Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

36 045

Situatie in de Oekraïne

Nr. 113

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR BUITENLANDSE HANDEL EN
ONTWIKKELINGSSAMENWERKING
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 27 september 2022
Namens de Ministers van Buitenlandse Zaken, Financiën, Infrastructuur en
Waterstaat en Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit stuur ik u deze
Kamerbrief toe.
Op 7 juli heb ik bij het Commissiedebat herstel en wederopbouw
(Kamerstuk 36 045, nr. 106) aan uw Kamer toegezegd om voor het
notaoverleg Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking (BHOS),
dat voorzien is voor 28 september, bij u terug te komen inzake onze inzet
in Oekraïne voor hulp, herstel en wederopbouw. Dit naar aanleiding van
de moties van het Kamerlid Hammelburg c.s. over de situatie Oekraïne, de
leden Thijssen en Van der Lee over de additionele middelen en de leden
Van der Lee en Thijssen over speculatie op commodities.1
Daarnaast bevat deze brief de reactie op de toezeggingen aan het
Kamerlid Klink om een overzicht te geven van hulp, herstel en wederopbouw in natura en cash voor Nederland en andere landen en uw Kamer
te informeren over het handelingsperspectief van de landbouwraden in
Afrika om voedselonzekerheid te reduceren. Ook wordt ingegaan op de
toezegging aan het lid Amhaouch om te kijken naar de inzet van het
instrumentarium voor BHOS om risico’s voor bedrijven die hulp aan
Oekraïne willen bieden te verminderen en tenslotte de toezegging aan het
lid Thijssen om corruptie te voorkomen bij het herstel en de wederopbouw van Oekraïne.
Stand van zaken
Oekraïne is begin september begonnen met een tegenoffensief in het
Zuiden en Noordoosten van het land. Tot dusver verloopt dat succesvol,
1

kst-36045-113
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Motie van het lid Hammelburg c.s., Kamerstuk 36 045, nr. 98, motie van de leden Thijssen en
van der Lee, Kamerstuk 36 045, nr. 99, motie van het de leden Thijssen en van der Lee,
Kamerstuk 36 045, nr. 100.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 045, nr. 113

1

waarbij Oekraïne een deel van de bezette gebieden terugveroverd heeft.
Van een einde van de Russische oorlog is echter geen sprake, en het
verwoestende effect op de bevolking, de infrastructuur, gezondheidszorg
en productiesectoren waaronder de landbouw blijft toenemen. Het hele
land heeft nog altijd te maken met dreigende raketaanvallen door
Rusland.
Met de winter op komst nemen de zorgen over een verslechterende
humanitaire situatie toe. Zo is met het afsluiten van kerncentrale in
Zaporizja meer dan 15% van de energietoelevering aan huishoudens
weggevallen. Daarnaast komen burgers vanwege Russische aanvallen op
kritieke infrastructuur zonder water en/of stroom te zitten.
Ook de economie van Oekraïne heeft zwaar te lijden onder de oorlog. Zo
is de inflatie opgelopen tot 22% op het moment van schrijven en wordt
verwacht dat deze nog verder zal stijgen. Naar verwachting zal de
economie dit jaar met een derde krimpen. Er is urgente liquiditeitssteun
nodig om de economie draaiende te houden en verdere verslechtering
van de overheidsfinanciën en de financieel-economische situatie te
voorkomen. Volgens cijfers van het IMF heeft Oekraïne een financieringstekort van circa 5 miljard dollar per maand, nodig voor basisvoorzieningen, herstel van kritieke infrastructuur en bevordering van economische stabiliteit. De kosten voor herstel- en wederopbouw komen
bovenop het financieringstekort.
Rapid Damage Needs Assessment
Op 9 september presenteerde de Wereldbank samen met de Europese
Commissie en de regering van Oekraïne een analyse van de herstel- en
wederopbouwbehoeften van Oekraïne alsmede de financiële noden om te
kunnen overleven op korte termijn.2 Deze needs assessment is in nauw
overleg met de Oekraïense autoriteiten tot stand gekomen.
Uit de needs assessment komt naar voren dat de totale kosten van herstel
en wederopbouw USD 349 mld. zullen gaan bedragen.3 Dit is exclusief het
financieringstekort van de overheid en is ongeveer het tweevoudige van
het BBP voor de oorlog en het drie- tot viervoudige van het huidige BBP.
Daarbij is de peildatum 1 juni 2022, waarbij geen rekening gehouden is
met nadien aangerichte schade en opgelopen verliezen. De kosten voor
wederopbouw kunnen verder oplopen naarmate de oorlog langer
aanhoudt of qua geografische scope verandert. Hiermee zijn de kosten
omgeven met fundamentele onzekerheden.
Van de USD 349 miljard is er op zeer korte termijn USD 3,5 miljard nodig
voor de voorbereiding op de komende winter, de zogenoemde winterisation. Binnen nu en 36 maanden is USD 105 miljard nodig om in de
dringendste herstelwerkzaamheden te voorzien om de economie te
stabiliseren. Denk hierbij aan het herstel van de kritieke transportinfrastructuur, ondersteuning bancaire sector, steun voor het aankomende
zaaiseizoen, ontmijning en steun voor ontheemden op de iets langere
termijn.
De fysieke schade concentreert zich met name in de oblasten (regio’s)
Donest, Luhansk, Kharkiv en Zaporizha, Chernihiv en de stad Kyiv. Dit zijn

