MILIEUEFFECTRAPPORTEN IN
NEDERLAND: KWALITEIT EN
KWANTITEIT
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat

22 JANUARI 2020

MILIEUEFFECTRAPPORTEN IN NEDERLAND: KWALITEIT EN
KWANTITEIT

INHOUDSOPGAVE
BEGRIPPENLIJST

4

1

INLEIDING

5

1.1

Aanleiding voor dit onderzoek

5

1.2

Doelen van het onderzoek en onderzoeksvragen

6

1.3

Methoden van het onderzoek

6

1.4

Deskresearch bestaande publicaties

8

1.5

Leeswijzer

9

2

3

4

5

6

WAT VERSTAAN WE ONDER KWALITEIT?

11

2.1

Definitie van kwaliteit

11

2.2

Perceptie van kwaliteit

12

2.2.1

Resultaten uit de enquêtes

12

2.2.2

Resultaten uit de interviews

13

2.3

Perceptie op essentiële tekortkomingen na toetsing Commissie m.e.r.

13

WAT IS DE NULSITUATIE VAN KWALITEIT MER?

15

3.1

Database Commissie m.e.r.

15

3.2

Enquêteresultaten toetsing van MER’en

19

WELKE FACTOREN BEÏNVLOEDEN DE KWALITEIT?

20

4.1

Beïnvloedingsfactoren uit de enquêtes

20

4.2

Beïnvloedingsfactoren uit de interviews

20

4.3

Synthese enquêtes en interviews

21

HOE KAN DE KWALITEIT VERBETEREN?

23

5.1

Resultaten enquêtes

24

5.2

Resultaten interviews

24

5.3

Resultaten spiegelsessie

26

HOE KAN NEDERLAND AANTALLEN MER’EN EN M.E.R.BEOORDELINGEN MONITOREN?

30

6.1

Aantallen MER’en en m.e.r.-beoordelingen in 2018

30

6.1.1

Aantallen MER’en

30

6.1.2

Aantallen m.e.r.-beoordelingen

31

2 van 66

6.2

Huidig opslagsysteem van MER’en en m.e.r.-beoordelingen

6.3

Toekomstige monitoring van aantallen MER’en en m.e.r.-beoordelingen 33

6.4

Uitkomsten spiegelsessie

34

CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN

36

7.1

Conclusies over kwaliteit van MER’en

36

7.2

Aanbevelingen om de MER-kwaliteit te verbeteren

37

7.3

Conclusies en aanbevelingen registratie en monitoring

37

7.4

Overige uitkomsten en aanbevelingen

38

BIJLAGE 1 BETROKKENEN BIJ HET ONDERZOEK

39

7

32

Begeleidingsgroep

39

Geënquêteerden

39

Geïnterviewden

40

Deelnemers spiegelsessie

41

BIJLAGE 2 OVERZICHT VERBETERPUNTEN

42

BIJLAGE 3 ONDERZOEKSMETHODEN

44

Toelichting onderzoeksmethoden

44

Respons op de enquêtes

45

BIJLAGE 4 DESKRESEARCH PUBLICATIES

47

BIJLAGE 5 ENQUÊTE

51

BIJLAGE 6 INTERVIEWPROTOCOL

64

LITERATUUR

65

3 van 66

MILIEUEFFECTRAPPORTEN IN NEDERLAND: KWALITEIT EN
KWANTITEIT

BEGRIPPENLIJST
MER

Het milieueffectrapport

m.e.r.

De procedure van milieueffectrapportage

planMER

Een milieueffectrapport voor een plan

projectMER

Een milieueffectrapport voor een project

4 van 66

1

INLEIDING

Dit hoofdstuk beschrijft in paragraaf 1.1 de aanleiding voor het voorliggende onderzoek. In
paragraaf 1.2 en 1.3 worden de doelen en methoden van het onderzoek kort toegelicht. Een
volledige omschrijving van de methoden is te vinden in bijlage 3. Tenslotte worden in paragraaf
1.4 en de resultaten van de deskresearch gepresenteerd.
Allereerst wordt hieronder een samenvatting van hoofdstuk 1 gegeven.
Samenvatting
De aanleiding voor dit onderzoek is de toezegging van de minister van Infrastructuur en
Waterstaat om onderzoek te verrichten naar de factoren die invloed hebben op de kwaliteit
van het MER in Nederland en de mogelijkheden deze positief te beïnvloeden. Deze
toezegging is aangevuld met de onderzoeksvraag op welke wijze de monitoringsplicht over
milieueffectrapportage aan de EU gestalte kan krijgen.
Het doel van het onderzoek is tweeledig. Het stelt tot doel meer inzicht te krijgen in de
kwaliteit van MER en hoe deze te beïnvloeden enerzijds, en anderzijds in de kwantiteit van
MER en m.e.r.-beoordeling en hoe deze kan worden gemonitord. In het onderzoek is
gebruik gemaakt van deskresearch, data-analyse, enquêtes, interviews en er is een
spiegelsessie georganiseerd. De onderzoekers hebben niet zelf de kwaliteit van MER’en
beoordeeld.
Uit de deskresearch zijn bevindingen naar voren gekomen over de perceptie van m.e.r., de
ontwikkelingen in de m.e.r.-praktijk, het milieubewustzijn, scoping bij m.e.r., snelheid van de
besluitvorming, kwaliteit van MER, kwaliteitsborging en tariefstelling van de Commissie
m.e.r. De eerdere onderzoeken en daarin gehanteerde vraagstellingen zijn als vertrekpunt
genomen voor de onderzoeksvragen die in voorliggend onderzoek zijn geformuleerd.
De onderzoeksvragen zijn:
1. Wat wordt verstaan onder de kwaliteit van MER’en?
2. Welke factoren beïnvloeden de kwaliteit van MER’en?
3. Hoe kan de kwaliteit van MER’en verbeteren?
4. Wat is de nulsituatie van aantallen MER’en en m.e.r.-beoordelingen?
5. Kan Nederland aantallen MER’en en m.e.r.-beoordelingen monitoren en zo ja, hoe?

1.1

Aanleiding voor dit onderzoek

Naar aanleiding van een toezegging van de minister van Infrastructuur en Waterstaat aan de
Eerste Kamer in oktober 2018 is onderzoek verricht naar de factoren die invloed hebben op de
kwaliteit van het milieueffectrapport (MER) in Nederland en de mogelijkheden deze positief te
beïnvloeden. Vanuit het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (verder: ministerie van
IenW) is deze toezegging aangevuld met de onderzoeksvraag op welke wijze de verplichting
om informatie over milieueffectrapportage (m.e.r.) aan de Europese Unie (EU) te verstrekken
gestalte kan krijgen.
Hieronder zijn de aanleidingen nader toegelicht:
1. Zorgen Eerste Kamer: In de Eerste Kamer is zorg uitgesproken over de kwaliteit in de
adviesmarkt en de senaat vraagt zich af of er aanvullende maatregelen moeten worden
getroffen om de kwaliteit van MER’en in Nederland te borgen. Hiernaast geldt dat met de
verwachte inwerkingtreding van de Omgevingswet in 2021 de Commissie m.e.r. geen
verplichte rol meer heeft in de kwaliteitstoetsing van project-MER’en. Het is dan aan het
bevoegd gezag om te bepalen of zij voor het beoordelen van de kwaliteit van het MER
advisering door de Commissie m.e.r. of een andere partij nodig heeft. De vraag is of deze

5 van 66

MILIEUEFFECTRAPPORTEN IN NEDERLAND: KWALITEIT EN
KWANTITEIT

ontwikkeling de kwaliteit van MER’en (verder) onder druk zet en of en hoe, ook na 2020, kan
worden gemonitord of de kwaliteit van MER’en voldoende is. Door kwaliteit te meten kan
ook monitoring van de kwaliteit van MER plaatsvinden als de Commissie m.e.r. geen advies
heeft uitgebracht.
2. Kwaliteit: De toezegging van de minister van Infrastructuur en Waterstaat aan de Eerste
Kamer luidt als volgt: “Ik heb […] begrip voor de zorgen van uw leden en zal daarom een
onderzoek laten doen naar de kwaliteit van milieueffectrapportages (zowel de MER’en
waarbij de Commissie m.e.r. betrokken is als de MER’en waarbij de Commissie m.e.r. niet
betrokken is). Hierin zal ik laten onderzoeken welke factoren invloed hebben op de kwaliteit
van MER’en, maar ook welke mogelijkheden er zijn om de kwaliteit van MER’en positief te
beïnvloeden (ook onder de Omgevingswet). Dit onderzoek kan tevens als nulsituatie dienen
voor het monitoren van eventuele effecten van veranderingen, die intreden met het invoeren
van de Omgevingswet”1 .
Achtergrond van deze toezegging van de minister aan de Eerste Kamer zijn de zorgen van
de Eerste Kamer over m.e.r. en het hierbij genoemde percentage (circa 70%) aan MER’en
waarvoor door de Commissie m.e.r. na toetsing is geconstateerd dat er essentiële informatie
mist om een besluit te kunnen nemen. Het hoofddoel van milieueffectrapportage is om het
milieubelang een volwaardige plaats te geven in de voorbereiding en vaststelling van
plannen en besluiten van de overheid over initiatieven en activiteiten van publieke en private
partijen.
3. Monitoring: Vanuit het ministerie van IenW bestaat een aanvullende vraag naar (de
mogelijkheden voor) kwantitatief inzicht in het aantal m.e.r.-(beoordelings)procedures en
enkele kenmerken van deze procedures. De EU verplicht Nederland om te rapporteren over
de m.e.r.- en m.e.r. beoordelingsprocedures die worden doorlopen: “Er is een wijziging
doorgevoerd in artikel 12 van 2011/92/EU. In artikel 12 is nieuw vastgelegd dat de lidstaten
om de zes jaar, voor zover de informatie beschikbaar is, aangeven hoeveel activiteiten een
m.e.r.-procedure hebben doorlopen, wat voor soort activiteiten dit betrof, hoeveel m.e.r.beoordelingen zijn uitgevoerd, hoe lang het m.e.r.-proces gemiddeld duurde en een
schatting van de gemiddelde kosten van milieueffectrapportage”.2

1.2

Doelen van het onderzoek en onderzoeksvragen

Het doel van dit onderzoek is tweeledig. Enerzijds is het doel om meer inzicht te krijgen in de
kwaliteit van MER en hoe deze positief is te beïnvloeden. Anderzijds is het doel om meer
inzicht te krijgen in de kwantiteit van MER en m.e.r.- beoordeling en hoe deze kan worden
gemonitord. In het onderzoek zijn de volgende onderzoeksvragen geformuleerd:
1. Wat wordt verstaan onder de kwaliteit van MER’en?
2. Welke factoren beïnvloeden de kwaliteit van MER’en?
3. Hoe kan de kwaliteit van MER’en verbeteren?
4. Wat is de nulsituatie van aantallen MER’en en m.e.r.-beoordelingen?
5. Kan Nederland aantallen MER’en en m.e.r.-beoordelingen monitoren en zo ja, hoe?

1.3

Methoden van het onderzoek

De onderzoeksvragen zijn vertaald in een onderzoeksopzet. De methoden die zijn toegepast
om de onderzoeksvragen te beantwoorden, zijn: deskresearch, data-analyse, enquêtes,
interviews en een spiegelsessie. In Figuur 1Figuur 1 is een overzicht van de onderzoeksopzet
opgenomen. Onder de figuur worden de onderzoeksmethoden kort toegelicht. In Bijlage 3 is
een nadere verantwoording op de onderzoeksopzet en gehanteerde methode opgenomen.
In Tabel 1 is aangegeven welke methode per onderzoeksvraag is toegepast. Elke vraag is
beantwoord aan de hand van meerdere methoden (triangulatie).

Brief van de minister van I en W (Eerste Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 383, R, dd. 31 oktober 2018).
Bron: Memorie van Toelichting op de implementatie herziening m.e.r.-richtlijn, Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–
2016, 34 287, nr. 3.
1
2

6 van 66

Figuur 1 Onderzoeksopzet

Toelichting op de methoden
In Bijlage 3 worden een volledige toelichting en verantwoording op de onderzoeksmethoden
beschreven. Deze paragraaf bevat een korte samenvatting daarvan. Voor iedere stap in het
onderzoek (deskresearch, interviews, enquêtes) is daarnaast nog een aparte bijlage
opgenomen waarnaar wordt verwezen.
a. Deskresearch: Eerder uitgevoerde, beschikbare studies over aantal en kwaliteit van MER’en
en alternatieve mogelijkheden van kwaliteitsborging zijn eerst betrokken in het onderzoek.
Hiertoe is bij aanvang van het project een deskresearch uitgevoerd (zie Bijlage 4 voor de
toelichting en resultaten hiervan).
b. Data-analyse: Op basis van beschikbaar gestelde kwantitatieve gegevens door de
Commissie m.e.r. en vanuit data die zijn verkregen uit een enquête bij provinciale m.e.r.coördinatoren en omgevingsdiensten3 is een kwantitatieve analyse uitgevoerd naar het
aantal uitgevoerde MER’en, m.e.r.-beoordelingen en toetsingsadviezen (zie paragraaf 3.1
voor de toelichting en resultaten hiervan).
c. Enquête: Er is onder de omgevingsdiensten en provinciale m.e.r.-coördinatoren een
enquête uitgezet. Met deze enquête is informatie gegenereerd over aantallen MER’en en
m.e.r.-beoordelingen, de wijze van registratie en mogelijkheden m.b.t. monitoring van
aantallen opgestelde MER’en en m.e.r.-beoordelingen. Tevens is gevraagd hoe men tegen
kwaliteit van MER’en aankijkt (zie Bijlage 5 voor de enquêtevragen).
d. Interviews: Er zijn diepte-interviews gehouden met sleutelfiguren en deskundigen binnen het
m.e.r.-veld over hun visie op kwaliteit, en hun suggesties voor verbetering en
kwaliteitsborging. Ook is de mening gevraagd over de wijze waarop MER’en en m.e.r.beoordelingen kunnen worden opgeslagen en de aantallen kunnen worden gemonitord (zie
Bijlage 6 voor het interviewprotocol). In enkele gevallen zijn tegelijkertijd twee personen van
dezelfde organisatie geïnterviewd. Deze interviews tellen als één. Waar we in de resultaten
in dit onderzoek spreken over geïnterviewden, dan doelen we op het interview.
e. Spiegelsessie: De uitkomsten uit deskresearch, data-analyse, enquête en interviews zijn
geanalyseerd, teruggekoppeld en bediscussieerd in een spiegelsessie van de begeleidingsgroep en geïnteresseerden onder geënquêteerden en geïnterviewden. Aan de hand van de
resultaten uit de enquêtes en interviews is een gesprek gevoerd over verbetermogelijkheden
voor de kwaliteit van het MER. De gesprekken vonden plaats vanuit het perspectief van vier
sleutelspelers: bevoegd gezag, initiatiefnemer, adviesbureaus en commissie m.e.r. Hierin
zijn de factoren die de kwaliteit beïnvloeden getoetst en verbeterpunten besproken (zie
paragrafen 5.3 en 6.4 voor de resultaten).

Met omgevingsdiensten worden Regionale Uitvoeringsdiensten (RUD) bedoeld. De term omgevingsdiensten is echter
het meest bekend, en wordt om die reden in deze rapportage gehanteerd.

3

7 van 66

MILIEUEFFECTRAPPORTEN IN NEDERLAND: KWALITEIT EN
KWANTITEIT

d) Interviews

e) Spiegelsessie

c) Enquêtes

b) Data-analyse

a) Deskresearch

Tabel 1 Onderzoeksvragen en toegepaste methoden om deze te beantwoorden

1

Wat wordt verstaan onder kwaliteit van MER’en?

X

X

X

2

Welke factoren beïnvloeden de kwaliteit van MER’en?

X

X

X

X

3

Hoe kan de kwaliteit van MER’en verbeteren?

X

X

X

X

4

Wat is de nulsituatie van aantallen MER’en en m.e.r.-beoordelingen?

5

Hoe kan Nederland aantallen MER’en en m.e.r.-beoordelingen monitoren?

X

X

Nr Onderzoekvragen

1.4

X
X

X
X

Deskresearch bestaande publicaties

Het onderzoek is gestart met een deskresearch van bestaande publicaties. Het doel van deze
eerste stap was om te bepalen wat het vertrekpunt is voor voorliggend onderzoek. Oftewel: wat
weten we al? De volgende vragen stonden hierbij centraal:
1. Welke onderzoeksvragen zijn al eerder behandeld en wat waren toen de conclusies en
aanbevelingen?
2. Zijn er vragen te genereren ten behoeve van de enquête en de interviews voor voorliggend
onderzoek?
3. Zijn er onderzoeksvragen die zijn blijven liggen bij de vorige onderzoeken, die tevens vallen
buiten de scope van voorliggend onderzoek, maar interessant zijn om in de toekomst alsnog
te behandelen?
De publicaties, die in de afgelopen tien jaar zijn verschenen over het functioneren van het
Nederlands m.e.r.-systeem, en die betrokken zijn in dit onderzoek, zijn opgenomen in Bijlage 4.
In deze bijlage zijn deze publicaties beknopt samengevat. De onderzoeken bestaan doorgaans
uit enquêtes, meestal gecombineerd met diepte-interviews en/of ronde tafel-gesprekken. De
belangrijkste bevindingen van de deskresearch zijn:
1. Perceptie van m.e.r.: Over het algemeen is men tevreden over het functioneren van m.e.r.
Uit de onderzoeken blijkt dat m.e.r.-professionals in de advieswereld er positiever in staan
dan adviseurs bij het bevoegd gezag.
2. Ontwikkelingen: De m.e.r.-praktijk is in de loop van de jaren weinig veranderd en bevalt
gemiddeld goed. Door afschaffing van ‘koppen’ op de Europese vereisten, zoals de formeel
ingekaderde scopingfase en de rol van de Commissie m.e.r. daarin, is de inzet van de
Commissie m.e.r. afgenomen. Het is nog onduidelijk wat de effecten hiervan zijn.
3. Milieubewustzijn: Een belangrijk doel van m.e.r. is het milieubewustzijn vergroten. M.e.r.
leidt tot milieuvriendelijker besluiten. Dit komt vooral door het preventie-effect: men stuurt bij
een m.e.r.-procedure op voorhand al naar een milieuvriendelijker besluit. Het komt dus niet
zozeer doordat het rapporteren van de milieueffecten (de richting van) het besluit verandert.
4. Scoping: Het lukt niet goed om gericht te scopen bij m.e.r. Iedereen begrijpt dat voor
besluitvorming bepaalde informatie vereist is, toch kennen de meeste MER’en de nodige
ballast. Daarbij moet gezegd dat het in Nederland beter lijkt te lukken om te scopen dan in
sommige andere landen, zoals Denemarken. Er is sprake geweest van juridisering, het
afdekken van juridische risico’s met m.e.r., hetgeen leidt tot MER’en die minder inhoudelijk
en meer juridisch geschreven worden.
8 van 66

5. Snelheid besluitvorming: Vertragingen worden vaak geweten aan m.e.r., maar dit is niet
terecht. De moederprocedure en de besluitvormingsprocessen zelf zijn daar debet aan.
6. Kwaliteit MER.: Afgemeten aan de (stijging van) tekortkomingen die de Commissie m.e.r.
signaleert zou de kwaliteit van de MER’en onder druk staan. Er zijn in de onderzoeken veel
verklaringen gegeven. Hierbij komen enkele kanttekeningen uit het onderzoek:
a. In meerdere publicaties wordt geen eenduidige definitie gegeven van wat wordt verstaan
onder kwaliteit, waardoor kwaliteit in verschillende onderzoeken anders wordt
geïnterpreteerd.
b. Het zou bij de Commissie m.e.r. vaak gaan om procedurele tekortkomingen, dus niet
zozeer om de milieu-informatie zelf.
c. Kwaliteit hangt ook samen met de bijdrage van m.e.r. aan het besluitvormingsproces,
maar dat wordt niet getoetst. Over de kwaliteit van het uiteindelijke besluit is weinig
bekend.
7. Kwaliteitsborging: In de onderzoeken wordt geadviseerd dat de Commissie m.e.r. haar
advisering en toetsing voortzet, zij heeft een goede reputatie. Er blijkt geen steun voor
certificering van adviesbureaus of het laten opstellen van MER’en door het bevoegd gezag
zelf.
8. Tariefstelling Commissie m.e.r.: De Wet tarieven heeft geleid tot een afname van het aantal
vrijwillige adviesaanvragen. Sinds de invoering van de Wet tarieven is nog maar zelden een
advies over aanvullingen op het MER gevraagd. Er kan niet worden geconcludeerd dat dit
leidt tot kwaliteitsafname van MER’en. Wel daalt de kwaliteit van MER door afnemende
expertise bij bevoegde gezagen.
Consequenties voor dit onderzoek
In voorliggend onderzoek worden vergelijkbare methoden gebruikt als in voorgaande studies,
zoals een enquête (kwantitatief onderzoek) en interviews (kwalitatief onderzoek). De eerdere
onderzoeken en daarin gehanteerde vraagstellingen zijn als vertrekpunt genomen voor de
onderzoeksvragen die in voorliggend onderzoek zijn geformuleerd.
In eerdere publicaties zijn twee punten niet aan de orde geweest, die wel relevant zijn voor dit
onderzoek:
•
•

Een zo objectief mogelijke definitie van wat wordt verstaan onder ‘kwaliteit’. Om die reden is
in voorliggend onderzoek een nadere analyse gedaan naar perceptie van kwaliteit van MER.
Hoe MER’en en m.e.r.-beoordelingen te registreren en te ontsluiten zijn met name ten
behoeve van rapportage aan de Europese Commissie. Dit wordt in voorliggend onderzoek
ondersteund met een pilotstudie van één jaar (2018) naar op kwaliteit getoetste MER’en en
aantallen m.e.r.-beoordelingen (zowel ‘normale’ als vormvrije m.e.r.-beoordelingen).

