Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

35 000

Nota over de toestand van ’s Rijks Financiën

Nr. 44

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 1 oktober 2018
De vaste commissie voor Financiën heeft een aantal vragen voorgelegd
aan de minj van Financiën over de Miljoenennota 2019 (Kamerstuk 35 000,
nr. 1)
De Minister heeft deze vragen beantwoord bij brief van 28 september
2018. Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.
De voorzitter van de commissie,
Anne Mulder
De adjunct-griffier van de commissie,
Van Zuilen

kst-35000-44
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

1

Vraag 1
Hoeveel is de nominale toename van het bbp in 2019 ten opzichte van
2017, uitgedrukt in euro’s en als percentage van het bbp?
Antwoord op vraag 1
Het nominale bbp was volgens de MEV 2019-bijlagen in 2017
737,0 miljard euro, en is in 2019 812,8 miljard euro. Dat is een toename
van 75,8 miljard euro, of een groei van 10,3 procent (in 2019 ten opzichte
van 2017).
Vraag 2
Hoeveel is de nominale toename van de uitgaven aan AOW-uitkeringen in
2019 ten opzichte van 2017, uitgedrukt in euro’s en als percentage van het
bbp?
Antwoord op vraag 2
De uitkeringslasten AOW bedroegen in 2017 € 36.466 mln. (excl. de
uitgaven aan de inkomensondersteuning AOW, kortweg IOAOW). Dit is
circa 5% van het BBP. In 2019 nemen de verwachte AOW-uitgaven (excl.
IOAOW) toe met € 2.189 mln. tot 38.656 mln. (in lopende prijzen, dus incl.
de verwachte indexatie). Als aandeel van het BBP komen de
AOW-uitgaven in 2019 met 4,8% van het BBP iets lager uit dan 2017.
Gedurende deze periode groeit de economie (procentueel) sneller dan de
AOW-uitgaven. Door de stapsgewijze verhoging van de AOW-leeftijd
nemen de AOW-uitgaven minder snel toe.
Vraag 3
Hoeveel is de nominale toename van de AOW-uitkering in 2019 ten
opzichte van 2017, uitgedrukt in euro’s en als percentage van de
AOW-uitkering?
Antwoord op vraag 3
De gemiddelde AOW-uitkering voor gehuwden (50% wml) en alleenstaanden (70% wml) in 2017 bedroegen respectievelijk 9.875,10 euro en
14.434,74 euro. Dit zijn gemiddelde bruto jaarbedragen (de AOW wordt
halfjaarlijks geïndexeerd), exclusief inkomensondersteuning AOW
(IOAOW). De bedragen voor 2019 zijn nog niet vastgesteld. In de
begroting wordt – op basis van verwachte indexaties – voor 2019
uitgegaan van een AOW-uitkering van 10,395.80 euro per jaar voor
gehuwden en 15.225,46 euro voor alleenstaanden.
In het geval van gehuwden betekent dit een toename van 520,70 euro,
oftewel een toename van 5,27% ten opzichte van 2017. Voor alleenstaanden gaat het om een toename van 790,72 euro, wat overeenkomt
met een toename van 5,48% ten opzichte van 2017.
Vraag 4
Klopt het dat het verschil in de raming van de EMU-schuld voor 2019 door
het CPB (49,1% bbp) en het kabinet van (49,6% bbp) in totaal meer dan
€ 4 miljard bedraagt?
Vraag 5
Welke onderliggende posten veroorzaken het verschil in de raming van de
EMU-schuld voor 2019 door het CPB en het kabinet?
Vraag 6
Kunt u toelichten waarom het CPB op lagere ramingen uitkomt voor de
EMU-schuld in 2018 en 2019 en kunt u in een tabel de verschillen tussen
de raming van het kabinet en de raming van het CPB inzichtelijk maken?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

2

Antwoord vraag 4, 5 en 6
Het CPB raamt zowel voor 2018 en voor 2019 een lagere EMU-schuld. Het
verschil in 2018 is 0,1 procent en in 2019 0,4 procent van het bbp. Het
verschil in 2018 wordt verklaard door een verschil in het EMU-saldo dat
door het CPB wordt geraamd op 0,9 procent bbp in 2018. Het kabinet
raamt een EMU-saldo van 0,8 procent bbp voor dat jaar.
Het verschil voor 2019 wordt grotendeels verklaard doordat het CPB in
haar raming rekening houdt met een verdere verkoop van ABN AMRO.
Het kabinet houdt hier in haar raming geen rekening mee.
In onderstaande tabel wordt een overzicht van het verschillen tussen de
raming EMU-schuld kabinet en CPB weergegeven.
Vergelijking EMU-schuld (in % bbp)

2018

2019

1. EMU-schuld kabinet
2. EMU-schuld CPB

53,1
53,0

49,6
49,1

3. EMU-schuld verschil (= 1–2)
w.v. verschil EMU-saldo
w.v. extra verkopen ABN AMRO
w.v. overige verschillen

0,1
0,1
0,0
0,0

0,4
0,0
0,3
0,1

Vraag 5
Welke onderliggende posten veroorzaken het verschil in de raming van de
EMU-schuld voor 2019 door het CPB en het kabinet?
Antwoord vraag 5
Zie antwoord vragen 4, 5 en 6.
Vraag 6
Kunt u toelichten waarom het CPB op lagere ramingen uitkomt voor de
EMU-schuld in 2018 en 2019 en kunt u in een tabel de verschillen tussen
de raming van het kabinet en de raming van het CPB inzichtelijk maken?
Antwoord vraag 6
Zie antwoord vragen 4, 5 en 6.
Vraag 7
Waardoor wordt het verschil veroorzaakt tussen de gepresenteerde
lastenontwikkeling in de Macro Economische Verkenning (MEV) en de
Miljoenennota?
Vraag 8
Kunt u een overzicht geven van de oorzaken van verschillen tussen de
geraamde beleidsmatige lastenverzwaringen door het CPB en het
Ministerie van Financiën voor deze kabinetsperiode?
Antwoord op vraag 7 en vraag 8
De beleidsmatige lastenontwikkeling zoals geboekt in het inkomstenkader
in de Miljoenennota 2019 (MN2019) wijkt af van de beleidsmatige
lastenontwikkeling (blo) zoals gepubliceerd door het CPB in de Macro
Economische Verkenning (MEV2019). In de MN2019 nemen de beleidsmatige lasten in 2019 met 3,8 miljard euro toe t.o.v. 2018 (waarvan het
grootste deel van de lastenverzwaring wordt veroorzaakt door het
basispad: maatregelen van voorgaande kabinetten en stijgende
zorgpremies door toegenomen zorguitgaven). In de MEV2019 wordt
uitgegaan van een stijging van de beleidsmatige lasten van 5,3 miljard.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

3

Het verschil tussen de BLO in de MN2019 en de MEV2019 wordt voornamelijk veroorzaakt door een andere gehanteerde definitie.
Het kabinet rekent met de ontwikkeling op lastenbasis: hoe de lastendruk
in een jaar verandert. Daarvoor wordt zoveel mogelijk aangesloten bij het
transactiebegrip: het beleid wordt toegerekend aan het jaar van de
daadwerkelijke economische transactie waaruit het effect op de lasten zich
voordoet. Anticipatie-effecten zijn niet relevant voor het inkomstenkader.
De blo van het CPB kijkt naar de ontwikkeling op EMU-basis: hoe de
belastinginkomsten op EMU-basis veranderen als gevolg van beleidsmaatregelen. Voor de belasting- en premieontvangsten op EMU-basis
gaat het voor de meeste belastingsoorten om de kasontvangsten van
februari tot en met januari van het volgende jaar. Belangrijke verschillen
komen vooral door anticipatie-effecten. De lastendruk kan in inkomstenkadertermen constant blijven, maar anticipatie-effecten op toekomstige
lastenveranderingen kunnen zorgen dat er toch al een (in voorkomende
gevallen significant) effect is op EMU-basis.
In 2019 is de blo van het CPB voornamelijk hoger dan de lastenontwikkeling in de Miljoenennota 2019 omdat anticipatie-effecten leiden tot
(EMU)kaseffecten van maatregelen die in 2019 niet in het lastenkader
zitten. Dit betreft vooral de verhoging in 2020 van het box 2 tarief en de
invoering in 2020 van de rekening-courantmaatregel voor directeurgrootaandeelhouders (dga’s). Deze maatregelen leiden tot een positief
kaseffect in 2019 van meer dan 2 miljard, terwijl dit effect niet wordt
geboekt in het inkomstenkader. Daarnaast zijn er verschillen doordat
sommige beleidsmaatregelen met vertraging effect hebben op de
EMU(kas)ontvangsten door de duur van aangifte- en aanslagprocessen.
Dat wordt vooral zichtbaar bij de vennootschapsbelasting en IB.
Overigens vermeldt het kabinet zelf het effect van beleidsmaatregelen op
EMU-basis ook in de Miljoenennota, hoofdzakelijk in de bijlagen.
Vraag 8
Zie antwoord op vraag 7
Vraag 9
Kunt u toelichten hoe de onderschrijding van de plafonds in 2018 van in
totaal 2,9 miljard euro van de totale uitgaven wordt ingezet, waar van
toepassing uitgesplitst voor dekking van tegenvallers of nieuw beleid?
Vraag 10
Welk deel van de onderschrijding van de uitgavenkaders in 2018 gaat
terug naar de staatskas?
Antwoord vraag 9 en 10
De onderschrijding van het totale uitgavenplafond 2018 komt conform
begrotingsbeleid ten gunste van het EMU-saldo 2018. Door deze
onderschrijding verbetert het EMU-saldo in 2018. Dit leidt tot een
verlaging van de overheidsschuld (EMU-schuld).
Vraag 10
Welk deel van de onderschrijding van de uitgavenkaders in 2018 gaat
terug naar de staatskas?
Antwoord vraag 10
Zie het antwoord op vraag 9 en 10.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

4

Vraag 11
Welke structurele intensiveringen in de begroting van 2019 worden gedekt
door meevallers bij de sociale zekerheid en de zorg? Past dit binnen de
begrotingsregels?
Vraag 12
Op welke wijze worden de intensiveringen van de Miljoenennota 2019
structureel gedekt, gegeven de observatie van de Raad van State dat ze
met name gedekt worden door incidentele meevallers?
Vraag 13
Op welke wijze wordt het dichtdraaien van de Groningse gaskraan in de
Miljoenennota 2019 structureel gedekt, gegeven de observatie van de
Raad van State dat ze met name gedekt worden door incidentele
meevallers?
Vraag 140
Er is met name bij zorg en sociale zekerheid minder geld nodig dan
aanvankelijk werd gedacht en deze meevallers vormen samen de dekking
voor extra uitgaven in 2019; kunt u dit nader onderbouwen?
Antwoord op vraag 11, 12, 13 en 140
In de Miljoenennota 2019 doen zich diverse mee- en tegenvallers voor. Per
saldo doet zich voor 2019 een overschrijding voor op het plafond
Rijksbegroting, bij de plafonds Zorg en Sociale Zekerheid is sprake van
een onderschrijding. De overschrijding van plafond Rijksbegroting wordt
voor 2020 en 2021 voornamelijk verklaard door het volumebesluit gas.
Deze problematiek wordt conform de begrotingsregels gedekt door
meevallers binnen de uitgavenplafonds Zorg en Sociale Zekerheid
Het kabinet heeft aan het begin van de kabinetsperiode voor de uitgavenkant van de begroting een afspraak gemaakt over het maximale
uitgavenniveau. Voor elk jaar wordt een uitgavenplafond vastgesteld dat
niet overschreden mag worden. De uitgavenplafonds van de sectoren
Rijksbegroting, Sociale Zekerheid en Zorg samen vormen het totale
uitgavenplafond. Binnen de deelplafonds mag worden geschoven, zolang
het totale uitgavenplafond sluit. Het is conform de basisprincipes van het
trendmatig begrotingsbeleid dat de ministerraad per saldo meevallers
onder het uitgavenplafond kan inzetten. Dit staat ook beschreven in de
Kamerbrief Toezeggingen over Begrotingsbeleid:1 «De eerste variant sluit
aan bij bestaand beleid, namelijk dat het kabinet op het moment dat
eventuele ruimte ontstaat zal bezien hoe deze het beste kan worden
aangewend. De behandeling van eventuele uitgavenmeevallers loopt dus
mee in reguliere begrotingsmomenten. Hiermee wordt ook het bereiken
van een doelmatige allocatie goed gewaarborgd.» De tegenvallers en
intensiveringen (gas, EU-afdrachten, brexit) worden structureel gedekt.
Vraag 12
Op welke wijze worden de intensiveringen van de Miljoenennota 2019
structureel gedekt, gegeven de observatie van de Raad van State dat ze
met name gedekt worden door incidentele meevallers?
Antwoord vraag 12
Zie het antwoord op vraag 11, 12, 13 en 140.
Vraag 13
Op welke wijze wordt het dichtdraaien van de Groningse gaskraan in de
Miljoenennota 2019 structureel gedekt, gegeven de observatie van de

1

Zie ook Toezeggingen over het begrotingsbeleid: Kamerstuk 34 775, nr. 19, 23 maart 2018.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

5

Raad van State dat ze met name gedekt worden door incidentele
meevallers?
Antwoord vraag 13
Zie het antwoord op vraag 11, 12, 13 en 140.
Vraag 14
Waarom wordt de bijstelling van de gasraming structureel gedekt? Stond
de gasraming structureel ingeboekt en zo ja, waarom is dit dan gedaan in
het licht van de eindigheid van gaswinning?
Antwoord vraag 14
De Startnota bevat een raming van de meerjarige gasopbrengsten
(Kamerstuk 34 775, nr. 54). Conform de begrotingsystematiek wordt een
meerjarenperiode van t+4 jaar gepresenteerd. Voor de Miljoenennota 2019
geldt een meerjarenperiode tot en met 2023. Voor deze meerjarenperiode
zijn de gasopbrengsten geraamd. Het kabinet heeft besloten de
gaswinning voor de Groningergasvelden af te bouwen naar 0 in uiterlijk
2030. Bij Miljoenennota is dit besluit conform het afbouwpad van het
kabinet verwerkt in de huidige meerjarencijfers tot en met 2023. Naast
opbrengsten uit de Groningergasvelden worden de gasbaten ook bepaald
door de winning uit kleinere velden. In de Miljoennota Hoofdstuk 2
paragraaf 2.2 informeert het kabinet uw Kamer over de opbouw en
ontwikkeling van gasbatenraming (blz. 41 tot en met 43).
Vraag 15
Hoeveel bedraagt de financiële meevaller van de lage rentestand op de
hypotheekrenteaftrek en de staatsschuld?
Antwoord
Dit is niet eenduidig in kaart te brengen. De hypotheekrenteaftrek is
immers afhankelijk van diverse factoren zoals de ontwikkeling van de
woningprijzen, de rentestand, het aantal huishoudens met eigenwoningrenteaftrek, het aantal (extra) aflossingen in een jaar, de hypotheekvorm
en de ontwikkeling van de IB-tarieven en heffingskortingen. Al deze
factoren worden integraal berekend aan de hand van de aangiftegegevens
van de Belastingdienst. De realisaties op basis van de integrale aangiftegegevens tot en met 2016 zijn vervolgens voor 2017–2019 doorgerekend
aan de hand van het microsimulatiemodel MIMOSI van het CPB.2 Uit
bijlage 9 in de Miljoenennota 2019 blijkt dat het budgettaire belang van de
hypotheekrenaftrek per saldo daalt. Ik merk op dat volgens de begrotingsregels mee- en tegenvallers als gevolg van economische ontwikkelingen,
bijvoorbeeld een anders dan geraamde hypotheekrenteontwikkeling, ten
bate of ten laste komen van het saldo en dus de staatsschuld.
Vraag 16
Waarop is gebaseerd dat meevallers op het terrein van de zorg, zoals
genees- en hulpmiddelen en GGZ, structureel zijn?
Antwoord op vraag 16
Indien er sprake is van meevallers wordt bekeken waar deze meevallers
door veroorzaakt worden, en of deze structureel verondersteld dienen te
worden. Indien dat het geval is, worden de meevallers structureel
verwerkt in de begroting.
Over het algemeen wordt verondersteld dat lagere uitgaven in het
voorgaande jaar een op een doorwerken naar latere jaren en dus
2

Voor meer informatie over MIMOSI verwijs ik nu naar https://www.cpb.nl/publicatie/mimosimicrosimulatiemodel-voor-belastingen-sociale-zekerheid-loonkosten-en-koopkracht-2016.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

6

structureel worden verondersteld. Voorbeelden van incidentele factoren
zijn het koerseffect van het Britse pond (via de wet geneesmiddelenprijzen) of het «hamstereffect» dat kan ontstaan in het jaar voorafgaand
aan een pakketmaatregel. Echter, gegeven de jaarlijks geactualiseerde
middellangetermijnraming voor de uitgaven aan geneesmiddelen van het
Zorginstituut Nederland (de zogenoemde GIPeilingen) – waarin ook
rekening is gehouden met het Britse pond – is de onderuitputting toch
structureel geacht. In andere gevallen zijn er afspraken gemaakt die een
structurele behandeling niet rechtvaardigen, zoals het wegwerken van
wachtlijsten in de ggz of de verwachtingen omtrent nieuwe medicijnen die
op de markt komen. Al deze factoren worden meegewogen bij het
vaststellen van het meerjarige effect van mee- of tegenvallers.
Vraag 17
Wat zijn de voornaamste oorzaken van het feit dat de uitgaven binnen het
Zorgkader al enkele jaren ruim onder de vastgestelde kaders blijven? Zijn
deze kaders te ruim opgesteld of zijn er grote besparingen in de zorg
gerealiseerd? Kunt u een uitsplitsing geven van de oorzaken?
Antwoord op vraag 17
De onderschrijdingen van het uitgavenplafond voor de zorg (voorheen het
budgettair kader zorg) sinds 2013 worden grotendeels veroorzaakt door
lagere uitgaven in de Zorgverzekeringswet.
De verklaringen hiervoor zijn divers, ook al omdat deze per sector binnen
de Zvw kunnen verschillen.
In het meest recente jaarverslag van VWS, dat over 2017 (Kamerstuk
34 950 XVI, nr. 1), zijn de volgende mogelijke oorzaken opgenomen bij
drie van de sectoren waar de neerwaartse bijstellingen het grootst waren:
• GGZ: substitutie naar de POH-ggz (onder het huisartsenkader), een
verschuiving naar de basis ggz, de achterblijvende intensivering van
de ambulantisering en de scherpe inkoop van zorgverzekeraars.
• Genees- en hulpmiddelen: Het koerseffect van de Britse pond, de
scherpe inkoop door zorgverzekeraars, de prijsarrangementen en een
beperkte volumegroei.
• Wijkverpleging: Een tekort aan wijkverpleegkundigen en een scherpe
contractering door zorgverzekeraars.
Er is echter geen cijfermatige uitsplitsing te maken van de oorzaken,
omdat niet per oorzaak aan te geven valt hoe groot het effect is geweest.
Grote besparingen die bij regeerakkoord worden verwerkt, zoals onder
andere de hoofdlijnenakkoorden in de curatieve zorg, worden ook
verwerkt in het plafond voor de zorguitgaven en vormen dus in beginsel
geen verklaring voor de onderschrijdingen. Wanneer besparingen meer
opleveren dan verwacht kunnen deze een oorzaak vormen voor de
onderschrijding.
Vraag 18
Waarom wordt de onderuitputting voor Infrastructuur niet in het Infrastructuurfonds gelaten, maar wordt de afdracht vanuit de I&W-begroting
verminderd?
Antwoord vraag 18
Het Infrastructuurfonds wordt gevoed vanuit de IenW-begroting. De
onderuitputting op het Infrastructuurfonds wordt in het Infrastructuurfonds gelaten. Het Infrastructuurfonds kent een 100% eindejaarsmarge en
alle niet-bestede middelen worden toegevoegd aan het Infrastructuurfonds in het nieuwe jaar. In de techniek gebeurt dit in twee stappen: in de
eerste stap wordt bij Najaarsnota de voeding vanuit de IenW-begroting

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

7

verlaagd met de verwachte onderbesteding. In de tweede stap wordt de
voeding bij de Voorjaarsnota met hetzelfde bedrag weer verhoogd.
Vraag 19
Waarom zijn bij de Voorjaarsnota 2018 (Kamerstuk 34 960, nr. 1) middelen
uit het regeerakkoord voor Defensie en Infrastructuur toegevoegd aan de
begroting 2018 die nu alweer worden doorgeschoven naar 2020 en 2021?
Bestond toen op basis van de concrete bestedingsplannen daadwerkelijk
de verwachting dat deze middelen in 2018 zouden kunnen worden
uitgegeven? Zo nee, waarom zijn deze middelen dan toch toegevoegd?
Antwoord op vraag 19
De middelen uit het regeerakkoord zijn bij Voorjaarsnota 2018 toegevoegd. Departementen zijn voortvarend aan de slag gegaan met de
uitwerking en uitvoering van de ambities in het Regeerakkoord. Bij nadere
uitwerking van de bestedingsplannen is gebleken dat het grootste deel
van de daadwerkelijke uitgaven in latere jaren valt. Door de aard van de
investeringen en de noodzakelijke voorbereidende besluitvorming bleek
een aanloopperiode nodig. Bij Miljoenennota zijn deze middelen in het
meest realistische kasritme gebracht op basis van de huidige inzichten.
Vraag 20
Kunt u een overzicht geven van de vindplaats van de onderbouwing van
de doelmatigheid en doeltreffendheid behorende bij de plannen waarvan
het budget op de Aanvullende Post stond geparkeerd?
Antwoord op vraag 20
Middelen van de Aanvullende Post (AP) worden niet eerder uitgekeerd
dan nadat een doelmatig bestedingsplan is overlegd aan het Ministerie
van Financiën. Het is vervolgens, conform artikel 3.1 van de Comptabiliteitswet 2016 (CW), de verantwoordelijkheid van iedere Minister om uw
Kamer te informeren over onder andere de verwachte doeltreffendheid en
doelmatigheid. De onderbouwingen hoort uw Kamer te vinden in de
verschillende budgettaire stukken en/of brieven waarin de verwerking van
de middelen van de AP zijn opgenomen. Zoals ik al eerder heb toegezegd
aan de Kamer zal ik de toepassing van artikel 3.1 van de Comptabiliteitswet gaan monitoren. Doel van de monitor is van elkaar te leren én om
de transparantie ten aanzien van de onderbouwing van maatregelen te
vergroten.
In het kader van de Operatie inzicht in kwaliteit wordt u daar te zijner tijd
nader over geïnformeerd.
Vraag 21
Hoeveel apparaatskosten zijn in 2010 ten tijde van de samenvoeging van
de Ministeries van LNV en EZ tot het Ministerie van EL&I bespaard en hoe
verhoudt deze besparing zich tot de extra kosten die nu gemaakt worden?
Antwoord op vraag 21
Bij de samenvoeging van de Ministeries van LNV en EZ tot het Ministerie
van EL&I is invulling gegeven aan de apparaatstaakstelling van kabinet
Rutte I. Het gaat om een besparing op het apparaat van het kerndepartement van 58 mln. structureel. De taakstelling bestond uit een generieke
korting van vier keer 1,5% en uit een additionele korting die zowel EZ
(17%) als LNV (10%) is opgelegd. Invulling van deze taakstelling is voor
een belangrijk deel mogelijk gemaakt door de samenvoeging van beide
ministeries. Een exacte splitsing van de besparing naar effect van de
samenvoeging en de taakstelling is niet voorhanden. De structurele
kosten die worden gemaakt bij het inrichten van het Ministerie van het
LNV worden op dit moment geraamd op 37 mln. per jaar. Dit betreft naast

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

8

personele en materiele kosten ook investeringen in ICT en een compensatie van voor LNV voorziene EU-gerelateerde uitvoeringskosten. Deze
extra uitvoeringskosten voor ICT en de compensatie hadden zich ook
voorgedaan als LNV nog onderdeel was geweest van EZ.
Vraag 22
Waarom staat de Autoriteit Persoonsgegevens op de begroting van het
Ministerie van Justitie en Veiligheid?
Antwoord op vraag 22
De Autoriteit Persoonsgegevens (AP) is een zelfstandig bestuursorgaan
ingesteld bij publiek recht. De Minister voor Rechtsbescherming is op
grond van artikel 52 van de AVG (algemene verordening gegevensbescherming) en artikel 11 lid 2 van de uAVG (Uitvoeringswet Algemene
verordening gegevensbescherming) verantwoordelijk voor adequate
financiering van en financieel toezicht op de AP met inachtneming van
haar onafhankelijkheid. Derhalve staat de AP op de begroting van JenV.
Vraag 23
Hoeveel van de lastenverlichting voor mensen die volgt uit het regeerakkoord wordt gerealiseerd in 2018 en 2019 en welk deel van de lastenverlichting volgt in 2020 en 2021?
Antwoord op vraag 23
Onderstaande tabel laat de lastenontwikkeling voor burgers en bedrijven
zien van alle maatregelen van dit kabinet deze kabinetsperiode zoals
geboekt in het inkomstenkader (inclusief compenserende maatregelen
voor de herijking van de maatregelen uit het Regeerakkoord). Uit de tabel
blijkt dat in 2018 en 2019 in totaal € 2,1 mld lastenverlichting wordt
gegeven aan burgers, terwijl er in 2020 en 2021 € 3,8 mld lastenverlichting aan burgers wordt gegeven. Deze lastenontwikkeling is conform
Startnota.
Normaal gesproken wordt de verdeling tussen burgers en bedrijven
overigens niet door het kabinet gepubliceerd. Reden is dat dit onderscheid
moeilijk te maken is: veel maatregelen slaan namelijk niet eenduidig neer
bij burgers dan wel bedrijven. Bovendien drukken belastingen uiteindelijk
altijd op natuurlijke personen en niet op bedrijven. Zo kan het bedrijfsleven ook profiteren van een lagere lastendruk voor werknemers als dat
bijvoorbeeld leidt tot lagere loonkosten. Het kabinet stuurt dan ook niet op
deze verdeling. De lastenontwikkeling voor burgers komt tot uitdrukking
in het integrale koopkrachtbeeld. Naast alle maatregelen zit ook het effect
van het Regeerakkoord op lonen en prijzen in dit beeld. Dit is waar het
kabinet op stuurt.

