Rapportage Monitor Keuzedelen
METING 5 - OKTOBER 2019

2

Rapportage Monitor Keuzedelen

Inhoudsopgave
Samenvatting		

3

1.

Inleiding

6

2.

Ontwikkelingen in het register keuzedelen

7

2.1

Ontwikkeling per sectorkamer

7

2.2

Aard van de (gekoppelde) keuzedelen

8

3.

Aanbod en gekozen keuzedelen

10

3.1

Deelname aan de monitor

10

3.2

Uitgangspunten bij de monitor

10

3.3

Ontwikkeling aanbod en gekozen keuzedelen

10

3.4

Keuzedelen in aanbod en gekozen per leerweg

12

3.5

Keuzedelen in aanbod en gekozen per niveau

13

3.6

Keuzedelen in register, aanbod en gekozen naar aard en niveau

13

3.7

Keuzedelen in register, aanbod en gekozen per sectorkamer

15

3.8

Ontwikkeling in combinaties keuzedeel-kwalificatieonderwijsinstelling-leerweg

16

3.9

Ontwikkeling keuzedelen gekozen door studenten

19

3.10

Keuzedelen waaraan een certificaat verbonden is

20

3.11

Keuzedelen die niet opgenomen zijn in het aanbod

21

3.12

Niet-gekoppelde keuzedeel – kwalificatie combinaties in het aanbod

21

3.13

Individuele koppelingsverzoeken

23

3.14

Wijze waarop studenten hun keuze maken

24

4.

Resultaten voor keuzedelen

27

4.1

Resultaten per niveau

28

4.2

Impact slaag-zak regeling

28

5.

Inzichten uit de monitor

30

6.

Bijlage: Deelnemers monitor keuzedelen

32

3

Samenvatting
De vijfde monitor keuzedelen is de eerste monitor die door SBB wordt uitgegeven. In de kern is hij
niet veranderd, namelijk het verzamelen van (beleids)informatie over keuzedelen en de mate waarin
keuzedelen bijdragen aan flexibeler onderwijs, maatwerk voor studenten en inspelen op ontwikkelingen op de arbeidsmarkt (in de regio).
Verschillen ten opzichte van de vorige rapportages
Deze versie bevat een uitgebreidere rapportage over ontwikkelingen in het register. De hoofdstukken
‘Deel I: Het keuzedelen aanbod van scholen’ en ‘Deel II De keuzes van studenten’ in de vorige versies
zijn in deze rapportage samengevoegd in één hoofdstuk. De gegevens voor het onderdeel ‘resultaten
van studenten’ zijn in deze versie niet ontleend aan de uitvraag door DUO, zoals dat in vorige versies
het geval was, maar zijn afkomstig van BRON. Bij eerdere monitoren waren deze gegevens nog niet of
nauwelijks beschikbaar. Verder nieuw is dat er naast deze schriftelijke monitor ook een uitgebreid
digitaal dashboard ontwikkeld is. Het digitale dashboard biedt de mogelijkheid meer gedetailleerd
data over het aanbod keuzedelen te raadplegen. Het dashboard is te vinden op de pagina ‘Monitor
keuzedelen’ van SBB.
Ontwikkelingen in het register keuzedelen
Het aantal keuzedelen in het register is vorig jaar gestegen tot boven de 1000. In deze rapportage
geldt april 2019 als de norm. Per kwartaal komen er nog circa 20 keuzedelen bij. Die stijging vlakt wel
af ten opzichte van voorgaande jaren. Er zijn daarbij grote verschillen per sectorkamer. Het aantal
keuzedelen bij de sectoren Techniek en gebouwde omgeving en Zakelijke dienstverlening en veiligheid is verdubbeld in drie jaar tijd, terwijl bij andere sectoren de stijging niet hoger was dan 25%. Van
het totaal van alle keuzedelen in het register heeft 4% (60) een generiek karakter. Deze generieke
keuzedelen zijn ook allemaal sectoroverstijgend gekoppeld. Daardoor bepalen ze een veel groter
aandeel van het aantal aan een kwalificatie gekoppelde keuzedelen. Van de gemiddeld 48 gekoppelde
keuzedelen per kwalificatie heeft 40% een generiek karakter.
Deelname aan de monitor
De deelname aan deze monitor is vergelijkbaar met die van vorige jaren: 65 onderwijsinstellingen,
waarvan 48 bekostigde en 17 niet-bekostigde instellingen. Wel een belangrijk verschil ten opzichte
van de vorige meting is het aantal studenten dat een keuzedeel gevolgd heeft: dat is verdubbeld ten
opzichte van de vorige meting. Van 188.121 door studenten gemaakte keuzes bij meting vier naar
411.010 bij meting vijf. De reden daarvan is dat in deze meting voor het eerst het aanbod keuzedelen
van het derde jaar van de vak- of middenkaderopleiding opgenomen is. Dat is het aanbod keuzedelen
van eerste cohort studenten dat in 2016-17 te maken kreeg met de keuzedeelverplichting.
Ontwikkelingen in het aanbod en keuzes van studenten
Mede hierdoor is het aandeel keuzedelen uit het register in het aanbod gestegen tot 90%. Bij de
vierde meting was dat nog 79%. En van de keuzedelen in het aanbod wordt 82% ook gekozen door
studenten tegenover 76% bij de vierde meting.
Niet alleen worden de meeste keuzedelen benut, ze worden ook breder ingezet in het onderwijs: op
meer opleidingen en met meer deelnemers. Het aanbod keuzedelen op opleidingen is onderzocht
door te kijken hoe vaak een specifieke combinatie van een keuzedeel - crebo (kwalificatie) - leerweg onderwijsinstelling voorkomt. Daaruit blijkt dan bij de eerste meting twee jaar geleden (meting 1)
26% van de keuzedelen aangeboden werd aan (slechts) één tot twee combinaties en dat dit aandeel
bij de vijfde meting gedaald is tot 18% van alle combinaties. Tegelijkertijd is het aandeel keuzedelen
dat voorkomt in 11 tot 50 combinaties gestegen van 15% naar 27%.

4

Rapportage Monitor Keuzedelen

In de monitor is verder onderzocht hoe de ontwikkeling in het aanbod is per leerweg, sector, niveau
en type:
a. Keuzedelen per leerweg:
De keuzedelen worden goed benut in de bbl: 76% is opgenomen in het aanbod. Bij de bol ligt het
aandeel op 87%. Er zijn ook keuzedelen die alleen in één van beide leerwegen in het aanbod zitten:
108 alleen in de bbl en 216 alleen in de bol. Relatief daalt het aandeel ‘leerweg-specifieke’ keuzedelen.
Hiernaast worden ook nog 130 keuzedelen in de derde leerweg (ovo) aangeboden.
b. Keuzedelen per niveau - type:
Bij de keuzedelen in het aanbod per niveau is niveau 2 als voorbeeld genomen. Het blijkt dat de
generieke, bovensectoraal gekoppelde keuzedelen het grootste deel van het aanbod vormen. Dat was
ook het geval bij vorige metingen en geldt ook voor de andere niveaus. Maar ten opzichte van vorige
metingen is het deel in het aanbod zelfs nog gestegen. Daarnaast is opmerkelijk de stijging van het
aandeel op doorstroomgerichte keuzedelen bij de niveau-2 opleidingen.
c. Keuzedelen per sector:
Er zijn wel enige verschillen in de mate waarin de keuzedelen per sector benut worden. Bij enkele
sectoren worden bijna alle keuzedelen ook opgenomen in het aanbod (zoals ICT en CI, ZDV en ZWS),
bij andere sectoren ligt het aandeel lager. Het laagste percentage is 73% bij Specialistisch vakmanschap. De mate waarin vervolgens studenten deze keuzedelen kiezen varieert per sector van ca. 70%
bij TGO tot 91% bij ZDV.
Relatief nieuw is het fenomeen van keuzedelen waaraan een certificaat verbonden is. Van de 138 in
het register worden er 119 aangeboden en 105 ook gekozen. Deze keuzedelen worden dus goed benut.
Van de 1043 keuzedelen zijn er 75 keuzedelen (ca. 5%) die (nog) nooit in het aanbod van het onderwijs
hebben gezeten. Een deel daarvan is heel recent toegevoegd aan het register, maar er zijn ook 28
keuzedelen die al in 2016 in het register zaten.
Verder blijkt uit de monitor dat opleidingen ook keuzedelen aanbieden die niet gekoppeld zijn. Deels
verwijst het naar administratieve fouten, soms gebeurt dat willens en wetens. Het aantal individuele
koppelingsverzoeken is met 30% gestegen. Reden kan zijn dat meer studenten vrijstelling vragen
voor de keuzedeelverplichting wanneer ze doorstromen naar een vervolgopleiding in het mbo. Ze
nemen dan ook niet-gekoppelde keuzedelen mee. Daarnaast is het sterkte vermoeden dat de regeling
gebruikt wordt voor collectieve koppelingsverzoeken.
Onderzocht is hoe het keuzeproces is ingericht op scholen en hoeveel er te kiezen valt door
studenten. Het blijkt dat de keuzemogelijkheden licht stijgen voor studenten. Ter illustratie: 66% en
62% van de niveau-3 en -4 studenten heeft bij de vijfde meting 2 of meer keuzemogelijkheden. Bij de
vierde meting was dat nog 48% (niveau 4) en 47% (niveau 3). En er sprake van een lichte daling van het
kiezen via configuraties: van 43% bij de vierde naar 38% bij de vijfde meting.
Resultaten voor keuzedelen
Pas volgend jaar kunnen we een compleet beeld geven van de resultaten die behaald zijn op de keuzedelen omdat we nu nog niet kunnen beschikken over de resultaten van de niveau-3 en -4 studenten in
BRON. Maar op basis van vergelijking met vorige jaren blijkt het beeld vrij stabiel. Net als vorige jaren
blijkt dat studenten op gemiddeld 15% van de keuzedelen een onvoldoende resultaat behalen. Omdat
een onvoldoende boven de 4 gecompenseerd mag worden zal het feitelijke zakpercentage lager
liggen. Uit BRON-gegevens blijkt dat 4% van de studenten meer dan één onvoldoende behaalt op de
keuzedeelverplichting. Dat is niet toegestaan volgens de zak-slaagregeling. Daarom zou 4 tot 15% van
de studenten niet diplomeren op basis van de nu gemeten resultaten van de keuzedeelverplichting.

