden.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

60

HOOFDSTUK 5

Tabel 5.1

Cluster 1

Overzicht clusters vrouwelijke oudkomers
Herkomstland

Geslacht

Opleidingsniveau

Aantal
personen

Netto
participatie

Aandeel
bijstand

Afghanistan

vrouw

max mbo 1

4920

15

43

Irak

5935

12

67

Iran

2470

23

51

Somalië

4935

7

85

Syrië

1285

16

59

Eritrea

270

15

79

19815

7-23

43-85

Totaal cluster 1
Cluster 2

Cluster 3

Cluster 4

Cluster 5

Bron:

Turkije

58245

29

30

Marokko

50100

22

23

Totaal cluster 2

108345

22-29

23-30

32615

46

31

Suriname

vrouw

vrouw

max mbo 1

max mbo 1

Antillen en Aruba

9780

38

26

Totaal cluster 3

42395

38-46

26-31

Afghanistan

4675

55

14

Irak

6095

44

37

Iran

7225

57

19

Somalië

1335

49

34

Syrië

1170

50

25

Totaal cluster 4

20500

44-57

14-37
10

Turkije

vrouw

vrouw

min mbo2

44905

62

Marokko

min mbo2

41280

60

7

Suriname

78940

72

11

Antillen en Aruba

26740

72

9

Totaal cluster 5

191865

60-72

7-11

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek

Dit zijn namelijk als eerste de vrouwen met maximaal een mbo1-opleiding met een Afghaanse,
Iraakse, Iraanse, Eritrese, Syrische of Somalische achtergrond. Zij hebben een zeer lage participatie.
Het bijstandsgebruik varieert binnen deze groep aanzienlijk. Hun participatie ligt afhankelijk van
het herkomstland en de leeftijd tussen 7 en 23 procent. De laagste participatie in deze groep hebben
vrouwen met een basisopleiding en een Somalische achtergrond. De hoogste participatie binnen
deze groep hebben mbo1-opgeleide vrouwen met een Iraanse achtergrond. Dit cluster omvat ongeveer 20 duizend oudkomers en is daarmee het kleinste cluster onder de vrouwelijke oudkomers.
Het tweede cluster zijn de vrouwen met maximaal een mbo1-opleiding met een Marokkaanse of
Turkse achtergrond. Zij hebben een lage participatie en ook een relatief laag bijstandsgebruik. Hun
participatie ligt afhankelijk van het herkomstland en de leeftijd tussen 22 en 29 procent. De laagste
participatie in deze groep hebben vrouwen met een basisopleiding en een Marokkaanse achtergrond. De hoogste participatie binnen deze groep hebben mbo1-opgeleide vrouwen met een
Turkse achtergrond. Dit cluster omvat ongeveer 108 duizend oudkomers.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DE ARBEIDSMARKTPOSITIE VAN OUDKOMERS MET EEN MIGRATIEACHTERGROND

61

Het derde cluster zijn de vrouwen met maximaal een mbo1-opleiding met een Surinaamse of Antilliaanse achtergrond. Hun participatie is hoger dan de eerdere clusters, maar hun bijstandsgebruik
is in verhouding tot hun participatie relatief hoog. Dit heeft mogelijk te maken met verschillen in
huishoudsituatie tussen deze groep vrouwelijke oudkomers en de eerder genoemde groepen. Hun
participatie ligt afhankelijk van het herkomstland en de leeftijd tussen 38 en 46 procent. Vrouwen
met een basisopleiding en een Antilliaanse achtergrond hebben hierbij de laagste participatie. Vrouwen met een mbo1-opleiding en een Surinaamse achtergrond hebben in dit cluster de hoogste
participatie. Dit cluster omvat ongeveer 42 duizend oudkomers.
Het vierde cluster zijn de vrouwen met minimaal een mbo2-opleiding met een Afghaanse, Iraakse,
Iraanse, Eritrese, Syrische of Somalische achtergrond. Hun participatie ligt afhankelijk van het herkomstland tussen 44 en 57 procent. Vrouwen met een mbo-opleiding en een Iraakse achtergrond
hebben hierbij de laagste participatie. Vrouwen met minstens een hbo-opleiding en een Iraanse
achtergrond hebben in dit cluster de hoogste participatie. Ten opzichte van andere groepen in dit
cluster hebben vrouwen met een Afghaanse achtergrond een relatief laag bijstandsgebruik. Dit
cluster omvat ongeveer 21 duizend oudkomers.
Het vijfde cluster zijn de vrouwen met minimaal een mbo2-opleiding met een Turkse, Marokkaanse
Surinaamse of Antilliaanse achtergrond. Hun participatie ligt afhankelijk van het herkomstland tussen 60 en 72 procent, hun bijstandsgebruik is laag. Vrouwen met een mbo-opleiding en een Marokkaanse achtergrond hebben hierbij de laagste participatie. Vrouwen met minstens een hbo-opleiding en een Antilliaanse achtergrond hebben in dit cluster de hoogste participatie. Dit cluster
omvat ongeveer 192 duizend oudkomers en is daarmee het grootste cluster onder de vrouwelijke
oudkomers.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

62

HOOFDSTUK 5

Mannelijke oudkomers
De volgende vier clusters hebben betrekking op de mannelijke oudkomers. Tabel 5.2 geeft hier het
overzicht van.
Tabel 5.2