Vraag 24
In hoeverre is de lastenverlichting voor bedrijven voor de jaren 2019–2023
en structureel via verlaging van het tarief van de vennootschapsbelasting
(Vpb) toe te wijzen aan de verlaging van het lage Vpb-tarief en het hoge
Vpb-tarief?
Antwoord op vraag 24
Het tarief in de vennootschapsbelasting wordt stapsgewijs verlaagd naar
16% in de eerste schijf (voor winsten tot en met € 200.000) en 22,25% in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

9

de tweede schijf (voor winsten vanaf € 200.000) in 2021. Dit leidt tot de
volgende uitgesplitste budgettaire effecten:
Budgettair effect tariefsverlaging
(in mln €,– = lastenverlichting)

2019

2020

2021

Struc

Budgettair effect totaal
Tarief laag
Tarief hoog
Budgettair effect laag
Budgettair effect hoog

– 700
19%
24,3%
– 227
– 473

– 1.301
17,5%
23,9%
– 564
– 738

– 2.772
16%
22,25%
– 911
– 1.861

– 2.772
16%
22,25%
– 911
– 1.861

Vraag 25 Miljoenennota
Klopt het dat de Vpb gaat dalen met in totaal 3,3 miljard euro aan het
einde van de kabinetsperiode? Welk deel van deze 3,3 miljard euro valt
onder de winsten onder de 200.000 euro (mkb) en welk deel boven de
200.000 euro?
Antwoord op vraag 25
Het kabinet is voornemens om het hoger tarief in de vpb te verlagen naar
22,25% in plaats van 21% zoals voorgenomen in het regeerakkoord. Het
gevolg hiervan is dat de lastenverlichting via tariefsverlaging niet
€ 3,3 miljard kost, maar € 2,8 miljard. In het antwoord op vraag 24 is de
uitsplitsing naar winsten onder en boven de 200.000 euro weergegeven.
Vraag 26
Heeft de hervormde winstbelasting in de Verenigde Staten gevolgen
gehad voor de hoogte van de raming ten aanzien van het afschaffen van
de dividendbelasting? Zo ja, wat waren die gevolgen?
Antwoord op vraag 26
In de uitgangspunten die gebruikt zijn bij de raming ten aanzien van het
afschaffen van de dividendbelasting is geen rekening gehouden met de
hervorming van de winstbelasting in de Verenigde Staten, omdat deze
met name gevolgen zal hebben voor deelnemingssituaties. Omdat in
dergelijke gevallen over het algemeen geen dividendbelasting
verschuldigd is vanwege de inhoudingsvrijstelling, mag aangenomen
worden dat deze hervorming geen invloed heeft op de opbrengst van de
dividendbelasting.
Vraag 27
Wat betekenen de hervormingen van de winstbelasting in de Verenigde
Staten voor eventuele verrekenbaarheid van Nederlandse dividendbelasting in de Verenigde Staten?
Antwoord op vraag 27
In relatie tot landen waarmee Nederland een verdrag heeft, zoals de
Verenigde Staten, is de verrekenbaarheid van dividendbelasting met
name relevant voor particulieren en voor lichamen met een belang van
minder dan vijf procent in een Nederlandse vennootschap.3 Voor zover
mij bekend, zijn voor deze groep aandeelhouders in de Verenigde Staten
de algemene regels over verrekening van buitenlandse bronbelasting op
dividend niet veranderd.

3

Op dividenduitkeringen aan lichamen met een belang van vijf procent of meer in een Nederlandse vennootschap wordt op grond van de inhoudingsvrijstelling in de Wet DB 1965 in
beginsel geen Nederlandse dividendbelasting ingehouden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

10

Vraag 28
Kunt u een overzicht geven van de ontwikkeling van het begrotingssaldo
van 2017 van eerste raming bij miljoenennota tot en met jaarverslag, per
begrotingsmoment?
Antwoord vraag 28
In onderstaande tabel treft u een overzicht van de ontwikkeling van het
EMU-saldo 2017 per begrotingsmoment.
Ontwikkeling EMU-saldo 2017 (in procenten bbp, + is overschot)
Miljoennota 2017

Voorjaarsnota
2017

Najaarsnota
2017

Jaarverslag
2017

Na revisie CBS

– 0,5

0,2

0,4

1,1

1,2

Vraag 29
Hoeveel wordt nog dit jaar in mindering gebracht op het Gemeentefonds
via de trap op/trap af-systematiek door de onderbesteding van 1,2 miljard
euro bij Defensie?
Antwoord op vraag 29
De accressen van het Gemeentefonds en Provinciefonds zijn afhankelijk
van alle rijksuitgaven, zodoende zijn alle voorziene ontwikkelingen in de
uitgaven meegenomen en gemeld bij Miljoenennota. De accressen zijn bij
elke begrotingsronde gegeven de systematiek het sluitstuk van de
budgettaire verwerking. De negatieve ontwikkeling voor 2018 is vooral het
gevolg van de onderuitputting op de departementale begrotingen in 2018
en de lager dan verwachte loon- en prijsontwikkeling. Ten opzichte van
Voorjaarsnota neemt de geraamde accresontwikkeling voor 2018 hierdoor
af met 194 miljoen voor gemeenten.
Vraag 30
Welk percentage van de totale belastinginkomsten was afkomstig uit de
vennootschapsbelasting in 1980? En hoeveel in 1990, 2000, 2010 en 2018?
Vraag 31
Welk deel van de totale belastinginkomsten kwam uit de inkomstenbelasting in 1980? Hoeveel in 1990, 2010 en 2018?
Antwoord op vraag 30 en 31
Onderstaande tabel toont de ontwikkeling van de inkomstenbelasting, de
vennootschapsbelasting (vpb) en de loon- en inkomensheffing in de
periode 1995–2018. Data van het CBS gaat niet verder terug dan 1995.
Voor een belastingplichtige in de inkomstenbelasting geldt voor
werknemers dat de werkgever reeds loonheffing voor de werknemer heeft
afgedragen. Voorts bevat de inkomstenbelasting niet de sociale premies,
zoals de AOW-premie. Om die reden is in onderstaande tabel ook de loonen inkomensheffing opgenomen.
Percentage van totale belasting- en
premieontvangsten

1995

2000

2010

2018

inkomstenbelasting
vpb
loon- en inkomensheffing

2,4
7,8
41,7

-0,5
10,2
36,2

1,0
5,9
37,6

-0,9
8,3
36,0

Bron: 1995 en 2000 is de bron CBS Statline, voor 2010 het Financieel Jaarverslag Rijk 2010 en
voor 2018 is sprake van een raming (Miljoenennota 2019).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

11

Vraag 32
Wat is de omvang van het bbp van Nederland in absolute termen van de
laatste tien jaar en wat is de raming voor de komende vijf jaar?
Antwoord op vraag 32
Zie tabel onder. Cijfers zijn afkomstig uit de MEV 2019-bijlagen. De MEV
bevat enkel een raming tot en met 2019, en dus geen cijfers voor de jaren
daarna.

Bbp (miljard euro)

Bbp (miljard euro)

2008

2009

2010

2011

2012

2013

647,2

624,8

639,2

650,4

653,0

660,5

2014

2015

2016

2017

2018

2019

671,6

690,0

708,3

737,0

772,7

812,8

Vraag 33
Wat is de omvang van de uitgaven in absolute termen aan onderwijs,
zorg, en veiligheid van de laatste tien jaar en wat is de raming voor de
komende vijf jaar?
Vraag 40
Kunnen de gesommeerde uitgaven aan zorg, onderwijs, defensie en
veiligheid voor de laatste tien jaar in absolute termen gegeven worden?
Vraag 155
Kan figuur 2.2.2 gegeven worden in absolute miljarden euro’s in plaats
van indexcijfers?
Antwoord op vraag 33, 40 en 155
Onderstaande figuur geeft figuur 2.2.2. uit de Miljoenennota 2019 weer in
absolute miljarden euro’s in plaats van indexcijfers. Onderstaande tabel
geeft de cijfers die hieraan ten grondslag liggen voor de jaren 2006 tot
2022, het laatste jaar waarvoor een dergelijke raming van het CPB
beschikbaar is. Tabel X laat tevens de gesommeerde uitgaven aan zorg,
onderwijs, defensie en veiligheid voor de laatste 10 jaar (2008–2017) zien.
Figuur: uitgaven naar uitgavencategorie in miljarden euro (lopende prijzen)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

12

Tabel: uitgaven naar uitgavencategorie in miljarden euro (lopende prijzen) Hierbij is de
indeling gehanteerd die het CPB gebruikt in de MEV.
Jaren

Veiligheid en
Defensie

Onderwijs

Zorg

Sociale zekerheid

16,5
17,1
17,9
19
19,7
19,5
19,5
20,1
18,7
18,7
19,1
19,1
20,5
21,2
22,9
23,2
23,9

30
31,3
33,3
34,6
35
34,9
34,8
35
35,9
35,8
36,7
37,5
39,2
40,5
41,9
43
44,1

47
49,7
53,1
57,3
59,9
61,5
64,1
64,8
65,2
64,4
65,4
67,1
70,1
75,2
80,2
84,8
89,6

63,6
64,7
69,6
73,6
77,6
79,9
81,2
83,6
83,9
85,4
87,4
88,8
90,1
93,2
96,4
99,6
103,6

191,3

353,5

622,8

811

2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2022
Cumulatief
(08-17)

Vraag 34
Wat is de omvang van de werkloosheid in absolute aantallen in de laatste
tien jaar, wat is de raming voor de komende 5 jaar?
Antwoord op vraag 34
Zie tabel onder. Cijfers zijn afkomstig uit de MEV 2019-bijlagen, en
conform de nationale werkloosheidsdefinitie. De MEV bevat enkel een
raming tot en met 2019, en dus geen cijfers voor de jaren daarna.

Werkloosheid (x duizend
personen)

Werkloosheid (x duizend
personen)

2008

2009

2010

2011

2012

2013

357

434

479

473

560

708

2014

2015

2016

2017

2018

2019

709

680

581

471

390

350

Vraag 35
Wat is de mediane koopkrachtstijging in de laatste 10 jaar?
Antwoord op vraag 35
In de tabel vindt u de mediane (statische) koopkrachtontwikkeling in de
afgelopen 10 jaar op basis van de MEV 2019.
Tabel: mediane (statische) koopkrachtontwikkeling alle huishoudens (%)
2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

0,1

1,4

– 0,5

– 1,2

– 1,7

– 1,4

1,2

1,0

2,6

0,3

Vraag 36
Wat zijn de moeilijkst uit te voeren fiscale regelingen voor de Belastingdienst en welke regelingen zijn relatief eenvoudig?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

13

Antwoord op vraag 36
Er bestaan geen absolute criteria voor de mate waarin regelingen moeilijk
uitvoerbaar zijn. Oorzaken van complexiteit zijn divers en onvergelijkbaar.
Met de uitvoeringstoets brengt de Belastingdienst de diverse aspecten
van uitvoerbaarheid in kaart. De uitvoeringstoetsen worden als bijlage bij
de memorie van toelichting meegestuurd naar de Tweede Kamer. De mate
van impact van de afzonderlijke uitvoeringsaspecten bepalen uiteindelijk
of een fiscale regeling eenvoudig of moeilijk uitvoerbaar is. Elementen die
de uitvoering van regelingen moeilijk maken zijn:
– Stapeling van verschillende regelingen binnen een bepaald belastingmiddel.
– Terugwerkende kracht bij nieuwe regelingen, zoals ook blijkt uit de
uitvoeringstoets van de spoedreparatie fiscale eenheid.
– Regelingen die een groot capaciteitsbeslag vergen van bijvoorbeeld de
IV-keten of de handhaving.
– Regelingen met een korte implementatietermijn stellen de Belastingdienst nog eens voor extra uitvoeringsproblemen. Dit geldt des te
meer naarmate regelingen bovengenoemde eigenschappen bevatten.
In dat kader wordt jaarlijks een overzicht naar de Tweede Kamer
gestuurd (Kamerstuk 31 066, nr. 430 (bijlage)) met de uiterste data om
aanpassingen van parameterwaarden en structuurwijzigingen tijdig en
zorgvuldig door te kunnen voeren.
Het ontbreken van bovengenoemde eigenschappen maakt regelingen
eenvoudiger uitvoerbaar. Parameterwijzigingen zijn doorgaans relatief
eenvoudig.
De vorige Staatssecretaris van Financiën heeft op 22 september 2016 een
overzicht van complexe uitvoerbare regelingen naar de Tweede Kamer
gestuurd (Kamerstuk 34 552, nr. 5 (bijlage)). Bij enkele van de genoemde
regelingen is of wordt gewerkt aan het reduceren van de complexiteit van
de maatregel.
Vraag 37
Kunnen de verschillende macro-economische variabelen (EMU-saldo,
EMU-schuld, etc.) uit de Miljoenennota vergeleken worden met de
waarden uit de Startnota met daarbij, waar mogelijk, de reden voor het
verschil?
Antwoord vraag 37
EMU-saldo
In onderstaande tabel wordt het geraamde EMU-saldo van de Startnota
en Miljoenennota 2019 voor 2018 en 2019 met elkaar vergeleken. Het
begrote feitelijke EMU-saldo voor 2019 is 1,0 procent van het bbp. Voor
2018 is dit 0,8 procent bbp. Dit is iets beter dan de verwachting ten tijde
van de Startnota toen EMU-saldi verwacht werden van respectievelijk 0,5
en 0,7 procent bbp voor 2018 en 2019.
EMU-saldo Startnota en Miljoenennota (in procenten bbp)
Startnota
Miljoenennota 2019

2018

2019

0,5
0,8

0,7
1,0

De saldoverbetering 2018 komt onder andere door de verwachte
onderuitputting onder de uitgavenplafonds, de minder dan verwacht
stijgende zorguitgaven en lager dan verwachte loon- en prijsontwikkeling.
In 2019 verbetert het saldo ook door een lagere ontwikkeling van de lonen
en prijzen dan geraamd in de Startnota, en eveneens de minder dan
verwachte uitgaven aan zorg. Een nadere toelichting op de ontwikkeling

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

14

van het EMU-saldo sinds Startnota wordt ook gegeven in tabel 7.9
(Verticale toelichting EMU-saldo) van de bijlagen bij de Miljoenennota
2019.
EMU-schuld
In onderstaande tabel wordt het geraamde EMU-schuld van de Startnota
en Miljoenennota 2019 voor 2018 en 2019 met elkaar vergelijken.
EMU-schuld Startnota en Miljoenennota (in procenten bbp)

2018

2019

Startnota
Miljoenennota 2019

54,0
51,0

53,1
49,6

Ten opzichte van de Startnota is de EMU-schuld zowel in 2018 als in 2019
gedaald. Een hoger dan eerder geraamde economische groei heeft een
neerwaarts effect op de schuld in beide jaren. Daarnaast heeft het
positieve EMU-saldo in zowel 2018 en 2019 een schuldverlagend effect.
Een nadere toelichting van de ontwikkeling van de schuld wordt gegeven
in tabel 8.5 (verticale toelichting EMU-schuld) van de bijlagen bij de
Miljoenennota 2018.
Vraag 38
Wat was het laatste kabinet dat in absolute termen 8 miljard euro extra
investeerde?
Vraag 39
Wat was het laatste kabinet dat in absolute termen 6 miljard euro
investeerde in de publieke sector (zorg, onderwijs, defensie en veiligheid)?
Vraag 176
Wat was het laatste kabinet dat in absolute termen 6,5 miljard euro
belastingverlaging gaf ten opzichte van het basispad?
Antwoord op vraag 38, 39 en 176
Uitgaande van investeringen in het laatste jaar van het regeerakkoord
investeerde geen van de naoorlogse kabinetten meer dan 8 miljard in
absolute termen. Ditzelfde geldt voor de 6 miljard investeringen in de
publieke sector. Tevens gaf geen van de naoorlogse kabinetten meer dan
6,5 miljard lastenverlichting ten opzichte van het basispad in absolute
termen. Hierbij dient de nuance gemaakt te worden dat absolute bedragen
weinig zeggen over een periode van 70 jaar.
Vraag 40
Kunnen de gesommeerde uitgaven aan zorg, onderwijs, defensie en
veiligheid voor de laatste tien jaar in absolute termen gegeven worden?
Antwoord op vraag 40
Zie antwoord op vraag 33
Vraag 41
Op basis van welke nieuwe inzichten is de recente reservering bij de
Voorjaarsnota 2018 op de Aanvullende Post voor Groningen nu weer met
100 miljoen euro verlaagd?
Antwoord op vraag 41
Bij Voorjaarsnota 2018 is meerjarig 200 miljoen euro gereserveerd. Deze
reservering hield onder meer verband met de voortgaande gesprekken
met de regio over het toekomstperspectief voor Groningen, de (mogelijke
risico’s bij) publiekrechtelijke afhandeling van schademeldingen en de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

15

versterkingsaanpak, de organisatiekosten, als ook met de lopende
onderhandelingen met Shell en Exxon over het gasgebouw.
Door het wegvallen van onzekerheden in deze reservering blijkt dat er bij
Miljoenennota 2019 nog maar 100 mln. euro nodig is. De Verticale
Toelichting in de bijlage van de Miljoenennota 2019 geeft de mutaties
tussen Miljoenennota 2018 en de Miljoenennota 2019 weer en dus alleen
de 100 mln. euro.
Vraag 42
Hoe ziet het meerjarig overzicht, uitgesplitst naar jaren, eruit van de
middelen die beschikbaar zijn voor herstelwerkzaamheden dan wel het
bieden van toekomstperspectief voor Groningen op de Aanvullende Post
en de begrotingen van de Ministeries van EZK, OCW en SZW?
Antwoord op vraag 42
De NAM betaalt de kosten voor schade en versterken (herstelwerkzaamheden). Deze kosten liggen volgens de huidige inzichten tot de volledige
afbouw van de gaswinning in Groningen is gerealiseerd (uiterlijk 2030)
tussen de 3,5 en 5,5 miljard euro. Een precieze uitsplitsing naar jaren is
momenteel niet precies te maken. Zo is de raming voor de kosten per
woning gebaseerd op de zeer beperkte ervaringscijfers tot nu toe en
daardoor omgeven met grote onzekerheden. Voor de aantallen te
versterken gebouwen is gerekend met het advies van de Mijnraad, maar
er is nog niet bekend hoeveel huizen per jaar zullen worden versterkt.
Het kabinet gaat meerjarig substantieel investeren in de toekomst van
Groningen. Bij Regeerakkoord is voor de jaren 2018–2022 een budget van
50 mln. per jaar gereserveerd. Daarnaast zal de bij Voorjaarnota 2018
gemaakte reservering van 100 mln. per jaar deels worden gebruikt voor
het toekomstperspectief van Groningen. Tezamen met een bijdrage van
500 mln. van de NAM komt er hierdoor minimaal 1 mld. beschikbaar voor
investeringen in de regio. Wanneer de afspraken met de regio definitief
zijn zal de Minister van EZK u zo snel mogelijk informeren over de
(financiële) consequenties.
Beschikbaar voor Groningen van de rijksbegroting
x 1.000 euro

2017

2018

2019

2020

2021

2022

2023

Totaal

Subsidies EZK
Verduurzamingsopgave uit aardgasbaten
Verduurzamingsopgave overig (plafond
relevante uitgaven)
Instrumentarium woningmarkt
Opdrachten EZK
Onderzoek en compensatie gemeenten en
provincie
Werkbudget
EZK
OCW Achterstallig onderhoud erfgoed
(RA-envelop)
SZW Stimulering arbeidsmarkt

33,9
33,9

32,3
16,4

25,9
10,3

27,0
16,4

27,0
16,4

9,5
9,4

0,1

155,7
102,8

0,0
0,0
13,1

10,7
5,1
27,6

10,6
5,0
13,1

10,6

10,6

0,1

0,1

13,1

12,1

10,5

8,9

42,7
10,1
98,3

5,5
7,7
47,1

8,9
18,7
59,8

7,1
6,0
39,0

7,1
6,0
40,1

6,1
6,0
39,1

5,1
5,4
20,0

4,1
4,8
9,0

43,8
54,5
254,0

4,0
6,0

4,0

4,5

4,5

17,0
6,0
277,0

Vraag 43
Wanneer in de begrotingscyclus worden de afspraken met de regio over
de versterkingsoperatie en het toekomstperspectief voor Groningen
budgettair verwerkt?
Antwoord op vraag 43
De NAM betaalt de kosten voor schade en versterken. De kosten volgen
uit de afspraken die het kabinet en vertegenwoordigers van de regio
Groningen maken. Deze kosten liggen volgens de huidige inzichten tot de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

16

volledige afbouw van de gaswinning in Groningen is gerealiseerd (uiterlijk
2030) tussen de 3,5 en 5,5 miljard euro. Alles wat voor de veiligheid nodig
is, wordt betaald door de NAM en leidt via een lagere winst van NAM ook
tot aangepaste gasbaten voor het Rijk De aanpassing op basis van deze
inzichten is gedaan bij Miljoenennota en op pagina 42 staat de precieze
reeks vermeld.
M.b.t. het toekomstperspectief voor Groningen is het effect op de
aardgasbaten van de bijdrage van NAM bij Miljoennota verwerkt. De
reservering voor Groningen was al bij Voorjaarsnota gemaakt. De
middelen uit het Regeerakkoord staan op de Aanvullende Post. Wanneer
de afspraken met de regio definitief zijn zal de Minister van EZK u zo snel
mogelijk informeren over de (financiële) consequenties. Zie ook het
antwoord op vraag 42.
Vraag 44
Bestaan de 3,5–5,5 miljard euro voor de versterkingsoperatie uit zowel
veiligheidsgerelateerde uitgaven als niet-veiligheidsgerelateerde
uitgaven?
Antwoord op vraag 44
Ja. De genoemde range van 3,5–5,5 miljard euro voor de kosten
Groningen bovengrond die voor rekening van NAM zijn, bestaan uit
schade (schadeherstel, fysieke schade aan gebouwen, immateriële schade
en vermogensschade waaronder waardedaling van gebouwen),
versterking (kosten voor versterking van woningen, scholen, zorg,
monumenten en infrastructuur), en bestaande regelingen van NAM.
Daarbij is er rekening gehouden met de bijdrage door NAM aan het
regiofonds Groningen. Bij de kosten voor versterking is rekening
gehouden met veiligheidsgerelateerde kosten.
Vraag 45
Klopt het dat de veiligheidsgerelateerde uitgaven gefinancierd worden
door de NAM via de Rijksbegroting?
Antwoord 45
Nee. De veiligheidsgerelateerde uitgaven worden door de NAM betaald,
dat loopt niet via de Rijksbegroting. Wel leiden de betalingen van de NAM
tot een lagere winst en via lagere winstafdrachten uiteindelijk tot lagere
gasbaten.
Vraag 46
Klopt het dat niet-veiligheidsgerelateerde uitgaven gefinancierd worden
door het Rijk en de betrokken woningcorporaties?
Antwoord 46
Alle uitgaven die voor de veiligheid nodig zijn, betaalt de NAM.
Specifiek voor de batch 1588 is de financiering als volgt opgebouwd: de
veiligheidsgerelateerde kosten financiert NAM. Voor de
niet-veiligheidsgerelateerde kosten is voorzien in gezamenlijke financiering door Rijk, woningcorporaties en een bijdrage uit de middelen die
het kabinet en NAM gereserveerd hebben voor het nog met de regio af te
sluiten toekomstperspectief.
Vraag 47
Welk deel van de 3,5–5,5 miljard euro bestaat uit veiligheidsgerelateerde
uitgaven en welk deel uit niet-veiligheidsgerelateerde uitgaven?
Antwoord 47
Zie antwoord op vraag 44.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

17

Vraag 48
Klopt het dat meevallers in de zorg doorwerken in de zorgpremie?
Antwoord vraag 48
Dat klopt. Als de zorguitgaven lager uitvallen dan verwacht kunnen
verzekeraars hun premie lager vaststellen. Wanneer eventuele meevallers
doorwerken in een lagere zorgpremie hangt af van het moment waarop
verzekeraars beschikken over die informatie. Zo kan het zijn dat
meevallers die nu in de begroting zijn opgenomen al bekend waren bij
verzekeraars bij hun premievaststelling van vorig jaar.
Vraag 49
Wat is de reden dat de zorgpremie sterker stijgt dan de voorspelling van
het CPB, ondanks de meevallers in de zorg?
Antwoord vraag 49 VWS
Het CPB rekent voor 2019 met een hogere zorgpremie (€ 1.446) dan het
kabinet (€ 1.432). De veronderstelling die aan de vraag ten grondslag ligt
klopt dus niet. Het verschil tussen de raming van het kabinet en het CPB
komt voornamelijk door een verschil in de raming van de inzet van
reserves door zorgverzekeraars. In de raming van het kabinet worden de
zorgpremies gedrukt doordat zorgverzekeraars beperkt interen op hun
reserves, terwijl in de raming van het CPB de zorgverzekeraars hun
reserves beperkt aanvullen.
Hoe verzekeraars hun premies voor 2019 daadwerkelijk zullen vaststellen
moet in de komende weken blijken.
Vraag 50
Hoeveel miljoenen euro’s zou het kosten om voor leraren, politie,
medewerkers in de zorg en sociale advocatuur conform de tegenbegroting van GroenLinks, PvdA en SP het loon met 2% te verhogen voor
mensen die minder dan 1,5 keer modaal verdienen?
Antwoord op vraag 50
De rijksoverheid heeft geen volledige personeelsinformatie van alle
werkgevers in het onderwijs, de sociale advocatuur en de zorg. Daarom is
bij ons niet bekend wat de verdeling van het inkomen van de werknemers
is en is niet te beantwoorden hoeveel het zou kosten om de lonen te
verhogen voor mensen die minder dan 1,5 keer modaal verdienen.
Vraag 51
Met welk bedrag worden de lasten voor het mkb verlaagd? Wat is de
precieze invulling hiervan?
Antwoord vraag 51
Bij de lastenontwikkeling maakt het kabinet in principe geen onderscheid
tussen waar de lasten neerslaan. Dit geldt voor de onderverdeling tussen
burgers en bedrijven, maar in nog sterkere mate voor de onderverdeling
tussen het mkb en het grootbedrijf. Reden is dat dit vaak moeilijk
nauwkeurig te bepalen is.
Een exact bedrag van de lastenontwikkeling voor het mkb door de
maatregelen van dit kabinet kan daarom niet worden gegeven. Wel kan
worden vastgesteld dat het mkb met name profiteert van de verlaging van
de vpb tarieven van in totaal 2,8 miljard euro deze kabinetsperiode.
Tegelijkertijd slaan vrijwel alle grote lastenverzwarende maatregelen die
dit kabinet tegenover deze lastenverlichting plaatst, voor het grootste deel
in structurele termen neer bij het grootbedrijf. Deze raken het mkb in veel
mindere mate.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