Om de kwaliteit van MER’en te toetsen, is in eerder onderzoek geopperd om een relatie te
leggen tussen de uitspraken van de bestuursrechter in relatie tot het MER. Dit is in dit
onderzoek achterwege gelaten, omdat dat een te uitgebreid onderzoek vergt dat niet binnen de
doorlooptijd van voorliggend onderzoek past.

1.5

Leeswijzer

Dit onderzoeksrapport is gestructureerd aan de hand van de onderzoeksvragen. In hoofdstuk 2
wordt allereerst ingegaan op de vraag wat kwaliteit is. Hoofdstuk 3 gaat in op de nulsituatie
voor wat betreft de kwaliteit van het MER. In de hoofdstukken 4 tot en met 6 worden de
onderzoeksvragen behandeld. Achtereenvolgens wordt ingegaan op:
- hoofdstuk 4: Welke factoren beïnvloeden de kwaliteit van het MER?
- hoofdstuk 5: Hoe kan de kwaliteit worden verbeterd?
- hoofdstuk 6: Hoe kunnen aantallen MER’en en m.e.r.-beoordelingen worden gemonitord?
In hoofdstuk 7 staan de conclusies en aanbevelingen.
In de bijlagen staat een verdere toelichting op de onderzoeksmethoden opgenomen. Zo geeft
bijlage 1 een omschrijving van de betrokkenen bij het onderzoek, bijlage 2 een achtergrond bij
dit onderzoek, en bijlage 3 een verantwoording van de gekozen methoden. In bijlage 4 zijn de
9 van 66

MILIEUEFFECTRAPPORTEN IN NEDERLAND: KWALITEIT EN
KWANTITEIT

resultaten van de deskresearch opgenomen. In bijlagen 5 en 6 zijn ten slotte respectievelijk de
enquêtevragen en het interviewprotocol opgenomen.

10 van 66

2

WAT VERSTAAN WE ONDER KWALITEIT?

Dit hoofdstuk beschrijft in paragraaf 2.1 de definitie van kwaliteit, zoals deze in voorliggend
onderzoek als basis is gehanteerd. Deze definitie is tevens ter verificatie voorgelegd aan de
respondenten in de enquêtes en in de interviews. Daarnaast is in de interviews gevraagd naar
de perceptie van de kwaliteit van het MER in Nederland, en is de geïnterviewden gevraagd te
reageren op het percentage van het aantal MER-toetsingsadviezen van de Commissie m.e.r.
die een essentiële tekortkoming signaleren. De resultaten uit de enquêtes en interviews staan
beschreven in paragraaf 2.2.
Allereerst wordt hieronder een samenvatting van hoofdstuk 2 gegeven.
Samenvatting
De kwaliteit van MER’en is niet eenduidig gedefinieerd en is daarom onderzocht aan de hand
van zes pijlers van kwaliteit: gerichte milieu-informatie, inspiratie en informatie voor initiatief,
toegankelijkheid, procesrol, participatie en juridische zekerheid.
In de perceptie van geënquêteerden en geïnterviewden levert een kwalitatief goed MER
vooral gerichte milieu-informatie die nodig is om het milieubelang volwaardig mee te wegen in
de besluitvorming.
Over hoe het gesteld is met de kwaliteit van MER’en zijn de meningen verdeeld. De helft van
de geïnterviewden is positief respectievelijk negatief gestemd over de bijdrage van MER’en
aan de besluitvorming. Daarbij moet gezegd dat een goed MER niet automatisch een goed
besluit oplevert en - andersom - een slecht MER toch een goed besluit kan opleveren.
70% van de door de Commissie m.e.r. getoetste MER’en kent na eerste toetsing een
essentiële tekortkoming. De geïnterviewden zijn het erover eens dat tekortkomingen in het
MER niet wenselijk zijn. De vraag is echter in welke mate tekortkomingen een probleem
vormen.
Zo’n twee derde van de geïnterviewden ziet de tekortkomingen en het verbeteren daarvan als
een onderdeel van het proces om samen tot een goed product te komen. Een MER wordt
opgesteld voor complexe besluiten en kan om die reden zelden in één keer goed zijn. Het
MER kan aangevuld worden en dan ligt er vaak wél kwalitatief goede informatie. Ook schiet
een MER in een toetsingsadvies veelal ‘slechts’ op onderdelen tekort, is de perceptie van het
bevoegd gezag niet altijd dezelfde en hoeft het nog geen slecht besluit op te leveren. De
vraag is met name om welk type tekortkomingen het gaat, wat hiermee na het toetsingsadvies
gedaan wordt, en in hoeverre dit een rol heeft gespeeld in de besluitvorming. De
communicatie in het jaarverslag van de Commissie m.e.r. over het aantal MER’en met een
essentiële tekortkoming geeft niet het volledige genuanceerde beeld van kwaliteit.
Ongeveer één derde van de geïnterviewden beschouwt aanvullen of later oplossen van
tekortkomingen echter als ‘lapmiddelen’ en vindt dat MER’en in één keer goed zouden moeten
zijn. Aanpassingen aan het MER hebben niet echt invloed op de besluitvorming. Dit vindt men
zorgelijk, omdat plannen hiermee doorgang vinden zonder dat het milieubelang volwaardig is
meegewogen in het besluit.

2.1

Definitie van kwaliteit

Uit diverse publicaties in de deskresearch blijkt dat kwaliteit van MER’en in eerdere
onderzoeken is bekeken, maar dat ze niet definiëren wat ze onder kwaliteit verstaan. Om de
onderzoeksvraag en de uitwerking in het onderzoek scherp te kunnen uitvoeren, is
onderstaand een definitie van kwaliteit van MER’en opgenomen. Deze definitie is opgesteld op
basis van kennis en ervaring vanuit het werkveld m.e.r. De definitie van de kwaliteit van MER in
dit onderzoek bestaat uit zes pijlers:
1. Gerichte milieu-informatie: Een MER van goede kwaliteit bevat gerichte informatie die nodig
is om het milieubelang volwaardig mee te wegen in de besluitvorming.
2. Inspiratie en informatie voor initiatief: Een goed MER is een informatiebron en draagt zo bij
11 van 66

MILIEUEFFECTRAPPORTEN IN NEDERLAND: KWALITEIT EN
KWANTITEIT
aan een milieuvriendelijker project of plan.

12 van 66

3. Toegankelijkheid: De milieu-informatie is op navolgbare en transparante manier tot stand
gekomen en begrijpelijk beschreven, juist en actueel.
4. Procesrol: Een goed MER ondersteunt het plan- en besluitvormingsproces door
structurering en het proces navolgbaar te maken, met doorwerking naar besluitvorming.
5. Participatie: Actoren of doelgroepen worden goed bediend met (milieu)informatie. De
maatschappelijke omgeving kan vragen om meer en gedetailleerdere informatie. Het MER
verschaft die informatie, dan wel motiveert waarom die informatie niet nodig is.
6. Juridische zekerheid: Het MER voorkomt dat er een gebrek in milieu-informatie is die zou
leiden tot vernietiging van het besluit door de bestuursrechter.

2.2

Perceptie van kwaliteit

2.2.1

Resultaten uit de enquêtes

De geënquêteerden zijn in de enquête gevraagd om scores toe te kennen aan de zes pijlers
van kwaliteit. In totaal waren 100 punten over de zes pijlers te verdelen. Door middel van het
scoren kon men aangeven welke pijlers meer of minder gewicht hebben in de definitie van
kwaliteit. De resultaten staan weergegeven in Figuur 2. Hieruit komt naar voren dat ‘Gerichte
milieu-informatie’ de meeste punten heeft ontvangen met 34%, en dat ‘Procesrol’ de minste
punten heeft ontvangen met 8%.
De geënquêteerden zijn ook gevraagd of er iets ontbreekt in de definitie van kwaliteit volgens
deze zes pijlers. Hierop hebben 11 van de 27 geënquêteerden ‘nee’ geantwoord. Daarnaast
hebben 9 geënquêteerden hier geen antwoord op gegeven, en hebben 7 geënquêteerden een
aanvulling gedaan. De aanvullingen zijn de volgende:
•
•
•
•
•

Het meewegen van alle belangen en een goede integrale afweging maken.
Een start met het MER aan het begin van het planproces.
Het voldoen aan de criteria van bijlage III van de Europese m.e.r.-richtlijn (tweemaal
benoemd).
Het MER leidt tot betere alternatieven (tweemaal benoemd).
Er moet onderscheid worden gemaakt tussen planMER en projectMER4. Bij planMER
spelen inspiratie, procesrol en participatie een grotere rol. Bij projectMER is de juridische
zekerheid belangrijk.
Juridische
zekerheid
15%

Gerichte
milieuinformatie
34%

Participatie
16%
Procesrol
8%
Toegankelijkheid
15%

Inspiratie en
informatie voor
initiatief
12%

Figuur 2 Weging kenmerken van kwaliteit

In voorliggend onderzoek is onderscheid gemaakt in planMER en projectMER in hoofdstuk 3 ‘Nulsituatie van kwaliteit
MER’. Verder kan bij de analyses van de enquêteresultaten en interviews geen onderscheid worden gemaakt in planen projectMER, omdat meer in algemene zin is gevraagd naar de kwaliteit van MER’en, zonder verschil aan te geven in
type MER’en.

4

13 van 66

MILIEUEFFECTRAPPORTEN IN NEDERLAND: KWALITEIT EN
KWANTITEIT

2.2.2

Resultaten uit de interviews

In de interviews is gevraagd naar de visie van geïnterviewden op de kwaliteit van het MER in
Nederland. De interviews hadden de mogelijkheid om dieper in te gaan op de perceptie van de
kwaliteit van MER’en.
De in dit onderzoek gebruikte definitie van kwaliteit van het MER wordt door alle
geïnterviewden onderschreven. Hierop worden in sommige gevallen ook aanvullingen gedaan,
zoals het zwaarder laten wegen van sommige pijlers. Met name gerichte milieu-informatie en
participatie worden dan genoemd.
Van de 19 geïnterviewden is ongeveer de helft positief en de helft negatief gestemd over de
kwaliteit van het MER in Nederland. De perceptie van kwaliteit is dus erg wisselend. Dat geldt
ook binnen de verschillende rollen (bevoegd gezag, initiatiefnemer e.d.). Het meest opvallend is
het verschil in perceptie onder bevoegd gezag en adviseurs: voor beide rollen geldt dat de
verdeling positief/negatief over kwaliteit 50/50 is. Dat betekent dat er geen eenduidige
stellingname per actor is.
Door verschillende geïnterviewden wordt bij kwaliteit verwezen naar de bijdrage van het MER
in de besluitvorming. De meningen zijn hierover verdeeld: sommigen vinden dat MER’en in
Nederland van onvoldoende kwaliteit zijn om bij te dragen aan de besluitvorming, anderen zijn
van mening dat de kwaliteit van MER’en los staat van de bijdrage aan de besluitvorming. Zo
kan ook een MER van goede kwaliteit geen rol spelen in de besluitvorming, wanneer
afwegingen al zonder het MER zijn gemaakt. Andersom kan ook met een MER van slechte
kwaliteit nog een goed besluit worden genomen.
Overwegend zijn de geïnterviewden sceptisch: het MER schiet vaak tekort in een goede
onderbouwing of alternatievenafweging. De mogelijkheden zijn onvoldoende in beeld gebracht
en er is geen trigger te zoeken naar milieuvriendelijke alternatieven. Dit gaat ten koste van de
kwaliteit van MER’en voor de besluitvorming. Wat men nu ook veel ziet, is dat het MER als
motivering achteraf wordt gebruikt en geen procesrol vooraf heeft.

2.3

Perceptie op essentiële tekortkomingen na toetsing
Commissie m.e.r.

De Commissie m.e.r. constateert in 2018 bij 70% van de getoetste MER’en een essentiële
tekortkoming. In de interviews zijn de geïnterviewden gevraagd naar hun perspectief op dit
percentage MER’en met een essentiële tekortkoming. Hieruit komt een genuanceerd beeld
naar voren.
Door twee derde van de geïnterviewden wordt het aantal MER’en met een essentiële
tekortkoming niet als een probleem ervaren. De 70% wordt ook wel genuanceerd tot een
kleiner percentage dat na aanvulling nog steeds niet van voldoende kwaliteit blijkt te zijn. Een
derde van de geïnterviewden ervaart het wel als zorgelijk.
6 van de 19 geïnterviewden ziet het aantal tekortkomingen in het MER als een zorgelijke
ontwikkeling. Een MER hoort in één keer goed te zijn, ook zonder een toets van de Commissie
m.e.r., zo vinden zij. De aanpassingen die na het toetsingsadvies van de Commissie m.e.r.
worden gedaan, zijn beschouwd als ‘lapmiddelen’. Dat betekent dat oplossingen achteraf
worden aangedragen om het MER af te kunnen ronden, zonder dat deze echt invloed hebben
op de besluitvorming. Zo is niet alle informatie aanwezig om de juiste afweging te maken. Bij
besluitvorming krijgt het bevoegd gezag vaak het voordeel van de twijfel van de Raad van
State. Dit wordt zorgelijk gevonden, omdat plannen hiermee doorgang vinden zonder dat het
milieubelang volwaardig is meegewogen in het besluit.
Daarentegen beargumenteren 13 van de 19 geïnterviewden juist dat het grote aantal
tekortkomingen dat wordt geconstateerd door de Commissie m.e.r. genuanceerd kan worden.
Hiervoor worden verschillende argumenten aangedragen. De argumentatie volgt vanuit
14 van 66

verschillende perspectieven; dat wil zeggen dat niet alle 13 geïnterviewden de hieronder
genoemde argumenten hebben aangedragen, maar dat het om een deel hiervan gaat.
• Allereerst geven enkele geïnterviewden aan dat de toetsing van de Commissie m.e.r. gezien
kan worden als een belangrijk onderdeel van het proces. De toetsing door de Commissie is
een goede tussenstap, en door de adviezen van de Commissie te volgen en aanvullingen
op het MER te maken, kan de kwaliteit verbeterd worden. Een MER wordt opgesteld voor
complexe besluiten en is om die reden zelden in één keer goed, vindt men. Tevens kan het
MER grotendeels van goede kwaliteit zijn, maar op enkele punten nog aanvulling behoeven.
• Anderen beargumenteren dat er geen conclusies kunnen worden getrokken over de kwaliteit
van het MER aan de hand van het genoemde percentage aan tekortkomingen. De vraag is
met name om welk type tekortkomingen het gaat, wat hiermee na het toetsingsadvies
gedaan wordt, en in hoeverre dit een rol heeft gespeeld in de besluitvorming. Ondanks
tekortkomingen in het MER kan de kwaliteit van de besluitvorming goed zijn. Ook is
aangegeven dat de opmerkingen van de Commissie m.e.r. tegenwoordig scherper zijn,
maar niet altijd essentieel zijn voor de besluitvorming of in ieder geval door het bevoegd
gezag anders worden geïnterpreteerd. Bij de rechter blijkt of de inhoud voldoende volledig is
om een besluit te nemen.
• Ten slotte ziet men juist een ander probleem in de communicatie over het hoge aantal
tekortkomingen in het MER. Het zorgt voor negatieve beeldvorming over de kwaliteit van het
MER, waardoor het vertrouwen in het instrument kan afnemen. En dat terwijl, zoals
hierboven is beschreven, het advies van de Commissie m.e.r. een goede (tussen)stap in het
proces is om te komen tot uiteindelijk goede MER’en, en de tekortkomingen niet altijd een
rol spelen in de besluitvorming en/of worden aangevuld.

15 van 66

MILIEUEFFECTRAPPORTEN IN NEDERLAND: KWALITEIT EN
KWANTITEIT

3

WAT IS DE NULSITUATIE VAN KWALITEIT
MER?

Dit hoofdstuk beschrijft in paragraaf 3.1 de resultaten van de data-analyse op basis van cijfers
van de Commissie m.e.r. Dit geeft een beeld van de toetsing en aanvullingen van MER’en in
2018, wat is gebruikt om de nulsituatie van de kwaliteit van MER in kaart te brengen. Paragraaf
3.2 bevat een korte aanvulling hierop op basis van de resultaten uit de enquêtes.
Allereerst wordt hieronder een samenvatting van hoofdstuk 3 gegeven.
Samenvatting
Voor het jaar 2018 zijn de aantallen getoetste MER’en in kaart gebracht op basis van de
gegevens van de Commissie m.e.r. Gegevens over de kwaliteit van MER’en die niet door de
Commissie zijn getoetst, zijn niet beschikbaar gekomen binnen de gekozen
onderzoeksmethode.
Er zijn 70 MER-toetsingen uitgevoerd. Hierbij heeft de Commissie m.e.r. bij 47 MER’en
geconstateerd dat er één of meer essentiële tekortkomingen waren. Dat betreft 67% van de
getoetste MER’en.
In een aantal gevallen worden aanvullingen op het MER opgesteld en aan de Commissie ter
toetsing voorgelegd. Als deze toetsingen worden meegerekend, dan heeft 61% van de
getoetste MER’en inclusief aanvullingen geen tekortkomingen. Van de niet aangeboden
MER’en inclusief eventuele aanvulling is niet bekend of het MER is aangevuld of nog wordt
aangevuld (proces loopt nog), dan wel of de voor de besluitvorming relevante informatie op
een andere wijze in het verdere besluitvormingsproces is ingebracht. De enquête heeft geen
aanvullende informatie opgeleverd.
Verreweg het grootste gedeelte van de geconstateerde essentiële tekortkomingen betreft
informatie over effecten aan de hand van verschillende milieuthema’s, slechts een klein deel
betreft de onderbouwing of alternatieven. Hierbij gaat het om effecten van het plan op
landschap, gezondheid, klimaat, enz.
Uit de beschikbaar gestelde gegevens zijn geen conclusies te trekken over wezenlijke
verschillen tussen planMER’en en projectMER’en of combinaties van plan-/projectMER. Het
gaat slechts om één peiljaar.

3.1

Database Commissie m.e.r.

De Commissie m.e.r. heeft de verzochte informatie over de door haar getoetste MER’en in het
jaar 2018 aangeleverd. Het betreft uitsluitend informatie over MER’en die door de Commissie
zijn getoetst. Over de andere MER’en is geen informatie beschikbaar. Dit had alleen verkregen
kunnen worden door bij alle overheden volledige MER-informatie op te vragen. Het is een te
grote inspanning geacht voor naar verwachting een klein aantal MER’en.
De Commissie m.e.r. heeft informatie aangeleverd over:
•
•
•
•

Aantallen MER’en (zowel planMER als projectMER);
Al dan geen essentiële tekortkomingen na de toetsing;
Al dan geen essentiële tekortkomingen na een opgestelde aanvulling op het MER;
De thema’s / type onderwerpen op basis waarvan essentiële tekortkomingen zijn
geformuleerd in de toetsingsadviezen.

Deze informatie is in dit onderzoek gebruikt om enerzijds in beeld te brengen wat de nulsituatie
van de kwaliteit van het MER is, en anderzijds een meer genuanceerd beeld te verkrijgen over
het percentage van 30% in één keer positief getoetste MER’en circa 70% MER’en waarvoor
essentiële tekortkomingen zijn geconstateerd.
16 van 66

In het jaar 2018 zijn in totaal 70 MER’en getoetst door de Commissie m.e.r., op een totaal van
150 adviezen (Figuur 3). Er zijn meer planMER’en getoetst dan projectMER’en (exclusief het
aantal gecombineerde plan-/ projectMER’en). Dat zijn over het jaar 2018 43 van de 70
getoetste MER’en (dus circa 61% van het totaal aantal getoetste MER’en betreft een planMER
of gecombineerd plan-/projectMER).
40

36

35
30
25

17

20
15

10

10

Aantallen getoetste MER'en 2018
PlanMER

ProjectMER uitgebreide procedure

ProjectMER beperkte procedure

Gecombineerd plan-/projectMER

Figuur 3 Aantal getoetste MER’en door de Commissie m.e.r. in 2018, onderverdeeld in type MER

In Figuur 4 is het overzicht van de aantallen getoetste MER’en door de Commissie m.e.r. voor
het pilotjaar 2018 opgenomen. In het overzicht is aangegeven voor welke aantallen MER’en er
één of meer essentiële tekortkomingen(en) waren geconstateerd. Ook hierin kan onderscheid
worden gemaakt in planMER en projectMER.
28

30
25
20
15
10

MER'en met een essentiële tekortkoming
PlanMER

ProjectMER uitgebreide procedure

ProjectMER beperkte procedure

Gecombineerd plan-/projectMER

Figuur 4 Aantallen MER’en met een essentiële tekortkoming, onderverdeeld in type MER

Uit bovenstaande figuur blijkt dat van de 70 getoetste MER’en in 2018, bij in totaal 47 MER’en
een essentiële tekortkoming is geconstateerd. Hiervan zijn 37 MER’en een planMER, circa 17
is een projectMER, en circa 17 is een gecombineerd plan-/projectMER.
Deze gegevens geven geen aanleiding om te veronderstellen dat er meer of minder plan- of
projectMER’ren met een tekortkoming zijn. Dat is omdat de gegevens slechts over 1 jaar gaan

17 van 66

MILIEUEFFECTRAPPORTEN IN NEDERLAND: KWALITEIT EN
KWANTITEIT

(peiljaar 2018). Daarom kunnen hieruit geen conclusies worden getrokken over eventuele
verschillen in kwaliteit.
Van de in totaal 70 toetsingsadviezen in jaar 2018 zijn er 35 projecten waarbij de Commissie
m.e.r. geen advies over de reikwijdte en detailniveau (R&D) heeft afgegeven en 35 adviezen
waarbij de Commissie m.e.r. wel advies over de R&D heeft afgegeven. Van de 35 projecten
waarover de Commissie m.e.r. niet over R&D heeft geadviseerd ondervinden 25 MER’en
tekortkomingen en zijn 10 MER’en positief getoetst. Van de 35 projecten waarbij de Commissie
m.e.r. wel over de R&D heeft geadviseerd ondervinden 22 MER’en tekortkomingen en 13
MER’en zijn positief getoetst. Er is in 2018 dus iets minder vaak een MER als tekortschietend
beoordeeld als de Commissie m.e.r. ook over R&D heeft geadviseerd.
In Figuur 5 is bovenstaande in een overzicht samengevat en aangevuld met de inventarisatie
van het aantal getoetste aanvullingen op een MER en eindoordelen in de afgeronde
toetsingsadviezen. Na de figuur is een totaalanalyse opgenomen.

