Voortgangsrapportage 13
PMR Natuurcompensatie
Natuurcompensatie behorende bij de landaanwinning
Maasvlakte 2

Datum
Status

30 september 2014
definitief

Voortgangsrapportage 13
PMR Natuurcompensatie
Natuurcompensatie behorende bij de landaanwinning
Maasvlakte 2

Datum
Status

30 september 2014.
definitief

Voortgangsrapportage Natuurcompensatie PMR VGR13

Inhoud

SAMENVATTING

5

1. NATUURCOMPENSATIE MAASVLAKTE 2

7

1.1

Inleiding

7

2.1

Locaties natuurcompensatie

7

2 VOORTGANG DUINCOMPENSATIE

9

2.1

Duincompensatie

9

2.2

Mijlpalen

11

2.3

Risico’s

11

3 VOORTGANG NATUURCOMPENSATIE VOORDELTA

13

3.1

Bodembeschermingsgebied met rust- en foerageergebieden

13

3.2

Mijlpalen

16

3.3

Risico’s

16

4 PLANNING, SCOPE EN FINANCIËN

19

4.1

Planning

19

4.2

Scope/doelstellingen

19

4.3

Financiën

21

4.4

Organisatie/kwaliteit

21

Pagina 3 van 21

Voortgangsrapportage Natuurcompensatie PMR VGR13

Pagina 4 van 21

Voortgangsrapportage Natuurcompensatie PMR VGR13

Samenvatting
Voor de significante effecten van de aanleg en van het (toekomstig) gebruik van Maasvlakte 2 op
Natura2000-gebieden is natuurcompensatie vastgesteld. Deze compensatie bestaat uit het instellen
van een bodembeschermingsgebied met rust- en foerageergebieden in de noordelijke helft van de
Voordelta en de aanleg van een duincompensatie ter hoogte van de Delflandse kust (Spanjaards
Duin). In 2010) is de aanleg- en realisatiefase van de natuurcompensatiemaatregelen afgerond. Dat
betekent dat de volgende fase is ingegaan, namelijk de natuurlijke ontwikkeling van het duingebied en
de respons van het bodembeschermingsgebied die moet leiden tot de beoogde kwaliteitsverbetering.
Dit wordt door middel van monitoring gevolgd. Voor de verslagperiode 1 juli 2013 tot en met 30 juni
2014 worden hieronder de belangrijkste conclusies gemeld.
Algemeen
•
de aanleg- en realisatierisico’s zijn verdwenen nu de duincompensatie fysiek (Rijkswaterstaat)
en de juridische bescherming Voordelta (Ministerie van Economische Zaken) zijn gerealiseerd.
•
De nog resterende risico’s hebben te maken met de effectiviteit van de natuurcompensatie.
•
De monitoring en het onderzoek naar de effectiviteit van de getroffen compensatiemaatregelen
is in zijn vijfde jaar en wordt uitgevoerd door een breed consortium aan onderzoeksinstanties.
•
In 2013 is een tussenevaluatie uitgevoerd naar de effectiviteit van de natuurcompensatie
Voordelta. Deze is 30 juni 2014 formeel gepubliceerd.
•
De ontwikkeling van de duincompensatie verloopt grotendeels volgens verwachting en de
risico’s voor wat betreft vereiste areaalontwikkeling zijn beheersbaar.
Duincompensatie
•
Er is ca 35 hectare nieuw duingebied aangelegd als compensatie voor toekomstige
stikstofemissies ten gevolge van het gebruik van Maasvlakte 2.
•
Het gebied van de duincompensatie is in 2011 door het Ministerie van EZ voorlopig
aangewezen als Natura 2000-gebied (Spanjaards Duin). Deze status is een extra waarborg om
te voorkomen dat er in en om het gebied ongereguleerde activiteiten plaatsvinden die de
beoogde ontwikkeling van de natuurdoelen in de weg staat.
•
Dit gebied moet zich door natuurlijke processen van verstuiving van zand en opkomend
grondwater ontwikkelen. Over het algemeen kan worden gesteld dat de areaalontwikkelingen
in Spanjaards Duin de goede kant op gaan, zij het dat de ontwikkeling minder snel gaat dan
verwacht en ook over de jaren fluctueert.
•
Op dit moment is ca. 4,5 hectare qua maaiveldhoogte potentieel geschikt voor de ontwikkeling
van vochtige duinvallei. Dit is een geringer oppervlak vochtige duinvallei dan de bepaling van
2012. Het verschil is vooral het gevolg van een betere schattingsprocedure voor de
grondwaterkaart van 2013. De verwachting is dat hier in 2014 nog eens 0,4 ha bij komt. Het
compensatiedoel van 6,1 ha potentieel oppervlakte vochtige duinvalleien wordt naar
verwachting niet eerder dan 2017-2018 bereikt.
•
Er is op dit moment in totaal 15,2 ha potentiële oppervlak grijze duinen aanwezig. Dit is een
groter oppervlak aan potentieel grijze duinen dan in 2012. Dit is ruim voldoende om op termijn
aan de compensatieopgave van 9,8 hectare te voldoen zodra de dynamiek verder afneemt
door opkomende begroeiing van de duinen.
•
In de bestaande duinen tussen Solleveld in het noorden en Goeree in het Deltagebied wordt in
de periode van oktober 2010 tot december 2014 de huidige stikstofdeposities in relatie tot de
ecologie van de vegetaties in beeld gebracht. Dit met als doel om in de toekomst te kunnen
vaststellen in welke mate het dan feitelijk gebruik van Maasvlakte 2 effecten op de kwaliteit
van de bestaande duingebieden heeft. Het opgestelde meetnet in combinatie met analyse van
de opgetreden windrichtingen is in staat om het voor de evaluatie noodzakelijke inzicht in de
relaties tussen stikstof, vegetatie, natuurbeheer en overige factoren in kaart te brengen.