5

Conclusie en aandachtspunten
Bij deze vijfde monitor kunnen we voor het eerst over (bijna) de volle bandbreedte meten wat de
kwantitatieve impact is van de invoering van de keuzedeelverplichting. Alle studenten in het mbo
moesten keuzedelen volgen. Geconcludeerd kan worden dat de onderwijsinstellingen de keuzedelen
goed benutten.
De groei in het register vlakt af en de aandacht verlegt zich naar onderhoud. Er komen steeds meer
keuzedelen die vervangen worden door nieuwere versies. Een enkel keuzedeel vervalt in zijn geheel.
Er is daarom aandacht nodig voor versiebeheer om het voor gebruikers van het register keuzedelen
overzichtelijk te houden. Er moet bovendien nagedacht worden over wat te doen met de (5%) nietbenutte keuzedelen.
Een ander aandachtspunt is de samenstelling van het aanbod keuzedelen voor studenten en de
keuzevrijheid. Steeds meer keuzedelen worden benut, maar in het aanbod van de scholen en daardoor in de keuzes van de studenten domineren de circa 60 generieke, bovensectoraal gekoppelde
keuzedelen.
Een volgend aandachtspunt is het aanbieden door onderwijsinstellingen van niet-gekoppelde
keuzedelen. Wat is de impact hiervan voor studenten? En hoe moeten we ons hiertoe verhouden
gelet op de discussie over de verplichte koppeling?
Een laatste punt van bespreking is de aanstaande invoering van de zak-slaagregeling. Hoe wordt de
prognose in deze monitor van een zakpercentage als gevolg van de keuzedeelverplichting tussen 4 en
15% gewogen? Bijkomend aandachtspunt is de verwerking van de compensatieregeling binnen de
keuzedeelverplichting in de administratieve systemen.

6

Rapportage Monitor Keuzedelen

1.

Inleiding

Dit is de vijfde editie van de Monitor keuzedelen. Na het expireren van de regie-organisatie
Herziening MBO heeft het ministerie van OCW SBB-Toetsingskamer gevraagd de monitor te continueren. De Toetsingskamer bouwt voort op voorgaande edities van Herziening MBO, maar op een aantal
punten zijn aanpassingen doorgevoerd. Deze aanpassingen hebben geen invloed op de doelstelling
van de monitor. Die is hetzelfde gebleven. Namelijk het verzamelen van (beleids)informatie over
keuzedelen en de mate waarin keuzedelen bijdragen aan flexibeler onderwijs, maatwerk voor
studenten en inspelen op ontwikkelingen op de arbeidsmarkt (in de regio). Het eerste hoofdstuk van
deze rapportage beschrijft uitgebreider dan in vorige edities de ontwikkelingen in het register
keuzedelen. Het tweede hoofdstuk beschrijft op basis van de uitvraag door DUO het aanbod van
keuzedelen bij de onderwijsinstellingen en het aandeel daarvan dat ook feitelijk gekozen wordt door
studenten. Deze informatie vormde ook de kern van de voorgaande monitorrapportages. In deze
editie zijn de hoofdstukken ‘Het aanbod van keuzedelen’ en ‘De door studenten gekozen keuzedelen’
in één hoofdstuk geïntegreerd. Het derde hoofdstuk beschrijft de behaalde resultaten voor de
keuzedelen. In voorgaande rapportages werden deze resultaten uitgevraagd door DUO. Nu is er voor
gekozen uit te gaan van de met BRON uitgewisselde resultaten van de door studenten gekozen
keuzedelen. Tot en met de vierde editie was dat nog niet mogelijk, omdat die resultaten nog niet (of
nauwelijks) opgenomen waren in BRON. Vanaf dit jaar is dat wel mogelijk, vooral voor de één- en
tweejarige (bekostigde) opleidingen die afgerond zijn in 2017 en 2018.
Deze rapportage beperkt zich tot de ontwikkelingen op hoofdlijnen van het aanbod en register
keuzedelen. Meer gedetailleerde en specifieke informatie kunt u halen uit het digitale dashboard
keuzedelen dat te vinden is op de site ‘Monitor keuzedelen’ van SBB.
Deze rapportage is gebaseerd op de uitvraag van DUO die gedaan is in het voorjaar van 2019. Daarbij
gold als uitgangspunt het register keuzedelen per 1 april 2019. Voor de analyse van het register
keuzedelen in hoofdstuk 1 is uitgegaan van het aanbod keuzedelen per 1 juli 2019 zodat de rapportage een zo’n geactualiseerd mogelijk beeld geeft van de stand van zaken.

7

2.

Ontwikkelingen in het register keuzedelen

Het register keuzedelen bevat op 1 juli 2019 1046 unieke keuzedelen. De grafiek laat zien dat de
stijging iets afvlakt. Per kwartaal komen er dit jaar zo’n 20 keuzedelen bij, waar dat er de afgelopen
jaren nog 30 tot 40 waren. Bovendien is een steeds groter aandeel van de nieuwe keuzedelen een
nieuwere versie van een al bestaand keuzedeel.

972

917

823

1026

1046

jan ’19

jul ’19

728
624

jul ’16

jan ’17

jul ’17

jan ’18

jul ’18

Figuur 1 Ontwikkeling omvang keuzedeelregister

Inmiddels zijn er 65 keuzedelen vervangen door (85) nieuwere versies. Ook zijn er nu voor het eerst
dit jaar twee keuzedelen ontkoppeld en niet vervangen door een nieuwere versie. Dit is nog een heel
beperkt aandeel op het totaal, maar de verwachting is dat dit aandeel verder zal stijgen de komende
jaren. Scholen doen nu ervaring op met de keuzedelen en lopen tegen uitvoeringsproblemen aan op
het punt van omvang en/of examinering. Sommige keuzedelen zijn aangepast omdat wet- en regelgeving verandert of omdat ze niet (meer) herkend worden door het bedrijfsleven. Een ‘was-wordt-lijst’
van keuzedelen kunt u vinden op de site van SBB.

2.1

Ontwikkeling per sectorkamer

Er zijn grote verschillen in het aantal keuzedelen per sector, variërend van 47 keuzedelen bij de sector
Zakelijke dienstverlening en veiligheid (ZDV) tot 315 keuzedelen bij de sector Techniek en gebouwde
omgeving (TGO).

315

165
128

147

128

ZW&S

47

85

23

ZD&V

VVG

56

TGO

SPEC VAK

juli 2019

juli 2016

Figuur 2 Ontwikkeling aantal keuzedelen per sectorkamer 2016- 2019

8

Rapportage Monitor Keuzedelen

128

112

109

79

82

MTLM

ICT&CI

66

49

HANDEL

Ook verschilt het tempo van ontwikkeling van het aantal keuzedelen per sector. Bij TGO en ZDV is in
drie jaar het aantal meer dan verdubbeld terwijl er bij Handel 25% meer keuzedelen bijgekomen zijn
ten opzichte van de eerste meting in 2016.
De verschillen in aantallen per sectorkamer hangen sterk samen met het aantal kwalificaties die
toebehoren aan de sector. De sector Handel heeft 26 kwalificaties, de sector TGO heeft er 178. Om in
te kunnen spelen op de wensen van de (regionale) arbeidsmarkt voor al deze kwalificaties is het
wenselijk ook een breed spectrum van keuzedelen te ontwikkelen.
Een indicatie voor de relatieve omvang van het aandeel ‘eigen’ keuzedelen is het aantal door de
sectorkamer ontwikkelde keuzedelen in verhouding tot het aantal eigen kwalificaties. Figuur 3 laat
zien dat de sectoren Zorg, welzijn en sport (ZWS) en ICT en creatieve industrie (ICT & CI) de hoogste
aantallen ‘eigen’ keuzedelen per ‘eigen’ kwalificatie hebben en de sectoren Mobiliteit, transport,
logistiek en maritiem (MTLM), TGO en Zakelijke dienstverlening en Veiligheid (ZDV) het laagste aantal
eigen keuzedelen per kwalificatie.
.