Figuur 5 Overzicht getoetste MER’en voor pilotjaar 2018

Op basis van de inventarisatie blijkt dat:
• Circa 33% van de MER’en, die in 2018 zijn getoetst door de Commissie m.e.r., bij toetsing
positief zijn getoetst.
• Voor circa 67% van de in 2018 getoetste MER’en na toetsing essentiële tekortkomingen zijn
geconstateerd.
• Van de in totaal 47 MER’en met een of meerdere essentiële tekortkomingen betreft circa
59% planMER’en, circa 28% een projectMER en circa 13% een gecombineerd plan/projectMER.
• Voor de helft van de niet positief getoetste MER’en aanvullingen zijn opgesteld, die aan de
Commissie m.e.r. ter toetsing zijn voorgelegd. Van de overige helft is niet bekend wat er met
het advies van de Commissie m.e.r. is gedaan.

18 van 66

Uit het bovenstaande kunnen we concluderen dat van het totaal aantal opgestelde MER’en in
2018, na eventuele aanvulling, circa 61% van de MER’en positief getoetst is na aanvulling.
Van circa 39% overige ter toetsing voorgelegde MER’en is niet bekend wat er met de
essentiële tekortkomingen is gedaan. Zo is van deze MER’en niet bekend:
• of het MER (nogmaals) is aangevuld, maar niet meer aan de Commissie m.e.r. ter
eindtoetsing is voorgelegd;
• of het MER nog(maals) wordt aangevuld (proces is mogelijk nog niet afgerond);
• of de voor de besluitvorming relevante informatie op een ander wijze in het verdere
besluitvormingsproces is ingebracht.
Op basis van de inventarisatie blijkt dat de tekortkomingen met name effectinformatie betreffen,
maar dat het type onderwerpen op basis waarvan de MER’en essentiële tekortkomingen
hebben divers is. Dit is gevisualiseerd in Figuur 6. Een MER kan op meerdere onderwerpen
een tekortkoming hebben, zowel op effectinformatie als op onderbouwing en alternatieven. In
de figuur is het totaal aantal tekortkomingen opgenomen, en niet het aantal tekortkomingen per
toetsing van een MER.
Onderbouwing
6%
Alternatieven/va
rianten
13%

Effecten
81%

Overig
13%
Verkeer
3%
Natuur
6%

Cultuurhistorie
4%

Geluid
3%

Klimaat/energie
11%
Lucht
5%
Natura 2000
4%

Landschap
18%

Gezondheid
18%

Water
9%
Externe
veiligheid
6%

Figuur 6 Type onderwerpen essentiële tekortkomingen pilotjaar 2018. De categorie ‘Effecten’ is in het
onderste diagram uitgesplitst in thema’s.

19 van 66

MILIEUEFFECTRAPPORTEN IN NEDERLAND: KWALITEIT EN
KWANTITEIT

3.2

Enquêteresultaten toetsing van MER’en

Zoals in paragraaf 3.1 is beschreven, is van 39% van de ter toetsing voorgelegde MER’en niet
bekend wat er met essentiële tekortkomingen is gedaan. Daarom is in de enquête gevraagd
inzicht te geven in het toetsingsproces van de in 2018 behandelde MER’en. Het doel was om,
aanvullend op de gegevens van de Commissie m.e.r., een beeld te krijgen van hoe men in de
praktijk met essentiële tekortkomingen omgaat. Door een hoog aantal non-respons5 op deze
vraag, kunnen geen aanvullende kwantitatieve conclusies worden getrokken.
In twee gevallen is aangegeven dat een aanvulling is opgesteld, die niet is getoetst door de
Commissie m.e.r. De redenen hiervoor zijn:
•
•

De Commissie m.e.r. vroeg om meer informatie op enkele onderwerpen. Er is een nadere
toelichting gegeven op de (inhoudelijke) keuzes in het MER. Vervolgens is ervoor gekozen
dit niet meer officieel ter beoordeling voor te leggen aan de Commissie m.e.r.
Het betrof een beperkte procedure (projectMER ten behoeve van een
ontgrondingsvergunning), waarvoor toetsing door de Commissie m.e.r. niet verplicht is.

5
De non-respons kan als volgt worden verklaard: enkele respondenten hebben geen MER in 2018 behandeld, enkele
respondenten hebben dit uitbesteed aan een andere organisatie, en bij een deel is niet duidelijk waarom de vraag niet
is ingevuld.

20 van 66

4

WELKE FACTOREN BEÏNVLOEDEN DE
KWALITEIT?

Dit hoofdstuk beschrijft de factoren die de kwaliteit van het MER positief of negatief kunnen
beïnvloeden. Deze factoren zijn opgehaald uit de enquêtes en de interviews. In de enquêtes
kon men de drie belangrijkste factoren aankruisen uit een selectie van zes factoren. Deze
resultaten staan beschreven in paragraaf 4.1. In de interviews is een open vraag gesteld over
welke factoren de kwaliteit van het MER beïnvloeden. De resultaten hiervan staan beschreven
in paragraaf 4.2.
Allereerst wordt hieronder een samenvatting van hoofdstuk 4 gegeven.
Samenvatting
Uit de enquêtes komt naar voren dat de deskundigheid van MER-opstellers en bevoegd
gezag verreweg de belangrijkste factor is voor kwaliteit, gevolgd door kwaliteit/organisatie van
het planproces.
De geïnterviewden beamen dit, maar ze geven ook aan dat een deskundige initiatiefnemer
van belang is, en daarnaast participatie (ontoegankelijk MER belemmert dit) en tijd en budget
(tegen te lage prijzen MER’en laten opstellen).

4.1

Beïnvloedingsfactoren uit de enquêtes
Beïnvloedingsfactoren kwaliteit

Deskundigheid opsteller MER
Deskundigheid bevoegd gezag
Kwaliteit/organisatie van het planproces
Kwaliteitsborging
Invloed van stakeholders uit de omgeving
Openbaarheid
Anders, namelijk
0

5

10

15

20

25

Figuur 7 Factoren die de kwaliteit van MER’en beïnvloeden – resultaten uit 27 ingevulde enquêtes

Figuur 7 laat zien dat deskundigheid van de opsteller van het MER het meest is aangekruist
door de geënquêteerden. Daarna volgt deskundigheid van het bevoegd gezag en de
organisatie van het planproces. Het minst vaak is invloed van stakeholders en openbaarheid
aangekruist.
Twee respondenten hebben andere factoren aangedragen. Deze zijn:
• Beschikbare informatie;
• Interactie van de m.e.r. in het planproces en de betrokkenheid van de projectgroep bij de
m.e.r.

4.2

Beïnvloedingsfactoren uit de interviews

Figuur 8 laat zien welke beïnvloedingsfactoren de geïnterviewden hebben genoemd.
Participatie, tijd en budget en deskundigheid van verschillende actoren zijn het meeste
genoemd. Het minst werden het milieubelang en een integrale beoordeling genoemd.

21 van 66

MILIEUEFFECTRAPPORTEN IN NEDERLAND: KWALITEIT EN
KWANTITEIT

Beïnvloedingsfactoren kwaliteit
Participatie
Tijd en budget
Deskundigheid bevoegd gezag
Deskundigheid initiatiefnemer
Deskundigheid bureaus
Inhoud
Systeem
Leesbaarheid
Proces
Toetsing door onafhankelijk orgaan
Politiek
Procedure
Integrale beoordeling
Milieubelang
0

2

4

6

8

10

12

14

Figuur 8 Factoren die de kwaliteit van het MER beïnvloeden – resultaten uit 19 gevoerde interviews.
Enkele categorieën zijn samen genomen: Systeem = verantwoordelijkheid, handhaving, vertrouwen,
kwaliteitsborging
Inhoud = aannames, scenario’s leemten in kennis, voorspelling effecten, omgevingsanalyse
Proces = timing m.e.r., snelheid, transparantie, samenwerking
Procedure = NRD in beginfase, monitoring milieueffecten, juridische eisen

De geïnterviewden geven aan dat de kwaliteit steeds meer onder druk komt te staan door
complexiteit in projecten en lage prijzen waarvoor de MER’en (moeten) worden opgesteld. Er
kan druk worden gezet vanuit de opdrachtgever om adviesbureaus tegen lage prijzen aan te
laten bieden, maar ook bij de bevoegde gezagen, met name kleine gemeenten, kan te weinig
geld beschikbaar zijn om het MER in goede banen te leiden6.
Daarnaast wordt enkele keren genoemd dat het MER uit te dikke stapels papier bestaat. Het
rapport en de bijlagen zijn omvangrijk en moeilijk te lezen. Dat maakt het moeilijk om complexe
vraagstukken te vertalen naar de omgeving en om voor de bestuurders de kernpunten voor de
besluitvorming te abstraheren. Omdat het MER ook als communicatiemiddel fungeert, is een
onleesbaar, moeilijk toegankelijk MER kwalitatief niet goed.

4.3

Synthese enquêtes en interviews

Figuur 8 laat veel overeenkomsten zien met de resultaten in Figuur 7. In de enquêtes werden
deskundigheid en de organisatie van het planproces het meeste genoemd. Dat komt overeen
met de deskundigheid van verschillende actoren en tijd en budget die zijn genoemd in de
interviews. Een belangrijk verschil is participatie of invloed van stakeholders uit de omgeving. In
de enquêtes is dit slechts vier keer aangekruist, terwijl het in de interviews 13 keer is genoemd.
Verder zijn in de interviews tal van andere factoren benoemd, die niet in de enquêtes naar
voren zijn gekomen, waaronder de inhoudelijke onderdelen van het MER, het systeem voor
m.e.r. en de leesbaarheid.
De factoren zijn door de onderzoekers vervolgens gekoppeld aan de zes pijlers van kwaliteit
(Figuur 9). Dat is belangrijk om in hoofdstuk 5 de verbeterpunten ten aanzien van kwaliteit te
koppelen aan de factoren en de pijlers. Hiermee kunnen concrete verbetervoorstellen worden

6
Deze analyse is gebaseerd op de situatie dat de initiatiefnemer het MER door een derde laat opstellen. Dat is echter
niet in alle gevallen zo. Een initiatiefnemer kan ook zelf een MER opstellen. Een door de overheid zelf opgesteld MER
komt de laatste jaren amper nog voor.

22 van 66

gedaan. De uitwerking van deze factoren en hoe deze de kwaliteit positief kunnen beïnvloeden
staat beschreven in hoofdstuk 5.

Figuur 9 Factoren met hun invloed op de pijlers van kwaliteit

Onze referentie: 083977513 0.9 - Datum: 22 januari 2020
21 van 66

5

HOE KAN DE KWALITEIT VERBETEREN?

In dit hoofdstuk worden punten behandeld die de kwaliteit van het MER kunnen verbeteren. In
de enquêtes is gevraagd naar suggesties hoe de kwaliteit van het MER verbeterd kan worden.
Dit zijn suggesties in de breedste zin van het woord, het kan gaan om do’s en don’ts of andere
tips. De resultaten staan beschreven in paragraaf 5.2.
In de interviews is meer concreet om aanbevelingen gevraagd om de kwaliteit van het MER te
verbeteren. Daarbij is ook doorgevraagd op welke wijze de aanbeveling de kwaliteit verbetert,
en van welke actor het een actie vraagt. De resultaten hiervan staan beschreven in paragraaf
5.3.
In de enquêtes en interviews zijn veel verbeterpunten opgehaald. In de spiegelsessie zijn
enkele van deze verbeterpunten uitgelicht en uitgediept. Vanuit vier rollen is bediscussieerd op
welke wijze verbeterpunten kunnen worden gerealiseerd. Deze rollen zijn het bevoegd gezag,
adviesbureaus, initiatiefnemers en de Commissie m.e.r. De resultaten van de spiegelsessie
staan beschreven in paragraaf 5.4.
Allereerst wordt hieronder een samenvatting van hoofdstuk 5 gegeven.
Samenvatting
Uit de enquêtes komen als verbeterpunten voor de kwaliteit van MER’en vooral naar voren:
vroegtijdige koppeling van m.e.r. aan het planproces; grotere deskundigheid bij
initiatiefnemers, bevoegd gezag en adviesbureaus; goed opdrachtgeverschap; betere
leesbaarheid. De geïnterviewden geven dezelfde verbeterpunten aan, en daarnaast
onafhankelijke toetsing en participatie.
Er zijn diverse concrete suggesties gedaan in de interviews bij deze verbeterpunten: maak
een goede Notitie Reikwijdte en Detailniveau (NRD); breid de rol van de Commissie m.e.r. uit
in de vorm van advies over het proces, de NRD en de toegankelijkheid van het MER en
handhaaf de toets door de Commissie van MER’en voor complexe vergunningen; kom met
prikkels om MER-bureaus tot kwaliteit aan te sporen; betrek vanuit het bevoegd gezag de
kennishouders van omgevingsdiensten meer bij m.e.r.
In de spiegelsessie zijn voor de vier hoofdspelers de genoemde verbeterpunten verder
aangevuld:
- help het bevoegd gezag door inschakeling van de Commissie m.e.r. bij de NRD en van de
omgevingsdienst bij het MER. In de spiegelsessie is kennis en kunde van de bevoegde
gezagen benoemd. De omgevingsdienst zou een duidelijker rol kunnen krijgen in de
ondersteuning van inhoudelijke advisering van de bevoegde gezagen.
- ‘kleine’ initiatiefnemers concreet helpen met name in het eerste contact tussen
initiatiefnemer en bevoegd gezag, maar ook in het eerste contact tussen initiatiefnemer en
adviesbureau. Via het bevoegd gezag en branches zouden de kleine initiatiefnemers kunnen
worden ondersteund door bijvoorbeeld inzet van brochures, een centrale kennispool,
advisering/ ondersteuning bij de selectie van het bureau, kennis van omgevingsdiensten. Bij
‘grote’ initiatiefnemers zou meer aandacht moeten worden besteed aan de framing van m.e.r.,
de toegevoegde waarde van de Commissie m.e.r vroegtijdig in het proces.
- certificering van adviesbureaus is niet de juiste weg, mede omdat de verantwoordelijkheid
voor een kwalitatief goed MER ligt bij meerdere spelers en omdat er meer factoren dan de
deskundigheid van de MER-opsteller een rol spelen. Wel kan worden gedacht aan
instrumenten om de juiste bureaus beter te selecteren, zoals voordracht vanuit bevoegd
gezag en een checklist van benodigde kwaliteiten. Daarnaast is gesproken over de
verbetering van de toegankelijkheid van het MER door digitalisering. Een ontwikkeling die
inmiddels gaande is, maar die naar verwachting een positieve invloed heeft op
toegankelijkheid maar geen directe relatie heeft met essentiële tekortkomingen van het MER.

23 van 66

MILIEUEFFECTRAPPORTEN IN NEDERLAND: KWALITEIT EN
KWANTITEIT

- de Commissie m.e.r. kan met name in de beginfase meer adviseren en het helpt als er een
aantrekkelijkere tariefstelling komt, met name voor kleine gemeenten. Tijdens de
spiegelsessie zijn mogelijkheden verkend voor een aantrekkelijkere tariefstelling. Ook kan zij
positiever over m.e.r. communiceren door ook de kwaliteit van aanvullingen te betrekken.
- Meer in algemene zin is besproken dat de framing van m.e.r. aandacht behoeft en dat dat
beter moet worden uitgelegd aan bevoegde gezagen en initiatiefnemers. Het gaat niet zozeer
over de meerwaarde van m.e.r., maar over ‘goede besluitvorming’ en wat is daarvoor nodig.
Hieruit zal blijken dat m.e.r. hier invulling aan geeft. Onder andere de komst van de
Omgevingswet geeft hier de mogelijkheden (en aanleiding) voor, bijvoorbeeld via ‘Aan de slag
met de Omgevingswet’.

5.1

Resultaten enquêtes

Enkele geënquêteerden hebben suggesties gedaan voor de verbetering van de kwaliteit van
het MER en milieueffectrapportage. Deze suggesties zijn te bundelen in een aantal factoren.
Die worden hieronder kort toegelicht.
Vroegtijdig koppelen van m.e.r. aan planproces
De richting van een initiatief wordt vaak bepaald in de beginfase van het project. Het is
belangrijk om in deze beginfase met het MER te starten, omdat op deze manier de milieuinformatie nog het meest kan bijdragen in de besluitvorming. Zo komt het m.e.r.-instrument het
beste tot zijn recht. Hierbij is een goede juridische verankering van de m.e.r.-procedure in de
politieke omgeving belangrijk. Dat betekent bijvoorbeeld het bewustzijn van en het kunnen
herkennen van de meerwaarde van het instrument m.e.r. aan het begin van het proces.
Deskundigheid van zowel initiatiefnemers, bevoegd gezag en adviesbureaus
Voor alle drie genoemde rollen is deskundigheid van belang. Voor initiatiefnemers dienen
kwaliteitseisen aan het adviesbureau bepalend te zijn bij de aanbesteding en opdrachtverlening
voor een MER. Daarvoor is ook deskundigheid over m.e.r. nodig. Adviesbureaus dienen goede
schrijvers en ervaren adviseurs in te zetten bij het opstellen van het MER. Ten slotte dient het
bevoegd gezag over voldoende deskundigheid te beschikken bij de advisering over de
reikwijdte en het detailniveau en de toetsing van het MER.
Goed opdrachtgeverschap
Het is aan opdrachtgevers om kritisch te zijn bij de inhuur van eventuele adviesbureaus voor
het opstellen van het MER, zoals hierboven ook reeds genoemd. Daarbij is goed
projectmanagement ook van belang: door aan de voorkant kritisch te zijn op kwaliteit, en
voldoende middelen beschikbaar te stellen, en het MER vroegtijdig in het proces in te zetten,
kan m.e.r. meerwaarde hebben.
Leesbaarheid
Als laatste punt wordt ook de leesbaarheid van het MER benoemd. Een digitaal MER wordt al
snel leesbaarder gevonden, mede door de grafische ondersteuning bij de (toch vaak)
ingewikkelde milieuonderzoeken. Met het doorontwikkelen van het digitaal MER, en het
toevoegen van een publieksvriendelijke samenvatting in het MER, wordt de leesbaarheid
verbeterd.

5.2

Resultaten interviews

In de interviews is gevraagd naar aanbevelingen voor het verbeteren van de kwaliteit van het
MER en milieueffectrapportage. De verbeterpunten die zijn genoemd, staan opgesomd in
Bijlage II.
Hierin is de verbinding gemaakt met de genoemde beïnvloedingsfactoren uit hoofdstuk 4 (zie
ook Figuur 8). Een aantal onderwerpen springt hieruit, omdat deze door meerdere
geïnterviewden genoemd zijn. Tevens zijn dezelfde onderwerpen uit de enquêteresultaten naar
voren gekomen. Op deze onderwerpen geven we een korte toelichting.