Pagina 5 van 21

Voortgangsrapportage Natuurcompensatie PMR VGR13

•

•
•

De gemeten depositieniveaus komen, met uitzondering van Hoek van Holland, doorgaans goed
overeen met de verwachtingen uit het MER. Voor Hoek van Holland is een nadere analyse
ingezet om de verschillen te kunnen verklaren.
De vegetatie vertoont als autonome ontwikkeling een lichte trend naar verruiging en verzuring.
De Nbwet-vergunningen voor nieuwe bedrijven op de Maasvlakte 2 zijn naast de duincompensatie mede afhankelijk van de uitvoering van de PAS (Programmatische Aanpak Stikstof)

Natuurcompensatie Voordelta
•
In 2008 is de Voordelta aangewezen als beschermd Natura2000-gebied en zijn aansluitend de
toegangsbeperkende besluiten genomen voor het bodembeschermingsgebied en de
rustgebieden daarbinnen. Ook is in 2008 het beheerplan Voordelta 2008-2014 vastgesteld. In
dit toegangsbeperkingsbesluit en beheerplan zijn de maatregelen en het beheer beschreven
voor zowel de Natura2000 instandhoudingdoelen als voor de natuurcompensatiedoelen.
•
Vanaf 2009 wordt de ontwikkeling in het bodembeschermingsgebied intensief gemonitord met
inzet van een groot consortium aan kennisinstellingen en marktpartijen.
•
In de uitgevoerde tussenevaluatie wordt geconcludeerd dat de monitoring en het onderzoek
veel relevante gegevens heeft opgeleverd, maar tegelijk laat zien dat de voedselwebrelaties in
de Voordelta veel complexer en variabeler van aard zijn dan voorheen werd gedacht.
•
De rustgebieden worden gebruikt en zijn daarmee nuttig voor het behoud en mogelijk
toename van goede leefomstandigheden voor de Grote Stern en Visdief. Aandachtspunt vormt
de verwachte toename van verstoring als gevolg van de ingebruikname van recreatiestrand
Maasvlakte 2. De voedselsituatie in termen van aanwezigheid van kleine haring en sprot is
goed en niet verandert door de aanleg van Maasvlakte 2. Het beheer van de broedkolonies van
Grote Stern en Visdief in de aangrenzende Natura 2000 gebieden is voor deze soorten
eveneens een belangrijke factor voor de omvang van de aanwezige populatie in de Voordelta.
•
Het aantal Zwarte zee-eenden in de Voordelta is sterk wisselend en laat een dalende trend
zien in heel Nederland. Begin 2013 is een grote piek in de aanwezigheid van Zwarte zee-eend
waargenomen die erop duidt dat de Voordelta nog steeds grote aantallen kan herbergen. De
begrenzing van de rust- en foerageergebieden blijkt niet overeen te komen met het actuele
voorkomen van de Zwarte zee-eend. Dit wordt bepaald door voedselbeschikbaarheid en
verstoring door recreatie. Een bijsturing van de ligging het toegangsbeperkingsbesluit voor de
rustgebieden wordt nu uitgewerkt. De afstemming met gebruiksfuncties wordt gekoppeld aan
het consultatietraject van opstellen van het Natuurbeheerplan Voordelta 2014-2020.
•
Er is nog geen duidelijk positief effect op de bodemfauna aantoonbaar van de instelling van het
bodembeschermingsgebied. Nog voordat in het bodembeschermingsgebied de zware
boomkorvisserij formeel is geweerd, bleek de boomkorvisserij binnen en buiten het
bodembeschermingsgebied autonoom al sterk af te nemen. Door het feitelijk ontbreken van
een beviste referentie is een positief effect van de maatregel niet meer vast te stellen met de
daarvoor bedoelde gebiedsbrede vergelijking voor en na de ingreep. Er wordt gewerkt aan een
aanpassing van de monitoring om wel concrete uitspraken te kunnen onderbouwen over de
effectiviteit van de getroffen maatregelen.
•
In het bodembeschermingsgebied is garnalenvisserij toegestaan. Het uitgevoerd onderzoek
naar de garnalenvisserij laat geen duidelijk effect zien van deze vorm van visserij op de
bodemfauna, maar ook hier is de vergelijking tussen beviste en niet beviste stroken beperkt
mogelijk geweest door verstoring van de proefopzet. Wel is geconstateerd dat er is sprake is
van aanzienlijke bijvangst van bodemdieren en jonge vis, wat mogelijk een negatief effect kan
hebben op de beoogde effectiviteit van het bodembeschermingsgebied en de aantoonbaarheid
daarvan. Ook verstoring op watervogels is een aspect wat nadere aandacht verdient. De
resultaten zullen worden betrokken bij de Nbwet-vergunningverlening voor garnalenvisserij en
de aanpassing van het monitoringplan.

Pagina 6 van 21

Voortgangsrapportage Natuurcompensatie PMR VGR13

1. Natuurcompensatie Maasvlakte 2

1.1

Inleiding

De aanleg en het gebruik van de landaanwinning Maasvlakte 2 heeft schade aan de natuur tot gevolg;
deze schade wordt door maatregelen gecompenseerd. Deze zogeheten natuurcompensatie bestaat uit
twee zelfstandige onderdelen:
•
de Duincompensatie en
•
de natuurcompensatie in de Voordelta.
De Duincompensatie Duinen van Delfland ligt ter hoogte van de Delflandse kust bij ’s Gravenzande en
heeft inmiddels een officiële eigen naam, namelijk Spanjaards Duin. De aanleg van de
duincompensatie is gecombineerd met de aanpak van de zwakke schakel Delflandse kust.
De natuurcompensatie Voordelta is ingevuld door middel van een Bodembeschermingsgebied en de
instelling van rust- en foerageergebieden voor vogels en is gelegen in de noordelijke helft van de
Voordelta. De toegangsbeperkende besluiten op grond van de Natuurbeschermingswet zijn door het
Ministerie van EZ genomen en verwerkt in het beheerplan Voordelta 2008-2014.
Voor beide onderdelen is een monitoring- en evaluatieplan (MEP) opgesteld en voor beide wordt
gewerkt op basis van dit plan. De verslagperiode van VGR13 loopt van 1 juli 2013 tot en met 30 juni
2014.
2.1

Locaties natuurcompensatie

Onderstaande figuren laten de locaties zien waar de duincompensatie is aangelegd en waar het
bodembeschermingsgebied met de bijbehorende rustgebieden is ingesteld in de Voordelta.

Pagina 7 van 21

Voortgangsrapportage Natuurcompensatie PMR VGR13

Figuur 1: Locatie duincompensatie Spanjaards Duin langs de Delflandse kust.