3,6

3,4
2,6

2,5

1,7

1,4

HANDEL

ICT&CI

MTLM

SPEC VAK

TGO

2,0
1,6

VGG

ZD&V

ZWS

Figuur 3 Verhouding ‘eigen’ keuzedelen - ‘eigen’ kwalificaties

2.2

Aard van de (gekoppelde) keuzedelen

Aan de kwalificaties van een sector zijn naast ‘eigen’ keuzedelen ook veel keuzedelen gekoppeld die
ontwikkeld zijn door andere sectoren. Dat kan zijn omdat de sectorkamer van mening was dat die
keuzedelen ook relevant zijn voor de eigen kwalificaties. Maar het komt vooral doordat een aantal
keuzedelen bovensectoraal gekoppeld is. In totaal gaat het om 52 bovensectoraal gekoppelde
keuzedelen. De meeste hiervan zijn bovensectoraal gekoppeld aan alle kwalificaties van één of
twee niveaus. Het overzicht van de bovensectoraal gekoppelde keuzedelen kunt u vinden op de
site van SBB.
Figuur 4 laat zien dat de generieke keuzedelen slechts een klein percentage vormen van het totaal
aantal keuzedelen. Het gaat om 4%, oftewel 60 keuzedelen. Het grootste aandeel keuzedelen heeft
een verbredend (39%) of een verdiepend (44%) karakter. 175 keuzedelen (13%) zijn gericht op doorstroom en daarnaast zijn er nog twee remediërende keuzedelen.

9

10

14

13%
4%

0%

44%
18
39%

30

doorstroom
verbredend

generiek
verdiepend

Figuur 4 Verdeling aard gekoppelde
keuzedelen per kwalificatie

doorstroom
verbredend

generiek
verdiepend

remediërend

Figuur 5 Aandeel aard keuzedelen in
het totale register keuzedelen

Wat bedoelen we met generieke keuzedelen?
We onderscheiden keuzedelen gericht op doorstroming, verbredende en verdiepende keuzedelen. Alleen
bij niveau-1 kennen we ook nog keuzedelen met een remediërend karakter.
Een deel van deze keuzedelen is te koppelen aan heel veel kwalificaties. Daarom noemen we dat generieke
keuzedelen. Denk daarbij aan keuzedelen moderne vreemde talen, digitale vaardigheden of internationalisering. Vanwege hun generieke karakter zijn ze bijna allemaal bovensectoraal gekoppeld, oftewel gekoppeld aan alle kwalificaties op één of meerdere niveaus.
Een generiek keuzedeel is dus een verdiepend, verbredend op doorstroming gericht keuzedeel dat te
koppelen (en meestal ook gekoppeld) is aan heel veel kwalificaties.
Niet alleen generieke keuzedelen hebben meerdere karakteristieken naar aard. Dat geldt voor één op de
drie keuzedelen. Ze zijn bijvoorbeeld generiek én verbredend of verdiepend én gericht op doorstroom.

Figuur 5 laat zien dat de verdeling van de aard van de keuzedelen in het totaal van het register sterk
afwijkt van de verdeling naar aard van de gekoppelde keuzedelen per kwalificatie. Gemiddeld zijn er
48 keuzedelen gekoppeld aan een kwalificatie. Terwijl slechts 4% van de keuzedelen een generiek
karakter heeft is het aandeel gekoppelde generieke keuzedelen per kwalificatie 42% (30 van de 72)
Dat zijn vooral de bovensectoraal gekoppelde keuzedelen. Voor alle duidelijkheid: het aantal van 72
ligt veel hoger dan de 48 veel keuzedelen meerdere karakteristieken naar aard hebben. Zie de tekst
hierboven.

Voorbeeld van typering keuzedelen gekoppeld aan de kwalificatie Facilitair leidinggevende.
Aan de niveau-4 kwalificatie Facilitair leidinggevende (25608) uit de sector Voedsel, groen en gastvrijheid
zijn 51 keuzedelen gekoppeld:
• 17 ervan zijn gericht op doorstroom
• 28 hebben een verbredend karakter
• 8 hebben een verdiepend karakter
•	Van deze ruim 50 keuzedelen hebben er 31 een generiek karakter. Dit zijn bijna allemaal bovensectoraal
gekoppelde keuzedelen.

10

Rapportage Monitor Keuzedelen

3.

Aanbod en gekozen keuzedelen

3.1

Deelname aan de monitor

Aan de monitor hebben bij de 5e meting in totaal 65 onderwijsinstellingen meegedaan (zie bijlage 1).
Dat is een kleine daling ten opzichte van vorig jaar. De vakinstellingen hebben op één na allemaal
meegedaan (90%). Het deelname aandeel was bij de roc’s 81% (35 van de 43) en de aoc’s 70% (7 van de
10). Het aandeel van de niet bekostigde onderwijsinstellingen (de erkende opleidingen) was ondanks
dat er meer instellingen mee hebben gedaan dan tijdens de vorige meting, lager dan bij de bekostigde instellingen. Van de in totaal 105 niet bekostigde onderwijsinstellingen die mbo-kwalificaties
juli 2019
juli 2016
aanbieden hebben er 17 meegedaan, zo’n 16%.

38

9

35

7

AOC

ROC
4e meting

11

10

9

VAK

17

ERKEND

5e meting

Figuur 6 Deelname aan de monitor

3.2.

Uitgangspunten bij de monitor

Twee van de kernvragen bij de uitvraag waren:
a. Welke keuzedelen zitten in het aanbod per kwalificatie / leerweg?
b. Welke van deze keuzedelen zijn ook feitelijk gekozen door studenten.
De meeste deelnemende onderwijswijsinstellingen hebben beide vragen beantwoord. Maar dar geldt
niet voor alle scholen. Sommige scholen hebben maar één van beide vragen beantwoord. De tabel
hieronder laat dat ook zien. Het gevolg is dat de resultaten niet altijd volledig zijn.
Tabel 1 Deelname aan onderdelen uitvraag

Aanbod keuzedelen

Gekozen door studente

Meting 4

Meting 5

Meting 4

Meting 5

67

65

60

63

In dit hoofdstuk geven we de ontwikkeling van het aanbod en gekozen keuzedelen weer. We vergelijken de uitkomsten van meting 5 met vorige metingen. De derde meting dateert van voorjaar 2018
en is gebaseerd op de uitvraag van najaar 2017; de vierde meting van najaar 2018 is gebaseerd op de
uitvraag van voorjaar 2018.

11

3.3.

Ontwikkeling aanbod en gekozen keuzedelen

Figuur 7 laat zien welk deel van de keuzedelen uit het register feitelijk in het aanbod van de instellingen (die aan deze monitor hebben deelgenomen) is opgenomen en welk deel daarvan gekozen is
door studenten.
juli 2019

juli 2016

1043
936

923
772

829

730

653

555

400

meting 5

meting 4
in register

meting 3

in aanbod

gekozen

Figuur 7 Ontwikkeling keuzedelen in omvang register, in aanbod en gekozen door studenten

De grafiek laat zien dat het aandeel keuzedelen in het aanbod is toegenomen tussen de vierde in
2018 en de vijfde meting: van 79% naar 90% van het register. Ook stijgt het aandeel door studenten
gekozen keuzedelen. Bij de vierde meting was dat 76%. Dat is nu gestegen naar 82%.
Voor de volledigheid merken we op dat in deze meting -anders dan in de vorige- ook de keuzedelen
meegenomen zijn die gekoppeld zijn aan dossiercrebo’s. Het gaat slechts om enkele keuzedelen,
maar daardoor tellen nu wel enkele keuzedelen in het aanbod mee die bij de vorige meting niet
meegenomen zijn omdat die beschouwd werden als verkeerde koppelingen.
De belangrijkste verklaring voor de stijging is dat veel keuzedelen nu voor het eerst aangeboden
worden in het derde leerjaar van de niveau-3 en -4 opleidingen. Dit is de eerste monitor waarin
gemeten kon worden welke keuzedelen in dat aanbod zaten en welke door de studenten gekozen zijn.

295

226

204

134

59

1
instelling

2-4
instellingen

5-9
instellingen

Figuur 8 Keuzedelen in aanbod van aantal instellingen

12

Rapportage Monitor Keuzedelen

10-19
instellingen

20-39
instellingen

18

40 >
instellingen

Figuur 8 laat zien op hoeveel instellingen een keuzedeel aangeboden wordt. 204 keuzedelen worden
op één instelling aangeboden; 18 keuzedelen op 40 of meer instellingen.

3.4.

Keuzedelen in aanbod en gekozen per leerweg

Figuur 9 laat zien hoe de keuzedelen per leerweg benut worden. Van de 936 keuzedelen in het aanbod
van onderwijsinstellingen worden er 827 (88%) aangeboden in de bol en 717 (77%) in de bbl. En ook al
14% zit in het aanbod van de derde leerweg (OVO). Opvallend is dat slechts 64% van de keuzedelen die
juli 2019
juli 2016
in het aanbod van de bbl-leerweg zit ook feitelijk gekozen wordt door studenten.