24 van 66

Vroegtijdig in het proces
De geïnterviewden zijn het erover eens dat als m.e.r. vroegtijdig in het planproces gestart zou
moeten worden en er integraal onderdeel van is om het MER een volwaardige rol
(meerwaarde) kan vormen in de besluitvorming. In de beginfase worden al veel keuzes
gemaakt voor de planuitwerking. Dit is hét moment om (politieke) gevoeligheden in beeld te
brengen en het participatieproces te starten. Het opstellen van een goede Notitie Reikwijdte en
Detailniveau (NRD) is belangrijk om tot een kwalitatief goed MER te komen. Een aantal
geïnterviewden geeft ook als verbeterpunt aan dat de advisering van de Commissie m.e.r. over
de NRD verplicht dient te zijn. Ook is aangegeven dat de drempel om in de NRD-fase de
Commissie m.e.r. te betrekken, om te adviseren over de reikwijdte en het detailniveau van het
op te stellen MER, zou moeten worden verlaagd. Bijvoorbeeld door de bevoegde gezagen
beter te informeren over de meerwaarde dit te doen en dat te benaderen vanuit het belang voor
het plan en/of besluit. Maar ook door te kijken naar mogelijkheden voor het verlagen van de
financiële drempel voor bevoegde gezagen van met name (kleine) gemeenten om in de
voorfase de Commissie m.e.r. te betrekken.
Onafhankelijke toetsing
De Commissie m.e.r. heeft in haar huidige functie een rol als onafhankelijk toetsend orgaan van
plan- en projectMER’en. Ook heeft zij een facultatieve adviserende rol in de NRD fase en bij
aanvullingen op het MER. Onder de Omgevingswet zal toetsing door de Commissie m.e.r. op
project-MER niet meer verplicht zijn. Verschillende geïnterviewden pleiten voor het behoud van
de huidige rol van de Commissie, of zelfs uitbreiding van de rol van de Commissie m.e.r. De rol
van een onafhankelijk toetsend orgaan wordt door de meerderheid van de geïnterviewden
gezien als een essentiële stap in de m.e.r.-procedure om kwaliteit te borgen. Sommige
geïnterviewden maken zich dan ook zorgen om het beperken van deze rol voor het projectMER
en doen concrete voorstellen om de rol van de Commissie m.e.r. juist verder uit te breiden.
Deze voorstellen zijn: procesadvies door de Commissie m.e.r., verplichte advisering over de
NRD, toetsing voor complexe vergunningen en een advies over de toegankelijkheid van het
MER. Andere geïnterviewden zijn van mening dat kwaliteitsborging ook bereikt kan worden met
minder verplichte advisering.
Leesbaarheid van het MER
Met betrekking tot de leesbaarheid van het MER worden verschillende suggesties omtrent
digitalisering gedaan. Het gebruik van meer beelden in plaats van teksten kan een MER al veel
leesbaarder en toegankelijker maken voor het publiek. Hierbij kunnen interactieve MER’en een
belangrijke rol spelen. Tevens kan een dergelijk interactief MER worden gebruikt in het
participatieproces.
Opdrachtgeverschap en deskundigheid adviesbureaus
Meerdere geïnterviewden noemden het belang van de sturing op kwaliteit in plaats van op prijs
bij opdrachten voor adviesbureaus. Een opdrachtgever dient de verantwoordelijkheid te nemen
om een bureau te selecteren op basis van kennis en ervaring, in plaats van de laagste prijs.
Hierbij speelt ook de discussie omtrent certificering van adviesbureaus. De meningen zijn
hierover verdeeld. Sommigen zien certificering als de oplossing omdat hiermee expertise kan
worden aangetoond in de aanbestedingsprocedure. Voor anderen heeft certificering geen
toegevoegde waarde en zijn bureaus zelf in staat om deskundige mensen aan te nemen.
Daarbij kunnen adviesbureaus zelf wel meer de verantwoordelijkheid nemen om ‘eigenwijs’ te
zijn. Een ander voorstel is een soort bonus-malus systeem, waarbij het adviesbureau voor de
kosten opdraait wanneer een MER niet in één keer zonder tekortkomingen door de toetsing van
de Commissie m.e.r. komt. Bij deze laatste suggestie is de kanttekening geplaatst dat het
adviesbureau niet de enige schakel is in het m.e.r-proces om tot een goed MER te komen en
dat de kosten om die reden niet op de adviesbureaus kunnen worden verhaald. Concluderend
kan gezegd worden dat de meningen over certificering verdeeld zijn. Er zijn argumenten voor
en tegen in beeld gebracht. Over het algemeen is men het wel eens dat certificering niet de
enige oplossing is om de kwaliteit van het MER te verbeteren. Er zijn verschillende
aanknopingspunten om de kwaliteit te verbeteren, en het is juist de combinatie van deze
aanknopingspunten die belangrijk is.

25 van 66

MILIEUEFFECTRAPPORTEN IN NEDERLAND: KWALITEIT EN
KWANTITEIT

Deskundigheid bevoegd gezag
Naast adviesbureaus speelt ook bij het bevoegd gezag een discussie over de deskundigheid.
Veelal ontbreekt het aan kennis bij de kleinere gemeenten. Het bevoegd gezag dient meer te
sturen op capaciteit en expertise door goede opleiding te geven. Een andere oplossing is het
bijschakelen van omgevingsdiensten en / of het uitbouwen / versterken van de rol van de
omgevingsdiensten. In de huidige situatie hebben omgevingsdiensten bij bestemmingsplannen
veelal geen taak. Toch zitten er regelmatig meer kennishouders bij omgevingsdiensten. Zij
worden in verband met kosten, of onwetendheid, niet bijgeschakeld in de m.e.r.-procedure. Wel
is het beeld dat de mate van kennis en ervaring met m.e.r. tussen de omgevingsdiensten sterk
verschilt. In dat geval zou de rol voor de omgevingsdiensten duidelijker geformuleerd moeten
worden en zouden ze daarvoor in voldoende mate moeten worden opgeleid.
Participatie
Participatie is een vaak genoemd onderwerp als verbeterpunt voor de kwaliteit van het MER.
Het vroegtijdig betrekken van de omgeving is belangrijk om tot meer draagvlak te komen en
informatie in te winnen, die tevens relevant is voor het m.e.r.-proces en het op te stellen MER.
Het participatieproces ziet men als aanknopingspunt om oplossingsrichtingen te verkennen en
zo de kwaliteit van het MER te verbeteren. Te overwegen valt om na te gaan of en hoe de
Commissie m.e.r. vaker of zelfs standaard zienswijzen kan betrekken bij het advies.
Systeem aanpassen
Tot slot wijten verschillende kleine aantallen of individuele geïnterviewden een lage kwaliteit
van het MER aan een ‘systeemfout’. Er zijn verschillende typen veronderstelde systeemfouten
genoemd:
1. De verdeling van verantwoordelijkheden tussen de initiatiefnemer en het bevoegd gezag
klopt niet. De initiatiefnemer is in Nederland verantwoordelijk voor het opstellen van een
MER, maar omdat deze ‘slager zijn eigen vlees keurt’, dient het bevoegd gezag hiervoor
verantwoordelijk te zijn. Hierbij valt op te merken dat Europese regels juist een scheiding
vereisen tussen de rol van initiatiefnemer en bevoegd gezag. Bevoegd gezag beoordeelt
onafhankelijk van de initiatiefnemer de aanvraag met het MER.
2. Voor sommige besluiten wordt ten onrechte geen MER opgesteld. Dit komt door verkeerde
interpretatie van de m.e.r.-richtlijn c.q. uit onwetendheid. Dit is veelal het geval voor planm.e.r-plichtige plannen. Er is hierdoor geen zicht op de besluiten die hier worden genomen
zonder een (plan)MER. Er is op dit moment geen controlemechanisme dat dit kan
voorkomen. Het niet voldoen aan de m.e.r.-plicht zegt verder niets over de kwaliteit van de
MER’en.
3. Niet alle MER’en worden getoetst door de Commissie m.e.r., waardoor er geen zicht is op
de kwaliteit van MER’en die via de beperkte procedure worden voorbereid. Hierdoor is de
kwaliteitsborging niet voor alle MER’en via de Commissie m.e.r. geregeld.
4. Er is geen wettelijke vereiste om toetsing van de MER’en, waarvan is geconstateerd dat er
een essentiële tekortkoming is, pas af te ronden en af te sluiten als er een positief
toetsingsadvies is. Het toetsingsadvies is een advies: geen bestuursrechtelijk oordeel.
Bevoegd gezag is verantwoordelijk voor het uiteindelijke oordeel.
Bijlage IIError! Reference source not found. geeft een totaal overzicht van alle genoemde
verbeterpunten. Deze zijn gecategoriseerd op de beïnvloedingsfactoren uit hoofdstuk 4. De
verbeterpunten zijn te herleiden naar de zes pijlers van kwaliteit, zoals is afgebeeld in Figuur 9
in hoofdstuk 4. De genoemde punten zij niet beoordeeld op de vraag of deze werkelijk
verbeteren, maar geven de mening van de geïnterviewden.

5.3

Resultaten spiegelsessie

In de spiegelsessie is een verdiepingsslag uitgevoerd op de verbeterpunten die zijn genoemd in
paragraaf 5.1 en paragraaf 5.2. In een analyse zijn de verbeterpunten teruggebracht tot de
belangrijkste punten die volgens verschillende actoren uit het m.e.r.-werkveld verbeterd kunnen
worden. Deze zijn geclusterd tot een aantal centrale factoren. Om hier meer diepgang in te
vinden, zijn die factoren centraal gesteld in de spiegelsessie.
26 van 66

Aan de hand van vier rollen in de m.e.r.-procedure is bediscussieerd hoe vanuit die rol de
kwaliteit van het MER verbeterd kan worden. Per rol zijn steeds twee onderwerpen voorgelegd:
1. Bevoegd gezag
•
•

Het bevoegd gezag moet beter opgeleid zijn
Inschakeling van kennis en interactie met de omgevingsdienst

2. Initiatiefnemers
•
•

Beter opdrachtgeverschap richting bureaus (deskundigheid, selectie, kosten, planning,
omgevingsproces)
Een betere NRD aan het begin van een m.e.r. en participatie tijdens de m.e.r.

3. Adviesbureaus
•
•

Verbeteren van de toegankelijkheid van het MER
Het inzetten van meer kundige en ervaren mensen (certificering?)

4. Commissie m.e.r.
• Commissie m.e.r. moet transparanter zijn over werkwijze, kosten en tarieven
• Commissie m.e.r. zou tevens een adviserende rol moeten krijgen, naast de toetsende
rol
Hieronder volgt per rol en onderwerp een korte samenvatting van de discussie tijdens de
spiegelsessie.

Bevoegd gezag
In de discussie over het bevoegd gezag heeft vooral de vraag omtrent wetgeving gespeeld:
hoeveel willen we verplichten in de m.e.r.-procedure, en waar wil je juist flexibiliteit en eigen
verantwoordelijkheid houden?
De mening van de groep was dat er meer wettelijke borging nodig is voor de kwaliteit van het
MER. De focus in de discussie lag op de fase van reikwijdte en detailniveau, en het opstellen
van de NRD. De beginfase van de m.e.r.-procedure is erg belangrijk, omdat de doorwerking
naar besluitvorming beter wordt bij een goede NRD in de beginfase. Het bevoegd gezag dient
dit belang te signaleren. Dit werkt echter niet door een gebrek aan capaciteit en kennis bij
bevoegde gezagen. Volgens de deelnemers komt dit door een prioritering op wettelijke taken
(dus niet op MER) en een gebrek aan handhaving en verplichte toetsing. Daarnaast is het
bijschakelen van omgevingsdiensten nu niet verplicht, waardoor zij meestal niet gevonden
worden. Toch leunt het bevoegd gezag wel sterk op de kennis van de omgevingsdiensten,
zoals ook te zien is bij de afdeling Vergunningen, Toezicht en Handhaving, waar de link met de
omgevingsdiensten altijd wel gemaakt wordt. Oplossingen die zijn aangedragen zijn dan ook:
verplichte advisering over de NRD door de Commissie m.e.r., en het verplicht inschakelen van
de omgevingsdiensten bij de beoordeling van het MER door het bevoegd gezag. Naast het
laten beoordelen van het MER door de omgevingsdiensten, kunnen zij ook meer voorlichting
geven, zodat bevoegde gezagen meer de eigen verantwoordelijkheid kunnen oppakken.

Initiatiefnemers
In de discussie over initiatiefnemers is onderscheid gemaakt tussen kleine en grote
initiatiefnemers, vanwege het verschil in capaciteit, kennis en middelen. Over het algemeen is
men van mening dat een initiatiefnemer meer de verantwoordelijkheid kan en moet nemen voor
goed opdrachtgeverschap (door bijvoorbeeld te sturen op kwaliteit in plaats van prijs en/of het
tijdig betrekken van het bevoegd gezag). Daarnaast ging de discussie over het belang van het
vroegtijdig inzetten van het instrument, het ontbreken aan kennis en bewustwording van
initiatiefnemers van de meerwaarde hiervan en van de rol die m.e.r. in de planvorming speelt.
Voor de kleine(re) initiatiefnemers zijn de volgende verbetermogelijkheden genoemd:
• Het ontwikkelen en aanbieden van een centrale pool om kennis uit te wisselen;

27 van 66

MILIEUEFFECTRAPPORTEN IN NEDERLAND: KWALITEIT EN
KWANTITEIT

•
•

•
•
•
•

Het bevoegd gezag te laten adviseren over een geschikt adviesbureau, of een checklist
maken voor het selecteren van adviesbureaus dat de initiatiefnemer kan gebruiken bij de
selectie van een bureau;
Het eerste contact tussen initiatiefnemer en bevoegd gezag benutten om de initiatiefnemer
te begeleiden in wat goede besluitvorming is en wat daarvoor nodig is en op basis hiervan
de bijdrage van het m.e.r.-proces hieraan te bespreken en m.e.r. te positioneren.
Vervolgens de initiatiefnemer te begeleiden bij m.e.r-specifieke inhoudelijke zaken
waaronder scoping, (waar draait het om). Hiervoor dient bij de betreffende bevoegde
gezagen voldoende kennis aanwezig te zijn.
Bovengenoemde punt geldt ook voor het contact tussen initiatiefnemer en adviesbureau.
Ook bij het eerste contact tussen deze actoren zal vanuit de besluitvorming en wat daarvoor
nodig is het m.e.r.-proces moeten worden gepositioneerd.
Omgevingsdiensten een grotere rol laten spelen als kennishouder en hen voorlichting laten
geven c.q. een rol geven in de advisering naar de initiatiefnemer toe. Hiervoor dient bij de
betreffende omgevingsdiensten voldoende kennis aanwezig te zijn.
Brochures voor kleine initiatiefnemers opstellen en verspreiden, bijvoorbeeld via
koepelorganisaties.
Een opslagsysteem met voorbeelden van MER’en aanbieden.

Voor grotere initiatiefnemers zijn de volgende verbetermogelijkheden aangereikt:
• Voorlichten over het belang van het advies van de Commissie m.e.r. over de NRD.
Argumenten geven waarom dit voor hen ook in het planproces van toegevoegde waarde is;
• Mensen aanspreken op hun motivatie en het milieubelang;
• Bewustwording dat het MER vaak verschillende opties kan geven voor het ontwerp en de
uitvoering van een plan;
• Framing van m.e.r./het MER. Nu wordt nogal eens het beeld verspreid dat m.e.r./ het MER
ingewikkeld is. In feite is het plan of project ingewikkeld, en kan het MER juist helpen om
hier meer structuur in te bieden. M.e.r. levert juist een bijdrage aan een zorgvuldige
besluitvorming.
Meer in algemene zin is ook besproken dat de Omgevingswet de mogelijkheid biedt om het
m.e.r.-instrument en haar positionering in de planvorming en de meerwaarde voor de
besluitvorming weer opnieuw neer te zetten. Hierbij gaat het niet om het uitleggen van de
meerwaarde van m.e.r., maar over ‘goede besluitvorming’ en wat daarvoor nodig is. Hieruit zal
blijken dat m.e.r. hier invulling aan geeft. Hier kan ook ‘Aan de slag met de Omgevingswet’ een
grote rol spelen alsook Infomil door in de voorlichting en communicatie m.e.r. zorgvuldig en
integraal in het planproces te positioneren en vanuit het planproces toe te lichten (goede
framing van m.e.r).

Adviesbureaus
Deskundigheid van adviesbureaus
In de interviews is met verschillende respondenten gesproken over certificering van
adviesbureaus om deskundigheid te borgen, en daarmee ook kwaliteit van het MER te borgen.
Enkele respondenten hebben aangegeven voorstander te zijn van een dergelijk systeem en de
verantwoordelijkheid bij de adviesbureaus te leggen. Andere respondenten gaven echter aan
de meerwaarde van certificering niet in te zien. Vanwege het verschil van mening over
certificering is dit onderwerp tijdens de spiegelsessie besproken.
Hierin werd de overeenstemming bereikt dat certificering volgens de aanwezigen niet leidt tot
een MER van betere kwaliteit. Volgens de aanwezigen is het niet zinvol om een dergelijk
systeem specifiek voor MER te hebben, en zijn adviesbureaus over het algemeen zelf
verantwoordelijk voor het in huis hebben van de juiste kennis en ervaring. Daarnaast is men
van mening dat de verantwoordelijkheid voor de kwaliteit van het MER niet alleen bij de
adviesbureaus kan worden neergelegd, maar dat dit ook een verantwoordelijkheid is van de
initiatiefnemer en het bevoegd gezag. Het certificeren van adviesbureaus zal op zichzelf de
kwaliteit van het MER niet verbeteren. Dat is afhankelijk van meerdere factoren.

28 van 66

Zo is een initiatiefnemer (of opdrachtgever) verantwoordelijk om een adviesbureau te
selecteren op basis van kwaliteit, en niet op prijs. Daarbij is de optie besproken om een soort
lijst bij te houden van adviesbureaus en de ervaringen hiermee, zodat transparant is wat de
kwaliteit van deze adviesbureaus is. De Commissie m.e.r. zou zo’n overzicht kunnen beheren,
en opdrachtgevers kunnen een dergelijke lijst gebruiken om een adviesbureau te selecteren.
Het bevoegd gezag kan bijdragen door een voorstel te doen voor een adviesbureau. Hierbij
kwam de discussie echter terecht op het punt van deskundigheid van bevoegde gezagen. Het
bevoegd gezag dient het belang van een goede beginfase met een NRD en toetsing daarop in
te zien en te stimuleren. Ook dient zij hierop te handhaven. Echter, om dit te kunnen doen, is
expertise nodig van de omgevingsdiensten, waar vaak meer capaciteit en kennis aanwezig is.
Verbeteren van de toegankelijkheid
In de discussie over de toegankelijkheid van het MER is met name digitalisering van het MER
besproken. Met digitalisering worden twee dingen bedoeld: het interactiever maken van het
MER, zodat dit ook in het participatieproces beter toegepast kan worden, en het werken met
film of animatie in combinatie met de technische rapporten. Het interactiever maken van het
MER levert volgens de aanwezigen met name meer structuur en openheid van belangen op.
Daarnaast kan het combineren met film en animatie ervoor zorgen dat een MER begrijpelijker
wordt voor het publiek. Digitalisering is een ontwikkeling die inmiddels gaande is, en die naar
verwachting een positieve invloed heeft op toegankelijkheid, maar geen directe relatie heeft
met essentiële tekortkomingen van het MER.
Ook wordt aangehaald dat het essentieel is dat ervaren schrijvers worden ingezet, en dat een
perspectief vanuit de deelgebieden waarover het MER gaat (‘wat betekent het voor…’) kan
leiden tot meer begrip en inzicht.

Commissie m.e.r.
In de interviews en enquêtes en de spiegelsessie wordt vroegtijdige start van het m.e.r.-proces
met een (goede) NRD van groot belang geacht voor een kwalitatief goed MER. De Commissie
m.e.r. kan hierbij een belangrijke rol spelen in de advisering over de reikwijdte en het
detailniveau van het op te stellen MER. De kosten voor het vrijwillig inschakelen van de
Commissie m.er. in de voorfase worden, vooral door kleine gemeenten, als hoog ervaren,
waardoor er een drempel is om de Commissie m.e.r vroegtijdig te betrekken. Dat terwijl de
beginfase juist belangrijk is. In de spiegelsessie is daarom gesproken over de tarieven en de
werkwijze van de Commissie. De aanwezigen waren het erover eens dat de tarieven en
werkwijze transparant zijn, maar dat de kosten als hoog worden ervaren. Daarom is nagedacht
over prikkels voor het bevoegd gezag om de Commissie m.e.r. in de beginfase wel al om
advies te vragen. Enkele suggesties zijn:
• Het geven van kortingen bij positieve toetsing;
• Mogelijkheden voor subsidie;
• De tariefstructuur opbouwen aan de hand van een project, in plaats van een algemene
tariefstructuur waar ook de overheadkosten van de Commissie m.e.r. in zitten.
Verder is gesproken over de communicatie van de Commissie m.e.r. over de kwaliteit van het
MER in de jaarverslagen. Het beeld dat wordt uitgezonden, namelijk dat een MER van slechte
kwaliteit is wanneer er een essentiële tekortkoming is, is volgens de aanwezigen niet juist. Het
beeld kan genuanceerd worden door onderscheid te maken in het type tekortkomingen, maar
ook door meer te communiceren over het aantal MER’en dat wel direct een positief advies
krijgt, of na een aanvulling alsnog positief getoetst wordt. Door het imago van het MER op deze
manier aan te passen, ontstaat een positiever beeld over niet alleen de kwaliteit van MER,
maar ook over de toegevoegde waarde van een MER bij een planproces en het advies en rol
van de Commissie m.e.r. hierbij.

29 van 66

MILIEUEFFECTRAPPORTEN IN NEDERLAND: KWALITEIT EN
KWANTITEIT

6

HOE KAN NEDERLAND AANTALLEN MER’EN
EN M.E.R.-BEOORDELINGEN MONITOREN?

Om invulling te geven aan de onderzoeksvraag op welke wijze de verplichting om kwantitatieve
informatie over de m.e.r.-beoordelingsprocedure aan de EU te verstrekken gestalte kan krijgen,
wordt in dit hoofdstuk beschreven hoeveel MER’en en m.e.r.- beoordelingen er in pilotjaar 2018
zijn opgesteld. Daarnaast is via de enquêtes, interviews en spiegelsessie geïnventariseerd hoe
de monitoring gestalte zou kunnen krijgen en wat de voorkeuren zijn. De resultaten staan in
paragraaf 6.2 tot en met 6.4. Het doel is allereerst een gevoel te krijgen voor het aantal MER’en
en m.e.r.-beoordelingen, die zouden moeten worden gemonitord. En ten tweede een beeld te
krijgen van de wensen in het werkveld en de mogelijkheden die worden gezien om de aantallen
te kunnen monitoren.
Allereerst wordt hieronder een samenvatting van hoofdstuk 6 gegeven.
Samenvatting
Het zicht op het aantal MER’en dat in 2018 is opgesteld is niet compleet, omdat er geen zicht
is op het aantal MER’en dat de beperkte procedure heeft doorlopen. Op basis van de
verkregen informatie van de Commissie m.e.r. en de respons vanuit de geënquêteerden is de
inschatting dat het totaal in 2018 opgestelde MER’en ongeveer 80 bedraagt.
Er zijn in 2018 honderden m.e.r.-beoordelingen gemaakt, maar het zicht op het absolute
aantal is zeer incompleet en sterk afhankelijk van de respons bij omgevingsdiensten en
provincies. Ook geldt de verwachting dat er bij gemeenten vele (vormvrije) m.e.r.beoordelingen zijn opgesteld en de gemeenten zijn niet direct in de enquête betrokken(wel
indirect via de omgevingsdiensten).
De geënquêteerden zijn tevreden over hun eigen opslagfaciliteiten voor MER en m.e.r.beoordelingen.
De voorkeur ten behoeve van monitoring van de aantallen MER’en en m.e.r-beoordelingen is
in de interviews niet eenduidig centraal of decentraal, maar in de spiegelsessie gaat
desgevraagd de voorkeur sterk uit naar een centraal systeem, aansluitend op dat van de
Commissie m.e.r. (maar andere opties zijn ook denkbaar).
Om een centrale opslag succesvol te laten zijn, is het volgende nodig: de leverplicht naleven
vanuit bevoegd gezag; een voldoende en centraal budget voor opzet en beheer; duidelijke
kaders wat er in komt. In de spiegelsessie komt bovendien naar voren dat het efficiëntste is
om aan te sluiten bij het systeem van de Commissie m.e.r. en er zijn diverse concrete
suggesties gedaan.