Figuur 2: Voordelta en het daarin gelegen bodembeschermingsgebied (binnen de rode contour) met
rustgebieden (geel: jaarrond en geel gearceerd: alleen gedurende de winter)

Pagina 8 van 21

Voortgangsrapportage Natuurcompensatie PMR VGR13

2

Voortgang duincompensatie

2.1

Duincompensatie

In het milieueffectrapport en de passende beoordeling zijn de effecten van de aanleg en het gebruik
van Maasvlakte 2 beoordeeld. Het effect van verhoogde stikstofdepositie na ingebruikname is als
significant beoordeeld. Ter compensatie van dit effect is een nieuw duingebied van ca 35 hectare
aangelegd. De aanleg van de Duincompensatie is in 2009 opgeleverd. Rijkswaterstaat heeft in 2010
met de Stichting Zuid Hollands Landschap een overeenkomst gesloten voor het groen- en
recreatiebeheer van het gebied voor de komende 30 jaar. Het gebied wordt sindsdien Spanjaards Duin
genoemd. Het Zuid Hollands Landschap heeft tot taak het terrein op de juiste manier te beheren opdat
de voorgeschreven natuurdoelstellingen worden gerealiseerd en behouden. Het Zuid Hollands
Landschap wordt hierin bijgestaan door de Commissie Dagelijks Beheer Duincompensatie en de
Begeleidingscommissie Duincompensatie Delfland.
Op 25 mei 2011 heeft het gebied Spanjaards Duin de status van Natura2000 gebied gekregen door
een voorlopig aanwijzingsbesluit. Daardoor is de juridische bescherming verbeterd en kunnen
ongewenste ontwikkelingen gemakkelijker worden geweerd. Het gebied zelf is niet toegankelijk voor
het publiek en kan alleen via de doorsnijdende strandslagen worden gepasseerd. Informatiepanelen
zijn geplaatst om de bezoekers te informeren over de beoogde ontwikkelingen in dit gebied in relatie
tot de verplichting voor natuurcompensatie vanuit Maasvlakte 2.
De ontwikkelingen in het Spanjaards Duin worden gevolgd door intensieve monitoring. Het doel
hiervan is tweeledig. In de eerste plaats wordt nagegaan of de juiste abiotische condities ontstaan die
nodig zijn voor de ontwikkeling van de natuurdoelstellingen. Zo kan op basis van deze gegevens
worden bijgestuurd, bijvoorbeeld door extra inrichtingsmaatregelen. In de tweede plaats wordt nagaan
of de juiste vegetaties zich ontwikkelen voor de compensatiedoelstelling. In deze rapportage wordt een
beeld geschetst op grond van de metingen tot het einde van 2013 en relevante beheerontwikkelingen
die tot juli 2014 hebben plaats gevonden. Aan de hand daarvan wordt een beeld geschetst in hoeverre
de ontwikkelingen volgens plan verlopen.
Over het algemeen kan worden gesteld dat de ontwikkelingen de goede kant op gaan. De
hoogteligging van duinvallei en verbrede duinvoet (toekomstig grijs duin) lijken het vereiste
maaiveldniveau te gaan bereiken. Dit betekent dat de volgende fase van stabilisatie van verstuivingen
en vestiging van pioniervegetaties in zicht komt. In het niet ingeplante basisduin is begin 2013 helm
aangeplant om de doorvoer van zand naar het oude basisduin te stoppen, de aangroei te stimuleren
en de vallei erachter verder te laten uitstuiven. De helm is goed aangeslagen en de strook langs de
duinvallei vangt zoals verwacht minder zand in. De aangroei van het nieuwe basisduin is nog niet
zover gevorderd dat dit al leidt tot extra erosie in de vallei. Het bepalen en realiseren van de optimale
hoogteligging van de vallei is daarnaast afhankelijk van de ontwikkeling van de grondwaterstand. Dit
krijgt extra aandacht.
Strand
Het strand en vooroever laten als overwegende trend zien dat het strand smaller wordt. Het strand is
echter nog breed en hoog genoeg om als ‘zandbron’ voor opstuiving in de rest van het duingebied te
fungeren. Het gebied wordt meegenomen in het reguliere programma van vooroeversuppleties.
Basisduin
Nog ieder jaar is er sprake van een forse aanstuiving op het beplante basisduin en geringe erosie op
het niet beplante basisduin. Het gevolg was dat het beplante basisduin hoger werd en het niet

Pagina 9 van 21

Voortgangsrapportage Natuurcompensatie PMR VGR13

beplante basisduin iets lager en breder. Verbreding van het basisduin aan de landzijde gaat ten koste
van potentieel oppervlak vochtige duinvallei. De niet ingeplante delen hebben ervoor gezorgd dat de
beoogde aangroei van het oude basisduin kon plaatvinden. Om verdere erosie van het basisduin en
gedeeltelijke opvulling van de vallei tegen te gaan is als beheermaatregel begin 2013 helm ingeplant
op het nog niet beplante basisduin. Dit moet verdere erosie tegengaan en het opstuiven tot een hoger
niveau stimuleren. Hiermee wordt de kans op (ongewenste) overstroming van de vallei ook verkleind.
De ontwikkeling ter hoogte van de bebouwing met strandhuisjes bij Slag Vlugtenburg en aan
weerszijden van Slag Stuifkenszand is afwijkend. Rondom de bebouwing wordt zand afgevoerd naar
het strand. Aan de zuidkant is de depositie achter de strandhuisjes op het basisduin geringer dan over
de rest van het beplante basisduin. Ook de erachter voorkomende vegetatie heeft kenmerken van een
afgenomen dynamiek met betrekking tot het stuifproces. Dit is reden geweest voor de Provincie ZuidHolland om richting strandhuisjes in het kader van de Nbwet-vergunning aanvullend onderzoek naar
effecten op het verstuivingsproces te verlangen en, mocht dit de ontwikkeling of behoud van de
beoogde natuurdoelstellingen blijvend verhinderen, additionele mitigerende maatregelen voor te
schrijven.
Vochtige duinvallei
De uitstuiving van de vallei gaat door, maar is minder dan in het voorgaande jaar. Het potentieel
oppervlak vochtige duinvallei, grofweg beneden 2,5 mNAP, breidt zich verder uit en de vallei is in 2013
weer iets dieper geworden. Het grondwatermeetnet bestaande uit circa 20 meetpunten verspreid over
de duinvallei is in september 2013 en januari 2014 opgenomen. Daarmee is de ruimtelijke variatie van
het grondwaterpeil in de vallei vastgesteld en gebruikt voor de bepaling van het areaal potentieel
habitat (H1190). Na de aanleg van Spanjaards Duin is ook de verzoeting van het nieuwe duingebied
begonnen. Van 2011 tot 2014 is het grensvlak van de zoet-zout overgang circa 3 meter gedaald. Het
potentiële oppervlak vochtige duinvallei (waar de grondwaterstand tussen 0,35 en 1,20m – mv ligt)
beslaat voor de situatie van 2013 in totaal 4,5 ha. Dit is een geringer oppervlak vochtigeduinvallei dan
de bepaling van 2012. Het verschil is vooral het gevolg van een betere procedure voor bepaling van de
grondwaterkaart van 2013. Bij voortgaande ontwikkeling van het stuifproces en de ontwikkeling van
de grondwaterstand is de verwachting dat hier in 2014 nog eens 0,4 ha bij komt. De
compensatieopgave van 6,1 ha potentieel oppervlakte vochtige duinvallei wordt naar verwachting niet
eerder dan 2017-2018 bereikt.
Grijs duin
Tegen de oude zeereep, in de zgn. verbrede duinvoet, vindt nog steeds forse aanstuiving plaats. Deze
zone blijft dynamisch, met kwalitatief hoogwaardige duinvormen. Op dit moment leiden de
veranderingen vooral tot instandhouding en kwaliteitsverbetering van de hier oorspronkelijk aanwezige
witte duinen. Bij afname van de dynamiek en begroeid raken van het zand kunnen zich hier en in de
noord- en zuidpunt van het gebied op termijn grijze duinvegetaties ontwikkelen. De abiotische
condities hiervoor zijn goed. In de hogere delen van de vallei en tegen de verbrede duinvoet is op dit
moment in totaal 15,2 hectare potentieel grijs duin aanwezig. Dit is ruim voldoende om aan de
compensatieopgave van 9,8 hectare te voldoen.
Metingen stikstofdepositie bestaande duinen
Totdat Maasvlakte 2 in gebruik wordt genomen worden de T0-metingen uitgevoerd waarmee de
uitgangssituatie wordt vastgesteld. Deze monitoringsfase in de bestaande duinen tussen Solleveld in
het noorden en Goeree in het Deltagebied loopt van oktober 2010 tot december 2014. Doel is zo
nauwkeurig mogelijk vast te stellen wat het huidige niveau is om in de toekomst te kunnen vaststellen
in welke mate het dan feitelijk gebruik van Maasvlakte 2 effect heeft op de bestaande duingebieden.
Naar verwachting leveren de metingen het voor de evaluatie noodzakelijk inzicht in de relaties tussen
enerzijds de stikstofdepositie en vegetatie en anderzijds effecten natuurbeheer en overige factoren.