2

https://documents1.worldbank.org/en/publication/documents reports/documentdetail/
099445209072239810.
3
Het rapport gebruikt de wisselkoers US$1 = UAH 27.28 van December 31, 2021 (p. 2).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 045, nr. 113

2

de gebieden die in bezet gebied of aan frontlinie liggen in Zuid- en
Oost-Oekraïne, zie figuur.4

Zowel sectoraal als geografisch zijn er grote verschillen. Van de 20 in kaart
gebrachte sectoren, geldt dat de grootste noden gelden voor vervoer en
transportinfrastructuur (21% van de totale berekende financieringsbehoefte), ontmijning en decontaminatie van land (21%), huisvestiging
(20%), handel en industrie (6%), sociale bescherming en levensonderhoud
(6%) en landbouw (5%). Met deze appreciatie kom ik tegemoet aan de
motie van het lid Hammelburg c.s. omdat deze needs assessment de
specifieke behoefte van Oekraïne voor het herstel van het land inclusief
vitale infrastructuur in kaart brengt en aangeeft waar de internationale
gemeenschap aan kan bijdragen.5
De komende periode zal er in internationaal verband intensief gekeken
moeten worden naar de beste wijze waarop de noden naar aanleiding van
de needs assessment voor de verschillende fasen van herstel en wederopbouw van Oekraïne kunnen worden ingevuld en hoe de (internationale)
coördinatie zal worden opgepakt.
Nederland heeft regelmatig bilateraal contact met de Oekraïense
autoriteiten via de ambassade in Kyiv en de Oekraïense ambassade in Den
Haag. Het verdere proces van herstel en wederopbouw vindt uiteraard
plaats in goed overleg met hen. Dit vergt aan Oekraïense zijde goed
bestuur en slagvaardige nationale en lokale instellingen die verantwoordelijk zijn voor de uitvoering van de wederopbouw, een krachtig internationaal coördinatiemechanisme en hulpmodaliteiten die effectieve
monitoring van de besteding van deze bedragen waarborgen. Er wordt
momenteel in Oekraïne gewerkt aan een Oekraïens Recovery Fund waarin
duidelijke waarborgen zullen worden opgenomen die door westerse
donoren, de Wereldbank, VN en de EU worden gevraagd met het oog op
een transparante besteding en verantwoording van toekomstige steungelden. Oekraïne ziet de wederopbouw ook in het licht van het
4
5

Figuur uit Rapid Needs Assessment Wereldbank.
Motie van het lid Hammelburg c.s. Kamerstuk 36 045, nr. 98.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 045, nr. 113