6.1

Aantallen MER’en en m.e.r.-beoordelingen in 2018

6.1.1

Aantallen MER’en

De aantallen opgestelde MER’en zijn bepaald op basis van de gegevens van de Commissie
m.e.r. over het aantal getoetste MER’en en de gegevens uit de enquêtes over bij de provincie
en omgevingsdiensten beschikbare informatie over aantallen MER’en en m.e.r.-beoordelingen
in het pilotjaar 2018.
Vanuit de informatie van de Commissie m.e.r. komt naar voren dat er in 2018 in totaal 70
MER’en zijn getoetst. Door de provincies en omgevingsdiensten is aangegeven dat er aan hun
zijde in totaal 31 MER’en zijn opgesteld. Vanuit de enquêtes blijkt dat van deze 31 MER’en:
•
•

10 een plan-MER betrof
13 een combinatie van plan-/project-MER;

30 van 66

•

8 project-MER’en, waarvan 6 met een uitgebreide procedure en 2 met een beperkte
procedure. Van de beperkte procedure is 1 MER niet door de Commissie m.e.r. getoetst.

Aangezien het merendeel van deze MER’en de uitgebreide m.e.r. procedure heeft doorlopen
en of door de Commissie m.e.r. is getoetst, zitten deze aantallen in de aantallen (70 MER’en)
van de Commissie m.e.r. besloten.
Een absoluut aantal aan opgestelde MER’en is niet aan te geven, omdat in het onderzoek circa
50% van de geënquêteerden de enquête heeft ingevuld. Het beeld van de eventuele MER’en
die de beperkte m.e.r. procedure hebben doorlopen, is daarom niet compleet. Bovendien is een
aantal MER’en met beperkte procedure door gemeenten zelf afgehandeld. Dus buiten het zicht
van Rijk, provincies en omgevingsdiensten. De verwachting is dat dit een heel beperkt aantal
is.
Gezien de geringe aantallen MER’en die in dit kader in de enquête zijn genoemd, lijkt het
aannemelijk dat maximaal 10% van de MER’en de beperkte procedure hebben doorlopen. Het
aantal MER’en in pilotjaar 2018 zou dan naar verwachting bijna 80 MER’en zijn.
Opgemerkt dient te worden dat de enquête is uitgevoerd onder de provincies en de
omgevingsdiensten. Hiermee is de aanname gedaan dat inzicht over het aantal MER’en die in
2018 een beperkte m.e.r.- procedure hebben doorlopen grotendeels te verkrijgen is. Omdat
circa 50% van de aangeschreven provincies en omgevingsdiensten de enquête niet hebben
ingevuld, is er bovenstaand op basis van de beschikbare aantallen een aanname gedaan van
de totaal aantallen MER’en gedaan.

6.1.2

Aantallen m.e.r.-beoordelingen

Het aantal opgestelde m.e.r.-beoordelingen is door middel van de enquête geïnventariseerd.
Uit deze inventarisatie komt dat er in het pilotjaar 2018 in totaal 906 m.e.r.-beoordelingen zijn
genoemd. Opvallend is het aantal m.e.r.-beoordelingen in de categorie intensieve veehouderij
met een totaal van 284. Het aantal infrastructuur m.e.r.-beoordelingen is juist laag met een
totaal van 4. In Figuur 10 is de verdeling in categorieën m.e.r.-beoordelingen in 2018
weergeven. Bij 3 van de 906 m.e.r.-beoordelingen is besloten alsnog een MER te maken. De
overige m.e.r.-beoordelingen hadden als uitkomst dat er geen MER nodig was.

Een andere dan de
hierboven genoemde
categorieën namelijk:
11%

Water
6%

Landelijk gebied
3%
Infrastructuur
1%

Energie, industrie
en delfstoffen
14%
Anders, namelijk een
combinatie van
categorieën namelijk
17%

Intensieve
veehouderij
31%

Woningbouw,
bedrijventerreinen
en stadsprojecten
17%

Figuur 10 Aantal m.e.r.-beoordelingen per categorie in pilotjaar 2018
Ook voor deze aantallen geldt dat de absolute getallen van het aantal m.e.r.-beoordelingen niet
uit het onderzoek te halen zijn, omdat 50% van de aangeschreven provincies en
omgevingsdiensten de enquête hebben ingevuld. Daarnaast zijn de gemeenten niet betrokken
in de enquête. Het daadwerkelijke aantal m.e.r.-beoordelingen zal hoger liggen.

31 van 66

MILIEUEFFECTRAPPORTEN IN NEDERLAND: KWALITEIT EN
KWANTITEIT

6.2

Huidig opslagsysteem van MER’en en m.e.r.beoordelingen

Huidige opslag van MER’en m.e.r-beoordelingen
Via de enquêtes is geïnventariseerd op welke wijze er in de huidige situatie opslag van MER’en
en m.e.r.- beoordelingen plaatsvindt, of en hoe deze opslagmethode functioneert en hoe deze
opslag voor wat betreft de respondenten er in de toekomst uit zou moeten zien. In
onderstaande figuur is het resultaat opgenomen van de huidige opslag en de mening van de
respondenten over hun eigen opslagsysteem.

m.e.r.-beoordelingen: Huidige
Zeer eens
2

3

Eens

Zeer eens
3

3

Eens

Neutraal

Neutraal

Oneens

Oneens

Zeer oneens

Zeer oneens

Geen mening

Geen mening

m.e.r.-beoordelingen: Huidige
1

Zeer eens

0

Zeer eens

Eens

Eens

Neutraal

Neutraal

Oneens

11

Zeer oneens

Oneens
Zeer oneens

Geen mening

Geen mening

m.e.r.-beoordelingen: Huidige
00

Zeer eens

Zeer eens
2

3

Eens

3

3

Eens
Neutraal

Neutraal
Oneens
Zeer oneens

10

Geen mening

Oneens
Zeer oneens
Geen mening

Figuur 11 Resultaten enquête ten aanzien van opslagsysteem en functionaliteit

Opgemerkt wordt dat bovenstaande uitkomst de meningen betreft van de geënquêteerde
provincies en omgevingsdiensten. Of het systeem daadwerkelijk efficiënt is en /of transparant,
is niet getoetst in het onderzoek. Met efficiënt is in dit onderzoek bedoeld dat de kosten en de
baten tegen elkaar opwegen. Effectief betekent dat het systeem daadwerkelijk wordt gebruikt,
en transparant betekent dat men de weg in het systeem kan vinden.

32 van 66

6.3

Toekomstige monitoring van aantallen MER’en en
m.e.r.-beoordelingen

In zowel de enquêtes als in de interviews is er gevraagd hoe monitoring van het aantal MER’en
en m.e.r.-beoordelingen in de toekomst zou kunnen plaatsvinden. In de enquêtes is gevraagd
naar de mogelijkheden voor een monitoringsysteem in de toekomst en lag de nadruk op ‘hoe’
die eruit kan zien. In de interviews is ook naar de behoefte aan een dergelijk
monitoringssysteem gevraagd. De enquêtes en interviews leveren dan ook verschillende type
resultaten op.
In zowel de enquêtes als de interviews is aangegeven dat in de toekomst monitoring van
MER’en en m.e.r.- beoordelingen mogelijk is via een landelijk systeem of via de huidige
bestaande opslagsystemen bij de bevoegde gezagen en omgevingsdiensten. Deze
mogelijkheden zijn tevens aan de deelnemers in de spiegelsessie voorgelegd.
Bij de opzet en het gebruik van een landelijk systeem is door diverse geïnterviewden alsook in
de spiegelsessie aangegeven dat er gekeken kan worden naar de opzet van een nieuw
systeem, maar dat opslag en monitoring ook goed via bestaande systemen zou kunnen zoals
de bestaande database van de Commissie m.e.r. of dat er aansluiting wordt gezocht bij
ruimtelijkeplannen.nl. Verreweg de meeste geïnterviewden hebben aangegeven dat aansluiting
bij de database van de Commissie m.e.r. in dat geval het meest logisch lijkt. Bij de Commissie
m.e.r. is immers al een database aanwezig. Die zou kunnen worden uitgebreid met m.e.r.beoordelingen en vervolgens moeten worden beheerd. Hiernaast is in de interviews gewezen
op het Duitse systeem, waarbij de MER’en via een centraal beheerde website en via een kaart
te raadplegen en terug te vinden zijn7.
In de interviews is de behoefte en mening over al dan geen landelijk centraal opslagsysteem
gepeild. Hieruit komt geen eenduidig beeld. Een deel van de geïnterviewden vindt dat de
huidige opslagsystemen prima werkbaar zijn en dat er geen centrale opslag nodig is. Een
ander deel geeft aan dat een centraal opslagsysteem gewenst zou zijn, zoals aansluiten bij
ruimtelijkeplannen.nl en/of de database van de Commissie m.e.r.
De voorkeur van de respondenten en de aanwezigen in de spiegelsessie gaat uit naar een
centraal beheerd landelijk systeem, waarbij elk bevoegd gezag ook zijn eigen opslagsystemen/
archief heeft (zoals nu ook het geval is). Hierbij is tevens de mogelijkheid aangegeven de
MER’en centraal te beheren en de m.e.r.-beoordelingen via de opslagsystemen van de
bevoegde gezagen. De mogelijkheid centrale opslag en monitoring via de database van de
Commissie m.e.r. te laten lopen is in de meeste gevallen benoemd. Daarnaast is gerefereerd
aan andere bestaande centrale opslagsystemen zoals van ruimtelijkeplannen.nl of het in
ontwikkeling zijnde DSO (Digitaal Stelsel Omgevingswet). Van laatst genoemde mogelijkheid is
in het onderzoek door het ministerie van BZK (Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties)
echter aangegeven dat het DSO volgens de huidige inzichten niet bedoeld wordt als
opslagsysteem.
In het onderzoek zijn de volgende voorwaarden voor een landelijk systeem aangegeven:
•
•
•

7

Elk bevoegd gezag moet de MER’en en m.e.r.-beoordelingen ook daadwerkelijk aanleveren;
om te zorgen dat dat ook gebeurt, zal er een verplichting moeten zijn zoals een ‘haakje in de
wetgeving’.
Er moet budget zijn om het systeem éénmalig op te zetten c.q. het systeem van de
Commissie m.e.r. uit te breiden.
Er moet structureel budget zijn om het systeem te beheren. Dat wil zeggen de
binnengekomen MER’en en m.e.r.-beoordelingen worden opgeslagen in het systeem en
minimaal eens in de 6 jaar (maar liever frequenter) worden geanalyseerd en gerapporteerd.

https://www.uvp-portal.de/de/node/422

33 van 66

MILIEUEFFECTRAPPORTEN IN NEDERLAND: KWALITEIT EN
KWANTITEIT

•

Dit betreffen administratieve handelingen die naar verwachting met een beperkte inzet
mogelijk zijn.
Er moeten goede afspraken zijn en keuzes worden gemaakt in welke documenten er in dat
systeem worden opgeslagen. Zijn dat bijvoorbeeld alleen de MER’en en m.e.r beoordelingen of ook de m.e.r-beoordelingsbesluiten, Notities reikwijdte en detailniveau, de
plannen en besluiten, et cetera.

Voor wat betreft de m.e.r.-beoordelingen is in de enquêtes aangegeven dat bij opslag een
categorisering van m.e.r.-beoordelingen (type activiteiten) van waarde zou zijn.

6.4

Uitkomsten spiegelsessie

In de spiegelsessie is in aanvulling op bovenstaande aan de deelnemers gevraagd:
1. Welk opslagsysteem voor MER en m.e.r.-beoordelingen heeft uw voorkeur?
2. Welke inspanning betekent dat voor uw organisatie?
3. Welke opties zijn er voor de verdeling van de kosten?
Ad 1. In de spiegelsessie is door de meeste deelnemers aangegeven dat een centraal
opslagsysteem de voorkeur verdient, waarbij het uitbreiden en gebruiken van de database van
de Commissie m.e.r. een goede en haalbare mogelijkheid is. Deze is al beschikbaar en relatief
eenvoudig in te richten. Hierbij zal een bevoegd gezag ook altijd een eigen opslagsysteem
hebben en houden ten behoeve van opslag en archivering.
Ad 2. In onderstaande tabel zijn per type monitoring de in de spiegelsessie aangegeven
inspanning(en) benoemd.
Type
monitoring
(kwantiteit)
Centraal
opslagsysteem

Inspanning

•
•
•
•
•
•

Centraal
•
opslagsysteem
zoals uitbreiden en
gebruik database •
Commissie m.e.r. •
•
•
•
•
•

Eigen systemen
•
bevoegde gezagen •
gebruiken

Voor ministerie: Aanvullend onderzoek naar mogelijkheden en kosten.
Er moet in dat geval een meldplicht komen zoals het geval is bij
ruimtelijkeplannen.nl, zodat een ieder ook daadwerkelijk de MER’en m.e.r.beoordelingen gaat aanleveren.
Afstemming criteria wat, hoe en door wie aan te leveren
Betekent juist efficiencyslag: nu veel energie/capaciteit in onderhouden eigen
systeem dat juiste output levert.
Vergt onderhandelen tot het in een landelijk systeem wordt opgenomen.
Vergt veel: proces inrichten, meldpunt, verwerking, analyse en resultaten.
Aanleveren MER’en en m.e.r.-beoordelingen, bijvoorbeeld aan Commissie m.e.r.
c.q. ontvangen van de MER’en en m.e.r.-beoordelingen (in geval Commissie
m.e.r.) en administratief verwerken.
Uitbreiden en capaciteit beheer bestaande website.
Overzichtelijk ICT project bij Commissie m.e.r.
Voor het ministerie: aanvullend onderzoek naar mogelijkheden en kosten.
Er moet in dat geval een meldplicht komen zoals het geval is bij
ruimtelijkeplannen.nl, zodat een ieder ook daadwerkelijk de MER’en m.e.r.beoordelingen gaat aanleveren.
Zodra ingericht, geen inspanning voor ministerie(s), inspanning zit dan bij de
Commissie m.e.r.
Afstemming criteria wat, hoe en door wie aan te leveren.
Betekent juist efficiencyslag: nu veel energie/capaciteit in onderhouden eigen
systeem per bevoegd gezag dat juiste output levert.
Geringe inspanning (gebruik huidig systeem)
Inspanning m.e.r-. beoordelingen afhankelijk van gevraagde details

34 van 66

Ad 3. In de spiegelsessie is vervolgens geïnventariseerd hoe de kosten voor de opzet en het
beheer zouden moeten verdeeld. Men kon kiezen uit:
1. Verdeling tussen rijkspartijen;
2. Verdeling tussen rijk, regio en ander (publieke) organisaties;
3. Rijk financiert structuur systeem, de andere organisaties dragen bij met capaciteit en
content.
In de spiegelsessie gaf men circa 50/50% aan te kiezen voor optie 2 of 3. Niemand gaf aan dat
de kosten verdeeld moeten worden tussen rijkspartijen. In geval van optie 2 gaven enkele
deelnemers aan dat de verdeling alleen tussen de bevoegde gezagen hoort plaats te vinden.
Het hoort immers bij de taakuitvoering van het bevoegd gezag. Bij optie 3 gaf men aan dat
hierbij dan wel een scheiding van eenmalige en structurele kosten moet plaatsvinden. Ook
werd aangegeven dat optie 2 mogelijk het meest ‘eerlijk’ is, maar optie 3 het meest efficiënt
vanwege onderliggende administratie en verantwoording.

35 van 66

MILIEUEFFECTRAPPORTEN IN NEDERLAND: KWALITEIT EN
KWANTITEIT

7

CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN

Het doel van dit onderzoek is tweeledig. Enerzijds is het doel om meer inzicht te krijgen in de
kwaliteit van MER en hoe deze is te beïnvloeden. Anderzijds is het doel om meer inzicht te
krijgen in de kwantiteit van MER en m.e.r.- beoordeling en hoe deze kan worden gemonitord.
In het onderzoek zijn de volgende onderzoeksvragen geformuleerd:
1. Wat wordt verstaan onder de kwaliteit van MER’en?
2. Welke factoren beïnvloeden de kwaliteit van MER’en?
3. Hoe kan de kwaliteit van MER’en verbeteren?
4. Wat is de nulsituatie van aantallen MER’en en m.e.r.-beoordelingen?
5. Hoe kan Nederland aantallen MER’en en m.e.r.-beoordelingen monitoren?
In de volgende paragrafen staan de conclusies over kwaliteit van MER’en (paragraaf 7.1,
onderzoeksvragen 1 en 2), aanbevelingen hoe de kwaliteit te verbeteren (paragraaf 7.2,
onderzoeksvraag 3) en conclusies en aanbevelingen over de aantallen MER’en en m.e.r.beoordelingen (paragraaf 7.3, onderzoeksvragen 4 en 5).
In het onderzoek is daarnaast een aantal zorgpunten naar voren gekomen over
milieueffectrapportage buiten de scope van dit onderzoek, maar die mogelijk wel relevant zijn:
de aanbevelingen daarover staan in paragraaf 7.4.

7.1

Conclusies over kwaliteit van MER’en

1. Uit het onderzoek komt naar voren dat kwaliteit meerdere kanten heeft, het is een
meervoudig begrip. Als belangrijkste aspect van een kwalitatief goed MER noemt het m.e.r.werkveld dat gerichte milieu-informatie nodig is om het milieubelang volwaardig mee te
nemen in de besluitvorming. Daarnaast worden genoemd juridische zekerheid, participatie
en toegankelijkheid.
2. Aan de hand van een dataset van de Commissie m.e.r. is nader bekeken hoe in 2018 de
MER’en beoordeeld zijn op kwaliteit en wat er daarna mee gebeurd is. Dit geeft alleen een
beeld van de kwaliteit van MER'en die aan de Commissie ter toetsing zijn voorgelegd,
zonder dat duidelijk is of de andere MER'en voldoen en of niet meer MER'en aan de
Commissie hadden moeten worden voorgelegd. Van de in 2018 getoetste MER’en kent 70%
een essentiële tekortkoming, oftewel 30% van de MER’en is direct voldoende. Na aanvulling
is meer dan 61% van de MER’en alsnog in orde voor de besluitvorming. Van de resterende
MER’en is niet bekend wat er met het toetsingsadvies is gedaan, mogelijk is een deel ook
hersteld en alsnog geschikt voor de besluitvorming.
3. De meningen in het m.e.r.-werkveld zijn verdeeld of het acceptabel is dat 70% van de
MER’en tekortschiet, maar later vaak aangevuld worden ten behoeve van het besluit.
Sommigen vinden het een logisch onderdeel van het proces dat een MER nog aanvulling
behoeft, een MER wordt immers opgesteld voor complexe plannen en projecten. Anderen
willen streven naar ‘in één keer goed’.
4. M.e.r.-deskundigheid bij initiatiefnemer, bevoegd gezag en MER-opsteller is de belangrijkste
factor voor de kwaliteit van MER’en. Daarnaast is de kwaliteit/organisatie van het
planproces een belangrijke factor. Factoren die ook vaak genoemd worden zijn participatie
(een ontoegankelijk MER belemmert dit) en tijd en budget (tegen te lage prijzen MER’en
laten opstellen).
5. Het idee om adviesbureaus te certificeren is niet ondersteund, mede omdat de
verantwoordelijkheid voor een kwalitatief goed MER ligt bij meerdere spelers en omdat er
meer factoren dan de deskundigheid van de MER-opsteller een rol spelen.
6. De meerwaarde van de Commissie m.e.r. als onafhankelijke derde partij is door iedereen
onderkend. De positie van de Commissie wjizigt als de verplichte projectMER-toetsing onder
de Omgevingswet verdwijnt. Een deel van de geïnterviewden heeft zorgen bij deze
verandering.