18

Daarnaast heeft het kabinet in augustus additionele maatregelen
genomen die gunstig zijn voor de lastenontwikkeling van het mkb:
– Reservering van 100 miljoen voor lastenverlichting op arbeid voor het
mkb
– Minder verhogen van het box 2 tarief (tot 26,9% i.p.v. 28,5%)
Vraag 52
Kunt u voor de periode 2000–2019 per jaar aangeven met hoeveel de
zorgpremie en het eigen risico zijn gestegen en zullen stijgen?
Antwoord vraag 52
Zie hieronder een overzicht van de nominale premie, de werknemerspremie voor de Ziekenfondswet (Zfw, t/m 2005) en het eigen risico van
2000 tot 2019. Hierbij is wel van belang om op te merken dat er onder de
Zfw nog geen zorgtoeslag was om de kosten voor lage inkomens te
compenseren. Van 2005 tot en met 2007 was er sprake van een
no-claimkorting in plaats van een eigen risico. Het cijfer voor de nominale
premie in 2019 betreft een raming.
Jaar

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

Nominale premie
Zfw-premie (werkn.)
Eigen risico/no claim

188
1,75%
–

157
1,70%
–

181
1,70%
–

356
1,70%
–

307
1,25%
-

130
1,45%
255

773

848

1.049

1.059

255

255

150

155

Jaar

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

Nominale premie
Zfw-premie (werkn.)
Eigen risico/no claim

1.095
–
165

1.199
–
170

1.226
–
220

1.213
–
350

1.098
–
360

1.162
–
375

1.199
–
385

1.290
–
385

1.308
–385

1.432
–
385

Vraag 53
Kunt u voor de periode 2000–2019 per jaar aangeven met hoeveel de
huren zijn gestegen en zullen stijgen?
Antwoord op vraag 53
In onderstaande tabel is op basis van de Huurenquête de huurstijging
vermeld van de gereguleerde huurvoorraad inclusief huurharmonisatie.
Tevens is de inflatie opgenomen die gekoppeld is deze huurstijgingen
(t-1). De huurstijging over 2019 is nog niet bekend, omdat deze nog moet
worden vastgesteld. De huurstijging over 2018 op basis van de Huurenquête is ook nog niet vastgesteld, maar bedraagt volgens het CBS over
2018 gemiddeld 2,1%.
Gemiddelde huurstijging gereguleerde huurvoorraad inclusief huurharmonisatie en inflatie t-1

Huurontwikkeling
Inflatie t-1

Huurontwikkeling
Inflatie t-1

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2,6%
2,2%

2,7%
2,6%

2,9%
4,5%

3,3%
3,4%

3,2%
2,1%

2,1%
1,2%

2,8%
1,7%

1,4%
1,1%

1,8%
1,6%

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2,8%
2,5%

1,6%
1,2%

1,7%
1,3%

2,7%
2,3%

4,8%
2,5%

4,6%
2,5%

2,6%
1,0%

1,8%
0,6%

1,4%
0,3%

Vraag 54
Kunt u aangeven hoeveel er in de periode 2013–2019 bezuinigd is en
bezuinigd gaat worden op de ouderenzorg, uitgesplitst naar maatregel en
jaar?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

19

Antwoord op vraag 54
Bij de beantwoording op Kamervragen op de Miljoenennota 2018 is een
overzicht gepresenteerd waarin de besparingen en verzachtingen van de
hervorming langdurige zorg (HLZ) zijn opgenomen voor de jaren
2013–2018 (beantwoording schriftelijke vragen Miljoenennota 2018
(Kamerstuk 34 775, nr. 5), vraag 12). Die tabel geeft ook een beeld over de
periode 2014–2019 voor de gehele langdurige zorg, waarbij geen
onderscheid is gemaakt tussen ouderenzorg en andere doelgroepen
(gehandicapten, langdurige ggz). De besparingen zijn vanaf 2018 grosso
modo structureel.
Er wordt vanaf 2018 door het huidige kabinet extra geïnvesteerd in de
ouderenzorg. In deze kabinetsperiode komt er vanaf 2021 ruim extra
3 mld. beschikbaar voor de ouderenzorg (zowel in de Zvw als Wlz). Zo
komt er, bovenop de middelen die in 2018 al beschikbaar waren voor het
kwaliteitskader verpleeghuiszorg ruim 0,6 mld. extra beschikbaar in 2019
voor goede zorg en voldoende aandacht voor bewoners in verpleeghuizen. Daarnaast is er groeiruimte beschikbaar in de Wlz, wijkverpleging,
geriatrische revalidatiezorg en eerstelijnsverblijf van totaal 0,4 mld. Ook
worden er middelen vrijgemaakt voor het programma langer thuis en
waardig ouder worden dat optelt tot 0,2 mld. In totaal is er in 2019 circa
1 mld. extra beschikbaar voor de ouderenzorg.
Investeringen ouderenzorg
wv. Kwaliteitskader verpleeghuiszorg
wv. Groei Wlz, wijkverpleging en elv (2019–2022)
wv. Programma langer thuis en waardig ouder worden
wv. Overig

2018

2019

0,6
–
0,0
0,1

1,2
0,4
0,1
0,1

0,7

1,8

Vraag 55
Hoeveel geeft Nederland per saldo uit aan de EU in 2019, 2020 en 2021,
uitgesplitst naar bni-afdracht, btw-afdracht, landbouwheffingen en
invoerrechten, perceptiekostenvergoeding en overige inkomsten?
Antwoord op vraag 55
De afdrachten aan de EU worden weergegeven op de begroting van
Buitenlandse Zaken, art. 3.1 en art. 3.10. Hieronder treft u de betreffende
cijfers aan. De laatste landbouwheffing (suikerheffing) is sinds 1 oktober
2017 afgeschaft.
Tabel. Bedragen in € mln.

1. BNI-afdracht
2. BTW-afdracht
3. Invoerrechten
4. Totaal uitgaven EU-afdrachten, (4 = 1 + 2 + 3)
5. Perceptiekostenvergoeding voor inning invoerrechten
6. Overige inkomsten
7. Totaal ontvangsten (7 = 5 + 6)
8. Totaal saldo EU-afdrachten (8 = 4 – 7)

2019

2020

2021

4.648
556
3.293
8.497
659
– 275
384
8.113

5.617
570
3.359
9.546
672
0
672
8.874

5.242
583
3.426
9.250
685
0
685
8.565

Vraag 56
Kunt u aangeven hoeveel er in de jaren 2016–2019 uitgegeven is en
uitgegeven zal worden aan werkloosheids-, bijstands-,
arbeidsongeschiktheids- en AOW-uitkeringen, uitgesplitst naar onderdeel?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

20

Antwoord op vraag 56
Uitgaven uitkeringen (in mld.)

Werkloosheid
Bijstand2
Arbeidsongeschiktheid (incl. Wajong)
AOW

20161

20171

2018

2019

6,5
9,2
12,6
36,8

5,3
9,3
12,8
37,5

4,3
9,3
13,2
38,3

3,5
9,1
13,7
39,6

1

Voor 2016 en 2017 zijn deze antwoorden gebaseerd op het Financieel Jaarverslag 2016 en 2017,
voor 2018 en 2019 komen de cijfers uit de Miljoenennota 2018 en 2019.
Onder bijstandsuitkeringen vallen de BUIG, Bijstand zelfstandigen, AIO, WSW, Toeslagenwet,
Bijstand buitenland en de uitkeringslasten onderstand Caribisch Nederland en de Participatie
uitkering Sociaal Domein die door SZW aan gemeenten worden uitgekeerd.

2

Vraag 57
Klopt het dat de mediane koopkracht in 2019 met 1,5% zal stijgen? Is deze
1,5% de stijging ten opzichte van het basispad? Klopt het dus dat de al
ingecalculeerde stijging van de zorgpremies niet in deze 1,5% zit? Hoe
hoog is de ingecalculeerde stijging van de zorgpremies in 2019?
Antwoord op vraag 57
De mediane koopkrachtontwikkeling van alle huishoudens wordt voor
2019 inderdaad geraamd op 1,5%. De koopkrachtontwikkeling brengt de
verandering in het beschikbaar inkomen in kaart. Het gaat hierbij om de
jaar op jaar verandering en niet de verandering ten opzichte van een
basispad. Veranderingen in de zorgpremie worden, evenals die in de
zorgtoeslag, standaard meegenomen in de koopkrachtberekeningen. Voor
2019 wordt de nominale zorgpremie door VWS geraamd op € 1.432 op
jaarbasis, een stijging van € 124 ten opzichte van 2018.
Vraag 58
Zijn de sterk stijgende energiekosten al meegenomen in de 1,5%
koopkrachtstijging? Geldt dit ook voor het Klimaatakkoord?
Vraag 83
Hoe is de stijging van de btw verwerkt in de koopkracht?
Antwoord op vraag 58 en 83
Zowel veranderingen in de energielasten als veranderingen in het
btw-tarief werken door in de inflatie en beïnvloeden op die manier de
koopkrachtontwikkeling van verschillende inkomensgroepen op dezelfde
manier. Veranderingen in deze factoren zijn meegenomen in de
koopkrachtberekeningen voor 2019. Onderzoek van het CPB en CBS laat
zien dat voor de verhoging van het lage BTW tarief geldt dat verschillende
inkomensgroepen grosso modo ook een zelfde deel van hun inkomen
besteden aan producten onder dit tarief (zie ook het antwoord op vraag
84). Voor het energiebeleid geldt dat het CPB in de CEP van afgelopen
maart heeft laten zien dat het koopkrachteffect voor lage inkomens circa
0,2% negatiever is dan gemiddeld. De effecten van het Klimaatakkoord
zijn niet meegenomen in de koopkrachtberekeningen, aangezien de
onderhandelingen hierover momenteel nog gaande zijn. Pas als de
invulling van het Klimaatakkoord met concrete maatregelen duidelijk is,
kan bekeken worden wat de gevolgen zijn voor de koopkrachtontwikkeling.
Vraag 59
Wat is de definitie van expansief begrotingsbeleid volgens het kabinet en
volgens het CPB?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

21

Antwoord op vraag 59
In het algemeen noemen economen begrotingsbeleid expansief wanneer
belastingen worden verlaagd en/of uitgaven worden verhoogd ten
opzichte van het basispad. Een internationaal gebruikelijke standaard om
dat inzichtelijk te maken is te kijken naar de mutatie van het structureel
saldo. Een negatieve mutatie wijst op expansief begrotingsbeleid. Voor
2018 en 2019 resulteert dit in een ex-ante begrotingsimpuls van 0,6% bbp
in 2018 en 0,2% bbp in 2019.
Vraag 60
Hoeveel zou het kosten om het btw-tarief voor groente en fruit naar 0% te
brengen?
Antwoord op vraag 60
Wanneer per 1 januari 2019 het btw-tarief voor groente en fruit naar 0%
zou worden gebracht, in plaats van het in het Belastingplan voorgestelde
tarief van 9%, zou dit tot een structurele budgettaire derving van
€ 1.013 miljoen leiden. Deze maatregel zou overigens in strijd zijn met de
Europese btw-richtlijn.
Vraag 61
Hoeveel zou het opbrengen om het btw-tarief voor vlees naar 21% te
brengen?
Antwoord op vraag 61
Wanneer per 1 januari 2019 het btw-tarief voor vlees en vleesproducten
(exclusief vis en eieren en dergelijke) naar 21% zou worden gebracht, in
plaats van het in het Belastingplan voorgestelde tarief van 9%, zou dit tot
een structurele budgettaire opbrengst van € 1.086 miljoen leiden.
Vraag 62
Klopt het dat volgens de OESO in Nederland de 10% rijkste mensen 68%
van het vermogen hebben? Klopt het dus dat het mogelijk is om hier een
Gini-coëfficiënt voor uit te rekenen? Zo ja, hoe hoog is de Gini-coëfficiënt
voor vermogens in Nederland en in de andere 27 EU-lidstaten?
Antwoord op vraag 62
Volgens een recente publicatie van de OESO4 bezit de 10% huishoudens
met het hoogste inkomen in Nederland 68% van het vermogen. De OESO
publiceert verschillende indicatoren voor vermogensongelijkheid5, zoals
het aandeel van het vermogen dat de top 1% of 5% bezit. De
Gini-coëfficiënt maakt hier echter geen onderdeel van uit. In de betreffende publicatie geeft de OESO wel aan dat internationale vergelijkingen
van vermogens(-ongelijkheid) ingewikkeld zijn door institutionele
verschillen en verschil in meetmethoden. Specifiek voor Nederland wijst
de OESO erop dat huishoudens relatief veel collectief pensioenvermogen
opbouwen – hetgeen niet in de vergelijking is meegenomen – en dat
schokken op de woningmarkt de ongelijkheid sterk hebben beïnvloed. Een
internationale vergelijking geeft hierdoor een vertekend beeld.
Vraag 63
Hoeveel investeert het kabinet in de publieke sector? Kunt u hierbij ook
aangeven waarin het kabinet investeert en de bijbehorende bedragen
vermelden?

4

OECD (2018), «Inequalities in household wealth across OECD countries: Evidence from the
OECD Wealth Distribution Database.
5
https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=WEALTH.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

22

Vraag 148
Hoe is de investering van 6 miljard euro in de publieke sector precies
opgebouwd?
Antwoord op vraag 63 en 148
Het kabinet investeert deze kabinetsperiode flink in de publieke sector. Dit
bedrag loopt op en komt in 2021 (inclusief kasschuiven) uit op ongeveer
6 miljard (zie tabel X). Naast deze grote intensiveringen uit het RA, wordt
er ook extra geld uitgetrokken voor betere dienstverlening, waaronder
structureel 70 miljoen voor het UWV en 15 miljoen voor de NVWA. Buiten
het Regeerakkoord wordt daarnaast geld beschikbaar gesteld voor
pensioenpremiestijgingen en het afsluiten van cao’s in de publieke sector.
Tabel: RA-middelen publieke sector incl. kasschuiven
2021
Veiligheid
Defensie
Onderwijs, onderzoek en innovatie
Verpleeghuiszorg

0,5 mld.
1,8 mld.
1,9 mld.
2,3 mld.

Totaal

6,5 mld.

Vraag 64
Hoeveel euro gaat een gezin er door de koopkrachtmaatregelen per jaar
gemiddeld op vooruit?
Antwoord op vraag 64
Een huishouden gaat er in 2019 in doorsnee 1,5% op vooruit. Dit komt
overeen met een stijging van het beschikbaar inkomen van € 500 op
jaarbasis.
Vraag 65
Geeft het CBS-bericht, dat het overheidssaldo in het eerste halfjaar 1,9%
positief was, aanleiding om aan te nemen dat het overschot over het jaar
2018 wel eens veel hoger zou kunnen uitvallen dan geraamd? Zo nee,
waarom niet?
Antwoord vraag 65
Het persbericht van het CBS over de eerste twee kwartalen 2018 bevat een
EMU-saldo overschot van 1,9% bbp. Dit is een kunstmatig cijfer gebaseerd
op de laatste twee kwartalen van 2017 en eerste twee kwartalen 2018. Het
is dus geen kalenderjaarcijfer, zoals het Ministerie van Financiën dit
gebruikelijk publiceert. En daarmee is het niet mogelijk om deze twee
cijfers met elkaar te vergelijken.
Bij de Miljoenennota 2019 worden voor het begrotingsjaar 2018 de
vermoedelijke uitkomsten voor de uitgaven en inkomsten gepresenteerd
op basis van de meest actuele inzichten. Op basis van deze inzichten
wordt een EMU-saldo van 0,9% geraamd.
Indien in de komende maanden blijkt dat deze ramingen bijstelling
behoeven zal ik u hierover nader informeren bij de Najaarsnota.
Vraag 66
Kan het totaalbedrag aan investeringen van ongeveer 8 miljard euro in
2021 nader gespecificeerd worden?
Antwoord op vraag 66
Het totaalbedrag van ongeveer 8 miljard op pagina 5 van de Miljoenennota heeft betrekking op de 7,9 miljard aan intensiveringen zoals

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

23

opgenomen in het regeerakkoord. Bij Miljoenennota zijn diverse middelen
via kasschuiven naar latere jaren overgeheveld. Bij Miljoenennota
bedragen de totale investeringen in 2021 daarom 8,7 miljard. Deze
intensiveringen staan hieronder uitgesplitst naar categorie.
Maatregelen

Intensiveringen in Miljarden

Openbaar bestuur
Veiligheid
Defensie
Bereikbaarheid
Milieu
Landbouw
Onderwijs, onderzoek en innovatie
Zorg
Sociale Zekerheid
Overdrachten bedrijven
Internationale samenwerking
Overige uitgaven
IB-pakket
Pakket bedrijfsleven
Milieupakket bedrijven
Totaal

1,5
0,5
1,8
0,5
0,9
0,1
2,0
– 1,0
0,6
0,0
0,5
0,4
1,0
0,0
0,0
8,7

Vraag 67
Hoeveel geld gaat er volgend jaar naar het verlagen van werkdruk en het
verhogen van salarissen in de publieke sector?
Antwoord op vraag 67
De rijksoverheid maakt jaarlijks via de reguliere systematiek geld vrij voor
de arbeidsvoorwaarden (pensioen en salaris) van overheid, onderwijs en
zorgwerkgevers. Hierbij geldt dat deze sectoren de markt volgen, de
loonbijstelling is gelijk aan de verwachte contractloonstijging in de markt
zoals door het CPB geraamd. De werkgevers in het onderwijs en de zorg
sluiten zelf cao’s af.
Bij het regeerakkoord zijn aanvullende middelen vrijgemaakt voor
werkdruk en salaris. Voor het primair onderwijs is structureel 270 mln.
vrijgemaakt voor de modernisering van de cao en structureel 450 mln.
voor de aanpak van werkdruk. Bij Defensie is structureel 275 mln.
vrijgemaakt voor slagkracht, cyber en werkgeverschap. Bij de politie is
structureel 267 mln. vrijgemaakt voor meer capaciteit en de flexibiliseringagenda. Een deel hiervan is bestemd voor arbeidsvoorwaarden.
Vraag 68
Kunt u aangeven of er bij de dividendbelasting sprake is van een (latente)
belastingclaim op nog niet uitgekeerde dividenden en kunt u dit kwantificeren? Zo nee, kunt u een uitgebreide toelichting geven waarom dat niet
het geval is of waarom het niet kan?
Antwoord op vraag 68
Er bestaat een (latente) belastingclaim op nog niet uitgekeerde winstreserves. Het betreft hier de belasting die mogelijk is verschuldigd over
toekomstige dividenduitkeringen uit al bestaande winstreserves. Of over
een toekomstige dividenduitkering dividendbelasting verschuldigd is, is
afhankelijk van de feiten en omstandigheden ten tijde van de dividenduit-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

24

kering.6 Het bedrag van de bestaande winstreserves kan niet worden
gekwantificeerd, omdat dit niet wordt geadministreerd.
Vraag 69
Is het effect van de belastingmaatregelen van het kabinet in 2021 van
6,5 miljard euro exclusief lastenverlichtingen in het basispad? Ofwel,
zitten hier nog lastenverlichtingen voortkomend uit het Herfstakkoord/
Woonakkoord in?
Antwoord vraag 69
Het effect van belastingmaatregelen van het dit kabinet tussen 2018 en
2021 (€ 6,5 mld lastenverlichting) is exclusief lastenverlichtingen in het
basispad. De € 6,5 mld lastenverlichting bestaat enkel uit maatregelen die
door dit kabinet zijn genomen.
Vraag 70
Kunt u aangeven wie er moeten er gaan betalen voor de nieuwe
bronheffing op rente, dividend en royalty’s, met daarbij een toelichting
welke landen er onder zouden vallen als deze belasting nu al zou bestaan
in Nederland, welke landen er waarschijnlijk onder gaan vallen vanaf
2021, hoeveel geld dit naar verwachting gaat opleveren en hoeveel
mensen deze bronheffing naar verwachting daadwerkelijk gaan betalen?
Antwoord op vraag 70
Door het kabinet wordt een bronbelasting voorgesteld op dividend-,
interest- en royaltybetalingen door in Nederland gevestigde lichamen aan
in een laagbelastende jurisdictie gevestigde gelieerde lichamen en in
misbruiksituaties. Belastingplichtig is het lichaam dat is gerechtigd tot de
dividend-, interest of royaltybetaling. Het in Nederland gevestigde lichaam
dat die betaling verricht, wordt als de inhoudingsplichtige aangemerkt. De
bronbelasting op dividenden wordt ingevoerd per 2020; de bronbelastingen op interest en royalty’s per 2021.
Onder laagbelastende jurisdictie wordt verstaan een staat die lichamen
niet of naar een tarief van minder dan 7% onderwerpt aan een belasting
naar de winst (hierna: aangewezen laagbelastende staten) of een staat die
is opgenomen op de EU-lijst van niet-coöperatieve rechtsgebieden voor
belastingdoeleinden (hierna: EU-lijst van niet-coöperatieve jurisdicties).
Dit wordt ieder jaar opnieuw beoordeeld en vervolgens wordt jaarlijks
– voorafgaand aan het heffingstijdvak – bij ministeriële regeling een
(aangepaste) uitputtende lijst vastgesteld van de op grond van deze
criteria aangewezen staten. Het zou dan ook speculatief zijn om op dit
moment een antwoord te geven op de vraag welke landen waarschijnlijk
vanaf 2021 op deze lijst staan. Wel kan ik ingaan op de vraag welke landen
in beginsel7 binnen het bereik van de bronbelastingen komen als deze al
zou bestaan.
Op basis van de op dit moment bij het Ministerie van Financiën
beschikbare gegevens hebben de volgende staten geen winstbelasting of
een winstbelasting met een statutair tarief van minder dan 7%: Anguilla,
Bahama’s, Bahrein, Bermuda, Britse Maagdeneilanden, Guernsey, eiland
Man, Jersey, Kaaimaneilanden, Koeweit, Palau, Qatar, Saudi-Arabië,

6

Hierbij is het bijvoorbeeld van belang of de uitkerende vennootschap (nog) in Nederland is
gevestigd, waar de gerechtigde tot de dividenduitkering gevestigd of woonachtig is en of er
sprake is van een deelnemingsdividend.
7
Wel moet worden bedacht dat de bronbelasting in relatie tot verdragslanden voor het eerst
wordt geheven nadat drie kalenderjaren zijn verstreken na aanwijzing van een verdragsland
(driejaarstermijn voor eerste toepassing). In dit antwoord is dit eenvoudshalve buiten
beschouwing gelaten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

25

Turks- en Caicoseilanden, Vanuatu en de Verenigde Arabische Emiraten.8
Op de EU-lijst van niet-coöperatieve jurisdicties staan op dit moment 7
staten (Amerikaans Samoa, Amerikaanse Maagdeneilanden, Guam,
Namibië, Palau, Samoa en Trinidad- en Tobago). Dit wordt ook wel de EU
zwarte lijst genoemd. Hier moet aan worden toegevoegd dat het hier gaat
om een momentopname. De lijst heeft een dynamisch karakter wat
betekent dat staten van de EU zwarte lijst af kunnen worden gehaald als
deze staten voldoen aan de EU fiscale minimum standaard of als de staten
zich op hoog politiek niveau committeren om uiterlijk eind 2018 te
voldoen aan de EU fiscale minimum standaard. In het laatste geval
worden de staten verplaatst van de EU zwarte lijst naar de zogenoemde
grijze lijst. Op dit moment staan er 65 staten op die grijze lijst. Mocht
blijken dat deze staten eind 2018 alsnog niet voldoen aan de EU fiscale
minimum standaard dan worden deze staten alsnog op de EU zwarte lijst
geplaatst.
Voor de bronbelasting op dividenden, interest en royalty’s naar laagbelastende jurisdicties en in misbruiksituaties is geen budgettaire opbrengst
ingeboekt aangezien de maatregel naar verwachting een prohibitieve
werking heeft. Het doel van de maatregel is namelijk het tegengaan van
dergelijke financiële stromen en het ontmoedigen dat Nederland in
toenemende mate als toegangspoort naar laagbelastende jurisdicties gaat
fungeren. Het is de verwachting dat rechtstreekse stromen vanuit
Nederland worden verlegd via andere landen. Hierdoor zal de potentiële
grondslag voor de bronbelasting (vrijwel) volledig verdwijnen.
Vraag 71
Welk bedrag is er precies beschikbaar gedurende de kabinetsperiode voor
het bijstellen van de lonen die vallen onder de Rijksbegroting?
Antwoord op vraag 71
De sectoren die loonbijstelling krijgen via de Rijksbegroting (Rijk,
Rechterlijke Macht, Politie, Defensie en Onderwijs) ontvangen loonbijstelling volgens de referentiesystematiek. De referentiesystematiek gaat
ervan uit dat de overheid de markt volgt. De loonbijstelling is gelijk aan de
verwachte contractloonstijging in de markt zoals door het CPB geraamd
bij CEP. Daarnaast krijgen deze sectoren ook een vergoeding voor sociale
lasten en incidentele loonontwikkeling.
De werkelijke ruimte wordt vastgesteld bij het CEP voor het lopende jaar.
Voor 2019 en latere jarenstaat de loonbijstelling dus nog niet vast. Op
basis van de verwachtingen van het CPB bij MEV is voor 2019 is een
bedrag van 1,9 mld. loonbijstelling gereserveerd.
Vraag 72
Kunt u een overzicht geven van de netto- en brutoopbrengsten van de
dividendbelasting over de jaren 2013, 2014, 2015, 2016, 2017 en 2018?
Kunt u daarbij tevens uitsplitsen hoe de betaalde dividendbelasting is
verrekend met de inkomstenbelasting of Vpb?
Antwoord op vraag 72
Zie de onderstaande tabel. Voor de brutoopbrengst betreffen de bedragen
voor de jaren tot en met 2017 realisaties zoals gepubliceerd in het
Financieel Jaarverslag Rijk. Voor 2018 betreft het de raming zoals
gepubliceerd in de Miljoenennota 2019. De verrekening met de inkomstenbelasting (IB) en de vennootschapsbelasting (Vpb) is voor de jaren tot
8