Pagina 10 van 21

Voortgangsrapportage Natuurcompensatie PMR VGR13

Het opgestelde meetnet in combinatie met een analyse van de opgetreden windrichtingen is in staat
om de herkomst en ruimtelijke patronen van droge en natte stikstofdepositie in kaart te brengen.
De gemeten depositieniveaus komen, met uitzondering van Hoek van Holland, doorgaans goed
overeen met de verwachtingen uit het MER en de depositiekaarten voor Nederland. Er wordt een
nadere analyse uitgevoerd om te komen tot een verklaring van de hogere niveaus bij Hoek van
Holland. De vegetatie vertoont onder de heersende condities een lichte trend naar verruiging en
verzuring. De jaarlijkse fluctuaties in de huidige gemeten totale depositie liggen in de orde grootte van
10-20%. De voorspelde toename in depositie als gevolg van het gebruik van Maasvlakte 2 valt
eveneens binnen deze marges. Detailanalyse van de gegevens waarbij een uitsplitsing van de data per
windrichting wordt gebruikt, maken het naar verwachting toch mogelijk een verband te leggen tussen
gebruik van MV2 en optredende deposities. Dit wordt nader uitgewerkt in de evaluatie van de T0-fase
die na afronding van de metingen tot eind 2014, wordt opgepakt.

2.2

Mijlpalen

Over de jaren heen zijn er de volgende concrete stappen gezet in de uitvoering van de
natuurcompensatie:
2008: Nb-wetvergunning en vaststelling beheerplan nieuw duingebied (Spanjaards Duin)
2009: De oplevering van 35 hectare nieuw duingebied als duincompensatie.
2010: Rijkswaterstaat heeft met de Stichting Zuid Hollands Landschap een overeenkomst gesloten
voor het groen- en recreatiebeheer van het gebied voor de komende 30 jaar.
2011: De duincompensatie krijgt in mei 2011 een beschermde status op grond van de
natuurwetgeving, doordat het als voorlopig Natura2000-gebied is aangewezen. Oplevering van
de jaarrapportage over 2009 en 2010
2012: Oplevering jaarrapportage 2011
2013: Oplevering jaarrapportage 2012, bijsturing in beheer door extra helminplant op niet beplant
basisduin en nadere afspraken Nb-wetvergunning strandhuisjes.
2014: Oplevering jaarrapportage 2013

2.3

Risico’s

Alle activiteiten zijn er op gericht om het gerealiseerde nieuwe duingebied zich te laten ontwikkelen in
de gewenste richting en met voldoende doelbereik. Het MEP Duinen vormt de basis hiervoor. Volgens
het beheerverslag kan het uiteindelijke resultaat in termen van de te realiseren omvang van de
beoogde habitattypen, op termijn behaald worden zonder aanvullende beheermaatregelen op dit
moment. Indien de ontwikkeling van het gebied daar aanleiding toe geeft, kunnen gericht additionele
beheermaatregelen worden genomen bijvoorbeeld door de maaiveldhoogte bij te sturen.. Hiermee is
het risico voor wat betreft onvoldoende doelbereik beheerst.
De uiteindelijk te behalen doelstellingen kunnen door onvoorziene gebeurtenissen in het gedrang
komen. Een risico komt voort uit de aanwezigheid van een 182-tal strandhuisjes direct voor het nieuw

Pagina 11 van 21

Voortgangsrapportage Natuurcompensatie PMR VGR13

aangelegd duingebied omdat deze het verstuivingsproces beïnvloeden en daardoor de ontwikkeling
van de doelhabitats kunnen belemmeren. Dit zou er toe kunnen leiden dat de compensatiedoelstelling
niet volledig en/of later dan voorzien bereikt kan worden. In gezamenlijk overleg tussen Provincie,
Havenbedrijf Rotterdam, RWS en de strandhuisexploitant is gezocht naar een oplossing om dit risico te
beperken. De provincie Zuid-Holland zal aan de exploitant in de Natuurbeschermingswetvergunning
een onderzoeksverplichting opleggen naar de effecten op zand- en saltspray op langere termijn en
daaraan de clausule verbinden dat dit zonodig aanleiding kan zijn voor aanvullende maatregelen. Het
vergunningtraject is nog niet afgerond. Het risico wordt daardoor gereduceerd.
Voor de ontwikkeling van Maasvlakte 2 is voorzien in een nieuw aangelegd duingebied dat als
compensatie moet dienen voor effecten op bestaande duinen van toegenomen depositie als gevolg van
de uitstoot van nieuwe bedrijven. Afgelopen jaren is er veel ontwikkeling gaande in het natuurbeleid
op het punt van stikstofdepositie. De regelgeving stelt strenge eisen aan effecten op natuur en
compensatie voor bedrijvigheid. Voor de afgifte van Nbwet-vergunningen voor nieuwe bedrijvigheid op
Maasvlakte 2 is de aangelegde duincompensatie alleen dan ook niet toereikend. De implementatie van
de PAS (Programmatische Aanpak Stikstof) en in de uitvoering daarvan het toekennen van
ontwikkelingsruimte voor Maasvlakte 2 is eveneens noodzakelijk om voldoende juridische zekerheid te
leveren voor de ingebruikname van Maasvlakte 2.