3

EU-toetredingsperspectief en kiest daardoor voor een Building Back Better
strategie gebaseerd op EU-normen en -standaarden die tevens een
duurzame toekomst voor het land waarborgen.
Duidelijk is dat de opgave voor Oekraïne en voor de internationale
gemeenschap enorm is. Hierbij zal ook een (financieel) beroep op
Nederland worden gedaan. Het kabinet is zich ervan bewust dat het nu en
in de toekomst over aanzienlijke bedragen kan gaan. Nederland is van
plan zijn fair share aan deze herstel en wederopbouwopgave van Oekraïne
te leveren, zoals het kabinet ook eerder heeft uitgedragen. Nederland wil
graag binnen de EU en met internationale partners aan de slag met deze
immense opgave. Bij de concrete inzet van het kabinet zal gekeken
worden naar de verschillende fasen van de wederopbouw die elk een
andere urgentie met zich meebrengen. Het kabinet beoogt op basis
hiervan te handelen.
Hulp, herstel en wederopbouw
Eerder heeft uw Kamer een overzicht ontvangen van de aan Oekraïne
toegezegde steun door internationale partners.6 In reactie op de
toezegging aan het Kamerlid Klink en de eerder genoemde motie van het
lid Hammelburg, vindt uw Kamer in de bijlage een geactualiseerd en
uitgebreider overzicht van de humanitaire hulp, (financiële) steun voor
herstel en wederopbouw die Nederland, EU-lidstaten en G7-landen tot nu
toe hebben toegezegd en verstrekt aan Oekraïne. Het overzicht is
gebaseerd op openbare informatie. Hoewel er geen uniforme manier is
waarop landen hun steun aan Oekraïne rapporteren, en de steun die
landen verlenen dus niet één-op-één vergelijkbaar is of kan worden
opgeteld, is getracht zo inzichtelijk mogelijk te maken wat de oorsprong,
modaliteit en bestemming van de middelen is.
Tabel – overzicht bijdragen Nederland aan Oekraïne (bedragen in EUR)1
Humanitair

EU

Multilateraal

Bedrijfsleven

Wederopbouw
Vluchtelingen
Cultuur
Ondersteuning stabiliteit
voedselprijzen inclusief
graandeal

Circa 60 miljoen, waaronder 10 miljoen voor ontmijning, en
2 miljoen voor bestrijden seksueel en gender gerelateerd
geweld
Circa 200 miljoen bilaterale garantie aan de EU- begroting
voor de totstandkoming van de EU macro-financiële
bijstand (MFB) aan Oekraïne. Onder voorbehoud van
parlementaire goedkeuring.
200 miljoen IMF-lening
100 miljoen garantie Wereldbank
2,5 miljoen EBRD
65 miljoen, waarvan 50 miljoen voor herstel infrastructuur
via DRIVE en 15 miljoen voor ondersteuning OEK MKB via
FMO
1 miljoen via VNG voor Cherson, Odessa, Mykolajiv
0,5 miljoen via ambassade
150 miljoen vanuit ODA voor opvang vluchtelingen in
Nederland
0,5 miljoen voor herstel schade cultureel erfgoed
Circa 2 miljoen

De Nederlandse (niet-militaire) bilaterale steun aan Oekraïne bestaat uit
ca. EUR 60 miljoen aan humanitaire hulp, en EUR 65 miljoen voor
economische ondersteuning. Over militaire steun wordt regelmatig
separaat gerapporteerd. Als onderdeel van humanitaire hulp worden
bijvoorbeeld urgente knelpunten rondom drinkwatervoorzieningen
opgelost. Ook deze vorm van humanitaire hulp, early recovery, is
gefinancierd uit het ODA-budget. Nederland levert EUR 10 miljoen aan
6

Kamerstuk 36 045, nr. 104.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 045, nr. 113