827
717

661

457

130

BOL

BBL
in aanbod

71

OVO
gekozen

Figuur 9 Keuzedelen in aanbod en gekozen per leerweg

Figuur 10 specificeert dat nog wat verder. Daaruit blijkt dat bij deze vijfde meting 108 keuzedelen
alleen in de bbl en 216 keuzedelen alleen in de bol aangeboden worden.
juli 2019

juli 2016

aantal keuzedelen

925
729
601
413
108

107

85

keuzedeel alleen
aangeboden in BBL

216

209

353

214

keuzedeel alleen
aangeboden in BOL
meting 5

652

keuzedeel aangeboden
in BBL en BOL
meting 4

totaal

meting 3

Figuur 10 Bol- en bbl-keuzedelen

In absolute aantallen is het aantal specifieke bbl- en bol-keuzedelen min of meer gelijk gebleven ten
opzichte van de derde meting. Maar relatief is dat aandeel wel gedaald. Bij de derde meting zat nog
ongeveer de helft van de keuzedelen (54%) zowel in het aanbod van de bbl als de bol. Bij de vijfde
meting is dit aandeel gestegen tot 65%.

13

3.5.

Keuzedelen in aanbod en gekozen per niveau

Keuzedelen zijn dikwijls gekoppeld aan meerdere niveaus van kwalificaties. Daarom komt de
optelsom van de gekoppelde keuzedelen (1345 bij meting 5) hoger uit dan het totaal van 936 keuzedelen dat in het aanbod van de onderwijsinstellingen zit.

714
613

567

495

491
361

345
286
209
38

34

14

ENTREE

NIVEAU 2
in register

NIVEAU 3
in aanbod

NIVEAU 4

gekozen

Figuur 11 Keuzedelen in het register, het aanbod en gekozen per niveau

Figuur 11 laat zien:
• Hoeveel keuzedelen er per niveau van de kwalificatie gekoppeld zijn in het register
• Hoeveel daarvan in het aanbod van onderwijs-instellingen zitten
• Welk aantal daarvan weer gekozen is door studenten.
Hoe hoger het mbo-niveau, hoe hoger het aantal gekoppelde keuzedelen. Dat correspondeert met het
aantal kwalificaties per niveau. 40% van de kwalificaties is een niveau-4 kwalificatie en 33% een
niveau-3 kwalificatie. Het aandeel dat daarvan in het aanbod zit per niveau varieert heel weinig:
tussen de 83 en de 89% van de keuzedelen zit ook in het aanbod. Er is wel een grotere bandbreedte in
het aandeel dat studenten daarvan kiezen: van 41% bij de keuzedelen gekoppeld aan de
Entreekwalificaties tot 81% bij de aan niveau-4 kwalificaties gekoppelde keuzedelen.

3.6.

Keuzedelen in register, aanbod en gekozen naar aard en niveau

In paragraaf 2.2 is een toelichting gegeven op de aard van de keuzedelen in het register en de aard
van de gekoppelde keuzedelen per kwalificatie. In deze paragraaf kijken we wat dieper naar de aard
van de keuzedelen per niveau. Ter illustratie ligt de focus in deze paragraaf op niveau 2.

14

Rapportage Monitor Keuzedelen

48%
44%

42%

42%

38%
33%
25% 25%

28%

18%
15%
11%

3%

0%

ENTREE

8%

9%

0%

NIVEAU 2
remediërend

doorstroom

6%

5%

0%

NIVEAU 3
generiek

NIVEAU 4

verbredend

verdiepend

Figuur 12 Aard keuzedelen in register per niveau

Figuur 12 laat zien dat in het register de verdeling naar aard van de keuzedelen onderscheidend is per
niveau. Bij niveau 1 is het aandeel van typen keuzedelen ongeveer gelijk voor elke soort. Bij de andere
niveaus zie je dat het accent ligt op verbredende en verdiepende keuzedelen. Bij niveau 2 is het
aandeel verbredende keuzedelen opvallend hoger dan bij niveau 3 en 4.
Heel anders is het beeld wanneer je kijkt naar hoe de feitelijke keuzes van studenten per aard van de
keuzedelen zijn. Figuur 13 laat zien hoe dat eruit ziet bij niveau 2. Terwijl de generieke keuzedelen 9%
van het totaal vormen in het register is 45% van de keuzedelen die niveau-2 studenten kiezen een
generiek keuzedeel. En dat komt omdat ze ook voornamelijk kunnen kiezen uit generieke keuzedelen.
Dat ligt niet anders bij de andere niveaus.
juli 2019

juli 2016

48%

45%

33%

33%

16%
11%

9%

DOORSTROOM

GENERIEK

7%

% gekozen

VERBREDEND

VERDIEPEND

% in register

Figuur 13 Aandeel keuzedelen in register t.o.v. aandeel gekozen door studenten - niveau 2

15

Figuur 14 geeft het aantal keuzedeel – crebo – leerweg – onderwijsinstelling combinaties weer voor
niveau 2 naar aard van de keuzedelen. De figuur bevestigt de dominantie van de generieke keuzedelen: 50% van het aanbod keuzedelen voor niveau-2 studenten is een generiek keuzedeel. Het
aandeel generieke keuzedelen is in het aanbod nog licht gestegen ten opzichte van vorige metingen:
bij meting 4 was het aandeel 48%.

1965

962

896

822

637

496
191

GENERIEK

512

486

299

120

DOORSTROOM
meting 5

VERBREDEND
meting 4

264

VERDIEPEND

meting 3

Figuur 14 Ontwikkeling aard keuzedelen in aanbod niveau-2 opleidingen

Opvallend is daarnaast de sterke stijging van het aantal combinaties met daarin doorstroom-keuzedelen: een stijging van 191 naar 637 combinaties.

3.7.

Keuzedelen in register, aanbod en gekozen per sectorkamer

Figuur 16 geeft aan in hoeverre de keuzedelen per sectorkamer benut worden door het onderwijs.

318
288

205
161
126 125

68

64

134 132
114

111

92

78

88

55

HANDEL

64

46 45

34

ICT EN CI

MTLM
register

SV

TGO
aanbod

Figuur 15 Keuzedelen in register, in aanbod en gekozen per sectorkamer

16

Rapportage Monitor Keuzedelen

125 124

VGG
keuze

ZDV

41

ZWS

113

De grafiek laat zien dat een hoog percentage van de keuzedelen per sectorkamer ook in het aanbod
opgenomen wordt. Het laagst ligt dat bij Specialistisch vakmanschap (73%) en Handel (85%), het
hoogst bij ICT en creatieve industrie (99%), Zakelijke dienstverlening en veiligheid (98%) en Zorg,
welzijn en sport (99%).
Het aandeel keuzedelen dat studenten ook feitelijk kiezen varieert van 47% bij Specialistisch
vakmanschap tot 95% bij Voedsel, groen en gastvrijheid. De bandbreedte is op dit punt dus hoger dan
bij het aandeel keuzedelen in het aanbod. Deze cijfers vragen om een nadere duiding. Het is niet
duidelijk waarom bij TGO (slechts) 205 van de 288 TGO-keuzedelen in het aanbod (71%) ook door
studenten gekozen wordt, terwijl dit aandeel bijvoorbeeld bij ZDV 91% en bij ICT&CI 90% is.

3.8.

Ontwikkeling in combinaties keuzedeel-kwalificatie-onderwijsinstelling-leerweg

Onderzocht is in welke mate een combinatie van een keuzedeel – kwalificatie (crebo)– leerweg – en
onderwijsinstelling voorkomt in het aanbod van de onderwijsinstellingen. Sommige combinaties
komen meer voor in het aanbod van scholen dan andere. Zo ligt het voor de hand dat de combinatie
van een kwalificatie die op veel onderwijsinstellingen aangeboden wordt met een bovensectoraal
gekoppeld keuzedeel in de bol meer voorkomt dan de combinatie van een verdiepend keuzedeel aan
een kwalificatie in de sector specialistisch vakmanschap in de bbl.

9

500+ combinaties

13
24
25

combinatie keuzedeel - onderwijsinstelling - crebo - leerweg

101-500 combinaties

43
64
16

51-100 combinaties

29
50
43

21-50 combinaties

79
126
50

11-20 combinaties

103
157
84

6-10 combinaties

149
170
108

3-5 combinaties

142
161
165

1-2 combinaties

172
184

0

20

40

aandeel keuzedelen

60

80

100

120

meting 1

140

160

meting 4

180

200

meting 5

Figuur 16 Ontwikkeling combinaties keuzedeel – kwalificatie – leerweg – onderwijsinstelling.

17

Figuur 16 laat zien hoe vaak bepaalde combinaties voorkomen in absolute aantallen. Wat opvalt is
dat er meer keuzedelen benut worden bij grotere aantallen opleidingen. Hij laat bijvoorbeeld zien dat
er bij de eerste meting in het aanbod van onderwijsinstellingen 9 keuzedelen waren die in meer dan
500 combinaties voorkwamen. Bij de vijfde meting is dat aantal gestegen naar 24 keuzedelen.