Pagina 12 van 21

Voortgangsrapportage Natuurcompensatie PMR VGR13

3

Voortgang natuurcompensatie Voordelta

3.1

Bodembeschermingsgebied met rust- en foerageergebieden

Als gevolg van het ruimtebeslag door de aanleg van Maasvlakte 2, en de daarmee gepaard gaande
veranderingen in stromingen en getijdeslag, gaat er naar verwachting een oppervlakte van in totaal
2.455 hectare habitattype 1110 verloren. Dit habitattype betreft permanent met zeewater van geringe
diepte overstroomde zandbanken. Als compensatie voor dit significante effect zijn de volgende
maatregelen genomen:
•
Instellen van een ca 30.0001 hectare groot bodembeschermingsgebied waar een bepaalde
vorm van bodemberoerende visserij (zware boomkorvisserij) niet langer mag plaatsvinden
•
Instellen van rust- en foerageergebieden voor Zwarte zee-eend, Grote stern en Visdief binnen
het bodembeschermingsgebied
De basisgedachte achter de natuurcompensatie is dat er, door het beperken van de bodemberoerende
visserij, minder aantasting van de bodemfauna plaats vindt en dat deze daardoor in kwaliteit en
kwantiteit (biomassa) zal toenemen. Vissen, vogels en zoogdieren profiteren van het toegenomen
voedselaanbod en door het instellen van rustgebieden krijgen zij betere kansen om ongestoord te
leven, zich voort te planten en te profiteren van het toegenomen voedselaanbod. Door de combinatie
van deze maatregelen wordt eventuele achteruitgang van populaties tengevolge van de aanleg van
Maasvlakte 2 voorkomen.
Besluitvorming
De besluitvorming voor het Bodembeschermingsgebied is gekoppeld aan het Aanwijzingsbesluit voor
de Voordelta als Natura2000 gebied (19 februari 2008) waarin de begrenzing en doelstellingen voor de
compensatie van de landaanwinning (het Bodembeschermingsgebied met rustgebieden) zijn
opgenomen. Het toegangsbeperkingsbesluit is 1 juni 2008 van kracht geworden en regelt de
toegestane activiteiten voor zowel de rustgebieden voor de Natura2000-instandhoudingsdoelen als
voor de natuurcompensatiedoelen. De natuurcompensatie was daarmee juridisch van kracht op het
moment dat de eerste aanlegactiviteiten voor Maasvlakte 2 zijn gestart eind 2008. Alle voor de
natuurcompensatie relevante besluiten zijn op dit moment onherroepelijk. Op 21 juli 2010 zijn de
laatste bezwaren ongegrond verklaard. Daarmee zijn alle procedures afgerond.
De Voordelta kent een grote morfologische dynamiek waardoor de zandplaten die eerder zijn
aangewezen als rustgebied zich langzaam verplaatsen. Zo is de Verklikkerplaat steeds dichter naar de
kust geschoven waardoor deze gemakkelijker bereikbaar is geworden vanaf het strand. Gebleken is
dat daardoor de zeehonden in de Voordelta in de afgelopen jaren zijn verhuisd van de Verklikkerplaat
naar de Middelplaat. Daarom heeft het Ministerie van EZ een aanpassing doorgevoerd in het
toegangsbeperkingsbesluit en vanaf 4 mei 2012 de Middelplaat ingesteld als rustgebied voor
zeehonden. Tegelijkertijd is de toegangsbeperking voor de Verklikkerplaat opgeheven. In de specifiek
voor de natuurcompensatie aangewezen rust- en foerageergebieden voor vogels zijn tot dusver nog
geen aanpassingen doorgevoerd.

1

Om het verlies van habitattype 1110 door de aanleg van Maasvlakte 2 te compenseren, is in een gebied van 24.550 hectare
bodembeschermende maatregelen nodig. Dit is in het toegangsbeperkingsbesluit gecombineerd met een aantal gebieden waar dergelijke
beschermende maatregelen al van kracht waren (accentnatuurgebieden uit het integraal beleidsplan Voordelta en een gebied droogvallende
platen (habitattype 1140)). Het totaal oppervlak van het ingestelde bodembeschermingsgebied bedraagt daarmee 29.836 hectare.