4

humanitaire ontmijning, een randvoorwaarde om wederopbouw en
terugkeer mogelijk te maken. En daarnaast nog EUR 2 miljoen aan
slachtoffers van seksueel en gender gerelateerd geweld.
De economische ondersteuning betreft EUR 50 miljoen voor herstel van
infrastructuur (via het programma DRIVE, zie hieronder bij «bedrijfsleven») en EUR 15 miljoen ondersteuning van het Oekraïense MKB via de
overheidsfondsen bij FMO.
Ook heeft het ODA-budget eenmalig EUR 150 miljoen bijgedragen aan de
opvang van vluchtelingen uit Oekraïne in Nederland. Door slechts een
deel uit het ODA-budget beschikbaar te stellen voor de crisis in Oekraïne
behouden we ook ruimte voor andere noden in de wereld. Daarnaast is er
EUR 2,5 miljoen beschikbaar gesteld voor de European Bank for Reconstruction (EBRD), en is er EUR 300 miljoen aan liquiditeitssteun in de vorm
van garanties en leningen via de Wereldbank en het IMF gedekt.7 Deze
steun moet ervoor zorgen dat de Oekraïense overheid zo goed mogelijk
kan blijven functioneren. Het gaat hier om garanties en leningen, die op
dit moment niet leiden tot ODA-uitgaven.
Tijdens mijn bezoek aan Oekraïne op 22 augustus jl. heb ik aangegeven
dat Nederland op verzoek van de Oekraïense regering bereid is steun te
verlenen bij het herstel en de wederopbouw van de zuidelijke kuststreek
van het land, waarin de havensteden Cherson, Odessa en Mykolajiv zijn
gelegen.8 Er is hiervoor inmiddels EUR 1 miljoen gealloceerd onder het
partnerschap tussen mijn Ministerie en de Vereniging van Nederlandse
Gemeenten (VNGi). Nederland zal dit in samenwerking met Denemarken
en Zweden doen. Eerste verkennende gesprekken hebben plaatsgevonden
met beide landen en worden zodra de veiligheidssituatie het toelaat ter
plaatse met de Oekraïense autoriteiten nader afgestemd. Verder is er voor
bescherming van het door de Russische agressie doelbewust beschadigd
cultureel erfgoed EUR 0,5 miljoen euro beschikbaar gesteld.
Sinds het Commissiedebat wederopbouw van 7 juli jl. is een tiental
nieuwe steunverzoeken binnengekomen op het terrein van bijvoorbeeld
gezondheidszorg en reparatie van huizen en bruggen. Deze verzoeken zijn
doorgezet naar desbetreffende departementen of aan de Rijksdienst voor
Ondernemend Nederland (RVO) om in aanmerking te komen voor
financiering uit het bedrijfsleven instrumentarium. Ook kunnen sinds kort
activiteiten worden gehonoreerd en gefinancierd door de ambassade in
Kyiv.
Het kabinet voelt zich gecommitteerd Oekraïne te steunen en vraagt ook
aan het bedrijfsleven, kennisinstellingen en maatschappelijke organisaties
inbreng te leveren. Daarom organiseer ik op korte termijn een bijeenkomst voor het maatschappelijk middenveld en het bedrijfsleven om
gedachten uit te wisselen naar aanleiding van de needs assessment en
over waar de mogelijkheden en kansen liggen voor het Nederlandse
bedrijfsleven en ngo’s bij de wederopbouw van Oekraïne.
In EU-verband draagt Nederland bij aan het beschikbaar stellen van in
totaal EUR 10,2 miljard aan macro-financiële bijstand die de EU aan
Oekraïne heeft toegezegd voor 2022. Eerder dit jaar zijn al respectievelijk
EUR 1,2 miljard en EUR 1 miljard uitgekeerd. Deze uitkering van EUR
1 miljard is onderdeel van het totaalpakket van EUR 9 miljard aan
macro-financiële bijstand, waarvoor de Europese Commissie op
7 september jl. een voorstel heeft gepresenteerd voor de tweede stap van
7

Bedrag komt voor rekening begroting Financiën. Zie kamerbrief van 1 maart 2022, Kamerstuk
36 048, nr. 3 en kamerbrief van 31 augustus 2022, Kamerstuk 36 182, nr. 6.
8
Kamerstuk 36 045, nr. 112.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 045, nr. 113