36 van 66

7.2

Aanbevelingen om de MER-kwaliteit te verbeteren

Algemeen kan worden gesteld dat er voor de verbetering van de kwaliteit van het MER niet één
onderdeel, één actie en/of één actor kan worden aangewezen. De verbetervoorstellen die naar
voren komen in het onderzoek zijn dan ook verschillend van aard en de actoren hebben daar
alle een rol in:
1. Koppel milieueffectrapportage vroeg aan het planproces, omdat zo de milieu-informatie het
beste tot zijn recht komt bij de besluitvorming, en koppel hier een gedegen
participatieaanpak aan.
2. Een goede Notitie Reikwijdte en Detailniveau (NRD) is cruciaal geacht voor de kwaliteit van
het latere MER. De verwachting van geïnterviewden is dat het kan helpen als de Commissie
m.e.r. vaker adviseert over reikwijdte en detailniveau:
- Dergelijke advisering kan mogelijk toenemen als de tarieven lager zijn door bijvoorbeeld
deels subsidiëren van vroeg advies, een bonustarief bij positieve toetsing van het MER,
tarifering alleen gebruiken voor de adviezen (uren die besteed worden aan een advies) en
niet voor het ‘apparaat’.
- Overweeg om het reikwijdte en detail-advies weer te verplichten.
3. Bevoegde gezagen moeten de voordelen zien van m.e.r., onder andere door hun kennis
erover te vergroten. Koppel kennisvergroting bij het bevoegd gezag aan de inspanningen
richting de Omgevingswet en deel positieve ervaringen. Vul de rol beter in door meer
begeleidend op te treden naar initiatiefnemers. Maak als bevoegde gezagen meer gebruik
van de kennis bij omgevingsdiensten, in sommige gevallen dient dan wel geïnvesteerd te
worden in m.e.r.-expertise bij de omgevingsdiensten.
4. Goed opdrachtgeverschap is cruciaal bij initiatiefnemers. Dat begint met een selectie van
adviesbureaus op kwaliteit aan de hand van de juiste criteria. Initiatiefnemers zijn minder
ervaren (meestal ‘kleinere’ bedrijven/instanties) of meer ervaren (meestal ‘grotere’
bedrijven/instanties):
- Minder ervaren initiatiefnemers: bied een centrale pool aan om kennis uit te wisselen, laat
m.e.r.-brochures via koepelorganisaties verspreiden, begeleid meer vanuit bevoegd
gezag/omgevingsdienst bij het proces en de keuze van het MER-adviesbureau.
- Meer ervaren initiatiefnemers: stuur aan op meer bewustwording, presenteer het belang
van advisering door de Commissie m.e.r. over reikwijdte en detail, voordelen van m.e.r. voor
besluitvorming meer voor het voetlicht brengen.
5. Alhoewel de adviesbureaus de MER’en opstellen, zijn er weinig concrete aanbevelingen
voor deze m.e.r.-speler, naast het gebruik van instrumenten om de juiste bureaus beter te
selecteren, zoals voordracht vanuit bevoegd gezag en een checklist van benodigde
kwaliteiten. De adviesbureaus worden opgeroepen om het instrument digitaal, interactief,
toegankelijk MER (verder) te ontwikkelen. Dit laatste kan behulpzaam zijn voor participatie.
6. Laat de Commissie m.e.r. in de toekomst complexe project-MER’en blijven toetsen en
(extra) aanvullingen toetsen. Dit kan ook op vrijwillige basis. Laat de Commissie m.e.r.
adviseren over de toegankelijkheid van MER’en. Communiceer vanuit de Commissie m.e.r.
positiever over de MER’en, wees vollediger door de tekortkomingen beter te benoemen en
ook in te gaan op de kwaliteit ná aanvulling.

7.3

Conclusies en aanbevelingen registratie en
monitoring

1. Het zicht op het aantal MER’en dat niet door de Commissie m.e.r. wordt getoetst, is lastig te
achterhalen. De MER’en die worden opgesteld onder de beperkte m.e.r.-procedure zijn niet
op één plek geregistreerd en waren in dit onderzoek afhankelijk van de respons van de
geënquêteerden.
2. Het zicht op het aantal m.e.r.-beoordelingen is niet compleet. M.e.r.-beoordelingen zijn niet
op één plek geregistreerd en dus moeilijk vindbaar, inzicht is afhankelijk van de respons van

37 van 66

MILIEUEFFECTRAPPORTEN IN NEDERLAND: KWALITEIT EN
KWANTITEIT

de geënquêteerden. Daarnaast zijn in het onderzoek gemeenten niet betrokken, waar naar
verwachting ook veel m.e.r.-beoordelingen plaatsvinden.
3. Er is een voorkeur voor een centraal geregelde registratie en monitoring, aansluitend op het
systeem van de Commissie m.e.r. (maar andere vormen zijn ook mogelijk).
4. Om centrale opslag succesvol te laten zijn is een centraal (aanvullend) budget nodig voor
opzet en beheer, een duidelijke inkadering wat er in hoort en moet er een leverplicht worden
georganiseerd (‘haakje’ in de wet nodig).
5. Een centrale opslagfaciliteit biedt de mogelijkheid om periodiek via onderzoeksinstellingen
en/of universiteiten onderzoek te laten doen naar onder meer de kwaliteit van MER en van
m.e.r.-beoordelingen. Ook kan daarmee een vinger aan de pols worden gehouden van
opgestelde MER’en en uitvoering van de m.e.r-plicht.

7.4

Overige uitkomsten en aanbevelingen

In het onderzoek zijn enkele zorgpunten gesignaleerd, die tevens een relatie/raakvlak hebben
met de kwaliteit van MER’en en met het m.e.r-systeem, maar die niet binnen het onderzoek
vielen. Deze zorgpunten leveren de volgende aanbevelingen op:
1. Het is van groot belang dat de m.e.r.-plicht in de praktijk correct wordt uitgevoerd. Er zijn
twijfels of voor alle plannen zoals Omgevingsvisies wel planMER’en zijn en worden
opgesteld, hetgeen vaak wel verplicht is, en er bestaat geen handhavingsmechanisme. Het
Rijk kan meer aandacht vragen voor de plan-m.e.r.-plicht.
2. In Nederland worden jaarlijks honderden m.e.r.-beoordelingen uitgevoerd, maar het zicht op
aantallen en de kwaliteit ervan is zeer beperkt. Aanbevolen aan bevoegd gezag m.e.r. wordt
om kritischer te zijn op m.e.r.-beoordelingen en deze aan een specifieker onderzoek te
onderwerpen om te bepalen of de kwaliteit op orde is en of terecht geen MER wordt
opgesteld.
3. Of een MER van voldoende kwaliteit is of niet wordt in ultimo bepaald door de rechter die
besluiten toetst, indien het besluit daadwerkelijk voor de rechter komt en daarvoor de juiste
beroepsgronden worden aangedragen. Het is te overwegen om hier nader casuïstisch
onderzoek naar te doen, bijvoorbeeld door een promovendus of een postdoc.

38 van 66

BIJLAGE 1 BETROKKENEN BIJ HET ONDERZOEK
Begeleidingsgroep
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
Ministerie van Binnenlandse Zaken
Rijkswaterstaat
Commissie m.e.r.
Universiteit Groningen
Universiteit Utrecht

Geënquêteerden
Organisaties
Provincies

Provincie Drenthe
Provincie Zeeland
Provincie Noord-Holland
Provincie Utrecht
Provincie Noord-Brabant
Provincie Overijssel
Provincie Groningen
Provincie Gelderland
Provincie Limburg

Omgevingsdiensten

Regionale Uitvoeringsdienst Utrecht
Regionale Uitvoeringsdienst Drenthe
Regionale Uitvoeringsdienst Zuid-Limburg
Regionale Uitvoeringsdienst Zuid-Holland Zuid
Regionale Uitvoeringsdienst Noord-Holland Noord
Omgevingsdienst Regio Arnhem
Omgevingsdienst Regio Nijmegen
Omgevingsdienst Midden-Holland
Omgevingsdienst Haaglanden
Omgevingsdienst West-Holland
DCMR Milieudienst Rijnmond
Omgevingsdienst Brabant Noord
Omgevingsdienst IJsselland
Omgevingsdienst Noordzeekanaalgebied

Gemeenten

Gemeente Peel en Maas
Gemeente Venray
Gemeente Nederweert
Gemeente Venlo

39 van 66

MILIEUEFFECTRAPPORTEN IN NEDERLAND: KWALITEIT EN
KWANTITEIT

Geïnterviewden
Organisatie

Rol

Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat

Systeemverantwoordelijke voor systeem
M.e.r.- adviseur

Rijkswaterstaat

Adviseur

Ministerie van Binnenlandse Zaken

Implementatie van m.e.r. in Omgevingswet

Ministerie van Economische Zaken en Klimaat

Bevoegd gezag projecten Rijkscoördinatieregeling

Commissie m.e.r.

1: Voorzitter en directeur
2: Werkgroepsecretarissen

Provincie Noord-Brabant en Gelderland

M.e.r.-coördinatoren (2 personen)

DCMR Milieudienst Rijnmond

Bevoegd gezag (toetser)

RUD Drenthe

Vergunningverlening

Gemeente Den Haag

Bevoegd gezag (senior beleidsmedewerker milieu)

Gemeente Utrecht

Bestuurlijk portefeuillehouder

Gemeente Fryske Marren

Bestuurlijk portefeuillehouder

Gemeente Delft

Bestuurlijk portefeuillehouder

TenneT

M.e.r.-coördinator en adviseur

NL Ingenieurs

Adviseur

Advocatuur

Juridische ondersteuning m.e.r.-procedure

Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
(RVO)

Adviseur Bureau energieprojecten

ZZP’er

Onafhankelijk adviseur

NGO / Milieubeweging

Adviseur

Stichting Advisering Bestuursrechtspraak
(STAB)

Juridische ondersteuning m.e.r.-procedure

40 van 66

Deelnemers spiegelsessie
Organisatie

Rol

Ministerie van I en W

Systeemverantwoordelijke voor systeem

Ministerie van I en W

M.e.r.-adviseur

Ministerie van Binnenlandse Zaken

Implementatie van m.e.r. in Omgevingswet

Rijkswaterstaat

Adviseur

DCMR Milieudienst Rijnmond

Bevoegd gezag (toetser)

Provincie

M.e.r.-coördinator

Commissie m.e.r.

Directeur

Commissie m.e.r.

Werkgroepsecretaris

Universiteit Groningen

Hoogleraar Milieu en Infrastructuur Planning

Universiteit Utrecht

Hoogleraar Natuurbeheer en biodiversiteit

NGO/Milieubeweging

Adviseur

TenneT

M.e.r.-coördinator en adviseur

Adviesbureau

M.e.r.-adviseur

Arcadis

Projectmedewerkers (5 personen)

41 van 66

MILIEUEFFECTRAPPORTEN IN NEDERLAND: KWALITEIT EN
KWANTITEIT

BIJLAGE 2 OVERZICHT VERBETERPUNTEN
Factor

Verbeterpunten

Milieubelang

•

Het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat dient het belang van m.e.r. meer uit te
dragen en zelf het goede voorbeeld te geven bij kaderstellende en richtinggevende
plannen

Integrale
beoordeling

•
•

Een meer integrale effectenanalyse
Milieu dient onderdeel te zijn van de totale afweging

Procedure

•

Start de NRD al vroeg in proces: zet in deze fase al uiteen wat spanningen zijn en
vraag in deze fase om advies van de Commissie m.e.r.

Politiek

•
•
•

Biedt meer transparantie in de besluitvorming i.r.t. het MER
Geef in de samenvatting van het MER politieke gevoeligheden weer
Leg de effecten en mitigatiemaatregelen goed voor aan besluitvormend orgaan

Toetsing door
onafhankelijk
orgaan

•

Rol van de Commissie m.e.r. uitbreiden:
• Toets ook op toegankelijkheid MER, m.e.r.-beoordelingen en complexe
vergunningen
• Adviserende rol bij NRD en procesadvies
Behoud rol onafhankelijke derde: Verplichte toetsing bij Project-MER onder de
Omgevingswet
Beeldvorming: Communiceren het percentage MER met essentiële tekortkoming na
eindtoetsing om negatief imago te voorkomen. En om rol en meerwaarde van de
Commissie expliciet te maken. Geef ook aan wat er goed gaat
Verlaag de drempel voor de advisering over de reikwijdte en het detailniveau door de
Commissie m.e.r. door kennis en communicatie, maar ook opnieuw te kijken naar de
kosten voor het inschakelen van de Commissie m.e.r. met name in de voorfase (NRD)
voor kleine gemeenten

•
•
•

Proces

•

Start vroegtijdig in het proces met MER

Leesbaarheid

•

Digitalisering:
• Maak meer gebruik van beelden
• Verbeter de toegankelijkheid door digitalisering
• Werken met actuele tools
• Interactief MER
Maak ook een samenvatting van onderliggende rapporten (bijlagen)
Publieksvriendelijke effectbeschrijvingen

•
•
Systeem

•
•
•
•
•

Inhoud

•
•
•
•
•
•

De (rijks)overheid dient meer druk te zetten op bevoegde gezagen om het instrument
m.e.r. optimaal te gebruiken (de overheid heeft hierin een voorbeeldfunctie)
Verankering van toetsingsadvies Commissie m.e.r. in de wetgeving, met name voor de
aanvulling op het MER
Juridisch kader beter bekend bij MER-adviseurs
Verantwoordelijkheid m.e.r.-procedure bij bevoegd gezag i.p.v. initiatiefnemer
Het bijhouden van aantallen (en typen) MER’en om bijsturing ten behoeve van kwaliteit
mogelijk te maken
Uniformering van effectbeoordeling
Omgevingstoets beter uitvoeren
Betere informatievoorziening door overheden
Meest milieuvriendelijke alternatief terugbrengen
Reproduceerbaarheid van onderzoeken
Onderbouwing van methoden

42 van 66

Factor
Deskundigheid
bureaus

Verbeterpunten
•

•

Verplichten van expertise (in aanbestedingsprocedure aantonen)
• Certificering van adviesbureaus is wel/niet de oplossing
Ingenieursbureaus mogen vaker eigenwijs zijn
Bonus-malus systeem: Ingenieursbureaus draaien op voor kosten als MER na advies
moet worden bijgesteld (voorkomt lage inschrijvingen)
Juiste mensen met ervaring inzetten

Deskundigheid
initiatiefnemers

•

Selectie van bureaus op kwaliteit in plaats van prijs

Deskundigheid
bevoegd gezag

•
•
•

Omgevingsdiensten kunnen een rol spelen in ondersteuning BG
Kennis bevoegde gezagen verbeteren
Bevoegd gezag dient te sturen op kwaliteit, capaciteit en expertise

Tijd en budget

•

Tarieven Commissie m.e.r.: betalen door overheid of bedrijfsleven, tarieven verlagen,
advisering betaalbaarder maken, met name advies over NRD en kosten aanvulling
inclusief maken of een bonusregeling aan verbinden
Vanuit opdrachtgever geen druk leggen op lage budgetten

•
•

•
Participatie

•
•
•
•
•
•

De Omgevingswet stimuleert participatie
Flexibiliteit in participatieproces is positief, maar je kunt wel een minimum stellen
De initiatiefnemer dient verantwoordelijk te zijn voor participatie
Besluiten nemen vanuit participatie
De m.e.r.-coördinator kan invulling geven aan participatie in MER
Gebruik het MER in het participatieproces: gesprek over oplossingsrichtingen,
klankbordgroep; met name in de NRD fase

Openbaarheid

•

Transparantie: risico gestuurd zaken benoemen

Kwaliteitsborging

•
•

Jaarlijks monitoren geeft preventieve werking (levend MER/dashboard)
Verplichte MER evaluatie

43 van 66

MILIEUEFFECTRAPPORTEN IN NEDERLAND: KWALITEIT EN
KWANTITEIT

BIJLAGE 3 ONDERZOEKSMETHODEN
Toelichting onderzoeksmethoden
In dit onderzoek is gekozen voor een combinatie van kwantitatief en kwaliteit onderzoek aan de
hand van desk research, data-analyse, enquêtes, interviews en een spiegelsessie. Deze keuze
is gemaakt naar aanleiding van de gekozen onderzoeksvraag en de informatie die nodig is om
de onderzoeksvraag te beantwoorden. Enerzijds is informatie nodig over de aantallen MER’en
en m.e.r.-beoordelingen in Nederland die worden uitgevoerd en die eventueel getoetst worden.
Hiermee kunnen we (voor het peiljaar 2018) de stand van zaken opmaken van hoeveel MER’en
en m.e.r.-beoordelingen er zijn opgesteld, hoeveel er zijn getoetst, en een advies geven over
monitoring van MER en m.e.r.-beoordelingen met betrekking tot de benodigde omvang hiervan.
Anderzijds zoeken we naar ervaringen uit het werkveld met de kwaliteit van MER in Nederland
en adviezen om de kwaliteit te verbeteren.
Daarnaast is gekozen voor triangulatie van de resultaten met behulp van de enquêtes,
interviews en spiegelsessie. Het doel is om de opgehaalde informatie te verifiëren en de
validiteit van het onderzoek te controleren. Een voorbeeld is het beantwoorden van de
onderzoeksvraag over beïnvloedingsfactoren van kwaliteit: in de enquête kon men door ons
aangegeven factoren aankruisen, in de interviews kon men zelf factoren noemen zonder dat
deze vooraf werden aangegeven, en in de spiegelsessie werd gevraagd om bevestiging van de
resultaten uit de enquêtes en interviews. De resultaten kunnen op deze manier worden
geconvergeerd (de resultaten leiden tot dezelfde conclusies).
Deskresearch
Bij aanvang van het onderzoek is een deskresearch uitgevoerd. Dit is grotendeels gebeurd op
basis van wetenschappelijk onderzoek over de kwaliteit van MER’en en alternatieven
mogelijkheden van kwaliteitsborging. De lijst van beschikbare onderzoeken is in samenwerking
met de begeleidingsgroep opgesteld en aangevuld. Het doel was de scope van het onderzoek
te verfijnen. Enerzijds is gekeken naar de gebruikte onderzoeksmethoden om de
onderzoeksaanpak verder uit te werken. Anderzijds zijn de conclusies uit de publicaties
gebruikt om de scope van het onderzoek inhoudelijk waar nodig nog bij te stellen. Naar
aanleiding van deze scopingfase is de aanpak van het onderzoek bevroren om de volgende
stappen te kunnen zetten.
Data-analyse
De Commissie m.e.r. heeft kwantitatieve gegevens aangeleverd over het aantal getoetste
MER’en in peiljaar 2018. Dit zijn dezelfde gegevens die worden gebruikt voor het jaarverslag
van de Commissie m.e.r. Deze informatie is gebruikt om een data-analyse uit te voeren naar
het aantal MER’en, toetsingsadviezen en aanvullingen op MER’en. Het doel was om meer
inzicht te krijgen in het aantal MER’en met een essentiële tekortkoming, de inhoud van de
tekortkomingen, eventuele aanvullingen en toetsingen op de aanvullingen. Deze gegevens zijn
vervolgens aangevuld met data die is verkregen uit de enquête bij provinciale m.e.r.coördinatoren en omgevingsdiensten.
Enquête
Er is onder de omgevingsdiensten en provinciale m.e.r.-coördinatoren een enquête uitgezet.
Met deze enquête is informatie gegenereerd over aantallen MER’en en m.e.r.-beoordelingen,
de wijze van registratie en mogelijkheden m.b.t. monitoring van aantallen opgestelde MER’en
en m.e.r.-beoordelingen. De provinciale m.e.r.-coördinatoren en milieudiensten hebben het
beste zicht waar MER’en worden opgeslagen. Tevens is gevraagd hoe men tegen kwaliteit van
MER’en aankijkt. Het doel van de enquêtes is om met name vergelijkbare informatie op te
halen door gesloten en open vragenstelling, welke kan worden getoetst in de interviews en
spiegelsessie. In Bijlage 5 is de vragenlijst van de enquête opgenomen. In de enquête zijn voor
gesloten vragen steeds keuze-opties voorgelegd. In sommige gevallen is er gelegenheid voor

44 van 66

een open antwoord. In totaal zijn er 40 enquêtes verstuurd. Respondenten van de enquête
werden tevens uitgenodigd voor deelname aan de spiegelsessie.
Interviews
Naast de enquête zijn er 19 diepte-interviews gehouden met sleutelfiguren en deskundigen
binnen het m.e.r.-veld over hun visie op kwaliteit, en hun suggesties voor verbetering en
kwaliteitsborging. Ook is de mening gevraagd over de wijze waarop MER’en en m.e.r.beoordelingen kunnen worden opgeslagen en de aantallen kunnen worden gemonitord. Het
doel van de interviews was om ervaringen en percepties uit het werkveld op te halen. Op deze
manier kan op genuanceerde wijze een advies over de kwaliteit van MER worden gegeven. De
respondentenlijst is zoveel mogelijk een combinatie van verschillende rollen in de m.e.r.procedure, om een zo veelzijdig mogelijk beeld te krijgen. Dat varieert van de
systeemverantwoordelijke (Ministerie van I en W) tot bevoegde gezagen, bestuurders en
adviseurs. In enkele gevallen zijn tegelijkertijd twee personen van dezelfde organisatie
geïnterviewd. Net als bij de enquêtes zijn de respondenten van de interviews uitgenodigd voor
deelname aan de spiegelsessie. Het interviewprotocol is opgenomen in Bijlage 6.
Spiegelsessie
De laatste stap in het onderzoek betrof een spiegelsessie. Hierin stond de dialoog omtrent het
verbeteren van de kwaliteit van MER centraal. Het doel was om de resultaten uit de enquêtes
en interviews te valideren en verbeterpunten die zijn aangedragen verder te concretiseren.
Daarnaast is tussen de gespreksrondes informatie opgehaald over de monitoring van MER’en
en m.e.r.-beoordelingen middels het plakken van post-its. De gesprekken vonden plaats vanuit
het perspectief van vier sleutelspelers: bevoegd gezag, initiatiefnemer, adviesbureaus en
Commissie m.e.r. De discussie werd gevoerd over de volgende onderwerpen:
Bevoegd gezag
•
•

Spelers moeten beter opgeleid zijn, vooral aan
de kant van bevoegd gezag
Inschakeling van kennis en interactie met de
omgevingsdienst

Initiatiefnemer
•
•

Adviesbureaus
•
•

Toegankelijkheid MER verbeteren (samenvatting, •
omvang, digitalisering, taalgebruik, structuur,
koppeling met besluitvorming)
•
Meer kundige en ervaren mensen inzetten bij
adviesbureaus (certificering?)