Pagina 13 van 21

Voortgangsrapportage Natuurcompensatie PMR VGR13

Beheerplan Voordelta
Het beheerplan Voordelta 2008-2014 regelt het beheer van de Voordelta in het kader van Natura
2000. Het beheerplan Voordelta bevat de beheervisie en beheermaatregelen voor het gehele gebied
en daarmee ook voor de rustgebieden die specifiek zijn ingesteld voor de natuurcompensatiedoelen
voor Maasvlakte 2. Rijkswaterstaat heeft het beheerplan Voordelta 2008-2014 samen met de
provincies Zeeland en Zuid Holland opgesteld. Op 21 juli 2008 is het plan gepubliceerd. Tegen het
Beheerplan zijn beroepsprocedures ingesteld. De behandeling van deze beroepen heeft
plaatsgevonden op 19 oktober 2009. Op 16 december 2009 heeft de Raad van State alle beroepen niet
ontvankelijk c.q. ongegrond verklaard. Daarmee is het beheerplan Voordelta 2008-2014
onherroepelijk geworden.
Het Beheerplan Voordelta is in uitvoering sinds de zomer van 2008. Binnen de specifiek voor de
natuurcompensatie ingestelde rustgebieden gelden verschillende regimes. Het voor de Grote stern en
Visdief ingestelde rustgebied Hinderplaat is jaarrond gesloten met uitzondering van enkele vormen van
visserij en menselijk gebruik. In de voor de Zwarte zee-eend en Grote Stern ingestelde rust- en
foerageergebied Bollen van de Ooster geldt in de zomer en in de winter een verschillend regime. Het
rustgebied Bollen van de Ooster is in de zomer kleiner dan in de winterperiode wanneer de vogels daar
overwinteren. Het eveneens voor de Zwarte zee-eend aangewezen rust- en foerageergebied Bollen
van het Nieuwe Zand is enkel in de winterperiode gesloten voor alle vormen van menselijk gebruik.
Tweemaal per jaar verplaatst Rijkswaterstaat daarom de markering. Om de beoogde rust te kunnen
waarborgen wordt actief gehandhaafd om tot voldoende naleefgedrag bij de doelgroepen te komen.
Ook zijn er door Rijkswaterstaat borden geplaatst waarop de beperkingen zijn aangegeven
(Gedragscode Voordelta, ondertekend door een groot aantal natuur- en recreatieorganisaties).
Communicatie, toezicht en handhaving richten zich zowel op het naleefgedrag (van maatregelen) van
het publiek als op het onderhouden van het draagvlak voor het beheerplan.
Inmiddels is de voorbereiding gestart voor het tweede beheerplan voor de periode 2014-2020. Het
ontwerp zal medio september worden gepubliceerd. Het tweede beheerplan zet in beginsel het
huidige, effectieve beheer voort en stuurt op onderdelen maatregelen bij. Er wordt onder meer
voorzien in aanvullende maatregelen tegen verstoring bij de rustgebieden Hinderplaat en Slikken van
Voorne.
Monitoring en evaluatie
De ontwikkelingen in het bodembeschermingsgebied worden gevolgd door intensieve monitoring. Het
doel hiervan is om na te gaan of de gewenste ontwikkeling optreedt zoals beoogd in het kader van de
natuurcompensatie. De uitvoering vindt plaats door een breed consortium aan kennisinstituten en
marktpartijen en de resultaten worden vastgelegd in jaarrapportages. Zo zal op basis van deze
gegevens uit het veld kunnen worden bijgestuurd op aanpassing van monitoring en/of effectivteit van
maatregelen. In 2013 is een tussentijdse evaluatie uitgevoerd naar de effectiviteit van de
natuurcompensatie voordelta. Deze is in juni 2014 gepubliceerd. De voortgangsrapportage 13 is
gebaseerd op deze evaluatie en de relevante ontwikkelingen en gezette vervolgstappen tot juli 2014.
Aan de hand daarvan wordt een beeld geschetst in hoeverre de ontwikkelingen volgens plan verlopen.
De effectmetingen van de compensatiemaatregelen zijn begonnen in 2009 en hebben een doorlooptijd
van 5 jaar (2009-2013) voor het eerste evaluatiemoment. Deze termijn is zo gekozen om te kunnen
koppelen aan het moment voor vaststelling van de volgende plantermijn (2014-2020) van het
beheerplan Voordelta. De huidige monitoring voor natuurcompensatie is gericht op het vaststellen of
voldaan wordt aan de vastgestelde compensatieopgave. De uitvoering van de metingen is in de
verslagperiode volgens planning verlopen.

Pagina 14 van 21

Voortgangsrapportage Natuurcompensatie PMR VGR13

Conclusies uit de monitoring en tussenevaluatie
De uitvoering van het meetprogramma tot 2012 en de analyses van de beschikbare gegevens wijzen
in de volgende richting:
Als algemeen beeld is uit de onderzoeken te concluderen dat het veel relevante gegevens heeft
opgeleverd, maar tegelijk laat zien dat de voedselwebrelaties in de Voordelta veel complexer en
variabeler van aard zijn dan voorheen werd gedacht. Op het aspect “vogels en rust- en
foerageergebieden” zijn relevante conclusies getrokken in de tussenevaluatie. Over de effectiviteit van
het bodembeschermingsgebied is op basis van de waarnemingen nog geen conclusie mogelijk. Wel is
een afweging gemaakt welke vervolgstappen nu worden gezet.
De situatie van de belangrijke vogelsoorten in de Voordelta (Zwarte zee-eend, Grote stern en Visdief)
waarvoor een effect van MV2 is voorspeld, is grosso modo gelijk aan die van vijf jaar geleden. De
ingestelde rustgebieden worden door Grote Stern en Visdief gebruikt en zijn daarmee nuttig voor het
behoud en wellicht zelfs toename van goede leefomstandigheden voor deze beschermde soorten. De
voedselsituatie in termen van aanwezigheid van kleine haring en sprot, is goed en kent geen grote
veranderingen door de aanleg van Maasvlakte 2. Een aandachtspunt vormt de te verwachte toename
van verstoring als gevolg van de ingebruikname van recreatiestrand Maasvlakte 2. Het beheer van de
broedkolonies van Grote Stern en Visdief in de aangrenzende Natura 2000 gebieden in het Deltagebied
is voor deze soorten eveneens een belangrijke positief sturende factor voor de omvang van de
aanwezige populatie in de Voordelta.
Het aantal Zwarte zee-eenden in de Voordelta is sterk wisselend en laat een structureel dalende trend
zien voor heel Nederland. Begin 2013 is een grote piek in de aanwezigheid van Zwarte zee-eend
waargenomen die erop duidt dat de Voordelta nog steeds grote aantallen Zwarte zee-eenden kan
herbergen. In de tussenevaluatie is geconcludeerd dat de ingestelde rustgebieden voor de Zwarte
zee-eend niet of nauwelijks door deze soort wordt gebruikt. Dit wordt bepaald door
voedselbeschikbaarheidin combinatie met verstoring (recreatie, kitesurfers, visserij) ter plaatse. Een
bijsturing van de omvang en ligging van de rustgebieden wordt nu uitgewerkt (via aanpassing
Toegangsbeperkingsbesluiten). De afstemming met gebruiksfuncties wordt gekoppeld aan het
consultatietraject van opstellen van het Natuurbeheerplan Voordelta 2014-2020.
Er is nog geen duidelijk positief effect op de bodemfauna aangetoond van de instelling van het
bodembeschermingsgebied. Nog voordat in het bodembeschermingsgebied de zware boomkorvisserij
formeel is geweerd, bleek de boomkorvisserij binnen en buiten het bodembeschermingsgebied
autonoom al sterk af te nemen. Door het feitelijk ontbreken van een beviste referentie is een positief
effect van de maatregel niet meer vast te stellen met de daarvoor bedoelde gebiedsbrede vergelijking
voor en na de ingreep. Er wordt gewerkt aan een aanpassing van de monitoring waarmee wel concrete
uitspraken kunnen worden onderbouwd over de effectiviteit van de getroffen maatregelen. Hierbij
wordt gedacht aan het analyseren van langere tijdreeksen en andere indicatoren voor de
voedselbeschikbaarheid en de kwaliteit van het habitattype. De aanpassing zal zijn beslag krijgen in
een wijziging van het monitoringprogramma in elk geval tot aan het eerstvolgende formele
evaluatiemoment in 2018.
In het bodembeschermingsgebied is garnalenvisserij toegestaan. Deze is, in tegenstelling tot de
verwachtingen, niet afgenomen. Het gemiddelde aantal zeedagen in de periode 2008-2012 ligt hoger
dan het gemiddelde over de periode 2004-2008. In samenwerking met de visserijsector is een
experiment opgezet om de effecten van garnalenvisserij te onderzoeken waarbij de sector zelf de
verantwoordelijkheid heeft genomen om toe te zien op de afgesproken vrijwillige vrijstelling van
commerciële visserij in de proefgebieden. Dit uitgevoerde onderzoek naar de garnalenvisserij laat geen
duidelijk effect zien van deze vorm van visserij op de bodemfauna, maar ook hier is de vergelijking
tussen wel en niet beviste stroken lastig door gedeeltelijke verstoring van de proefopzet. Wel is
geconstateerd dat er is sprake is van aanzienlijke bijvangst van bodemdieren en jonge vis, wat
mogelijk een negatief effect kan hebben op de beoogde effectiviteit van het
bodembeschermingsgebied en de aantoonbaarheid daarvan. Ook verstoring op watervogels is een