5

EUR 5 miljard, onder voorbehoud van nationale goedkeuring. Uw Kamer
heeft de kabinetsappreciatie van dit voorstel reeds ontvangen. Van
lidstaten wordt verwacht dat zij aanvullende garanties afgeven op basis
van hun BNI-aandeel in het BNI van de gehele EU. Voor Nederland gaat
het bij een BNI-aandeel van 5,9% om een garantie van ca. EUR
200 miljoen. Een definitief besluit wordt separaat aan uw kamer
voorgelegd door middel van een (aanpassing van een) begrotingswet
waarin de garantie wordt verwerkt op de begroting van het Ministerie van
Financiën, vergezeld van een toetsingskader risicoregelingen.
Een voorstel voor de resterende EUR 3 miljard wordt later dit najaar door
de Europese Commissie gepresenteerd. Daarnaast heeft ook de Europese
Investeringsbank (EIB) dit jaar twee pakketten van gezamenlijk ca. EUR
2,1 miljard aangenomen.
Bedrijfsleven
Sinds de vorige Kamerbrief over wederopbouw in Oekraïne9 hebben
enkele tientallen Nederlandse bedrijven contact opgenomen met het
ingestelde Oekraïneloket bij de RVO om de mogelijkheden voor economische samenwerking te onderzoeken. Geïnteresseerde bedrijven hebben
informatie ontvangen en zijn waar nodig in contact gebracht met lokale
partijen in Oekraïne en/of met internationale financiële instellingen.
Bedrijven worden tegelijkertijd ook gewezen op de huidige beperkingen
rondom zakendoen in Oekraïne, zoals het geldende rode reisadvies.
Het kabinet heeft 3 platforms opgericht voor gezondheidszorg, landbouw
(agrofood) en water (waaronder drinkwater, waterbeheer, watertransport
en waterbouw). Dit sluit aan bij voornoemde motie-Hammelburg c.s. en
de eerdere motie-Hammelburg c.s. over het inzetten van in Nederland
aanwezige kennis en expertise voor herstelhulp en om publiek-private
samenwerking op wederopbouw van Oekraïne te bevorderen.10 Dit zijn de
sectoren waar Nederland specifieke kennis en kunde heeft en die
aansluiten op het Topsectorenbeleid. Via de platforms komen bedrijven,
brancheorganisaties en publieke organisaties binnen voornoemde
sectoren bijeen om informatie over wederopbouw uit te wisselen en inzet
samen te brengen, toe te spitsen op de vraag en te koppelen aan
financieringsmogelijkheden. Tijdens de hiervoor reeds genoemde
bijeenkomst voor het maatschappelijk middenveld en het bedrijfsleven
zullen de platforms formeel worden gelanceerd.
Het kabinet heeft EUR 50 mln. aan OS-middelen geoormerkt voor inzet in
Oekraïne via de infrastructuurprogramma’s DRIVE en Develop2Build.
Hiermee kunnen Nederlandse consortia gericht bijdragen aan herstel van
infrastructuur in Oekraïne met gebruikmaking van Nederlandse kennis en
kunde. Het schenkingspercentage voor infrastructuurprojecten die worden
gefinancierd uit DRIVE in Oekraïne wordt verhoogd van 35% naar 50%.
Daarnaast maakt het kabinet het mogelijk dat DRIVE garanties kan
afgeven op leningen, waardoor Nederland volledige financieringspakketten kan aanbieden aan de Oekraïense overheid voor de bouw van
infrastructuur. Ook zijn er mogelijkheden om technische assistentie te
bieden aan bedrijven om ervoor te zorgen dat projectrisico’s worden
gemitigeerd en financieringsaanvragen een zo snel mogelijke doorlooptijd
kennen. Invest International is actief in gesprek met Nederlandse
bedrijven over onder meer de bouw van ziekenhuizen, herstel van wegen
en bruggen en levering van snel inzetbare en verplaatsbare klinieken in
Oekraïne.
9
10

Kamerstuk 36 045, nr. 112.
Motie Hammelburg c.s., Kamerstuk 36 045, nr. 98.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 045, nr. 113

6

Het landenbeleid van de exportkredietverzekering (ekv) op Oekraïne is
momenteel vastgesteld op «beleid wordt herzien», vanwege de grote
onzekerheid in het land vanwege de oorlog. Dit betekent in de praktijk dat
verzekeringsaanvragen op Oekraïne op een case-by-case basis worden
bekeken, waarbij Atradius Dutch State Business (uitvoerder van de ekv)
kijkt naar de mogelijkheden binnen de ekv in afstemming met de
Ministeries van Financiën en Buitenlandse Zaken. Ook staan de financieringsmogelijkheden via Invest International open voor Oekraïne, maar zijn
deze in de praktijk beperkt beschikbaar vanwege de grote financiële en
landenrisico’s als gevolg van de oorlog. Dat neemt niet weg dat Invest
International aanvragen voor Oekraïne eveneens met een open grondhouding in behandeling neemt. Voor de overige BHOS-instrumenten,
inclusief de instrumenten voor technische assistentie aan het midden-en
kleinbedrijf voor bijvoorbeeld het mitigeren van IMVO-risico’s en het
uitvoeren van haalbaarheidsstudies, geldt dat waar nodig voorwaarden
gericht op resultaten en doorlooptijden flexibel worden toegepast en
wordt gezocht naar maatwerk.
Met hogergenoemde maatregelen beoogt het kabinet door gerichte inzet
van het BHOS-instrumentarium de risico’s voor bedrijven die hulp aan
Oekraïne willen bieden te verminderen, zoals ook toegezegd aan het lid
Amhaouch tijdens het Commissiedebat op 7 juli jl.
Graanuitvoer Oekraïne
De motie van Kamerlid Hammelburg c.s. verzocht het Kabinet in te gaan
op waar we de Oekraïense autoriteiten met de specifieke graanuitvoer
kunnen helpen. Eind juli is er een graandeal gesloten tussen Oekraïne,
Russische Federatie, Turkije en de VN die in eerste instantie een looptijd
heeft van 120 dagen, dus tot en met 24 november. Voor uitvoering van
deze zogenoemde Zwarte Zee deal is een Joint Communication Center
(JCC) in Istanboel ingericht dat de scheepvaart vanuit de drie genoemde
Oekraïense havens, te weten Odessa, Tsjornomorsk en Joezjne, coördineert. Deze graandeal is belangrijk voor zowel Oekraïne, Rusland als voor
de mondiale voedselvoorziening. Daarnaast heeft de VN/UNCTAD een
Memorandum met de Russische federatie gesloten ten aanzien van
ondersteuning uitvoer Russisch graan en kunstmest. Nederland is door de
VN benaderd om een bijdrage te leveren aan deze overeenkomsten.
Nederland gaat via organisaties die de graandeal uitvoeren, UNCTAD en
Centre for Humanitarian Dialogue (CHD) voor het Istanboel Coördinatie
Mechanisme, ondersteuning bieden.
De VN werkt met de International Maritime Organization en het World
Food Program om op korte termijn graanleveranties naar bijvoorbeeld
Somalië, Soedan en Jemen te krijgen. Doel is z.s.m. export van 5 miljoen
ton graan per maand, het vooroorlogse exportniveau van Oekraïne, te
krijgen. De updates over het «grain initiative» zijn te vinden op een
speciale website van de VN.11
De EU heeft parallel aan het vervoer van graan over zee door de opzet van
Solidarity Lanes kans gezien het transport van graan via spoor, de
binnenvaart en het wegvervoer te vergroten. De meeste van deze
graantransporten worden overgeslagen in de zeehavens van Roemenië en
Polen. Maar ook is sprake van overslag in Kroatië en Griekenland. Vervoer
van graan via de Solidarity Lanes zal noodzakelijk blijven zolang transport
via de Zwarte zee niet volledig is hersteld. Ook zijn de Solidarity Lanes van
belang voor het vervoer van onder andere strategische en hulpgoederen
Oekraïne in. Daarvoor biedt de graandeal namelijk geen oplossing.
11

Zie link: https://www.un.org/en/black-sea-grain-initiative/updates.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 045, nr. 113

7

Uiteraard wordt er door de VN met de private sector naar oplossingen
gezocht om verzekerings- en transportkosten, die nog steeds erg hoog
zijn, omlaag te brengen. Naar aanleiding van de aangenomen motie van
de leden Van der Lee en Thijssen over speculatie op commodities hebben
de Ministeries van Financiën, Economische Zaken en Klimaat, Landbouw
Natuur en Voedselkwaliteit, Buitenlandse Zaken gesproken met de
Europese Commissie.12 Volgens de Commissie zijn er geen signalen dat er
sprake is van overtredingen van het mededingingskader, zoals kartelafspraken of het misbruik maken van een economische machtspositie. De
Commissie wijst erop dat er goede verklaringen zijn voor de hoge
graanprijzen na de Russische inval in Oekraïne, zoals de beperkingen rond
de export uit het land, hoge transportkosten en de hoge prijs van
kunstmest die samenhangt met de hoge gasprijzen. Dat laat onverlet dat,
mochten die signalen zich wel voordoen, de Europese Commissie en de
Autoriteit Consument & Markt hierop kunnen handhaven, conform de
mededingingskaders die bestaan.
Daarnaast geeft de Europese Commissie aan dat zij geen aanwijzingen
heeft dat de Europese financiële markten voor agrarische grondstoffenderivaten momenteel niet op ordelijke en efficiënte wijze werken. Inherent
aan die markten is dat daarop wordt geopereerd ten aanzien van de
prijsontwikkeling van de onderliggende waarden, de agrarische grondstoffen, door de partijen die posities in agrarische grondstoffenderivaten
aanhouden. De in de motie als speculanten aangehaalde handelaren op
de termijnmarkten voor agrarische grondstoffen, zoals financiële
ondernemingen, zijn van wezenlijk belang omdat zij veelal tegenpartij bij
een agrarisch grondstoffenderivatencontract zijn. Zonder deze tegenpartijen zullen er geen of minder van dergelijke contracten worden overeengekomen, waardoor producenten en verwerkers van agrarische grondstoffen niet of minder goed in staat zullen zijn om het risico van
prijsdalingen of -stijgingen af te dekken. Om te vooromen dat een partij
zodanig omvangrijke posities in een agrarisch grondstoffenderivaat
aanhoudt dat daarmee de prijs van onderliggende waarde van dat
derivaat kan worden beïnvloed, zijn in de EU reeds maatregelen getroffen.
Naleving van deze zogeheten positielimieten en positiebeheerscontroles
wordt strikt gecontroleerd door toezichthoudende instanties, die waar
nodig kunnen handhaven.
Handelingsperspectief voedselzekerheid van Nederland voor
Afrika
Het kabinet maakt zich ernstig zorgen over de ontwikkelingen rond
voedselzekerheid in de wereld, zoals eerder met uw Kamer gedeeld.13 De
VN schat dat dit jaar ca. 345 miljoen mensen acuut voedsel-onzeker zullen
zijn, van wie 47 miljoen als gevolg van de neveneffecten van de oorlog in
Oekraïne.14 Met name in de Hoorn van Afrika en de Sahel is de situatie
ronduit alarmerend.
Het kabinet wil substantieel en effectief bijdragen aan het lenigen van
acute voedselnoden en aan het versterken van lokale voedselsystemen.
De Nederlandse ambassades spelen hierin een belangrijke rol. In reactie
op de toezegging aan het lid Klink tijdens het debat van 7 juli jl. hebben de

12

Motie van de leden Thijssen en Van der Lee, Kamerstuk 36 045, nr. 99.
Zie ook Geannoteerde agenda Landbouw- en Visserijraad 26 september 2022 (Kamerstuk 21
501-32, nr. 1460), en de voorafgaande beantwoording vragen schriftelijk overleg 19 september
2022 over de Landbouw- en Visserijraad voorzien voor 26 september (Kamerstuk 21 501-32,
nr. 1461).
14
GCRG_3rd-Brief_Aug3_2022_FINAL.pdf (un.org).
13

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 045, nr. 113

8

landbouwraden in Afrika15, alsmede een aantal ambassades in Afrika en
de MENA met een voedselzekerheidsprogramma16, een beoordeling
gegeven van de lokale impact en aangegeven welke handelingsperspectieven zij zien. Dit levert, kort samengevat, het volgende beeld op.
Stijgende voedselprijzen, in combinatie met hogere prijzen voor brandstof
en andere producten, worden voor alle landen benoemd als een van de
oorzaken van de afnemende voedselzekerheid. De inflatie, die mede
hierdoor is ontstaan, loopt in een aantal landen sterk op, soms tot wel
31%. Alle landen ervaren problemen met de stijgende kunstmestprijzen en
andere grondstoffen. Vooral in de Hoorn worden deze prijsstijgingen
gevoeld en zijn er nauwelijks alternatieven. Een verlaging van de
productie is al zichtbaar, maar er wordt verwacht dat de grootste klap eind
dit jaar en begin volgend jaar zal komen. Voedselzekerheid staat onder
druk door klimaatverandering in de vorm van droogte en overstromingen.
Met name in Oost-Afrika wordt de enorme droogte als een van de
grootste oorzaken voor de voedselzekerheidscrisis genoemd. Er is door de
landbouwraden een aantal concrete suggesties gedaan om de situatie te
mitigeren, zowel binnen lopende activiteiten als in de vorm van
voorstellen voor nieuwe initiatieven. Dit varieert uiteraard afhankelijk van
de specifieke lokale context. Geïdentificeerde aangrijpingspunten liggen
met name in de sfeer van verbeterde zaden (bv Egypte, Ethiopië, Soedan,
Uganda, Zuid Soedan), verantwoord en efficiënt waterbeheer (Egypte,
Ethiopië, Soedan, Uganda) en aangepaste tuinbouwmethoden (Kenia,
Tanzania. Het kabinet zal, na gedegen beoordeling op haalbaarheid, hier
opvolging aan geven via de programmering van de ambassades in de
desbetreffende landen en via de RVO.
Daarnaast heeft het kabinet de volgende stappen gezet in respons op de
huidige crisis. Het budget voor versterking van lokale voedselsystemen in
ontwikkelingslanden van jaarlijks circa EUR 330 miljoen, wordt de
komende 5 jaar verhoogd met in totaal EUR 450 miljoen.17 Over de inzet
van die middelen zal de Kamer nader worden geïnformeerd in antwoord
op de eerder bij het debat over de landbouw en visserijraad ingediende
motie Thijssen c.s. die de regering verzoekt om nog dit jaar een
stappenplan op te stellen om bij te dragen aan de verbetering van de
mondiale voedselzekerheid.18Tevens wordt de internationaal gecoördineerde respons op de huidige crisis ondersteund door EUR 47 miljoen
extra beschikbaar te maken voor humanitaire hulp via het VN Wereldvoedselprogramma (27 miljoen) en het mondiale noodhulpfonds Central
Emergency Response Fund (20 miljoen).19 Ook wordt EUR 10 miljoen
extra bijgedragen aan het Crisis Response Initiative van het VN
Landbouwontwikkelingsfonds en EUR 52 miljoen extra aan UNICEF voor
de aanpak van ondervoeding. Additionele bijdragen aan multilaterale
respons initiatieven van de Wereldbank en de Afrikaanse Ontwikkelingsbank worden momenteel overwogen. Lopende programma’s
uitgevoerd door Nederlandse en internationale partnerorganisaties spelen
direct in op de gevolgen van de crisis en worden waar nodig ondersteund
met additionele middelen. Voor nieuwe initiatieven die kunnen bijdragen
aan het bestrijden van de voedselcrisis wordt een speciale faciliteit
ingericht bij de RVO.