Beter opdrachtgeverschap richting bureaus
(deskundigheid, selectie, kosten, planning,
omgevingsproces)
Een betere NRD aan het begin van een MER en
participatie tijdens het MER

Commissie m.e.r.
Commissie m.e.r. moet transparanter zijn over
werkwijze, kosten en tarieven
Commissie m.e.r. zou tevens een adviserende rol
moeten krijgen, naast de toetsende rol

Respons op de enquêtes
Hieronder wordt beschreven wat de respons op de enquêtes was. Voor de interviews en
spiegelsessie is een lijst van deelnemers opgenomen in Bijlage 1.
De enquête is uitgezet onder 40 m.e.r.-coördinatoren van provincies en omgevingsdiensten.
Hierbij is een respons van 27 stuks ontvangen. Een kanttekening hierbij is dat de regionale
uitvoeringsdienst Limburg Noord opereert als netwerkorganisatie. De medewerkers zijn in
dienst bij de 15 Noord- en Midden-Limburgse gemeenten. De enquête is daardoor door RUD
Limburg-Noord uitgezet naar 10 van deze 15 gemeenten. Hierbij is een respons van 4
gemeenten ontvangen. Van de 27 responses zijn er dus 4 afkomstig van personen werkzaam
binnen RUD Limburg-Noord.

45 van 66

MILIEUEFFECTRAPPORTEN IN NEDERLAND: KWALITEIT EN
KWANTITEIT

De respondenten konden aangeven welke rol zij vervullen binnen de organisatie met betrekking
tot m.e.r. Hierbij kon men meerdere rollen aanvinken binnen een zevental categorieën en een
open categorie die men zelf kon invullen. De rollen die door respondenten het meest vervuld
worden zijn juridisch advies en toetsing op inhoud (Figuur 12). Enkele respondenten hebben
aangegeven een andere rol te hebben dan de aan te vinken rollen. Vaak was dit een
specificering van de eerder aangegeven rollen. Enkele keren betrof het ook een uitzondering
zoals het uitwisselen en bevorderen van kennis met betrekking tot m.e.r. en het opzetten en
uitvoeren van monitoring- en evaluatieprogramma’s in het kader van m.e.r. procedures. Als we
de resultaten van provincies en omgevingsdiensten vergelijken, zien we over het algemeen
dezelfde verdeling. Wel komt de rol ‘procedure organiseren’ bij de provincies vaker voor dan bij
omgevingsdiensten. Bij omgevingsdiensten komt de rol ‘toetsen op inhoud’ vaker voor.

Verdeling rollen binnen m.e.r.
Anders, namelijk
9%

Onderzoek m.e.r.
3%

Juridisch advies
20%

Inhoudelijke
bijdrage
12%

Proces organiseren
11%

Toetsing inhoud
18%

Procedure
organiseren
13%

Advisering
reikwijdte en
detailniveau
14%

Figuur 12 Rollen van respondenten binnen de m.e.r.-procedure

46 van 66

BIJLAGE 4 DESKRESEARCH PUBLICATIES
Onderzoek

Scope & methode

Belangrijkste conclusies

H. Runhaar, A. Gommers, K.
Verhaegen, K. Cooman, P.
Corens, 2018

Scope:
Het paper focust zich op de
effectiviteit van de milieueffectrapportage beïnvloed door
specifieke kenmerken van m.e.r.systemen en zijn context. Er is
vergeleken met Nederland,
Verenigd Koninkrijk en
Denemarken.
Methode:
Online survey onder m.e.r.professionals met verschillende
rollen (respons 8%), gericht op
meten van percepties voor de ex
ante en ex post effectiviteit van
m.e.r. in Vlaanderen. Op de data
is een statistische analyse uitgevoerd.

In Vlaamse project-m.e.r.’s is de effectiviteit vergelijkbaar met die
van andere landen. De plan-m.e.r. in Vlaanderen is meer invloedrijk dan in Nederland. Net als in andere landen is in Vlaanderen
een invloed merkbaar op besluitvorming zowel voorafgaand als na
voltooiing van de m.e.r.
De wettelijke verplichting is in alle vier de landen uit dit rapport de
belangrijkste factor voor de effectiviteit. De mechanismen binnen
de m.e.r. en andere factoren van beïnvloeding van de effectiviteit
zijn meer specifiek voor het betreffende land.
Een aanbeveling is om meer in-depth, kwalitatieve en case-study
gebaseerde vervolgonderzoeken te verrichten. Dit om de complexe wisselwerking tussen factoren gerelateerd aan het m.e.r.
systeem beter te begrijpen. Het brengt daarbij in beeld hoe de
praktische toepassing zou kunnen zijn en hoe dit wordt beïnvloed
door de specifieke context.

Scope:
Methode ontwikkelen die m.e.r.plichtige projecten machinaal kan
herkennen.
Methode:
Beschouwen twee databronnen:
de bekendmakingen op
www.officielebekendmakingen.nl
en www.commissiemer.nl.

Praktisch is het onmogelijk om met de huidige data een match te
vinden tussen MER’en en bekendmakingen. Dit heeft vooral te
maken met de gebreken in de beschikbare informatie over
bekendmakingen, die erg summier is.
Over de MER’en is meer beschikbaar, maar dit is weinig waardevol omdat deze bron van informatie nou juist (deels) verdwijnt in
de toekomst, wanneer de wettelijke rol van de Commissie m.e.r.
kleiner wordt onder de Omgevingswet.

The effectiveness of
Environmental Assessment
in Flanders; An analysis of
practitioner perspectives

F. Vermeij en W. Vonk
(Ynformed), mei 2018:
Advies omtrent Methode en
om m.e.r.-plichtige
projecten middels machine
learning technieken te
herkennen
A. Oostdijk, M. Bolkestein, M.
Olde Wolbers, W. Metziar
(Berenschot), 2017:
Evaluatie Tarievenwet
Commissie m.e.r.

Effect kostendekkende tariefstelling op kwaliteit
Scope:
N.a.v. de tariefstelling van advise- Wet tarieven is factor die heeft geleid tot een afname van het
aantal vrijwillige adviesaanvragen en mogelijk ook tot een afname
ring door Commissie m.e.r. zijn
drie vragen onderzocht:
van het aantal verplichte adviezen. Uit data valt niet te concluderen dat minder vrijwillige adviezen leiden tot kwaliteitsafname
- Effect kostendekkende tariefstelling van verplichte en vrijwillige MER’en. Kwaliteit MER’en en m.e.r. daalt wel door afnemende
adviezen op kwaliteit MER-rapport expertise bij bevoegde gezagen, mede door complexere
milieuwet- en -regelgeving. Advisering Commissie m.e.r. draagt bij
en de m.e.r.-procedure.
- Welke andere factoren beïnaan beter MER en milieu-informatie voor besluitvorming.
vloeden aantal advies- en toetsFactoren van invloed op aantal advies- en toetsaanvragen
aanvragen bij de Commissie?
Door lagere economische groei zijn er minder projecten. Afname
- Invloed aantal adviezen op
aantal project-milieueffectrapportages waarbij een toets verplicht
bedrijfscontinuïteit (met inbegrip
is. Advieskosten van Wet tarieven laat aantal vrijwillige adviezen
van de kwaliteit van de adviezen) dalen. Sinds Wet tarieven nog maar zelden advies over MERvan de Commissie?
aanvulling gevraagd.
Methode:
Ontwikkeling adviesaanvragen en bedrijfscontinuïteit
Eerdere onderzoeken, interviews, Aantal adviezen per medewerker is onveranderd. Reputatie is ook
sessies met experts en een
onveranderd goed. Nog te vroeg om uitspraak te doen over effecten op bedrijfscontinuïteit in huidige vorm. Uitgaande van huidige
analyse van de veranderende
verantwoordelijkheden, taken en werkwijze is de robuustheid aanwetgeving.
Kwantitatieve ontwikkelingen:
dachtspunt. Cruciaal is borgen kennis en expertise van werkcijfermatig en juridisch. De kwali- groepsecretarissen. Komst Omgevingswet leidt mogelijk tot ander
tatieve inbreng is afkomstig uit de aantal adviesaanvragen, richting is onduidelijk. Bij afname blijft
interviews en eigen analyse.
robuustheid organisatie punt van aandacht.

Scope:
Position paper, geschreven vanuit
Milieueffectrapportage klaar mogelijke kracht en potenties van
voor de toekomst (interne
m.e.r. Doel is beelden over m.e.r.
notitie)
te nuanceren, voorstellen doen
over manieren waarop m.e.r. ook
in de toekomst positieve rol kan
blijven spelen: wat moet beter,
wat moet anders, wat is overbodig?
Methode:
NL ingenieurs, mei 2017:

Definitie voor kwaliteit: MER van goede kwaliteit bevat informatie
die nodig is om milieubelang volwaardig mee te wegen bij het
besluit. De milieu-informatie is op navolgbare en transparante
manier tot stand gekomen en begrijpelijk beschreven, juist en
actueel. Actoren of doelgroepen worden goed bediend met
(milieu)informatie. De maatschappelijke omgeving kan vragen om
meer en gedetailleerdere informatie dan nodig voor besluit sec.
MER verschaft die informatie of motiveert waarom die niet is
opgenomen.
Tekortkomingen bij toetsing van MER’en door Commissie m.e.r.
zijn vaak juridisch van aard. Toetsing richt zich alleen op product,
niet op proces. Onderzoeken geven aan dat men proces vaak wel

47 van 66

MILIEUEFFECTRAPPORTEN IN NEDERLAND: KWALITEIT EN
KWANTITEIT

Onderzoek

Scope & methode

Belangrijkste conclusies

Position paper vanuit adviesbureaus die zijn verenigd in NL
Ingenieurs.

als positief ervaart. M.e.r. beschouwt men grosso modo als effectief en efficiënt instrument. M.e.r. draagt bij aan betere plannen,
met kleinere milieugevolgen en minder juridische risico’s. M.e.r.
heeft meerwaarde door verplicht nadenken over en onderzoeken
van alternatieven, verplichting met omgeving te communiceren,
verplichting keuzes ook vanuit milieubelangen te motiveren en
toetsing van de breedte en diepgang MER door Commissie m.e.r.
Aandachtspunten
Integreer m.e.r. in procedure moederbesluit. Gebruik m.e.r.-aanpak voor integrale afwegingen. Richt m.e.r. op informatie die
nodig is om afgewogen keuzes te maken, met focus op de onderscheidende (milieu)informatie; bij strategische en kaderstellende
plannen kan men in veel gevallen volstaan met vuistregels en
kwalitatieve beoordelingen. Beschouw m.e.r. als hulpmiddel voor
keuzes en besluiten en niet als juridische ‘voor-toets’; laat
Commissie m.e.r. zich zo uitspreken. Gebruik m.e.r. als ontwerpinstrument: geen alternatieven-toets ná opstellen ervan, maar
hulp bij opstellen goede alternatieven. Overweeg (in Omgevingswet) meer formeel gewicht te geven aan voorkeursbeslissingen
volgens principes van Elverding (dus m.e.r. die daarvoor wordt
uitgevoerd). Participatie vanaf begin m.e.r.- / planvormingsproces.
M.e.r. zo vroeg mogelijk in planvorming; al bij strategische en
beleidsafwegingen en -keuzes, wat minder bij concrete besluiten.
Ga na hoe beste invulling te geven aan Commissie m.e.r: meer
gericht op de achterliggende (proces)doelen van m.e.r. (‘milieubelang volwaardig meenemen’) en inhoudelijke kwaliteit (milieu)
informatie; neem financiële barrière weg. Doorbreek negatieve
beeldvorming over (de kwaliteit van) m.e.r.; straal uit dat m.e.r.
meerwaarde heeft.

Scope:
Analyse van effecten van kwaliteitscontrole bepalingen en voorzieningen voor m.e.r. in Nederland en Denemarken. Het gaat
hierbij om kwaliteit, kwaliteitscontrole, effectiviteit en hun
onderlinge relaties.
Methode:
Statistische analyses van data
van nationale onderzoeken en
diepte-interviews met sleutelactoren inzake m.e.r.

Kwaliteitscontrole-bepalingen zijn statistisch niet significant
gerelateerd aan de ervaren geloofwaardigheid van MER’en, de
bijdrage van m.e.r. aan integratie van milieubelang bij besluitvorming en de invloed op het besluit.
Kwaliteitscontrole-voorzieningen in Nederland leiden significant tot
een meer passende scoping van MER’en. Dit effect lijkt te komen
door advisering door de Commissie m.e.r., maar er is ook kritiek
dat Ciemer-deskundigen persoonlijke interesses naar voren
brengen.
Het Deense systeem, met focus op publieke waarden, toezicht
door de politiek en afronding van MER’en door de lokale overheid,
is op onderdelen mogelijk effectiever dan het Nederlandse
systeem.
Vereenvoudiging van milieuregelgeving leidt niet noodzakelijk tot
afname van effectiviteit van m.e.r. De relatie tussen kwaliteitscontrole, kwaliteit en effectiviteit blijkt complexer dan verwacht.

Tweede Kamer der StatenHet stuk van de Tweede Kamer
Generaal, Vergaderjaar 2015- bevat o.a. een paragraaf over de
2016
kwaliteitsborging van het MER.
Het gaat in op de invoering van
Wijziging van de Wet milieu- een certificeringssysteem om aan
beheer en de Crisis- en
de herziene m.e.r.-richtlijn te
herstelwet in verband met
voldoen. Hier worden voor- en
de uitvoering van Richtlijn
nadelen bij genoemd. Vervolgens
2014/52/EU van het Eurogaat het in op hoe het bevoegd
pees parlement en de Raad gezag kan waarborgen dat de
van 16 april 2014 tot
kwaliteit en expertise voldoende
wijziging van Richtlijn
is.
2011/92/EU betreffende de
milieueffectbeoordeling van
bepaalde openbare en
particuliere projecten (PbEU
2014, L 124) (implementatie
herziening mer-richtlijn)

Bevoegd gezag is in alle gevallen verplicht haar besluiten zorgvuldig voor te bereiden, hetgeen impliceert dat het ofwel de
nodige kennis en deskundigheid zelf heeft, ofwel een derde inschakelt die hierover beschikt. In de toelichting wordt hierbij het
volgende voorstel gedaan:
“Op basis hiervan is het voorstel de bepalingen in artikel 1.11,
tweede lid, van de Crisis- en herstelwet voor de beperkte
procedure zodanig aan te passen dat de intentie van de merrichtlijn dat het bevoegd gezag toegang moet hebben tot
voldoende deskundigheid om het MER te beoordelen hierin
zichtbaarder wordt: het bevoegd gezag kan, indien zij dat nodig
acht, de Commissie mer inschakelen teneinde de informatie in het
MER te beoordelen op juistheid en volledigheid. Voor activiteiten
die niet onder de Crisis- en herstelwet vallen is hiertoe het nieuwe
artikel 7.26a Wm voorgesteld. Wanneer het bevoegd gezag
binnen de huidige regelgeving een MER onvoldoende acht, moet
het de aanvraag buiten behandeling laten. De wijzigingsrichtlijn
mer vereist dat het bevoegd gezag in dat geval eerst aanvullende
informatie aan de initiatiefnemer vraagt. Deze mogelijkheid is in
het wetsvoorstel opgenomen.”

I. Lyhne, M. Cashmore, H.
Runhaar, F. Van Laerhoven
(2016):
Quality Control for Environmental Policy Appraisal
Tools: An Empirical
Investigation of Relations
Between Quality, Quality
Control and Effectiveness

M. Olde Wolbers, A. Oostdijk,
T. Wesselink, H. Helder
(Berenschot), 2012:

Scope:

Doorwerking van de adviezen van de Commissie voor de m.e.r. in
het MER 52%, enige doorwerking 24%. Doorwerking van de
adviezen van de Commissie voor de m.e.r. in het uiteindelijke

48 van 66

Onderzoek

Scope & methode

Belangrijkste conclusies

Doorwerking van MER en de
adviezen van de Commissie
m.e.r. in de besluitvorming.
Methode:
Dossierstudie naar 40 cases, om
de feitelijke doorwerking vast te
stellen. Verdieping door 28
interviews met bevoegd gezag en
5 interviews met initiatiefnemers.
De respondenten is gevraagd
naar verklaringen voor het al dan
niet doorwerken van adviezen en
MER in het besluit. Tevens is in
de interviews gevraagd naar de
conceptuele doorwerking.

besluit van het bevoegd gezag 63%, enige doorwerking 22%.
Doorwerking van het MER in uiteindelijke besluit van het bevoegd
gezag 63%, enige doorwerking 25%. Dus: milieubelang krijgt een
volwaardige plaats in de besluitvorming. M.e.r. is effectief. Wettelijke plicht maakt m.e.r. effectief (bevestiging van eerder onderzoek).
Maak adviezen van de Commissie m.e.r. minder gedetailleerd.
Doe minder aanbevelingen voor verdere uitwerking van het besluit
(dit is niet haar formele taak).
Kanttekening:
Commissie m.e.r. vraagt om onderzoek te doen naar uitspraken
van de Raad van State. Dit valt echter buiten de scope van dit
onderzoek, maar is ook in andere onderzoeken niet onderzocht.

Scope:
Effectiviteit: in hoeverre draagt
m.e.r. bij aan een volwaardige rol
van milieuwaarden in besluitNaar een toekomstvorming en een milieubewustzijn
bestendige m.e.r.; lessen uit bij initiatiefnemers en bevoegd
gezag?
25 jaar m.e.r. in Nederland
en een verkenning van
Efficiëntie: bereikt het instrument
kansen en bedreigingen
zijn doel met redelijke inzet van
voor de m.e.r. in de nabije
middelen?
toekomst
Sturingsmechanismen: analyse
van manieren om actoren te
sturen naar milieuvriendelijker
besluiten en toenemend milieubewustzijn.
Methode:
Analyse van ontwikkelingen in
m.e.r.-regelgeving.
Online-survey (20-30% response)
en 17 diepte-interviews in weginfrastructuur, ruimtelijke ordening, water, energie en industrie.
Ondervertegenwoordiging van
private initiatiefnemers, bestuurders en rechters / advocaten is
ondervangen via de interviews en
een aantal validatiesessies met
leden van de sectie m.e.r. Vereniging van Milieuprofessionals.

Sturingsmechanismen:
Sinds de jaren 80 zijn sturingsmechanismen niet wezenlijk veranderd. Wel zijn er diverse elementen aangepast, zoals toevoeging van plan-m.e.r.
Effectiviteit:
Lijkt stabiel te blijven. M.e.r. draagt bij aan vergroting van milieubewustzijn van initiatiefnemers en bevoegd gezag en levert een
bijdrage aan milieuvriendelijker maken van besluiten. Dit komt
vooral door het preventie-effect, dus niet aanpassing van het
besluit door m.e.r. Wettelijke plicht is de belangrijkste verklaring
voor de effectiviteit. Maar m.e.r. stuurt niet effectief op milieubescherming strenger dan de minimumeisen. MER-rapporten
hebben een hoge kwaliteit. De Commissie m.e.r. heeft een substantiële rol in de kwaliteitsbewaking. Andere kwaliteitsborging,
zoals certificering, blijkt niet wenselijk.
Efficiëntie:
Vertragingen en lasten zijn beperkte neveneffecten. Sommigen
vinden dat de implementatie van besluiten versoepelt. Een klein
deel stelt het tegenoverstelde, namelijk onacceptabele lasten en
vertragingen.
De modernisering in m.e.r. regelgeving uit 2010 leidt niet tot snellere besluitvorming en lagere lasten. Wel tot een toename van
milieubewustzijn. M.e.r. levert een bijdrage aan transparantie en
afdekken van juridische risico’s.
Knelpunten:
M.e.r. dekt niet alle milieurelevante strategische besluiten af. De
regelgeving wordt complexer. De scope van veel MER’en dijt
teveel uit. Afschaffen van wettelijke bepalingen die verder gaan
dan het Europees minimum voelt men als bedreiging.

Scope:
Advies over effectieve positionering van m.e.r. in besluitvorming
over infrastructuur in de toekomst.
Methode:
Gesprekken met bestuurders,
ambtelijke professionals en
natuur- en milieuorganisaties.
Twee ronde tafelgesprekken met
professionals resp. juristen.

Vertraging in besluitvorming wordt vaak aan m.e.r. geweten. Dat
is niet terecht. Er zijn andere oorzaken van vertragingen in de
voorbereiding en bestuurscultuur, het besluitvormingsproces en
juridische complexiteit.
M.e.r. moet meer in dienst van besluitvorming staan. Doseer
informatie en brengen het tot de essentie terug. Vraag welke
informatie nodig is om een besluit te nemen.
Maak integrale effectrapportage in de verkenning en milieugerichte effectrapportage in de planuitwerking.
De verandering kan zonder aanpassingen in regelgeving, maar
vraagt verandering van cultuur.
Overweging op termijn: incorporeer eisen aan de milieugerichte
effectrapportage in de moederprocedure.

Scope:
Effecten in beeld brengen van
voornemens van de Europese
Commissie om haar richtlijn m.e.r.
over projecten te wijzigen.
Methode:
Interview 10 deskundigen over
reikwijdte van m.e.r. en kwaliteitsbevordering.

Behoud speelruimte nationale overheden om reikwijdte m.e.r. in te
vullen.
Laat technische adviescommissie de definities van de Europese
Richtlijn regelmatig bijstellen.
Werken met alternatieven verplichten.
Stimuleer monitoring als leerproces van deskundigen die MER’en
maken.
Behoud plicht tot inhoudelijke actualisatie van een rapport.

Doorwerking m.e.r.; Onderzoek naar de doorwerking
van adviezen Commissie
voor de m.e.r. en het MER in
besluitvorming

H. Runhaar, J. Arts, F. van
Laerhoven, P. Driessen,
2011:

J. Groenendijk, P. Jongejan,
A. De Ridder, J. Verbraak
(Twynstra Gudde), 2011:
Ten dienste van de besluitvorming; Advies vijfentwintig jaar milieueffectrapportage in Nederland

R. Schröder en P. Kersten
(Alterra), 2012:
Europees beleid voor
milieueffectrapportage
Herziening van de EU
Richtlijn project-m.e.r.