1%

500+ combinaties

1%
2%
4%

combinatie keuzedeel - onderwijsinstelling - crebo - leerweg

101-500 combinaties

5%
6%
2%

51-100 combinaties

3%
5%
7%

21-50 combinaties

9%
12%
8%

11-20 combinaties

11%
15%
13%

6-10 combinaties

16%
16%
17%

3-5 combinaties

15%
15%
26%
19%

1-2 combinaties

18%

0%

5%

aandeel keuzedelen

10%

15%

meting 1

20%

25%

meting 4

30%

meting 5

Figuur 17 Ontwikkeling aandeel combinaties keuzedeel - kwalificatie - leerweg - onderwijsinstelling

Figuur 17 laat zien hoe verhoudingsgewijs de combinaties zijn verdeeld. De grafiek laat bijvoorbeeld
zien dat het aandeel keuzedelen dat gekoppeld is aan één tot twee kwalificaties - leerweg - onderwijsinstelling is gedaald van 26% (meting 1) naar 18%. Omgekeerd is het aandeel keuzedelen dat
voorkomt in 21 tot 50 combinaties gestegen van 7 (meting 1) naar 12% en het aandeel keuzedelen dat
voorkomt in 11 tot 20 combinaties van 8 naar 15%.
Geconcludeerd kan worden dat het kwantitatieve draagvlak onder de keuzedelen is versterkt doordat
de keuzedelen op meer opleidingen en leerwegen aangeboden worden. Wel lijkt het erop dat de
bovensectoraal gekoppelde keuzedelen sterk het keuzedeellandschap domineren. Dat blijkt ook uit
de volgende tabel.

18

Rapportage Monitor Keuzedelen

Tabel 2 laat zien welke 15 combinaties het meest voorkomen in het aanbod van de onderwijsinstellingen. De derde kolom (‘Gekoppeld aan aantal kwalificaties’) laat zien dat de hier genoemde keuzedelen allemaal bovensectoraal gekoppeld zijn. Dit is een vrij constant rijtje ten opzichte van vorige
metingen. Het rijtje is alleen veranderd doordat er nieuwe keuzedelen bijkomen zijn die oudere
hebben vervangen. Dat betreft bijvoorbeeld het keuzedeel Engels A2/B1 dat het keuzedeel Engels in
de beroepscontext B1 vervangt.
Tabel 2 Meest aangeboden combinaties keuzedeel – kwalificatie/crebo - leerweg - onderwijsinstelling

ID Code

Keuzedeel

K0072

Ondernemend gedrag
(geschikt voor niveau 3 en 4)

K0022
K0080

Gekoppeld aan
aantal
kwalificaties:

Aantal keer
in aanbod

Leerweg
bol

bbl

ovo

1.106

782

89

389

1.977

Digitale vaardigheden basis

345

1.624

718

888

18

Oriëntatie op ondernemerschap

402

1.435

758

672

5

K0125

Voorbereiding hbo

209

1.387

1.058

305

24

K0023

Digitale vaardigheden gevorderd

384

1.097

659

404

34

K0211

Ondernemend gedrag
(geschikt voor niveau 1 en 2)

182

985

485

479

21

K0034

Engels in de beroepscontext A2

277

967

508

452

7

K0030

Duurzaamheid in het beroep C

155

858

333

504

21

K0802

Engels A2/B1

302

828

437

383

8

K0089

Rekenen 3F

323

817

334

468

15

K0031

Duurzaamheid in het beroep D

209

794

485

269

40

K0959

Duits A1/A2 in het beroepsonderwijs

496

778

467

311

0

K0025

Duits in de beroepscontext A2

512

766

481

283

2

K0029

Duurzaamheid in het beroep B

146

761

299

447

15

K0803

Engels B1/B2

510

713

414

294

5

In deze tabel zijn ook de combinaties per leerweg opgenomen. Keuzedelen kunnen ook benut worden
voor op-, om- en bijscholing voor werkenden en werkzoekenden. Dat geldt zeker voor de keuzedelen
waaraan een certificaat verbonden is. Uit deze tabel blijkt dat het aandeel keuzedelen dat in de ovo
nog beperkt is ten opzichte van de andere leerwegen, maar dat het aandeel ook niet verwaarloosbaar
is. Het gaat in deze tabel met 15 keuzedelen al om 303 keuzedeel - crebo - leerweg - onderwijsinstelling combinaties.
In totaal worden in de derde leerweg 130 verschillende keuzedelen aangeboden. 21% daarvan bestaat
uit keuzedelen waaraan een certificaat is verbonden. Een wat hoger aandeel dan in de bol (13%) en de
bbl (14%).

19

3.9.

Ontwikkeling keuzedelen gekozen door studenten

Het afgelopen studiejaar was het eerste jaar waarin studenten in het derde jaar van de opleiding te
maken kregen met de keuzedeelverplichting. Dat zijn alle studenten die in cohort 2016 begonnen zijn
met een vakopleiding of een middenkaderopleiding, oftewel bijna 80% van alle mbo-studenten. Dat
wordt goed zichtbaar in figuur 18 en 19: het aantal deelnemers dat gekozen heeft voor keuzedelen is
sterk gestegen ten opzichte van de vorige meting.

37

1000+

27

500-1000

120

85
103
114

21-50

121
57

41

19

59

15%
13%
20%

21-50

16%
10%

11-20

8%
7%
6%
3%

50

5%
11%

1-2

81

0

25%

3-5

37

1-2

21%

6-10

45

3-5

8%

51-100

62

6-10

5%

101-500

191

aantal studenten

aantal studenten

101-500

11-20

9%

500-1000

60

51-100

7%

1000+

72

100

aantalkeuzedelen

150

200

0%

meting 4

5%

10%

aantalkeuzedelen

meting 5

Figuur 18 Aantal studenten per keuzedeel

10%

15%

20%

25%

meting 4
meting 5

Figuur 19 Verhouding aantal studenten per keuzedeel

Bij meting 4 waren er 27 keuzedelen die gekozen werden door 500 of meer studenten en 37 door meer
dan 1000 studenten. Bij meting 5 zijn dat er 132 (69 keuzedelen 500 tot 1000 deelnemers plus 72
keuzedelen meer dan 1000 deelnemers).
De verbreding onder het draagvlak voor keuzedelen gemeten naar het aantal deelnemers wordt nog
duidelijker wanneer je kijkt naar de percentages (figuur 19). Bij meting 4 werd 33% van de keuzedelen
gevolgd door 101 en meer studenten; bij meting 5 is dit aandeel gestegen naar 42% van de keuzedelen.

3.10. Keuzedelen waaraan een certificaat verbonden is
Het register keuzedelen bevat inmiddels 138 keuzedelen waaraan een certificaat is verbonden.
122 daarvan zijn opgenomen in het aanbod van de onderwijsinstellingen. Dat is 12% van het totale
aanbod aan keuzedelen.
Grotendeels gaat het om verdiepende en verbredende keuzedelen. Maar het register ‘keuzedelen
waaraan een certificaat verbonden is’ bevat ook een paar generieke keuzedelen, zoals de keuzedelen
Frans en Duits in het beroepsonderwijs en het keuzedeel ‘Digitale vaardigheden’.

20

Rapportage Monitor Keuzedelen

138
122

in het register

106

in het aanbod

gekozen door studenten

Figuur 20 Keuzedelen waaraan een certificaat verbonden is

3.11. Keuzedelen die niet opgenomen zijn in het aanbod
Een aantal keuzedelen is nog nooit opgenomen in het aanbod van onderwijsinstellingen. Figuur 21
laat zien hoe lang het ‘niet gekozen’ keuzedeel in het register zit.

28

14
8
2
maart
2016

april
2016

2
juli
2016

1

4

oktober januari
2016
2017

5
mei
2017

2
juli
2017

4

1

oktober januari
2017
2018

1

1

april
2018

juli
2018

oktober januari
2018
2019

Figuur 21 Keuzedelen die nooit opgenomen zijn in het aanbod vanaf datum opname in register

Van de 1043 keuzedelen zijn er 73 keuzedelen die (nog) nooit in het aanbod van het onderwijs hebben
gezeten. 28 daarvan zijn al vanaf 2016 niet opgenomen in het aanbod van de onderwijsinstellingen.
Er zitten ook 22 keuzedelen bij die heel recent opgenomen zijn in het register. Wanneer je die niet
meetelt gaat het om 51 (4,9%) van het totaal van de keuzedelen die structureel niet benut worden.

