> Retouradres Postbus 24037 2490 AA Den Haag

De staatssecretaris van Economische Zaken en Klimaat
dr. J.A. Vijlbrief
Postbus 20401
2500 EK DEN HAAG

Staatstoezicht op de Mijnen
Bezoekadres
Henri Faasdreef 312
2492 JP Den Haag
Postadres
Postbus 24037
2490 AA Den Haag
T 070 379 8400 (algemeen)
F 070 379 8455 (algemeen)
sodm@sodm.nl
www.sodm.nl
Behandeld door

Datum
Betreft

6 december 2022
(half)Jaarrapportages Groningen-gasveld

Hooggeachte heer Vijlbrief,

Ons kenmerk
VV-20663
VV-22492
VV-20636
Uw kenmerk

Met deze brief wil ik u adviseren naar aanleiding van de jaarrapportage over de
inzet van middelen en methoden in gasjaar 2021/20221 van Gasunie Transport
Services B.V. (verder: GTS) en de (half)jaarrapportages voor het Groningengasveld2 van de Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V. (verder: NAM). Tevens
stel ik u met deze brief op de hoogte van het onderzoeksplan dat de NAM heeft
opgesteld naar aanleiding van de waarneming dat de seismische activiteit zich de
afgelopen jaren rond de bovengrens van de verwachte bandbreedte bevindt.

Bijlage(n)
4

Ik constateer op basis van de door GTS gerapporteerde cijfers dat er een
schijnbare discrepantie is van 0,464 miljard Nm3 tussen de marktvraag naar Ggas en het aanbod dat door de inzet van de verschillende middelen op de markt is
gebracht. Gegeven de maatschappelijke gevoeligheid rond de productie uit het
Groningen-gasveld, adviseer ik u om GTS te vragen dit in detail uit te zoeken en
inzichtelijk, met voldoende precisie aan u en SodM te rapporteren. De GTS
rapportage is noodzakelijk voor het toezicht op de NAM.
Verder constateer ik dat de NAM de winning uit het Groningen-gasveld
overwegend in overeenstemming met de operationele strategie heeft uitgevoerd.
Wel heb ik vastgesteld dat NAM sinds 1 april 2022, in tegenstelling tot hetgeen
vastgelegd in de operationele strategie, de opstartvolgorde niet langer strikt heeft
aangehouden. De NAM heeft aangegeven dat dit het gevolg was van gepland
onderhoud. Ik ben van mening dat NAM bij het inplannen van onderhoud rekening
moet houden met onvoorziene omstandigheden waardoor productie uit het
Groningen-gasveld noodzakelijk kan worden, en ervoor moet zorgen dat ook bij
gepland onderhoud de opstartvolgorde kan worden aangehouden. Ik zal hier
voortaan bij inspecties dan ook op toezien.
Tenslotte adviseer ik u, gegeven dat de gasopslag Grijpskerk sinds 1 april 2022
een integraal onderdeel van het Groningen-systeem is geworden, om in artikel
52h van de Mijnbouwwet onderdeel c te wijzigen van de inzet van de clusters en
de gasopslag Norg naar de inzet van de clusters en de gasopslagen Norg &
Grijpskerk .
Hieronder zal ik mijn bevindingen ten aanzien van de verschillende rapportages
nader toelichten.
1

Conform Gaswet, artikel 10a,lid 13.

2

Conform artikel 52h van de Mijnbouwwet en artikel 1.3a.5 van de Mijnbouwregeling.
Pagina 1 van 11

Staatstoezicht op de Mijnen
Ons kenmerk
VV-20663
VV-22492
VV-20636

Rapportage GTS over inzet van middelen en methoden
Op 31 oktober 2022 heeft GTS een rapportage over de inzet van middelen en
methoden over het gasjaar 2021/2022 ingediend. Deze rapportage is door SodM
bestudeerd. Op basis van de door GTS gerapporteerde cijfers constateer ik een
schijnbare discrepantie tussen vraag en aanbod van bijna 5,4 miljard Nm3. Hierop
heb ik contact opgenomen met GTS en is gebleken dat GTS de waarden voor de
volumina van de productie pseudo G-gas (26,1 miljard Nm3) en verrijking (5,0
miljard Nm3) heeft gerapporteerd in een andere verbrandingswaarde dan de
overige volumes (40,7 MJ/(n)m3 versus 35,17 MJ/(n)m3). Indien de volumes voor
pseudo G-gas en verrijking ook omgerekend worden naar een
verbrandingswaarde van 35,17 MJ/(n)m3, dan gaat het om 30,2 miljard Nm3
pseudo G-gas en 5,8 miljard Nm3 door verrijking. Een verschil van respectievelijk
4,1 en 0,8 miljard Nm3.
Uiteindelijk lijkt de totale marktvraag nog steeds bijna 0,5 miljard Nm3 groter te
zijn geweest dan het totale aanbod (Figuur 1). GTS geeft aan dat dit verschil
waarschijnlijk is ontstaan door afronding van de verschillende getallen. Op korte
termijn was het niet mogelijk om dit in detail uit te zoeken.
Gezien het feit dat het verschil tussen vraag en aanbod nog steeds een aanzienlijk
volume is én de maatschappelijke gevoeligheid rond productie uit het Groningengasveld, vind ik het van belang dat dit nader uitgezocht wordt. Ik adviseer u
daarom om GTS te vragen de getallen in detail uit zoeken en op transparante
wijze te rapporteren zodat met voldoende precisie kan worden vastgesteld hoe de
balans tussen vraag en aanbod van Groningenkwaliteit gas tot stand is gekomen
en welke rol de productie uit het Groningenveld en de gasopslagen daarin hebben
gehad .

Pagina 2 van 11

Staatstoezicht op de Mijnen
Ons kenmerk
VV-20663
VV-22492
VV-20636

Figuur 1: Diagram met de balans tussen de gerealiseerde marktvraag (38,1 miljard Nm3;
grijze kolom) en het aanbod door de inzet van de verschillende middelen (inzet = oranje;
her-injectie van volumina in de gasopslagen blauw). De licht-oranje kolommen geven de
correctie voor de calorische waarde van het gas, waardoor er extra volume gas op basis
van de Groningen specificaties ontstaat, weer.

Jaarrapportage i.h.k.v. artikel 52h van de Mijnbouwwet
Artikel 52h van de Mijnbouwwet schrijft voor dat de NAM binnen een maand na
afloop van een gasjaar Staatstoezicht op de Mijnen (verder: SodM) een
rapportage zendt over:
a. het temperatuurscenario dat zich in het afgelopen gasjaar heeft
voorgedaan;
b. de hoeveelheid gewonnen gas uit het Groningenveld in het afgelopen
gasjaar;
c. de inzet van de clusters en de gasopslag Norg;
d. of de winning conform de door Onze Minister vastgestelde operationele
strategie is uitgevoerd;
e. de waargenomen bodembeweging.
Op 28 oktober 2022 heb ik de rapportage voor het gasjaar 2021/2022 van de
NAM ontvangen. Hieronder vindt u een nadere duiding van de onderdelen van de
jaarrapportage en plaats ik enkele kanttekeningen bij de gerapporteerde
ontwikkelingen. Allereerst zal ik echter, voor de juiste context, een kort overzicht
geven van de verschillende besluiten voor het gasjaar 2021/2022.
Vaststellingsbesluit en wijzigingsbesluiten
Op 23 september 2021 heeft u de operationele strategie voor het Groningen
gasveld voor het gasjaar dat loopt van 1 oktober 2021 tot en met 30 september
2022 vastgesteld. Daarin kwam het winningsniveau uit op 3,9 miljard Nm3 bij een
Pagina 3 van 11

Staatstoezicht op de Mijnen
Ons kenmerk
VV-20663
VV-22492
VV-20636

gemiddeld verloop van de temperatuur over het gehele gasjaar. Dit was onder
andere met de veronderstelling dat de nieuwe stikstofinstallatie in Zuidbroek per 1
april 2022 in gebruik kon worden genomen en dat de gasopslag Grijpskerk per 1
april 2022 gevuld kon worden met pseudo-Groningengas. Dat is hoogcalorisch gas
dat is bijgemengd met stikstof, zodat het dezelfde kwaliteit heeft als
Groningengas.
Doordat onder andere de ingebruikname van de nieuwe stikstofinstallatie in
Zuidbroek vertraging heeft opgelopen, heeft u uw besluit afgelopen jaar twee
maal moeten wijzigen:
Op 1 april 2022 heeft u uw eerste wijzigingsbesluit gepubliceerd, waarmee
het winningsniveau werd verhoogd en vastgesteld op 4,5 miljard Nm3 bij
een gemiddeld verloop van de temperatuur in het resterende deel van het
gasjaar.
Op 12 juli 2022 heeft u de productie vastgesteld op 4,5 miljard Nm3
onafhankelijk van het verloop van de temperatuur in het gasjaar
2021/2022.
In beide wijzigingsbesluiten heeft u tevens vastgelegd dat de NAM de winning
moet uitvoeren conform de operationele strategie zoals opgenomen in het voorstel
van NAM van 19 maart 2021 en de gedeeltelijke herziening daarvan van 14
februari 2022. Dit is voor deze brief van belang omdat in de operationele strategie
en de gedeeltelijke herziening daarvan de inzet van de clusters is vastgelegd.
Temperatuurscenario
Het aantal graaddagen in het gasjaar 2021/2022 was 2027. Daarmee was het een
iets warmer dan gemiddeld gasjaar dat 2068 graaddagen kent. Het aantal
graaddagen in de winterperiode (1 oktober 2021 tot 1 april 2022) was 1655. Op
basis van het vaststellingsbesluit van 23 september 2021 betekent dit dat uit het
Groningen-gasveld enkel de hoeveelheid gas benodigd voor minimumflow mocht
worden gewonnen.3 Ik kom hier bij het bespreken van de hoeveelheid gewonnen
gas op terug.
Voor de totale productie uit het Groningen-gasveld heeft het aantal graaddagen
geen gevolgen, aangezien u in uw besluit van 12 juli 2022 heeft vastgesteld dat
de NAM onafhankelijk van het verloop van de temperatuur 4,5 miljard Nm3 dient
te produceren.

3

Artikel 2 uit het vaststellingsbesluit van 23 september 2021(totale gasproductie)
1. NAM wint de hoeveelheid gas uit het Groningen gasveld die nodig is voor de
leveringszekerheid overeenkomstig het volgende:
Groningenvolume [miljard Nm3] =
2,9,
-8,892+0,00706*gd(winter), gd(winter)>1670
2. De winter, genoemd in het eerste lid, is gedefinieerd als de periode van oktober tot
en met maart.
Pagina 4 van 11

Staatstoezicht op de Mijnen
Ons kenmerk
VV-20663
VV-22492
VV-20636

Figuur 2: Tabel 2 uit de jaarrapportage i.h.k.v. artikel 52h van de Mijnbouwwet van de
NAM.

Inzet van de clusters
In Figuur 2 is tabel 2 uit de jaarrapportage van de NAM weergegeven. Opvallend
is de relatief hoge productie (ten opzichte van de andere gebieden) uit de
centraal-oostelijke clusters in juli, augustus en september. Dit is een afwijking van
de in de operationele strategie vastgelegde opstartvolgorde (Figuur 3).
SodM heeft de NAM om uitleg van de afwijking gevraagd. De NAM heeft
aangegeven:
Vanaf 1 april bestaat er volgens de operationele strategie geen
opstartvolgorde meer aangezien het de intentie was om vanaf 1 april nog
alleen minimum flow te accommoderen. Met de verschillende
wijzigingsbesluiten is het productievolume aangepast maar de operationele
strategie verder niet. In het geval dat er extra volume geproduceerd moest
worden is nog wel getracht de gebruikelijke opstartvolgorde te hanteren.
In september hebben we verschillende productielocaties in onderhoud gehad.
Dit in combinatie met het grote aantal dagen met een hoge dagvraag heeft tot
gevolg gehad dat de beschikbare productielocaties moesten produceren.
Doordat het aantal beschikbare locaties in Centraal-Oost en Zuid-West groter
was dan Zuid-Oost, heeft de productie voornamelijk uit deze locaties plaats
gevonden.
Ik ben het niet eens met de stelling van de NAM dat vanaf 1 april er geen
opstartvolgorde meer zou zijn vastgelegd. Zoals hierboven aangegeven is in beide
wijzigingsbesluiten vastgelegd dat de herziening van de operationele strategie van
14 februari 2022 deel uitmaakt van het besluit. In deze herziening staat over de
opstartvolgorde het volgende:
Met de vertraging van de stikstofplant bij Zuidbroek is ook de overgang van
het Groningenveld naar een rol als reservemiddel vertraagd. Op basis van de
volumeramingen is het de verwachting dat deze rol per 1 juli 2022 ingaat. Tot
die tijd zal het Groningenveld volumes produceren volgens de geldende
opstartvolgorde.
Pagina 6 van 11

Staatstoezicht op de Mijnen
Ons kenmerk
VV-20663
VV-22492
VV-20636

Naar mijn mening is hiermee geborgd dat zo lang het Groningen-gasveld nog niet
de rol van reservemiddel vervult, dus ook na 1 april én de verwachte datum van 1
juli 2022, de opstartvolgorde aangehouden dient te worden.
Natuurlijk zijn er omstandigheden mogelijk dat het aanhouden van de
opstartvolgorde niet mogelijk is, waaronder onderhoud aan productielocaties. De
NAM heeft in reactie op door mij gestelde vragen aangegeven dat de afwijking van
de opstartvolgorde in september inderdaad het gevolg was van gepland
onderhoud tegen de achtergrond van een minimumflowproductie. Ik ben van
mening dat de NAM bij het inplannen van onderhoud rekening moet houden met
onvoorziene omstandigheden waardoor meer dan minimumflowproductie uit het
Groningen-gasveld noodzakelijk kan worden.
Ook voor het nu lopende gasjaar is het niet onmogelijk dat een verdere vertraging
van de stikstoffabriek bij Zuidbroek aanleiding kan geven tot een wijzigingsbesluit.
Op dit moment wordt de volledige ingebruikname voorzien voor 1 februari 2023.5
Mocht de ingebruikname verder worden vertraagt en pas na 1 april 2023
plaatsvinden, dan is er zeer waarschijnlijk te weinig stikstof voorhanden om
genoeg pseudo-G-gas te produceren om de gasopslagen weer te vullen. In deze
situatie zal mogelijk een (substantiële) verhoging van de productie uit het
Groningen-gasveld noodzakelijk kunnen worden en is het voor het minimaliseren
van de seismische risico s van belang om de opstartvolgorde te blijven
aanhouden.
Ik ben daarom van mening dat de NAM er met zijn planning van onderhoud voor
moet zorgen dat ten aller tijde de opstartvolgorde ook bij een onvoorziene
verhoging van de productie kan worden aangehouden. Ik zal hier voortaan bij
inspecties op toezien. De afwijking van de opstartvolgorde heeft overigens naar
mijn oordeel géén impact gehad op de bodembeweging. Ik bespreek dit later in
deze brief.

5

GTS (2022) Vertraging oplevering Zuidbroek, kenmerk: L 22.0752, d.d. 3 november 2022.
Pagina 7 van 11

Staatstoezicht op de Mijnen
Ons kenmerk
VV-20663
VV-22492
VV-20636

Figuur 3: Figuur 2 uit het Voorstel aanpassing Operationele Strategie voor het Gasjaar
2021-2022 van de NAM van 14 februari 2022. Hierin is de bijdrage per cluster ten opzichte
van de totale productie als gevolg van de gehanteerde operationele strategie schematisch
weergegeven.

Inzet van de gasopslag Norg
Volgens het opslagplan Norg heeft de berging een beschikbaar werkvolume van 6
miljard Nm3. Op 1 oktober 2021 had de berging een vulgraad van 81%, wat
betekent dat er voor het gasjaar 2021/2022 slechts een werkvolume van 4,8
miljard Nm3 beschikbaar was. Van dit beschikbare werkvolume is uiteindelijk in de
periode 1 oktober 2021 tot 1 april 2022 net iets minder dan 2,9 miljard Nm3
geproduceerd, 60% van het beschikbare werkvolume.
In de zomer van 2022 is de opslag weer gevuld. Doordat het werkvolume van de
opslag in de winter niet volledig benut is en ook de zomer een warmer
temperatuurverloop kende, is het mogelijk geweest om in de zomer periode de
gasopslag Norg met 3,7 miljard Nm3 te vullen. Op 1 oktober 2022 had de opslag
daardoor een beschikbaar werkvolume van ruim 5,6 miljard Nm3 (in plaats van
het uitgangspunt in de wijzigingsbesluiten van 4,8 miljard Nm3), een vulgraad van
94%. Hiermee heeft de NAM de opslag, binnen de voorwaarden van het
vaststellingsbesluit, maximaal gevuld voor het nieuwe gasjaar 2022/2023.
Is de winning conform de door Onze Minister vastgestelde operationele strategie
uitgevoerd?
De NAM concludeert dat de winning conform de operationele strategie is
uitgevoerd. Zoals hierboven beschreven kan ik dit overwegend onderschrijven,
Pagina 8 van 11

Staatstoezicht op de Mijnen
Ons kenmerk
VV-20663
VV-22492
VV-20636

maar constateer ik dat op het punt van de opstartvolgorde van de clusters is
afgeweken van de operationele strategie en de herziening hiervan van 14 februari
2022.
Waargenomen bodembeweging
De gemeten bodemdaling ligt grotendeels binnen de onzekerheidsbandbreedte
van de modelvoorspellingen. Alleen voor een drietal stations ten noordwesten van
het Groningen-gasveld is de daling minder dan de modellen voorspelden. Mogelijk
is hier sprake van een overschatting in de modelvoorspelling van de drukdaling in
de watervoerende lagen.
Rapportage seismiciteit Groningen November 2022
De ontwikkeling van de seismiciteit in het Groningen-gasveld en de analyse van
de bevingen in relatie tot de inzet van de productieclusters wordt door de NAM
ieder halfjaar apart gerapporteerd.
Het afgelopen gasjaar zijn in totaal 12 bevingen met een sterkte van 1,5 of groter
waargenomen. Dit is hoger dan verwacht op basis van het seismologisch model en
ook hoger dan de 90% onzekerheidsbandbreedte. Dit komt mede door een zwerm
bevingen in augustus-oktober bij Uithuizen. Ik heb u in een aparte brief hierover
reeds nader geïnformeerd.6
De bevingen in het Groningen-gasveld vinden op dit moment plaats in het gebied
rond Loppersum en zijn het gevolg van het drukvereffeningsproces in het gasveld.
Figuur 4 laat zien dat de druk in het gebied daalt (oranje lijnen), ondanks dat er
geen productie uit de Loppersumclusters meer plaats vindt. Deze daling van
reservoirdruk in het Loppersumgebied is een gevolg van herverdeling van de
reservoirdruk door productie uit andere delen van het veld en de drukgradiënt
over het veld die daardoor is ontstaan sinds het verminderen van de Loppersumproductie in 2014.
Zoals eerder beschreven heeft de NAM in september relatief veel uit de centraaloostelijke clusters geproduceerd. Figuur 4 laat zien dat de reservoirdruk bij de
centraal-oostelijke clusters (blauwe lijnen) na 2018 stabiliseert en daarna zelfs
licht toeneemt ondanks de gasproductie uit dit cluster. Ook deze stijging is een
gevolg van de herverdeling van de reservoirdruk. De relatief hoge productie uit de
centraal-oostelijke clusters in september heeft geen waarneembare invloed gehad
op dit proces. SodM ziet dan ook geen relatie tussen de bevingen bij Uithuizen
en/of de bevingen bij Wirdum in oktober7) en de afwijking van de opstartvolgorde.

6

SodM (2022). Beoordeling speciale rapportages recente aardbevingsactiviteit Groningen-

gasveld. Brief aan de Staatsecretaris van Economische Zaken en Klimaat. Ref. OV-8864, d.d.
4 november 2022.
7
SodM (2022). Beoordeling speciale rapportages recente aardbevingsactiviteit Groningengasveld. Brief aan de Staatsecretaris van Economische Zaken en Klimaat. Ref. OV-8864, d.d.
4 november 2022.
Pagina 9 van 11

Staatstoezicht op de Mijnen
Ons kenmerk
VV-20663
VV-22492
VV-20636

Figuur 4: Drukdaling in het Groningen-gasveld zoals bepaald met het reservoirmodel op de
locaties van de verschillende (ingesloten) productieclusters (Bron=NAM?).

Dat er meerdere bevingen in korte tijd in hetzelfde gebied plaatsvinden, is naar
alle waarschijnlijkheid het gevolg van het natuurlijke proces van
spanningsoverdracht tussen (delen van) al kritisch gespannen breukvlakken bij
het optreden van bevingen. SodM heeft de afgelopen twee jaar in haar adviezen
reeds vastgesteld dat de op dit moment waargenomen seismische activiteit wordt
veroorzaakt door de drukvereffening in het gasveld. Dit proces kan nog enkele
tientallen jaren duren en er zijn, naast de reeds ingezette vermindering en
beëindiging van de gasproductie, op dit moment geen maatregelen mogelijk om
dit te beperken of te voorkomen.
Verdere studies naar de seismiciteit tijdens de periode van
drukvereffening
Omdat de seismische activiteit zich de afgelopen jaren rond de bovengrens van de
verwachte bandbreedte bevindt, heb ik in navolging van mijn brief aan de minister
van Economische Zaken en Klimaat d.d. 9 december 20218 de NAM begin 2022
verzocht hier onderzoek naar te verrichten.9 Dit onderzoek is reeds in augustus
2022 van start gegaan. Op 1 november 2022 heeft de NAM een finale versie van
het studieplan ingeleverd bij SodM. De resultaten van de onderzoeken worden in
de zomer van 2023 verwacht en zullen dan door SodM worden beoordeeld. Ik
verwacht u in het najaar van 2023 over de resultaten te kunnen informeren. Het
definitieve plan vind u in de bijlage bij deze brief.
8

SodM (2021). Beoordeling SodM halfjaarrapportage seismiciteit Groningen, overschrijding

grenswaarde aardbevingsdichtheid & beving Garrelsweer. Brief aan de minister van
Economische Zaken en Klimaat. Ref. OV-8077, d.d. 9 december 2021.
9
SodM (2022). Verzoek tot doen van nader onderzoek naar de afwijking tussen de
voorspelde en waargenomen seismische activiteit in het Groningengasveld. Brief SodM aan
NAM dd. 14 april 2022; kenmerk 22024871.
Pagina 10 van 11