49 van 66

MILIEUEFFECTRAPPORTEN IN NEDERLAND: KWALITEIT EN
KWANTITEIT

Onderzoek

Scope & methode

Scope:
Het bijdragen aan waarborging en
Kwaliteitsborging van het
verbetering van de kwaliteit van
Milieu Effect Rapport;
MER’en, door middel van het
Een verkenningsstudie van reflecteren van het huidige
kwaliteits(borging)systemen systeem en het verkennen van
andere kwaliteitssystemen ten
behoeve van de waarborging en
verbetering van de kwaliteit van
het MER.
Methode:
Literatuurstudie, diepte-interviews,
SWOT-analyse.
B. Girjasing, juni 2011:

H. Runhaar, J. van Uithoven,
P. Driessen, F. van
Laerhoven, J. Arts, P. Ike, T.
Tillema, 2010:
De bijdrage van m.e.r. aan
besluitvorming rond infrastructuur in Nederland:
Percepties vanuit het
beroepsveld,
Bevindingenrapport

Belangrijkste conclusies
Aanwezigheid van kennis en expertise, reikwijdte en detailniveau,
bewustzijn, transparantie en inspraak, intersubjectiviteit en communicatie zijn belangrijk t.a.v. kwaliteit van m.e.r. Dit heeft invloed
op volledigheid MER, het internaliseren van milieu en doorwerking
van MER naar besluit. Systeem kampt met onvoldoende aanwezigheid van kennis en expertise.
Er is niet echt bewustzijn onder de bevoegde gezagen en initiatiefnemers, geen drang tot gebruik m.e.r., zien geen toegevoegde
waarde in m.e.r., ervaren het als procedurele hobbel.
Ministerie I&M kan alleen maar waken over de kwaliteitsborging
en verbetering rapporten. Van belang dat kwaliteitssysteem
draagvlak krijgt. Ook andere EU lidstaten werken aan kwaliteit.
Hiervoor zijn verschillende mechanismen: certificeren bureaus en
deskundigen, de interne audits, systeem waarbij bevoegd gezag
MER opstelt (i.p.v. de initiatiefnemer). Vergelijken van kwaliteitssystemen EU-landen is lastig, want staatsinrichting en wetgeving
variëren.
Bevoegde gezagen en initiatiefnemers denken al snel vanuit
eigen belangen, risico op tunnelvisie. Bevoegde gezagen kunnen
vaak minder waarde aan het milieu hechten, waardoor kwaliteit
MER ook niet belangrijk is. Daarom dient externe partij naar
geheel te kijken vanuit breder perspectief. Achteraf toetsen vormt
groot milieurisico, want meestal is besluit genomen en project /
plan geïmplementeerd.

Scope
Mate waarin m.e.r. heeft bijgedragen aan volwaardige rol van
milieuwaarden in besluitvormingsproces. Bouwstenen aandragen,
zodat Rijkswaterstaat positie kan
bepalen over knelpunten in m.e.r.
en m.e.r.-ontwikkeling.

M.e.r. speelt bescheiden rol in bevorderen volwaardige rol van
milieuwaarden in besluitvorming rond infrastructuur. Mogelijke
verklaring is hoe m.e.r. wordt toegepast: meer als (wettelijk verplicht) instrument om te toetsen op minimum milieunormen dan
als ontwerpinstrument om milieuwaarden te optimaliseren. In
andere sectoren is dat wat minder vaak het geval. Rol van m.e.r.
lijkt niet overgenomen door belanghebbenden en andere actoren
of door instrumenten zoals milieuvergunning.
M.e.r.-professionals ervaren geen onacceptabele vertragingen in
Methode
besluitvorming of lasten voor bevoegd gezag en initiatiefnemers.
Online opiniepeiling, waaraan 441 Uitzondering: respondenten uit bevoegd gezag.
Beperkte m.e.r.-procedure geldt niet voor infrastructurele projecpersonen hebben meegewerkt.
ten. Daarom zal waarschijnlijk ‘modernisering’ niet veel effect
Zo’n 40% hiervan heeft (vooral)
ervaring op het gebied van m.e.r. hebben op de bijdrage van m.e.r. aan besluitvorming of op de
snelheid van besluitvorming. Wél is afschaffing meest milieuvoor infrastructurele initiatieven.
vriendelijke alternatief omstreden.
M.e.r.-systeem is te versterken door standaardisatie van in te
schatten milieueffecten en gehanteerde methoden, verplicht toetsadvies voor alle infrastructuurinitiatieven en verplichting tot achteraf meten van daadwerkelijke milieueffecten.

50 van 66

MILIEUEFFECTRAPPORTEN IN NEDERLAND: KWALITEIT EN
KWANTITEIT

Uw organisatie en uw rol
1.

Wat is uw naam? ………………

2.

Wat is de naam van uw organisatie? ………………

3.

Wat is momenteel uw rol binnen m.e.r.?

Rol binnen m.e.r.
Er zijn meerdere opties mogelijk:

Kruis aan

proces organiseren
procedure organiseren
advisering reikwijdte en detailniveau
juridisch advies
inhoudelijke bijdrage
toetsing inhoud
onderzoek m.e.r.
anders namelijk

52 van 66

Enquête 1: Kwantiteit MER
Aantal MER’en in 2018
Hoeveel MER’en zijn er bij uw organisatie in 2018 definitief afgerond? Dit houdt in dat het
rapport in 2018 ter inzage is gelegd, en dat de terinzagelegging in 2018 is voltooid.
Let op: dit kunnen dus ook MER’en zijn die in een eerder jaar zijn gestart, maar in 2018
tot afronding komen. Let op: de optelsom van aantallen voor iedere subvraag zou
steeds hetzelfde moeten zijn.
4.

Categorie MER: Zet de hoeveelheid achter de categorie:

Categorie

Aantal

Infrastructuur
Water
Energie, industrie en delfstoffen
Woningbouw, bedrijventerreinen en stadsprojecten
Landelijk gebied
Intensieve veehouderij
Anders, namelijk een combinatie van categorieën, namelijk
Anders, namelijk een combinatie van categorieën, namelijk
Anders, namelijk een combinatie van categorieën, namelijk
Een andere dan de hierboven genoemde categorieën, namelijk

5.

Type MER: Zet de hoeveelheid achter het type:

Type

Aantal

Plan-MER
Project-MER beperkte procedure
Project-MER uitgebreide procedure
Plan + Project-MER (combi)

53 van 66

MILIEUEFFECTRAPPORTEN IN NEDERLAND: KWALITEIT EN
KWANTITEIT

Toetsing van MER’en in 2018
In dit onderzoek willen we graag een beter zicht krijgen op de wijze hoe de kwaliteit van MER is en hoe met
kwaliteit wordt omgegaan. Een MER kan worden getoetst door de Commissie voor de m.e.r., waarna bij een
negatief toetsingsadvies eventueel een aanvulling kan worden gemaakt. We krijgen graag inzicht in het
aantal getoetste en niet getoetste MER’en, het aantal aanvullingen en het verloop van deze MER’en.

Wij vragen u om voor de MER’en in 2018 de aantallen aan te geven aan de hand van.
bovenstaande figuur:

6.

Toetsing MER’en door
Commissie m.e.r.

Aantal

MER’en die niet zijn
getoetst

MER’en getoetst en
positief getoetst (geen
tekortkoming, geen
aanvulling nodig)
Aantal

Aantal
Aanvullingen die niet zijn
getoetst

MER’en getoetst en
negatief getoetst
(tekortkoming(en),
aanvulling aanbevolen)

Aanvullingen op
negatief getoetst MER
opgesteld:

Aanvullingen die positief zijn
getoetst
Aanvullingen die negatief zijn
getoetst

Geen aanvullingen op
negatief getoetste
MER’en

54 van 66

Indien het MER negatief werd getoetst, welk type tekortkomingen werden er dan
geconstateerd?
Let op: Er kunnen voor één MER meer redenen zijn voor aanvulling. De optelsom
hieronder kan dus hoger zijn dan de aantallen die u geeft bij de vraag hiervóór.
7.

Type tekortkoming

Aantal

Onderbouwing initiatief

Te onderzoeken alternatieven

Effectbeoordeling

Anders, namelijk …

Indien een MER niet is getoetst door de Commissie m.e.r., wat was hiervoor de
reden, en wat is hierna met het MER gebeurd met betrekking tot de besluitvorming?
Indien het om meerdere MER’en gaat, willen wij u vragen dit voor de verschillende MER’en in te
vullen.
8.

Antwoord:

Indien een aanvulling op het MER niet is getoetst door de Commissie m.e.r., wat
was hiervoor de reden, en wat is hierna met het MER gebeurd met betrekking tot de
besluitvorming? Indien het om meerdere MER’en gaat, willen wij u vragen dit voor de
verschillende MER’en in te vullen.
9.

Antwoord:

55 van 66

MILIEUEFFECTRAPPORTEN IN NEDERLAND: KWALITEIT EN
KWANTITEIT

Indien een aanvulling op het MER een negatief advies heeft gekregen van de
Commissie m.e.r., wat was hiervoor de reden, en wat is hierna met het MER gebeurd
met betrekking tot de besluitvorming? Indien het om meerdere MER’en gaat, willen wij u
vragen dit voor de verschillende MER’en in te vullen.
10.

Antwoord:

Indien er geen aanvulling op het MER is gedaan waar dat wel was geadviseerd, wat was
hiervoor de reden en wat is hierna met het MER gebeurd met betrekking tot de
besluitvorming? Indien het om meerdere MER’en gaat, willen wij u vragen dit voor de
verschillende MER’en in te vullen.
11.

Antwoord:

<Vervolg enquête op de volgende pagina>

56 van 66

Aantal m.e.r.-beoordelingen in 2018
Hoeveel aanmeldingsnotities m.e.r.-beoordeling zijn er bij uw organisatie in 2018 definitief
afgerond? Dit houdt in dat het rapport definitief is om in procedure te gaan.
Let op: dit kunnen dus ook m.e.r.-beoordelingen zijn die in een eerder jaar zijn gestart,
maar in 2018 tot afronding komen.
Zet de hoeveelheid achter de categorie en de status:
12. Categorieën: Zet de hoeveelheid achter de categorie:

Categorie

Aantal

Infrastructuur
Water
Energie, industrie en delfstoffen
Woningbouw, bedrijventerreinen en stadsprojecten
Landelijk gebied
Intensieve veehouderij
Anders, namelijk een combinatie van categorieën, namelijk
Anders, namelijk een combinatie van categorieën, namelijk
Anders, namelijk een combinatie van categorieën, namelijk
Een andere dan de hierboven genoemde categorieën, namelijk

13. Uitkomst m.e.r.-beoordelingen:

Uitkomst

Aantal

Besloten geen MER te maken
Alsnog besloten wel een MER te maken

57 van 66

MILIEUEFFECTRAPPORTEN IN NEDERLAND: KWALITEIT EN
KWANTITEIT

Opslag van m.e.r.-gerelateerde informatie (MER én m.e.r.-beoordelingen)
We willen met het oog op monitoring graag weten waarom en hoe RUD’s en provincies de opslag van m.e.r.gerelateerde informatie opslaan.
14. Waarom slaat uw organisatie m.e.r.-gerelateerde informatie op?

Waarom opslag van m.e.r.-gerelateerde informatie

Kruis aan:

Voldoen aan de EU-verplichting
Inzicht in de ontwikkelingen in de praktijk
Signalering van eventuele problemen
Onderzoek faciliteren
Anders, namelijk …

Opslag en monitoring van MER’en
15. Hoe slaat uw organisatie de MER’en op?

Wijze van opslag

Kruis aan:

geen opslag of verspreid onder medewerkers
stand alone opslag m.b.t. m.e.r. (bv. op losse PC’s)
gekoppeld aan een andere opslag, bv. vergunningen database
anders, namelijk …

16.

Indien u MER’en opslaat binnen de organisatie, doet u dat digitaal of op papier?

Wijze van opslag

Kruis aan:

Digitaal
Op papier

58 van 66

17. Indien u beschikt over een MER-opslag: bent u tevreden over uw huidige MER-opslag?

Geef aan t.a.v. de stelling: zeer eens, eens, neutraal, oneens, zeer oneens, geen mening.
OPSLAG MER’EN
Facetten

Zeer eens
++

Waardering
Eens
Neutraal Oneens
+

0

-

Zeer
oneens

Geen
mening

--

?

De huidige opslag is transparant (je vindt
je weg)
De huidige opslag is efficiënt (kostenbaten)
De huidige opslag is effectief (wordt
gebruikt)

18. Hebt u suggesties voor de monitoring van aantallen MER’en in de toekomst?

Antwoord:

Opslag en monitoring van m.e.r.-beoordelingen
19. Hoe slaat uw organisatie de m.e.r.-beoordelingen op?

Wijze van opslag

Kruis aan:

geen opslag of verspreid onder medewerkers
stand alone opslag m.b.t. m.e.r. (bv. op losse PC’s)
gekoppeld aan een andere opslag, bv. vergunningen database
anders, namelijk …

20.
Indien u m.e.r.-beoordelingen opslaat binnen de organisatie, doet u dat digitaal of op
papier?

Wijze van opslag

Kruis aan:

Digitaal
Op papier
59 van 66

MILIEUEFFECTRAPPORTEN IN NEDERLAND: KWALITEIT EN
KWANTITEIT

21. Bent u tevreden over uw huidige m.e.r.-beoordeling-database?

Geef aan t.a.v. de stelling: zeer eens, eens, neutraal, oneens, zeer oneens, geen mening.
OPSLAG M.E.R.BEOORDELINGEN
Facetten

Waardering
Zeer eens

Eens

++

+

Neutraal Oneens
0

-

Zeer
oneens

Geen
mening

--

?

De huidige opslag is transparant
(je vindt je weg)
De huidige opslag is efficiënt
(kosten-baten)
De huidige opslag is effectief
(wordt gebruikt)

22. Hebt u suggesties voor de monitoring van aantallen m.e.r.-beoordelingen
in de toekomst?

Antwoord:

60 van 66

Enquête 2: Kwaliteit MER’en
Definitie kwaliteit en factoren die deze beïnvloeden
Wij zijn op zoek naar een goede definitie over wat kwaliteit van MER’en. Waar legt u het accent?
23. Wij vragen u om de volgende 6 kenmerken van kwaliteit gewicht te geven. U

kunt 100 punten toedelen aan de 6 kenmerken.
Kenmerk van kwaliteit

Aantal punten
(totaal 100)

Milieubelang weegt mee in besluit: Een MER van goede kwaliteit bevat
gerichte en valide informatie die nodig is om het milieubelang
volwaardig mee te wegen bij het besluit.

Inspiratie en informatie voor initiatief: Een goed MER is een
informatiebron en draagt zo bij aan een milieuvriendelijker project of
plan.

Toegankelijkheid: De milieu-informatie is op navolgbare en transparante
manier tot stand gekomen en begrijpelijk beschreven, juist en actueel.

Procesrol: Een goed MER ondersteunt het ontwikkelproces door
structurering en het proces navolgbaar te maken.

Participatie: Actoren en/of doelgroepen kunnen inbreng leveren en
worden goed bediend met (milieu)informatie:
- De maatschappelijke omgeving kan vragen om meer en
gedetailleerdere informatie.
- Het MER verschaft die informatie, dan wel motiveert waarom die
informatie niet nodig is.

Juridische zekerheid: Het MER voorkomt dat er een gebrek in milieuinformatie is die zou leiden tot vernietiging van het besluit door de
bestuursrechter.

24. Mist u in bovenstaande zesdeling nog een kenmerk van kwaliteit?

Antwoord:

61 van 66

MILIEUEFFECTRAPPORTEN IN NEDERLAND: KWALITEIT EN
KWANTITEIT

Wat zijn volgens u factoren die de kwaliteit van MER’en positief beïnvloeden? Kies
de drie die volgens u het belangrijkste zijn.

25.

Factoren die kwaliteit MER’en positief beïnvloeden.

Kruis aan
max. drie factoren

Deskundigheid opsteller MER
Deskundigheid bevoegd gezag inzake milieueffectrapportage
Kwaliteit/organisatie van het planproces (checks & balances,
projectorganisatie, planopsteller)
Kwaliteitsborging (interne en externe toetsing, procedures hiervoor)
Openbaarheid
Invloed van stakeholders uit omgeving
Anders, namelijk …

26. Hebt u suggesties ten aanzien van kwaliteit van MER’en? Do’s, don’ts, tips et cetera?

Antwoord:

62 van 66

MILIEUEFFECTRAPPORTEN IN NEDERLAND: KWALITEIT EN
KWANTITEIT

BIJLAGE 6 INTERVIEWPROTOCOL
Interviewprotocol monitoring m.e.r.
Rol organisatie en contactpersoon
•
•

Wat is de rol van uw organisatie binnen MER’en?
En wat is uw rol binnen MER’en?

Kwaliteit MER
•
•
•

In hoeverre is er volgens u een probleem met de kwaliteit van MER in Nederland?
70% van de MER’en die de Ciemer toetst heeft een essentiële tekortkoming. Is het hoge aantal
aanvullingen op MER’en erg?
Wanneer weten we volgens u dat er voldoende kwaliteit is? Waar zien we dat aan?

Factoren die de kwaliteit van MER beïnvloeden
•
•
•
•

Welke factoren beïnvloeden de kwaliteit van MER?
Op welke wijze beïnvloeden deze factoren de kwaliteit van MER (positief/negatief)?
Welke factoren hebben de meeste invloed, en welke de minste?
In hoeverre heeft men invloed op de genoemde factoren? (om de kwaliteit van MER’en te verbeteren)
• Wie kan die invloed uitoefenen?
• Op welk moment in de m.e.r.-procedure?

Verbetering van de kwaliteit van MER’en
•
•
•
•

Op welke onderdelen van het MER is er volgens u ruimte voor verbetering van de kwaliteit van het MER?
• Hoe kunnen we die verbetering voor elkaar krijgen?
• Op welke manier kunnen de genoemde factoren daar een rol in spelen?
Wanneer is volgens u de kwaliteit van het MER verbeterd?
• Hoe kunnen we dat meetbaar maken? Wat zijn de indicatoren?
Wat onderneemt u of uw organisatie om de kwaliteit van MER’en te verbeteren?
• Is dat succesvol gebleken?
Verwacht u problemen met de kwaliteit van MER’en na het invoeren van de Omgevingswet?
• Zo ja, wat kunnen we doen om dat te voorkomen?
• Zo nee, waarom niet?

Het monitoren van aantallen MER’en en m.e.r.-beoordelingen
•
•
•
•

Op welke wijze worden MER’en en m.e.r.-beoordelingen binnen uw organisatie geregistreerd en
opgeslagen?
Wat vindt u van deze manier van registeren en opslaan?
• Wat zijn sterke punten?
• Wat zijn zwakke punten?
Wat doet u of uw organisatie om het registeren en opslaan te verbeteren?
• Is dat succesvol gebleken? In welke zin?
Wat is uw advies voor het registeren en opslaan van MER’en en m.e.r.-beoordelingen in de toekomst?

64 van 66

LITERATUUR
Eerste Kamer der Staten-Generaal, Verslag van de vergadering van 17 januari 2017 (2016/2017 nr. 14)
m.b.t. het wetsvoorstel Wijziging van de Wet milieubeheer en de Crisis- en herstelwet in verband met de
uitvoering van Richtlijn 2014/52/EU van het Europees Parlement en de Raad van 16 april 2014 tot wijziging
van Richtlijn 2011/92/EU betreffende de milieueffectbeoordeling van bepaalde openbare en particuliere
projecten (PbEU 2014, L 124) (implementatie herziening mer-richtlijn) (34287).
Commissie m.e.r. (2019), Database adviezen van de Commissie m.e.r. in 2018
Girjasing, B. (2011), Kwaliteitsborging van het Milieueffectrapport; Een verkenningsstudie van
kwaliteits(borging)systemen
(2011), Ten dienste van de besluitvorming; Advies vijfentwintig jaar milieueffectrapportage in Nederland
Lyhne, I., M. Cashmore, H. Runhaar, F. Van Laerhoven (2016), Quality Control for Environmental Policy
Appraisal Tools: An Empirical Investigation of Relations Between Quality, Quality Control and Effectiveness
NL ingenieurs (2017), Milieueffectrapportage klaar voor de toekomst (interne notitie)
(2012), Doorwerking m.e.r.; Onderzoek naar de doorwerking van adviezen Commissie voor de m.e.r. en het
MER in besluitvorming
Oostdijk, A., M. Bolkestein, W. Metziar (2017), Evaluatie Tarievenwet Commissie m.e.r.
Runhaar, H., J. van Uithoven, P. Driessen, F. van Laerhoven, P. Ike, (2010), De bijdrage van m.e.r. aan
besluitvorming rond infrastructuur in Nederland: Percepties vanuit het beroepsveld, Bevindingenrapport
Runhaar, H., J. Arts, F. van Laerhoven, P. Driessen (2011), Naar een toekomst-bestendige m.e.r.; lessen uit
25 jaar m.e.r. in Nederland en een verkenning van kansen en bedreigingen voor de m.e.r. in de nabije
toekomst
Runhaar, H., A. Gommers, K. Verhaegen, K. Cooman, P. Corens (2018), The effectiveness of Environmental
Assessment in Flanders; An analysis of practitioner perspectives
Schröder, R., en P. Kersten (2012), Europees beleid voor milieueffectrapportage. Herziening van de EU
Richtlijn project-m.e.r.
Tweede Kamer der Staten-Generaal, Vergaderjaar 2015-2016, Wijziging van de Wet milieubeheer en de
Crisis- en herstelwet in verband met de uitvoering van Richtlijn 2014/52/EU van het Europees parlement en
de Raad van 16 april 2014 tot wijziging van Richtlijn 2011/92/EU betreffende de milieueffectbeoordeling van
bepaalde openbare en particuliere projecten (PbEU 2014, L 124) (implementatie herziening mer-richtlijn)
Vermeij, F. en W. Vonk (2018), Advies omtrent Methode en om m.e.r.-plichtige projecten middels machine
learning technieken te herkennen.

65 van 66