3.12. Niet-gekoppelde keuzedeel – kwalificatie combinaties in het aanbod
Onderwijsinstellingen hebben soms keuzedelen in hun aanbod opgenomen die niet-gekoppeld zijn en
dus niet aangeboden zouden mogen worden bij die opleiding. Voor alle duidelijkheid: het gaat hier
niet om de individuele koppelingsverzoeken. Hieronder de 25 meest voorkomende combinaties van
niet-toegestane combinaties in het aanbod van onderwijsinstellingen:

21

Tabel 3 Meest voorkomende niet-gekoppelde combinaties in het aanbod van onderwijsinstellingen

ID Code

Keuzedeel

Crebo

Kwalificatie

Aantal
combinaties

K0102

Sportmassage

25415

Sport- en bewegingsleider

11

K0802

Engels A2/B1

25171

Zelfstandig werkend gastheer/-vrouw

10

K0031

Duurzaamheid in het beroep D

25139

Financieel administratief medewerker

9

K0080

Oriëntatie op ondernemerschap

25148

Medewerker marketing en communicatie

9

K0138

Zorginnovaties en technologie

25491

Verzorgende IG

9

K0207

Doorstroom naar niveau 3
Zorg en Welzijn

25499

Medewerker facilitaire dienstverlening

9
9

K0611

BSO 8 tot 12 jaar

25486

Pedagogisch medewerker kinderopvang

K0025

Duits in de beroepscontext A2

25573

Office assistant

8

K0145

Combifunctionaris IKC / Brede School

25486

Pedagogisch medewerker kinderopvang

8

K0219

Gezonde leefstijl

25413

Coördinator sport, bewegen en gezondheid

8

K0290

Werken met baby's

25485

Onderwijsassistent

8

K0025

Duits in de beroepscontext A2

25574

Management Assistant

7

K0029

Duurzaamheid in het beroep B

25340

Eerste monteur mechatronica

7

K0030

Duurzaamheid in het beroep C

25333

Monteur elektrotechnische installaties

7

K0034

Engels in de beroepscontext A2

25171

Zelfstandig werkend gastheer/-vrouw

7

K0055

Internationaal I: bewustzijn
(interculturele) diversiteit

25478

Persoonlijk begeleider specifieke doelgroepen

7

K0055

Internationaal I: bewustzijn
(interculturele) diversiteit

25480

Mbo-Verpleegkundige

7

K0073

Ondersteuning bij de uitvoering van
diverse HRM processen

25152

Secretaresse

7

K0080

Oriëntatie op ondernemerschap

25132

(Junior) accountmanager

7

K0081

Oriëntatie salarisadministratie

25139

Financieel administratief medewerker

7

K0803

Engels B1/B2

25132

(Junior) accountmanager

7

K0026

Duits in de beroepscontext B1

25574

Management assistant

6

K0030

Duurzaamheid in het beroep C

25128

Timmerman

6

K0030

Duurzaamheid in het beroep C

25350

Monteur werktuigkundige installaties

6

K0031

Duurzaamheid in het beroep D

25134

Commercieel medewerker

6

Deze combinaties zijn om uiteenlopende redenen niet gekoppeld:
•	
Overlap: Bijvoorbeeld bij de combinatie van de kwalificatie “Coördinator sport, bewegen en
gezondheid” met het keuzedeel “Gezonde leefstijl” is de overlap door de Toetsingskamer beoordeeld als ondoelmatig. Te veel overlap dus. Hetzelfde geldt voor de combinatie Engels B1/B2 met
de kwalificatie (Junior) accountmanager.
•	
Geëxpireerd keuzedeel: Het keuzedeel “Duits in de beroepscontext A2” is inmiddels vervangen door
het keuzedeel Duits A1/A2 in het beroepsonderwijs. Het oude keuzedeel is ontkoppeld en kan niet
meer aangeboden zijn aan de gloednieuwe kwalificaties “Office assistant” en “Management
assistant”.
•	
Niveau: Veel combinaties zijn niet passend qua niveau, terwijl er op het eigen niveau een meer
passend alternatief is. De koppelingen van het keuzedeel “Duurzaamheid in het beroep C” is
ontwikkeld voor niveau 3 maar wordt in het aanbod van scholen soms gekoppeld aan niveau 2
zoals in de tabel duidelijk wordt bij de kwalificaties “Timmerman” en “Monteur werktuigkundige
installaties”. Koppeling aan het keuzedeel “Duurzaamheid in het beroep B” was passender
geweest. Waarschijnlijk speelt dat ook bij het keuzedeel “Sportmassage” dat in 15 combinaties
gekoppeld is aan “Sport- en bewegingsleider”, een niveau-3 kwalificatie. Dit keuzedeel is wel

22

Rapportage Monitor Keuzedelen

gekoppeld aan de niveau-4 kwalificaties in het dossier. De sectorkamer zal hier geoordeeld hebben
dat het keuzedeel te zwaar was voor de niveau-3 kwalificatie of minder relevant.
De tabel hieronder geeft aan welke keuzedelen het meeste aangeboden worden in niet-gekoppelde
combinaties.
Tabel 4 Meest voorkomende niet gekoppelde keuzedelen in het aanbod van onderwijsinstellingen

Niet gekoppelde keuzedelen in het aanbod

aantal keer aangeboden

Visagie

112

Duurzaamheid in het beroep C

109

Internationaal I: bewustzijn (interculturele) diversiteit

95

Oriëntatie op ondernemerschap

95

Digitale vaardigheden basis

89

Duurzaamheid in het beroep B

86

Internationaal I: overbruggen (interculturele) diversiteit

82

Klantcontact en verkoop

82

Ondernemend gedrag (geschikt voor niveau 1 en 2)

80

ARBO, kwaliteitszorg en hulpverlening geschikt voor niveau 2

79

Inspelen op innovaties geschikt voor niveau 2

78

Engels A2/B1

72

Voorbereiding hbo

68

Inspelen op innovaties geschikt voor niveau 3

65

Duurzaamheid in het beroep A

64

Gezonde leefstijl

64

Engels in de beroepscontext A2

60

Duurzaamheid in het beroep D

57

DJ-ing

56

Droning - toepassingen

56

Leidinggeven

56

Digitale vaardigheden gevorderd

50

Inspelen op innovaties geschikt voor niveau 4

46

Voorbereiding HBO Wiskunde voor de techniek

46

ARBO, kwaliteitszorg en hulpverlening geschikt voor niveau 3

44

Opmerkelijk is dat 44% van deze niet-gekoppelde combinaties voor rekening komen van enkele roc’s
die deelgenomen hebben aan deze monitor. Verder geldt dat slechts een deel van de deelnemers aan
de monitor gegevens aangeleverd hebben hierover. De verwachting is daarom dat de feitelijke
omvang van het aantal niet-gekoppelde keuzedelen in het aanbod veel hoger is dan de aantallen
hierboven. Het is van belang om nader te onderzoeken wat dit betekent en wat de consequenties
hiervan zijn voor bijvoorbeeld de studenten.

3.13. Individuele koppelingsverzoeken
Van 19 instellingen hebben we informatie gekregen over verzoeken van individuele studenten om een
niet-gekoppeld keuzedeel te mogen volgen. Het gaat om 2.397 door studenten ingediende verzoeken.
Bij meting 4 waren dat er 1.826. Slechts 12 van deze verzoeken zijn afgewezen. De verwachting is dat
een belangrijk deel van deze verzoeken betrekking heeft op verzoeken voor vrijstelling van de
keuzedeelverplichting door studenten die doorstromen naar een vervolgopleiding binnen het mbo.
De keuzedelen die ze al gevolgd hebben in hun afgeronde opleiding zijn vaak niet gekoppeld aan de

23

vervolgopleiding. Maar wanneer ze dat keuzedeel met een voldoende resultaat hebben afgerond,
kunnen ze wel vrijstelling voor de keuzedeelverplichting in hun vervolgopleiding krijgen. Om dat te
krijgen moeten ze een verzoek indienen bij de examencommissie. Wanneer het gevolgde keuzedeel niet
overlapt met de vervolgopleiding is er geen belemmering voor het verlenen van de vrijstelling.
Het zou verklaren waarom er slechts zo weinig verzoeken zijn afgewezen. Het zou tevens een verklaring
kunnen zijn voor de explosieve stijging van het aantal verzoeken voor het doen van een overlapcheck
door de Toetsingskamer SBB. Zo’n niet-gekoppeld keuzedeel mag niet ondoelmatig overlappen met de
(nieuwe) kwalificatie. Bij twijfel benutten scholen daarom in toenemende mate de overlapchecker.
Een tweede verklaring is het keuzedeelbeleid van één van de roc’s. Het merendeel van de 2.397
verzoeken is afkomstig van één roc. Deze onderwijsinstelling heeft een vaste set van keuzedelen
gekozen als aanbod voor alle opleidingen, gekoppeld of niet gekoppeld. In feite gaat het hier dus om
een oneigenlijk gebruik van het instrument individueel koppelingsverzoek.

3.14. Wijze waarop studenten hun keuze maken
Studenten moet binnen de keuzedeelverplichting ook feitelijk iets te kiezen hebben. Ze moeten
minimaal één mogelijkheid hebben om te kiezen uit (minimaal) twee keuzedelen. Figuur 22 laat zien
dat 47% van de studenten één keuzemogelijkheid heeft. Voor de éénjarige opleidingen (de specialist
en de entree) is dat gelijk ook het maximum. Ook voor veel studenten aan de vakopleidingen en de
middenkaderopleidingen geldt dat zij (slechts) één keuzemogelijkheid hebben.