Overzicht clusters mannelijke oudkomers
Aantal
personen

Netto
participatie

Aandeel
bijstand

7880

38

38

Iran

3330

41

45

Somalië

6290

30

65

Syrië

1905

43

36

Totaal cluster 1

19405

30-43

36-65

55015

59

24

Marokko

46585

47

15

Suriname

33260

55

26

Antillen en Aruba

12740

48

20

Herkomstland
Cluster 1

Cluster 2

Irak

Turkije

Geslacht Opleidingsniveau
man

man

max mbo 1

max mbo 1

Afghanistan
Totaal cluster 2
Cluster 3

Cluster 4

Irak

man

min mbo2

54

29

47-59

15-29

8625

59

38

Iran

8990

65

31

Somalië

2115

56

33

Syrië

1595

68

24

Totaal cluster 3

21325

56-68

24-38
9

Turkije

56700

76

Marokko

man

min mbo2

44580

72

6

Suriname

62900

76

11

Antillen en Aruba

24760

76

8

Afghanistan

6245

74

10

195185

72-76

6-11

Totaal cluster 4
Bron:

4990
152590

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek

Het eerste cluster zijn mannen met maximaal een mbo1-opleiding met een Iraakse, Iraanse, Syrische of Somalische achtergrond. Zij hebben dus geen startkwalificatie. Hun participatie ligt afhankelijk van het herkomstland tussen 30 en 43 procent. De laagste participatie in deze groep hebben
mannen met een basisopleiding en een Somalische achtergrond. De hoogste participatie binnen
deze groep hebben mbo1-opgeleide mannen met een Somalische achtergrond. Binnen dit cluster
hebben de groepen oudkomers met een Somalische achtergrond een duidelijk hoger bijstandsgebruik dan de groepen oudkomers met andere migratieachtergronden. Dit cluster omvat ongeveer
19 duizend oudkomers en is daarmee het kleinste cluster onder de mannelijke oudkomers.
Het tweede cluster zijn de mannen met maximaal een mbo1-opleiding met een Turkse, Marokkaanse, Surinaamse, Antilliaanse of Afghaanse achtergrond. Bij het vergelijkbare cluster met lager
opgeleide vrouwen werden oudkomers met Afghaanse niet bij deze andere grote herkomstlanden
ingedeeld. Ook deze groep heeft geen startkwalificatie. Hun participatie ligt afhankelijk van het
herkomstland tussen 47 en 59 procent en hun bijstandsgebruik is relatief beperkt. Mannen met een
basisopleiding en een Marokkaanse achtergrond hebben hierbij de laagste participatie. Mannen met

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DE ARBEIDSMARKTPOSITIE VAN OUDKOMERS MET EEN MIGRATIEACHTERGROND

63

een mbo1-opleiding en een Turkse achtergrond hebben in dit cluster de hoogste participatie. Binnen dit cluster is het aandeel oudkomers met een bijstandsuitkering opvallend laag voor oudkomers
met een Marokkaanse achtergrond. Dit cluster omvat ongeveer 153 duizend oudkomers.
Het derde cluster zijn de mannen met minimaal een mbo2-opleiding met een Iraakse, Iraanse, Syrische of Somalische achtergrond. Hun participatie ligt afhankelijk van het herkomstland en het
exacte opleidingsniveau tussen 56 en 68 procent. Hun bijstandsgebruik ligt in verhouding met hun
participatie relatief hoog. Mannen met een mbo-opleiding en een Somalische achtergrond hebben
hierbij de laagste participatie. Mannen met minstens een hbo-opleiding en een Syrische achtergrond
hebben in dit cluster de hoogste participatie. Dit cluster omvat ongeveer 21 duizend oudkomers.
Het laatste cluster zijn de mannen met minimaal een mbo2-opleiding met een Turkse, Marokkaanse
Surinaamse, Afghaanse of Antilliaanse achtergrond. Hun participatie ligt afhankelijk van het herkomstland en het exacte opleidingsniveau tussen 72 en 76 procent. Mannen met een mbo-opleiding
en een Marokkaanse achtergrond hebben hierbij de laagste participatie. Mannen met minstens een
hbo-opleiding en een Antilliaanse achtergrond hebben in dit cluster de hoogste participatie. Ook
binnen dit cluster is het aandeel oudkomers met een bijstandsuitkering opvallend laag voor oudkomers met een Marokkaanse achtergrond. Dit cluster omvat ongeveer 195 duizend oudkomers en
is daarmee het grootste cluster onder de mannelijke oudkomers.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DE POSITIE OP DE ARBEIDSMARKT
VAN VERSCHILLENDE GROEPEN PERSONEN MET EEN NIET-WESTERSE MIGRATIEACHTERGROND 65

Literatuur
CBS (2016). ‘Jaarrapport integratie 2016, Den Haag/Heerlen: Centraal Bureau van de Statistiek.
SCP (2006). Hoge. (jeugd)werkloosheid onder etnische minderheden. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
SCP (2013). Jaarrapport integratie 2013. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
SCP (2014). Gescheiden werelden Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
SCP (2016).‘Integratie in zicht? De integratie van migranten in Nederland op acht terreinen nader
bekeken’, Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Tempelman, C., Vriend, S., Kroon, L., Marlet, G., Van Woerkens, C. (2017) Verfijning bijstandsverdeelmodel 2018. SEO-rapport 2017-29. Amsterdam: SEO Economisch Onderzoek.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK