MINDERJARIGE
SLACHTOFFERS VAN
ZEDENMISDRIJVEN
GEHOORD
Een kwalitatief onderzoek naar de verhoorpraktijk

Anton van Wijk, Sylvia Dickie, Manon Kornmann-Hardeman en Tom van Ham

ISBN 978-94-92255-29-7

MINDERJARIGE SLACHTOFFERS VAN ZEDENMISDRIJVEN GEHOORD

De positie van slachtoffers van misdrijven is de laatste jaren verbeterd.
Kwetsbare slachtoffers, met name minderjarigen, verdienen volgens
internationaal recht extra aandacht. Gelet op de ernst van het delict geldt
dit in het bijzonder voor minderjarige slachtoffers van seksueel misbruik.
Kinderen jonger dan twaalf jaar worden in een kindvriendelijke verhoorstudio gehoord door een speciaal daartoe opgeleide zedenrechercheur.
Bij slachtoffers tussen de twaalf en achttien jaar is dit geen vanzelfsprekendheid en varieert zowel de verhoorlocatie als de functie van de verhoorder. In dit onderzoek is nagegaan hoe het horen van minderjarige zedenslachtoffers in theorie en praktijk concreet vorm en inhoud krijgt. Daartoe
is een literatuurstudie uitgevoerd om de juridische context te schetsen
waarbinnen de verhoren plaatsvinden. Daarbij is ook de situatie in
enkele buitenlanden betrokken. Voorts zijn er interviews gehouden en is
er dossieronderzoek uitgevoerd om zicht te krijgen op de praktijk van het
horen van deze specifieke groep slachtoffers. Uit de resultaten blijkt hoe
de verhoorpraktijk van minderjarige zedenslachtoffers eruit ziet en wat er
verbeterd kan worden.

Anton van Wijk
Sylvia Dickie
Manon Kornmann-Hardeman
Tom van Ham
www.beke.nl

Minderjarige slachtoffers
van zedenmisdrijven gehoord

MINDERJARIGE
SLACHTOFFERS VAN
ZEDENMISDRIJVEN
GEHOORD
Een kwalitatief onderzoek naar de verhoorpraktijk

Anton van Wijk
Sylvia Dickie
Manon Kornmann-Hardeman
Tom van Ham

In opdracht van
Ministerie van Justitie en Veiligheid
Met medewerking van
Juno van Esseveldt
Omslagontwerp en opmaak
Marcel Grotens
Foto’s gebruikt voor omslag
Freeimages.com. Er is geen verband tussen de
afgebeelde persoon en de inhoud van dit rapport
ISBN
978-94-92255-29-7

Minderjarige slachtoffers van zedenmisdrijven gehoord
Een kwalitatief onderzoek naar de verhoorpraktijk
Anton van Wijk, Sylvia Dickie, Manon Kornmann-Hardeman en Tom van Ham

© 2018, Bureau Beke. Auteursrechten voorbehouden.

Inhoud
		Dankwoord																		
7
1		Inleiding en vraagstelling														9

1.1		Onderzoeksvragen																	
12
1.2		Leeswijzer																			
13

2		Opzet en uitvoering van het onderzoek									
15
2.1		Deskresearch																			
15
2.2		Landelijke systeemanalyse aangiften												
16
2.3		Gegevens verhoorstudio’s															
16
2.4		Dossieronderzoek																	
17
2.5		Interviews																			
17

3		Juridische context																
19
3.1		Internationale verdragen en richtlijnen											
19
3.2		Zedenwetgeving																		
20
3.3		Aanwijzing Zeden																	
22
3.4		Aanwijzing AVR																		
23
3.5		Politie-instructie																		
24
3.6		Inzoomen op de studio																
26
3.7		Ervaringen in het buitenland														
28

4		Aantal gehoorde minderjarige zedenslachtoffers						
33
4.1		Landelijke cijfers																		
33

4.2		Gegevens verhoorstudio’s															
35

5		 Horen van minderjarige zedenslachtoffers in de praktijk			39

5.1		Dossieranalyse 																		
39
		5.1.1 Zaaksgegevens																	
39
		5.1.2 Slachtofferkenmerken															
41
		5.1.3 Verhoorgegevens																
42
5.2		Interviews																			
44

6		Impact																				
55

6.1		Capaciteitsgegevens																	
55
6.2		Leveren van maatwerk																
56

6.3		Aanvullende cursus																	
57
6.4		Eén verhoorder																		
57

7		Conclusies																			
59

7.1		Context en buitenland																
59
7.2		Aard en omvang																		
60
7.3		Praktijk van het horen																
60
7.4		Impact en randvoorwaarden														
61
7.5		Beschouwing																			
62

		Geraadpleegde bronnen														
65
		Bijlagen

		Bijlage 1 – Tabellen																	
71
		Bijlage 2 – Format verhoorstudio’s													
74
		Bijlage 3 – Analyseformat dossieronderzoek										
77
		Bijlage 4 – Verhoor minderjarigen in het buitenland								
79
		Bijlage 5 – Checklist kwetsbaarheid												
97
		 Bijlage 6 – Checklist bepalen verhoorwaardigheid getuigen						104

Dankwoord

Voor u ligt het onderzoeksrapport ‘Minderjarige slachtoffers van zedenmisdrijven
gehoord’ dat Bureau Beke in opdracht van het ministerie van Justitie en Veiligheid
heeft uitgevoerd. We danken de respondenten voor hun nuttige informatie. In het
bijzonder danken we Anja Molenaar voor haar hulp bij de landelijke selectie van
de zedenzaken en de studiobeheerders van de politie-eenheden voor hun werk
om de gevraagde gegevens aan te leveren. De leden van de leescommissie worden
bedankt voor hun nuttige suggesties: Maaike van Os en Yet van Mastrigt (Politie),
Eva Kwakman (OM), Jeanne Derks en Mariëtte van den Aardweg (Ministerie van
Justitie & Veiligheid).
Het onderzoeksteam.
Arnhem, november 2018

Dankwoord 7

1 Inleiding en vraagstelling
De positie van slachtoffers van misdrijven is de laatste jaren verbeterd. Kwetsbare
slachtoffers, waaronder kinderen, verdienen volgens internationaal recht extra aandacht. Gelet op de ernst van het delict en de leeftijd van de slachtoffers geldt dit in
het bijzonder voor slachtoffers van seksueel misbruik. Seksueel misbruik kan worden gedefinieerd als ‘alle seksuele handelingen die iemand gedwongen wordt uit te
voeren, te ondergaan of getuige van te zijn’.1 Het aspect van dwang kan zich manifesteren in de vorm van lichamelijke overweldiging of bedreiging. Ook afhankelijkheidsrelaties kunnen onder de noemer van dwang worden geschaard.
Er zijn verschillende faciliteiten voor het horen van (minderjarige) zedenslachtoffers. Als eerste kan de verhoorkamer worden genoemd. Deze bestaat uit
één ruimte met computer en een microfoon. Hier kan een verhoor alleen met geluid
worden opgenomen. Er zijn ten tijde van het onderzoek 293 verhoorkamers in
Nederland. De sociale verhoorkamer, waarvan er 247 in Nederland zijn, bestaat uit
één ruimte met computer, microfoon en een camera en is huiselijk aangekleed. In
deze ruimte is het mogelijk om een verhoor met beeld en/of geluid op te nemen. De
(kindvriendelijke) verhoorstudio (veertien in totaal) bestaat uit een verhoorruimte,
regiekamer en/of meekijkruimte. In de verhoorruimte zijn een computer, microfoon en camera’s aanwezig (zie foto 1). Het verhoor kan met beeld en geluid worden opgenomen. Vanuit de regiekamer kijkt en luistert een zedenrechercheur mee
met het verhoor en kan deze de verhoorder aanwijzigingen geven (zie foto 2). Een
meekijkruimte geeft de mogelijkheid om live mee te kijken en te luisteren met het
verhoor voor bijvoorbeeld advocaten.

Inleiding en vraagstelling

9

Foto 1 – Verhoorruimte studio

Foto 2 – Regieruimte studio

In 2015 concludeert Defence for Children (DfC) op basis van onderzoek dat
de huidige wet- en regelgeving minderjarige slachtoffers van seksueel misbruik van
12 jaar en ouder in het strafproces onvoldoende beschermt. Minderjarige slachtoffers van seksueel misbruik tot 12 jaar mogen alleen door specifiek daarvoor opgeleide professionals in een kindvriendelijke verhoorstudio worden gehoord.2 Bij
uitzondering kunnen minderjarigen die ouder dan 12 jaar zijn dezelfde behandeling
krijgen, namelijk wanneer er sprake is van bepaalde kwetsbaarheden. De bejegening van deze groep minderjarigen wordt volgens DfC teveel gelijk gesteld aan de
bejegening van volwassenen. In de wet- en regelgeving zijn voor hen nauwelijks
specifieke voorzieningen te vinden en DfC spreekt over een ‘achtergestelde positie’
van deze groep minderjarigen.3
10 Minderjarige slachtoffers van zedenmisdrijven gehoord

De bevindingen van DfC hebben geleid tot een door de Tweede Kamer aangenomen motie. De motie die door kamerleden Kooiman en Recourt is ingediend,
heeft als strekking dat alle minderjarige slachtoffers van seksueel misbruik moeten
worden gehoord in een speciale studio met specifiek daarvoor opgeleide deskundigen.4 DfC stelt daarbij dat dit niet alleen voor verhoren door de politie, maar
ook voor verhoren door de rechter-commissaris (RC) en rechter zou moeten gelden. Slachtoffers kunnen namelijk op verschillende momenten in het proces worden gehoord, ondanks het streven om dit te beperken tot één verhoor vanwege de
belasting voor het slachtoffer. Hieronder staan die verhoormomenten schematisch
weergegeven.
Figuur 1.1 - Schematische weergave van de momenten waarop slachtoffers van zedendelicten kunnen worden gehoord
Melding

Informatief
gesprek

Verhoren slachtoffer
door politie

ja

Aangifte

Vervolging
Verhoor slachtoffer
door RC

ja

Strafzaak

nee

Geen strafrechtelijk
onderzoek

nee

Sepot
(geen vervolging)
Aanvullend
politieverhoor
Aanvullend
verhoor door RC*
Geen aanvullend
verhoor

* Verhoren van het slachtoffer vinden vrijwel nooit plaats in de rechtbank.

Inleiding en vraagstelling

11

1.1 Onderzoeksvragen
Mede naar aanleiding van de voornoemde motie wil het ministerie van Justitie
en Veiligheid meer inzicht krijgen in de praktijk van het horen van minderjarige
zedenslachtoffers. In het verlengde daarvan is het de vraag of een onderscheid in
groepen minderjarige slachtoffers van zedenmisdrijven naar leeftijd wenselijk en
noodzakelijk is voor de wijze van horen door de politie (en RC). Tot slot bestaat
behoefte aan inzicht in de kosten die met de huidige praktijk van het kindvriendelijk horen van minderjarige slachtoffers van seksueel misbruik gepaard gaan en
welke kosten moeten worden gemaakt indien aanpassing van het kindvriendelijk
horen noodzakelijk blijkt.5
Het Directoraat-Generaal Straffen en Beschermen (DGSenB) van het ministerie van Justitie en Veiligheid heeft aan Bureau Beke gevraagd het bovenstaande te
onderzoeken. In het onderzoek staan zeven onderzoeksvragen centraal. De onderzoeksvragen luiden als volgt:
1.

Wat is in internationale verdragen bepaald over het horen van minderjarige
slachtoffers van zedendelicten?

2.

Op welke manieren kan kindvriendelijk horen worden georganiseerd en zijn
er goede voorbeelden (good practices) te vinden in het buitenland?

3.

Wat is de omvang van het aantal verhoren van minderjarige slachtoffers van
zedendelicten door de politie, RC’s en rechters in Nederland?
a. Hoeveel minderjarigen zijn onder de 12 jaar oud en hoeveel minderjarigen zijn tussen de 12 en 18 jaar oud?
b. In hoeveel gevallen kiezen politie, RC’s en rechters ervoor om minderjarige slachtoffers van zedendelicten tussen de 12 en 18 jaar oud
kindvriendelijk te horen?

4.

Op basis van welke criteria kiezen de politie, RC’s en rechters ervoor om een
minderjarig slachtoffer van zedendelicten in speciaal ingerichte studio’s en
met speciale verhoorders te horen?

5.

In hoeverre is het mogelijk en wenselijk om minderjarige slachtoffers van
zedendelicten tussen de 12 en 18 jaar oud in een studio en/of door specifiek
daartoe opgeleide verhoorders te horen?

12 Minderjarige slachtoffers van zedenmisdrijven gehoord

6.

Welke randvoorwaarden moeten in ieder geval vervuld zijn om te kunnen
spreken van kindvriendelijk horen en gelden daarbij dezelfde randvoorwaarden voor kinderen onder de 12 jaar als voor jongeren tussen de 12 en 18 jaar?

7.

Kan er een indicatie worden gegeven van de kosten die gepaard gaan met
kindvriendelijk horen in Nederland en wat ervoor nodig is om alle minderjarige slachtoffers van zedendelicten op deze manier te horen?

1.2 Leeswijzer
In het vervolg wordt in dit rapport gesproken over het ‘horen in de studio’. Dit houdt
zowel de fysieke ruimte van de kindvriendelijke verhoorstudio in als de gespecialiseerde verhoorders die werken volgens de daartoe ontwikkelde methodiek. Waar
relevant worden deze drie aspecten afzonderlijk genoemd.
In het volgende hoofdstuk gaan we in op de opzet en uitvoering van het
onderzoek. Hoofdstuk drie gaat over de juridische context. In hoofdstuk vier
komen gegevens over het aantal gehoorde minderjarige zedenslachtoffers aan de
orde, terwijl in hoofdstuk vijf wordt ingegaan op de praktijk van het horen van deze
slachtoffers. Hoofdstuk zes heeft als onderwerp de impact van het horen van minderjarige slachtoffers in de studio’s en tot slot worden in hoofdstuk zeven de conclusies beschreven.

Eindnoten
1.
2.
3.
4.
5.

Roggeband, C. (2002). Over de grenzen van politiek: Een vergelijkende studie naar de opkomst en ontwikkeling van de vrouwenbeweging tegen seksueel geweld in Nederland en Spanje. Assen: Van Gorkum.
In het vervolg wordt een kindvriendelijke verhoorstudio kortweg aangeduid als studio.
Hokwerda, Y.M., Veldman, T., Graaf, L. & Rueb, C. de (2015). Seksueel misbruik in het strafproces. Een toetsing aan het internationale kinderrechtenkader. Defence for Children.
Zie: Tweede Kamer 2015-2016, 34 236, nr. 15; Tweede Kamer 2015-2016, 29 279 nr. 300 inz. Zedenmisdrijven; Tweede Kamer 2016-2017, 33 552 nr. 23 inz. Meerjarenagenda slachtofferbeleid.
Startnotitie ‘Quickscan minderjarige slachtoffers seksueel misbruik’.

Inleiding en vraagstelling

13

2

Opzet en uitvoering van
het onderzoek

Voor dit onderzoek zijn diverse onderzoeksactiviteiten uitgevoerd. Als eerste is
deskresearch uitgevoerd om meer inzicht te krijgen in de verhoorpraktijk van minderjarige slachtoffers (2.1). Vervolgens zijn alle kerngegevens van de aangiften van
zedenmisdrijven opgevraagd over de periode 2015-2017 om een beeld te krijgen van
de omvang van de groepen 12-minners (verder kinderen genoemd) en 12 tot 18 jarigen (verder jongeren genoemd) waarbij ook is gekeken naar typen zedenmisdrijven
(2.2). Daarna presenteren we de gegevens van de tien aangeschreven studiobeheerders die informatie hebben verstrekt over aantallen verhoren en enkele kengetallen
over bezettingsgraad en uren (2.3). Er is een dossierstudie bij de politie uitgevoerd
van 200 aangiften door minderjarigen en daarover is aanvullend informatie opgevraagd bij het Openbaar Ministerie (OM) (2.4). Tot slot zijn er interviews gehouden
(2.5). In de volgende paragrafen worden de onderzoeksactiviteiten nader toegelicht.

2.1 Deskresearch
De deskresearch heeft tot doel gehad het onderwerp van onderzoek af te bakenen,
te inventariseren welke onderwerpen en aspecten onder de noemer ‘kindvriendelijk
verhoor’ kunnen vallen en welke factoren van belang zijn bij de uitvoering van het
verhoren van minderjarigen. Daartoe zijn wetenschappelijke literatuur, beleidsdocumenten en -rapportages en andere kennisdocumenten bestudeerd. De deskresearch heeft zich gericht op de volgende thema’s:
1.

De voor Nederland relevante wet- en regelgeving en de daaruit volgende
richtlijnen omtrent het verhoor van minderjarige slachtoffers van zedenmisdrijven en de werkwijze in de strafrechtsketen.

2.

Werkwijzen in enkele buitenlanden. Het doel is primair om de Nederlandse
wijze van omgaan met minderjarige zedenslachtoffers in het verhoor te spieOpzet en uitvoering van het onderzoek

15

gelen aan de ervaringen in het buitenland. Als referentielanden is gekozen
voor België, Engeland, Wales, Denemarken, IJsland, Noorwegen en Zweden.
Bij het inventariseren van de wetenschappelijke literatuur is gezocht naar internationale en nationale onderzoeksliteratuur over de periode 2012 tot en met het heden
(medio 2018). Er zijn daarvoor verschillende zoektermen gebruikt waarmee databases, zoals de Criminal Justice Abstracts Database, de database van het ministerie
van Justitie en Veiligheid en Google Scholar, zijn geraadpleegd. De gebruikte zoektermen waren ‘verhoor’, ‘slachtoffer’, ‘minderjarig’ en ‘zedendelict’ en de Engelse
equivalenten daarvan.

2.2 Landelijke systeemanalyse aangiften
De politie heeft een overzicht aangeleverd van alle minderjarige slachtoffers van
zedendelicten over de jaren 2015, 2016 en 2017. Om tot een overzicht te komen,
is een extractie gemaakt van de zedenzaken binnen BVH (Basisvoorziening
Handhaving), het registratiesysteem van de politie waarin (onder andere) staat
geregistreerd welke minderjarigen zijn gehoord. Aan de politie is gevraagd om in
het overzicht onderscheid te maken naar geslacht, leeftijd (kinderen en jongeren)
en typen zedendelicten. Aan de hand van deze gegevens is een indicatie te geven
van aantallen minderjarige zedenslachtoffers die gehoord zijn.1 In het politiesysteem zijn de zedendelicten gerubriceerd volgens maatschappelijke klassen die in de
praktijk grotendeels parallel lopen met de betreffende wetsartikelen 239-254 uit het
Wetboek van Strafrecht.2

2.3 Gegevens verhoorstudio’s
Uit de landelijke gegevens is niet op te maken hoeveel kinderen en jongeren in de
periode 2015-2017 zijn gehoord in de studio of in een andere verhoorsetting, omdat
dat als zodanig niet wordt geregistreerd. Om die reden zijn alle beheerders van de
studio’s in de politie-eenheden benaderd met het verzoek om een format in te vullen.3 In totaal zijn er 14 studio’s in Nederland, verdeeld over de tien politie-eenheden. Vanuit alle eenheden zijn gegevens aangeleverd. Er is gevraagd om aantallen
zedenslachtoffers (kinderen en jongeren) te noteren die zijn gehoord door de politie
en eventueel nogmaals op verzoek van de RC. De aangeleverde aantallen moeten
met enige terughoudendheid worden geïnterpreteerd. Het bleek voor de eenheden
lastig om de aantallen te reproduceren omdat 1) de zaken niet systematisch en in
verschillende systemen worden bijgehouden en 2) er ook andere doelgroepen in een
studio kunnen worden gehoord (bijvoorbeeld meerderjarigen met een verstandelijke

16 Minderjarige slachtoffers van zedenmisdrijven gehoord

beperking). De manier waarop de gegevens zijn verzameld en geregistreerd op het
format verschilt eveneens per eenheid.
Indachtig de vraag naar de impact van het horen van minderjarige zedenslachtoffers in een studio hebben de respondenten ook aangegeven hoeveel uren zij
‘gemiddeld’ aan een studiozaak kwijt zijn en hoeveel uur een niet-studiozaak vergt.
Deze gegevens zijn gecombineerd met de landelijke aantallen gehoorde minderjarige zedenslachtoffers. Hierdoor kan een een indicatie worden verkregen van de
capacitaire gevolgen van het horen van alle (of meer) minderjarige slachtoffers van
zedenmisdrijven in een studio.

2.4 Dossieronderzoek
Er is dossieronderzoek uitgevoerd om meer zicht te krijgen op de kenmerken en
achtergronden van de zedenzaken (delict, slachtoffers) en om te achterhalen welke
overwegingen meespelen in de beslissing om een minderjarig slachtoffer wel of niet
in een studio te horen en om een slachtoffer voor een tweede maal te horen. Op
basis van de landelijke gegevens (zie 2.2) is een aselecte steekproef getrokken van
100 zaken waarin een kind slachtoffer is van een zedendelict en 100 zaken van een
jongere die slachtoffer is van een zedendelict. Deze 200 dossiers zijn opgevraagd bij
de politie en bestudeerd. Bij het OM is vervolgens in de systemen4 nagegaan of deze
200 zaken bekend zijn en, zo ja, wat de afloop van de zaak is geweest. Daarmee is
zicht gekomen op het totale traject van een zaak en op de vraag op welke momenten in het gehele proces slachtoffers zijn gehoord. De relevante gegevens zijn in een
analyseformat ingevoerd.5 De vaak kwalitatieve informatie is bewerkt tot categorieën en vervolgens geanalyseerd.

2.5 Interviews
Het houden van interviews heeft tot doel gehad om het horen van minderjarige
slachtoffers van zedenmisdrijven in een breder perspectief te plaatsen en om meer
zicht te krijgen op de praktijk van het horen. De interviews vormen een aanvulling
op, en soms een verdieping en nuancering van, de kwantitatieve gegevens. In totaal
is er met 16 personen gesproken. Dit is een beperkt aantal respondenten, maar allen
zijn zeer goed ingevoerd in de materie (zie onderstaand figuur voor de aantallen
respondenten naar organisatie).

Opzet en uitvoering van het onderzoek

17

Figuur 1 – Aantal gesproken respondenten naar instantie
Instantie

n

Slachtofferhulp

3

Politie (verhuurstudio)

5

Politie (verhoordeskundige)

2

Openbaar Ministerie

3

Rechter-commissaris

2

Defence for Children

1

Totaal

16

De respondenten zijn veelal geworven via de sneeuwbalmethode. De interviews zijn
opgenomen en later uitgewerkt dan wel werd er tijdens de interviews zelf genotuleerd. In hoofdstuk 5 is de gemene deler uit de interviews in de tekst verwerkt.

Eindnoten
1.
2.
3.
4.
5.

Door verschillen in registratiewijze en coderingen kunnen de aantallen licht afwijken. Vanwege , verschillende
controleslagen op de data is deze afwijking marginaal.
In tabel 1 in bijlage 1 staan de relevante maatschappelijke klassen vermeld.
Zie bijlage 2 voor het format.
GPS en COMPAS.
Zie bijlage 3 voor het format.

18 Minderjarige slachtoffers van zedenmisdrijven gehoord

3 Juridische context
Het horen van minderjarige slachtoffers van zedendelicten gebeurt in een juridische
context. Bepalend voor die context zijn allereerst internationale verdragen en richtlijnen (3.1) en het Wetboek van Strafrecht (3.2). Daarnaast geven de Aanwijzingen
van het College van procureurs-generaal duidelijke richtlijnen voor het horen van
minderjarige zedenslachtoffers (3.3 en 3.4). Het horen van zedenslachtoffers gebeurt
door zedenrechercheurs. Gelet op de vraagstelling is het wenselijk om meer inzicht
te krijgen in de opleiding, de werkwijze aangaande minderjarige zedenslachtoffers
en de verschillende verhoormodaliteiten. Vervolgens gaan we kort in op de werkwijze en procedure van het horen van minderjarigen in studio’s (3.5) en ervaringen
hiermee in het buitenland (3.6). Dit hoofdstuk gaat over de formele kant van het
horen van minderjarige zedenslachtoffers (hoe het op papier geregeld is). De wijze
waarop het horen in de praktijk gestalte krijgt, komt in hoofdstuk 5 aan de orde.

3.1 Internationale verdragen en richtlijnen
Het horen van minderjarigen komt in een aantal voor Nederland bindende verdragen aan de orde. Als eerste kan het Internationaal Verdrag inzake de Rechten van
het Kind (IVRK) worden genoemd. Het VN-Kinderrechtenverdrag is in 1989 aangenomen door de Verenigde Naties en in 1995 door Nederland geratificeerd. Het
bevat een groot aantal fundamentele kinderrechten en ziet toe op vrijwel alle terreinen van het leven van een kind. Het IVRK is het meest geratificeerde verdrag ter
wereld en is juridisch bindend. De strekking is dat de belangen van het kind te allen
tijde prevaleren en dat de overheid verantwoordelijk is voor de waarborging daarvoor.1 Het VN-Kinderrechtencomité voegt daaraan toe dat staten ervoor moeten
zorgen dat kinderen in staat worden gesteld in gerechtelijke procedures te worden
gehoord op een wijze die past bij de leeftijd en ontwikkeling van het kind.2
Een relevant Europees verdrag is het Verdrag van de Raad van Europa inzake
de bescherming van kinderen tegen seksuele uitbuiting en seksueel misbruik (kortweg:
Juridische context 19

Verdrag van Lanzarote).3 Dat verdrag is in Nederland in 2010 in werking getreden.
In een aantal bepalingen wordt specifiek ingegaan op het horen van kinderen. De
overheid moet maatregelen nemen om te waarborgen dat (onder andere) het verhoor
van het kind plaatsvindt zonder ongerechtvaardigde vertraging nadat de feiten aan
de bevoegde autoriteiten zijn gemeld. Het verhoor van het kind vindt, waar nodig,
plaats in speciaal daartoe ontworpen of aangepaste ruimten en wordt afgenomen
door daartoe opgeleide vakmensen. Verder dienen alle verhoren van het kind, indien
mogelijk en voor zover nodig, telkens door dezelfde personen te worden uitgevoerd.
Het aantal verhoren wordt zoveel mogelijk beperkt tot hetgeen strikt noodzakelijk
is voor de strafrechtelijke procedure. Alle verhoren van het slachtoffer, of, wanneer
van toepassing, van een kind dat als getuige optreedt, kunnen op video vastgelegd
worden en kunnen als bewijs in het proces worden ingebracht, in overeenstemming
met de regels van het nationale recht. De rechter kan bevelen om de behandeling
van de zaak achter gesloten deuren te laten plaatsvinden. Het slachtoffer kan in de
rechtszaal worden gehoord zonder daar aanwezig te zijn, met name door toepassing
van geschikte communicatietechnologieën.
Eveneens bindend zijn de EU-richtlijnen die moeten worden omgezet in nationale wetgeving. Onder meer de ‘Richtlijn ter bestrijding van seksueel misbruik en
seksuele uitbuiting van kinderen en kinderpornografie’ is relevant. Hier staan in
artikel 20 over ‘Bescherming van kindslachtoffers tijdens het strafonderzoek en het
strafproces’ vergelijkbare waarborgen voor het verhoor van een kind als in het verdrag van Lanzarote. De EU-richtlijn ‘Minimumnormen voor de rechten, de ondersteuning en de bescherming van slachtoffers van strafbare feiten’ heeft tot doel
slachtoffers te beschermen, waaronder ook minderjarigen als groep met bijzondere
beschermingsbehoeften. Lidstaten moeten ervoor zorgen dat het slachtoffer zonder
onnodige vertraging vanaf het eerste contact met een bevoegde autoriteit informatie
wordt aangeboden, teneinde hem in staat te stellen toegang te hebben tot de in deze
richtlijn opgenomen rechten, waaronder hoe de procedures omtrent de aangifte van
een strafbaar feit verlopen en welke rol het slachtoffer in die procedures speelt. Bij
het horen van een kindslachtoffer moeten de leeftijd en het ontwikkelingsniveau
van het kind op passende wijze in overweging worden genomen.