Zie ook de per dinsdag 25 september jl. lopende consulatie van de (gelijkluidende) lijst van
laagbelastende staten voor de toepassing van de CFC-maatregel, https://
www.internetconsultatie.nl/fiscaalverdragsbeleid_laagbelastendestaten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

26

en met 2016 bepaald op basis van realisaties in de integrale aangiftegegevens. Voor 2017 en 2018 is de verrekening geraamd op basis van het
gewogen gemiddelde verrekeningspercentage over de periode 2009–2016.
Tabel Bedragen dividendbelasting (mld euro)
Jaar

2013

2014

2015

2016

2017

2018

1. brutoopbrengst
2. Verrekening IB
3. Verrekening Vpb
4. Netto-opbrengst
= 1 – (2 + 3)

2,19
0,91
0,16

3,47
2,36
0,15

3,11
1,16
0,16

2,98
1,29
0,20

3,66
1,78
0,27

3,92
1,91
0,29

1,12

0,96

1,79

1,49

1,61

1,72

Vraag 73
In hoeverre is het realistisch dat intensiveringen voor Infrastructuur en
Defensie in 2019 geheel worden uitgegeven, gegeven de onderbesteding
in 2018 en de observatie van de Afdeling advisering van de Raad van
State dat de intensiveringen voornamelijk de vorm hebben van extra
werkgelegenheid in de publieke sector bij een al krappe arbeidsmarkt?
Antwoord op vraag 73
Bij Miljoenennota zijn deze uitgaven in een beter kasritme gebracht op
basis van huidige inzichten. De verwachte onderbesteding uit 2018 is
verschoven naar 2020 en 2021. Door de aard van de investeringen en de
noodzakelijke voorbereidende besluitvorming is bleek een langere
aanloopperiode nodig. Indien bij uitvoering van de begroting blijkt dat
deze periode langer duurt dan waarop geanticipeerd is bij het Regeerakkoord, en de middelen daardoor niet tot volledige besteding komen in
2019, zal binnen de geldende begrotingsregels nadere besluitvorming
plaats vinden over deze middelen. Via de reguliere begrotingsmomenten
wordt de Kamer hierover geïnformeerd. De ongerealiseerde investeringsmiddelen zullen via het infrastructuurfonds en de ongelimiteerde
eindejaarsmarge van Defensie in latere jaren alsnog tot besteding komen.
Vraag 74
Kunt u aangeven hoe in het houdbaarheidssaldo en het structurele
EMU-saldo wordt omgegaan met investeringsuitgaven, gegeven uw
reactie op de Afdeling advisering van de Raad van State, dat de verslechtering van beide moet worden gezien in de context van investeringen in
de toekomst van Nederland?
Antwoord op vraag 74
Investeringsuitgaven kunnen zowel via het het feitelijke saldo als via de
potentiële groei een effect hebben op het structurele EMU-saldo. Extra
overheidsuitgaven leiden ten eerste tot een lager begrotingssaldo en dus
ook tot een minder gunstig structureel EMU-saldo.
Het structurele saldo is echter ook afhankelijk van de output gap, oftewel
het verschil tussen het feitelijke en het potentiële bbp. Extra overheidsuitgaven, bijvoorbeeld in onderwijs, onderzoek of infrastructuur, kunnen op
termijn leiden tot een hoger potentieel bbp. Het effect van overheidsinvesteringen op de potentiële groei is echter moeilijk te schatten, en
hangt sterk af van de aard van de maatregel. Daarnaast zullen veel
maatregelen, bijvoorbeeld in het onderwijs, pas op de langere termijn
kunnen doorwerken op de economische groei. Het kabinet neemt
overigens niet alleen maatregelen die bedoeld zijn om de (potentiële)
economische groei te verhogen, maar ook om de kwaliteit van publieke
voorzieningen als onderwijs en veiligheid te versterken.
Ook de koppeling tussen overheidsinvesteringen en het houdbaarheidssaldo is niet eenduidig. Het houdbaarheidssaldo hangt af van de
toekomstige uitgaven en inkomsten van de overheid. Het CPB gaat daarbij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

27

uit van het principe van «constante arrangementen», wat betekent dat de
collectieve arrangementen (onder andere) meegroeien met het welvaartsniveau. Als de overheidsinvesteringen leiden tot een hogere productiviteit
en daarmee tot hogere lonen, leidt dat tot hogere belastinginkomsten,
maar ook tot hogere uitgaven. In de laatste vergrijzingsstudie van het CPB
staat uitgelegd hoe een verandering in de productiviteit (ten opzichte van
het basispad) doorwerkt in het houdbaarheidssaldo. [voetnoot: Zie p. 55,
CPB, 2014, Minder zorg om vergrijzing.]
Vraag 75
Hoe verhoudt de groei van de export zich tot de groei van de gehele
economie?
Antwoord op vraag 75
De uitvoer van goederen en diensten groeit volgens de MEV 2019 in 2018
en 2019 met respectievelijk 3,0 en 4,2 procent. Het totale bbp groeit met
2,8 resp. 2,6 procent.
Vraag 76
Kunnen de meest recente ramingen van de economie voor 2018 voor alle
EU-lidstaten gegeven worden?
Antwoord op vraag 76
EU-lidstaat

2017

2018

2019

België
Duitsland
Estland
Ierland
Griekenland
Spanje
Frankrijk
Italië
Cyrpus
Letland
Lithuanië
Luxemburg
Malta
Nederland
Oostenrijk
Portugal
Slovenië
Slowakije
Finland
Bulgarije
Tsjechië
Denemarken
Kroatie
Hongarije
Polen
Roemenië
Zweden

1,7%
2,2%
4,9%
7,8%
1,4%
3,1%
1,8%
1,5%
3,9%
4,5%
3,8%
2,3%
6,6%
3,2%
2,9%
2,7%
5,0%
3,4%
2,6%
3,6%
4,4%
2,2%
2,8%
4,0%
4,6%
6,9%
2,4%

1,8%
2,3%
3,7%
5,7%
1,9%
2,9%
2,0%
1,5%
3,6%
3,3%
3,1%
3,7%
5,8%
3,0%
2,8%
2,3%
4,7%
4,0%
2,5%
3,8%
3,4%
1,8%
2,8%
4,0%
4,3%
4,5%
2,6%

1,7%
2,1%
2,8%
4,1%
2,3%
2,4%
1,8%
1,2%
3,3%
3,3%
2,7%
3,5%
5,1%
2,6%
2,2%
2,0%
3,6%
4,2%
2,3%
3,7%
3,1%
1,9%
2,7%
3,2%
3,7%
3,9%
2,0%

Cijfers geven de verandering van het bbp weer ten opzichte van één jaar
daarvoor. Deze informatie is gebaseerd op de lenteraming van de
Europese Commissie en is publiekelijk beschikbaar op https://
ec.europa.eu/info/sites/info/files/economy-finance/ip077_en.pdf
Vraag 77
Kunnen de meest recente werkloosheidsramingen voor 2019 voor alle
EU-lidstaten gegeven worden?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

28

Antwoord op vraag 77
EU-lidstaat

2017

2018

2019

België
Duitsland
Estland
Ierland
Griekenland
Spanje
Frankrijk
Italië
Cyrpus
Letland
Lithuanië
Luxemburg
Malta
Nederland
Oostenrijk
Portugal
Slovenië
Slowakije
Finland
Bulgarije
Tsjechië
Denemarken
Kroatie
Hongarije
Polen
Roemenië
Zweden

7,1%
3,8%
5,8%
6,7%
21,5%
17,2%
9,4%
11,2%
11,1%
8,7%
7,1%
5,6%
4,0%
4,9%
5,5%
9,0%
6,6%
8,1%
8,6%
6,2%
2,9%
5,7%
11,1%
4,2%
4,9%
4,9%
6,7%

6,4%
3,6%
6,0%
5,4%
20,1%
15,3%
8,9%
10,8%
9,0%
8,2%
6,8%
5,3%
4,0%
3,8%
5,2%
7,7%
5,6%
7,1%
8,4%
5,5%
2,4%
5,5%
9,6%
3,7%
4,1%
4,5%
6,3%

6,0%
3,5%
6,3%
4,9%
18,4%
13,8%
8,3%
10,6%
7,1%
7,6%
6,7%
5,2%
4,0%
3,5%
5,0%
6,8%
5,4%
6,3%
8,3%
5,3%
2,4%
5,2%
8,5%
3,6%
3,9%
4,4%
6,3%

De cijfers geven het aantal werklozen weer in percentage van de totale
arbeidspopulatie. Deze informatie is gebaseerd op de lenteraming van de
Europese Commissie en is publiekelijk beschikbaar op https://
ec.europa.eu/info/sites/info/files/economy-finance/ip077_en.pdf
Vraag 78
Wat is de reden dat de productiviteit van arbeid na de crisis langzamer
groeit dan voor de crisis? Is hier geen inhaalslag te verwachten?
Antwoord op vraag 78
Er zijn verschillende mogelijke redenen waarom de productiviteit lager
groeit dan voorheen. Een mogelijke verklaring is dat de crisis zelf een
negatief effect heeft gehad op de productiviteitsgroei, doordat er tijdelijk
minder investeringen zijn gedaan of werknemers die (tijdelijk) werkloos
werden een deel van hun vaardigheden zijn kwijtgeraakt. Maar ook meer
structurele factoren kunnen dit verklaren, zoals de mogelijkheid dat het
additionele effect van ICT-ontwikkelingen op productiviteit door de tijd
heen minder sterk is geworden. Aangezien niet precies duidelijk is wat de
drijvende krachten hierachter zijn, is het ook niet mogelijk om goed te
voorspellen of, en zoja in welke mate, er nog een inhaalslag te verwachten
is.
Vraag 79
Wat is het langjarig gemiddelde voor de arbeidsproductiviteitsgroei?
Antwoord op vraag 79
Het langjarig gemiddelde is afhankelijk van de exacte periode waarover
dit gemiddelde wordt genomen. Uitgaande van de periode 2000 tot en
met 2017, was de gemiddelde productiviteitsgroei bij bedrijven (per uur)
1,1 procent per jaar (bron: bijlagen MEV 2019).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

29

Vraag 80
Wat was de gemiddelde loongroei in de laatste 10 jaar en wat is de trend
in andere EU-lidstaten?
Antwoord op vraag 80
De contractloongroei bij bedrijven (per uur) was in 2008 t/m 2018
gemiddeld 1,7 procent, gebaseerd op de MEV 2019.
Binnen de EU wordt de loongroei door de Eurostat gemeten met een
andere definitie, namelijk als nominale compensatie per werknemer
(lonen plus sociale lasten werkgever). Volgens deze definitie bedraagt de
loongroei in de EU over de periode 2008–2018 gemiddeld 1,8 procent per
jaar, voor Nederland was dit 1,9 procent. Voor de ons omringde landen is
dit 1,7 procent (België), 2,6 procent (Duitsland) en 2,0 procent (Frankrijk).9
Vraag 81
Welk percentage van de werknemers werkt in deeltijd in de sectoren zorg,
onderwijs, politie en klein metaal?
Antwoord op vraag 81
Uit de data met betrekking tot arbeidsduur op CBS Statline is af te leiden
dat in de sector onderwijs 68,7% van de banen een deeltijdbaan is. Een
deeltijdbaan is hierbij gedefinieerd als een baan voor minder dan 35 uur
per week. In de sector gezondheids- en welzijnszorg is dit percentage
80,8%. Volgens opgave van het Ministerie van Justitie en Veiligheid
bedraagt het deeltijdpercentage bij de politie 21,7%. Voor de subsector
klein metaal zijn geen gegevens over arbeidsduur beschikbaar op CBS
Statline.
Vraag 82
Welke elementen zijn bij de koopkrachtberekening betrokken?
Antwoord op vraag 82
Bij de koopkrachtberekening wordt rekening gehouden met de effecten
van beleid, ontwikkelingen in de verschillende inkomensbestanddelen
(contractlonen, pensioen, uitkeringen, inkomen box 2 en 3, rente, et
cetera), en de ontwikkeling van de inflatie. Om te komen tot het
besteedbaar inkomen wordt het netto inkomen vastgesteld uit het bruto
inkomen, rekening houdend met onder andere belastingen, premies,
heffingskortingen, aftrekposten, inkomen uit vermogen en aanmerkelijk
belang. Vervolgens wordt het netto inkomen verminderd met overige
kosten, zoals de gemiddelde zorgkosten (nominale premie en gemiddelde
eigen betalingen) en kosten kinderopvang, en vermeerderd met
ontvangen toeslagen en tegemoetkomingen. De koopkrachtontwikkeling
is gelijk aan de ontwikkeling van het besteedbaar inkomen op huishoudniveau, geschoond voor de ontwikkeling van inflatie.
Vraag 83
Hoe is de stijging van de btw verwerkt in de koopkracht?
Antwoord op vraag 83
Zie antwoord vraag 57
Vraag 84
Heeft de verhoging van het lage btw-tarief een groter effect op de
koopkracht van iemand die het minimumloon verdient dan op de
koopkracht van iemand die twee keer modaal verdient?
9

Bron: https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/indicators-statistics/economicdatabases/macro-economic-database-ameco/ameco-database_en.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

30

Antwoord op vraag 84
De verhoging van het verlaagde btw-tarief, wordt in de koopkracht
meegenomen via een hogere inflatie. Dit raakt alle groepen in gelijke
mate. Deze aanname is een goede benadering van de werkelijkheid.
Cijfers over indirecte belastingen van het CBS laten zien dat uitgaven
onder het lage btw-tarief gelijkmatig zijn verdeeld over inkomensgroepen
als percentage van hun bestedingen. De meest recente cijfers van het CBS
over 2013 laten zien dat hogere inkomens juist een groter aandeel aan
verlaagde btw-tarief goederen en diensten besteden.10 Bovendien wordt
de verhoging van het lage btw-tarief meer dan gecompenseerd door de
lastenverlichting in de inkomstenbelasting en hogere toeslagen.
Vraag 85
Kan de mutatie in de huizenprijzen van de laatste tien jaar gegeven
worden in een tabel?
Antwoord op vraag 85.
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017

4%
3%
– 3%
– 2%
– 2%
– 7%
– 7%
1%
3%
5%
8%

Bron: CBS, Kadaster
https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/83906NED/
table?ts=1537952658825
Vraag 86
Kan de mutatie in de omvang van het aantal gebouwde huizen van de
laatste tien jaar gegeven worden?
Antwoord op vraag 86
Woningbouw x 1.000
2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

84,2

87,8

60,6

62,2

51,5

49,5

43,2

47,6

54,2

62,4

Bron: CBS

Vraag 87
Wat is het percentage koopwoningen in Amsterdam in 2007 en in 2017?
Antwoord op vraag 87
2007: 24%
2017: 30%
Bron: CBS
Vraag 88
Hoeveel woningen zijn in Amsterdam verkocht in 2007 en in 2017?

10

Zie hiervoor ook figuur 3.8 in de MEV 2019 van het CPB.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

31

Antwoord op vraag 88
2007: 10.500
2017: 11.300
Bron: CBS (verkochte woningen aan particulieren)
Vraag 89
Hoeveel van die woningen in 2007 en in 2017 zijn in Amsterdam verkocht
aan mensen met een niet-Nederlands paspoort?
Vraag 90
Hoeveel personen hebben in 2007 en in 2017 meer dan één woning
gekocht in Amsterdam?
Vraag 91
Hoeveel mensen hebben in 2007 en in 2017 hun hypotheek verhoogd?
Antwoord op vraag 89–91.
De informatie voor vraag 89–91 was op deze korte termijn niet leverbaar.
De vragen zullen beantwoord worden voor of rond de begrotingsbehandeling BZK.
Vraag 93
Wat is de ontwikkeling van de Gini-coëfficiënt in Nederland over de
afgelopen jaren?
Vraag 94
Kan de Gini-coëfficiënt voor Nederland voor de laatste 10 jaar gegeven
worden?
Antwoord op vraag 93 en 94
Statistieken over inkomensongelijkheid worden gepubliceerd door het
CBS. In 2011 is het CBS overgegaan van steekproef naar integrale
waarneming waardoor de inkomensstatistieken van voor 2011 en die
vanaf 2011 niet één op één met elkaar vergelijkbaar zijn. In de tabel vindt
u daarom de Gini-coëfficiënt op basis van het gestandaardiseerd inkomen
voor de jaren 2011 tot en met 2016 (het meest recente jaar waarover het
CBS de inkomensstatistieken heeft gepubliceerd).
Tabel: Gini-coëfficiënt op basis van het gestandaardiseerd inkomen
2011

2012

2013

2014

2015

2016

0,288

0,289

0,289

0,303

0,290

0,288

Bron: CBS Statline.

Vraag 94
Kan de Gini-coëfficiënt voor Nederland voor de laatste 10 jaar gegeven
worden?
Antwoord op vraag 94
Zie vraag 93
Vraag 95
Kan de Gini-coëfficiënt voor alle OESO-landen gegeven worden?
Ja. Onderstaand overzicht geeft de Gini-coëfficiënt op basis van het
besteedbaar inkomen na correctie voor belastingen en transfers weer
voor alle OESO-landen. Per land is aangegeven uit welk jaar de meest

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

32

recente data van de OESO hierover afkomstig is. Deze data is overigens
ook zelfstandig te raadplegen op de website van de OESO.11

Vraag 96
Wat gebeurt er met inkomensverschillen in 2017, 2018 en 2019?
Antwoord op vraag 96
Voor het jaar 2017 heeft het CBS nog geen statistieken beschikbaar over
de inkomensongelijkheid in Nederland. Het CPB heeft in de MEV 2019 ook
geen actuele raming gemaakt van de ontwikkeling van de Gini-coëfficiënt
voor de komende jaren. Bij de doorrekening van het Regeerakkoord heeft
het CPB wel een inschatting gemaakt van het effect van de maatregelen
van het kabinet op de inkomensongelijkheid. Volgens het CPB wordt de
inkomensongelijkheid in Nederland verkleind door de maatregelen uit het
Regeerakkoord. Ten opzichte van het basispad zou de Gini-coëfficiënt
2,7% lager uitkomen op de lange termijn. Op de korte termijn geeft het
CPB aan dat het effect van de maatregelen uit het Regeerakkoord op de
inkomensongelijkheid beperkter is.
Vraag 97
Wat gebeurt er met vermogensverschillen in 2017, 2018 en 2019?
Antwoord op vraag 97
Statistieken met betrekking tot gerealiseerde (vermogens)ongelijkheid
worden jaarlijks verzameld door het CBS mede op basis van registraties
van de belastingdienst. Deze statistieken kunnen pas twee jaar na het
onderzoeksjaar voorlopig worden vastgesteld en een jaar later definitief.
Er zijn op dit moment daarom nog geen statistieken beschikbaar over de
gerealiseerde vermogensongelijkheid in 2017. Het CPB heeft ook geen
indicator voor de ontwikkeling van de vermogensongelijkheid in de
kabinetsperiode en verder. Ze kan dan ook geen inschatting maken van de
effecten van het beleid op het huishoud vermogen.
Vraag 98, 106 en 107
Hoeveel schulden hadden Nederlanders gezamenlijk in 2008 en in 2018?
Kunt u de totale private schuld van Nederlandse huishoudens weergeven?
Kunt u de ontwikkeling van de private schuld van Nederlandse
huishoudens weergeven?
11

https://stats.oecd.org/index.aspx?queryid=66670.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

33

Antwoord op vraag 98, 106 en 107
De totale schuld van Nederlanders is de som van de private schulden (van
huishoudens en bedrijven) en de overheidsschuld.
2008 (1e kwartaal)

2018 (1e kwartaal)

Schuld private sector als % bbp
Overheidsschuld (EMU-schuld) als % bbp

231,8
44

254,3
55

Totaal (% bbp)

275,8

309,3

Bron: DNB, Macro-economisch scoreboard.

Zie onderstaande grafiek voor de ontwikkeling van de schuld van
Nederlandse huishoudens. Nederlandse huishoudens hadden in 2017 een
schuld van 105 procent bbp.
Grafiek. Schuld Nederlandse huishoudens, procent bbp

Bron: DNB.

Vraag 99
Hoe hoog is de hypotheekschuld in het totaal van de schulden in 2008 en
2018?
Antwoord op vraag 99
In onderstaande tabel vindt u de schulden van de verschillende institutionele sectoren in Nederland. Voor de huishoudens is aangegeven welk
deel van de schulden woninghypotheken betreffen.
Schulden institutionele sectoren
mln. Euro

2008 1e kwartaal

2018 1e kwartaal

Huishoudens
waarvan woninghypotheken
Niet-financiële vennootschappen
Overheid
Financiële instellingen

738.866
599.029
2.146.432
368.341
6.612.941

819.939
698.122
3.629.870
602.700
10.344.976

Totale binnenlandse sectoren

9.866.580

15.397.485

Bron: CBS, data voor huishoudens zijn inclusief instellingen zonder winstoogmerk t.b.v. huishoudens
https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/84099NED/table?ts=1537884699154

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

34

Vraag 100
Hoe hoog is de studieschuld in het totaal van de schulden in 2008 en
2018?
Antwoord op vraag 100
De studieschuld in 2018 is nog niet bekend omdat het jaar nog niet is
afgelopen. Deze zal worden opgenomen in het jaarverslag over 2018. De
studieschuld eind 2008 bedroeg circa 7,9 miljard euro en eind 2017 circa
19,2 miljard euro. De toename komt door een stijgend aantal studenten,
een stijgend aantal terugbetalers en een toename in gemiddelde
leenbedragen als gevolg van onder andere het studievoorschot. De totale
schulden van de Nederlandse huishoudens bedroegen 707 en 770 miljard
euro in respectievelijk 2008 en 2017.
Vraag 101
Hoe veel studieschuld is jaarlijks oninbaar en wordt afgeschreven?
Antwoord op vraag 101
In de afgelopen jaren werd gemiddeld circa 13 miljoen euro per jaar
kwijtgescholden bij de groep terugbetalers. Daarnaast werd jaarlijks circa
5 miljoen euro kwijtscholden als gevolg van overlijden.
Vraag 102
Waarom zijn studieschulden niet in figuur 1.2.2 opgenomen?
Antwoord op vraag 102
De studieschulden zijn in figuur 1.2.2 opgenomen onder de categorie
«overige schulden».
Vraag 103
Hoe ontwikkelt de studieschuld zich de komende jaren naar verwachting
in relatie tot andere vorm van schuld en zijn daar ook economische
risico’s aan verbonden? Kunt u de studieschulden weergeven in figuur
1.2.2?
Antwoord op vraag 103
Naar verwachting zal de totale studieschuld de komende jaren toenemen.
Ten eerste neemt het aantal studenten dat recht heeft op een basisbeurs
in het hoger onderwijs af, waardoor studenten meer zullen gaan lenen.
Ten tweede zal de totale studieschuld toenemen, doordat studenten die
onder het studievoorschot vallen een langere periode hebben om hun
studieschuld terug te betalen (35 jaar). Ook bij studieschulden gelden
economische risico’s, wel gelden er ten opzichte van andere vormen van
schulden sociale terugbetaalvoorwaarden voor studieschulden. Bij de
terugbetaling van studieleningen wordt namelijk niet alleen gekeken naar
de hoogte van de lening maar ook naar wat de oud-student gezien zijn of
haar inkomen kan dragen. Voor de overzichtelijkheid is ervoor gekozen
om de studieschuld niet apart weer te geven in de figuur.
Vraag 104
Waarom worden bij de vermogensschets van Nederlandse huishoudens
pensioenen meegerekend?
Vraag 105
Hoe ziet de vermogenspositie van Nederlandse huishouden eruit als
pensioen uitgezonderd worden van de vermogensopbouw?
Antwoord op vraag 104 en 105
Het pensioenvermogen is, hoewel niet vrij beschikbaar, een belangrijk
onderdeel van het totale vermogen van Nederlandse huishoudens. Door

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

35

de vormgeving van de Nederlandse instituties bouwen huishoudens
relatief veel vermogen op voor de oude dag. Zonder deze instituties
zouden huishoudens zelf moeten sparen voor hun oude dag.
Het totale vermogen van Nederlandse huishoudens is in 2017 ca.
€ 3.800 miljard. Wanneer het pensioenvermogen niet wordt meegerekend
is het vermogen van Nederlandse huishoudens gelijk aan ca.
€ 2.200 miljard.12
Vraag 105
Hoe ziet de vermogenspositie van Nederlandse huishouden eruit als
pensioen uitgezonderd worden van de vermogensopbouw?
Antwoord op vraag 105
Zie vraag 104
Vraag 106
Kunt u de totale private schuld van Nederlandse huishoudens weergeven?
Antwoord op vraag 106
Zie antwoord op vraag 98.
Vraag 107
Kunt u de ontwikkeling van de private schuld van Nederlandse
huishoudens weergeven?
Antwoord op vraag 107
Zie antwoord op vraag 98.
Vraag 108
Welk gedeelte van de stijging van de lasten is endogeen en welk gedeelte
is beleidsmatig?
Antwoord op vraag 108
In 2019 stijgen de belasting- en premieontvangsten met 18,3 miljard euro
ten opzichte van 2018. Daarvan komt 13,3 miljard euro door de endogene
(economische) ontwikkeling en 5,0 miljard door beleidsmaatregelen. De
beleidsmaatregelen zijn niet op lastenbasis (relevant voor het inkomstenkader) maar op EMU-basis om zo het EMU-saldo te kunnen ramen.
Vraag 109
Hoe zijn alle eindejaarsmarges van de ministeries ingezet?
Antwoord op vraag 109
De eindejaarsmarges van 2017 zijn bij Voorjaarsnota 2018 toegevoegd aan
de begrotingen. Zie de onderstaande tabel. Onder tabel vindt u per
begroting een toelichting op de inzet van de eindejaarsmarge.

12

Cijfers zijn afkomstig van DNB.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

36

Eindejaarsmarges (in mln. euro)
Begroting

EJM

Plafond Rijksbegroting
Hoge Colleges van Staat
Algemene Zaken
Justitie en Veiligheid
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
Financiën
Defensie
Infrastructuur en Waterstaat (excl. fondsen)
Economische Zaken en Klimaat
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
Sociale Zaken en Werkgelegenheid
Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Gemeentefonds
HGIS

1
1
86
49
96
33
305
53
21
15
64
25
22
111

Voordelig saldo Infrastructuurfonds
Voordelig saldo Deltafonds

79
28

Eindejaarsmarge plafond Sociale zekerheid
Sociale Zaken en Werkgelegenheid

84

De Hoge Colleges van Staat zet de eindejaarsmarge in voor meerdere
overlopende posten uit 2017.
AZ heeft de eindejaarsmarge ingezet voor interne problematiek zoals voor
hogere kosten bij ICT.
JenV heeft de eindejaarsmarge ingezet voor overlopende verplichtingen
uit 2017, voor de financiële gevolgen voortkomend uit het Prognose
Model Justitiële Ketens en voor het besparingsverlies Vitale ketens.
BZK zet de helft van de eindejaarsmarge in voor overlopende posten op
verschillende artikelen. Het overige deel van de eindejaarsmarge is
ingezet voor diverse problematiek binnen de begroting, waaronder de
fractiekostenregeling, voor het digitale inkoopsysteem, en het financiële
systeem 3F.
OCW heeft de eindejaarsmarge grotendeels ingezet voor overlopende
verplichtingen uit 2017 en voor de tegenvaller op de ramingen.
Defensie heeft de eindejaarsmarge grotendeels ingezet op het investeringsartikel voor 2018.
IenW heeft de eindejaarsmarge met name ingezet voor doorlopende
verplichtingen uit 2017. Daarnaast is een deel van de eindejaarsmarge
overgeboekt naar de departementen EZK en BZK in het kader van de
departementale herindeling.
EZK zet de eindejaarmarge in ter dekking van hogere uitgaven, voor o.a.
het programma Cloud Werkplek en voor uitgaven inzake Pallas.
SWZ heeft de eindejaarsmarge ingezet ter dekking van de sectorplannen
en de Rijksschoonmaakorganisatie (deelplafond Rijksbegroting) en om de
middelen die gereserveerd waren voor de voorfinanciering bijstand in
2017 terug te zetten in de jaren waar deze oorspronkelijk vandaan
kwamen, middels een kasschuif (deelplafond Sociale Zekerheid).
Het Infrastructuurfonds en het Deltafonds kennen een 100 procent
eindejaarsmarge, waarbij het voordelig saldo over 2017 bij Voorjaarsnota

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

37

volledig is toegevoegd aan de stand 2018. De eindejaarsmarge is
toegevoegd aan dezelfde artikelen en modaliteiten als waar het voordelig
saldo zich voordeed.
De HGIS eindejaarsmarge over 2017 is EUR 156 mln. Deze is voor het
overgrote deel toegevoegd aan de begrotingen van BZ en Defensie en
voor een kleiner deel aan de begrotingen van JenV, BHOS, LNV en IenW.
De inzet van de eindejaarsmarge is nader toegelicht in de eerste suppletoire begrotingen 2018 van de betreffende departementen.
De departementen Financiën, LNV en VWS hebben de eindejaarsmarge
betrokken in het totale saldo van mee- en tegenvallers.
Vraag 110
Welke posten lieten vorig jaar de grootste onderuitputting of onderbesteding zien en welke posten laten structureel onderuitputting of
onderbesteding zien?
Vraag 111
Welke posten laten de laatste jaren vaker meevallers zien?
Vraag 112
Welke posten laten structureel of meerjarig tegenvallers zien? Hoe is dit te
verklaren en klopt de ramingsmethode voor deze posten wel?
Vraag 182
Welke posten of welke regelingen kennen sinds deze Miljoenennota
nieuwe ramingsmethoden en welke verschillen leveren deze nieuwe
ramingsmethoden op?
Antwoord op vraag 110, 111, 112, 182
Het kabinet presenteert in de Miljoenennota een zo goed mogelijke
raming van de overheidsuitgaven. Voor iedere raming geldt dat deze op
basis van historische realisaties, recentere informatie en voortschrijdend
inzicht kan worden bijgesteld. Dit kan leiden tot zowel hogere als lagere
uitgaven dan eerder geraamd. Het gaat daarbij zowel om incidentele als
structurele aanpassingen van de raming.
De posten waarbij per saldo de grootste structurele meevallers zijn
geïdentificeerd betreffen de sociale zekerheid en de zorg. Bij de sociale
zekerheid betreft het meevallers op de uitgaven aan de AOW (103 mln.),
het kindgebonden budget (97 mln.) en op de Wajong (46 mln.). Voor de
zorg is sprake van structureel lagere uitgaven aan met name genees- en
hulpmiddelen (349 mln.) en de ggz (300 mln.).
Daarnaast zijn er ook incidentele meevallers geïdentificeerd. De grootste
posten bevinden zich bij de sociale zekerheid, rente en huurtoeslag. Bij de
sociale zekerheid valt in 2019 eenmalig 208 mln. vrij bij de compensatieregeling transitievergoeding bij langdurige arbeidsongeschiktheid. De
rente-uitgaven vallen in 2019 339 mln. lager uit. De uitgaven aan de
huurtoeslag zijn in 2019 138 mln. lager dan eerder geraamd. Ook zijn er
incidentele meevallers vanwege niet-bestede investeringsmiddelen bij
IenW en Defensie (1,9 mld.) en de schikking met ING (624 mln.). Deze
laatste meevallers zorgen weliswaar voor lagere uitgaven in 2018, maar
leiden niet tot lagere uitgaven in latere jaren. Voor de niet-bestede
investeringsmiddelen geldt dat deze via de eindejaarsmarge worden
meegenomen naar latere jaren.
Naast de structurele en incidentele meevallers zijn er ook posten die
tegenvallers laten zien. Grote posten met hogere uitgaven in 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

38

betreffen met name de EU-afdrachten (303 mln.) en de leerlingen- en
studentenaantallen en studiefinanciering (198 mln.). Deze mutaties
hebben een structureel karakter.
Bovenstaande mee- en tegenvallers zijn verwerkt in de Miljoenennota
2019. Om te bepalen of een meevaller of tegenvaller zich structureel
voordoet op een begrotingspost, wordt ook naar de historische uitputting
van die post over de afgelopen jaren gekeken. Meevallers op posten die
de laatste jaren herhaaldelijk onderuitputting hebben laten zien, kunnen
als structureel worden aangemerkt.
De oorzaken van afwijkende ramingen zijn divers. Zo worden rentelasten
grotendeels bepaald door de financiële markten. Nieuwe ramingen in
bijvoorbeeld de zorg en sociale zekerheid leiden vaker tot relatief grote
mutaties vanwege de grote grondslag. Zo heeft een relatief kleine
bijstelling van de levensverwachting een fors budgettair effect op de
AOW-uitgaven. Ook bij de ramingen voor leerlingen- en studentenaantallen en de huurtoeslag doet dit effect zich voor. Voor dergelijke ramingen
wordt aangesloten bij de publicaties van het Centraal Planbureau en het
Centraal Bureau voor Statistiek.
In de ramingsmethodiek van de grote posten op de begroting zijn sinds de
vorige Miljoenennota geen aanpassingen gedaan. Het is mogelijk dat op
kleinere posten of specifieke regelingen wijzigingen zijn doorgevoerd,
aangezien het aanscherpen en optimaliseren van ramingen een continu
proces is. Hiervoor kunt u terecht bij de departementale begrotingen.
Daarnaast is met de afspraken over de gaswinning in Groningen de
gasbatenraming geactualiseerd. In de kamerbrief over de budgettaire
gevolgen gaswinning Groningen van 18 september jl. vindt u hierop een
uitgebreide toelichting (zie Kamerstuk 33 529, nr. 524).
Vraag 111
Welke posten laten de laatste jaren vaker meevallers zien?
Antwoord op vraag 111
Zie antwoord op vraag 110.
Vraag 112
Welke posten laten structureel of meerjarig tegenvallers zien? Hoe is dit te
verklaren en klopt de ramingsmethode voor deze posten wel?
Antwoord op vraag 112
Zie antwoord op vraag 110
Vraag 113
Kan het globaal evenwicht tussen ondernemers in box 1 en ondernemers
in box 2 verder uitgewerkt worden? Wat is de effectieve lastendruk in
box 1 en box 2 voor een ceteris paribus ondernemer met een inkomen
van 30.000, 50.000 en 100.000 euro?
Antwoord op vraag 113
Voor een verdere uitwerking van het globaal evenwicht in de belasting- en
premiedruk tussen de directeur-grootaandeelhouder (dga) en de belastingplichtige die winst uit onderneming geniet (IB-ondernemer), wijs ik u
graag op de memorie van toelichting (MvT) van het Belastingplan 2019,
paragraaf 5.9. Hierin is zowel een vergelijking opgenomen van het
marginaal toptarief als een vergelijking van de gemiddelde belasting- en
premiedruk. Onderstaande figuur uit de MvT toont de gemiddelde
belasting- en premiedruk voor deze groepen. Verschillende bruto
loonkosten of bruto winstniveaus worden in deze figuur weergegeven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

39

Figuur: Gemiddelde belasting- en premiedruk1 (inclusief zorgtoeslag) IB-ondernemer,
werknemer en dga in 2023, vóór maatregelen (conform basispad) en na maatregelen
(pakket Belastingplan 2019)

1
Bij deze berekening zijn, om een vergelijking te kunnen maken tussen de dga, IB-ondernemer
en werknemer, conform het IBO-ZZP naast de premie volksverzekering ook de werkgeverspremies meegenomen in de totale druk.

Vraag 114
Kunt u een overzicht geven van de grondslagverbredende maatregelen in
de Vpb en de lastenmutaties voor bedrijven als gevolg van deze grondslagverbreding voor de periode 2018–2021?
Antwoord op vraag 114
In onderstaande tabel zijn de huidig doorgevoerde en aanhangig
gemaakte wetsvoorstellen voor grondslagverbredende maatregelen in de
Vpb en de lastenmutaties voor bedrijven in de periode 2018–2021 als
gevolg van deze maatregelen weergegeven. De eerste twee maatregelen
(vervallen schijfverlenging en aanpassen innovatiebox) zijn al via het
belastingplan 2018 in wetgeving opgenomen. De maatregel versoberen
voorwaartse verliesverrekening heeft nog geen budgettair effect
gedurende de kabinetsperiode maar leidt structureel tot een lastenverzwaring van € 1.018 mln.
Lastenverzwarende maatregelen vennootschapsbelasting (bedragen in mln €, + = lastenverzwarend)
Terugdraaien verlenging tariefopstapje vennootschapsbelasting
Tariefsaanpassing innovatiebox
Afschaffen fiscale aftrek op vergoeding over
aanvullend tier 1-kapitaalinstrumenten
Fiscale beleggingsinstellingen
Versoberen voorwaartse verliesverrekening in de
vennootschapsbelasting
Beperking afschrijving gebouwen in de vennootschapsbelasting
Implementatiewetsvoorstel ATAD1
Totaal

2018

2019

2020

2021

123
124

123
124

224
124

296
124

0
0

131
0

136
54

141
54

0

0

0

0

0
0

200
1.343

200
1.392

200
1.525

247

1.921

2.130

2.340

Vraag 115
Welke invloed heeft het besluit om de gaswinning op termijn te stoppen
op het houdbaarheidstekort van 0,4% bbp?
Vraag 116
Kunt u de wijze waarop het stopzetten van de gaswinning gevolgen heeft
voor het houdbaarheidssaldo nader onderbouwen met cijfers?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

40

Vraag 117
Hoe heeft het houdbaarheidssaldo zich ontwikkeld sinds het begin van het
kabinet Rutte-III, welke factoren hebben hier precies een rol in gespeeld en
wat is de meest actuele stand van zaken?
Antwoord op vraag 115, 116, 117
De meest recente raming van het houdbaarheidssaldo is afkomstig uit de
doorrekening van het Regeerakkoord Rutte-III.13 Daarin was het houdbaarheidssaldo –0,4 procent bbp. Het CPB geeft in de MEV 2019 aan dat het
gasbesluit een beperkt negatief effect op het houdbaarheidssaldo van de
overheid heeft. Het totale houdbaarheidseffect is lastig te bepalen, omdat
de totale gasinkomsten het resultaat zijn van zowel volumebeslissingen,
gasprijsontwikkelingen, een nieuwe afdrachtensystematiek, aangepaste
kosten en eventuele bijbehorende dekking.
Het CPB publiceert geen reguliere actualisatie van het houdbaarheidssaldo. Sinds het begin van het kabinet Rutte-III is er ook geen actualisatie
van het houdbaarheidssaldo geweest, en een uitsplitsing van factoren die
sindsdien een effect kunnen hebben gehad op het houdbaarheidssaldo is
dan ook niet beschikbaar.
Vraag 118
Wat zijn de oorzaken van de overschrijding van het deelkader RBG-eng?
Hoe heeft dit zo kunnen ontstaan? Hoe wordt overschrijding in de
toekomst voorkomen?
Antwoord vraag 118
In de Miljoenennota 2019 doen zich diverse mee- en tegenvallers voor. Per
saldo doet zich voor 2019 overschrijding voor op het plafond Rijksbegroting (ad 0,9 miljard euro). De overschrijding in 2019 wordt onder
andere veroorzaakt door het volumebesluit gas (ad 0,3 miljard euro) en
enkele kasschuiven vanuit 2018 (ad 0,5 miljard euro). Een nadere
toelichting wordt in tabel 1.3 (ontwikkeling uitgaven plafond Rijksbegroting en de bijbehorende toelichting) in de bijlage van de Miljoenennota
2019.
Deze problematiek wordt conform de begrotingsregels gedekt door
meevallers binnen het uitgavenplafonds Zorg en Sociale Zekerheid. Het
kabinet heeft aan het begin van de kabinetsperiode voor de uitgavenkant
van de begroting een afspraak gemaakt over het maximale uitgavenniveau. Voor elk jaar wordt een uitgavenplafond vastgesteld dat niet
overschreden mag worden. De uitgavenplafonds van de sectoren
Rijksbegroting, Sociale Zekerheid en Zorg samen vormen het totale
uitgavenplafond.
Vraag 119
Wat zijn de oorzaken van de onderschrijdingen bij de uitgavenplafonds
sociale zekerheid en zorg?
Antwoord op vraag 119
De onderschrijdingen op uitgavenplafonds Sociale Zekerheid (0,5 mld.) en
Zorg (0,5 mld.) zijn het verschil tussen de geraamde uitgaven die onder
deze plafonds vallen en de hoogte van de uitgavenplafonds. Voor de
sociale zekerheid zijn de belangrijkste oorzaken voor de onderschrijding
meevallers op de uitgaven aan de AOW (103 mln.), het kindgebonden
budget (97 mln.) en op de Wajong (46 mln.). Tevens valt er in 2019
eenmalig 208 mln. vrij bij de compensatieregeling transitievergoeding bij
langdurige arbeidsongeschiktheid. Voor de zorg zijn de belangrijkste
13

CPB, 2017, Analyse economische en budgettaire effecten van de financiële bijlage van het
Regeerakkoord (Kamerstuk 34 700, nr. 34 (bijlage)).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

41

oorzaken voor de onderschrijding lagere uitgaven aan genees- en
hulpmiddelen (349 mln.) en lagere uitgaven aan de ggz (300 mln.).
Een verdere uitwerking van de ontwikkeling van de uitgaven onder de
uitgavenplafonds is te vinden in de bijlage van de Miljoenennota
(Uitgavenplafond Sociale Zekerheid (pagina 10–13) en Uitgavenplafond
Zorg (pagina 13–17)).
Vraag 120
Hoe hoog is de zorgpremie voor 2019 als de geraamde onderuitputting
voor het budgettair kader zorg vervalt?
Antwoord op vraag 120
De zorgpremie wordt vastgesteld door verzekeraars. Zij zullen hun premie
vaststellen op basis van de zorguitgaven die zij verwachten, ongeacht of
in de Rijksbegroting bepaalde onderuitputting wel of niet vervalt voor het
Uitgavenplafond Zorg.
Vraag 121
Nederland voldoet aan de regels van het SGP, maar komt met een
structureel begrotingssaldo van –0,4% gevaarlijk dicht bij de grens. Hoe
wordt de kans ingeschat dat deze grens wordt overgeschreden bij
economische tegenvallers?
Vraag 122
Hoe heeft het structurele begrotingssaldo zich ontwikkeld sinds het begin
van Rutte III en welke factoren hebben bijgedragen aan het structurele
saldo van –0,4%?
Antwoord vraag 121 en 122
Het structurele saldo wordt berekend door het feitelijke EMU-saldo te
corrigeren voor incidentele factoren en de conjuncturele component (zie
ook tabel 19.1 bijlage 19 bij Miljoenennota). De conjuncturele component
wordt bepaald door de geschatte afwijking tussen het feitelijke en het
potentiële bbp (de output gap) te vermenigvuldigen met de gevoeligheid
van het EMU-saldo voor mutaties van het bbp (de begrotingselasticiteit).
Het potentiële bbp wordt berekend door voor de determinanten daarvan,
waaronder arbeidsaanbod, evenwichtswerkloosheid en productiviteit, de
structurele trends te bepalen. De output-gap wordt geraamd door het
CPB.
Opbouw structureel saldo 2017–2019
(in procenten bbp, + is overschot)

Feitelijk overheidssaldo
Conjuncturele component
Incidentele correcties
Structureel overheidssaldo

Startnota

Miljoenennota 2019

2017

2018

2019

2017

2018

2019

0,6
– 0,2
– 0,3
0,0

0,5
– 1,1
– 0,1
– 0,7

0,7
– 0,8
– 0,1
– 0,2

1,2
0,0
– 0,4
0,8

0,8
– 0,5
– 0,1
0,1

1,0
– 1,1
– 0,3
– 0,4

De huidige raming van het structurele saldo is voor 2018 gunstiger dan bij
Startnota werd verwacht, en voor 2019 zoals voorzien bij Regeerakkoord
minder gunstig. Het structurele begrotingssaldo verslechtert dit jaar en
volgend jaar, maar blijft binnen de MTO (middellangetermijndoelstelling)
van –0,5% bbp.
Sinds de Startnota is het feitelijk saldo toegenomen voor alle genoemde
jaren. De incidentele correctie is vooral voor 2019 sinds de Startnota
toegenomen door een actualisatie van het Pensioen in Eigen Beheer
waarbij incidentele extra ontvangsten geen structureel saldo-voordeel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

42

opleveren. In de Miljoenennota 2019 is tevens de rekeningcourantmaatregel genoemd. Deze zorgt voor 1,8 miljard euro (ongeveer 0,2 procent
bbp) incidentele ontvangst in 2019. Dit heeft een neerwaarts effect op het
structurele saldo (ten opzichte van het feitelijke saldo).
Omdat Nederland in hoogconjunctuur is, is de conjuncturele component
in 2018 en 2019 negatief. In de Macro Economische Verkenningen (MEV)
heeft het CPB een actualisatie gemaakt van de output gap (berekend met
de EC-methode), oftewel het verschil tussen het feitelijke en het potentiële
bbp. Deze is in 2018 kleiner dan bij Startnota verwacht, en in 2019 juist
groter. Daardoor is de conjuncturele component in 2018 minder negatief
geworden, en in 2019 juist negatiever.
Vraag 122
Hoe heeft het structurele begrotingssaldo zich ontwikkeld sinds het begin
van Rutte III en welke factoren hebben bijgedragen aan het structurele
saldo van –0,4%?
Antwoord vraag 122
Zie antwoord vragen 121 en 122.
Vraag 123
Hoe hoog zijn de private schulden van huishoudens in België, Frankrijk,
Italië, Duitsland, Denemarken en Finland?
Antwoord op vraag 123
Land
België
Frankrijk
Italië
Duitsland
Denemarken
Finland

2016
59,0%
56,4%
41,0%
52,4%
129,2%
66,0%

De cijfers geven de private schuld weer, waarvan huishoudens, uitgedrukt
in percentage van het bbp. Het meeste recente jaar waarvoor deze cijfers
beschikbaar zijn voor alle EU-lidstaten is 2016. Deze informatie is
gebaseerd op cijfers uit Eurostat en is publiekelijk beschikbaar op:
https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/
refreshTableAction.do?tab=table&plugin=1&pcode=tipspd25&language=en
Vraag 124
Kunt u een overzicht geven van de staatsschuld van lidstaten in de
eurozone en de ontwikkeling van de staatsschulden in deze lidstaten?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

43

Antwoord op vraag 124
Eurolanden

2004–08

2009–13

2014

2015

2016

2017

2018

2019

België
Duitsland
Estland
Ierland
Griekenland
Spanje
Frankrijk
Italië
Cyrpus
Letland
Lithuanië
Luxemburg
Malta
Nederland
Oostenrijk
Portugal
Slovenië
Slowakije
Finland

92%
65%
4%
29%
105%
40%
66%
101%
57%
12%
22%
9%
66%
48%
67%
68%
25%
33%
38%

102%
78%
8%
99%
156%
73%
88%
119%
72%
41%
17%
20%
68%
62%
82%
109%
49%
46%
50%

107%
75%
11%
105%
179%
100%
95%
132%
108%
41%
36%
23%
64%
68%
84%
68%
80%
54%
60%

106%
71%
10%
77%
177%
99%
96%
132%
108%
37%
41%
22%
59%
65%
85%
131%
83%
52%
64%

106%
68%
9%
73%
181%
99%
97%
132%
107%
41%
43%
21%
56%
62%
84%
129%
79%
52%
63%

103%
64%
9%
68%
179%
98%
97%
132%
98%
40%
40%
23%
51%
57%
78%
130%
74%
51%
61%

102%
60%
9%
66%
178%
98%
96%
131%
106%
37%
40%
23%
47%
54%
75%
126%
69%
49%
60%

100%
56%
8%
63%
170%
96%
96%
130%
100%
37%
36%
23%
43%
50%
72%
123%
65%
47%
60%

De cijfers geven de publieke schuld in % van het bbp weer. Deze informatie is gebaseerd op de lenteraming van de Europese Commissie en is
publiekelijk beschikbaar op https://ec.europa.eu/info/sites/info/files/
economy-finance/ip077_en.pdf
Vraag 125
Kunt u overzicht geven welke lidstaten vanwege een te hoge en aanhoudende staatsschuld boetes hebben gekregen vanuit de EU?
Antwoord op vraag 125
Er zijn geen lidstaten die vanwege een te hoge en aanhoudende staatsschuld boetes hebben gekregen vanuit de EU
Vraag 126
Wat gebeurt er in het extreme schokscenario van een mondiale economische crisis?
Vraag 127
Wat gebeurt er in het extreme schokscenario van een financiële crisis?
Vraag 128
Wat gebeurt er in het extreme schokscenario van een Europese
schuldencrisis?
Antwoord op vraag 126, 127 en 128
Een schokproef doet geen uitspraken over de kans dat doorgerekende
scenario’s zich zullen voordoen, maar een inschatting van de effecten van
extreme, financieel-economische schokken op de overheidsfinanciën. Dat
gebeurt op basis van hypothetische scenario’s, die met nadruk illustratief
zijn bedoeld. Hieronder worden de effecten van deze scenario’s kort
besproken. De assumpties, methodologie en effecten van deze drie
scenario’s worden in meer detail besproken in bijlage 18 bij de
Miljoenennota.
Financiële crisis
Dit scenario veronderstelt dat de problemen op de wereldwijde financiële
markten, zoals die zijn opgetreden in 2008 en 2009, weer terugkeren. De
problemen in de bancaire sector slaan vervolgens net als in 2008 en 2009
over op de (reële) economie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

44

Een nieuwe crisis in de financiële sector resulteert in wereldwijde
vraaguitval en sterk dalende huizenprijzen. Hierdoor daalt de wereldhandel en daardoor ook de uitvoer. Het vertrouwen van consumenten en
producenten neemt af en de consumptie van huishoudens daalt fors,
mede door de daling van de huizenprijzen. Daarnaast werkt het gedaalde
vertrouwen direct door op de financiële markten. Hogere risicopremies op
de beurs leiden tot hogere rentes voor bedrijven. Hierdoor komen de
investeringen onder druk te staan. Al met al resulteert dit in economische
krimp in jaar 1 en oplopende werkloosheid. De verslechtering van het
economisch beeld leidt tot een verslechtering van de schuldquote met
zo’n 23 procent bbp in jaar 5. Dat betekent dat de schuld vijf jaar na
aanvang van de crisis 23 procentpunt hoger uitvalt dan anders het geval
zou zijn geweest. Een sterke daling van de huizenprijzen en de oploop in
de werkloosheid leiden tot verliezen op de Nationale Hypotheekgarantie.
In eerste instantie wordt het garantievermogen gebruikt als buffer. In jaar
4 en 5 stelt de overheid een renteloze lening beschikbaar. Daarnaast lijdt
de overheid extra verliezen op de garanties door de dalende consumptie
en export. Gezamenlijk leidt dat tot een schuldopdrijvend effect van
ongeveer 0,1 procent bbp.
Europese schuldencrisis
In dit scenario wordt verondersteld dat de economische situatie in enkele
eurolanden verslechtert. De overheidsschuld in deze landen wordt
daardoor, zonder aanvullende maatregelen, onhoudbaar. Private partijen
zien zich genoodzaakt om af te boeken op de staatsobligaties, terwijl
overheden de looptijd van leningen verlengen en de rente verlagen.
De handelspartners van Nederland worden geraakt door de nieuwe
eurocrisis, waardoor de relevante Nederlandse export flink daalt. Doordat
de financiële positie van enkele eurolanden verslechtert, loopt ook het
vertrouwen in de eurozone een deuk op. Die onzekerheid leidt tot hogere
risicoaversie op de financiële markten, waardoor de risicopremie op
leningen stijgt.40 In Nederland loopt de werkloosheid vervolgens op en
daalt de consumptie. Deze economische ontwikkelingen leiden tot een
direct effect op de overheidsschuld van ruim 15 procentpunt bbp in jaar
5.In dit scenario leidt de onrust op de financiële markten tot verdamping
van de winstafdracht van DNB. Op de Nationale Hypotheekgarantie (NHG)
worden verliezen geleden door de hogere werkloosheid en een sterke
daling van de huizenprijzen. Verder verleent de overheid in jaar 3 t/m 5
een renteloze lening aan het WEW om verliezen op de NHG te dekken. Via
deze kanalen, inclusief verliezen op de garanties, ontstaat een schuldopdrijvend effect van ongeveer 0,2 procent in jaar 5.
Mondiale economische crisis
De tekorten op zowel de betalingsbalans als de begroting van de
Verenigde Staten zijn al jaren aanzienlijk. In het scenario «Mondiale
economische crisis» wordt verondersteld dat, als gevolg van onzekerheid
over de Amerikaanse schulden, de dollar onderuit gaat en wereldwijde
onzekerheid ontstaat.
De lagere koers van de dollar maakt import voor de Verenigde Staten
duurder, waardoor de koopkracht van Amerikaanse huishoudens daalt.
Dat vertaalt zich in een forse daling van de relevante wereldhandel in het
eerste jaar, waarna geen inhaalgroei volgt. Deze internationale schok leidt
ook tot een lagere olieprijs in dollars. Lagere gasprijzen leiden tot
inkomstenderving voor de Nederlandse begroting. De lagere aandelenkoersen en de lagere rente leiden ertoe dat pensioenfondsen hun
dekkingsgraad moeten repareren. Daarnaast heeft vooral de oploop in
werkloosheid een negatief effect op de consumptie. Het schuldopdrijvende effect is bijna 40 procent bbp in jaar 5.De stijgende werkloosheid en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