5%
18%

47%

1 keuze
2 keuze
3 keuzes
4 keuzes of meer

30%

Figuur 22 Keuzemogelijkheden door studenten

Toch laten de figuren 23 en 24 ook zien dat het grootste deel van de niveau-3 en -4 studenten meer te
kiezen heeft. 66% en 62% van de niveau-3 en -4 studenten heeft bij de vijfde meting 2 of meer keuzemogelijkheden. Bij de vierde meting was dat nog 48% (niveau 4) en 47% (niveau 3). 32% van de
niveau-3 en 29% van de niveau-4 studenten kan twee keuzes maken. Bij de vierde meting was dat nog
respectievelijk 25 en 27%. 8% van de niveau-4 studenten kan kiezen uit vier of meer keuzedelen.
Opvallend is verder ook nog dat 48% van de niveau-2 studenten twee keuzes heeft. Bij meting 4 was
dat nog 41%.
Toch laten de figuren 24 en 25 ook zien dat het grootste deel van de niveau-3 en -4 studenten meer te
kiezen heeft. 66% en 62% van de niveau-3 en -4 studenten heeft bij de vijfde meting 2 of meer keuzemogelijkheden. Bij de vierde meting was dat nog 48% (niveau 4) en 47% (niveau 3). 32% van de
niveau-3 en 29% van de niveau-4 studenten kan twee keuzes maken. Bij de vierde meting was dat nog
respectievelijk 25 en 27%. 8% van de niveau-4 studenten kan kiezen uit vier of meer keuzedelen.
Opvallend is verder ook nog dat 48% van de niveau-2 studenten twee keuzes heeft. Bij meting 4 was
dat nog 41%.

24

Rapportage Monitor Keuzedelen

16000

aantal studenten

14000
12000
10000
8000
6000
4000
2000
0

niveau 1

niveau 2

1 keuze

niveau 3
3 keuzes

2 keuzes

niveau 4

4 keuzes of meer

Figuur 23 Aandeel keuzes voor studenten per niveau - meting 5

Een indicatie voor de keuzevrijheid voor studenten geeft ook figuur 24.

343

294

x opleidingen

243

172

127

114
83

75
35

0

0

0

NIVEAU 1

44

56
0

NIVEAU 2

0

17

0

NIVEAU 3

22

0

NIVEAU 4

niveau studenten
0 identieke keuzes

1 gelijk

2 gelijk

3 gelijk

4 gelijk

Figuur 24 Identieke keuzes door studenten per niveau

Van 1748 opleidingen is onderzocht in welke mate alle studenten dezelfde keuzedelen hebben
gevolgd. Zo zijn er 35 entree-opleidingen waarbij alle studenten hetzelfde keuzedeel gevolgd hadden.
Omdat entree-studenten maar één keuzedeel hoeven te volgen is de kans groot dat ze niks te kiezen
hadden. Op vergelijkbare wijze zijn er 44 niveau-2 opleidingen waarbij alle studenten dezelfde twee
keuzedelen gevolgd hebben en respectievelijk 17 niveau 3 en 22 niveau-4 opleidingen waarbij alle
studenten drie identieke keuzedelen volgden. Het gaat niet om hele hoge aandelen per niveau:
30% van de entree-opleidingen, 12% van de niveau 2-opleidingen, 3% niveau 3- en 4 % van de niveau
4-opleidingen.

25

827

130

661

71

457
717

configuraties

losse keuzedelen
meting 4

beide

meting 5

Figuur 25 Wijze waarop studenten keuzes maken

Het keuzeproces verloopt in onderwijsinstellingen op verschillende manieren. Zelfs binnen onderwijsinstellingen gebeurt het op verschillende manieren. De meest toegepaste manier is nog steeds
het kiezen op basis van configuraties. Maar dat aandeel is wel aan het dalen. Bij meting 4 was dat het
geval in 43% van het aantal deelnemers aan de uitvraag die deze hebben beantwoord (N= 58); bij de
vijfde meting was dat aandeel gedaald naar 38%. De stijging is vooral voor rekening gekomen van de
onderwijsinstellingen die de studenten laten kiezen via losse keuzedelen.
Er is nog een soort tussenvariant tussen kiezen met losse keuzedelen of kiezen via configuraties. Dat
is de variant ‘configuratie met uitgestelde keuze’. De uitgestelde keuze is een variant op de configuratie waarbij de school ervoor kiest om in plaats van de configuratie direct helemaal te “vullen”,
ruimte te houden voor een later te kiezen keuzedeel binnen de configuratie. Er ontstaat op die
manier pas in een later stadium onderscheid tussen configuraties. Bij 55% van de aan de monitor
deelnemende onderwijsinstelling wordt deze variant gebruikt. Bij de vorige meting was dit nog 44%.

26

Rapportage Monitor Keuzedelen

4.

Resultaten voor keuzedelen

In deze vijfde meting is voor het eerst gebruik gemaakt van BRON waarin de resultaten die behaald
zijn voor de keuzedelen opgenomen zijn. Het betreft vooral de resultaten van de studenten die éénof tweejarige opleidingen gevolgd hebben en die in 2017 en 2018 afgestudeerd zijn. Pas bij de
volgende meting kunnen ook de resultaten van de driejarige niveau-3 en -4 opleidingen toegevoegd
worden. Dat zijn de resultaten van het cohort studenten dat in 2016 als eerste gestart is met de
keuzedeelverplichting. Dat betreft ongeveer 80% van de mbo-studenten. Die zijn in studiejaar
2018/2019 gediplomeerd. De resultaten daarvan waren nog niet beschikbaar voor deze rapportage.

aantal keuzedelen

199

96
72
7

27

17

21

0%

1-50%

51-60%

61-70%

38
71-80%

81-90%

91-99%

100%

percentage voldoende resultaat behaald

Figuur 26 Resultaten behaald op keuzedelen

Figuur 26 heeft betrekking op 477 keuzedelen waarvan resultaten opgenomen zijn. Op gemiddeld 15%
van de keuzedelen wordt een onvoldoende resultaat behaald. In de vorige rapportage was dat
aandeel 13%. Figuur 26 laat zien dat aan het ene uiterste van het spectrum er 7 keuzedelen zijn
waarbij 0% een voldoende resultaat heeft behaald (bij meting 4 waren dat 3 keuzedelen) en aan het
andere uiterste van het spectrum er 199 keuzedelen zijn waarbij alle studenten een voldoende
resultaat hebben behaald (bij meting 4 waren het 132 keuzedelen). Verhoudingsgewijs is er weinig
veranderd ten opzichte van de vierde meting.
Het lage slagingspercentage moet wel gerelativeerd worden, omdat het bij veel van deze keuzedelen
gaat om keuzedelen met weinig (soms maar één) deelnemers. Tabel 5 laat zien welke (drie) keuzedelen het laagste slagingspercentage hebben en waarbij het aantal deelnemers 18 of hoger is.
Tabel 5 Resultaten op keuzedelen

ID code

Keuzedeel

aandeel behaald

aantal studenten

K0324

ADR stukgoed

4%

99

K0089

Rekenen 3F

26%

1078

K0215

Drank- en HorecaWet (DHW)

29%

220

Een rendement van 4% lijkt een duidelijk signaal over de zwaarte van het examen danwel de karakteristiek van de deelnemers. Hetzelfde geldt voor een slagingspercentage van 26% op Rekenen 3F.
Omgekeerd is de vraag ook gerechtvaardigd of een slagingspercentage van 100% op 199 keuzedelen
realistisch is.

27

4.1.

Resultaten per niveau

Er is ook gekeken naar de resultaten per niveau. De in figuur 27 opgenomen resultaten van niveau-3
en -4 studenten betreft studenten die grotendeels verkorte trajecten hebben doorlopen. Omdat het
om relatief kleine aantallen gaat zijn ze mogelijk nog niet representatief. Anderzijds wijken deze
percentages niet af van de behaalde resultaten op basis van de uitvraag bij voorgaande metingen.
De grafiek laat zien dat er geen grote verschillen zijn in de resultaten per niveau. Gemiddeld 13% van
de keuzedelen wordt met een onvoldoende resultaat afgerond. Dat percentage ligt het laagst bij
niveau 1. Dat is mogelijk te verklaren omdat hier ook gebruik gemaakt wordt van remediërende
keuzedelen. Het hoogst is het percentage niet-behaald bij niveau-3 studenten: 20%.

8%

14%

92%

86%

NIVEAU 1

NIVEAU 2

20%

80%

behaald

NIVEAU 3

14%

86%

NIVEAU 4

niet behaald

Figuur 27 Resultaten behaald op keuzedelen per niveau

4.2.

Impact slaag-zak regeling

Er is een poging gedaan te onderzoeken wat het effect zou zijn op het diplomarendement van het
mbo wanneer de slaag-zak regeling op dit ogenblik al van toepassing zou zijn. Volgens die regeling:
•
•
•

moet je gemiddeld een voldoende resultaat behalen op de keuzedeelverplichting
mag je geen resultaat lager dan een 4 behalen en
mag je geen twee onvoldoendes behalen.