3.2 Zedenwetgeving
Minderjarigen kunnen slachtoffer worden van alle genoemde zedendelicten in het
Wetboek van Strafrecht (Titel IVX, artikelen 239-254). De zedenwetgeving is in
de loop der jaren vele malen gewijzigd en aangepast aan de veranderde (maatschappelijke) inzichten. Kernpunt van de zedenwetgeving is dat de overheid zich terughoudend opstelt als het gaat om seksualiteit en de beleving daarvan.4 Staten hebben
echter ingevolgde jurisprudentie van het EHRM ook een positieve verplichting om
20 Minderjarige slachtoffers van zedenmisdrijven gehoord

burgers te beschermen tegen inbreuken op het privéleven. Strafrechtelijke bepalingen zijn vereist voor een effectieve afschrikking tegen ernstige daden waar het
fundamentele waarden en essentiële aspecten van het privéleven betreft, waaronder inbreuken op de lichamelijke en seksuele integriteit. De zedenwetgeving biedt
bescherming tegen inbreuken op de lichamelijke en seksuele integriteit. Bij kinderen gaat die bescherming nog een stap verder. Kinderen worden ook strafrechtelijk beschermd tegen gedrag in de voorfase van daadwerkelijk seksueel misbruik
waardoor hun seksuele ontwikkeling wordt doorkruist. De artikelen die specifiek
minderjarigen bescherming bieden houden rekening met de leeftijd. Er is een absoluut verbod op seksueel binnendringen van een minderjarige beneden de twaalf jaar
(artikel 244). Voor minderjarigen tussen de 12 en 16 jaar is het verbod relatiever
(artikel 245). In die gevallen is sprake van een zekere seksuele autonomie en spreekt
het artikel over ontuchtige handelingen en geldt een lagere maximale straf dan bij
het vorige artikel (respectievelijk 8 en 12 jaar). Vanaf zestien jaar geldt als uitgangspunt dat vrijwillig seksueel contact in beginsel niet strafbaar is. Voor het plegen
van ontucht met onder anderen eigen kinderen geldt een maximum straf van zes
jaar (artikel 249).5 Dit artikel wordt vaak in incestsituaties toegepast. De beschermingsgedachte van minderjarigen komt duidelijk tot uiting in het strafbaar stellen
van kinderporno (artikel 240b). Van tamelijk recente datum is het strafbaar stellen
van grooming (248e). Van grooming is sprake als tijdens een chatgesprek met een
persoon, jonger dan zestien jaar, een voorstel wordt gedaan tot een ontmoeting, met
als doel ontuchtige handelingen met die persoon te plegen of kinderpornografische
afbeeldingen van hem of haar te vervaardigen.
De huidige zedenwetgeving wordt binnenkort herzien. De aanleidingen hiervoor zijn de maatschappelijke en technologische ontwikkelingen. In de brief van de
minister staat dat:
Nieuwe veelvoorkomende digitale strafwaardige fenomenen, zoals onvrijwillige
webcamseks of seksuele afpersing via de webcam (sextortion), zijn aanleiding voor
inhoudelijke modernisering van de seksuele misdrijven. Het wetsvoorstel geeft op
afstand gepleegde seksuele misdrijven een duidelijke plaats in de strafwet door te
expliciteren dat het aanzetten tot seksuele interactie waarbij handelingen aan of
met het lichaam van een slachtoffer worden verricht een strafbaar feit oplevert. Het
doel is een adequate strafrechtelijke reactie te bieden op strafwaardig seksueel gedrag in de hedendaagse en digitaliserende samenleving.6

De basis voor dit voornemen is verwoord in een eerdere brief aan de Tweede
Kamer.7 Hierin wordt in bredere zin ingegaan op de beperkingen van de huidige
zedenwetgeving en het feit dat minderjarigen extra bescherming behoeven tegen
nieuwe vormen van digitaal seksueel misbruik. De minister staat een veilig strafJuridische context 21

proces voor waarin de erkenning en bescherming van de informatievoorziening aan
zedenslachtoffers goed zijn geregeld. Dit zou onder meer bereikt moeten worden
door een instrument waarmee de eventuele kwetsbaarheid van slachtoffers kan
worden beoordeeld. Deskundigheidsbevordering wordt eveneens genoemd als een
manier om beter tegemoet te komen aan de behoeften van kwetsbare slachtoffers.

3.3 Aanwijzing Zeden
Het College van procureurs-generaal kan algemene en bijzondere aanwijzingen
geven betreffende taken en bevoegdheden van het OM. Gegeven het onderwerp
van dit onderzoek zijn twee aanwijzingen relevant: 1) Aanwijzing Zeden en 2)
Aanwijzing auditief en audiovisueel registreren van verhoren van aangevers, getuigen en verdachten (AVR).
Per 1 mei 2016 is de ‘Aanwijzing Zeden’ in werking getreden ter vervanging
van de ‘Aanwijzing opsporing en vervolging inzake seksueel misbruik’ uit 2010.
In de Aanwijzing staat dat het in zedenzaken zeer belangrijk is dat er zorgvuldig
onderzoek wordt gedaan waarbij de gebeurtenissen zo nauwkeurig mogelijk worden
vastgesteld en dat pas daarna conclusies worden getrokken. Voorafgaand aan het
opnemen van een aangifte vindt in beginsel een informatief gesprek plaats tussen de
melder (het slachtoffer of zijn/haar ouders) en de politie. Tijdens het informatieve
gesprek wordt de melder geïnformeerd over de gevolgen van het doen van aangifte
en de eventuele impact van het strafrechtelijke traject. Een aangifte kan namelijk
niet meer worden ingetrokken. Ook krijgt de melder informatie over hulpverlening,
slachtofferrechten en juridische bijstand. Nadien wordt op basis van het gesprek
door zowel de politie als het OM de afweging gemaakt of het wenselijk is om strafrechtelijk op te treden, en indien ja op welke wijze. Als de melder ook het slachtoffer is, wordt deze in principe gesproken zonder dat daarbij anderen aanwezig zijn,
met uitzondering van de advocaat van de melder c.q. het slachtoffer. Na afloop van
het informatieve gesprek krijgt de melder in beginsel bedenktijd voor de beslissing
over het al dan niet doen van aangifte. Als de melder ook het slachtoffer is, kan
deze aangeven af te willen zien van de bedenktijd. Wanneer uit de melding naar
voren komt dat het slachtoffer en/of de verdachte een kwetsbaar persoon is – hierbij
kan gedacht worden aan minderjarigen, lichamelijk of verstandelijk beperkten en
mensen met een psychische aandoening – kan er gezien de aard van de kwetsbaarheid voor een andere werkwijze worden gekozen dan die hierboven beschreven is.
In de aanwijzing wordt niet verder ingegaan op welke andere werkwijzen in dergelijke gevallen toepasbaar zijn.
Het OM en de politie spannen zich in om secundaire victimisatie te voorkomen. Op het moment dat het slachtoffer gehoord moet worden in een strafzaak,
moet een belangenafweging worden gemaakt tussen enerzijds de bescherming van
22 Minderjarige slachtoffers van zedenmisdrijven gehoord

de persoonlijke levenssfeer, de veiligheid en de gezondheid van het slachtoffer en
anderzijds het recht van de verdachte op een eerlijk proces. Bij verhoor van het
slachtoffer is het van belang dat het zonder onnodige vertraging plaatsvindt, dat het
aantal verhoren beperkt blijft en dat herhaling vermeden wordt. Daarnaast dient
visueel contact tussen het slachtoffer en de verdachte voorkomen te worden, evenals
het optreden als getuige – door het slachtoffer – tijdens een openbare zitting en het
stellen van onnodige vragen over het privéleven of de persoon van het slachtoffer.
Als het slachtoffer minderjarig is, wordt deze bij voorkeur slechts één keer gehoord
in de strafzaak. In de regel wordt van dit verhoor een audiovisuele opname gemaakt
die niet aan de verdediging wordt verstrekt. Indien nodig kan de verdediging de
opname bekijken op een politiebureau of op het kantoor van de RC. Ook kan de
rechtbank de opname bekijken. In het geval de verdediging wenst dat er nadere vragen worden gesteld aan een minderjarige, worden deze vragen voor zover mogelijk
door de persoon gesteld die het slachtoffer in eerste instantie heeft gehoord en vindt
het verhoor plaats in dezelfde (studio)verhoorkamer. Via een live verbinding kunnen de verdediging en de RC het verhoor volgen en eventueel aanvullende vragen
laten stellen.

3.4 Aanwijzing AVR
Naast de hierboven behandelde Aanwijzing zeden is de Aanwijzing AVR van
belang om te noemen. Deze aanwijzing is in 2013 in werking getreden. De aanwijzing omvat regels voor het auditief en audiovisueel registreren van verhoren. Er
wordt aangegeven wanneer dergelijke registratie verplicht is en wanneer dit facultatief is. De aard van de zaak is daarbij bepalend. In de aanwijzing wordt voorgeschreven welke registratiewijze minimaal verplicht is bij een verhoor.
Wanneer het gaat om het achterhalen van de waarheid, kan het in bepaalde
gevallen wenselijk zijn om aangiften en/of verhoren auditief dan wel audiovisueel
op te nemen. Deze twee vormen van registratie zijn in eerste instantie hulpmiddelen voor de toetsbaarheid van de verhoren later in het strafproces. Audiovisueel
registreren kan van belang zijn wanneer er omstandigheden zijn die raken aan de
kwetsbaarheid van de te horen persoon of de aard van het verhoor. Bij deze vorm
van registratie is het daarnaast van belang dat alle aanwezigen in de verhoorkamer waar te nemen zijn op de opname.8 De verantwoordelijkheid voor de beschikbaarheid, capaciteit, organisatie en integriteit van de technische infrastructuur en
de opslag en administratie van de geregistreerde verhoren ligt bij de betrokken
opsporingsinstantie.
Auditieve registratie is verplicht voor alle verhoren van verdachten, getuigen en
aangevers als het gaat om misdrijven die strafbaar zijn gesteld in het Wetboek van
Strafrecht waarbij: 1) er een overleden slachtoffer is, 2) de strafbedreiging 12 jaar of
Juridische context 23

meer bedraagt, 3) de strafbedreiging minder dan 12 jaar bedraagt maar er sprake is
van zwaar lichamelijk letsel of 4) het gaat om een zedendelict met een strafbedreiging van 8 jaar of meer óf om seksueel misbruik in een afhankelijkheidsrelatie.
Daarentegen is audiovisuele registratie verplicht bij alle verhoren van verdachten, slachtoffers, getuigen en aangevers wanneer: 1) de verhoorder tijdens het
verhoor wordt ondersteund door een gedragsdeskundige of 2) de gehoorde persoon kwetsbaar is én er sprake is van een van de hierboven genoemde misdrijven.
Degenen die als kwetsbaar worden aangemerkt zijn minderjarigen onder de 16 jaar
en personen met een verstandelijke beperking of cognitieve functiestoornis. Als de
minderjarige jonger is dan 12 jaar, vindt het verhoor plaats in een studio.
De opsporingsambtenaar die het verhoor in een studio afneemt, is ofwel gecertificeerd voor de opleiding ‘Het verhoren van jonge of verstandelijk beperkte getuigen’ of volgt deze opleiding. Deze opleiding wordt sinds 1991 aangeboden door de
Politieacademie.9 Indien de verhoorder nog in opleiding is, staat deze – vanuit de
regiekamer – onder begeleiding van een aan de opleiding verbonden docent. Deze
voorwaarden gelden ook voor de opsporingsambtenaar die de audiovisuele registratie van het verhoor verzorgt. Tot slot is audiovisuele registratie verplicht wanneer
een gedragsdeskundige een slachtoffer of getuige hoort. Facultatief kan de RC tot
audio(visuele) registratie van het verhoor besluiten.
In figuur 3.1 staat de schematische weergave, zoals opgenomen in de
Aanwijzing AVR, omtrent welke slachtoffers (aangever of getuige genoemd) waar
en hoe moeten worden gehoord.
3.5

Politie-instructie

Door de vorming van de Nationale Politie is de systematiek van de aanwijzingen
van het OM veranderd. Alle nieuwe aanwijzingen zijn visiedocumenten geworden,
met daaraan gekoppeld een werkinstructie voor de politie. Er moet conform deze
instructies worden gewerkt. In aanvulling op de aanwijzingen is op 1 december
2016 een Politie-instructie Zeden, Kinderpornografie en Kindersekstoerisme (hierna: Politie-instructie) opgesteld.10 Hierin komen onder meer de wijze waarop en
door wie zedenzaken moeten worden opgepakt aan de orde en aan welke eisen de
behandeling van de zaak moet voldoen.
Het verhoor van kinderen vindt, zoals hiervoor beschreven, plaats in de studio.
Voorafgaand aan het verhoor verzamelt de zedenrechercheur alle relevante informatie over het kind en de zaak. Daarna vindt overleg plaats met de studio-adviseur,
die nagaat of het kind kan worden gehoord. Het verhoor wordt uitgevoerd door
twee studioverhoorders, waarvan er minstens één gecertificeerd is. Een van de twee
kijkt mee vanuit de regiekamer.

24 Minderjarige slachtoffers van zedenmisdrijven gehoord

Figuur 3.1 – Beslisboom auditief en audiovisueel registreren van verhoren
Verhoor van verdachte of gepland verhoor aangever of getuige
Inzet deskundige
• verhoorder wordt tijdens de uitvoering van het verhoor ondersteund door een
gedragsdeskundige;

JA

• verhoor wordt afgenomen door een externe deskundige (alleen toegestaan bij
getuigenverhoor).

Gecategoriseerd delict?

Kwetsbaar persoon?

Misdrijf strafbaar gesteld in het
Wetboek van (Militair) Strafrecht, als:

• persoon jonger dan 16 jaar;

• aangever of getuige in
verhoorruimte met
minimaal één camera.

• persoon met verstandelijke
beperking of congnitieve
functiestoornis

• er een overleden slachtoffer is;

• de strafbedreiging minder dan 12
jaar bedraagt en er sprake is van
evident zwaar lichamelijk letsel;

• kind onder 12 jaar
in een kind
vriendelijke studio.
• verdachte in
verhoorruimte met
minimaal drie camera’s.

NEE

• de strafbedreiging 12 jaar of meer
bedraagt;

Audiovisueel
registreren

JA

JA

• het een zedendelict betreft met
een strafbedreiging van 8 jaar of
meer of om seksueel misbruik in
een afhankelijkheidsrelatie.
NEE

NEE

Opdracht tot regIstratIe?
• de OvJ, AG en (in uitzonderingsgevallen) de teamleider kunnen
opdracht geven tot registratie.
• de RC kan bevel geven tot registratie als het verhoor in zijn opdracht
wordt afgenomen.

JA

Opdracht tot
audiovisuele
registratie?

NEE

NEE

Niet registreren

Auditief registreren

JA

Bij jongeren die slachtoffer zijn van een zedendelict verzamelt de zedenrechercheur informatie over het delict en de jongere. Als deze signalen krijgt van eventuele kwetsbaarheden kan de Vragenlijst Indicatie Kwetsbaarheid worden gebruikt
om tijdens het verhoor kwetsbaarheden te herkennen. De zedenrechercheur overlegt vervolgens met de studio-adviseur over de noodzakelijk in te zetten deskundigheid. Afhankelijk van de soort kwetsbaarheid wordt het verhoor uitgevoerd
door een gecertificeerd zedenrechercheur of een studioverhoorder. De keuze voor
de verhoorlocatie is volgens de Politie-instructie casusafhankelijk. Zoals eerder al
is aangegeven zijn er verschillende faciliteiten voor het horen van (minderjarige)

Juridische context 25

zedenslachtoffers. Dit zijn de verhoorkamer, de sociale verhoorkamer en de (kindvriendelijke) verhoorstudio.
Opsporingsambtenaren kunnen worden opgeleid tot gecertificeerd zedenrechercheur. Deze zedenspecifieke opleiding genaamd ‘Handelen in Zedenzaken’
bestaat uit verschillende onderdelen. In de opleiding is aandacht voor het opsporen in zedenzaken (bijvoorbeeld inzet tactische opsporingsmiddelen) en hoe een
informatief gesprek met slachtoffers moet worden gevoerd. Daarnaast komen de
relevante zaken rond de aangifte (communicatie, onjuiste aangiften, kwetsbare personen, verjaringstermijnen) en het verdachtenverhoor aan de orde. In de opleiding
komen gespreksvaardigheden en verhoortechnieken uitvoerig aan bod. Sinds het
begin van dit jaar worden de nieuw opgeleide zedenrechercheurs ook geschoold in
het horen van 12 tot 18 jarigen. Inherent aan zedenzaken is dat de verklaring van
het slachtoffer uitermate belangrijk is voor het verdere opsporingsonderzoek, vaak
omdat er geen of weinig technisch bewijs is. Er zijn ongeveer 800 gecertificeerde
zedenrechercheurs in Nederland.
Aanvullend op de opleiding tot gecertificeerd zedenrechercheur kan een parttime opleiding tot studioverhoorder worden gevolgd aan de Politieacademie. Er zijn
ongeveer 120 studioverhoorders in Nederland (die dus ook gecertificeerd zedenrechercheur zijn). Tijdens deze opleiding is onder andere specifieke aandacht voor het
zo min mogelijk beïnvloeden van de minderjarige, met name gericht op kinderen
onder de twaalf jaar en verstandelijk beperkten. Daarnaast wordt er binnen de opleiding tot studioverhoorder veel geoefend met het horen en is er de nodige aandacht
voor ontwikkelingspsychologie, ontwikkelingsstoornissen en psychopathologie.

3.6 Inzoomen op de studio
Uit voornoemde beschrijvingen blijkt dat het horen van minderjarige slachtoffers
in een studio een belangrijke plaats inneemt in het strafproces. Gelet op de onderzoeksvragen is dieper ingegaan op de achtergronden en praktijk van het horen van
slachtoffers in een studio.11
Voor kinderen is het zoals reeds gesteld verplicht om het verhoor in een studio
af te nemen. Daarnaast kan de studio worden benut voor de overige minderjarigen
en slachtoffers met een verstandelijke beperking, cognitieve functiestoornis of ontwikkelingsstoornis (zoals ADHD en autisme). Het overgrote deel van de slachtoffers die in de studio gehoord worden, zijn daar vanwege een zaak omtrent seksueel
misbruik. Slachtoffers van mishandeling, poging tot moord en doodslag, en andere
ernstige misdrijven kunnen echter ook in de studio worden gehoord.
Het uitgangspunt voor het horen van kinderen in de studio is dat zij bruikbare
verklaringen kunnen afleggen mits ze op de juiste wijze worden ondervraagd. De
werkwijze van de verhoorder is van grote invloed op de kwaliteit van de verklaring.
26 Minderjarige slachtoffers van zedenmisdrijven gehoord

De verhoorder moet het slachtoffer zijn of haar eigen versie van de gebeurtenis laten
vertellen en de eigen invloed zo veel mogelijk beperken. Vragen naar het eigen verhaal en gerichte open in plaats van gesloten vragen stellen, leiden tot beter bruikbare informatie. Eigen veronderstellingen over de gebeurtenis moet de verhoorder
achterwege laten. Dit kan leiden tot suggestieve vragen, herhaling en druk om de
gewenste informatie te verkrijgen, en brengt een verhoogd risico op een onjuiste
verklaring met zich mee. Het is bovendien van belang dat de verhoorder het verhoor
(verhoormethodiek, woordkeus en vraagstelling) zoveel mogelijk afstemt op het
slachtoffer. Daarbij moet rekening worden gehouden met de leeftijd, het ontwikkelingsniveau en de concentratieboog van het slachtoffer. Tot slot is het van belang
dat de verhoorder zich open, positief en sensitief opstelt. Kinderen leggen namelijk
meer accurate verklaringen af als ze zich op hun gemak voelen.
De studio zelf moet aan een aantal eisen voldoen. De studio is ten eerste dusdanig ingericht om kinderen en verstandelijk beperkten zo veel mogelijk op hun
gemak te stellen. Om dit te bewerkstelligen, heeft de studio vrolijke kleuren, kindermeubilair en een kast met speelgoed en tekenmateriaal. Verder is de inrichting
neutraal, aangezien ook jongeren en meerderjarigen in de studio gehoord worden.
Mobiele attributen worden gebruikt om de studio, naargelang de doelgroep, op
geschikte wijze in te richten. Hierbij kan gedacht worden aan het weghalen of juist
neerzetten van speelgoed.
De procedure van een studioverhoor is als volgt. Voordat een verhoor plaatsvindt, moet er getoetst worden of er noodzaak is tot een verhoor. Deze toetsing
wordt gedaan door de adviseur ‘verhoor kwetsbare personen’, na contact met de
zaaksrechercheur. Tijdens deze toetsing moet worden gezocht naar mogelijke contra-indicaties. Hierbij kan worden gedacht aan het niet willen of durven vertellen
over de gebeurtenis of het hebben van geheugenproblemen. Het uiteindelijke besluit
over het wel of niet horen van het kind ligt bij de officier van justitie (OvJ) of de
RC. Daarbij worden het belang van het slachtoffer en de (on)mogelijkheden om
een betrouwbare verklaring te verkrijgen, afgezet tegen het belang van de zaak. Het
belang van het slachtoffer weegt hier zwaar mee. Indien er een verhoor moet plaatsvinden, moet de verhoorder alle relevante informatie over de te horen persoon en
zaak krijgen om het verhoor zo goed mogelijk af te kunnen stemmen op het kind.
Als het verhoor plaatsvindt op basis van de methodiek van het studioverhoor, moeten zowel het slachtoffer als de ouder(s) of begeleider(s) voorgelicht worden over de
gang van zaken voorafgaand aan, tijdens en na het verhoor.
Tijdens de kennismaking geeft de verhoorder aan dat hij het goed vindt dat het
slachtoffer aanwezig is. Vervolgens leidt de verhoorder zowel het slachtoffer als de
ouder(s) of begeleider(s) rond door de studio en de regieruimte. Dat wordt gedaan
om het slachtoffer vertrouwd te maken met de verhoorder en de ruimte, zodat deze
zich voldoende veilig voelt om tijdens het verhoor te vertellen wat er is gebeurd.
Juridische context 27

Nadat de ouder(s) of begeleider(s) zijn teruggebracht naar de wachtruimte, nemen
de verhoorder en slachtoffer plaats in de studio. De verhoorder vertelt dan wat het
doel is van het verhoor en wat zijn of haar rol is.
In de studio zijn normaal gesproken enkel de verhoorder en het slachtoffer
aanwezig. In uitzonderlijke gevallen kunnen ook een begeleider van het slachtoffer en een tolk plaatsnemen. Naast de regisseur is een verbalisant aanwezig in de
regieruimte. Ook kan een gedragswetenschapper hier plaatsnemen om te adviseren.
In principe wordt een kind slechts één keer gehoord. Herhaald horen is riskant
vanwege de toenemende kans op onbetrouwbaarheid van opeenvolgende verklaringen. Een besluit tot een tweede verhoor kan echter door een OvJ of RC worden
genomen, meestal op verzoek van de advocaat. Nadat het verzoek is ingediend,
wordt zorgvuldig onderzocht of het noodzakelijk is om een kind opnieuw te horen.
Indien dat het geval is, wordt het kind bij voorkeur door dezelfde verbalisant als bij
het eerste verhoor voorbereid en door dezelfde verhoorder gehoord.
3.7

Ervaringen in het buitenland

Bij wijze van vergelijking is de handelwijze rond het horen van minderjarige (zeden)
slachtoffers in een aantal buitenlanden bekeken. Het betreft België, Engeland en
Wales en de Scandinavische landen. Hierna volgt per land een korte beschrijving.12
In België is het verhoor van minderjarigen van ernstige misdrijven – waaronder zedenmisdrijven – in de Wet betreffende de strafrechtelijke bescherming
van minderjarigen vastgelegd. Het is aan de procureur des Konings of de onderzoeksrechter om opdracht te geven tot audiovisuele opname van het verhoor. Bij
deze keuze wordt rekening gehouden met de omstandigheden van de zaak en het
belang van de minderjarige.13 Voordat het verhoor plaatsvindt, wordt het verloop
van de verhoorprocedure uitgelegd aan de minderjarige en de eventuele begeleider.
Er wordt uitleg gegeven over de redenen voor de audiovisuele opname van het verhoor en de minderjarige krijgt meegedeeld dat deze te allen tijde kan vragen om de
opname te onderbreken.14 Tot slot worden de regie- en verhoorruimte bezocht en
worden de personen die het verhoor gaan volgen, voorgesteld.15
De verhoorder is een magistraat van het OM, de onderzoeksrechter of een
speciaal geselecteerde politieambtenaar.16 In de praktijk is het vaak laatstgenoemde
die de verhoren afneemt.17 Deze politieambtenaar dient een gerechtelijke opleiding
te hebben gevolgd voor het verhoor van minderjarigen en wordt bekwaam geacht
om dergelijke verhoren af te nemen.18 Behalve de verhoorder en de minderjarige
kan ook een vertrouwenspersoon toegelaten worden tot de verhoorruimte.19 Vanuit
de regiekamer volgt tenminste één lid van de technische dienst het verhoor, evenals
een eventueel aangestelde psychiater of psycholoog.20 Het audiovisueel horen van
minderjarigen gebeurt in een speciaal aangepaste verhoorruimte die aangenaam,
28 Minderjarige slachtoffers van zedenmisdrijven gehoord

sober en neutraal is ingericht, en waar geen voorwerpen aanwezig zijn die de aandacht kunnen afleiden.21
In tegenstelling tot in België zijn richtlijnen voor het verhoor van minderjarigen in
Engeland en Wales niet wettelijk vastgelegd. Wel zijn er richtlijnen opgesteld in het
Achieving Best Evidence in Criminal Proceedings-document. Hierin staat opgenomen
dat audiovisueel verhoor mogelijk is bij kwetsbare en geïntimideerde slachtoffers en
getuigen. Minderjarigen onder de 17 jaar maken deel uit van deze groep. Doordat
de opgestelde richtlijnen geen wettelijk verplichte gedragscode vormen, kan de
praktijk hiervan afwijken.
Slachtoffers en getuigen moeten in Engeland en Wales altijd worden voorbereid op een verhoor. Tijdens deze voorbereiding wordt uitleg gegeven over het doel
van het verhoor en de eventuele audiovisuele registratie daarvan. Daarnaast wordt
uitleg gegeven over de rol van de verhoorder(s) en de locatie van het verhoor. Tot
slot is het aan de verhoorder(s) om het verloop van het verhoor te schetsen en uitleg
te geven over de grondregels die hierbij van toepassing zijn.
De verhoorder dient iemand te zijn met een speciale combinatie van vaardigheden. Zo moet de verhoorder in staat zijn een verstandhouding te bewerkstelligen
met de minderjarige, moet hij22 weten hoe hij effectief kan communiceren met mensen die van streek raken en moet hij kennis hebben van bewijsregels en misdrijven.
Naast de verhoorder kan een toezichthouder aanwezig zijn in de verhoorruimte. De
toezichthouder kan ook in de regiekamer plaatsnemen als de mogelijkheid bestaat
dat de minderjarige zich geïntimideerd voelt door de aanwezigheid van meerdere personen. In de verhoorruimte kunnen namelijk ook een tolk, bemiddelaar en
ondersteuner toegelaten worden.
Hoewel het slachtoffer haar23 voorkeur mag uitspreken over de locatie van het
verhoor gaat de voorkeur uit naar een vaste verhoorruimte zodat er geen gebruik
hoeft te worden gemaakt van verplaatsbare apparatuur. De verhoorruimte zou zich
bij voorkeur niet in een politiebureau moeten bevinden, maar op een andere locatie.
Indien dit niet mogelijk is, moet er worden overwogen om een aparte ingang te
creëren die naar de verhoorruimte leidt. Waar de locatie in elk geval aan moet voldoen is dat deze stil genoeg moet zijn zodat eventuele achtergrondgeluiden niet van
invloed zijn op de geluidskwaliteit van de opname. Daarnaast moet de locatie ook
vrij zijn van factoren die mogelijke onderbrekingen, afleidingen en angst of intimidatie kunnen veroorzaken.
In de bestudeerde Scandinavische landen (Denemarken, IJsland, Noorwegen en
Zweden) is in de afgelopen jaren het zogenoemde Barnahus-model geïmplementeerd. Barnahus betekent letterlijk: ‘huis voor kinderen’. Dit concept heeft als uitgangspunt dat kindermisbruik vraagt om gespecialiseerde professionals en een
Juridische context 29

gecoördineerde dienstverlening. Het Barnahus staat voor een veilige plek waar
minderjarigen audiovisueel gehoord worden. Het wordt gezien als een plek waar de
minderjarige centraal staat en deze afgeschermd van de verdachte(n) van het misbruik ondersteuning krijgt.
Het Barnahus model steunt op de volgende uitgangspunten: 1) multi-professionele aanpak, 2) one door principle, 3) vermijden secundaire victimisatie en 4) een
veilige plek voor het onthullen van misbruik. De multidisciplinaire aanpak heeft
enerzijds tot doel het juridische proces te faciliteren en anderzijds te waarborgen
dat de minderjarige de nodige steun en behandeling krijgt aangeboden. Om deze
doelen te kunnen bewerkstelligen, zijn binnen een Barnahus onder andere politie,
een OvJ, psychologen, sociaal maatschappelijk werkers en kinderartsen werkzaam.
Tijdens gezamenlijke overleggen bespreken zij de misbruikzaken. Het one door principle gaat uit van de gedachte dat de professionals naar de minderjarige toe moeten
komen in plaats van andersom.
Het eerste Barnahus is in 1998 geopend in IJsland. Vier jaar later leidde het
rapport ‘Child Abuse and Adult Justice’ van Save the Children Europe ertoe dat ook
andere Scandinavische landen pleitten voor de invoering van het model. De eerste opvolger was Zweden in 2006, gevold door Noorwegen (2007) en Denemarken
(2013). Tussen deze landen zijn er verschillen in de wijze waarop praktisch vorm en
inhoud wordt gegeven aan het horen van minderjarigen, zoals wel of geen wettelijke
verplichting van het gebruik van een Barnahus en uiteenlopende leeftijdsgrenzen.
De gemeenschappelijke deler is dat de verhoren in het Barnahus worden afgenomen
door gespecialiseerde verhoorders (psycholoog of speciaal daartoe opgeleide politiefunctionaris). Er vindt audiovisuele registratie plaats en aan het verhoor liggen een
procedure en verhoorprotocol ten grondslag.
Vanuit de aangrenzende observatieruimte kunnen derden, waaronder een
rechter, advocaat, politie en de openbaar aanklager het verhoor via een videoverbinding volgen. Alle verhoorruimten hebben een neutrale, maar kalmerende en kindvriendelijk inrichting. De gedachte hierachter is dat kindvriendelijke ruimtes de
beste setting vormen voor minderjarigen om hun verklaring af te leggen. Aangezien
alle verhoren zowel op audio als video worden opgenomen, is er in de ruimte ook
audiovisuele apparatuur aanwezig.

Eindnoten
1.
2.
3.
4.

Zie onder andere artikel 3 en 40. http://wetten.overheid.nl/BWBV0002508/2002-11-18#Verdrag_2.
Zie artikel 12. http://www2.ohchr.org/english/bodies/crc/comments.htm.
Zie artikel 35 en 36. https://rm.coe.int/CoERMPublicCommonSearchServices/DisplayDCTMContent?docu
mentId=090000168046e1d6.
Zie onder andere R. Kool (2007). Strafbare seksualiteit. In: Wijk, A.Ph. van, Bullens, R.A.R. & Eshof, P. van

30 Minderjarige slachtoffers van zedenmisdrijven gehoord

5.
6.

7..
8.
9.
10.
11.

12.
13.
14.
15.
16.
17.

18.
19.
20.
21.
22.
23.

den (red.). Facetten van zedencriminaliteit (pp. 99-124). Den Haag, Elsevier.

De groep beschermden bestaat naast het eigen kind uit: stief- of pleegkind, pupil, een aan zorg, opleiding of
waakzaamheid toevertrouwde minderjarige of minderjarige bediende of ondergeschikte.
Brief van de minister van Justitie & Veiligheid aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 29279, 1 mei 2018. Zie voor een kritische reflectie op nieuwe veelvoorkomende digitale strafwaardige gedragingen: Voorde J.M. ten (2016). Strafbaarstelling van nieuwe vormen van ongewenste seksuele gedragingen in Nederlandse zedenwetgeving. In G. van Haegenborgh (Red.), Noodtoestand in het publiekrecht.
Strafbaarstelling van nieuwe vormen van ongewenste seksuele gedragingen. Schadebegroting en tijdsverloop
(pp. 191-256). Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht van België en Nederland - Preadviezen no.
2016 Den Haag: Boom Juridisch.
Brief van de minister van Justitie & Veiligheid aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 29279, 29 februari 2016.
De verhoorkamer kan een aangiftekamer of sociale kamer zijn.
Dekens, K. & Sleen van der, J. (2013). Handleiding. Het kind als getuige. Amsterdam: Reed Business Information.
Politie-instructie Zeden Kinderpornografie Kindersekstoerisme (2016). Landelijk Programma Zeden - Kinderpornografie – Kindersekstoerisme (niet vertrouwelijk).
De informatie in deze paragraaf is afkomstig uit: Dekens, K. & Sleen van der, J. (2013). Handleiding. Het kind
als getuige. Amsterdam: Reed Business Information. En: Sleen, J. van der & Dekens, K. (2007). Het verhoor
van kinderen. In A. van Wijk, R. Bullens & P. van den Eshof (Reds.), Facetten van zedencriminaliteit (pp. 151166). Den Haag: Elsevier.
In bijlage 4 staat per land een uitvoerigere beschrijving van de praktijk van het horen van minderjarige slachtoffers van zedendelicten.
Art. 38 Wet 28 november 2000 betreffende de strafrechtelijke bescherming van minderjarigen, B.S. 17 maart
2001, 8495.
Art. 95 Sv.
Ministeriële Omzendbrief 16 juli 2001 over de audiovisuele opname van het verhoor van minderjarige slachtoffers of getuigen van misdrijven, p. 12.
Art. 93 Sv.
Hertbots, K., Desmet, N. (2014). Het verhoor van minderjarige slachtoffers of getuigen. Geraadpleegd van
https://www.kennisplein.be/sites/Jeugdrecht/Pages/2014-04-Het-verhoor-van-minderjarige-slachtoffers-ofgetuigen.aspx
Ministeriële Omzendbrief 16 juli 2001 over de audiovisuele opname van het verhoor van minderjarige slachtoffers of getuigen van misdrijven, p. 7.
Art. 94 Sv.
Ministeriële Omzendbrief 16 juli 2001 over de audiovisuele opname van het verhoor van minderjarige slachtoffers of getuigen van misdrijven, p. 13.
Art. 94 Sv.; Ministeriële Omzendbrief 16 juli 2001 over de audiovisuele opname van het verhoor van minderjarige slachtoffers of getuigen van misdrijven, p. 11.
Kan ook ‘zij’ worden gelezen.
Kan ook ’zijn’ worden gelezen.

Juridische context 31

4

Aantal gehoorde minderjarige
zedenslachtoffers

Ten behoeve van dit onderzoek zijn diverse kwantitatieve bronnen geraadpleegd om
inzicht te verkrijgen in de aantallen gehoorde minderjarige slachtoffers van zedendelicten. De resultaten daarvan komen in dit hoofdstuk aan de orde. Als eerste
behandelen we de resultaten van de analyse van zedenzaken zoals die in de periode
2015-2017 bij de politie geregistreerd zijn (4.1). Daarbij is de aandacht uitgegaan
naar de minderjarigen (kinderen en jongeren). Daarna komen de gegevens van de
studio’s aan bod (4.2).

4.1 Landelijke cijfers
De politie heeft kengetallen verstrekt over alle gehoorde minderjarige slachtoffers
van zedendelicten in de periode 2015-2017. Het totale aantal gehoorde minderjarigen schommelt tussen de 2.700 en 2.900 per jaar. In totaal gaat het in de onderzoeksperiode om 8.437 gehoorde minderjarigen. Het aantal gehoorde kinderen
(jonger dan 12 jaar) ligt per jaar op ongeveer 500 (figuur 4.1). De groep jongeren (tussen 12 en 18 jaar) bedraagt circa 2.200 per jaar. Ongeveer 20 procent van
de totale groep is man. Naar verhouding is het percentage mannelijke slachtoffers
hoger in de groep kinderen.
Van alle typen zedendelicten vormen aanrandingen de grootste categorie,
namelijk 26 procent van het totale aantal delicten (figuur 4.2). Daarna volgen seksueel misbruik (geen incest; 20%), verkrachting (17%) en overige ‘zedenmisdrijven’
(14%). Deze laatste categorie, die vanaf 2015 afneemt qua aantal, omvat verschillende zedengerelateerde incidenten die geen strafbaar feit zijn, zoals de controle van
een ex-zedendelinquent door de wijkagent. De andere categorieën zedendelicten
vertonen fluctuaties in de onderzoeksperiode, maar er is geen sprake van opvallende
veranderingen.1

Aantal gehoorde minderjarige zedenslachtoffers 33

Figuur 4.1 – Aantal gehoorde minderjarige slachtoffers van zedendelicten (2015-2017)
2500
2000
1500
1000
500
0
< 12 jaar

12-18 jaar

< 12 jaar

12-18 jaar

2015

2016
Man

Vrouw

900
800
700
600
500
400
300
200
100
0

2016

34 Minderjarige slachtoffers van zedenmisdrijven gehoord

12-18 jaar
2017

Figuur 4.2 – Type zedendelict over de jaren 2015, 2016 en 2017

2015

< 12-jaar

2017

4.2 Gegevens verhoorstudio’s
Aan alle studiobeheerders is gevraagd om enkele kengetallen te verzamelen rond
het horen van minderjarige slachtoffers van zedenmisdrijven in een studio. Zoals
beschreven in hoofdstuk 2 gaat het om indicaties, omdat de betrouwbaarheid van
de gegevens niet precies is vast te stellen. Voor het overzicht worden de gegevens
van alle studio’s bij elkaar beschreven.
Het aantal gehoorde kinderen loopt in de periode 2015 - 2017 op van 328 naar
2
434. Het aantal in de studio gehoorde jongeren stijgt van 118 in 2015 tot 164 in
2017 (zie figuur 4.3).3
Figuur 4.3 – Aantal minderjarige slachtoffers gehoord in studio (2015-2017)
500
450
400
350
300
250
200
150
100
50
0
2015

2016
< 12 jaar

2017

12-18 jaar

In de praktijk kunnen minderjarige slachtoffers van zedendelicten voor een tweede
maal in de studio worden gehoord. Dat gebeurt via de RC en vaak op verzoek van
de advocaat van de verdachte, die aanvullende vragen aan het slachtoffer wil stellen.
Zes eenheden hebben hierover gegevens verstrekt. Van de overige eenheden zijn de
aantallen niet bekend. Het aantal kinderen dat voor de tweede maal in de studio
is gehoord, loopt in de periode van 2015-2017 op van 11 naar 15 (figuur 4.4). Het
aantal jongeren dat voor de tweede keer is gehoord, schommelt tussen de zes en
acht. In werkelijkheid zijn de aantallen waarschijnlijk iets hoger aangezien gegevens
van vier eenheden ontbreken.

Aantal gehoorde minderjarige zedenslachtoffers 35

Figuur 4.4 – Aantal minderjarige slachtoffers 2e maal gehoord in studio (2015-2017)
16
14
12
10
8
6
4
2
0
2015

2016
< 12 jaar

2017

12-18 jaar

Het totale aantal gespecialiseerde verhoorders in Nederland is in de periode 2015 2017 tamelijk stabiel en ligt op bijna 120 per jaar (tabel 4.1).
Tabel 4.1 – Aantal studioverhoorders per jaar (2015-2017)
Jaar

2015

2016

2017

Aantal

118

120

119

Aan de eenheden is ook gevraagd of het aantal gespecialiseerde verhoorders voldoende is om het benodigde aantal verhoren te kunnen doen. De ongeschreven regel is dat studioverhoorders minimaal tien verhoren per jaar moeten doen
om de gevraagde kwaliteit te kunnen blijven garanderen. De meeste verhoorders
halen dit aantal, zo geven de respondenten aan, hoewel enkelen door uiteenlopende
omstandigheden (ziekte, verlof, planning) het aantal van 10 verhoren per jaar niet
halen. Daarnaast doen studioverhoorders ook nog verhoren als regisseur vanuit de
regiekamer.
Gelet op de vraagstelling is het relevant om enige indicatie te krijgen van de tijd die
gemoeid gaat met een studioverhoor van een minderjarig slachtoffer van een zedendelict en wat een ‘reguliere’ zedenzaak (niet in de studio) vergt in termen van uren.
Het gaat daarbij om een inschatting van een ‘gemiddelde’ zaak. Aan de respondenten is gevraagd om hierin alle uren van alle betrokken politiemensen in alle fasen te
betrekken (voorbereiding, intake, voorgesprek kind/ouders, verhoor, proces-verbaal
maken, overleg etc.). De reacties waren erg wisselend. Sommige respondenten hebben een exacte urenberekening gemaakt, anderen hebben het geschat en weer anderen wisten het niet. Van zeven eenheden is informatie gekregen. Het gemiddelde
aantal uren voor een studiozaak is 49, voor een ‘reguliere’ zaak (geen studio) is het
36 Minderjarige slachtoffers van zedenmisdrijven gehoord

gemiddeld aantal uren 34. De range loopt in beide gevallen dermate ver uiteen dat
de genoemde uren met grote terughoudendheid moeten worden geïnterpreteerd.4
Eveneens is het voor het onderzoek relevant om zicht te krijgen op de bezettingsgraad van de studio’s. Aan de respondenten is gevraagd om een schatting te
maken van het aantal uren per week dat de studio in gebruik is voor alle doelgroepen, dus zowel zeden- als niet-zedenslachtoffers en -getuigen. Voor de goede orde:
het gaat hier om de fysieke ruimte van de studio. Van zes eenheden zijn gegevens
ontvangen.5 Het komt erop neer dat de studio’s gemiddeld voor 30 procent van de
werkweek in gebruik zijn. Meestentijds staan ze dus leeg.
Tabel 4.2 – Bezettingsgraad studio’s (gemiddeld)
Uren
Aantal uur per week in gebruik voor studioverhoren in het algemeen

12

Aantal uur per week niet in gebruik (staat leeg)

28

Totaal

40

Eindnoten
1.

2.
3.
4.
5.

Vervolganalyses naar typen zedendelicten en leeftijdscategorieën laten zien dat kinderen vooral slachtoffer zijn
van seksueel misbruik (wel en geen incest), terwijl jongeren naar verhouding vaker slachtoffer zijn van aanranding en verkrachting (zie bijlage 1 tabel 2 voor alle gegevens). Deze bevinding is terug te voeren op de juridische
kwalificaties van de betreffende wetsartikelen.
In het volgende hoofdstuk gaan we nader in op deze aantallen.
Een eenheid beschikte niet over gegevens over het jaar 2015.
Voor een studiozaak is de range 17 tot 78 uur per week; voor een ‘reguliere’ zaak is de range 6 tot 72 uur.
De range voor ‘in gebruik’ is 6 tot 20 uur per week; voor ‘niet in gebruik’ is de range 20 tot 34 uur.

Aantal gehoorde minderjarige zedenslachtoffers 37

5

Horen van minderjarige
zedenslachtoffers in de praktijk

In dit hoofdstuk gaan we nader in op de praktijk van het horen van minderjarige
slachtoffers van zedenmisdrijven. De basis hiervoor zijn de bestudeerde dossiers
(5.1) en de gehouden interviews met professionals (5.2). Waar vanuit de dossiers
voornamelijk een kwantitatief beeld wordt geschetst van de verhoorpraktijk gebeurt
dat in de paragraaf over de interviews op kwalitatieve wijze.

5.1 Dossieranalyse
Uit de 200 geselecteerde dossiers zijn de gegevens over de zedenzaken gedestilleerd
(5.1.1), evenals de kenmerken en achtergronden van de slachtoffers (5.1.2) en tot slot
wat er bekend is over het horen van de betreffende slachtoffers (5.1.3).

5.1.1 Zaaksgegevens

In totaal zijn in de 200 dossiers 209 minderjarige slachtoffers geïdentificeerd. Dat
betekent dat er in sommige zaken meerdere slachtoffers zijn. De verdeling van de
twee groepen (kinderen en jongeren) naar type zedenzaak laat zien dat het type
delict grotendeels samenhangt met de leeftijd.1
Bij het Openbaar Ministerie (OM) is van alle zaken achterhaald wat er is
gebeurd nadat de politie het dossier heeft afgesloten. Uit tabel 5.1 blijkt dat in de
meeste zaken waar kinderen het slachtoffer zijn een verdachte wordt gedagvaard.
In bijna een kwart van de zaken volgt een onvoorwaardelijk sepot. Bijna een derde
van de jongeren die slachtoffer is van een zedenmisdrijf doet geen aangifte. Er vindt
met andere woorden geen verhoor plaats in het kader van een aangifte. In bijna een
kwart van de gevallen wordt de verdachte gedagvaard (zie voor verdere details tabel
5.1).

Horen van minderjarige zedenslachtoffers in de praktijk 39

Tabel 5.1 - Afloop zaak op slachtofferniveau naar leeftijdscategorie (n=208 2)
Tot 12 jaar

12 tot 18 jaar

Afloop zaak

n

%

n

%

Dagvaarden

30

29

23

22

Strafbeschikking OM

2

2

5

5

Voorwaardelijk sepot

2

2

3

3

Onvoorwaardelijk sepot*

23

22

9

9

Zaak opgelegd

13

12

5

5

Geen aangifte*

17

16

31

30

Overig

10

10

10

10

Onbekend

8

8

17

17

Totaal

105

100

103

100

* p < 0,05

Van de zaken waarin de verdachte is gedagvaard, is nagegaan wat de uiteindelijke
afloop is geweest (tabel 5.2). Grofweg krijgt de verdachte in bijna de helft van de
gevallen een straf en/of maatregel opgelegd. In de andere helft van de gevallen is
het eindresultaat niet bekend. De reden hiervoor is dat in een deel van de zaken
geen aangifte is gedaan. Op basis van de informatie van het OM is ook te veronderstellen dat in bepaalde zaken nog geen vonnis is gewezen.
Tabel 5.2 - Eindbeslissing zaak op slachtofferniveau (n=54)
Eindvonnis zaak

n

%

Strafoplegging en/of maatregel

24

44

Gedeeltelijke strafoplegging en/of maatregel, gedeeltelijk vrijspraak

2

4

Vrijspraak

2

4

Schuldigverklaring zonder oplegging straf

1

2

Onbekend

25

46

Totaal

54

100

40 Minderjarige slachtoffers van zedenmisdrijven gehoord

3

5.1.2 Slachtofferkenmerken

Bij de slachtofferkenmerken gaat het in de eerste plaats om het geslacht en de leeftijdscategorie (tabel 5.3). De slachtoffers zijn voornamelijk meisjes. Bij de kinderen
zijn het – naar verhouding – vaker jongens die slachtoffer zijn dan bij de jongeren.
Tabel 5.3 - Geslacht slachtoffers naar leeftijdscategorie (n=208)
Tot 12 jaar

12 tot 18 jaar

Geslacht

n

%

n

%

Man

22

21

12

12

Vrouw

83

79

91

88

Totaal

105

100

103

100

* p < 0,05

In de dossiers is gezocht naar aanwijzingen voor kwetsbaarheden van of bij het
slachtoffer, die naast de jonge leeftijd mogelijk van belang zijn voor de wijze waarop
en door wie het verhoor moet worden afgenomen. Uiteraard geldt hier de beperking
dat de kwetsbaarheden moeten zijn opgenomen in het dossier. Uit onderstaande
tabel (5.4) blijkt dat over de gehele groep bezien 19 procent indicaties heeft voor een
verstandelijke beperking en/of een psychische stoornis.4 Onder psychische stoornissen zijn onder andere begrepen: ADHD, PDD en depressie. In de dossiers staat
overigens nergens een DSM-V diagnose op basis van diagnostiek. De informatie
over eventuele psychische problemen is onder andere afkomstig van een hulpverlener die stelt dat het slachtoffer autistische trekken heeft of een moeder die zegt dat
haar dochter depressief is. Het betreft, met andere woorden, indicatieve informatie.
In een aantal gevallen is er sprake van een combinatie van kwetsbaarheden. Binnen
de groep jongeren ligt het percentage dat indicaties heeft voor een verstandelijke
beperking en/of psychische stoornis op 27 procent. In de dossiers zijn ook andere
mogelijke kwetsbaarheden gevonden, zoals een instabiele gezinssituatie. Dergelijke
kwetsbaarheden zijn hier buiten beschouwing gelaten.

Horen van minderjarige zedenslachtoffers in de praktijk 41

Tabel 5.4 – Unieke slachtoffers met beperking en/of stoornis naar leeftijdscategorie (n=209)
Tot 12 jaar

12 tot 18 jaar

Totaal

n

%

n

%

n

%

Verstandelijke beperking

4

4

8

8

12

6

Psychische stoornis

7

7

13

13

20

10

Verstandelijke beperking en
psychische stoornis

2

2

6

6

8

4

5.1.3 Verhoorgegevens

De 209 slachtoffers uit de steekproef hebben allemaal contact gehad met de politie wegens hun slachtofferschap van een zedenmisdrijf. Dat kunnen overigens ook
hun ouders/verzorgers zijn geweest. In het merendeel van de gevallen worden de
slachtoffers zelf gehoord (tabel 5.5). Bij 48 slachtoffers is dat niet het geval (23%).
De reden daarvoor is dat iemand anders aangifte doet namens het slachtoffer (een
van de ouders, of hulpverleners/artsen). Ook kan het dat slachtoffers te jong of te
kwetsbaar zijn om te worden gehoord, althans zo staat dat benoemd door een studioverhoorder in een van de bestudeerde processen-verbaal.
Tabel 5.5 - Verhoor slachtoffer naar typering zaak (n=209)
Gehoord

Niet gehoord

Onbekend

Typering zaak

n

%

n

%

n

%

Melding

0

0

5

9

100

0

0

Informatief gesprek

38

64

21

36

0

0

Aangifte

119

84

18

13

4

3

Totaal

157

75

48

23

4

2

De locatie van het verhoor is conform richtlijnen grotendeels afhankelijk van de
leeftijd van de slachtoffers. Het merendeel van de kinderen (82%) wordt in de studio gehoord (tabel 5.6). Bij de jongeren is dat slechts in enkele gevallen zo (7%).
Let wel: hier wordt gedoeld op de fysieke ruimte van de studio. In de praktijk (zie
paragraaf 5.2) kunnen studioverhoorders ook buiten de studio het verhoor afnemen
en hun kennis en expertise aanwenden voor jongeren.6 Jongeren worden voornamelijk gehoord in een verhoorkamer met audio(visuele) registratiefaciliteiten. Uit het
onderzoek blijkt dat waar het gaat om getuigenissen van schennis, kinderen niet in
de studio worden gehoord.

42 Minderjarige slachtoffers van zedenmisdrijven gehoord

Tabel 5.6 - Soorten verhoor slachtoffer naar leeftijdscategorie
Tot 12 jaar

12 tot 18 jaar

Locaties

n

%

n

%

Studioverhoor*

51

82

7

7

AVR-verhoor*

2

3

33

35

Auditief verhoor*

8

13

30

32

Anders*7

1

2

25

26

Totaal

62

100

95

100

* p < 0,05

Het verhoor van alle slachtoffers wordt in een derde van de gevallen gedaan door
een studioverhoorder (tabel 5.7).
Tabel 5.7 - Verhoor door studioverhoorder (n=157)
Tot 12 jaar

12 tot 18 jaar

Studioverhoorder

n

%

n

%

Ja*

48

77

7

7

Nee*

11

18

86

91

Onbekend

3

5

2

2

Totaal

62

100

95

1008

* p < 0,05

Anders gezegd, twee derde van de aangevers, grotendeels zijn dat de jongeren,
wordt gehoord door een andere politiefunctionaris dan een speciaal daartoe opgeleide studioverhoorder (tabel 5.8). In het merendeel van de gevallen gaat het daarbij
om één of twee gecertificeerde zedenrechercheurs, al dan niet ondersteund door een
andere politiefunctionaris. Niet-gecertificeerde politiefunctionarissen doen in zo’n
twintig procent van de resterende zaken het verhoor. Uit de dossieranalyse komt
naar voren dat dit voornamelijk getuigenissen van schennisplegingen zijn. In de
Politie-instructie staat nader beschreven wie wat precies mag doen als het gaat om
het horen van slachtoffers.9

Horen van minderjarige zedenslachtoffers in de praktijk 43

Tabel 5.8 - Verhoor door iemand anders dan een studioverhoorder (n=97)
Andere verhoorders

n

%

Twee gecertificeerde zedenrechercheurs

66

69

Een gecertificeerde zedenrechercheur en een zedenrechercheur in opleiding

2

2

Een gecertificeerde zedenrechercheur en een hoofdagent

8

8

Hoofdagent

11

12

Agent generieke opsporing

6

6

Overig

4

3

Totaal

97

100

5.2 Interviews
In de interviews is verder ingegaan op de praktijk van het horen van minderjarigen.
Hierna wordt beschreven hoe respondenten aankijken tegen de criteria en procedures, kwetsbaarheden, slachtoffers, opleiding, kwaliteit en het tweede verhoor tijdens
het proces. Zoals reeds gesteld in hoofdstuk 2 is het aantal geïnterviewde respondenten beperkt. Ofschoon de respondenten zeer goed zijn ingevoerd in de praktijk
van het horen van (minderjarige) zedenslachtoffers, hebben de bevindingen niet de
pretentie representatief te zijn. De resultaten zoals beschreven in deze paragraaf,
waarbij het vooral gaat om de gemene deler uit de interviews, zijn illustratief en
bedoeld als inkleuring van de theorie en kwantitatieve bevindingen.

Criteria en procedures

Een zedenzaak begint vrijwel altijd met een melding, die kan uitmonden in een
informatief gesprek en eventueel daarna een aangifte. De melding c.q. aangifte wordt opgenomen door een zedenrechercheur. Als deze zedenrechercheur van
mening is dat een minderjarige gehoord moet worden in een studio, dient de zaaksrechercheur hiervoor een aanvraag in bij de studiobeoordelaar. In het proces zijn
er twee belangrijke functionarissen die beoordelen of er wel of geen studioverhoor
moet worden georganiseerd: 1) de zedenrechercheur die de melding opneemt, en 2)
de studiobeoordelaar-adviseur die de aanvraag beoordeelt. Beide rechercheurs – de
zaaksrechercheur en de studiobeoordelaar-adviseur - hebben in vrijwel alle gevallen
een zedenopleiding gevolgd. Daarnaast hebben de studiobeoordelaars de studioverhooropleiding afgerond. De zaaksrechercheur heeft in de meeste gevallen geen

44 Minderjarige slachtoffers van zedenmisdrijven gehoord

studioverhoor-opleiding gevolgd. Volgens respondenten kan dit de beoordeling
door de zaaksrechercheur in sommige zaken lastig maken, bijvoorbeeld wanneer
de kwetsbaarheid van een slachtoffer moeilijk te herkennen is (denk hierbij aan een
verstandelijke beperking of een psychische stoornis).
Omdat niet altijd direct duidelijk is op welke manier gehoord moet worden,
zijn er documenten opgesteld waarin wordt aangegeven welke wetgeving geldt en
in welke ruimte bepaalde slachtoffers, getuigen en verdachten het beste gehoord
kunnen of moeten worden. Voor kinderen (onder de twaalf jaar) is dat eenvoudig,
namelijk in de studio. Voor slachtoffers tussen 12 en 16 jaar geldt dat alleen audio
moet worden opgenomen tijdens het verhoor. Voor de groep minderjarigen tussen de 16 en 18 jaar is er momenteel niets geregeld. Studiobeoordelaars merken dit
aan als een ‘gat’, aangezien ingevolge de internationale regelgeving minderjarigen
(onder de achttien jaar) per definitie kwetsbaar zijn.10 Zoals eerder opgemerkt, is
de praktijk ook dat de studioverhoorders minderjarigen in een andere verhoorfaciliteit (bijvoorbeeld een sociale kamer) dan de studio horen en ook daar hun kennis
en expertise inzetten. Bovendien wordt de richtlijn en daarmee de leeftijdsgrens in
november 2018 aangepast, zodat ook 16- en 17-jarige slachtoffers van een zedendelict onder de richtlijn van de AVR vallen.

Kwetsbaarheden

Er kan gebruik worden gemaakt van checklists met contra-indicaties om een slachtoffer wel of niet in een studio te horen. Het gaat hierbij om de checklist ‘Vragenlijst
Indicatie Kwetsbaarheid’ en de checklist ‘Bepalen verhoorwaardigheid getuigen’.
De indruk van sommige respondenten is dat deze mogelijkheden niet in alle regio’s
worden benut. De checklists helpen om de afzonderlijke factoren te wegen en een
onderbouwde keuze te maken voor het wel of niet in een studio horen. De checklist
‘kwetsbaarheid’ is opgesteld door de Politieacademie en kan worden gescoord bij 12
tot 18 jarigen (zie bijlage 5).
Bij aanmelding van een zaak door de zaaksrechercheur lezen de studiobeoordelaars deze door en gaan ze na of er contra-indicaties zijn om een minderjarige
wel of niet in een studio te horen. Daarbij wordt het belang van de minderjarige
afgewogen tegen het zaaksbelang. Als er sprake is van een benadeelde onder de 12
jaar of een benadeelde met een verstandelijke beperking en/of cognitieve functiestoornis, dient eerst te worden afgewogen of de betrokkene nader als getuige moet
worden gehoord. Bij deze afweging dient de checklist ‘Verhoorwaardigheid getuige’
te worden gehanteerd (zie bijlage 6 voor deze checklist).
Wanneer de studiobeoordelaar een aanvraag afwijst, wordt verantwoord op
basis van welke criteria dit is gedaan. Studiobeoordelaars geven aan dat hun keuze
vrijwel altijd wordt begrepen door de zaaksrechercheurs. Soms komt het voor dat zij
er anders over denken. De studiobeoordelaars gaan dan in gesprek met de zaaksHoren van minderjarige zedenslachtoffers in de praktijk 45

rechercheur, waarna gezamenlijk wordt besloten wat het beste gedaan kan worden.
Verder is de afspraak dat bij het niet-uitvoeren/afwijzen van een studioverhoor van
een kind overleg plaatsvindt met de officier van justitie (OvJ). Die kan besluiten
alsnog een studioverhoor te laten uitvoeren.
Respondenten geven aan dat ze de eerder genoemde richtlijnen en checklists
in hun achterhoofd houden, en dat het in de praktijk vaak maatwerk is of een slachtoffer wel of niet in een studio wordt gehoord. Volgens de gesproken zedenrechercheurs wordt er nu vooral naar aanleiding van het informatieve gesprek bepaald of
het een studioverhoor wordt of niet. Zedenrechercheurs overleggen onderling over
de zaak in kwestie en geven aan dat het daarbij belangrijk is om na te gaan op welke
manier het slachtoffer zijn of haar verhaal het beste kan vertellen zonder beïnvloed
te worden. Het advies van de studioverhoorder is daarbij cruciaal. Bij een verhoor
van een minderjarige in een zedenzaak is een aantal punten volgens respondenten
belangrijk: 1) de minderjarige niet beïnvloeden en hem/haar het verhaal laten vertellen; 2) voldoende doorvragen op de punten waar het om gaat, 3) aandacht hebben
voor alternatieve scenario’s; en 4) de manier van vragen afstemmen op het kind.
In de keuze om wel of niet in een studio te gaan horen, speelt ook mee hoeveel
tijd er is en in hoeverre het een acute zaak is waarin een verdachte snel moet worden aangehouden. Hoe vaak een acute zaak precies voorkomt is niet bekend. Een
verschil tussen een verhoor in de verhoorkamer en in de studio is het aantal rechercheurs dat het verhoor afneemt: in de verhoorkamer zijn twee verhoorders aanwezig
en in de studio één. Bij een studioverhoor is de andere verhoorder in de regiekamer
aanwezig. Aangezien het verhoor in de studio audiovisueel wordt opgenomen is het
niet nodig dat er direct iemand meetypt. Daardoor hoeft er maar één verhoorder
bij het slachtoffer te zitten om de verklaring af te nemen. Bij de keuze tussen wel of
geen studioverhoor wordt ingeschat of het slachtoffer het aankan om te verklaren
tegenover twee rechercheurs; één die de vragen stelt en één die meetypt. Volgens
respondenten kan dit voor sommige slachtoffers intimiderend zijn. Sommige geïnterviewden geven aan dat het notuleren tijdens een verhoor per definitie niet wenselijk is, omdat het de slachtoffers kan afleiden bij het vertellen over wat er is gebeurd.
Andere respondenten menen dat het voor (minderjarige) zedenslachtoffers vrijwel
altijd ongemakkelijk is om over een zedenzaak te vertellen, ongeacht of er één of
twee verhoorders tegenover je zitten.
De beoordeling vindt plaats op basis van de waargenomen kenmerken en
kwetsbaarheden van het slachtoffer. Niet iedere studiobeoordelaar gebruikt zoals
gezegd de checklists en opvallend is dat respondenten verschillen in hun mening
over de kenmerken die leidend zijn voor de beoordeling van kwetsbaarheid. Tijdens
de interviews zijn verschillende kwetsbaarheden besproken die invloed kunnen heb-

46 Minderjarige slachtoffers van zedenmisdrijven gehoord

ben op de keuze om wel of niet in een studio te horen. De kenmerken c.q. kwetsbaarheden die genoemd worden zijn:

a) Leeftijd

Volgens een aantal respondenten is leeftijd het meest simpele criterium om de afweging te maken voor een studioverhoor: in het geval van kinderen moet het in alle
gevallen een studioverhoor worden. Bij jongeren spelen andere kenmerken een grotere rol.

b) Opleidingsniveau

Sommige respondenten geven aan opleidingsniveau als een leidend criterium c.q.
vuistregel te zien (lager dan VMBO 1 of 2), terwijl anderen zeggen dat opleidingsniveau geen rol speelt. Het opleidingsniveau zegt niets over de ontwikkeling van
een slachtoffer. Bovendien kan het zo zijn dat een slachtoffer in de derde klas van
het VWO zit maar heel naïef is.

c) Gedrags- en ontwikkelingsstoornissen (bv. ADHD en autisme)

Rechercheurs proberen te achterhalen of een slachtoffer een gedrags- of ontwikkelingsstoornis heeft, omdat dit van belang is voor de wijze waarop het verhoor wordt
afgenomen. Respondenten geven aan dat minderjarigen met ADHD vaak impulsief zijn en vaak antwoord geven voordat ze hebben nagedacht, waarmee het risico
op onjuiste verklaringen groter is. Voor kinderen met autisme geldt dat de vraagstelling onduidelijk kan zijn. Studioverhoorders kunnen hier volgens respondenten
beter op inspelen dan een gemiddelde zedenrechercheur.

d) Verstandelijke beperking

Meestal is er geen IQ test (of een vergelijkbaar instrument) afgenomen bij minderjarige zedenslachtoffers. Het IQ kan dan worden afgeleid uit het schoolniveau of
uit de manier waarop een slachtoffer zich presenteert. Respondenten menen dat het
IQ soms moeilijk in te schatten is, omdat slachtoffers met een licht verstandelijke
beperking wel ‘streetwise’ kunnen overkomen. Het ligt dan aan de kwaliteit van de
verhoorder of dit wordt opgemerkt. Een goede inschatting van het IQ is belangrijk,
omdat een verhoorder bij iemand met een verstandelijke beperking meer structuur
in een gesprek moet aanbrengen.
Het vergt maatwerk om per slachtoffer de juiste inschatting te maken. Er
wordt gekeken naar de kenmerken van het slachtoffer en daarnaast is het ‘onderbuikgevoel’ van de rechercheurs belangrijk. Hierdoor bestaat het risico dat gelijke
minderjarigen op verschillende manieren worden behandeld.
Bij twijfelgevallen wordt overlegd met de OvJ. In dit overleg worden de kwetsbaarheden van het slachtoffer besproken. In twijfelgevallen of er wel of niet in een
studio gehoord moet worden, wordt er in de praktijk soms voor een tussenoplossing
Horen van minderjarige zedenslachtoffers in de praktijk 47

gekozen; een slachtoffer wordt buiten de studio gehoord door een studioverhoorder
en een zedenrechercheur. Het voordeel hiervan is dat er snel gehoord kan worden
en dat er gebruik kan worden gemaakt van de kwaliteiten van een studioverhoorder.
Een nadeel is dat het verhoor minder uitgebreid is voorbereid en niet altijd visueel
wordt opgenomen.

Slachtoffers tussen de 4 en 12 jaar oud

Bij kinderen die slachtoffer zijn geworden van een zedendelict wordt er volgens
respondenten vrijwel altijd melding gemaakt of aangifte gedaan door één van de
ouders/verzorgers (hierna: ouders). Rechercheurs vragen de ouders dan altijd om
toestemming om het slachtoffer te horen. Mede afhankelijk van het type zaak, kan
dit voor ouders een dilemma zijn; aan de ene kant willen ze weten wat er is gebeurd
met hun kind, en aan de andere kant willen ze niet het risico lopen gebeurtenissen
op te halen die hun kind misschien alweer vergeten is. Uiteindelijk zijn er maar
weinig ouders die het afnemen van een verhoor niet toestaan. De rechercheurs hebben als hoofddoel waarheidsvinding, maar denken ook mee in het belang van het
kind. Dit blijkt uit een voorbeeld waarbij rechercheurs DNA hebben afgenomen bij
een 5-jarig jongetje op het moment dat hij sliep, zodat hij er geen trauma aan zou
overhouden. Bij jonge slachtoffers is het belangrijk om rekening te houden met de
mogelijke implicaties van een verhoor. Het is niet bekend wat het effect van een
studioverhoor op de lange termijn is. Ouders vinden het vaak lastig dat ze niet bij
het verhoor in de studio aanwezig mogen zijn, waardoor ze niet weten wat hun kind
heeft verteld. Een ander punt voor ouders van minderjarige zedenslachtoffers is
dat een onderzoek soms erg omvangrijk kan worden. Daardoor kan het lang duren
voordat een onderzoek is afgerond, terwijl het jonge slachtoffer het zedendelict
mogelijk alweer ‘vergeten’ is. Een studioverhoor kan dan confronterend zijn, omdat
het slachtoffer (en soms ook de ouders) graag verder willen met hun leven maar door
het onderzoek weer worden herinnerd aan het gepleegde feit. Indien ouders toestemming geven voor een studioverhoor, wordt een voorbereidingsgesprek gevoerd
met het kind. Als het kind wil verklaren, wordt een studioverhoor ingepland.
Rechercheurs geven aan dat het kan voorkomen dat een kind ondanks het voorbereidingsgesprek niet wil verklaren tijdens het studioverhoor. Studioverhoorders
proberen dan nog een spelletje te doen, maar als dat ook niet werkt wordt het studioverhoor beëindigd.

Slachtoffers tussen de 12 en 18 jaar oud

Bij slachtoffers tussen de 12 en 18 jaar oud wordt nagegaan of er kwetsbaarheden
zijn waardoor een studioverhoor geïndiceerd is. Als er sprake is van bijkomende
kwetsbaarheid (op leeftijd en slachtofferschap na), kan een studioverhoor een optie

48 Minderjarige slachtoffers van zedenmisdrijven gehoord

zijn. Alle geïnterviewden geven aan dat het niet nodig is om alle jongeren in een
studio te horen. Indien een verhoor van deze groep plaatsvindt buiten de studio,
kan het wel helpen om dezelfde structuur als bij een studioverhoor te gebruiken.
De geïnterviewden geven aan dat, indien er niet in een studio wordt gehoord, het
verhoor kan plaatsvinden in een andere verhoorruimte. Dit kan een apart kamertje
bij de balie zijn, een aangifteruimte of een sociale verhoorkamer. Alle eenheden
hebben een sociale verhoorkamer en hiervan wordt gebruikgemaakt om degene die
wordt gehoord zich op zijn/haar gemak te stellen.
De keuze om wel of geen gebruik te maken van een studio bij jongeren hangt
voornamelijk af van hun kenmerken. Zoals hiervoor genoemd is dat vaak een kwestie van maatwerk. Respondenten zijn het erover eens dat het ’standaard meisje van
15 jaar oud dat op de havo of het vwo zit’ niet bestaat, en dat is ook direct het
dilemma. In sommige zaken – zoals bij schennispleging en sexting – wordt vrijwel
nooit voor een studioverhoor gekozen. Deze zaken worden volgens respondenten
in veel gevallen niet door de zedenrecherche in behandeling genomen, maar door
‘blauw’ of door de districtsrecherche.
Bij zedenslachtoffers tussen de 12 en 18 jaar oud wordt in het maatwerk niet
altijd genoeg rekening gehouden met het ontwikkelingsniveau en de bijkomende
problematiek, omdat daar op dat moment geen zicht op is, dan wel dat de daarvoor
benodigde kennis bij de rechercheurs ontbreekt. Respondenten geven aan dat ze
graag meer handvatten zouden hebben voor het horen van jongeren. Ze spreken in
dit verband over een aanvullende opleiding of training.

Werkwijze in studiozaken

Wanneer de studiobeoordelaar een aanvraag goedkeurt, wordt het studioverhoor
ingepland. Studioverhoorders draaien ongeveer 2 tot 3 dagen in de week piketdiensten (dit kan per eenheid verschillen), zodat er altijd een studioverhoorder beschikbaar is. De studioverhoorders hebben het studioverhoor als taakaccent bij hun
functie als zedenrechercheur en worden vrijgemaakt wanneer zij tijd moeten besteden aan dit taakaccent. Doordat het een taakaccent is, is een studioverhoorder soms
te druk met andere zaken om het studioverhoor goed voor te bereiden. In sommige
gevallen wordt het verhoor dan thuis voorbereid. De studioverhoorders menen wel
meer studioverhoren te kunnen uitvoeren, onder voorwaarde dat ze volledig voor
deze taak vrijgemaakt worden.
Respondenten stellen – anders dan het eerder berekende aantal uren (zie
hoofdstuk vier) – dat een studioverhoor, dus een verhoor in de studio door een studioverhoorder, ruim twee tot drie keer zoveel tijd kost als een regulier verhoor. Het
proces rondom een studioverhoor is bewerkelijk, waardoor het meer tijd en capaciteit kost. Uit de interviews blijkt het verschil in uren meerdere oorzaken te hebben:

Horen van minderjarige zedenslachtoffers in de praktijk 49

 indien het om jonge kinderen gaat wordt er thuis bij het kind een voorbereidend gesprek gehouden (zie verderop voor uitleg);
 spullen moeten naar de studio;
 de beheerder moet de studio regelen en in orde maken;
 er moet iemand in de regiekamer zitten om te zorgen dat de studioverhoorder geen vragen achterwege laat;
 de zaaksrechercheur moet aanwezig zijn;
 het verhoor moet woordelijk worden uitgewerkt (getranscribeerd).
Voordat het studioverhoor met de minderjarige plaatsvindt, worden de minderjarige
en de ouders/verzorgers – meestal in de thuissituatie – voorbereid op het verhoor.
De ouders kunnen bij het gesprek aanwezig zijn, maar het kind kan ook apart worden genomen voor de voorbereiding. Het doel hiervan is om de minderjarige voor te
bereiden op hetgeen hem/haar tijdens het verhoor te wachten staat. De rechercheur
zoekt uit of de minderjarige iets kan vertellen en of hij/zij bereid is om dit ook te
doen tijdens het studioverhoor; er wordt tijdens de voorbereiding nog niet inhoudelijk op de zaak ingegaan. Dit voorbereidende gesprek wordt volgens respondenten
vaak gevoerd door de rechercheur die de zaak in behandeling heeft. Soms houdt de
studioverhoorder het voorbereidingsgesprek zelf vanwege de vertrouwensband met
de minderjarige. Een respondent geeft aan dat het voorbereidingsgesprek soms erg
kort is (slechts 10 à 15 minuten). Volgens deze respondent heeft het voorbereidende
gesprek alleen zin als er ook daadwerkelijk genoeg tijd voor wordt genomen.
Het studioverhoor zelf duurt volgens respondenten ongeveer één à twee uur.
Bij jongere kinderen is het vaak iets korter, maar bij wat oudere slachtoffers of getuigen kan het ook langer dan twee uur duren.
Gezien het aantal verhoren dat nu wordt gehouden, zijn er voldoende verhoorstudio’s en hoeven er geen extra studio’s (bedoeld wordt de studio als fysieke ruimte) bij te komen, zo vinden respondenten van de politie. Desalniettemin verwachten
studioverhoorders met de huidige werkwijze (studioverhoor als taakaccent) mensuren tekort te komen bij een toenemend aantal studioverhoren vanwege de extra tijd
dat een studioverhoor met zich meebrengt. Andere respondenten noemen juist dat
er een tekort is aan het aantal audiovisuele verhoorruimten, en dat ze graag meer
van deze ruimten zouden zien zodat hier ook andere rechercheurs gebruik van kunnen maken. Dit laatste is een breder vraagstuk dat hier niet verder is onderzocht.

Opleiding en kwaliteit

Zedenrechercheurs hebben een zedenopleiding afgerond. Studioverhoorders hebben daarnaast de opleiding ‘Verhoren Kwetsbare Getuigen in zedenzaken’ (VKGz)

50 Minderjarige slachtoffers van zedenmisdrijven gehoord

gevolgd. Over het algemeen zijn alle respondenten erg te spreken over de VKGzopleiding, omdat zij hierin leren hoe het geheugen werkt, welke ontwikkelingsfasen
mensen doorlopen, wat spanningsbogen zijn en welke verschillende verhoortechnieken er zijn. Het goed opleiden vinden ze belangrijk. Als de kwaliteit van de
verhoorder hoog is, is het vervolgens minder van belang of het verhoor in een studio
plaatsvindt. Een goed verhoor wordt met andere woorden niet zo zeer gedefinieerd
door de ruimte waarin het wordt afgenomen, maar door de kwaliteit en opleiding
van de verhoorder.
Tijdens de opleiding en ook daarna lijkt het erop dat er vooral veel aandacht
uitgaat naar kinderen en blijven de specifieke ontwikkelingskenmerken van jongeren onderbelicht.
Volgens respondenten worden de meeste verhoren uitgevoerd door rechercheurs die niet specifiek zijn opgeleid om verhoren uit te voeren bij kwetsbare
verdachten. Sommige rechercheurs hebben de opleiding ‘Verhoor kwetsbare verdachten’ gevolgd als verdieping op de opleiding ‘Professioneel verhooropleiding’.
Verhoorders die niet zijn opgeleid tot studioverhoorder zijn goed in het stellen van
de juiste vragen, maar ontberen de hogere kwaliteit van studioverhoorders. De
meeste respondenten zijn van mening dat alle rechercheurs een betere verhooropleiding zouden moeten krijgen, die breed en niet alleen specifiek voor minderjarigen
ingezet kan worden. Aan een proces-verbaal bijvoorbeeld, is te zien of iemand een
studioverhooropleiding heeft gehad of niet: de vragen die worden gesteld zijn minder goed en het proces-verbaal is minder goed uitgewerkt bij de verhoorders zonder
de studioverhooropleiding. De verhoorders met studioverhooropleiding passen de
opgedane kennis ook in niet-studiosituaties toe, wat een kwaliteitsverhogend effect
heeft op de processen-verbaal.
In de interviews wordt genoemd dat studioverhoorders goed kunnen inspelen
op het niveau van de minderjarigen. Ook is het bij het studioverhoor prettig dat
een verhoorder vanuit de regiekamer meedenkt over wat nog gevraagd moet worden. Dit bevordert de kwaliteit van het verhoor, evenals het transcriberen van een
studioverhoor. Bij andere verhoren wordt tijdens het verhoor meegetypt, waardoor
cruciale informatie kan ontbreken.
Studioverhoorders moeten minimaal tien studioverhoren per jaar afnemen om
ervaren te blijven in het studioverhoor. Het is goed om regelmatig een verhoor te
doen, omdat deze routine de kwaliteit van het verhoor verhoogd. Ieder jaar wordt in
september geïnventariseerd hoeveel studioverhoren de verhoorders hebben gedaan
en of dit voldoende is. Wanneer een studioverhoorder het minimale aantal verhoren
dan niet heeft gehaald, moet deze de studioverhoren – eventueel in een andere eenheid – uitvoeren.

Horen van minderjarige zedenslachtoffers in de praktijk 51

Om de kwaliteit van de studioverhoorders optimaal te houden, wordt er aan
supervisie gedaan. Studioverhoorders moeten het verslag van hun studioverhoor
versturen naar een supervisor en deze beoordeelt het verhoor. De verhoren van drie
verhoorders worden gezamenlijk besproken teneinde van elkaar te kunnen leren. De
supervisie wordt erg belangrijk gevonden door de meeste respondenten; overigens
doen niet alle studioverhoorders mee aan de supervisie.
Ook de manier van bejegenen van het slachtoffer door de rechercheurs is
belangrijk. Een studio is ingericht om minderjarigen, met name kinderen, op hun
gemak te stellen tijdens een verhoor, zodat zij zo onbevangen mogelijk en zonder
te worden beïnvloed kunnen verklaren. In de inrichting van een studio wordt rekening gehouden met de leeftijd en het ontwikkelingsniveau van de minderjarige.
Respondenten merken op dat de verhoorkwaliteiten van de verhoorder belangrijker
is dan de ruimte waarin het verhoor plaatsvindt.

Tweede verhoor later in het proces

Het uitgangspunt is, zoals eerder gesteld, dat minderjarigen één keer gehoord worden. Een tweede verhoor komt in de praktijk erg weinig voor.11 Desalniettemin kan
er in sommige gevallen behoefte zijn aan verduidelijking door het slachtoffer. Dit
kan bijvoorbeeld gebeuren wanneer er nieuwe informatie aan het licht komt. Als
een opsporingsonderzoek tot een rechtszitting komt, is het voor de verdediging – en
ook voor de OvJ en zittingsrechter – mogelijk om het slachtoffer nogmaals te horen.
Dit wordt alleen gedaan als een tweede verhoor echt noodzakelijk is. Het verzoek
komt in de meeste gevallen van de verdediging: officieren en rechters vragen volgens respondenten vrijwel nooit om een tweede verhoor. Er zijn drie mogelijke uitvoerders van een tweede verhoor:
1.
2.
3.

de RC voert een tweede verhoor uit;
de zittingsrechter doet dat;
zedenrechercheurs/studioverhoorders voeren een tweede (studio)verhoor uit.

De geïnterviewden hebben vrijwel allemaal een voorkeur voor de derde optie: een
tweede (studio)verhoor door dezelfde verhoorders als tijdens het eerste verhoor. Een
verhoor door de RC komt volgens respondenten weinig voor; geschat wordt een
aantal keer per jaar. Rechercheurs geven aan dat dit niet hun voorkeur heeft, omdat
een RC over het algemeen niet is opgeleid om dit soort verhoren uit te voeren.
Daarnaast zijn er bij deze vorm van verhoor veel personen aanwezig: de RC en de
advocaat van de verdachte om vragen te stellen, de OvJ om het proces te bewaken
en een griffier om mee te schrijven. Indien het slachtoffer zelf een advocaat heeft,
mag deze ook bij het verhoor aanwezig zijn. Het feit dat er zoveel mensen bij dit
verhoor aanwezig zijn, kan intimiderend overkomen op een slachtoffer. Diezelfde
52 Minderjarige slachtoffers van zedenmisdrijven gehoord

onwenselijkheid wordt ook uitgesproken ten aanzien van het horen van een slachtoffer op de zitting zelf. Het gevaar van secundaire victimisatie is niet ondenkbeeldig, vinden respondenten. Uit interviews met respondenten vanuit de zittende
magistratuur komt naar voren dat het horen in de kamer van de RC met de nodige
zorg en aandacht voor het slachtoffer gebeurt. Tijdens het gesprek met het slachtoffer wordt voortdurend de draagkracht van het slachtoffer in de gaten gehouden.
Centraal staat de waarheidsvinding. Hiervoor is het soms nodig om bij het slachtoffer door te vragen op onduidelijke elementen in het verhaal. Dat kan het slachtoffer
als onplezierig ervaren.
Alle gesproken respondenten vinden het onwenselijk dat een advocaat direct
vragen stelt aan het slachtoffer, omdat hij/zij hier niet voor is opgeleid. Een advocaat kan de vragen op een verkeerde manier stellen of vragen te vaak herhalen waardoor een slachtoffer aan zichzelf gaat twijfelen.
Wanneer een slachtoffer opnieuw in de studio wordt gehoord door studioverhoorders, kan de verdediging vooraf vragen indienen. De RC en de studioverhoorders moeten deze vragen filteren en soms herformuleren, aangepast aan het niveau
en de kwetsbaarheid van het slachtoffer. De verhoorder is in dit tweede verhoor het
verlengstuk van de RC. Tijdens dit verhoor zit de verhoorder samen met het slachtoffer in de studio. De tweede verhoorder, de RC en soms ook de advocaat van de
verdachte zitten in de regiekamer.
Volgens respondenten kan het grote tijdsbestek tussen een eerste verhoor –
tijdens het opsporingsonderzoek – en een tweede verhoor problematisch zijn. Dit
kan bijvoorbeeld het geval zijn wanneer een slachtoffer in hoger beroep nog een
keer gehoord moet worden. Hier kan soms wel een jaar tussen zitten, wat voor een
slachtoffer in veel gevallen erg bezwaarlijk is omdat het slachtoffer niet verder kan
met zijn/haar leven. Het is vanwege de vertrouwdheid wenselijk om het tweede
studioverhoor uit te laten voeren door de (studio)verhoorder(s) die het eerste verhoor
ook heeft/hebben gedaan.

Horen van minderjarige zedenslachtoffers in de praktijk 53

Eindnoten
1.

2.
3.

Zoals eerder geconstateerd zijn jongeren vaker slachtoffer van aanranding en verkrachting, kinderen zijn daarentegen vaker slachtoffer van seksueel misbruik. Dat heeft te maken met de systematiek van de zedenwetgeving
(leeftijden en wetsartikelen).
Het totale aantal slachtoffers is 209; van 1 slachtoffer is weinig informatie bekend.
Uit tabel 5.1 volgt dat er 53 keer is gedagvaard. Er zijn 54 eindbeslissingen. Van een persoon in tabel 5.1 was

de leeftijd niet bekend.
(12 + 20 + 8) /209 * 100 = 19 procent.
Strikt genomen zouden deze meldingen buiten de scope moeten vallen omdat de selectie is gebaseerd op gehoorde minderjarigen. Mogelijk zijn deze slachtoffers wel gehoord, maar is daarover geen informatie aangetroffen; het kan ook een omissie zijn in de registratie.
6. In de bestudeerde dossiers is deze situatie niet terug te zien. De reden daarvoor is dat er in het proces-verbaal
vermeld staat dat de verhoorder een gecertificeerd zedenrechercheur is, maar niet dat hij/zij ook is opgeleid tot
studioverhoorder.
7. Dit is voornamelijk een verhoorkamer op het politiebureau (zie paragraaf 3.4).
8. Uit tabel 5.6 volgt dat er 58 studioverhoren zijn gedaan. Van drie zaken is onbekend of het eerste verhoor door
een studioverhoorder is uitgevoerd of niet.
9. Schennispleging hoeft niet te worden afgehandeld door gecertificeerde zedenrechercheurs.
10. Zie ook paragraaf 3.2 over de leeftijdsgrenzen bij de zedenafdeling van het Wetboek van Strafrecht. Overigens
wordt de Aanwijzing in die zin aangepast voor de 16 – en 17-jarigen.
11. Zie voor de aantallen het vorige hoofdstuk. In de dossierstudie zijn we geen enkel voorbeeld tegengekomen van
een tweede verhoor.
4.
5.

54 Minderjarige slachtoffers van zedenmisdrijven gehoord

6 Impact
In dit hoofdstuk gaan we nader in op de laatste onderzoeksvraag. Die vraag is of er
een indicatie kan worden gegeven van de kosten die gepaard gaan met kindvriendelijk horen in Nederland, en wat ervoor nodig is om alle minderjarige slachtoffers
van seksueel misbruik in de studio te horen. We hebben deze vraag – bij gebrek aan
financiële informatie – ‘vertaald’ naar de impact van het horen van alle minderjarigen in een studio. De basis hiervoor zijn de ingevulde vragenlijsten door de studiobeheerders over tijdsbesteding en bezettingsgraad van de studio’s, en de interviews.
Als eerste komen enkele capaciteitsgegevens aan de orde (6.1), gevolgd door andere
aspecten van het kindvriendelijke horen: leveren van maatwerk (6.2), aanvullende
cursus (6.3) en één verhoorder (6.4).

6.1 Capaciteitsgegevens
We gaan op basis van de kwantitatieve gegevens uit hoofdstuk 4 uit van de volgende
bevindingen:
 over de periode 2015 tot en met 2017 zijn er 8.437 minderjarige slachtoffers van zedendelicten gehoord;
 er worden blijkens de gegevens van de studio’s gemiddeld ruim 500 kinderen en jongeren per jaar in een studio gehoord;
 alle 4 tot 12-jarigen worden gehoord in een studio;
 er zijn gemiddeld per jaar 2.200 zedenslachtoffers in de leeftijd 12-18 jaar,
waarvan er gemiddeld 150 per jaar in een studio worden gehoord;
 grofweg 2.000 zedenslachtoffers in de leeftijd 12-18 jaar worden jaarlijks
niet in de studio gehoord.
Als kindvriendelijk horen wordt gedefinieerd als het horen in de studio door speciaal daartoe opgeleide verhoorders volgens de geëigende methodiek, betekent dat
Impact 55

ruwweg een verviervoudiging van de benodigde capaciteit om alle minderjarigen in
de studio te kunnen horen.1
Van de ongeveer 2.000 jongeren die in theorie in een studio kunnen worden
gehoord is het volgens de respondenten in de praktijk niet nodig slachtoffers van
schennispleging in die ruimte te horen. Per jaar zijn dat er ongeveer 300. Er blijven
dan 1.700 jongeren over die in een studio kunnen worden gehoord. Uitgaande van
de beschikbare studiocapaciteit (70% is ongebruikt) zouden er in totaal ruim 1.100
jongeren extra in een studio kunnen worden gehoord.2 Hierbij wordt ervan uitgegaan dat de studiocapaciteit voor 100 procent (bij een werkweek van 40 uur) wordt
benut. In de praktijk is dit (roostertechnisch) niet haalbaar en ook niet wenselijk
voor de slachtoffers: bij eventuele uitval ontstaat er dan een lange, onacceptabele
wachttijd. Er is dan meer ‘lucht’ in de beschikbare capaciteit. Of dat roostertechnisch ook haalbaar is, is onbekend.
Als we hier de bevindingen vanuit de dossierstudie bij betrekken, namelijk dat
bij ongeveer een kwart van de jongeren mogelijk sprake is van één of meer kwetsbaarheden, gaat het op jaarbasis om 500 jongeren die in aanmerking kunnen komen
voor een studioverhoor. Echter, het verhoor kan ook door een studioverhoorder
worden uitgevoerd buiten de studio, in een andere verhoorruimte.
De beschikbare ruimte is echter niet de enige voorwaarde voor het kunnen
horen van alle minderjarige zedenslachtoffers in een studio. Uit de berekening komt
naar voren dat een studiozaak gemiddeld zo’n 15 uur meer tijd vergt dan een nietstudiozaak. De bestaande formatie studioverhoorders is op dit moment voldoende,
maar als er – hypothetisch gezien – per jaar 500 jongeren extra in de studio worden
gehoord, betekent dat 12.000 extra uren. Omgerekend naar FTE’s impliceert dat
5 FTE extra waarbij fulltime wordt ingezet op studioverhoren, en de daarbij behorende opleiding.3

6.2 Leveren van maatwerk
Alle respondenten zijn van mening dat het horen van minderjarige zedenslachtoffers maatwerk vergt. Die opvatting heeft niet zozeer betrekking op de groep kinderen die vanwege hun leeftijd in een studio moeten worden gehoord, maar wel op de
groep jongeren (12 tot 18 jaar). Zoals besproken in hoofdstuk 5 zijn er checklists die
kunnen worden gebruikt om de verhoorwaardigheid van een slachtoffer in te schatten. Echter, het ene slachtoffer is het andere niet. Een checklist alleen volstaat dus
niet in alle gevallen, en maatwerk blijft nodig om een goede inschatting te maken.
Het maatwerk bestaat, zoals eerder beschreven, uit het zoeken naar indicaties door
zedenrechercheurs die een studioverhoor rechtvaardigen. Zijn de indicaties van bijvoorbeeld een verstandelijke beperking of PDD-stoornis er niet, dan kan het slachtoffer op een ‘reguliere’ wijze worden gehoord; dat wil zeggen door gecertificeerde
56 Minderjarige slachtoffers van zedenmisdrijven gehoord

zedenrechercheurs in een verhoorkamer. Om tot een goede inschatting te kunnen
komen, varen rechercheurs op hun ‘onderbuikgevoel’ ofwel hun ervaring.
Niet alle slachtoffers hoeven volgens de respondenten in een studio met de
daarbij behorende procedures te worden gehoord. Belangrijk, zo vinden de respondenten, is dat de verhoorkamer de sfeer heeft van een ‘huiskamer’: een neutrale plaats waar slachtoffers zich op hun gemak voelen (geen verhoorkamersetting).
Belangrijker echter dan de ruimte op zich, zijn de kwaliteit van het verhoor en de
wijze waarop de verhoorders het slachtoffer bejegenen. Hier doelen de respondenten
derhalve op de methodiek, en daarmee ook op de mensen die daarin zijn opgeleid.

6.3 Aanvullende cursus
De studioverhoorders zijn opgeleid voor het horen van kinderen en mensen met
een (verstandelijke) beperking. Respondenten geven aan dat pubers vaak een andere (lees: minder kinderlijke) benadering behoeven dan jonge kinderen. Kennis
van ontwikkelingspsychologische facetten van deze groep jongeren (pubers) verdient meer aandacht, bijvoorbeeld in een aanvullende cursus.4 Uit het dossieronderzoek blijkt dat er bij een kwart van de groep 12- tot 18-jarigen indicaties zijn
van kwetsbaarheid. Extra kennis over deze groep en hun problematiek kan ertoe
leiden dat kwetsbaarheden eerder en beter worden herkend. De kwaliteit van het
verhoor, zo is de verwachting van respondenten, zal hierdoor ook verder toenemen.
De impact van dit voorstel in termen van capaciteit en kosten is moeilijk in te schatten. Voorstelbaar is dat een en ander te realiseren is binnen de reguliere na- en
bijscholingstrajecten.

6.4 Eén verhoorder
Minderjarige slachtoffers behoren per definitie tot een kwetsbare groep. Dat geldt
des te meer voor minderjarige slachtoffers van zedendelicten. Het tot in detail praten over wat er is gebeurd, gaat vaak gepaard met schaamte. In de interviews is naar
voren gekomen dat het horen van minderjarigen in de studio als voordeel heeft dat
er maar één verhoorder is die het gesprek voert. Dit is anders wanneer het verhoor
elders plaatsvindt, omdat er dan twee rechercheurs tegenover het slachtoffer zitten.
De één voert het gesprek, de ander schrijft mee. Voor minderjarigen, maar wellicht
voor (zeden)slachtoffers in het algemeen, kan dit volgens respondenten intimiderend overkomen en hen belemmeren in het verklaren. Deze veronderstelling verdient overigens nader onderzoek. De implicatie van het horen door één rechercheur
is dat het proces-verbaal woordelijk moet worden uitgewerkt. Dit vergt meer tijd
dan het – samenvattend – opschrijven van de verklaring van het slachtoffer. In dit
verband merkt een enkele respondent op dat de kwaliteit van het woordelijk uitgeImpact 57

werkte verhoor hoger wordt gewaardeerd door het OM en de rechter dan uitwerkingen in samenvattende vorm. Bovendien, zo is de veronderstelling, kan dat leiden
tot minder aanvullende vragen van de advocatuur en dus minder tweede verhoren.
Beide veronderstellingen verdienen echter nader onderzoek onder een groter aantal
functionarissen van het OM en de rechtbank.
Kortom, kindvriendelijk horen houdt volgens de respondenten niet automatisch in dat alle minderjarigen in een studio moeten worden gehoord, maar wel dat:
 maatwerk wordt geleverd;
 in een neutrale/slachtoffervriendelijke ruimte wordt gehoord;
 zedenrechercheurs ontwikkelingspsychologische kennis hebben over de
groep 12- tot 18-jarigen;
 en dat bij voorkeur één rechercheur het jonge slachtoffer hoort.

Eindnoten
1.
2.

3.
4.

2.000 / 500 = 4
Hierbij gaan we ervan uit dat voor de 500 gehoorde minderjarigen 30% studiocapaciteit nodig is. Dus 100%
bezetting zou dan ruim 1.650 jongeren inhouden. Als hier het aantal gehoorde minderjarigen van ruim 500
vanaf wordt gehaald, blijven er 1.100 over.
Uitgaande van een 36-urige werkweek, is dat op jaarbasis in totaal 1.584 uur, hierbij rekening houdend met
wettelijke vakantietermijnen en feestdagen.
Nieuwe instromers voor de opleiding tot zedenrechercheur moeten, om ervaring met deze doelgroep op te
doen, een aantal lessen observeren op een middelbare school.

58 Minderjarige slachtoffers van zedenmisdrijven gehoord

7 Conclusies
In dit laatste, samenvattende hoofdstuk komen de conclusies aan bod van dit kwalitatieve onderzoek naar de verhoorpraktijk in zaken waar minderjarigen slachtoffer
zijn geworden van een zedenmisdrijf. We volgen daartoe globaal de onderwerpen
die in de voorgaande hoofdstukken zijn behandeld, daarbij rekening houdend met
de gestelde onderzoeksvragen. De term ‘kinderen’ gebruiken we voor de groep
beneden de twaalf jaar, ‘jongeren’ voor de groep minderjarigen tussen de 12 en 18
jaar. Als eerste komen de bredere context en ervaringen uit het buitenland aan de
orde (7.1), gevolgd door de aard en omvang van de groep minderjarige zedenslachtoffers (7.2), de praktijk van het horen van deze groep (7.3) en de impact (7.4). Het
hoofdstuk eindigt met een beschouwing (7.5).

7.1 Context en buitenland
Het horen van minderjarige slachtoffers is gebonden aan internationale, verdragsrechtelijke regels. Minderjarigen mogen kort gezegd (audiovisueel) worden gehoord
als rekening wordt gehouden met hun leeftijd en ontwikkeling, en het verhoor in
aangepaste ruimten en door speciaal opgeleide mensen plaatsvindt. Dit kan als
kindvriendelijk horen worden aangemerkt. In Nederland krijgt dat zijn beslag in
de studio’s en gecertificeerde zedenrechercheurs, die een opleiding hebben gevolgd
voor het horen van jonge en verstandelijk beperkte slachtoffers. De studioverhoorders zijn getraind in het stellen van goede (niet sturende) vragen, het omgaan met
kwetsbare personen (waaronder mensen met beperkingen) en het bij het horen volgen van een speciale methodiek. De verhoren worden uitgevoerd in een specifieke,
kindvriendelijke ruimte.
In de landen die in het kader van dit onderzoek zijn bekeken, worden vergelijkbare bevindingen gedaan waar het gaat om de kwetsbaarheid van kinderen
en de wenselijkheid van gespecialiseerde verhoorders en aangepaste ruimten. De
Scandinavische landen gaan hierin het verst met hun Barnahus, door hun multiConclusies 59

professionele aanpak en het one door principle. Binnen een Barnahus zijn politie,
een officier van justitie, psychologen, sociaal maatschappelijk werkers en kinderartsen werkzaam die gezamenlijk de zaken bespreken. Speciaal opgeleide verhoorders
horen de slachtoffers. De Centra voor Seksueel Geweld in Nederland zijn hiermee
enigszins vergelijkbaar, zij het dat het slachtoffer daar niet wordt gehoord.

7.2 Aard en omvang
De politie hoorde in de periode 2015-2017 tussen de 2.700 en 2.900 minderjarige
zedenslachtoffers. Jaarlijks gaat het om ruim 500 kinderen. Het merendeel van de
totale groep slachtoffers (80 procent) is vrouw.
Uit de gegevens van de studiobeheerders komt naar voren dat er in 2015 in
totaal 446 minderjarigen in een studio zijn gehoord. Hiervan is 73 procent jonger
dan 12 jaar. De rest is tussen de 12 en 18 jaar oud. In 2017 zijn de aantallen gestegen
tot 598. Het percentage kinderen is eveneens 73. Niet alle kinderen worden in een
studio gehoord. Een verklaring hiervoor is dat dat niet altijd nodig wordt geacht,
bijvoorbeeld wanneer kinderen getuige zijn geweest van een schennispleging.
Het aantal minderjarigen dat in de onderzoeksperiode voor een tweede maal
in de studio wordt gehoord (via de rechter-commissaris (RC) op verzoek van de
advocaat) schommelt tussen de 19 en 26 in heel Nederland per jaar. Hierbij moet
vermeld worden dat gegevens van een eventueel tweede verhoor van vier (van de
tien) eenheden ontbreken.

7.3 Praktijk van het horen
In de dossiers die zijn onderzocht is ruim 80 procent van de kinderen in de studio
gehoord en 7 procent van de jongeren. Jongeren die in een andere ruimte dan de
studio worden gehoord, kunnen overigens wel door een studioverhoorder zijn verhoord. Over de omvang van deze groep zijn geen gegevens voorhanden. Bijna een
derde van de jongeren doet na het informatieve gesprek geen aangifte, dus er vindt
dan geen verhoor plaats in het kader van een aangifte. Kinderen die getuige zijn van
schennispleging worden blijkens de interviews meestal niet in de studio gehoord.
Uit de bestudeerde dossiers komt naar voren dat bij een kwart van de groep
jongeren indicaties zijn gevonden van een verstandelijke beperking en/of psychische
stoornissen of psychische problemen.
Uit de interviews blijkt dat het voor de politie vooral bij jongeren lastig kan
zijn om te beoordelen of er wel of geen studioverhoor moet worden gehouden.
Er zijn beschikbare checklists en richtlijnen opgesteld om hierin een weloverwogen keuze te maken. Deze hulpmiddelen worden overigens niet in iedere een-

60 Minderjarige slachtoffers van zedenmisdrijven gehoord

heid gebruikt. In de praktijk komt het neer op maatwerk waarin rechercheurs min
of meer een eigen afweging maken, en die afweging kunnen voorleggen aan de
studioverhoorder-adviseur.
Kenmerken en kwetsbaarheden waar de rechercheurs rekening mee (proberen te) houden zijn leeftijd, opleidingsniveau, gedrags- en ontwikkelingsstoornissen en verstandelijke beperking. Een rechercheur die onvoldoende kennis heeft van
de ontwikkelingspsychologische kenmerken van jongeren zal vermoedelijk minder
gemakkelijk een juiste inschatting kunnen maken. Wanneer een slachtoffer ten
onrechte als niet-kwetsbaar wordt beoordeeld, kunnen kwetsbare slachtoffers het
‘reguliere’ traject ingaan. Dat wil zeggen dat zij gehoord worden door gecertificeerde zedenrechercheurs in een andere ruimte dan de verhoorstudio.
Het vorenstaande impliceert niet dat alleen studioverhoorders slachtoffers van
zedenmisdrijven op kindvriendelijke wijze kunnen horen. Gecertificeerde zedenrechercheurs zonder een opleiding tot studioverhoorder zijn er specifiek voor opgeleid
om op een juiste wijze met zedenslachtoffers om te gaan. Hun kennis en expertise kan als een noodzakelijke basis voor een goed verhoor worden beschouwd. Een
studioverhoorder voegt daar specifieke kennis over kwetsbare personen aan toe.
Bovendien kunnen studioverhoorders ook buiten de studio minderjarigen verhoren.
Dat staat als zodanig niet vermeld in het proces-verbaal maar is wel de praktijk.1

7.4 Impact en randvoorwaarden
De vraag naar de impact van het kindervriendelijk(er) horen kan bij gebrek aan
nadere informatie niet in geld worden uitgedrukt. Op basis van de wel beschikbare
gegevens is vast te stellen dat een deel van de kwetsbare jongeren (12-18 jaar) niet in
de fysieke ruimte van de studio wordt gehoord terwijl daar wel capaciteit voor is, of
dat dit met een geringe uitbreiding van de bestaande capaciteit in FTE gerealiseerd
kan worden.
De randvoorwaarden die gelden voor efficiënt en effectief maatwerk zijn allereerst dat de zedenrecherche alert moet zijn op eventuele kwetsbaarheden bij jongeren. Bij deze groep slachtoffers kunnen meer kwetsbaarheden spelen dan op het
eerste gezicht lijkt. Dit geldt in de eerste plaats voor de gecertificeerde zedenrechercheurs die als eerste in contact komen met het slachtoffer en een afweging moeten
maken of een studioverhoorder voor advies wordt geconsulteerd. Het afgaan op uitsluitend het ‘onderbuikgevoel’ is niet voldoende. Het is zaak om collegiaal overleg
te voeren, bestaande kennis over kwetsbaarheden zoals opgenomen in de checklist
structureel toe te passen en bij de geringste twijfel de studioverhoorder om advies te
vragen.

Conclusies 61

De alertheid van de zedenrechercheurs op eventuele kwetsbaarheden kan ook
worden vergroot door extra scholing, onder andere op het gebied van ontwikkelingspsychologie. Dat zou volgens respondenten helpen om de groep slachtoffers
van 12 tot 18 jaar beter te horen. Sinds het begin van dit jaar worden de nieuwe
zedenrechercheurs hierin opgeleid. De al eerder afgestudeerde zedenrechercheurs
zijn hier niet in opgeleid. Deze extra scholing is ook voor studioverhoorders wenselijk, althans dat geven respondenten aan, omdat in de opleiding voornamelijk aandacht is voor kinderen (onder de 12 jaar) en verstandelijk beperkten. De kosten voor
extra scholing kunnen beheersbaar worden gehouden wanneer deze worden geïntegreerd in de reeds bestaande cursusdagen voor de zedenrechercheurs.
Uit de interviews blijkt dat het onwenselijk en niet noodzakelijk is om jongeren die slachtoffer zijn geworden van een zedenmisdrijf per definitie in een studioruimte te horen. In veel gevallen kan worden volstaan met een verhoor in een
verhoorkamer, en is het niet nodig om gebruik te maken van de extra faciliteiten
van een studio. Respondenten merken op dat het aspect kindvriendelijk(er) concreet inhoud krijgt in de wijze waarop de zedenrecherche de slachtoffers bejegent;
namelijk aansluiten bij het niveau van de minderjarige, respectvol zijn en methodisch verantwoord vragen stellen. De ruimte waarin het verhoor wordt gehouden,
lijkt daarbij minder relevant. Hoewel er voor een neutrale, huiskamerachtige (lees:
vriendelijke) setting wordt gepleit, zijn de kennis en expertise van de (studio)verhoorders het belangrijkst.
Deskundigheidsbevordering in de vorm van supervisie (gestructureerd zaken
en beslissingen bespreken) kan tot slot een waardevol hulpmiddel zijn om de kwaliteit van de beoordelingen van kwetsbaarheden beter te borgen. Supervisie gebeurt
thans op vrijwillige basis; het verdient in het kader van kwaliteitsverbetering aanbeveling om hier een verplichtend karakter aan toe te kennen.

7.5 Beschouwing
Het kindvriendelijk horen zoals dat in de Nederlandse praktijk vorm en inhoud
krijgt, komt tegemoet aan de internationale verdragen. Er wordt in de Nederlandse
praktijk van het horen van minderjarigen rekening gehouden met hun leeftijd en
ontwikkeling. Dit impliceert echter niet dat de huidige praktijk van het horen van
minderjarige slachtoffers volmaakt is. Er zijn verbeteringen mogelijk. Een aspect
dat samenhangt met het kindvriendelijk horen, en niet expliciet als onderzoeksvraag is geformuleerd, gaat over het nut van en de noodzaak om bij jongeren een
informatief gesprek af te nemen alvorens tot aangifte over te gaan. De praktijk is
dat beide gesprekken op één moment kunnen plaatsvinden als de situatie rond het
slachtoffer daarom vraagt. Dit zijn echter uitzonderingen. Slachtoffers hebben ingevolge internationale verdragen recht op juiste en volledige informatieverstrekking
62 Minderjarige slachtoffers van zedenmisdrijven gehoord

over de verdere rechtsgang. Het houden van een informatief gesprek is daartoe een
probaat middel, mits 1) er een zorgvuldige afweging plaatsvindt van de draagkracht
en draaglast van het slachtoffer. Hierbij hoort ook het goed inventariseren van eventuele kwetsbaarheden en daarnaar handelen; 2) er gericht navraag wordt gedaan
naar de overwegingen van het slachtoffer bij de keuze om alsnog geen aangifte te
doen.

Eindnoot
1.

Ter informatie: van de 800 gecertificeerde zedenrechercheurs zijn er 120 opgeleid tot studioverhoorder; zij doen
ook niet-studiozaken.

Conclusies 63

Geraadpleegde bronnen

Literatuur
Dekens, K. & Sleen van der, J. (2013). Handleiding. Het kind als getuige. Amsterdam,
Reed Business Information.
De Ruiter, C., Otgaar, H., Serie, C. M. B., van den Hombergh, M. E. A. (2016).
Het National Institute of Child Health and Human Development (NICHD) Protocol:
Interview Handleiding. Sectie Psychologie, Maastricht University.
Hertbots, K., Desmet, N. (2014). Het verhoor van minderjarige slachtoffers of getuigen. Geraadpleegd via https://www.kennisplein.be/sites/Jeugdrecht/Pages /2014
-04-Het-verhoor -van-minderjarige-slachtoffers-of-getuigen.aspx.
Hokwerda, Y.M., Veldman, T., Graaf, L. & Rueb, C. de (2015). Seksueel misbruik in
het strafproces. Een toetsing aan het internationale kinderrechtenkader. Leiden, Defence
for Children.
Johansson, S., Stefansen, K., Bakketeig, E. & Kaldal, A. (Eds.) (2017). Collaboration
against child abuse. Exploring the Nordic Barnahus model. Cham, Palgrave Macmillan.
Kool, R. (2007). Strafbare seksualiteit. In: Wijk, A.Ph. van, Bullens, R.A.R. & Eshof,
P. van den (red.). Facetten van zedencriminaliteit (pp. 99-124). Den Haag, Elsevier.
La Rooy, D., Brubacher, S. P., Aromäki-Stratos, A., Cyr, M., Hershkowitz, I.,
Korkman, J., & Stewart, H. (2015). The NICHD protocol: A review of an internationally-used evidence-based tool for training child forensic interviewers. Journal of
Criminological Research, Policy and Practice, 1(2), 76-89.

Geraadpleegde bronnen 65

Luypaert, H. (2005). Audiovisueel verhoor van minderjarigen. Onderzoek bij parket
(master thesis). Geraadpleegd via www.politieacademie.nl/kennisenonderzoek/
kennis/mediatheek/PDF/727 33.pdf.
Roggeband, C. (2002). Over de grenzen van politiek: Een vergelijkende studie naar de
opkomst en ontwikkeling van de vrouwenbeweging tegen seksueel geweld in Nederland en
Spanje. Assen, Van Gorkum.
Sleen, J. van der & Dekens, K. (2007). Het verhoor van kinderen. In: A. van Wijk,
R. Bullens & P. van den Eshof (Reds.), Facetten van zedencriminaliteit (pp.151-166).
Den Haag, Elsevier.
Voorde J.M. ten (2016). Strafbaarstelling van nieuwe vormen van ongewenste seksuele gedragingen in Nederlandse zedenwetgeving. In G. van Haegenborgh (Red.),
Noodtoestand in het publiekrecht. Strafbaarstelling van nieuwe vormen van ongewenste
seksuele gedragingen. Schadebegroting en tijdsverloop (pp.191-256). Vereniging voor de
vergelijkende studie van het recht van België en Nederland - Preadviezen no. 2016.
Den Haag: Boom Juridisch.

Wetsartikelen, kamerstukken etc.
Wet 28 november 2000 betreffende de strafrechtelijke bescherming van minderjarigen, B.S. 17 maart 2001, 8495.
Brief van de minister van Justitie & Veiligheid aan de Voorzitter van de Tweede
Kamer der Staten-Generaal Den Haag, 29279, 1 mei 2018.
Halford vs Verenigd Koninkrijk, EHRM 25 juni 1997, NJ 1998, 506; NJCMbulletin 1997, p. 1088-1092.
HR 8 februari 1994, NJ 1994, 295.
HR 21 oktober 1997, NJ 1998, 133.
Ministeriële Omzendbrief 16 juli 2001 over de audiovisuele opname van het
verhoor van minderjarige slachtoffers of getuigen van misdrijven.

66 Minderjarige slachtoffers van zedenmisdrijven gehoord

Ministry of Justice (2011). Achieving Best Evidence in Criminal Proceedings. Guidance
on interviewing victims and witnesses, and guidance on using special measures.
Geraadpleegd van https://www.cps.gov.uk/sites/default/files/documents/legal_ guidance /best_evidence_in_criminal_proceedings.pdf
Tweede Kamer 2015-2016, 29 279 nr. 300 inz. Zedenmisdrijven.
Tweede Kamer 2015-2016, 34 236, nr. 15.
Tweede Kamer 2016-2017, 33 552 nr. 23 inz. Meerjarenagenda slachtofferbeleid.
Youth Justice and Criminal Evidence Act 1999. (1999, 27 juli). Geraadpleegd van
http://www.legislation.gov.uk/ukpga/199 9/23/contents.

Websites
http://wetten.overheid.nl/BWBR0032552/2013-01-01
http://wetten.overheid.nl/BWBR0032552/2013-01-01#Bijlage2
http://wetten.overheid.nl/BWBR0037821/2016-05-01
http://wetten.overheid.nl/BWBV0002508/2002-11-18#Verdrag_2
http://www.childrenatrisk.eu/promise/
https://www.politieacademie.nl/onderwijs/onderwijsaanbod/
http://www2.ohchr.org/english/bodies/crc/comments.htm

Geraadpleegde bronnen 67

Bijlagen

Bijlage 1 – Tabellen
Tabel 1 – Overzicht van maatschappelijke klassen in BVH aangaande zedendelicten
Maatschappelijke klasse

Omschrijving

F52

Zedenmisdrijven

F520

Openbare schennis der eerbaarheid

F521

Verkrachting

F522

Aanranding

F523

Overige zedenmisdrijven

F524

Vrouwenhandel/kinderhandel

F525

Pornografie

F526

Incest

F527

Seksueel misbruik kinderen (incest)

F528

Controle zeden

F529

Kinderen

F5291

Kinderpornografie

F5292

Kinderprostitutie

F5293

Mensenhandel

Bijlagen 71

Tabel 2 – Delictsoort naar leeftijdscategorie
A)
2015

> 12 jaar

12-18 jaar

Delict soort naar leeftijdscategorie

n

%

n

%

Aanranding

76

13,5

585

25

Seksueel misbruik kinderen (geen incest)

178

31,6

377

16,1

Verkrachting

13

2,3

436

18,6

Overige zedenmisdrijven

117

20,7

382

16,3

Openbare schennis der eerbaarheid

55

9,8

302

12,9

Incest/afhankelijkheid/onbekwame

116

20,6

131

5,6

Kinderporno

9

1,6

78

3,3

50

2,1

564

100

2341

100

Mensenhandel
Totaal

B)
2016

> 12 jaar

12-18 jaar

Delict soort naar leeftijdscategorie

n

%

n

%

Aanranding

75

13,1

723

33,3

Seksueel misbruik kinderen (geen incest)

190

33,2

319

14,7

Verkrachting

32

5,6

442

20,4

Overige zedenmisdrijven

93

16,2

249

11,5

Openbare schennis der eerbaarheid

34

5,9

241

11,1

Incest/afhankelijkheid/onbekwame

138

24,1

133

6,1

Kinderporno

11

1,9

56

2,6

5

0,2

2168

100

Mensenhandel
Totaal

72 Minderjarige slachtoffers van zedenmisdrijven gehoord

573

100

C)
2017
Delict soort naar leeftijdscategorie

> 12 jaar
n

12-18 jaar
%

n

%

Aanranding

44

7,4

660

30

Seksueel misbruik kinderen (geen incest)

233

39,3

359

16,3

Verkrachting

21

3,5

499

22,7

Overige zedenmisdrijven

89

15

236

10,7

Openbare schennis der eerbaarheid

40

6,7

250

11,4

Incest/afhankelijkheid/onbekwame

150

25,3

135

6,1

Kinderporno

16

2,7

59

2,7

593

100

2198

100

Mensenhandel
Totaal

D)
Totaal (2015-2017)

> 12 jaar

12-18 jaar

Delict soort naar leeftijdscategorie

n

%

n

%

Aanranding

195

11,3

1968

29,3

Seksueel misbruik kinderen (geen incest)

601

34,7

1055

15,7

Verkrachting

66

3,8

1377

20,5

Overige zedenmisdrijven

299

17,3

867

12,9

Openbare schennis der eerbaarheid

129

7,5

793

11,8

Incest/afhankelijkheid/onbekwame

404

23,4

399

5,9

Kinderporno

36

2,1

193

2,9

55

0,8

6707

100

Mensenhandel
Totaal

1730

100

Bijlagen 73

Bijlage 2 – Format verhoorstudio’s
Inventarisatie verhoren minderjarige slachtoffers en getuigen van
zedendelicten
Achtergrond
In opdracht van het ministerie van Justitie en Veiligheid voert Bureau Beke onderzoek uit naar het verhoren van minderjarige slachtoffers en getuigen van zedendelicten. Een toelichting op het onderzoek vindt u in de informatiesheet, die u
aantreft in de bijlage van de e-mail waarin ook dit document was bijgevoegd. We
verzoeken u om dit document voor de zedenafdeling in uw eenheid in te vullen. U
kunt uw ingevulde formulier toesturen aan Anton van Wijk (a.vanwijk@beke.nl).
Met vragen over dit verzoek, kunt u hem eveneens mailen.

Algemene informatie
Politie-eenheid:							__________________________________
Locatie kinderverhoorstudio: 		

____________________________________________________

Aantal gespecialiseerde verhoorders in uw eenheid:
Jaar

Aantal gespecialiseerde verhoorders

2015
2016
2017

In hoeverre is het aantal gespecialiseerde verhoorders in uw eenheid voldoende om
te voldoen aan de vraag naar studioverhoren (in het algemeen)? Graag antwoord
aankruisen en een korte toelichting.
Jaar
2015
2016
2017

74 Minderjarige slachtoffers van zedenmisdrijven gehoord

Gebruik verhoorstudio
Het onderzoek spitst zich toe op minderjarige slachtoffers en getuigen van zedendelicten. Dat betekent dat informatie over andere doelgroepen van de verhoorstudio’s
buiten de scope van het onderzoek vallen. We verzoeken u om in de tabel hieronder
aan te geven hoeveel minderjarige slachtoffers en getuigen van zedendelicten zijn
verhoord in de kinderverhoorstudio van uw eenheid. Gelet op de onderzoeksvragen
is het daarbij van belang om een onderscheid te maken tussen minderjarige slachtoffers en getuigen van 4 tot en met 11 jaar enerzijds en minderjarige slachtoffers en
getuigen van 12 tot en met 17 jaar anderzijds.
Jaar

Aantal minderjarige slachtoffers
en getuigen van 4 t/m 11 jaar

Aantal minderjarige slachtoffers
en getuigen van 12 t/m 17 jaar

Totaal

2015
2016
2017

In de praktijk kan het gebeuren dat minderjarige slachtoffers van zedendelicten
meermaals in de kinderverhoorstudio worden gehoord. Denk hierbij aan een extra
verhoor in opdracht van de RC. We willen u vragen om aan te geven in hoeveel
zaken een extra verhoor in de kinderverhoorstudio is afgenomen.
Jaar

Aantal extra verhoren iov RC
bij minderjarige slachtoffers en
getuigen van 4 t/m 11 jaar

Aantal extra verhoren iov RC
bij minderjarige slachtoffers en
getuigen van 12 t/m 17 jaar

Totaal

2015
2016
2017

Tijdsbesteding
Het is voor het onderzoek belangrijk om enige indicatie te krijgen van de tijd die
gemoeid is met een studioverhoor van een minderjarig slachtoffer en getuige van
een zedendelict. Het gaat hierbij om alle uren van alle betrokken politiemensen
(inclusief voorbereiding, intake, voorgesprek kind/ouders, verhoor, pv maken,
overleg etc). Kunt u hieronder aangeven hoeveel uur gemiddeld (ongeveer) een studioverhoor van een minderjarig zedenslachtoffer vergt en daaronder hoeveel uur
een ‘gewone’ zedenzaak met een minderjarige in beslag neemt (behandeld door
zaaksverbalisanten)?
Bijlagen 75

Aantal bestede uren
Voor een studioverhoor
Voor een ‘gewone’ zedenzaak

Bezettingsgraad
Voor het onderzoek is het ook belangrijk om iets te weten te komen over de bezet
tingsgraad van de verhoorstudio’s. Kunt u hieronder een schatting maken van het
aantal uren per week dat de verhoorstudio in gebruik is voor alle doelgroepen, dus
zowel zeden- als niet-zedenslachtoffers en getuigen?
Bezetting verhoorstudio

uren

Aantal uur per week in gebruik voor studioverhoren in het algemeen
Aantal uur per week niet in gebruik (staat leeg)
Totaal

40 uur per week

Geregistreerde zaken
Elke zaak krijgt een uniek registratienummer in het politieregistratiesysteem
Basisvoorziening Handhaving (BVH). We willen u vragen om een overzicht (in
Word of Excel) te sturen met de BVH-nummers van alle zaken waarin sprake is
geweest van een verhoor in de kinderverhoorstudio van een of meerdere minderjarige slachtoffers en getuigen van een zedendelict. Wilt u in het bestand naast het
BVH nummer ook de volgende onderwerpen meenemen? Check svp of de aantallen BVH-nummers overeenkomen met de aantallen:
 datum aangifte
 datum aanvraag
 datum verhoor
 geboortedatum slachtoffer

Kosten
In het onderzoek proberen we een indicatie te geven van de kosten die gepaard gaan
met kindvriendelijk verhoren in Nederland en wat er voor nodig is om alle minderjarige slachtoffers van seksueel misbruik op deze manier te verhoren. Daarom
willen we u vragen of u (interne) documenten heeft over de kosten ten behoeve van
opleiding en inzet voor het kindvriendelijk verhoren. Deze kunt u samen met de
vragenlijst per e-mail verzenden aan Anton van Wijk (a.vanwijk@beke.nl).
76 Minderjarige slachtoffers van zedenmisdrijven gehoord

Bijlage 3 – Analyseformat dossieronderzoek
Gegevens zaak
BVHNR

OM-nummer (ja/nee)

OM-nummer
(indien bekend)

Behandelend
parket (indien
OM-nummer
bekend)

Naam en contactgegevens
OvJ (indien OMnummer bekend)

Politieeenheid

Gegevens delict
Datum of periode
delict

Datum
aangifte

Initiatief
aangifte

Type
zedendelict

Afloop zaak

Verstandelijke
beperking?
(j/n)

Fysieke
beperking?
(j/n)

Geestesstoornis, psychische
stoornis/ problemen
(j/n)

Eindvonnis

Gegevens slachtoffer
Geslacht so

Geboortedatum
so (datum)

Kwetsbaar vanwege andere reden (omschrijven)

Omschrijving so (kenmerken,
niveau, gedrag)

Indien geen aangifte maar
alleen IG met het so

Het verhoor
Datum
verhoor

Verhoor in 1) studioverhoor, 2) AVR verhoor
(aangiftekamer), 3) auditief verhoor (aangiftekamer), 4) audioruimte met gespecialiseerde
verhoorders (met opleiding studioverhoor) of
5) anders?

Verhoor door
studioverhoorder?

Zo niet,
waarom niet?

Zo niet, door
wie dan?

Indien anders,
waar dan?

Aanwezigen
1e verhoor

Overwegingen

Conform richtlijnen
of van richtlijnen
afgeweken?

Bijlagen 77

Aanvullend verhoor door de RC
Aanvullend
verhoor
op verzoek
van RC?
(j/n)

Verhoor
doorstudioverhoorder?

Datum
aanvullend
verhoor

Verhoor met RC in 1) verhoorstudio, 2) AVR verhoor (aangiftekamer), 3) auditief verhoor
(aangiftekamer), 4) op kantoor
RC, 5) tijdens zitting of 6)
anders?

Zo niet,
waarom
niet?

Zo, niet
door wie
dan?

Indien
anders, waar
dan?

Aanwezigen aanvullend verhoor
op verzoek RC

Overwegingen

Conform richtlijnen
of van richtlijnen
afgeweken?

Aanvullend verhoor op verzoek van de rechter
Aanvullend
verhoor
op verzoek
van rechter? (j/n)

Datum
aanvullend
verhoor

Verhoor met rechter in 1)
verhoorstudio, 2) AVR verhoor
(aangiftekamer), 3) auditief
verhoor (aangiftekamer), 4) op
kantoor RC, 5) tijdens zitting of
6) anders?

Verhoor
door
studioverhoorder?
(j/n)

Zo niet,
waarom
niet?

Zo niet,
door wie
wel?

Overig

Overige opmerkingen

Overwegingen

Indien
anders, waar
dan?

Aanwezigen
aanvullend
verhoor op
verzoek
rechter

Korte zaakomschrijving

78 Minderjarige slachtoffers van zedenmisdrijven gehoord

Overwegingen

Conform
richtlijnen of
van richtlijnen
afgeweken?

Bijlage 4 - Verhoor minderjarigen in het buitenland

1. Het verhoor van minderjarigen in België
1.1 Wettelijke bepalingen voor het verhoor van minderjarigen
1.1.1 Wet betreffende de strafrechtelijke bescherming van minderjarigen

Het horen van minderjarigen die slachtoffer of getuige zijn van bepaalde ernstige
misdrijven – waaronder zedenzaken – is wettelijk vastgesteld in de artikelen 91bis
tot en met 101 van het Wetboek van Strafvordering (Sv.). Deze reeks aan artikelen
vallen onder artikel 38 van de Wet betreffende de strafrechtelijke bescherming van
minderjarigen van 28 november 2000.
Met invoering van deze wet is regelgeving vastgelegd voor het audiovisueel
horen van minderjarigen, waaronder: in welke gevallen audiovisueel verhoor mogelijk is, wie opdracht hiertoe kunnen geven, wie het verhoor mogen uitvoeren en wie
daarbij aanwezig mogen zijn.1

1.1.2 Ministeriële Omzendbrief van 16 juli 2001

De Ministeriële Omzendbrief over de audiovisuele opname van het verhoor van
minderjarige slachtoffers of getuigen van misdrijven gaat in op de uitvoering van de
hierboven genoemde wet. Deze omzendbrief biedt de magistraten en politiediensten een werkmethode aan, met als doel de regelgeving van de wet overal op gelijke
wijze in de praktijk door te voeren. De voorwaarden voor het audiovisueel horen
van minderjarigen worden in dit document zeer uitgebreid beschreven. Zo is er
onder meer aandacht voor de betrokken actoren, de bevoegdheden van deze actoren
en het proces van het verhoor.2

1.2 Het audiovisuele verhoor in de praktijk
1.2.1 Omstandigheden waarin audiovisueel verhoor mogelijk is
Wanneer is vastgesteld dat een minderjarige slachtoffer is geworden van een ernstig
misdrijf, zoals opgenomen in artikel 91bis Sv., kan de procureur des Konings of de
onderzoeksrechter – in het vervolg aangeduid als ‘magistraat’ – opdracht geven tot
het audiovisueel opnemen van het verhoor, tenzij de magistraat op basis van goede
argumenten hier anders over oordeelt. Daarbij wordt rekening gehouden met de
omstandigheden van de zaak en het belang van de minderjarige. Wanneer de minderjarige jonger is dan 12 jaar is het voldoende om hem hierover in te lichten. Voor
Bijlagen 79

minderjarigen ouder dan 12 jaar geldt dat zij hier toestemming voor moeten geven.3
Zonder toestemming kan er geen audiovisuele opname plaatsvinden.
Als aanvulling op deze wettelijke regelgeving staat in de Ministeriële
Omzendbrief van 16 juli 2001 vermeldt dat de magistraat bij de beslissing om het
verhoor audiovisueel vast te leggen rekening dient te houden met de persoonlijkheid, de ontwikkelingsgraad, het psychologisch evenwicht en de leeftijd van de
minderjarige. Tot slot moet er ook rekening worden gehouden met de omstandigheden waaronder de eventuele onthullingen van het misdrijf hebben plaatsgevonden.4

1.2.2 Vooraf aan het verhoor

Wanneer bij een aangifte het vermoeden bestaat dat een minderjarige slachtoffer
ofwel getuige is van een misdrijf dat onder artikel 91bis valt, moet de politieambtenaar onmiddellijk contact opnemen met de magistraat. Indien de magistraat besluit
dat een audiovisueel verhoor plaats moet vinden, is het van belang dat dit zo snel
mogelijk gebeurt.
De politieambtenaar verzoekt de persoon die aangifte doet, dan wel degene
die de minderjarige vergezelt tijdens de aangifte, om niet meer met de minderjarige
over het voorval te praten. Dit wordt gevraagd om eventuele ‘besmetting’ van het
verhaal te voorkomen.
Mocht het nodig zijn dan kan de politie een persoonsonderzoek uitvoeren
waarbij zoveel mogelijk informatie over de minderjarige wordt verzameld. Hierbij
kan onder andere worden gedacht aan informatie met betrekking tot het gezin,
de vriendenkring, eventuele hulpverlening en het ontwikkelingsniveau van de
minderjarige.5
Het minderjarige slachtoffer heeft het recht om zich tijdens het verhoor te
laten begeleiden door een meerderjarige vertrouwenspersoon naar keuze. Het openbaar ministerie of de onderzoeksmagistraat mag hier echter een stokje voor steken
als er geoordeeld wordt dat de aanwezigheid van de gekozen persoon niet in het
belang is van de minderjarige of als de waarheid hierdoor niet boven tafel kan worden gebracht.6
Indien de gekozen begeleider wel aanwezig mag zijn worden zowel de minderjarige als de begeleider door de verhoorder ontvangen om vervolgens het verloop van de verhoorprocedure uitgelegd te krijgen. Er wordt uitleg gegeven over
de redenen waarom de audiovisuele opname van het verhoor wordt gemaakt en de
minderjarige wordt medegedeeld dat deze te allen tijde kan vragen om de opname
te onderbreken.7 Tot slot wordt het regie- en verhoorlokaal bezocht en worden de
personen die het verhoor gaan volgen voorgesteld.8

80 Minderjarige slachtoffers van zedenmisdrijven gehoord

1.2.3 Het verhoor
Aanwezigen en plaats van het verhoor
De verhoorder is een magistraat van het openbaar ministerie, de onderzoeksrechter of een speciaal hiervoor geselecteerde politieambtenaar.9 Deze politieambtenaar
dient een gerechtelijke opleiding te hebben gevolgd in het horen van minderjarigen,
en moet bekwaam worden geacht om dergelijke verhoren uit te voeren.10 In de praktijk wordt het verhoor in bijna alle gevallen door een gekwalificeerde politieambtenaar afgenomen.11
Het verhoorlokaal is een speciaal aangepaste ruimte voor het audiovisueel
horen van minderjarigen dat aangenaam, sober en neutraal is ingericht en waar
geen voorwerpen aanwezig zijn die de aandacht af kunnen leiden.12 In dit verhoorlokaal kan naast de verhoorder en de minderjarige ook de vertrouwenspersoon
toegelaten worden om het verhoor bij te wonen.13 De vertrouwenspersoon dient zich
echter afzijdig en op de achtergrond te houden tijdens het verhoor door buiten het
gezichtsveld van de minderjarige, maar in het gezichtsveld van de camera plaats te
nemen. De taak van de vertrouwenspersoon is het geruststellen van de minderjarige
en deze aan te moedigen om mee te werken aan het verhoor. Het stellen van vragen
en het aanvullen van verklaringen is daarentegen niet toegestaan.14
Vanuit de regiekamer – waar het technische materiaal zich bevindt – volgen één of meerdere leden van de technische dienst het verhoor. Ook de eventueel aangestelde psychiater of psycholoog volgt bij voorkeur het verhoor vanuit deze
regiekamer.15

Verloop van het verhoor

Voor het verhoor wordt een stappenplan bestaande uit vier fasen en twaalf stappen gehanteerd.16 Een overzicht van dit stappenplan is terug te vinden in tabel 1.
Hieronder wordt kort besproken wat de aandachtspunten zijn tijdens het verhoor
van een minderjarige.

Bijlagen 81

Tabel 1. Fasen verhoor in België
Fasen

Stappen

1. Introductie

1. Presenteren van materiaal en personen
2. Presenteren van wettelijke bepalingen
3. Het kind zich laten voorstellen & neutrale onderwerpen bespreken
4. Afspraken maken

2. Vrij verhaal

5. Uitnodigen tot een vrij verhaal
6. Stimuleren van het vrije verhaal
7. Synthese van het vrije verhaal

3. Vraagstelling

8. Verduidelijken van het vrije verhaal
9. Uitdiepen van het vrije verhaal
10. Verifiëren van andere dossierelementen

4. Beëindiging verhoor

11. Formuleren van de wettelijke bepalingen
12. Bedanken

Over het algemeen verloopt het verhoor van een minderjarige op min of meer
dezelfde manier als het verhoor van een meerderjarige. Punten waar tijdens het
horen van een minderjarige (meer) aandacht aan wordt besteed zijn: het vrije verhaal, het vermijden van suggestiviteit, het stellen van open vragen en het kindvriendelijke taalgebruik. In uitzonderlijke gevallen kan er tijdens het verhoor gebruik
worden gemaakt van hulpmiddelen om gekregen informatie te verduidelijken. De
verhoorder moet hier wel specifiek voor zijn opgeleid. Tot slot is het van belang dat
de verhoorder de minderjarige bedankt voor zijn of haar medewerking.17

82 Minderjarige slachtoffers van zedenmisdrijven gehoord

2. Het verhoor van minderjarigen in
		Engeland en Wales
2.1 Wettelijke bepaling en richtlijnen voor het verhoor van 			
		minderjarigen
2.1.1 Youth Justice and Criminal Evidence Act 1999
In navolging op de ‘Criminal Justice Act’ van 1988, die toestond dat de getuigenis
van minderjarigen jonger dan 14 jaar via een live video-link afgelegd mocht worden
en de ‘Criminal Justice Act’ van 1991 die het mogelijk maakte dat video-opnames van
verhoren als bewijsmateriaal gebruikt mochten worden, is in 1999 de ‘Youth Justice
and Criminal Evidence Act’ geïmplementeerd. Deze laatste act biedt nog meer mogelijkheden om specifieke getuigen bij te staan. 18
Degenen die recht hebben op speciale maatregelen zijn de zogenaamde kwetsbare en geïntimideerde slachtoffers. Onder kwetsbare slachtoffers vallen zowel
minderjarigen jonger dan 17 jaar als mensen met een verstandelijke of lichamelijke beperking. Mensen die angstig of van streek zijn vanwege het afleggen van een
getuigenverklaring worden als geïntimideerde slachtoffers aangemerkt. Aangezien
de focus in dit onderzoek ligt op minderjarigen zal verder enkel worden ingegaan
op de speciale maatregelen die van toepassing zijn op deze specifieke groep. Met
de introductie van de meest recente act kan; 1) het slachtoffer in de rechtbank
door middel van schermen uit het zicht van de verdachte geplaatst worden, 2) het
slachtoffer via een live televisie-link zijn of haar getuigenverklaring aandragen, 3)
opdracht worden gegeven om mensen uit de rechtszaal te weren ten tijde van de
getuigenverklaring, 4) worden afgezien van het dragen van pruiken en toga’s tijdens de getuigenverklaring, 5) een video-opname van het verhoor van de getuige
als hoofdbewijs worden toegestaan, 6) een video-opname van een kruisverhoor of
het verhoor worden toegestaan als bewijs van het slachtoffer, 7) de communicatie
met het slachtoffer in de rechtbank plaatsvinden door middel van een tussenpersoon
en kan 8) het slachtoffer gebruik maken van communicatieve hulpmiddelen tijdens
het leveren van bewijs. Het is aan de rechtbank om tot het besluit te komen of één
of een combinatie van deze speciale maatregelen ingezet kan worden in een zaak.
Daarbij wordt rekening gehouden met de waarschijnlijkheid dat de inzet van één of
meerdere speciale maatregelen leidt tot een verbetering van de kwaliteit, of tot de
best mogelijke kwaliteit van de getuigenverklaring.19
Minderjarigen jonger dan 17 jaar die slachtoffer zijn van een zedenmisdrijf,
geweldsmisdrijf, verwaarlozing of ontvoering hebben recht op speciale bescherming. Dit houdt in dat alle relevante video-opnames moeten worden toegestaan
Bijlagen 83

in de rechtbank en dat het bewijs – gegeven door het slachtoffer in aanloop naar de
zitting – dat niet op video is vastgelegd door middel van een live televisie-link wordt
gegeven ten tijde van de zitting.20

2.1.2 Achieving Best Evidence in Criminal Proceedings

Het ‘Achieving Best Evidence in Criminal Proceedings’-document is in 2011 uitgebracht en is daarmee de meest recente editie van richtlijnen met betrekking tot het
horen van slachtoffers, en het voorbereiden van de doelgroep op en ondersteunen
van de doelgroep tijdens het strafrechtelijke proces. De focus ligt daarbij vooral op de kwetsbare en geïntimideerde slachtoffers zoals gedefinieerd in de ‘Youth
and Criminal Evidence Act’. Daarnaast wordt er ook speciale aandacht besteed aan
kroongetuigen. Het document omvat zowel lokale best practices als de expertise van
praktijkprofessionals, liefdadigheidsinstellingen en vrijwilligersinstanties betrokken bij slachtoffers en getuigen op lokaal niveau. In tegenstelling tot de ‘Youth and
Criminal Evidence Act’ is dit document raadgevend en omvat het dus geen wettelijk
verplichte gedragscode.21

2.3 Het audiovisuele verhoor in de praktijk22
De onderstaande beschrijving van het audiovisuele verhoor in de praktijk is gebaseerd op de richtlijnen van het ‘Achieving Best Evidence in Criminal Proceedings’document. Hierbij moet de kanttekening worden geplaatst dat de praktijk kan
afwijken van deze richtlijnen aangezien het desbetreffende document geen wettelijk
verplichte gedragscode omvat.

2.3.1 Omstandigheden waarin audiovisueel verhoor mogelijk is

In het geval van kwetsbare en geïntimideerde slachtoffers is audiovisueel verhoor
mogelijk gezien de speciale maatregel die betrekking heeft op het toelaten van een
video-opname van het verhoor als bewijsmateriaal in de rechtszaak. Zoals eerder
ook al is vastgesteld moet daarbij rekening worden gehouden met de waarschijnlijkheid dat het audiovisueel opnemen van het verhoor leidt tot een verbetering van de
kwaliteit of tot de best mogelijke kwaliteit van de getuigenverklaring. Voor slachtoffers van onder andere zedendelicten geldt dat het videoverhoor sterk wordt aangeraden aangezien alle video-opnames in dergelijke zaken moeten worden toegelaten
als bewijs. Indien de minderjarige weigert mee te werken aan een audiovisueel verhoor moet worden afgezien van audiovisuele opname.

2.3.2 Vooraf aan het verhoor

Planning voorafgaand aan het verhoor is erg belangrijk. Tijdens deze planningsfase moet informatie met betrekking tot de volgende punten in overweging worden
84 Minderjarige slachtoffers van zedenmisdrijven gehoord

genomen: 1) het slachtoffer, 2) het vermeende delict en 3) het politieonderzoek.
Daarnaast moet in deze fase de verhoorder proberen te achterhalen waar het slachtoffer het liefst gehoord wil worden. Ook is het van belang dat de zaak voorafgaand
aan het verhoor wordt herzien om er zeker van te zijn dat alle relevante zaken worden meegenomen in het verhoor, en de juiste vragen worden gesteld. Wat het audiovisueel opnemen betreft is het van tevoren niet altijd duidelijk of dit noodzakelijk is.
Om dit vast te stellen is een eerste ondervraging nodig.
Ouders of verzorgers van minderjarigen worden voorafgaand aan het verhoor
geïnformeerd, tenzij het nodig is de minderjarige te horen zonder medeweten van
de ouders of verzorgers.
Slachtoffers moeten altijd worden voorbereid op een verhoor. In sommige
gevallen kan dit net voor aanvang van het verhoor, maar in andere gevallen is het
essentieel dat deze voorbereiding meerdere uren of zelfs dagen voor het verhoor
plaatsvindt. Tijdens deze voorbereiding wordt aan het slachtoffer uitgelegd wat het
doel van het verhoor is, en indien het audiovisueel geregistreerd wordt, wat hier de
reden voor is en wie deze opname naderhand mogelijk te zien krijgen. Daarnaast
wordt uitleg gegeven over de rol van de verhoorder(s) en andere aanwezigen, de
locatie van het verhoor en de geschatte duur van het verhoor. Tot slot is het aan de
verhoorder(s) om het verloop van het verhoor te schetsen en uitleg te geven over de
grondregels die hierbij van toepassing zijn.

2.3.3 Het verhoor
Aanwezigen en plaats van verhoor

Volgens het ‘Achieving Best Evidence in Criminal Proceedings’-document is een speciale combinatie van vaardigheden vereist van degene die het audiovisuele verhoor
leidt. De hoofdverhoorder dient iemand te zijn die in staat is een verstandhouding
te creëren met het slachtoffer, weet hoe effectief te communiceren met slachtoffers
die van streek kunnen raken en kennis heeft van bewijsregels en misdrijven. Tot slot
moet de hoofdverhoorder bekend zijn met de informatie die van belang is voor de
zaak. Behalve de hoofdverhoorder kan tijdens het verhoor ook een toezichthouder
aanwezig zijn in de verhoorruimte. De aanwezigheid van deze persoon tijdens het
verhoor is wenselijk aangezien diegene bij kan dragen aan het professionele verloop
van het verhoor. Ook kan de toezichthouder assisteren in het achterhalen van gaten
in het verhaal van het slachtoffer, en verzekeren dat de behoeften van het slachtoffer voorop staan. Indien de toezichthouder aanwezig is in de verhoorruimte wordt
deze als tweede verhoorder gezien. In het geval de toezichthouder plaatsneemt in
de regiekamer wordt deze als observeerder aangemerkt. In de keuze voor de ruimte
waarin de toezichthouder het verhoor volgt moet rekening worden gehouden met
de mogelijkheid dat het slachtoffer zich geïntimideerd voelt door de aanwezigheid
Bijlagen 85

van teveel mensen in de verhoorruimte. Een tolk, bemiddelaar en een ondersteunende persoon – die bekend is bij het slachtoffer en deze kan voorzien in emotionele
steun – hebben namelijk ook toegang tot de verhoorruimte.
Wat de plaats van het verhoor en de inrichting van de verhoorruimte betreft,
moet hier goed bij worden stilgestaan. Sommige slachtoffers zullen er geen problemen mee hebben om in een verhoorruimte gehoord te worden, terwijl anderen
mogelijk de voorkeur hebben om het verhoor in een voor hun bekende en aangename setting – waaronder op het thuisadres – af te nemen. Waar de locatie in elk geval
aan moet voldoen is dat deze stil genoeg moet zijn zodat eventuele achtergrondgeluiden niet van invloed zijn op de geluidskwaliteit van de opname. Daarnaast
moet de locatie ook vrij zijn van factoren die mogelijke onderbrekingen, afleidingen
en angst of intimidatie teweeg kunnen brengen. De verhoorder en het slachtoffer
moeten zich beiden volledig op het verhoor kunnen concentreren. Ondanks dat een
slachtoffer zijn of haar voorkeur mag uitspreken over de locatie van het verhoor
moet de voorkeur volgens de ‘Achieving Best Evidence in Criminal Proceedings’ altijd
uitgaan naar een vaste verhoorruimte in tegenstelling tot het gebruik van verplaatsbare apparatuur. Daarnaast zouden verhoren normaal gesproken niet moeten worden afgenomen op een politiebureau, maar in een speciaal ingerichte verhoorruimte
in een ander gebouw. Indien de verhoorruimte niet in een ander gebouw gelokaliseerd kan worden, moet de overweging worden gemaakt om een aparte ingang te
creëren voor slachtoffers die gehoord moeten worden.

Verloop van het verhoor

Het doel van een verhoor is om op een eerlijke manier een nauwkeurig en betrouwbaar beeld te verkrijgen van de gebeurtenis. Om dit te kunnen bewerkstelligen
wordt door professionals het horen in fasen aangeraden, waarbij het slachtoffer in
eerste instantie vrij is om zijn of haar verhaal te vertellen, en waarna de verhoorder
geleidelijk aan meer specifieke vragen stelt om tot de details te komen. Daarnaast
moet de verhoorder zijn of haar taalgebruik aanpassen aan het niveau van het slachtoffer zodat deze de uitleg en vragen van de verhoorder duidelijk begrijpt.

86 Minderjarige slachtoffers van zedenmisdrijven gehoord

Tabel 2. Fasen verhoor in Engeland en Wales
Fase

Aandachtspunten

1. Verstandhouding creëren

a) Neutrale onderwerpen aansnijden
b) Doornemen grondregels

2. Het vrije verhaal

a) Aanmoediging vrije verhaal door open vraagstelling
b) Slachtoffer niet onderbreken

3. Bevraging

a) Uitleg verdiepende bevraging o.b.v. vrije verhaal
b) Open vraagstelling, indien nodig gesloten vragen

4. Beëindiging

a) Samenvatting verhaal slachtoffer
b) Passende afsluiting (bv. neutrale onderwerpen aansnijden)
c) Slachtoffer bedanken

Bijlagen 87

3.		 Het verhoor van minderjarigen in
			Scandinavië
23

3.1 Het Barnahus model
Het Barnahus (letterlijk: “huis voor kinderen”) model is gebaseerd op het
Amerikaanse Children’s Advocacy Center (CAC) model. Beide modellen hebben
als uitgangspunt dat kindermisbruik een dermate ingewikkeld fenomeen is dat
gespecialiseerde professionals, en een gecoördineerde dienstverlening noodzakelijk
zijn. De modellen verschillen echter van elkaar op twee punten. In tegenstelling tot
het CAC model maakt het Barnahus model – zoals het in de Scandinavische landen is geïmplementeerd – deel uit van zowel de Raad voor de Kinderbescherming
als het rechtssysteem. Het concept van een Barnahus heeft zijn intrede gedaan in
IJsland in 1998. Vier jaar later riep Save the Children Europe in een rapport getiteld ‘Child Abuse and Adult Justice’, het IJslandse Barnahus uit tot best practice model
als het gaat om de afhandeling van zaken rondom seksueel misbruik van kinderen. Dit rapport leidde ertoe dat de meeste Scandinavische landen gepleit hebben
voor de invoering van het Barnahus model. Vandaag de dag is het model behalve
in IJsland ook van kracht in Noorwegen, Zweden en Denemarken. In Finland is
in de jaren 2014 tot en met 2016 een Barnahus pilot ontwikkeld. De ervaringen en
methoden van samenwerking die uit dit pilot-project naar voren zijn gekomen, worden verder geïmplementeerd in het Strategische Overheidsprogramma 2016-2018,
dat onder andere als speerpunt heeft de dienstverlening rondom kind en familie te
hervormen. Aangezien Finland het Barnahus model dus nog niet officieel geïmplementeerd heeft, wordt dit land niet meegenomen in de verdere uiteenzetting van
het Barnahus model.
In 2015 heeft de Expert Group on Children at Risk (CAR) van de Council
of the Baltic Sea States (CBSS) het PROMISE project gelanceerd. Dit door de EU
gefinancierde project had tot doel het Barnahus model binnen Europa te promoten.
In de looptijd van 2015-2017 zijn verschillende documenten opgesteld waaronder
‘The European Barnahus Quality Standards’. Dit document vormt de eerste poging
tot het vaststellen van de principes en good practice normen waar voorzieningen
aan moeten voldoen willen ze werken volgens het Barnahus model. In 2017 is het
PROMISE project opgevolgd door het PROMISE 2 project dat tot en met 2019
loopt. Binnen dit huidige project zijn verscheidene Europese landen bezig om hun
multidisciplinaire samenwerking en de samenwerking tussen instanties te intensiveren. Deze intensivering heeft tot doel minderjarigen die slachtoffer of getuige
zijn geworden van geweld te verzekeren dat ze toegang hebben tot een Barnahus

88 Minderjarige slachtoffers van zedenmisdrijven gehoord

en daarbij profijt hebben van een kindvriendelijke, professionele en effectieve benadering in een veilige omgeving. Behalve het PROMISE 2 project is in 2017 ook
de Europese Barnahus Beweging van start gegaan. De start van deze beweging
bevestigde het Barnahus model als een good practice, en als een op grote schaal geaccepteerd concept.24
Het Barnahus model steunt op de volgende uitgangspunten: 1) multi-professionele aanpak, 2) one door principle, 3) vermijden secundaire victimisatie en 4) een
veilige plek voor het onthullen van misbruik. De multi-professionele aanpak heeft
enerzijds tot doel het juridische proces te faciliteren, en anderzijds ervoor te zorgen
dat de minderjarige de nodige steun en behandeling krijgt aangeboden. Om dit
tweeledige doel te kunnen bewerkstelligen zijn binnen een Barnahus onder andere
politie, een officier van justitie, psychologen, sociaal maatschappelijk werkers en
kinderartsen werkzaam. Tijdens overleggen komen de professionals samen om de
misbruikzaken van de minderjarigen te bespreken. De huisvesting van deze belangrijke spelers grenst aan het one door principle dat uitgaat van de gedachte dat de professionals naar de minderjarige toe moeten komen en niet andersom. Het Barnahus
zorgt er dus voor dat minderjarigen niet van de een naar de andere publieke organisatie worden gestuurd waar ze keer op keer hun verhaal moeten doen in vaak niet
kindvriendelijke omgevingen. Om secundaire victimisatie tegen te gaan worden
minderjarigen daarom enkel in het Barnahus audiovisueel gehoord door een speciaal daarvoor opgeleide professional. Minderjarigen getuigen niet in de rechtszaal
en hoeven om die reden dus ook niet aanwezig te zijn in de rechtszaal. Via een
videoverbinding kunnen overige professionals het verhoor volgen in een aangrenzende observeerruimte waarbij ook de mogelijkheid bestaat om via de verhoorder
vragen te stellen aan de minderjarige. Tot slot staat het Barnahus voor een veilige
plek waar minderjarigen over misbruik gehoord kunnen worden. Het wordt om die
reden gezien als een kindvriendelijke plek waar de minderjarige centraal staat, een
plek die ondersteuning biedt en een plek die veilig is van verdachten.

3.2 Wettelijke bepalingen en regelgeving voor het verhoor van
		minderjarigen
IJsland

Ondanks dat het Barnahus model in 1998 in IJsland is geïmplementeerd, is er geen
specifieke Barnahus wetgeving en wordt er in geen enkele wetsbepaling specifiek
naar het Barnahus gerefereerd. Hierdoor is het dus niet verplicht om gebruik te
maken van het Barnahus model. Wat wel verplicht is, is om soortgelijke faciliteiten
op te zetten en daar gebruik van te maken. Er zijn bepalingen opgenomen in zowel

Bijlagen 89

de Wet Kinderbescherming (nr. 80/2002) als de Wet Criminele Procedure (nr.
88/2008) die de wettelijke basis vormen voor het Barnahus model. Daarnaast heeft
de IJslandse Raad voor de Kinderbescherming richtlijnen en normen opgesteld voor
de lokale kinder-welzijnsinstanties. De instanties zijn echter niet verplicht deze
richtlijnen en normen na te leven.

Zweden

Na IJsland was Zweden het volgende land dat een Barnahus pilot heeft opgezet. Deze pilot startte in 2006, en in de daarop volgende jaren groeide het aantal Barnahus’en uit tot ongeveer dertig. Net als in IJsland bestaat er in Zweden
geen specifieke Barnahus wetgeving waardoor het niet verplicht is om gebruik te
maken van een Barnahus. In 2009 zijn er echter wel nationale richtlijnen en criteria
voor de Barnahus’en opgesteld door de Zweedse Nationale Politie. Ondanks dat de
vertegenwoordigers die in het Zweedse Barnahus model zijn opgenomen zich te
houden hebben aan de voor hun geldende wetgeving (waaronder het Wetboek van
Strafrecht (SFS 1942:740) en de Wet Sociale voorzieningen (SFS 2001:453)), wordt
samenwerking tussen instanties die zich richten op kinderen in gevaar benadrukt in
de Zweedse wetgeving.

Noorwegen

Het eerste Barnahus in Noorwegen is in 2007 gerealiseerd. Vandaag de dag zijn
er 11 Barnahus’en verdeeld over alle regio’s van Noorwegen. In tegenstelling tot
IJsland en Zweden bestaat er in Noorwegen wel specifieke Barnahus wetgeving
waardoor het voor politie en openbare aanklagers verplicht is gebruik te maken van
de Barnahus’en. Het gaat hier om de Wet Criminele Procedure die in 2015 voor
het laatst is aangepast waarbij nieuwe bepalingen voor onderzoekende verhoren van
kracht zijn (FOR-2015-09-24-10983).

Denemarken

Na een grote wettelijke aanpassing in oktober 2013 genaamd het ‘misbruikpakket’, zijn er vijf Barnahus’en in Denenmarken geïmplementeerd, verdeeld over
alle regio’s van het land. Dankzij deze wettelijke aanpassing heeft Denemarken,
net als Noorwegen, specifieke Barnahus wetgeving. Met de komst van het ‘misbruikpakket’ zijn er meerdere wettelijke veranderingen doorgevoerd binnen de
geconsolideerde Wet Sociale Voorzieningen (nr. 1284) die van belang zijn voor het
Barnahus model. Daarnaast is als onderdeel van het ‘misbruikpakket’ de specifieke
wet Kennisgeving Kinderhuizen (nr. 1153 van 01-10-2013) doorgevoerd, bestaande
uit richtlijnen voor de taken en verplichtingen van de Barnahus’en. Bovenop deze
wettelijke voorzieningen heeft de Nationale Raad van Sociale Voorzieningen kwaliteitsstandaarden voor het Deense Barnahus model opgetekend.
90 Minderjarige slachtoffers van zedenmisdrijven gehoord

3.3 Het audiovisuele verhoor in de praktijk
3.3.1 Omstandigheden waarin audiovisueel verhoor mogelijk is
IJsland

In het Barnahus worden zowel door de politie gerapporteerde zaken behandeld als
jeugdzorgzaken wanneer er verdenkingen zijn van misbruik.
Aanvankelijk behandelde het Barnahus in IJsland enkel zaken rond verdenkingen
van seksueel misbruik van minderjarigen, maar sinds 2015 bestaat de doelgroep
met name uit minderjarigen die blootgesteld zijn aan seksueel misbruik en lichamelijke mishandeling. Degenen die in het Barnahus gehoord worden zijn jonger dan
15 jaar, maar de politie kan er ook voor kiezen gebruik te maken van het Barnahus
om de getuigenissen van jongeren tussen de 15 en 18 jaar af te nemen. Deze groep
jongeren moet wel – in tegenstelling tot de minderjarigen onder de 15 jaar – hun
getuigenis nogmaals herhalen tijdens de officiële zitting.

Zweden

De zaken die in de Zweedse Barnahus’en behandeld worden lopen tegelijkertijd bij
zowel jeugdzorg, de politie als de openbare aanklagers.
Oorspronkelijk bestond de doelgroep uit minderjarigen onder de 18 jaar waarbij verdenking was van slachtofferschap van ernstige delicten gericht tegen het
leven, de gezondheid of de vrijheid. Hieronder vallen onder andere seksueel misbruik en lichamelijke mishandeling. Sinds de intrede van de nationale richtlijnen
in 2009 wordt de doelgroep niet langer gedefinieerd als (vermeende) slachtoffers
van ernstige delicten, maar bestaat de doelgroep uit (vermeende) slachtoffers van
bovengenoemde delicten waarnaar zowel jeugdzorg, de politie als de openbare aanklagers onderzoek verrichten. Bovendien is met de komst van de nationale richtlijnen de doelgroep verder uitgebreid en omvat deze nu ook minderjarige slachtoffers
van vrouwelijke genitale verminking en minderjarigen die zowel direct als indirect
slachtoffer zijn van geweld.

Noorwegen

In Noorwegen worden enkel zaken die bij de politie zijn gerapporteerd door benadeelde partijen en getuigen in de Barnahus’en behandeld.
De doelgroep waar de Noorse Barnahus’en zich op richten zijn minderjarigen
onder de 16 jaar oud, evenals andere kwetsbare slachtoffers en getuigen – hierbij valt
te denken aan volwassenen met een verstandelijke beperking – in zaken omtrent
seksueel misbruik, direct en indirect lichamelijk geweld, moord, doodslag en genitale verminking.

Bijlagen 91

Denemarken
De Deense Barnahus’en richten zich op jeugdzorgzaken waarbij de politie en/of de
gezondheidszorg betrokken zijn.
Kinderen en adolescenten onder de 18 jaar die slachtoffer zijn geworden van of
waarbij verdenking is van seksueel misbruik of lichamelijke mishandeling omvatten
de Deense doelgroep.

3.3.2 Vooraf aan het verhoor

De gestructureerde verhoorprotocollen die in de hier behandelde landen worden
gebruikt komen overeen met de ‘National Institute of Child Health and Human
Development’ (NICHD) protocol. Aangezien de protocollen van de individuele landen niet ter beschikking zijn wordt het NICHD protocol als uitgangspunt genomen. Dit protocol is gebaseerd op zowel onderzoek als kennis van experts op het
gebied van het geheugen, de communicatieve vaardigheden en sociale kennis van
kinderen. Deze informatie is gebundeld in richtlijnen die tot doel hebben de kwaliteit van verhoren van kinderen te verbeteren.
Voordat het verhoor van start gaat moet de verhoorder zichzelf voorstellen, het
verloop van het verhoor uitleggen in een voor het kind begrijpelijke taal en uitleg
geven over de toehoorders in de regiekamer. De uitleg over het verloop van het verhoor omvat de volgende punten: 1) het vertellen van de waarheid, 2) het in detail
beschrijven van de gebeurtenissen, 3) het zeggen van ‘Ik weet het niet’ in plaats van
een antwoord te verzinnen, 4) het zeggen van ‘Ik begrijp het niet’ als een vraag niet
duidelijk is en 5) het corrigeren van de verhoorder als deze iets verkeerds zegt. Na
deze introductie fase volgt er een fase waarin het contact met het kind verder wordt
opgebouwd. De verhoorder stelt vragen over wat het kind leuk vindt om te doen
met als doel het kind beter te leren kennen. De laatste fase voor het inhoudelijke
verhoor gaat in op het episodisch geheugen van het kind. Aan de hand van een
recente gebeurtenis probeert de verhoorder in detail te achterhalen wat er toen is
gebeurd. Wanneer de verhoorder ervan overtuigd is dat het kind alles met betrekking tot de specifieke gebeurtenis heeft verteld wordt het kind gevraagd te vertellen
over de dag voorafgaand aan het verhoor (gisteren).25

3.3.3 Het verhoor
Aanwezigen en plaats van verhoor
IJsland

Hoewel het niet wettelijk verplicht is om gebruik te maken van het Barnahus, vinden vandaag de dag bijna alle verhoren met de doelgroep hier plaats. Het verhoor
wordt geleid door een psycholoog werkzaam bij het Barnahus die gespecialiseerd is
92 Minderjarige slachtoffers van zedenmisdrijven gehoord

in het afnemen van dergelijke verhoren. Vanuit de aangrenzende observatieruimte kunnen verschillende professionals het verhoor via een videoverbinding volgen.
Onder deze professionals vallen; een rechter – deze is tevens ook verantwoordelijk
voor de gehele procedure –, een sociaal maatschappelijk werker van de Raad voor de
Kinderbescherming, de politie, de openbaar aanklager, de advocaat van de verweerder en de advocaat van de minderjarige.

Zweden

Net als in IJsland is het in Zweden niet verplicht om gebruik te maken van de
Barnahus’en. Veel van de verhoren vinden hier echter wel plaats. In tegenstelling
tot de minderjarigen tot 18 jaar die in de Barnahus’en gehoord worden, worden
op andere locaties enkel minderjarigen onder de 15 jaar audiovisueel gehoord. De
audiovisuele verhoren – zowel binnen de Barnahus’en als op andere locaties – worden geleid door een speciaal daarvoor opgeleide politiefunctionaris. De openbaar
aanklager is degene die de leiding heeft over het verhoor. Samen met de volgende
personen is de openbaar aanklager aanwezig in de observatieruimte; een rechercheur, de advocaat van de eiser, een plaatsvervangend voogd voor de minderjarige,
de advocaat van de verweerder, vertegenwoordigers van jeugdzorg en/of een adviseur van het Barnahus. Tot slot is er normaal gesproken ook een technicus aanwezig
om de apparatuur voor de audio/video verbinding en de opname te bedienen.

Noorwegen

Net als in Zweden worden de verhoren van de minderjarigen enkel afgenomen door
een speciaal daarvoor opgeleide politiefunctionaris. In de observatieruimte volgen
de rechter, de openbaar aanklager, de advocaten van de verweerder en de door de
overheid gefinancierde advocaat van de eiser het verhoor.26 Ook is het de medewerkers van jeugdzorg toegestaan om – ten goede van de zaak die binnen jeugdzorg
loopt – het verhoor te observeren ondanks dat ze formeel gezien geen deel uitmaken
van het Noorse Barnahus samenwerkingsverband.

Denemarken

De regel is dat alle verhoren van minderjarigen uitgevoerd moeten worden door de
politie in een Barnahus. Sinds 2001 verzorgt de Deense politie een formele training
voor het horen van minderjarigen in seksueel misbruik zaken. Hoewel alle verhoren
in de Barnahus’en audiovisueel opgenomen worden is het in Denemarken ook bij
wet vastgelegd dat het verhoor van minderjarigen onder de 15 jaar, waarbij verdenkingen zijn van seksueel misbruik, audiovisueel vastgelegd moet worden. Welke
partijen het verhoor via de observatieruimte mogen volgen is onbekend, maar aangezien in alle andere genoemde landen de openbaar aanklager, de advocaten van

Bijlagen 93

de verweerder en eiser worden genoemd, is het aannemelijk dat in elk geval deze
personen plaats mogen nemen in de observatieruimte van de Deense Barnahus’en.
De ruimte binnen alle Barnahus’en waar de verhoren plaatsvinden heeft een
neutrale maar kalmerende en kindvriendelijk inrichting. De gedachte hierachter is dat kindvriendelijke ruimtes de beste setting vormen voor minderjarigen om
hun verklaring af te leggen. Aangezien alle verhoren in de Barnahus’en zowel via
audio als video worden opgenomen is er in de ruimte ook audiovisuele apparatuur
aanwezig.

Verloop van het verhoor

Zoals eerder al werd vastgesteld zijn de gestructureerde verhoorprotocollen van de
hier besproken Scandinavische landen niet voorhanden waardoor de beschrijving
van de verhoorprocedure wordt gedaan aan de hand van het NICHD protocol. De
fasen van het inhoudelijke verhoor zijn schematisch weergegeven in tabel 3. Voor
een meer gedetailleerde inkijk in deze fasen en voorbeeldvragen verwijzen wij u
naar de interviewhandleiding van de Ruiter et al. (2016).
Tabel 3. Fasen verhoor volgens NICHD protocol
Fasen

Aandachtspunten

1. Inhoudelijke zaken

a) Praten over waarom het kind hier vandaag is
b) Kind vrij verhaal laten doen
c) Verhoorder stelt specifieke vragen om te
achterhalen of er daadwerkelijk iets is gebeurd

2. Onderzoeken van het incident

a) Bij meerdere incidenten deze scheiden
b) Verkennen van de specifieke incidenten

Pauze

a) De ontvangen informatie bestuderen
b) De rest van het verhoor plannen

3. Aanvullende informatie verkrijgen

a) Informatie verkrijgen dat nog niet door het
kind is genoemd
b) Gerichte vragen; alleen als andere benaderingen al zijn uitgeprobeerd

4. Verwachte informatie niet vermeld

Alleen vragen gebruiken die relevant zijn om
de verwachte informatie te achterhalen

94 Minderjarige slachtoffers van zedenmisdrijven gehoord

5. Informatie over de onthulling

Achterhalen welke andere personen op de
hoogte zijn van het incident

6. Einde

a) Het kind bedanken
b) Wil het kind nog iets anders vertellen?
c) Heeft het kind nog vragen?

7. Neutraal onderwerp

a) Vragen wat het kind deze dag verder nog
gaat doen
b) Vermelden dat het verhoor klaar is

Het is van belang dat de verhoorder altijd begint met het grondig stellen van open
vragen. Als de verhoorder bepaalde details onduidelijk vindt of het idee heeft dat er
informatie ontbreekt kan er gebruik worden gemaakt van directe vragen. Het is van
belang dat deze directe vragen te allen tijde gecombineerd worden met een open
uitnodiging. Een voorbeeld van een dergelijke open uitnodiging is ‘vertel me alles
daarover’.

Eindnoten
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.

12.
13.
14.

Art. 38 Wet 28 november 2000 betreffende de strafrechtelijke bescherming van minderjarigen, B.S. 17 maart
2001, 8495.
Ministeriële Omzendbrief 16 juli 2001 over de audiovisuele opname van het verhoor van minderjarige slachtoffers of getuigen van misdrijven, p. 4.
Art. 92 §1 Sv.
Ministeriële Omzendbrief 16 juli 2001 over de audiovisuele opname van het verhoor van minderjarige slachtoffers of getuigen van misdrijven, p. 6.
Ministeriële Omzendbrief 16 juli 2001 over de audiovisuele opname van het verhoor van minderjarige slachtoffers of getuigen van misdrijven, p. 9 - 10.
Art. 91bis Sv.
Art. 95 Sv.
Ministeriële Omzendbrief 16 juli 2001 over de audiovisuele opname van het verhoor van minderjarige slachtoffers of getuigen van misdrijven, p. 12.
Art. 93 Sv.
Ministeriële Omzendbrief 16 juli 2001 over de audiovisuele opname van het verhoor van minderjarige slachtoffers of getuigen van misdrijven, p. 7.
Hertbots, K., Desmet, N. (2014). 2014-04 Het verhoor van minderjarige slachtoffers of getuigen. Geraadpleegd
van https://www.kennisplein.be/sites/Jeugdrecht/Pages/2014-04-Het-verhoor-van-minderjarige-slachtoffersof-getuigen.aspx
Art. 94 Sv.; Ministeriële Omzendbrief 16 juli 2001 over de audiovisuele opname van het verhoor van minderjarige slachtoffers of getuigen van misdrijven, p. 11.
Art. 94 Sv.
Ministeriële Omzendbrief 16 juli 2001 over de audiovisuele opname van het verhoor van minderjarige slachtoffers of getuigen van misdrijven, p. 13.
Bijlagen 95

15. Ibid.
16. Luypaert, H. (2005). Audiovisueel verhoor van minderjarigen. Onderzoek bij parket (master thesis). Bron:
www.politieacademie.nl/kennisenonderzoek/kennis/mediatheek/PDF/72733.pdf
17. Hertbots, K., Desmet, N. (2014). 2014-04 Het verhoor van minderjarige slachtoffers of getuigen. Geraadpleegd
van https://www.kennisplein.be/sites/Jeugdrecht/Pages/2014-04-Het-verhoor-van-minderjarige-slachtoffersof-getuigen.aspx
18. Onder getuigen worden zowel slachtoffers als daadwerkelijke getuigen verstaan. In de verdere tekst wordt enkel
nog het begrip slachtoffers gebruikt.
19. Youth Justice and Criminal Evidence Act 1999. (1999, 27 juli). Geraadpleegd van http://www.legislation.gov.
uk/ukpga/199 9/23/contents
20. Ibid.
21. Ministry of Justice (2011). Achieving Best Evidence in Criminal Proceedings. Guidance on interviewing victims and witnesses, and guidance on using special measures. Geraadpleegd van https://www.cps.gov.uk/sites/
default/files/ documents/legal_guidance/best_evidence_in_criminal_proceedings.pdf
22. Ibid.
23. Johansson, S., Stefansen, K., Bakketeig, E. & Kaldal, A. (Eds.) (2017). Collaboration against child abuse. Exploring the Nordic Barnahus model. Cham: Palgrave Macmillan.
24. http://www.childrenatrisk.eu/promise/
25. De Ruiter, C., Otgaar, H., Serie, C. M. B., van den Hombergh, M. E. A. (2016). Het National Institute of Child
Health and Human Development (NICHD) Protocol: Interview Handleiding. Sectie Psychologie, Maastricht
University.
26. La Rooy, D., Brubacher, S. P., Aromäki-Stratos, A., Cyr, M., Hershkowitz, I., Korkman, J. & Stewart, H. (2015).
The NICHD protocol: A review of an internationally-used evidence-based tool for training child forensic
interviewers. Journal of Criminological Research, Policy and Practice, 1(2), 76-89.

96 Minderjarige slachtoffers van zedenmisdrijven gehoord

Bijlage 5 – Checklist kwetsbaarheid
DIT DOCUMENT NIET AAN DOSSIER TOEVOEGEN
Document ingevuld door: 		

___________________________________

Relatie tot de betrokkene:

___________________________________________________

Persoonsgegevens
Naam betrokkene
Geboortedatum en plaats
Type Woonvoorziening
Adres
Heeft betrokkene al eens eerder contact
gehad met de politie? Zo ja, wanneer?
Wat was de reden daarvan?
Heeft dit gevolgen voor de
benadering?
Gegeven contactpersoon
Naam
Functie
Telefoon

Gegevens orthopedagoog / GZ-psycholoog
Naam, functie, telefoon
Sinds wanneer kent u
betrokkene?

Bijlagen 97

Daginvulling
Hoe vult betrokkene zijn dag in?
School
Dagverblijf
Activiteiten- of
revalidatiecentrum
Werk
Wat voor bezigheden heeft de
betrokkene daar en op welke
dagen?
Wat doet betrokkene aan
vrijetijdsbesteding, bezoekt
betrokkene clubs of verenigingen?
Hobby’s

Mogelijkheden en beperkingen
Is er sprake van een:
Syndroom
ASS
Psychiatrische
problematiek
ADHD
Epilepsie
Stemmingswisselingen
Cognitieve Functie Stoornis
Anders….
Is er sprake van medicijngebruik? Zijn er bijwerkingen die van invloed kunnen zijn op het
verhoor (bijv. sufheid of vlakke emoties)
Indien sprake van ASS, is er een autismepaspoort?

98 Minderjarige slachtoffers van zedenmisdrijven gehoord

Is er een IQ test afgenomen? Welke test(en) en
wat zijn de
resultaten?
Wat is het performaal IQ?
Wat is het verbaal IQ?
Wanneer is de test afgenomen?
Wat is de cognitieve
ontwikkelingsleeftijd?
Wat is de sociale
ontwikkelingsleeftijd?
Wat is emotionele
ontwikkelingsleeftijd?
Zijn er naast de verstandelijke beperking nog
andere beperkingen?
Visueel
Auditief
Motorisch
Spraak / taalstoornis (denk aan stotteren,
woordvindingsproblemen, echoladie, slechte
articulatie, traag verbaal reageren,
Anders nl….
Is er een communicatieprofiel- en plan? Zo ja,
wanneer is dat opgemaakt?
Heeft betrokkene zelfinzicht in zijn eigen
problematiek en/of beperkingen?

Taal algemeen
Is er sprake van een dialect?
Heeft betrokkene bij de communicatie een
tolk nodig. Wat voor tolk?
Kan betrokkene:
Lezen
Tekenen
Schrijven

Bijlagen 99

Informatieverwerking
Moet je rekening houden met een afwijkende
informatieverwerking?
Wordt informatie vertraagd verwerkt? Zo ja
waar zie je dit in terug?
Is er sprake van woordvindingsproblemen?

Geheugen
Heeft betrokkene problemen met korte- of
lange termijngeheugen?
Heeft betrokkene de neiging tot confabuleren? ( vertellen van overdreven, gefantaseerde
of onware verhalen?

Tijdsbesef
Beseft betrokkene begrippen als:
Ochtend
Middag
Avond
Gisteren
Eergisteren
Morgen
Overmorgen
Volgende week
Volgende maand
Een week geleden
Eerste en laatste keer
Veertien dagen geleden
Vorig jaar
Dagen van de week
Weekend
Anders

100 Minderjarige slachtoffers van zedenmisdrijven gehoord

Kent betrokkene de volgende feestdagen:
Belangrijke verjaardagen
Belangrijke feestdagen
Periode rond Sinterklaas
Periode rond Kerst
Periode rond Pasen
Lente
Zomer
Herfst
Winter
Kan betrokkene gebeurtenissen in een tijdslijn plaatsen? (bijv. voor en na de verjaardag
van betrokkene of voor of na kerst?)
In welke mate kan betrokkene chronologisch
vertellen?

Communicatie en communicatiehulpmiddelen
In hoeverre heeft betrokkene de neiging om
te “pleasen”? Zo ja hoe uit zich dat?
(sociaal wenselijk antwoorden, bijv. niet zeggen dat iets niet bevalt)
Kan de betrokkene bevestigend of ontkennend antwoord geven? Zo ja? Hoe doet hij
dat?
Hoe lang kan betrokkene geconcentreerd
communiceren (in een 1 op 1 gesprek)
Hoe laat betrokkene zien wanneer de concentratie “op” is?
Wat kun je doen om de aandacht weer op de
verhoorsituatie te richten?
Hoe betrouwbar zijn in het algemeen de verhalen over gebeurtenissen van betrokkene?

Bijlagen 101

Welke communicatievormen zijn bekend en
worden begrepen?
(gebruiks) Voorwerpen
Foto’s
Pictogrammen
Geschreven of getypte woorden
Gebaren
Tekeningen
Geluiden
Plattegronden
Gebruikt betrokkene (technische) hulpmiddelen om te communiceren?
Bijvoorbeeld:
(picto-)Agenda
iPad of tablet
Smartphone
Foto/pictogrammenboekje
Levensboek
Ervaringenboek
Spraakcomputer
Anders nl….
Kan betrokkene zich een voorstelling maken
of begrijpen dat een pop, een representatie is
van zichzelf of een ander?
Hoe maakt betrokkene contact met bekende
en onbekende mensen?
Communiceert betrokkene over steeds terugkerende, vaste onderwerpen? Zo ja, welke?

Emoties
In hoeverre is betrokkene in staat om de
basisemoties te uiten bijv bang, boos, blij of
verdrietig?
Herkent betrokkene deze emoties bij anderen?
Kan betrokkene hier adequaat op reageren?
Is er verschil hoe betrokkene zijn emoties uit
bij een bekende en een onbekende?
Zijn er bijzonderheden in gedrag in gespannen of bijzondere situaties?
Hoe kan hiermee worden omgegaan?

102 Minderjarige slachtoffers van zedenmisdrijven gehoord

Lichaamsbesef en seksualiteit
Alleen relevant indien de verhoorsituatie mogelijk te maken heeft met seksualiteit!
Is de betrokkene in staat om de
lichaamsdelen te herkennen, aan te wijzen of
te benoemen?
Welke woorden worden gebruikt voor (intieme) lichaamsdelen?
Heeft betrokkene een relatie? Zo ja, met wie?
Welke kennis heeft betrokkene ten aanzien
van sekseverschillen, seksualiteit, vriendschap
en
relaties?

Bijlagen 103

Bijlage 6 – Checklist bepalen verhoorwaardigheid
					getuigen
Voor getuigen onder de 12 jaar of getuigen met een verstandelijke beperking of
cognitieve functiestoornis

Deze checklist niet aan dossier toevoegen

Bepalen verhoorwaardigheid van getuige:
Wanneer een verklaring van een dergelijke getuige noodzakelijk is voor de waarheidsvinding, dienen de onderstaande contra-indicaties te worden betrokken in de
afweging om al dan niet over te gaan tot het verhoor of om het verhoor uit te stellen.

Daar waar een X staat onder hieronder aangehaalde contra-indicaties, is
deze van toepassing en beschreven in rood.
1

Het is rechtens niet verantwoord om de persoon als getuige te horen.
Denk aan:
het verschoningsrecht;
de mogelijkheid dat de getuige zelf verdachte zou kunnen worden.

2

Het is ethisch niet verantwoord om de getuige te horen.
Denk aan loyaliteitsconflicten. Voorbeelden:
Een kind als getuige horen tegen de vader, terwijl de moeder voor de vader kiest;
In een huiselijk geweldzaak een kind als getuige horen terwijl het niet zelf het slachtoffer is.

3

Er is onvoldoende vooronderzoek verricht.
Voorbeelden:
Het horen van de getuige aan wie de persoon als eerste iets heeft verteld over het feit;
Het nog ontbreken van een medische verklaring omtrent letsel of seksueel misbruik.

4

Er is veel tijd verstreken sinds het voorval en/of het moment dat de getuige er uitspraken
over heeft gedaan.
Hoe langer geleden het voorval zich heeft afgespeeld, hoe groter de kans op minder en/of onbetrouwbare informatie. Zie voor relevante kennis hieromtrent het onderwerp Waarnemen
en geheugen op PKN of Deel 1, hoofdstuk 3.3 van de Handleiding verhoor.

104 Minderjarige slachtoffers van zedenmisdrijven gehoord

5

De getuige heeft geen of nauwelijks uitspraken gedaan over het feit.
De vermoedens van betrokkenheid van de getuige zijn bijvoorbeeld slechts gebaseerd op
gedragsveranderingen of op uitspraken van derden.

6

De getuige is jonger dan vier jaar.
In zeer uitzonderlijke gevallen kan een kind jonger dan 4 jaar worden gehoord, mits het kind
in staat is om te verklaren in begrijpelijke taal.

7

De getuige is al eerder gehoord over het voorval.

8

De getuige is in relatie met het feit in therapie geweest.
Therapie kan het geheugen van de getuige onbewust hebben beïnvloed. Probeer van ouders/
voogd/behandelaar inzichtelijk te krijgen wat er tijdens therapie is besproken over het voorval.

9

Er is onvoldoende duidelijkheid of de getuige in staat is om in begrijpelijke taal te verklaren.

10

De getuige heeft aangegeven zelf niets te willen of durven vertellen over het voorval.
Denk bijvoorbeeld aan vergaande angst voor de dader.

11

De getuige heeft aangegeven niets (meer) te weten over het feit of heeft geheugenproblemen.

12

De veiligheid van de getuige ná het verhoor is onvoldoende gewaarborgd.

13

De getuige is niet of onvoldoende voorbereid (weet niet waarover of over wie hij komt
praten).

14

De getuige functioneert cognitief en sociaal-emotioneel op het niveau van een 2 á 3
jarige.

NB: Het is vanzelfsprekend dat als tot verhoor wordt besloten de geldende wetgeving, rechtspraak en beleidsrichtlijnen worden gevolgd. Denk bijvoorbeeld aan
de Aanwijzingen auditieve en audiovisuele registratie van verhoren, de Aanwijzing
opsporing en vervolging inzake seksueel misbruik, de Aanwijzing huiselijk geweld
en de Aanwijzing opsporing en vervolging inzake kindermishandeling.

Belang van de zaak:
 Getuige zou feiten-bewijsmiddelen kunnen geven
 Contra-indicaties, zie bovenstaande aangehaalde punten.

Bijlagen 105

Beschrijf belang van de getuige:

Gezien bovenstaande contra-indicaties is het advies om op dit moment
NIET te horen.
d.d.

Studiobeoordelaars –adviseurs Politie Eenheid Oost-Nederland

106 Minderjarige slachtoffers van zedenmisdrijven gehoord

Verschenen in de Bekereeks
2008

2010

Ambtscriminaliteit aangegeven?

Tot de dood ons scheidt

Een onderzoek naar het opvolgen van en kennis
over de wettelijke verplichting tot aangifte van
artikel 162 Sv misdrijven
Verborgen problemen

Een onderzoek naar (de aanpak van) criminaliteit
onder Antillianen in Nederland
Bont en Blauw

Een onderzoek naar de strafrechtelijke behandeling
van geweldszaken tegen politieambtenaren en de
bejegening van slachtoffers daarvan door de politie
en het openbaar ministerie
Uitstel van behandeling?

Een verkennend onderzoek naar TBS-gestelden
met en zonder een combinatievonnis en de
mogelijke effecten van detentie
2009
Huwelijksdwang: Een verbintenis voor het leven?
Een verkenning van de aard en aanpak van
gedwongen huwelijken in Nederland
Inpakken niet nodig

Een profiel van straatroven en straatrovers in
Almere
Back on Track?

Een evaluatieonderzoek naar de onthemende
projecten van de Bijzondere Jeugdbijstand in
Vlaanderen
CoVa volgens plan?

Een vooronderzoek naar de mogelijkheden
en reikwijdte van een effectonderzoek van de
cognitieve vaardigheidstraining
Achter de schermen

Een verkennend onderzoek naar downloaders van
kinderporno

Een onderzoek naar de omvang en kenmerken van
moord en doodslag in huiselijke kring
Kwetsbaar beroep

Een onderzoek naar de prostitutiebranche in
Amsterdam
Cameratoezicht in beweging

Ervaringen met nieuwe vormen van cameratoezicht
bij de Nederlandse politie
2011
Los van drank

Procesevaluatie Haltafdoening Alcohol
Lastige verhalen

Een exploratief onderzoek naar valse aangiften van
zedenmisdrijven door meisjes van 12-18 jaar
Wapenfeiten

Een onderzoek naar overvallen en overvallers in
Nijmegen
Snelle jongens

Een onderzoek naar drugsrunners en daaraan
gerelateerde problematiek in Limburg-Zuid
2012

De schade hersteld?

Een onderzoek naar herstelbemiddeling bij jeugdige
delinquenten in Vlaanderen
Onder Controle?

Een procesevaluatie van de gedragsinterventie ‘Korte
Leefstijltraining voor verslaafde justitiabelen’
Planmatig en flexibel

Procesevaluatie gedragsinterventie CoVa+
Oosterse Teelt

Vietnamezen in de hennepteelt

Dierenwelzijn in het vizier

De aard en omvang van dierenwelzijnszaken en
de stand van zaken van de handhaving van de
regelgeving op dat gebied in Nederland
2013
Over leven na de moord

De gevolgen van moord en doodslag voor
de nabestaanden van de slachtoffers en de
ondersteuning door Slachtofferhulp Nederland
Met scherp schieten

Een onderzoek naar een aantal veiligheidsrisico’s met
betrekking tot de schietsport in Nederland
Georganiseerde voertuigcriminaliteit in
Nederland

Een beeld van de omvang, kenmerken, werkwijzen
en aanpak anno 2013
Het warme bad en de koude douche

Een onderzoek naar misstanden in nieuwe
religieuze bewegingen en de toereikendheid van het
instrumentarium voor recht en zorg
2014
Portretten van notoire ordeverstoorders

Kenmerken en achtergronden van notoire
ordeverstoorders binnen het voetbal
Gelegenheidsordeverstoorders?

2015
Aangifte onder nummer

Implementatie, toepassing en eerste resultaten van de
nieuwe regeling ‘Aangifte onder nummer’
Papier en werkelijkheid

Een hypothesevormend onderzoek naar de invloed van
registratie-effecten op de omvang van de geregistreerde
jeugdcriminaliteit
Grensoverschrijdend slachtofferschap

Een inventarisatie van aard, omvang en aandachtspunten
in verband met de effectuering van slachtofferrechten
2016
Dieren Verboden

De toepassing van het houdverbod als bijzondere
voorwaarde bij een voorwaardelijke straf
Kijk op jeugdcriminaliteit

Handvatten voor het opstellen van een periodieke
trendrapportage jeugd- en jongerencriminaliteit en een
overzicht van veelbelovende aanpakken
Stijging meldingen verwarde personen in de regio
Rotterdam

Een onderzoek naar mogelijke verklaringen en wenselijke
oplossingen
Missen we iets?

Analyse van rondom grootschalige rellen
aangehouden verdachten

Een gebiedsanalyse in Rotterdam naar de omvang en
aanpak van de jeugdcriminaliteit en eventuele ‘witte
vlekken’ in dat beeld

Ondergaan of ondernemen

De draad weer oppakken

Ontwikkelingen in de aard en aanpak van afpersing
van het bedrijfsleven
Raak geschoten?

Een onderzoek naar de werking van maatregelen
tegen geweld en overlast rondom het betaald voetbal
Doordringen of doordrinken

Effectevaluatie Halt-straf Alcohol
Prostitutie in Nederlandse gemeenten

Een onderzoek naar aard en omvang, beleid,
toezicht en handhaving in 2014

Een follow-up onderzoek onder nabestaanden van
slachtoffers van levensdelicten
Hoe lopen de hazen?

De stand van zeken in de aanpak van dierenmishandeling
en dierenverwaarlozing
Focus op heling

Een onderzoek naar het functioneren van de
helingmarkt, het beleid tegen en de gevolgen van heling
Van cijfers naar interpretatie

Een duiding van de kwantitatieve ontwikkelingen van de
jeugdcriminaliteit

Wie is het slachtoffer?

Kenmerken van de doelgroep van het Schadefonds
Geweldsmisdrijven en strategieën voor een beter
doelgroepbereik

Straatprostitutie in Nijmegen

Een evaluatie van de tippelzone en huiskamer aan de
Nieuwe Marktstraat in Nijmegen

Radicalisering in de gemeente Arnhem

Resultaten van onderzoek onder mentoren,
welzijnswerkers en jongeren
2017
Duiding van problematisch jeugdgroepengedrag
Een theoretische verkenning en een praktische
handreiking voor het veld
Prostitutie in beeld gebracht

Een onderzoek naar aard en omvang van zichtbare
en onzichtbare prostitutie in Arnhem
De achterblijvers

Een evaluatie van het maatwerk voor achterblijvers
van vermiste personen
2018
Realiteit of registratie-effect?

De invloed van registratie-effecten op de daling van
de geregistreerde jeugdcriminaliteit
Links-extremisme in beeld

Een verkennend onderzoek naar links-extremistische
groeperingen in Nederland
Opschakelen

Onderzoek naar ongewenste gedragingen in de
wielersport
Na het beslag

Een onderzoek naar door RVO inbeslaggenomen
voorwerpen onderdeel Natuur en de afhandeling
daarvan
Slachtoffers zoeken en vinden

Een onderzoek naar het werk van de
kinderpornorechercheurs

Voor meer informatie over uitgaven in deze reeks: www.beke.nl.

MINDERJARIGE
SLACHTOFFERS VAN
ZEDENMISDRIJVEN
GEHOORD
Een kwalitatief onderzoek naar de verhoorpraktijk

Anton van Wijk, Sylvia Dickie, Manon Kornmann-Hardeman en Tom van Ham

ISBN 978-94-92255-29-7

MINDERJARIGE SLACHTOFFERS VAN ZEDENMISDRIJVEN GEHOORD

De positie van slachtoffers van misdrijven is de laatste jaren verbeterd.
Kwetsbare slachtoffers, met name minderjarigen, verdienen volgens
internationaal recht extra aandacht. Gelet op de ernst van het delict geldt
dit in het bijzonder voor minderjarige slachtoffers van seksueel misbruik.
Kinderen jonger dan twaalf jaar worden in een kindvriendelijke verhoorstudio gehoord door een speciaal daartoe opgeleide zedenrechercheur.
Bij slachtoffers tussen de twaalf en achttien jaar is dit geen vanzelfsprekendheid en varieert zowel de verhoorlocatie als de functie van de verhoorder. In dit onderzoek is nagegaan hoe het horen van minderjarige zedenslachtoffers in theorie en praktijk concreet vorm en inhoud krijgt. Daartoe
is een literatuurstudie uitgevoerd om de juridische context te schetsen
waarbinnen de verhoren plaatsvinden. Daarbij is ook de situatie in
enkele buitenlanden betrokken. Voorts zijn er interviews gehouden en is
er dossieronderzoek uitgevoerd om zicht te krijgen op de praktijk van het
horen van deze specifieke groep slachtoffers. Uit de resultaten blijkt hoe
de verhoorpraktijk van minderjarige zedenslachtoffers eruit ziet en wat er
verbeterd kan worden.

Anton van Wijk
Sylvia Dickie
Manon Kornmann-Hardeman
Tom van Ham
www.beke.nl