45

een sterke prijsdaling in de woningmarkt leiden ook in dit scenario tot
verliezen op de NHG, die deels worden gedekt door een renteloze lening
van de overheid aan het WEW. De mondiale onrust en economische
onzekerheid raken Nederlandse exportbedrijven. Een klein deel van de
transacties over de grens verzekert de overheid via de exportkredietverzekering (EKV). De mondiale dip leidt tot een navenant grotere kans op een
faillissement van tegenpartijen, waardoor de overheid extra schade moet
vergoeden. In dit scenario is uitgegaan van een extra schade van ruim
100 miljoen euro. Daarnaast lijdt de overheid ook extra verliezen bij de
garanties. Bij elkaar leidt dat tot een schuldopdrijvend effect van ongeveer
0,3 procent bbp in jaar 5.
Vraag 129
Welke rechtvaardiging kent de begrotingssystematiek voor het aanleggen
van een defensiefonds om niet-uitgegeven budget meerjarig te kunnen
behouden?
Antwoord op vraag 129
In het regeerakkoord geeft het kabinet aan te zullen komen met
voorstellen om de continuïteit, voorspelbaarheid en planbaarheid van de
Defensiematerieelinvesteringen te vergroten. Hieraan geeft het kabinet
invulling door het instellen van een Defensiematerieelbegrotingsfonds. Dit
begrotingsfonds draagt ook bij aan het op meer transparante wijze
kunnen informeren van de Kamer over het investeringsprogramma van
Defensie voor de komende 15 jaar.
Een Defensie materieelbegrotingsfonds is een fonds op basis van de
Comptabiliteitswet artikel 2.11, inclusief het meenemen van een voor- of
nadelig saldo naar het volgende begrotingsjaar.
Dit beoogde fonds wordt niet op voorhand uitgezonderd van bezuinigingen, taakstellingen en specifieke of generieke kortingen.
Vraag 130
Hoe worden de regeerakkoordmiddelen die de Belastingdienst in 2019 ter
beschikking krijgt verdeeld c.q. besteed?
Antwoord op vraag 130
In de financiële bijlage van de Kamerbrief Beheerst Vernieuwen d.d.
26 april 2018 (Kamerstuk 31 066, nr. 403) is de raming opgenomen voor
het totaal aan de Belastingdienst beschikbaar gestelde budget voor
beheerst vernieuwen. Zoals in de begroting van Financiën IXB
beschreven, is dit budget onderverdeeld langs de lijnen van het
aanpakken van de complexe en verouderde ICT, het vernieuwen van
processen, het verbeteren van de bedrijfsvoering en de instroom van
personeel.
Vraag 131
Bij de balans plussen en minnen: klopt het dat intensiveringen en
tegenvallers structureel zijn en de meevallers incidenteel? Zo niet, welke
posten zijn structureel en welke incidenteel?
Antwoord vraag 131
In de balans van plussen en minnen worden de bedragen voor de
intensiveringen, tegenvallers en meevallers gepresenteerd voor 2019. Een
deel van de intensiveringen en tegenvallers kent een meerjarig karakter
(o.a. het volumebesluit gas). Hiertegenover staan diverse meevallers met
name in de zorg en de sociale zekerheid. Deze meevallers kennen
grotendeels een meerjarige doorwerking. Per saldo geeft het kabinet niet
meer uit onder het uitgavenplafond dan eerder voorzien.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

46

Vraag 132
Waarop is de omvang van de reservering voor een hogere afdracht aan de
EU van 500 miljoen euro gebaseerd? Wat is de precieze berekening?
Antwoord op vraag 132
De reservering van 0,5 miljard euro op de Aanvullende Post voor het
effect van de bronnenrevisie is een schatting, gebaseerd op de cijfers die
het CBS in mei en juni jl. heeft gepresenteerd voor de revisie van het
Nederlands BNI in de jaren 2010–2017 en het relatieve aandeel van
Nederland aan de EU-begroting in die jaren. Naar verwachting maakt de
Europese Commissie in januari 2019 bekend wat het bedrag van de
nacalculatie voor Nederland is. Het uiteindelijke bedrag van de nacalculatie zal ook door de BNI-bijstellingen van alle andere EU-lidstaten worden
beïnvloed en kan dus nog anders worden.
Vraag 133
Met hoeveel stijgen de uitgaven aan de EU in 2019 en 2020 als gevolg van
een hoger bni?
Antwoord op vraag 133
De toename van de BNI-afdracht als gevolg van de Voorjaarsraming van
de Europese Commissie bedraagt 328 miljoen euro voor 2019 en
371 miljoen euro voor 2020. Deze toename is het gevolg van een toename
van het Nederlandse BNI maar wordt daarnaast ook beïnvloed door de
BNI-groei in andere lidstaten. Tot slot hebben ook de hoogte van de
Btw-afdracht en de Invoerrechten invloed op de BNI-afdracht, omdat de
BNI-afdracht het sluitstuk is van de Europese begroting.
Vraag 134
Wanneer wordt de definitieve afdracht 2019 aan de EU berekend?
Antwoord op vraag 134
Voor de Nederlandse begroting wordt de Nederlandse afdracht voor 2019
definitief vastgesteld bij FJR 2019. Daarna kunnen er nog wel bijstellingen
plaatsvinden als gevolg van herzieningen van het Nederlandse BNI en het
BNI van andere lidstaten, de effecten daarvan worden verrekend met de
afdrachten in latere jaren via de nacalculatie.
Vraag 135
Hoe wordt de reservering van 500 miljoen euro op de Aanvullende Post
aangewend als de afdracht niet hoeft te worden aangepast?
Antwoord op vraag 135
Het kabinet heeft anticiperend op de jaarlijkse nacalculatie die de
Europese Commissie uitvoert een reservering getroffen voor het
verwachte effect van de revisie op de Nederlandse afdrachten. Naast de
Nederlandse BNI-cijfers zijn ook de BNI-cijfers van de andere lidstaten van
invloed op de omvang van de nacalculatie. Deze cijfers zijn op dit moment
nog niet bekend, daarom kan ook nog geen precieze omvang van de
nacalculatie worden bepaald. Eventuele middelen uit de reservering die
niet nodig zijn zullen bij de integrale weging worden betrokken.
Vraag 136
Waar bestaat de 303 miljoen euro extra afdracht aan de EU aan?
Antwoord op vraag 136
• De raming van de afdracht van Nederland aan de EU voor 2019 stijgt
ten opzichte van de Startnota met 303 miljoen euro. Dit is het gevolg
van verschillende ontwikkelingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

47

•

•

•

Ten eerste is de omvang van het voorstel voor de EU-jaarbegroting
2019 lager dan eerder verwacht. Dit betekent een meevaller van
817 miljoen euro ten opzichte van de bij de Voorjaarsnota verwachte
tegenvaller van 188 miljoen euro.
Verder zorgt de Spring Forecast 2018 voor structureel hogere
afdrachten. Deze toename is het gevolg van enerzijds een verhoging
van de raming van het Nederlandse BNI, die leidt tot hogere BNIafdrachten en anderzijds een verlaging van de raming van de
invoerrechten. Voor 2019 bedraagt dit effect in totaal 432 miljoen euro.
Tot slot heeft het CBS dit jaar de resultaten gepresenteerd van een
bronnenrevisie, waardoor het Nederlandse BNI van de jaren 2010–2017
opwaarts is bijgesteld. Via de jaarlijkse nacalculatie die de Europese
Commissie uitvoert zullen de effecten van deze bijstellingen voor de
afdracht van de lidstaten worden verrekend. Dat zal begin 2019 zijn.
Vooruitlopend daarop en omdat het precieze bedrag nog niet bekend
is, is op de Aanvullende Post een reservering opgenomen van
500 miljoen euro.

Vraag 137
Hoeveel wordt onze netto afdracht aan de EU in 2019 en hoe is die
opgebouwd?
Antwoord op vraag 137
Hiervoor verwijs is u naar de beantwoording van vraag 55. De cijfers in de
onderste rij van de tabel geven voor elk jaar het saldo van de afdrachten
(afdrachten op art. 3.1 minus perceptiekostenvergoeding en overige
ontvangsten op art. 3.10 van de begroting van Buitenlandse Zaken) weer.
In de rest van de tabel ziet u hoe deze is opgebouwd.
Vragen 138
Welke kasschuiven zijn gedaan?
Vraag 139
Kan er een overzicht gegeven worden van de kasschuiven?
Antwoord op vragen 138 en 139
In onderstaande tabel zijn alle kasschuiven weergegeven die sinds
Miljoenennota 2018 (Kamerstuk 34 775, nr. 1) zijn verwerkt op de
verschillende begrotingshoofdstukken. Het betreft de kasschuiven op de
deelplafonds Rijksbegroting, Sociale Zekerheid en Zorg die in enig jaar
gelijk of groter zijn dan 5 mln. euro.
Voor de toelichtingen bij de afzonderlijke kasschuiven verwijs ik naar
bijlage 14 Verticale toelichting van de Miljoenennota 2019 en naar de
ontwerpbegrotingen van de afzonderlijke departementen.
DEELPLAFOND RIJKSBEGROTING
Begroting

Omschrijving

2017

2018

KR
KR
KR

Wisselkoersreserve
Liquiditeitssteun Sint Maarten 2017
Restant noodhulp

– 6,4
– 41,0
– 19,2

6,4
41,0
19,2

JenV
JenV
JenV
JenV

DJI
CAO ruimte 2018
Inkoop max politie
DJI

BZK
BZK
BZK
BZK

NEF
STEP
SEEH
Revolverend fonds energiebesparing
verhuurders

90,3
– 10,3

2019

2020

2021

2022

– 6,9
10,3

– 55,3

– 19,6

– 8,5
132,0

96,0

– 75,0
– 13,0
– 73,5

10,0
– 69,0
13,0

2023

– 132,0
– 96,0

– 10,0
144,0

73,5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

48

Begroting

Omschrijving

2017

BZK
BZK
BZK
BZK
BZK

Projecten BIRK en Nota Ruimte
Omgevingswet
Veiling locaties benzinestations
Amendement Arib
Benzineveilingen

OCW
OCW
OCW
OCW
OCW
OCW
OCW
OCW
OCW
OCW

Transitievergoeding SZW
RA2012 intensivering onderzoek
2019 inzet lerarenbeurs
OV
RA middelen erfgoeddeal
LPO aanvullende post
Correctie regeling scholingsaftrek
Mbo VJN
Permanent leren
Vertraging ontwikkeling lerarenregister

Nat. schuld

2018

2019

2020

2021

2022

2023

– 9,7
– 10,8

– 1,1
10,0
– 20,0
2,6
– 10,0

5,8
– 3,0
20,0
2,6
10,0

0,4

3,4
3,3

1,2
0,4

26,5

– 26,5
50,1

– 5,2

– 15,0
850,0

– 50,1

15,0
– 425,0
5,2
– 21,9

– 425,0
7,3
– 21,8

5,3
– 19,4

– 19,4

6,0
– 10,2
3,0

2,8

– 210,7

184,2

53,6
– 37,1

– 46,5
24,8

3,5
12,3

4,3

275,0

– 7,0

– 17,8
91,7
7,5
– 4,4
10,2
2,0

Diverse kasschuiven

– 7,0

7,0

FIN
FIN

Diverse kasschuiven
Beheerst vernieuwen

– 176,6

161,8

DEF
DEF
DEF
DEF
DEF
DEF
DEF

Incidentele uitkering
Exploitatie 2019
Investeringen
Schadeclaims Libanonveteranen
Nationaal fond ereschuld
Pensioenen
Loonbijstelling

30,0
– 55,0

– 30,0
55,0

– 20,0
– 15,0

3,0
5,0
4,4
22,6

– 250,0
5,5
5,0
– 29,1
6,1

– 25,0
11,5
5,0
– 7,7
– 8,8

24,7
– 23,0

IenW
IenW
IenW

Subsidie asbestdaken
ISB Thermphos
Infrastructuurfonds

11,2

8,0

– 9,9

– 9,3

– 100,0

– 150,0

EZK
EZK
EZK
EZK
EZK
EZK
EZK

Toekomstfonds
EJM ETS
SDS-middelen naar 2019 e.v.
Middelen uitkoopregeling
Opdrachten WUR
Plafond R
AW 2018 kasschuif

18,3

13,6

19,1

3,0

19,6

1,9

1,0
6,2

0,9
6,2

1,7

0,6

12,6
1,5

0,9
1,5

– 0,4
1,1

– 0,4
0,6

SZW
SZW
SZW

2,4
2,0

2,4
0,4

1,0
0,4

1,0

– 9,2
– 7,5
22,1

– 27,7

– 105,2
– 8,8

2,0

7,7
3,1

27,7
250,0

31,7
8,8
– 6,1
– 12,4
– 6,0
– 3,6
– 6,6

6,0
– 9,0
1,9

Directe financiering
Apparaat
Ontwikkeladvies

– 11,5
– 5,0
– 9,2

4,7
2,2
9,2

VWS
VWS
VWS
VWS
VWS
VWS
VWS

Q-koorts
narcolepsie
Maternale kinkhoest en rotavirus
Topzorg
Onafhankelijke cliëntondersteuning
Maatschappelijke diensttijd
Vaccinatie meningokokken

– 4,8
– 5,0
– 9,0

4,8
5,0
2,6
– 4,0
1,5
– 6,3
27,0

0,5
– 2,0
2,5

1,4
– 2,0
2,5

2,4
– 2,0

2,0
10,0

– 6,7

– 6,9

– 6,7

– 6,7

GF

Restant verhoogde asielinstroom 2017

AP
AP
AP
AP
AP
AP
AP
AP
AP
AP
AP
AP

Capaciteit NVWA
Sint Maarten
b5 politie
e25 natuur en waterkwaliteit
f31 cofinanciering innovatie visserij
g42 media/onderzoeksjournalistiek
g35 kwaliteit technisch onderwijs vmbo
g39 maatschappelijke diensttijd
g44 aanpak laaggeletterdheid
g45 onderwijsachterstandenbeleid
h59 preventiemaatregelen
h68 sport

8,0
11,2

5,0
2,5

6,0
2,0
24,0

– 24,0

– 20,0

2,7
– 3,0
– 20,0

17,3
5,0
– 2,0
– 62,0

– 15,0
4,8
2,0

– 5,0
– 20,0
7,0
1,0

– 6,5
6,3

– 78,4

78,4
– 19,0
– 15,6

– 5,0
5,0
40,0
– 19,0
5,0
15,0
– 16,8
– 5,0

42,0
19,0
20,0
5,0
2,0

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

49

DEELPLAFOND SOCIALE ZEKERHEID
Begroting

Omschrijving

SZW
Sociale
Verzekeringen

2017

2018

2019

2020

2021

2022

2023

Plafond sociale zekerheid

– 241

154

68

30

–3

–9

Plafond sociale zekerheid

–5

– 18

2

5

8

8

2017

2018

2019

2020

2021

2022

2023

–3

–9
–3

9
5

DEELPLAFOND ZORG
Begroting

Omschrijving

VWS
VWS

VIPP ggz
Transitiefonds medisch specialisten

Vraag 139
Kan er een overzicht gegeven worden van de kasschuiven?
Antwoord op vraag 139
Zie antwoord op vraag 138
Vraag 140
Er is met name bij zorg en sociale zekerheid minder geld nodig dan
aanvankelijk werd gedacht en deze meevallers vormen samen de dekking
voor extra uitgaven in 2019; kunt u dit nader onderbouwen?
Antwoord vraag 140
Zie het antwoord op vraag 11, 12, 13 en 140.
Vraag 141
Bij energiebelasting is de heffingsvermindering verkleind; klopt het dat dit
geen effect heeft op het milieu? Zo nee, kunt u dit nader onderbouwen?
Antwoord op vraag 141
De belastingvermindering in de energiebelasting wordt met € 51 euro
verlaagd. Hierdoor stijgt de gemiddelde belastingdruk op energieverbruik
voor burgers en bedrijven. Het PBL geeft aan dat dit tot energiebesparing
zou kunnen leiden.14 De opbrengst van de maatregel wordt ingezet om de
belastingen op inkomens en winst te verlagen. Daarmee past de
maatregel in de verschuiving van directe naar indirecte belastingen.
Vraag 142
Kunt u bevestigen dat gepensioneerden de afgelopen 10 jaar de minst
positieve koopkrachtresultaten hebben ervaren van alle bevolkingsgroepen, zowel bij de statische als bij de dynamische benadering? Indien
nee, waarom niet?
Antwoord op vraag 142
Het klopt dat de gerealiseerde koopkracht van gepensioneerden, zowel
dynamisch als statisch, over het algemeen minder is gestegen dan de
koopkracht van andere groepen. Om een aantal redenen is het echter
moeilijk om de koopkracht van gepensioneerden te vergelijken met die
van werkenden. Zo wordt bij dynamische koopkracht – in tegenstelling tot
de statische koopkracht – rekening gehouden met veranderingen als het
wisselen van baan, promotie maken en samenwonen. Dat betekent dat
werkenden in dynamische koopkrachttermen er over het algemeen meer
op vooruit gaan dan gepensioneerden, doordat werkenden in dat deel van
hun levensloop zitten waarin ze carrière maken en over het algemeen een
stijgend inkomen hebben als gevolg van het krijgen van promotie of een

14

PBL Analyse Regeerakkoord Rutte-III: Effecten op klimaat en energie, 30 oktober 2017.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

50

nieuwe baan. Nadat mensen met pensioen gaan is het inkomen
constanter.
Daarnaast speelt mee dat een belangrijke oorzaak van het minder stijgen
van de koopkracht van gepensioneerden het gevolg is van de achterblijvende indexatie van de aanvullende pensioenen. Hierdoor stijgt inkomen
van gepensioneerden minder hard dan voorheen, wat is terug te zien in
de koopkrachtcijfers. Werkenden hebben hier echter ook last van, maar
dat is niet direct terug te zien in de koopkrachtcijfers van dit moment. Op
het moment dat zij met pensioen gaan krijgen ze wel degelijk te maken
met een lagere pensioenuitkering als gevolg van achterblijvende
indexatie. Ouderen zonder, of met een klein pensioen zijn er in de
afgelopen 10 jaar in koopkracht op vooruit gegaan doordat de AOW is
gekoppeld aan de ontwikkeling van de contractlonen.
Het kabinet neemt verschillende maatregelen waardoor de koopkracht van
gepensioneerden volgend jaar flink stijgt. Naast de stijging van de AOW
door de hogere algemene heffingskorting wordt de ouderenkorting met
€ 160 verhoogd en verdwijnt de harde inkomensgrens in die regeling.
Bovendien hebben ouderen ook voordeel van het verlagen van de
belastingtarieven.
Vraag 143
Heeft de augustusbesluitvorming invloed gehad op de gemiddelde
beleidsmatige koopkrachtontwikkeling deze kabinetsperiode, zoals het
CPB heeft geraamd bij het uitkomen van het Regeerakkoord?
Antwoord op vraag 143
Tijdens de augustusbesluitvorming is besloten de algemene heffingskorting in 2019 meer te verhogen dan voorzien in het Regeerakkoord en is
ook een deel van de gefaseerde overgang naar het tweeschijvenstelsel
naar voren gehaald. Daarnaast heeft het kabinet – volgens de gebruikelijke
systematiek – de lagere raming van de zorgpremies gecompenseerd met
een verhoging van het tarief van de eerste schijf en de Aof-premie. Deze
maatregelen beïnvloeden de beleidsmatige koopkrachtontwikkeling deze
kabinetsperiode. Omdat de meest recente raming van het CPB (MEV) niet
verder gaat dan 2019, is het resultaat voor de koopkrachtontwikkeling op
dit moment alleen zichtbaar voor volgend jaar. Hierbij dient wel vermeld
te worden dat ten opzichte van de raming van het CPB ten tijde van het
Regeerakkoord ook factoren waar de overheid slechts beperkt invloed op
heeft zijn veranderd, bijvoorbeeld de geraamde inflatie en contractloonstijging. Ook deze effecten beïnvloeden de koopkrachtontwikkeling.
Vraag 144
Welke koopkrachtmaatregelen zijn genomen? Kunt u aangeven welke
maatregelen genomen zijn per inkomensgroep en wat daarvan het
budgettaire beslag is?
Antwoord op vraag 144
Bij beantwoording van deze vraag gaat het kabinet ervan uit dat het gaat
om de koopkrachtmaatregelen die genomen zijn middels de augustusbesluitvorming. De augustusbesluitvorming heeft geresulteerd in een
verhoging van de algemene heffingskorting (AHK) en een aanpassing van
de belastingtarieven in box 1. Daarnaast heeft de lagere raming van de
zorgpremies volgens de gebruikelijke systematiek geleid tot een
verhoging van de schijftarieven (en Aof-premie).
De AHK gaat beleidsmatig met € 44 extra omhoog in 2019. Hiervan
profiteren mensen met een belastbaar inkomen in box 1 tot € 68.507
(eindpunt derde schijf). Mensen met een lager inkomen profiteren het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

51

meest van deze maatregel, omdat de AHK wordt afgebouwd tussen de
eindpunten van de eerste en de derde schijf. Door de hogere AHK stijgen,
via de netto-netto-koppeling, ook de bijstand en de AOW. In 2020 stijgt de
AHK met nog eens € 13 extra, terwijl de AHK in 2021 beleidsmatig
verhoogd wordt met € 58 in plaats van € 107 (de verhoging in 2021 in het
basispad). Uiteindelijk is het niveau in 2021 € 8 hoger dan in het basispad
dankzij de verhogingen in 2019 en 2020.
Het belastingtarief in de eerste schijf van box 1 gaat in 2019 per saldo met
0,04 procentpunt naar beneden. In de tweede en derde schijf gaat het
belastingtarief per saldo met 0,04 procentpunt omhoog in 2019. Deze
maatregelen zijn vooral voordelig voor mensen met een inkomen tot
€ 20.384 (grens eerste schijf). In 2020 en 2021 gaan de belastingtarieven in
de eerste, tweede en derde schijf met 0,1 procentpunt omhoog.
Het budgettaire belang van de maatregelen is als volgt:
In € mln.