Dus wanneer de student maar één keuzedeel hoeft te doen (zoals bij de Entree-kwalificatie en de
specialist) dan moet dat een voldoende resultaat zijn. Bij de basisberoepsopleiding geldt een keuzedeelverplichting van 480 uur. Doorgaans volgt de student dan twee keuzedelen. Het gemiddelde
moet dan ook een voldoende resultaat zijn, maar mag je een drie dus niet compenseren door een
acht.
Tabel 6 laat zien dat 15% van de studenten geen diploma zou krijgen indien één onvoldoende resultaat hebben doorslaggevend zou zijn en 4% geen diploma zou krijgen omdat twee onvoldoendes
behaald zijn. Dat mag niet volgens de zak-slaagregeling. Het eerste getal (15%) zal in praktijk een stuk
lager liggen omdat de ene onvoldoende in de meeste gevallen gecompenseerd zal worden door een
voldoende resultaat op het andere keuzedeel.
Samengevat: Wanneer de slaag-zak regeling nu van kracht zou zijn, zou 4 tot 15% van de studenten
zijn diploma niet behalen op basis van de keuzedeelverplichting.

28

Rapportage Monitor Keuzedelen

Tabel 6 Impact slaag - zak regeling

aantal studenten

1 keuzedeel resultaat

verwacht resultaat examen

aantal

aandeel

geslaagd

gezakt*

aandeel gezakt volgens
huidige regeling

65.105

98%

55.610

9.495

15%

1.116

44

4%

2 keuzedelen resultaat

1.160

2%

Totaal

66.265

100%

Deze uitkomst is niet zondermeer te extrapoleren naar verwachte diploma-resultaten vanaf
2020/2021. Het gaat nog om hele lage aantallen. De resultaten van de niveau-3 en -4 studenten zijn
nog nauwelijks opgenomen. En onduidelijk is ook wat het effect is van de factor motivatie. De
verwachting is dat het slaagpercentage hoger wordt wanneer het resultaat wél meetelt voor diplomering.
Een aandachtspunt bij de inwerkingtreding van de slaag-zak regeling is dat in de administratieve
systemen de slaag-zak regeling voor de keuzedeelverplichting opgenomen moet worden. Dat moet
voortijdig gebeuren.

29

5.

Inzichten uit de monitor

Een belangrijk verschil van de vijfde ten opzichte van de vierde monitor is dat bij deze rapportage de
gegevens verwerkt konden worden van studenten die voor het eerst in leerjaar drie te maken kregen
met keuzedelen. Dat betreft meer dan de helft van alle mbo-studenten, omdat het gaat om alle
studenten die de driejarige vakopleiding of een drie- danwel vierjarige middenkaderopleiding volgen.
Daardoor is het aantal keuzedelen in het aanbod en het aantal gemaakte keuzes door studenten
enorm gestegen. Illustratief is de onderstaande tabel 8: Het aantal door studenten gemaakte keuzes
is in deze monitor gestegen van 188.121 naar 410.010. Meer dan een verdubbeling. Ook het aantal
gekozen keuzedelen is met bijna 50% gestegen.
Tabel 7 Keuzes voor keuzedelen door studenten in meting 4 en 5

Meting 5

Meting 4

Aantal gemaakte keuzes

411010

188121

Aantal verschillende keuzedelen gekozen

772

559

Daardoor is het nu voor het eerst mogelijk een (bijna) volledig overzicht te geven van de impact van
keuzedelen in het mbo. Alleen in de vierjarige middenkaderopleidingen was er in 2018-2019 nog één
cohort dat nog niet te maken had met de keuzedeelverplichting.

Deelname aan de monitor: stabiel
Aan deze monitor heeft ca. 80% van het bekostigde onderwijs meegedaan. Van het niet-bekostigde
onderwijs heeft 13% van de bij DUO bekende instellingen meegedaan. Conclusies moeten dus voorzichtig getrokken worden als het gaat om het niet-bekostigde onderwijs. Desalniettemin is het
verheugend om te zien dan nog steeds een groot aantal onderwijsinstellingen het belang van de
monitor onderschrijft.

Keuzedelen in het register: minder snelle stijging
Het aantal keuzedelen in het register is gestegen tot boven de 1000, maar de stijgingscurve vlakt wel
af. Er komen minder keuzedelen bij dan voorheen. Ook zijn er grote verschillen in de groei van het
aantal keuzedelen per sector.
Het grootste deel van de keuzedelen in het register heeft een verdiepend (44%) of verbredend (39%)
karakter, maar per kwalificatie domineren de generieke keuzedelen. In het register keuzedelen heeft
4% een generiek karakter, per kwalificatie vormen deze keuzedelen ruim 40% van de gekoppelde
keuzedelen.
Hiernaast signaleren we een stijging van het aantal en aandeel keuzedelen dat vervangen wordt door
nieuwe keuzedelen.

30

Rapportage Monitor Keuzedelen

Keuzedelen in het aanbod: bredere inbedding in het onderwijs
Het algemene beeld dat uit de rapportage naar voren komt is dat de keuzedelen steeds beter ingebed
raken in het mbo. Dat blijkt onder andere uit het volgende:
•	90% van de keuzedelen in het register wordt opgenomen in het aanbod; een stijging van 11% ten
opzichte van de vorige meting.
•	Het aandeel daarvan dat gekozen wordt door studenten is gestegen van 76% bij de vierde meting
naar 82% bij de vijfde meting
•	Ook in de bbl worden 717 van de 1043 (69%) van de keuzedelen opgenomen in het aanbod en
daarvan wordt ook 64% gekozen door bbl-ers: in totaal 457 keuzedelen.
•	Het keuzespectrum voor studenten wordt vergroot. Er wordt minder gekozen via configuraties. Er
wordt meer gekozen met losse keuzedelen per schooljaar. Bovendien stijgt het gemiddeld aantal
keuzes dat studenten mag maken.
Wel kan geconstateerd kan worden dat het keuzedeellandschap binnen de onderwijsinstellingen
sterk gedomineerd wordt door de generieke, bovensectoraal gekoppelde keuzedelen.

Resultaten op keuzedelen: schatting 4 tot 15% onvoldoende resultaat op keuzedeelverplichting
Er is ook gekeken naar de tot nu toe bekende en behaalde resultaten voor keuzedelen. Omdat deze
uit BRON komen bevatten die alleen de resultaten van studenten die hun opleiding in 2018 afgerond
hebben en dat zijn overwegend de studenten die een één- of tweejarige opleiding gevolgd hebben.
Dit zijn dus de studenten die een entree-, basisberoeps- of specialistenopleiding gevolgd hebben. Min
of meer in lijn met eerdere metingen blijkt dat ca. 15% van de studenten een onvoldoende resultaat
behaalt op keuzedelen. Bij de vorige meting was dat 13%. Dat betekent niet dat 15% van de studenten
ook zou zakken wanneer nu de slaag-zak regeling van kracht zou zijn. Studenten mogen (in beperkte
mate) een onvoldoende resultaat compenseren volgens die regeling. Op basis van de huidige resultaten zou 4 tot 15% niet zijn diploma halen. Maar hier passen veel slagen om de arm omdat een
aantal factoren niet gewogen kan worden in de huidige cijfers. Bijvoorbeeld: de factor motivatie.

31

6.

Bijlage: Deelnemers monitor keuzedelen

Onderstaande scholen hebben informatie aangeleverd voor de Monitor Keuzedelen

Bekostigde onderwijsinstellingen
AOC De Groene Welle
AOC West Brabant
CITAVERDE College
Clusius College
Edudelta Onderwijsgroep
Aeres (Groenhorst)
Helicon
Lentiz
Nordwin College
Terra
Wellantcollege
Zone College
Deltion College
Hoornbeeck College
MBO Rijnland
Koning Willem I College
Landstede
MBO Amersfoort
MBO Utrecht
Noorderpoort
Regio College
Rijn IJssel
ROC A12
ROC Albeda College
ROC Arcus College
ROC Aventus
ROC Da Vinci College
ROC de Leijgraaf
ROC Drenthe College
ROC Friese Poort
ROC Friesland College
ROC Gilde Opleidingen

ROC Graafschap College
ROC Horizon College
ROC Kop van Noord-Holland
ROC Leeuwenborgh
ROC Midden Nederland
ROC Mondriaan
ROC Nijmegen e.o.
ROC Nova College
ROC Rivor
ROC Ter AA
ROC Tilburg
ROC TOP
ROC van Amsterdam
ROC van Flevoland
ROC van Twente
ROC West-Brabant
Scalda
SG De Rooi Pannen
Summa College
Zadkine
CIBAP
Grafisch Lyceum Rotterdam
Grafisch Lyceum Utrecht
Hout en Meubileringscollege
Leidse Instrument Makers School
Mediacollege Amsterdam
Nimeto
SiNTLUCAS
SOMA College
STC-Group
SVO

Niet bekostigde onderwijsinstellingen
Amice Opleidingscentrum
Business School Notenboom
Capabel Onderwijs Groep B.V.
Essenzo
Instituut Broers
IVA Driebergen business School
KCL Kappers College Limburg
KOS Kappersopleidingen
LOI

32

Rapportage Monitor Keuzedelen

Motivation Beveiligingsopleidingen en adviezen
NCOI MBO College
New School Routing Academy
Philipse
Smink Culinair
Spring Instituut
Tio
Variva Opleidingen b.v.

33

Samenwerkingsorganisatie Beroepsonderwijs Bedrijfsleven

34

Louis Braillelaan 24 2719 EJ Zoetermeer Postbus 7259
Rapportage Monitor
Keuzedelen
2701
AG Zoetermeer 088 338 00 00 s­­–bb.nl