15

Algerije, Egypte, Ethiopië, Ghana, Ivoorkust, Kenia, Marokko, Rwanda, Senegal, Tanzania,
Tunesië, Uganda en Zuid Afrika.
16
Burundi, Irak, Jordanië, Soedan, Zuid Soedan.
17
Kamerstuk 33 625, nr. 280.
18
Kamerstuk 21 501-32, nr. 1447.
19
Dit komt uit humanitaire hulp budget, BHOS begroting art 4.1. Deze werd ingezet in respons
op de wereldwijde voedselcrisis.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 045, nr. 113

9

Fiduciaire risico’s mitigeren
Conform de toezegging aan het lid Thijssen om de Kamer te informeren
over de maatregelen die worden genomen om corruptie te voorkomen bij
het herstel en de wederopbouw van Oekraïne kan ik u berichten dat
Nederland voor dit onderwerp aandacht zal vragen in internationale fora.
Het Ministerie van Buitenlandse Zaken onderzoekt tevens intern hoe het
zijn risicomanagementinstrumentarium kan inzetten zodat corruptie en
fraude met door Buitenlandse Zaken en Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking verstrekte gelden kan worden voorkomen. Bij nieuwe
activiteiten worden risico’s op fraude en corruptie op context-,
programma- en organisatieniveau vooraf ingeschat. Ook worden dan
mitigerende maatregelen geformuleerd om zowel de kans op als de
impact van deze risico’s te minimaliseren. Daarnaast dient iedere
organisatie waarmee het Ministerie een contract boven EUR 1 miljoen
aangaat, een integriteitsanalyse (i.e. Organisational Risk and Integrity
Assessment) te doorlopen. Tijdens de uitvoering van een project vindt
monitoring plaats aan de hand van voortgangsrapportages en accountantsrapporten. Dit zal ook met het herstel en wederopbouw van Oekraïne
het geval gaan zijn. Om de kwaliteit van adequate risico-inschattingen te
waarborgen, is er, los van de inzet van risicomanagers, een opleidingsmodule voor betrokken medewerkers. Helemaal uit te sluiten of te
voorkomen zijn risico’s evenwel niet. Dit geldt vooral voor fragiele en
volatiele regio’s en omstandigheden.
Tot slot
Het kabinet is gecommitteerd aan het herstel en de wederopbouw van
Oekraïne. Hoewel het momenteel nog onduidelijk is wanneer wederopbouw kan gaan plaatsvinden en op welke manier, bereidt het kabinet
zich uiteraard wel voor. Medio oktober zal en marge van de Wereldbank
jaarvergadering hierover gesproken worden en op 25 oktober vindt er in
Berlijn een expertbijeenkomst plaats georganiseerd door Duitsland en de
Europese Commissie. Ook daar zal over het herstel en wederopbouw van
Oekraïne worden gesproken.
Naar aanleiding van de needs assessment van de Wereldbank, tezamen
met de plannen die Oekraïne in juli jl. heeft gepresenteerd, zal Nederland
in afstemming met andere donoren, bekijken op welke manier bijgedragen kan worden aan de wederopbouw van Oekraïne. De motieThijssen en Van der Lee over de situatie in de Oekraïne vraagt om het
overgrote deel van financiële steun voor de wederopbouw uit additionele
middelen te financieren.20 Het kabinet zal deze motie meewegen in de
besluitvorming over de Nederlandse inzet voor de herstel en wederopbouwopgave die Oekraïne voor zich ziet.
De Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking,
E.N.A.J. Schreinemacher

20

Motie van de leden Thijssen en van der Lee, Kamerstuk 36 045, nr. 100.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 045, nr. 113

10