2019

2020

2021

Compensatie zorgpremies
Tarieven box 1
AHK

+ 276
– 297
– 408

+ 328
+ 19
– 519

+ 333
+ 18
– 83

Vraag 145
Wat zijn de redenen dat de zorgpremies nu lager worden geraamd?
Antwoord vraag 145
Sinds de Startnota hebben er verschillende actualisaties plaatsgevonden
bij de zorguitgaven waaruit blijkt dat de zorguitgaven lager uitvallen ten
opzichte van de stand bij de Startnota (Kamerstuk 34 775, nr. 54). Tevens
heeft het CPB de ramingen voor de lonen en prijzen in de zorg naar
beneden bijgesteld. Hierdoor is de raming voor de premie – die lastendekkend is – lager dan ten tijde van de Startnota.
Vraag 146
Hoeveel stijgt de zorgpremie in 2019 ten opzichte van 2018 en wat zijn de
redenen voor deze stijging?
Antwoord
De premie stijgt naar verwachting met € 124 naar € 1.432. Hiervan komt
€ 80 door een groei van de zorguitgaven. Het rechttrekken van de
50/50-verhouding tussen de IAB en de overige financieringsbronnen
(nominale premie, eigen risico, rijksbijdrage) zorgt voor een premiestijging van € 31. Ook wordt de tijdelijke rijksbijdrage HLZ afgebouwd,
wat zorgt voor een premiestijging van € 16. Omdat geschat wordt dat de
verzekeraars reserves minder zullen afbouwen dan vorig jaar, stijgt de
premie ook met € 8. De premie daalt daarentegen met € 10 vanwege een
overschot in het Zorgverzekeringsfonds.
Vraag 147
Op welke wijze veranderen de aanvullende belastingmaatregelen van het
kabinet de lastenmutaties ten opzichte van het basispad in 2021 van totaal
beleidsmatige lasten, wanneer een onderscheid gemaakt wordt naar de
lastenmutaties voor gezinnen, bedrijven en het buitenland, ervan uitgaand
dat, net als in de Analyse economische en budgettaire effecten van de
financiële (bijlage van het Regeerakkoord), de lastenverlichting die volgt
op het afschaffen van de dividendbelasting wordt toegerekend aan het
buitenland?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

52

Antwoord vraag 147
Dit kabinet maakt geen onderscheid naar gezinnen, bedrijven en het
buitenland. Wel kan een onderverdeling van de maatregelen van het
kabinet naar burgers en bedrijven worden gemaakt. Zie hiervoor vraag het
antwoord op vraag 23.
Vraag 148
Hoe is de investering van 6 miljard euro in de publieke sector precies
opgebouwd?
Antwoord vraag 148
Zie antwoord op vraag 63
Vraag 149
Kunt u in één tabel alle plussen en minnen voor de lasten van woningcorporaties laten zien die het gevolg zijn van keuzes van het kabinet? Kunt u
hierin de gevolgen via de Vpb en de verhuurderheffing, meenemen alsook
de anti-belastingontwijkingsrichtlijn (ATAD) en zowel de effecten tijdens
als na deze kabinetsperiode?
Antwoord op vraag 149
Onderstaande tabel geeft de plussen en minnen weer voor de lasten van
woningcorporaties.
Tabel: Budgettaire effecten woningcorporaties (€ mln., -/- = lastenverlichting) naar
belastingjaar
2019

2020

2021

Struc

ATAD1
Tariefsverlaging vennootschapsbelasting
Verduurzaming in verhuurderheffing
Tariefsverlaging verhuurderheffing

102
–7
– 26
– 100

144
– 13
– 52
– 100

193
– 39
– 78
– 100

353
– 65
– 104
– 100

Totaal

– 31

– 21

– 24

84

Vraag 150
Kunt u aangeven met hoeveel euro de jaarlijkse kosten van het F35-project
toenemen per extra toestel?
Antwoord op vraag 150
Om te kunnen berekenen met hoeveel euro de jaarlijkse kosten van het
project F-35 toenemen per extra toestel dient het totaal aantal F-35’s dat
Nederland aanschaft bekend te zijn.
Vorige week is de kamer in de jaarrapportage F-35 geïnformeerd dat de
exploitatie raming 299,9 miljoen euro bedraagt. Dit bedrag voor exploitatie bestaat uit zowel materieelkosten, onderhoud, doorontwikkeling,
brandstof en personele kosten, gebaseerd op een totaal aantal van 37
F-35’s. Per F-35 (37 toestellen) komt dat gemiddeld neer op een bedrag
van ongeveer 8 miljoen euro per jaar op basis van de huidige dollarkoers.
Dit bedrag staat niet vast doordat sommige bedragen vaste kosten
betreffen, die niet afhankelijk zijn van het aantal toestellen. De variabele
kosten zijn juist wel afhankelijk van het aantal toestellen. Deze uitsplitsing
is niet gemaakt.
Vraag 151
Kunt u op basis van de meest actuele ramingen kwantificeren met hoeveel
het defensiebudget moet stijgen om in 2024 op 2% en op 1,5% van het
bbp uit te komen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

53

Antwoord op vraag 151
Het CPB raamt bbp-cijfers tot 2022. In de beantwoording gaan we uit van
de voorlopige cijfers die bekend zijn voor 2023 via extrapolatie, met alle
onzekerheden die daar bij horen.
In 2023 bedragen de uitgaven aan Defensie volgens de huidige ramingen
1,23% bbp, wat neerkomt op 10,5 miljard.
Een uitgave van 2% bbp aan Defensie in 2024 komt neer op ongeveer
17 miljard, ten opzichte van de begrote uitgaven is dit een verschil van
ongeveer 6,5 miljard.
Een uitgave van 1,5% bbp aan Defensie in 2024 is ongeveer 12,5 miljard,
ten opzichte van de begrote uitgaven is dit is een verschil van ongeveer
2 miljard.
Vraag 152
In welke sectoren zitten directeur-grootaandeelhouders (DGA’s) die
schuldverhoudingen hebben met hun eigen bv’s?
Antwoord op vraag 152
Directeuren-grootaandeelhouders (dga’s) die in 2015 een schuld hebben
aangegeven bij hun eigen bv in de aandeelhoudersspecificatie vennootschapsbelasting (Vpb) met een schuld groter dan € 500.000 zijn werkzaam
in de onderstaande tabel vermelde sectoren.
Aandeel sectoren, belastingjaar 2015, groep dga’s met schuld aan de eigen bv boven
de € 500.000
Branche

Procent

Landbouw
Nijverheid
Bouw
Groothandel
Detailhandel
Horeca reparatie
Transport opslag
Financiële diensten
Beleggingsvennootschappen
Overig zakelijke diensten
Bedrijfs-economisch en organisatie adviesbureau
Holding, of houdstermaatschappij
Overige niet-commerciële diensten
Zorg
Medisch specialisten

2,8%
6,4%
4,8%
11,4%
6,7%
2,7%
2,3%
8,7%
2,6%
27,1%
8,1%
8,6%
3,5%
2,8%
1,7%

Totaal

100,0%

Vraag 153
Kan een verklaring worden gegeven voor het feit dat de zorguitgaven in
2019 79,7 miljard euro zijn en die in 2018 80,4 miljard euro? Wat is de
reden dat de zorgpremie dan toch stijgt in 2019 ten opzichte van 2018?
Antwoord op vraag 153
De lagere zorguitgaven in de Miljoenennota 2019 ten opzichte van de
Miljoenennota 2018 (Kamerstuk 34 775, nr. 1) zijn het gevolg van de
overheveling van een groot deel van de Wmo/jeugd uitgaven in het
Gemeentefonds (5,4 miljard euro). Omdat deze uitgaven met ingang van
2019 worden toegevoegd aan de algemene uitkering van het Gemeentefonds worden ze niet langer tot de zorguitgaven gerekend, maar tot het
plafond Rijksbegroting. Gemeenten geven echter wel degelijk geld uit aan
de zorg. Als we de uitgaven van 2018 corrigeren voor deze overheveling
dan laten de zorguitgaven in 2019 een flinke stijging zien, i.c. een groei
van 4,9 miljard euro.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

54

De reden dat de zorgpremie toeneemt is dat uitgaven voor de Zorgverzekeringswet (Zvw) naar huidig inzicht toenemen van 44,4 miljard euro in
2018 naar 47,2 miljard euro in 2019. In de Zvw is vastgelegd dat evenveel
inkomsten worden gegenereerd via de inkomensafhankelijke bijdrage als
via de nominale premie, de eigen betalingen en de rijksbijdrage kinderen
samen (de zogenaamde 50/50-verdeling). Een stijging van de (geraamde)
Zvw uitgaven dient dus ruwweg voor de helft te worden opgevangen via
een stijging van de (geraamde) nominale premie (zorgpremie).
Vraag 154
De uitgaven aan sociale zekerheid werden in de Miljoenennota 2018
geraamd op 70,9 miljard euro en in de Miljoenennota 2019 op 81,8 miljard
euro, waardoor het budget voor sociale zekerheid zelfs groter is dan het
budget voor de zorg; wat is daarvoor de verklaring nu het economisch
toch goed gaat in Nederland en het werkloosheidspercentage zeer laag is
(3,5%)?
Antwoord op vraag 154
Bij Miljoenennota 2018 (Kamerstuk 34 775, nr. 1) waren de uitgaven voor
de sociale zekerheid geraamd op 79,0 mld. voor het jaar 2018. Bij
Miljoenennota 2019 bedraagt dit 81,8 mld. voor het jaar 2019. Deze oploop
wordt voor het grootste gedeelte veroorzaakt door de nominale ontwikkeling (de indexatie van onder andere uitkeringshoogten). Daarnaast
stijgen de verwachte AOW-uitgaven. Door de vergrijzing neemt het
AOW-volume de komende jaren toe, ondanks de geleidelijke verhoging
van de AOW-leeftijd. Verder stijgen onder andere de arbeidsongeschiktheidsuitgaven. Als gevolg van de hogere AOW-leeftijd lopen arbeidsongeschiktheidsuitkeringen langer door. De uitgaven aan werkloosheid dalen
juist door de lagere werkloosheid. En daarnaast is er deze kabinetsperiode
een half miljard geïntensiveerd op de kindregelingen.
Dat de uitgaven aan sociale zekerheid groter zijn dan die aan de zorg komt
ook door de uitgavenontwikkeling in de zorg. De lagere zorguitgaven in de
Miljoenennota 2019 ten opzichte van de Miljoennota 2018 zijn het gevolg
van de overheveling van een groot deel van de Wmo/jeugd uitgaven
(5,4 mld.) van uitgavenplafond Zorg naar de algemene uitkering van het
Gemeentefonds (onderdeel uitgavenplafond Rijksbegroting).
Vraag 155
Kan figuur 2.2.2 gegeven worden in absolute miljarden euro’s in plaats
van indexcijfers?
Antwoord op vraag 155
Zie antwoord op vraag 33
Vraag 156
Kunnen de inkomsten uit gasbaten van de laatste tien jaar gegeven
worden?
Antwoord vraag 156
In onderstaande tabel treft u de gerealiseerde gasbaten voor de periode
2008–2017. Tot en met 2010 werd een deel van de gasbaten gebruikt als
voeding voor het Fonds Economische Structuurversterking (FES). In de
Miljoenennota 2019 zijn in grafiek 2.2.5 (pagina 41) alleen de ontvangsten
op de begroting van EZK-weergeven. Voor de volledigheid is in onderstaande tabel de voeding van het FES uit de aardgasbaten ook inzichtelijk
gemaakt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

55

(in miljarden euro)

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

Gasbaten op EZK Begroting
Gasbaten voeding FES-fonds

8,1
2,4

9,3
1,7

5,3
2,3

11,2

11,8

13,3

10,5

6,4

1,9

2,4

Totaal gasbaten

10,5

11,0

7,6

11,2

11,8

13,3

10,5

6,4

1,9

2,4

Vraag 157
Wanneer komen er nieuwe cijfers beschikbaar over het toekennen van
aanvragen voor uitbreiding van de arbeidsduur?
Antwoord op vraag 157
De Tweede Kamer wordt iedere vijf jaar door de Minister van SZW op de
hoogte gebracht van de werking van de wet flexibel werken. De wet is per
1 januari 2016 in werking getreden en zal dus begin 2021 worden
geëvalueerd. In de evaluatie zal onder meer worden stilgestaan bij het
aantal aanvragen en toekenningen van de uitbreiding van de arbeidsduur.
Vraag 158
Wat zijn de gevolgen voor het besteedbaar inkomen wanneer een
verzorgende niveau 2, alleenstaand, moeder van twee kinderen van vijf en
acht jaar, twee dagen kinderopvang, wonend in een sociale huurwoning
met een huurprijs van 650 euro per maand, in plaats van vier dagen drie
dagen gaat werken?
Antwoord op vraag 158
De koopkrachtramingen van het kabinet en van het CPB geven een goede
inschatting van de (spreiding van de) koopkrachtontwikkeling van
verschillende groepen huishoudens maar zijn niet geschikt om de eigen
koopkracht te voorspellen. Hiervoor is veel meer individuele informatie
nodig, bijvoorbeeld over het aantal uren kinderopvang, de prijs daarvan of
bijvoorbeeld de hoogte van de betaalde zorgpremie.
Vraag 159
Kan een overzicht worden gegeven in een meerjarige reeks wat de
opbrengsten van de hoofdlijnenakkoorden c.q. zorgakkoorden zijn (per
hoofdlijnenakkoord) en dit afgezet tegen de meerjarige reeks van
bedragen in het regeerakkoord?
Antwoord op vraag 159
Het regeerakkoord heeft aan het sluiten van nieuwe hoofdlijnenakkoorden
een taakstellende opbrengst gekoppeld die oploopt tot € 1,9 miljard vanaf
2021. De taakstelling is in mindering gebracht op de beschikbare
groeiruimte voor de curatieve zorg waarmee de besparing uit het
regeerakkoord is gerealiseerd. In de hoofdlijnenakkoorden zijn afspraken
gemaakt over de verdeling van de resterende groeiruimte. Bij de verdeling
van de resterende groeiruimte is rekening gehouden met de beweging
naar de juiste zorg op de juiste plek.
Door de afgesproken groei te vergelijken met de gemiddelde Zvw-groei
op basis van de middellangetermijn-raming van het CPB kan een indicatie
worden gegeven van de bijdrage die elk van de sectoren heeft geleverd
aan de taakstelling van 1,9 mld. in 2021. In deze benaderingswijze is de
bijdrage van de medisch-specialistische zorg grosso modo 1,5 mld. en van
de ggz 0,2 mld.
De huisartsenzorg en wijkverpleging worden ontzien. Het restant van
€ 0,2 miljard wordt gedekt doordat de groeiruimte die beschikbaar is voor
Zvw-sectoren waarvoor geen akkoorden zijn afgesproken niet volledig
nodig is.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

56

Verder zijn er ook afspraken gemaakt over het jaar 2022, waarbij een extra
opbrengst gerealiseerd is bovenop de 1,9 mld. Deze extra opbrengst is
berekend op 0,8 mld., zodat er in totaal sprake is van een beperking van
de uitgavengroei met € 2,7 miljard. Hiermee wordt bijgedragen aan
beheersbaarheid van de zorguitgaven op de langere termijn.
In het Financieel Beeld Zorg in de VWS-begroting 2019 wordt ingegaan op
de hoofdlijnenakkoorden. Jaarlijks wordt in het VWS-jaarverslag
aangegeven hoe de ontwikkeling van de uitgaven zich verhoudt tot de
afgesproken groei.
Vraag 160
Wat is de procentuele bijdrage van inkomensgroepen aan de zorgkosten?
Antwoord op vraag 160
Hoeveel iemand precies betaalt aan zorg is afhankelijk van zijn inkomen
(en bij recht op zorgtoeslag ook van het inkomen van zijn partner). Een
volwassene betaalt circa 5.490 euro aan zorgkosten. Huishoudens met een
laag inkomen betalen minder dan € 5.490 per persoon en huishoudens
met een hoger inkomen meer, omdat de meeste posten inkomensafhankelijk zijn. In onderstaande tabel worden voor de huishoudenstype
gepresenteerd in de Miljoenennota, naast de zorgkosten in euro’s ook de
zorgkosten in procenten van het inkomen weergegeven. Huishoudens met
een modaal inkomen betalen procentueel het meest.
Alleenstaande

Minimumloon
Modaal
2 x modaal
3 x modaal

Alleenverdiener (paar) met
kinderen

zorgkosten
(€)

zorgkosten
als % van het
inkomen

zorgkosten
(€)

zorgkosten als
% van het
inkomen

3.523
7.792
11.628
13.255

17%
22%
16%
12%

4.052
8.872
13.197
14.823

19%
25%
18%
14%

Vraag 161
Voor het toekomstperspectief van Groningen komt er een Gasfonds van
1 miljard euro, waarvan de Nam 500 miljoen euro financiert; hoe wordt
het resterende deel gedekt en hoe is dit terug te vinden in de Miljoenennota?
Zie vraag 42 en 43
Vraag 164
Kunt u aangeven hoe de reservering voor Groningen bij Voorjaarsnota
2018 van 200 miljoen euro zich verhoudt tot het Nationaal Fonds
Groningen van 100 miljoen euro per jaar?
Antwoord op vraag 161 en 164
Zie vraag 41
Vraag 162
Hoe is het volumebesluit gas precies opgebouwd? Hoe werken de
afdrachten, belastingen en kosten door in hun effect op de aardgasbaten
Antwoord op vraag 162
Het volumebesluit is conform de begrotingsregels berekend op basis van
de gasprijzen waarop de meest recente openbare meerjarenraming was
gebaseerd ten tijde van het volumebesluit. Het budgettaire effect van het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

57

volumebesluit is niet gelijk aan de vermenigvuldiging van de volumes met
de gasprijzen. Dit komt doordat behalve de gasprijzen ook de gewijzigde
afdrachtpercentages, belastingen en kosten effect hebben op de aardgasbaten. Er is dus geen simpele p*q-onderbouwing van het volumebesluit te
geven.
De nieuwe afdrachtensystematiek, de gasprijsontwikkeling en aangepaste
kosten hebben effect op de gasinkomsten. In tabel 2.2.2 van de miljoenennota zijn de verschillende determinanten van de gasinkomsten
uitgesplitst. Zo zorgt het Akkoord op Hoofdlijnen voor lagere gasinkomsten. Dit komt doordat het Rijk en de NAM een nieuwe afdrachtensystematiek hebben afgesproken. Daarnaast hebben de hogere gasprijzen
een positief effect op de gasinkomsten. Verder zijn ook de kosten
aangepast naar huidige inzichten en dit heeft een positief effect op de
gasbaten en komt vooral door de lagere kosten voor winning bij kleine
velden. Tot slot, worden er hogere vpb-ontvangsten geraamd omdat de
Shell en Exxon een groter deel van de winst krijgen en daarmee meer vpb
moeten betalen.
Vraag 163
Hoe hoog was het volumebesluit gas geweest als er geen nieuwe
afspraken met Shell en Exxon waren gemaakt?
Antwoord op vraag 163
De kosten van het volumebesluit gas zouden niet veranderen als er geen
nieuwe afspraken met Shell en Exxon waren gemaakt.
Dit staat ook zo toegelicht in de Miljoenennota en de Kamerbrief van de
Minister van EZK over de budgettaire gevolgen gaswinning van
18 september (Kamerstuk 33 529, nr. 524). Tabel 2 uit deze brief geeft het
budgettaire beslag van het volumebesluit weer. Bij de doorwerking van
zowel het volumebesluit als het Akkoord op Hoofdlijnen is een chronologische volgorde aangehouden. Dit is conform de begrotingsregels
Vraag 165
Wat was de meerjarige reeks voor de structurele en incidentele effecten
van de box 2-maatregel uit het regeerakkoord? Hoe wijzigt de reeks door
de aanpassing van die maatregel door een lagere stijging van de
box 2-maatregel, zoals opgenomen in de voorliggende Miljoenennota?
Antwoord op vraag 165
De reeks aan structurele en incidentele effecten als gevolg van de
box 2-maatregel uit het regeerakkoord bij een stapsgewijze verhoging van
25% naar 28,5% is als volgt:
Tabel: Opbrengst box-2-tarief naar 28,5% in 2021 (bedragen in miljoen euro)
2018

2019

2020

2021

2022

2023

2024

2025

2026 (Struc)

392

1.566

252

– 613

– 166

57

168

280

313

Bij de augustusbesluitvorming is besloten om het box 2-tarief ten opzichte
van het regeerakkoord te verlagen naar 26,9% in 2021. Hierdoor wordt de
reeks zoals getoond in onderstaande tabel en zoals ook opgenomen in de
ramingstoelichtingen bij het Belastingplan 2019:
Tabel: Opbrengst box 2-tarief naar 26,9% in 2021 (bedragen in miljoen euro)
2018

2019

2020

2021

2022

2023

2024

2025

2026 (Struc)

212

849

140

– 302

– 73

41

98

155

170

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

58

Vraag 166
Kan een verklaring gegeven worden voor het opwaartse budgettaire effect
van 1,8 miljard euro in 2019 als gevolg van de beperking van de rekeningcourantschulden voor DGA’s? Wat zijn daarbij de gekozen uitgangspunten
voor de invulling van de maatregel, aangezien deze nog niet in wetgeving
wordt geregeld in het Belastingplan 2019?
Vraag 167
Kunt u de rekening-courantmaatregel nader toelichten? Hoe ziet de
meerjarenraming er uit?
Vraag 168
Wat is de hoogte van de totale rekening-courantschulden die DGA’s
aanhouden in hun bv’s?
Antwoord op vragen 166, 167 en 168
Zoals in de aanbiedingsbrief pakket Belastingplan 2019 is beschreven,
wordt de rekening-courantmaatregel momenteel verder uitgewerkt. Deze
maatregel past bij de aanpak van belastingontwijking omdat deze de
mogelijkheid tot het langdurig uitstellen van belastingheffing door dga’s
beperkt. Tevens zorgt de maatregel voor een betere uitvoerbaarheid van
het belastingstelsel door de Belastingdienst.
Bij de uitwerking van deze maatregel gaat het kabinet uit van de volgende
uitgangspunten:
– Als de totale som van schulden van de ab-houder aan zijn eigen
vennootschap meer dan € 500.000 bedraagt, wordt dat meerdere als
inkomen uit aanmerkelijk belang in aanmerking genomen.
– De maatregel wordt in 2019 ingediend en treedt op 1 januari 2022 in
werking.
– Voor bestaande eigenwoningschulden aan de eigen vennootschap
wordt
– een overgangsmaatregel getroffen.
Bij de uitwerking worden ook de uitvoeringsaspecten meegenomen in een
uitvoeringstoets. Het kabinet is voornemens het wetsvoorstel waarin deze
maatregel is opgenomen ter consultatie voor te leggen om het vervolgens
in het voorjaar van 2019 aan uw Kamer aan te bieden.
In totaal leenden in 2015 ruim 225.000 ab-houders meer dan € 51 miljard
van hun eigen vennootschap. Circa 23.000 ab-houders (10% van de
lenende ab-houders) lenen op individueel niveau meer dan € 500.000 en
in totaal ruim € 30 miljard (circa 60% van de totale schuld van ab-houders
aan hun vennootschappen).
Door de maatregel wordt er in principe niet meer belasting geheven,
alleen op een eerder tijdstip dan de dividenduitkering of de vervreemding
van de aandelen. Aangezien het box 2-tarief in 2019 nog lager is dan in
2021 (25% in plaats van 26,9% in 2021) valt het te verwachten dat er in
2019 een aanzienlijk anticipatie-effect zal zijn. De omvang hiervan,
1,8 miljard in 2019, is geschat aan de hand van de schuldpositie aan de
eigen bv, de uitgezonderde eigenwoningschuld, de schulddrempel van
€ 500.000, de vrij beschikbare box 3-bezittingen die kunnen worden
aangewend om de schuld af te lossen en de omvang van de uiteindelijk
benodigde winstreserves om de over de leningen verschuldigde belasting
te kunnen betalen. Voorts merk ik op dat er vervolgens een negatief
kaseffect zal zijn in de toekomst, aangezien de belastingheffing alleen naar
voren wordt gehaald. Heffing vindt hierdoor meer plaats op een geëigend

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

59

tijdstip, namelijk het moment waarop liquide middelen aan de vennootschap worden «onttrokken». Daardoor zullen de box 2-uitkeringen in de
toekomst lager zijn, dan zonder de maatregel het geval zou zijn geweest.
Naast het voorkomen van belastinguitstel, voorkomt de maatregel
belastingafstel in geval bij faillissement de over de lening verschuldigde
belasting oninbaar blijkt. De voorkoming van belastinguitstel en -afstel is
vervolgens omgerekend naar een vlakke lastenrelevante reeks van
jaarlijks € 50 miljoen. Dit bedrag wordt volledig teruggegeven aan het
mkb via een verlaging van het box 2-tarief ten opzichte van het
regeerakkoord.
Vraag 167
Kunt u de rekening-courantmaatregel nader toelichten? Hoe ziet de
meerjarenraming er uit?
Antwoord op vraag 167
Zie antwoord op vraag 166
Vraag 168
Wat is de hoogte van de totale rekening-courantschulden die DGA’s
aanhouden in hun bv’s?
Antwoord op vraag 168
Zie antwoord op vraag 166
Vraag 169
Kunt u een overzicht geven van de inkomsten in box 2 over de jaren
2013–2019?
Antwoord op vraag 169
Hierbij treft u overzicht van de integrale aangiftegegevens in box 2 tabel
A. Voor 2013–2016 gaat het om realisaties. Voor 2017–2019 is dat niet
voorhanden. De box 2 opbrengst uit 2014 was aanzienlijk hoger doordat
het tarief toen tijdelijk is verlaagd.
Tabel A: Inkomsten box 2 op basis van aangiftegegevens1
Jaar

Bedrag x mln

2013
2014
2015
2016

6.420
16.717
8.266
9.783

1

Diverse aangiftes nog niet definitief.

Vraag 170
Welke trends ziet men in de ontvangsten over de laatste jaren heen?
Welke belastingsoorten stijgen in opbrengsten en welke dalen? Sluit dit
aan bij internationale ontwikkelingen?
Antwoord op vraag 170
De belasting- en premieontvangsten zijn de laatste jaren gestegen. Dat
hangt samen met economische ontwikkelingen en sluit aan bij de
internationale ontwikkeling. Zo stijgen door de ontwikkeling op de
huizenmarkt de overdrachtsbelasting en de btw. Op nieuwbouwwoningen
wordt immers btw geheven. De btw heeft ook een opwaartse trend door
de gestegen consumptie van huishoudens. De groei van de werkgelegenheid en loonstijging zorgt voor meer loon- en inkomensheffing.
Tenslotte leiden hogere bedrijfswinsten tot hogere vennootschapsbelastingontvangsten. De btw, de loon- en inkomensheffing en de vennoot-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

60

schapsbelasting beslaan ongeveer 60% van de totale belasting- en
premieontvangsten.
Vraag 171
Wat zijn de endogene ontwikkelingen in belastingopbrengsten van de
inkomstenbelasting, Vpb, btw en accijnzen wanneer de economische
groei met 1%-punt toeneemt? Zijn deze spiegelbeeldig wanneer de groei
met 1%-punt afneemt?
Antwoord op vraag 171
De endogene ontwikkeling van de belastingopbrengsten hangt samen met
de economische ontwikkeling. Als de economische groei 1% bedraagt,
dan is over een langere periode bezien het effect op de belasting- en
premieontvangsten gemiddeld bijna 1%.15 In principe is dit effect
spiegelbeeldig. Dat is aangenomen ongewijzigd beleid. Wel passen hier
kanttekeningen bij. Ten eerste is dit effect gemeten over een langere tijd.
Van jaar-op-jaar kan dit flink. Ten tweede verschilt het effect per belastingsoort. De vpb reageert zeer sterk op fluctuaties in bedrijfswinsten. In
het jaar 2009 daalde de opbrengst uit de vpb met ongeveer een derde ten
opzichte van 2018, terwijl de economische krimp 3,7% bedroeg. De
accijnzen bleven nagenoeg gelijk. Het ligt niet voor de hand om de
inkomstenbelasting in relatie tot de economische ontwikkeling te
beschouwen, omdat voor werknemers de werkgever loonheffing afdraagt
en omdat de sociale premies dan buiten beschouwing worden gelaten. De
loon- en inkomensheffing groeide in 2009 met ongeveer 2% ten opzichte
van 2008.
De verklaring is deels gelegen in de samenstelling van de economische
groei. Als laagconjunctuur gepaard gaat met lagere consumptie van
huishoudens, zullen de btw-ontvangsten relatief harder getroffen worden
dan als sprake is van vraaguitval vanuit het buitenland (dus minder
import). Als werknemers hun baan verliezen en lonen stijgen niet, dan zal
de loon- en inkomensheffing relatief harder getroffen worden. De vpb is
afhankelijk van bedrijfswinsten. Ook die hangen samen met de economische ontwikkeling, al is ook daar de relatie met de stand van de
conjunctuur niet eenduidig vast te stellen. Om terug te komen op het
voorbeeld voor 2009: de bedrijfswinsten werden relatief sneller en harder
getroffen dan de werkgelegenheid en lonen.
Een soortgelijk verhaal geldt bij economische groei. Zo zullen de
btw-ontvangsten relatief harder stijgen, als een gegeven economische
groei gepaard gaat met hogere bestedingen van huishoudens. Samengevat is de ontwikkeling van een specifieke belastingsoort als gevolg van
een procentpunt andere groei afhankelijk van de samenstelling van die
economische groei.
Vraag 172
Wat was de bruto raming en het netto resultaat voor de dividendbelasting
in 2015, 2016, 2017, 2018?
Antwoord op vraag 172
Zie het antwoord op vraag 72.
Vraag 173
Wat is de netto raming voor de dividendbelasting voor 2019 en verder?