Pagina 15 van 21

Voortgangsrapportage Natuurcompensatie PMR VGR13

aspect wat nadere aandacht verdient. De resultaten zullen worden betrokken bij de Nbwetvergunningverlening voor garnalenvisserij en de aanpassing van het monitoringplan.

3.2

Mijlpalen

Over de jaren heen zijn er de volgende concrete stappen gezet in de uitvoering van de
natuurcompensatie:
2004-2007:

vastleggen van de uitgangssituatie, voorafgaand aan de aanleg van Maasvlakte 2 als
referentiesituatie vastgelegd door het uitvoeren van de nulmetingen.

2008:

Natura 2000 aanwijzingsbesluit Voordelta, toegangsbeperkingsbesluiten, vaststelling
beheerplan Voordelta 2008-2014

2009:

Start uitvoering monitoring natuurcompensatie bodembeschermingsgebied

2010:

Start garnalenvisserij experiment

2011:

Midtermevaluatie gericht op monitoringopzet en tussentijdse conclusies t.a.v.
effectiviteit maatregelen natuurcompensatie

2012:

Aanpassing toegangsbeperkingsbesluit (Middelplaat in plaats van Verklikkerplaat)

2013:

Tussenevaluatie monitoring en effectiviteit maatregelen natuurcompensatie, start
voorbereiding beheerplan Voordelta 2014-2020

2014:

Publicatie Tussenevaluatie Natuurcompensatie Voordelta, start vervolgstappen met
betrekking tot verstoring rustgebieden Grote Stern en Visdief, ligging rustgebieden
Zwarte zee-eend en aanpassing onderzoek en monitoring bodembeschermingsgebied.
Afronding garnalenvisserij experiment.

3.3

Risico’s

Alle voorgeschreven natuurcompensatiemaatregelen zijn tijdig en volgens plan gerealiseerd en worden
sindsdien intensief onderzocht in een montoring en –evaluatieprogramma. De beoogde positieve
effecten van de natuurcompensatiemaatregelen in het bodembeschermingsgebied zijn op basis van de
huidige monitoring niet aantoonbaar gebleken. Oorzaken zijn onder meer de grote natuurlijke variatie
in de bodemdiergemeenschap en de autonome afname in visserijdruk door grote boomkorvissers. De
toename van de garnalenvisserij in het bodembeschermingsgebied compliceert deze situatie verder.
Op onderdelen wordt het monitoringprogramma bijgesteld en soort- en gebiedsspecifiek verdiept om
zo meer informatie te vergaren voor het adequaat kunnen verklaren van de gesignaleerde effecten en
trends. Ondanks deze stappen blijft het risico reëel dat effecten van de getroffen maatregelen in deze
omvang en in dit gebied ook op langere termijn niet aantoonbaar gemaakt kunnen worden. Dit zal dan
vertrekpunt vormen voor een verdere bezinning op het monitoring- en evaluatieprogramma en/of een
aanpassing van maatregelen voor de natuurcompensatie.
De waargenomen intensivering van garnalenvisserij in het bodembeschermingsgebied lijkt vooralsnog
voor de bodemfauna geen groot risico, maar ook daar is de experimentele onderbouwing van deze
conclusie onzeker gezien de opgetreden verstoringen van het experiment en de relatief korte periode
van waarnemingen (drie jaar). Uit het specifiek onderzoek naar de effecten van de garnalenvisserij
komen ook duidelijke aanwijzingen naar voren voor neveneffecten via verstoring voor watervogels en

Pagina 16 van 21

Voortgangsrapportage Natuurcompensatie PMR VGR13

bijvangsten van bodemdieren en jonge vis. Deze uitkomsten en onzekerheden zullen worden
betrokken bij de komende Nbwet-vergunningverlening voor de garnalenvisserij. Het instellen van
juridisch gereguleerde en gehandhaafde visserijvrije gebieden van voldoende omvang lijkt een goede
weg om via onderzoek de effecten van visserij over een langere tijdsperiode te kunnen beoordelen. Er
is immers sprake van een al decennia lang structureel sterk beviste situatie. Voor de beoordeling van
herstel is waarschijnlijk ook een langere periode van monitoring noodzakelijk. Enkel op die wijze zullen
ook eventuele effecten op de natuurcompensatie met zekerheid kunnen worden uitgesloten. Met de
sector is overleg gepland over een gezamenlijke aanpak van de problematiek. De ontwikkelingen in
het visserijbeleid (verduurzamingstraject, pulsvisserij) kunnen daarmee parallel lopen met de doelen
vanuit de natuurbelangen en leiden tot een integrale aanpak van belangen.

Pagina 17 van 21

Voortgangsrapportage Natuurcompensatie PMR VGR13

Pagina 18 van 21

Voortgangsrapportage Natuurcompensatie PMR VGR13

4

Planning, scope en financiën

4.1

Planning

De planning is ongewijzigd sinds de opstelling van de basisrapportage PMR. De midtermevaluatie
(2010) heeft geen aanleiding gegeven voor aanpassingen in de maatregelen.
De activiteiten voor het Bodembeschermingsgebied met rust- en foerageergebieden, duincompensatie
en monitoring en evaluatie verlopen conform planning, geheel op schema en binnen de geraamde
kosten. Er zijn geen afwijkingen te melden ten opzichte van de uitgangsplanning.
Het navolgende schema (figuur 1) geeft de belangrijkste gerealiseerde mijlpalen en laat zien welke
periodieke rapportages en evaluaties afgerond en nog voorzien zijn. De nadruk ligt in de huidige fase
op monitoring en evaluatie. In 2018 is de PKB evaluatie voorzien, tot dat moment loopt de reguliere
monitoring door om een antwoord te genereren op de effectiviteit van de getroffen maatregelen voor
de natuurcompensatie.
Duincompensatie:
Voor de duincompensatie zijn alle juridische trajecten en de aanlegwerkzaamheden afgerond. De
ontwikkeling van de fysieke abiotische condities is in volle gang en voor wat betreft de vochtige
duinvallei nog niet volledig afgerond. Daarna gaat de ontwikkeling voort en zal nog een groot aantal
jaren nodig zijn voordat de uiteindelijke habitattypen ook voor wat betreft duinvegetatie gerealiseerd
zal zijn.
Monitoring bestaande duinen:
Totdat Maasvlakte 2 daadwerkelijk in gebruik wordt genomen (naar huidige inzichten in het najaar
2014) wordt monitoring en onderzoek uitgevoerd om de uitgangssituatie voor wat betreft
stikstofdepositie en duinvegetatie vast te kunnen stellen.. De effecten van het duinbeheer en
autonome ontwikkelingen worden meegenomen bij de effectmonitoring op de betreffende
duinvegetaties vanaf 2015.
Natuurcompensatie Voordelta:
Voor de natuurcompensatie Voordelta zijn alle juridische trajecten afgerond en is het beheer verankerd
in het Beheerplan Voordelta. De ontwikkelingen worden op basis van onderzoek en monitoring
gevolgd, geëvalueerd en zonodig bijgesteld.
Monitoring en evaluatie:
Op basis van de uitkomsten van de onderzoeken is bijsturing van monitoring en/of maatregelen
voorzien. Dat zal gebeuren afgestemd met het nu lopende proces van voorbereiding van het
beheerplan voordelta 2014-2020. De monitoring voor het bodembeschermingsgebied en de ligging en
omvang van de rustgebieden voor de zwarte zee-eend zullen worden bijgesteld.
4.2

Scope/doelstellingen

Er zijn geen wijzigingen in de scope of de doelstellingen opgetreden.

Pagina 19 van 21

Voortgangsrapportage Natuurcompensatie PMR VGR13

Planning & uitvoering PMR
Nbwet-vergunning
Procedure vergunning (incl inspraak)
Beroepsprocedure/schorsingsverzoek/RvS
Monitoring en rapportage
Bodembeschermingsgebied/rustgebieden
Procedure TBB-besluit Voordelta
Beroepsprocedure RvS aw-besluit
Procedure beheerplan Voordelta

2008

2009

2010

legenda

2012

2013

2014

2015

~2018

~~~~

afgerond
afgerond

afgerond

TBB rustgebied ZZE

afgerond
Beheerplan VD 2008-2014

Beroepsprocedure RvS beheerplan VD
Monitoring en rapportage
Garnalenvisserij-onderzoek
Duincompensatie
Nbw-vergunning en Beheerplan Spanjaards
Duin
Vergunningprocedures aanleg
Aanleg/realisatie
Procedure aanwijzingsbesluit
duincompensatie
Beroepsprocedure aw-besluit/RvS
Monitoring ontwikkeling en beheerverslag
SD
Monitoring bestaande duinen
T0-monitoring en rapportage
T1 monitoring en rapportage
Evaluatie en bijsturing
Midterm-evaluatie
2013-evaluatie
2018-PKB-evaluatie

2011

Beheerplan VD 20142020

afgerond
Bijgestelde
monitoring

afgerond
afgerond
afgerond
afgerond
afgerond

Uitgevoerd werk

Figuur 1: Overzicht planning en realisatie natuurcompensatie Maasvlakte 2

Gepland werk

Afgeronde mijlpaal

Geplande mijlpaal

2032

Voortgangsrapportage Natuurcompensatie PMR VGR13

4.3

Financiën

Voor de natuurcompensatie is een budget beschikbaar van €114,3 mln, prijspeil 2014; ( pp 2005 was
€ 99,3 mln). In de verslagperiode is geen beroep gedaan op de post Onvoorzien.

Financieel overzicht
natuurcompensatie
Bedragen in € mln

Omschrijving
Bodembeschermingsgebied
met rustgebieden, Zeereep
en Duincompensatie
Duincompensatie Delfland
Netto
Stimuleringsprogramma
Zeeuwse en Zuid-Hollandse
eilanden
Domeinrechten, Planschade
en Nadeelcompensatie
Nulmeting, Monitoring en
Evaluatie Programma (MEP)
Overig
Subtotaal
BTW (vanaf 2008
geintegreerd)
Totaal

Voortgangsrapportage 7,
Basisrapportage december
2005 pp
2009,
2005
pp 2009

Uitgaven

54,0

Reeds
gerealiseerde
uitgaven

Ontvangsten

52,8

54,2

1,7
47,8

10,1

12,0

12,0

2,0

24,0

8,5

10,0

0,1

1,0

13,0

28,4
7,1
106,9

29,9
8,2
114,3

17,7
0,7
80,0

3,0

91,0
9,0
100,0

In totaal is reeds een bedrag van € 114,3 mln aan uitgaven voorzien op het deelproject
Natuurcompensatie. Ten opzichte van de vorige VGR heeft op de realisatie een technische correctie
van € 3,2 mln plaatsgevonden door een wijziging van categorie-indeling tussen
Stimuleringsprogramma en Nulmeting. Er is op dit moment een bedrag van € 80 mln aan kasuitgaven
gerealiseerd.
Het totaal budget en de niveaus van de aangegane verplichtingen en van de gerealiseerde kasuitgaven
zijn verwerkt in de hoofdtekst van Voortgangsrapportage 12 PMR, aangezien deze rijksuitgaven
betreffen.

4.4

Organisatie/kwaliteit

Er zijn geen wijzigingen op dit onderdeel gedurende de verslagperiode.

Pagina 21 van 21