15

Zie ook CPB (2014), de progressiefactor onder druk (https://www.cpb.nl/sites/default/files/
publicaties/download/cpb-achtergronddocument-24okt2014-progressiefactor-onder-druktijdens-crisis.pdf).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

61

Antwoord op vraag 173
Indien de dividendbelasting niet zou worden afgeschaft (en er in 2019 dus
geen anticipatieëffect zou zijn) zou de geraamde netto-opbrengst in 2019
€ 1,83 miljard bedragen en in 2020 € 1,91 miljard. Er is geen raming
gemaakt voor de jaren na 2020, aangezien het bedrag in 2020 het
lastenrelevante bedrag is van de jaarlijkse derving als gevolg van het
afschaffen van de dividendbelasting.
Vraag 174
Klopt het dat maatregelen van het kabinet een opwaarts effect hebben van
2,7 miljard euro en kunt u dit nader specificeren?
Antwoord op vraag 174
Fiscale beleidsmaatregelen van het kabinet hebben een opwaarts effect
van 2,7 miljard euro op de totale belasting- en premieontvangsten op
EMU-basis voor 2019. Voor 2019 waren fiscale beleidsmaatregelen uit de
Startnota (Kamerstuk 34 775, nr. 54) (waaronder regeerakkoord Rutte III
(Kamerstuk 34 700, nr. 34) en Nota van Wijzigingen BP 2018 (Kamerstuk
34 785, nrs. 8, 26 en 30)) nagenoeg neutraal (= –25 mln euro) op
EMU-basis. Na de Startnota zijn verschillende fiscale maatregelen
genomen en zijn de maatregelen uit het Regeerakkoord die dit jaar in
wetgeving worden omgezet opnieuw geraamd («herijkt»). Dat leidt tot de
genoemde 2,7 miljard euro. De rekeningcourantmaatregel DGA’s beslaat
een groot gedeelte, ongeveer 1,8 miljard euro. Dat is een eenmalig
anticipatie-effect. De feitelijke ingang van de maatregel is na 2019.
Vraag 176
Wat was het laatste kabinet dat in absolute termen 6,5 miljard euro
belastingverlaging gaf ten opzichte van het basispad?
Antwoord vraag 176
Dit kabinet geeft deze kabinetsperiode cumulatief € 6,5 mld lastenverlichting ten opzichte van het basispad zoals geboekt in het inkomstenkader. Het is niet mogelijk om een zuivere vergelijking te maken met
lastenontwikkelingen van voorgaande kabinetten ten opzichte van een
basispad, omdat deze lastenontwikkeling in het verleden op een andere
manier werd bijgehouden.
Vraag 177
Wat is het effectieve voordeel van de verlaagde belastingen in 2021 voor
iemand met een inkomen op modaal en twee keer modaal? Hoeveel
voordeel heeft een politieagent, een leraar in het primair onderwijs en een
verpleger?
Antwoord op vraag 177
Voor het antwoord op deze vraag wordt gekeken naar de situatie
«alleenstaande, zonder kinderen en jonger dan de AOW-leeftijd». Verder is
aangenomen dat de belastingplichtige geen koopwoning bezit, geen
aftrekposten heeft en geen vermogen heeft waarover vermogensbelasting
verschuldigd zou zijn. Het is belangrijk om op te merken dat de
uitkomsten kunnen verschillen in andere situaties, bijvoorbeeld vanwege
wijzigingen in de inkomensafhankelijke combinatiekorting en de ouderenkorting of de beperking van het maximale aftrektarief van aftrekposten.
Verder geeft de tabel hieronder een overzicht van de effecten van het
totale IB-pakket uit het Regeerakkoord Rutte III.
Het modale inkomen in 2021 is gebaseerd op de meest recente middellange termijn raming van het cpb (CEP 2018). Er zit dusdanig veel
spreiding in de inkomens van politieagenten, leraren en verplegers dat het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

62

niet mogelijk is om een goede inschatting te geven voor dergelijke
specifieke huishoudens.
In €

Inkomen 2021

Effect inkomsten-belasting

38.500
77.000

– 1.190
– 770

Modaal
2x Modaal

Vraag 178
Kan de absolute ontwikkelingen van de Opslag Duurzame Energie (ODE)
gegeven worden voor de laatste vijf jaar? Wat is de raming voor de
komende vijf jaar en welke gedeelte hiervan is al onderdeel van het
basispad?
Antwoord 178
Onderstaande tabel geeft een overzicht van de geraamde en gerealiseerde
inkomsten van de ODE vanaf 2013.
Bedragen in € mln

2013

2014

2015

2016

2017

2018

geraamde inkomsten ODE
gerealiseerde inkomsten ODE

100
97

200
174

320
279

494
421

678
627

1.074

2019

2020

2021

2022

2023

Reeds voorzien in Rutte II,
basispad
extra voorzien in Rutte III

1.730
0

2.308
103

2.280
368

2.402
290

2.550
288

Totaal geraamde inkomsten

1.730

2.411

2.648

2.692

2.838

Geraamde inkomsten ODE komende jaren:

Vraag 179
Kan het modale inkomen voor de laatste twintig jaar gegeven worden en
de raming voor de komende vijf jaar?
Antwoord op vraag 179
In de tabel vindt u het bruto modaal inkomen in de afgelopen 20 jaar op
basis van de MEV 2019. Ook is het bruto modaal inkomen weergegeven
voor 2018 en 2019 op basis van de MEV 2019. Voor de jaren 2020 en 2021
is alleen een raming beschikbaar op basis van CEP 2018.
Tabel: bruto modaal inkomen (euro per jaar)
1998

1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

23.597

24.050

24.958

27.000

28.000

28.500

29.000

28.500

29.500

30.000

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

31.500

32.500

32.500

33.000

33.000

32.500

33.000

33.000

33.500

34.000

2018

2019

2020

2021

35.000

36.000

37.500

38.500

Vraag 180
Welke statistische correcties zijn in deze Miljoenennota doorgevoerd?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

63

Antwoord vraag 180
Er zijn enkele maatregelen genomen waarvoor een statistische correctie in
het inkomstenkader is toegepast. Deze maatregelen hebben daarom geen
gevolgen voor het inkomstenkader. Het afschaffen van de scholingsaftrek
is een jaar uitgesteld, en aangezien dit een schuif tussen inkomsten en
uitgaven is, is zowel bij de inkomsten als de uitgavezijde een kadercorrectie toegepast. De invoering van het eurovignet levert structureel
31 miljoen euro op. Afgesproken is geraamde meeropbrengsten van het
Eurovignet toe te voegen aan het Infrastructuurfonds, daarom is er zowel
aan de inkomsten- als aan de uitgavenkant een kadercorrectie toegepast.
De juridische uitspraak inzake de fiscale eenheid leidt in 2019 tot een
incidentele derving van 354 miljoen euro, bij het Regeerakkoord is
afgesproken dat hiervoor geen dekking hoeft te worden gevonden. Tot
slot is de raming van het budgettaire beslag van de monumentenaftrek op
het moment dat deze wordt omgezet in een subsidie 5 miljoen euro meer
dan eerder geraamd. Het budget voor de subsidie aan de uitgavenkant
wordt met 5 miljoen euro verhoogd, waardoor aan zowel de inkomstenkant als de uitgavenkant een kadercorrectie wordt toegepast. Tot slot
wordt voor 107 miljoen euro onderuitputting in de WBSO uit voorgaande
jaren (van WBSO in 2017 en RDA in 2015) een kadercorrectie toegepast en
wordt dit geld gereserveerd in een envelop. De komende tijd zal worden
onderzocht, gebruikmakend van de nu lopende evaluatie van de WBSO,
hoe de budgetsystematiek kan worden verbeterd. Daarna zal gebruikmakend van de evaluatie, worden bekeken hoe het geld uit de envelop het
beste kan worden ingezet voor de jaren erna.
Vraag 181
Welke posten of regelingen kennen in deze Miljoenennota een ander
budgettair beslag dan uit de financiële bijlage bij het Regeerakkoord of de
Startnota blijkt? Wat verklaart deze verschillen en hoe is een negatief
verschil opgelost?
Antwoord op vraag 181
De Startnota (Kamerstuk 34 775, nr. 54) bevat de doorvertaling van de
financiële bijlage van het Regeerakkoord (Kamerstuk 34 700, nr. 34) ten
opzichte van de Miljoenennota 2018 (Kamerstuk 34 775, nr. 1). Bij de
Startnota zijn ook de uitgavenplafonds vastgesteld. De plafondtoetsen
(tabellen 1.2 t/m 1.5) in de bijlage van de Miljoenennota geven de
budgettaire wijzigingen ten opzichte van de Startnota.
De verticale toelichting van de Miljoenennota 2019 geeft een overzicht van
de budgettaire wijzigingen per departementale begroting. Hierin staan de
wijzigingen ten opzichte van de voorgaande Miljoenennotastand. De
mutaties als gevolg van het Regeerakkoord, en zoals weergegeven in de
Startnota, zijn in de verticale toelichting als aparte mutaties zichtbaar en te
herkennen aan de nummering uit het Regeerakkoord (bv. A2 Accreseffect
inclusief aanpassing normeringssystematiek GF/PF).
Vraag 182
Welke posten of welke regelingen kennen sinds deze Miljoenennota
nieuwe ramingsmethoden en welke verschillen leveren deze nieuwe
ramingsmethoden op?
Antwoord op vraag 182
Zie antwoord op vraag 110
Vraag 183
Kunnen de mutaties in de zorgpremies voor de laatste tien jaar gegeven
worden? Kunnen de ramingen voor de mutaties van de zorgpremies uit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

64

die desbetreffende jaren ook gegeven worden? Wordt er meestal te hoog
of te laag geraamd?
Antwoord vraag 183
Zie in onderstaande tabel de geraamde en gerealiseerde nominale
premies van 2006 tot 2018.
2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

Raming

851

879

1.057

1.074

1.085

1.211

1.222

1.273

1.226

1.211

1.243

1.241

1.371

Realisatie

773

848

1.049

1.059

1.095

1.199

1.226

1.213

1.098

1.158

1.201

1.286

1.308

Verschil

– 78

– 31

–8

– 15

10

– 12

4

– 60

– 128

– 53

– 42

45

– 63

De raming van VWS in deze periode was dus meestal hoger dan de
uiteindelijke premie. Alleen voor 2010, 2012 en 2017 was de raming lager.
Vraag 184
In voetnoot 41 staat vermeld dat het bij de belastingverlaging van
6,5 miljard euro in tegenstelling tot andere figuren en teksten om het
effect gaat dat is verwerkt in het lastenkader; dat is door een verschil in
definities niet exact gelijk aan het effect zoals verwerkt in de begroting op
EMU-basis; kunt u dit verschil nader toelichten?
Antwoord op vraag 184
De raming voor de belasting- en premieontvangsten wordt gepresenteerd
op EMU-basis. Op die manier kan het EMU-saldo geraamd worden. De
EMU-definitie is voor de dividendbelasting, de inkomensheffing, de erf- en
schenkbelasting en de vennootschapsbelasting gelijk aan de kasdefinitie.
Wat in de kas ontvangen wordt, is dus bepalend voor de kasdefinitie en
gelijk aan de EMU-definitie voor deze belastingsoorten. Voor de overige
belastingsoorten, maar uitgezonderd de btw, is sprake van een-maandsverschoven-kas. Dus de ontvangst in januari 2019 hoort nog bij de
ontvangst op EMU-basis van 2018. Een voorbeeld: de overdrachtsbelastingontvangst op EMU-basis voor 2018 zijn de ontvangsten van februari
2018 tot en met januari 2019. Tot slot wordt voor de btw vanaf de
CBS-revisie nationale rekeningen in 2018 het werkelijke transactiebegrip
als uitgangspunt genomen voor de ontvangsten op EMU-basis. Dat
betekent dat een deel van de ontvangsten en teruggaven in de kas van
een bepaald jaar worden toegerekend aan het voorgaande jaar.
De lastendefinitie laat zien hoe lastendruk in een jaar verandert. Daarvoor
wordt zoveel mogelijk aangesloten bij het transactiebegrip: het beleid
wordt toegerekend aan het jaar van de daadwerkelijke economische
transactie waaruit het effect op de lasten zich voordoet. Anticipatieeffecten zijn niet relevant voor het inkomstenkader, maar wel voor het
EMU-saldo.
De verschillende definities kunnen dus leiden tot verschillende
uitkomsten. Een voorbeeld is de verhoging van het box-2-tarief. Deze
verhoging gaat voor het eerst in 2020 in. Op lastenbasis is dus geen effect
in 2019. Ondernemers kunnen echter anticiperen op deze verhoging door
extra dividend uit te keren in 2019. Dat betekent extra ontvangsten in de
kas en dus volgens bovenstaande EMU-definitie relevant.
Vraag 185
Ten opzichte van het basispad is er per saldo sprake van een lastenverzwaring van 3,4 miljard euro; kunt u aangeven welk deel toe te schrijven is
aan gezinnen en welk deel toe te schrijven is aan bedrijven?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

65

Antwoord vraag 185
De lastenverzwaring van € 3,4 miljard cumulatief deze kabinetsperiode
bevat zowel de lastenverzwaring uit het basispad als ook de lastenverlichting van dit kabinet. De lastenverzwaring van € 3,4 mld slaat volledig
neer bij bedrijven, voor burgers blijven de lasten gelijk.
Normaal gesproken wordt de verdeling tussen burgers en bedrijven
overigens niet door het kabinet gepubliceerd omdat dit onderscheid
moeilijk te maken is (zie ook antwoord op vraag 23).
Vraag 186
Kunt u middels een tabel een overzicht maken van de tekortreducerende
maatregelen van 2011–2021, vergelijkbaar met tabel 1.1 in de
CPB-publicatie «Tekortreducerende maatregelen 2011–2017»?
Antwoord op vraag 186
Deze CPB-publicatie heeft betrekking op een periode die nu achter de rug
is (jaren tot en met 2017). Het CPB geeft aan dat een actualisatie van deze
studie moeilijk is. Verder is er in 2018 en 2019 geen sprake van tekortreducerende maatregelen maar juist van intensiveringen.
Vraag 187
Hoe ziet de energierekening voor mensen en bedrijven eruit als bedrijven
en huishoudens zouden betalen naar daadwerkelijk verbruik?
Antwoord op vraag 187
De energiebelasting wordt geheven over de levering van aardgas en
elektriciteit via een aansluiting aan huishoudens en bedrijven. Daarmee
sluit de belasting aan bij het verbruik.
De energiebelasting kent een degressief tarief. Daarmee wordt een
concurrentienadeel voor de energie-intensieve industrie in Nederland ten
opzichte van deze industrie in het buitenland voorkomen. In het
buitenland gelden immers vergelijkbare verlaagde tarieven voor grootverbruik. Het hanteren van een vlak of een progressief tarief in de energiebelasting zou een substantiële lastenverzwaring betekenen voor een
beperkte groep energie-intensieve bedrijven. Recent heeft de Minister
voor Economische Zaken en Klimaat uw kamer een onderzoek naar de
grootverbruikersprijzen van Nederlandse afnemers van energie versus die
van vergelijkbare afnemers in Duitsland, Frankrijk, en België toegezonden
(Kamerstuk 34 762, nr. 26). Het kabinet zal de bevindingen in dit rapport en
eventuele wijzigingen in de energiebelasting betrekken bij de appreciatie
van het voorstel voor hoofdlijnen van een Klimaatakkoord.
Vraag 188
Kunt u de exacte bedragen noemen bij figuur 2.3.3 voor wat betreft de
lastenontwikkeling uitgesplitst naar belastingsoorten?
Antwoord op vraag 188
Zie onderstaande tabellen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

66

Data voor figuur 2.3.3 links (Effect kabinetsbeleid op de lastenontwikkeling in
miljarden euro’s):
2018

2019

2020

2021

Loon- en inkomensheffing
Vennootschapsbelasting
BTW
Milieubelastingen
Dividendbelasting
Overig

– 0,5
0,2
0,0
0,0
0,0
0,0

– 4,9
1,2
3,0
0,7
0,0
– 0,4

– 6,6
0,9
3,0
1,3
– 1,9
– 0,4

– 9,0
– 0,4
3,0
1,9
– 1,9
0,0

Totaal

– 0,2

– 0,4

– 3,8

– 6,5

Data voor figuur 2.3.3. rechts (totale lastenontwikkeling in miljarden euro’s)

Loon- en inkomensheffing
Vennootschapsbelasting
BTW
Milieubelastingen
Dividendbelasting
Zorgpremies
Overig
Totaal

2018

2019

2020

2021

– 0,4
0,2
0,0
0,6
– 0,1
1,2
0,6

– 4,0
1,2
3,2
1,8
– 0,1
2,0
1,7

– 5,1
0,9
3,3
2,7
– 1,9
2,9
2,2

– 6,9
– 0,4
3,3
3,4
– 1,9
3,4
2,4

2,1

5,9

4,9

3,4

Vraag 189
Kan de hogere beleidsmatige Vpb worden uitgesplitst naar maatregelen?
Wat is het effect van de maatregelen in de Vpb voor woningcorporaties?
Antwoord op vraag 189
In vraag 114 worden de verschillende grondslagverbredende maatregelen
in de vpb en de budgettaire effecten daarvan weergegeven. In vraag 149
worden de effecten op het beleid voor de woningcorporaties weergegeven.
Vraag 190
Hoe wordt de toets op doe-vermogen binnen het Integraal afwegingskader voor beleid en regelgeving (IAK) vormgegeven? Kunt u hierbij
toelichten wanneer besloten kan worden dat een beleidsvoorstel niet aan
de toets voldoet? Vult het departement die een beleidsvoorstel indient zelf
in of het voldoet aan de toets op doe-vermogen? Door wie wordt dit
gecontroleerd?
Antwoord op vraag 190
De verplichting om in de beleidsvoorbereiding rekening te houden met
het «doenvermogen» is op een aantal plekken opgenomen in het IAK (zie
ook www.naarhetiak.nl).16
• Bij het onderdeel «instrumentkeuze» in het IAK wordt aandacht
besteed aan de noodzaak vooraf na te gaan of het voorstel uitgaat van
realistische aannames over het doenvermogen van degenen die door
het voorstel geraakt worden.17
• Bij het onderdeel «uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid» is opgenomen dat vooraf moet worden gekeken naar aansluiting met het
doenvermogen.18

16

Kamerstuk 34 775 VI, nr. 113.
https://www.kcwj.nl/kennisbank/integraal-afwegingskader-beleid-en-regelgeving/6-wat-hetbeste-instrument.
18
https://www.kcwj.nl/kennisbank/integraal-afwegingskader-beleid-en-regelgeving/verplichtekwaliteitseisen/uitvoerbaarheid-en-handhaafbaarheid-uh.
17

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

67

•

Bij de nieuwe kwaliteitseis «doenvermogen» staat informatie over
gedragsinzichten, waaronder het perspectief van het doenvermogen,
en wordt aangegeven hoe, door het toepassen van de doenvermogentoets, beleidsmedewerkers en wetgevingsjuristen hier bij het maken
van beleid en regelgeving rekening mee kunnen houden.19

De doenvermogentoets zelf (als onderdeel van de uitvoerbaarheid van
een voorstel) bestaat uit een aantal vragen die beleidsmedewerkers en
wetgevingsjuristen helpen om een goede afweging te kunnen maken.
Denk aan de vraag naar de mentale belasting die het voorstel veroorzaakt,
naar samenhang met andere geldende regelgeving, naar de mogelijkheid
van herstel van fouten en de vraag of is onderzocht via een pilot of
testpanel of het voorstel doenlijk is. Uit de toelichting op het voorstel
moet blijken welke afwegingen zijn gemaakt en welke maatregelen zijn
genomen om ervoor te zorgen dat de regeling aansluit bij het doenvermogen. Ieder departement is hiervoor zelf verantwoordelijk.
Het Ministerie van Justitie en Veiligheid kijkt bij de rijksbrede wetgevingstoetsing van voorstellen van wet en algemene maatregelen van bestuur in
het kader van de toetsing van de uitvoerbaarheid of adequaat rekening is
gehouden met het doenvermogen en of het voorstel een goede
toelichting op dit punt bevat. De Raad van State heeft in haar jaarverslag
2017 aangegeven bij wetsvoorstellen extra te letten op de toepassing van
de doenvermogentoets.
Vraag 191
Kan worden toegelicht dat de overheid vermogen in de eigen woning veel
minder belast dan vermogen in box 3?
Antwoord op vraag 191
Vermogen in de eigen woning is niet een-op-een te vergelijken met
vermogen in box 3. Bij de eigen woning is sprake van zowel een
beleggings- als een bestedingsaspect, bij box 3-vermogen is uitsluitend
sprake van een beleggingsaspect. Dat verschil vindt zijn neerslag in de
fiscale behandeling.
Vraag 192
Er wordt 4 miljard euro fiscaal gestimuleerd aan koopwoningen, kan dit
bedrag nader worden onderbouwd?
Antwoord op vraag 192
De structurele budgettaire effecten van de fiscale regelingen in de
koopmarkt staan in onderstaande tabel.
(mln. euro)
Aftrek eigen woning (o.a. «Hypotheekrenteaftrek»)
Schenkingsvrijstelling t.b.v. eigen woning
Hillen
Eigenwoningforfait
Overdrachtsbelasting
Netto

– 9.100
– 190
0
3.100
1.845
– 4,3 mld.

Let op, het gaat hier om structurele bedragen, dus na de periode van
infasering van de maatregelen van kabinet Rutte III en de kabinetten
daarvoor. Het totale structurele effect wordt pas in 2048 bereikt.
19

https://www.kcwj.nl/kennisbank/integraal-afwegingskader-beleid-en-regelgeving/verplichtekwaliteitseisen/doenvermogen#.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

68

Vraag 193
Kunt u kwantificeren met welk percentage de opbrengst van de onroerende zaakbelasting van decentrale overheden is toegenomen in 2018 en
met hoeveel deze naar verwachting zal toenemen in 2019?
Antwoord op vraag 193
Gemeenten hebben een totale begrote ozb-opbrengst in 2018 van 4,1 mld.
Hiermee is de totale begrote ozb-opbrengst toegenomen met 2,4% ten
opzichte van de totale begrote ozb-opbrengsten voor 2017. De gemeentelijke begrotingen en daarmee de ozb-opbrengsten voor 2019 zijn nog niet
bekend.
Vraag 194
Hoeveel bedraagt de tegenvaller op het Gemeentefonds voor gemeenten
ten opzichte van de eerder voorziene forse plus?
Antwoord op vraag 194
In de Miljoenennota wordt geen tegenvaller op het gemeentefonds
gemeld. Wel pakt de nu geraamde groei van de algemene uitkering van
het gemeentefonds lager uit dan in de Startnota was voorzien, zoals blijkt
uit onderstaande tabellen. Dit kan door gemeenten als een tegenvaller
worden ervaren.
Tabel raming accressen gemeentefonds 2018–2023, stand Miljoenennota 2019
(bedragen in mln. euro)
2018

2019

2020

2021

2022

2023

Stand Startnota
Mutatie jaartranches

1.124,3
– 169,5

1.062,6
149,4

1.138,6
– 128,0

937,0
– 99,9

1.170,1
– 168,4

–
1.091,9

Stand Miljoenennota

954,8

1.212,0

1.010,6

837,1

1.001,8

1.091,9

Tabel mutaties jaartranches accres gemeentefonds 2018–2023, stand Miljoenennota
2019 (bedragen x 1.000.000 euro)

Tranche 2018
Tranche 2019
Tranche 2020
Tranche 2021
Tranche 2022
Tranche 2023
Totaal gewijzigde
tranches

2018

2019

2020

2021

2022

2023

954,8

954,8
1.212,0

954,8
1.212,0
1.010,6

954,8
1.212,0
1.010,6
837,1

954,8
1.212,0
1.010,6
837,1
1.001,8

954,8
1.212,0
1.010,6
837,1
1.001,8
1.091,9

954,8

2.166,8

3.177,4

4.014,5

5.016,3

6.108,2

De ontwikkeling van de algemene uitkering wordt voor een belangrijk deel
bepaald door de ontwikkeling van de totale rijksuitgaven. Volgens de
normeringssystematiek (trap-op-trap-af) hebben wijzigingen in de
rijksuitgaven direct invloed op de indexering van de algemene uitkering.
In 2018 geeft het Rijk minder uit dan eerder gedacht en dat leidt tot
minder extra geld («minder meer») voor gemeenten en provincies. Ook
voor de periode van 2020 tot en met 2022 is de accresontwikkeling ten
opzichte van de Startnota neerwaarts bijgesteld. De belangrijkste
verklaring daarvoor ligt in de lagere ontwikkeling van de lonen- en prijzen
dan geraamd bij de Startnota. De lagere loon- en prijsontwikkeling hoeft
geen reëel effect te hebben op gemeenten, omdat ook zij geconfronteerd
zullen worden met lagere lonen en prijzen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000, nr. 44

69