Mogelijkheden kwaliteitsconversie en
gevolgen voor de leveringszekerheid
Update 2015 van resultaten onderzoek 7

Afdeling

Network Planning
Rapport

Mogelijkheden kwaliteitsconversie en gevolgen voor de leveringszekerheid
Gereed

28 september 2015
Document

Rapportage update GTS onderzoek 7.docx
Datum, versie

28 september 2015
Ons kenmerk

LP 15.0161
Status

Definitief

© 2015 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 1 van 38

Gasunie Transport Services B.V.

1 Samenvatting en conclusie
Naar aanleiding van de brief van de Minister van Economische Zaken1 is door Gasunie
Transport Services (GTS) opnieuw onderzocht wat de mogelijkheden zijn om de laagcalorische
gas markt te bedienen met pseudo‐L‐gas aangevuld met gas uit het Groningen‐veld, waarbij de
leveringszekerheid behouden dient te blijven over de gehele leveringsketen.
De Minister van Economische Zaken schrijft in zijn brief: “Voor de langere termijn gaat het
kabinet onderzoeken wat de consequenties zouden zijn van een andere benadering van de
gaswinning. Momenteel is het uitgangspunt een gemaximeerde winning van Groningengas,
aangevuld met geconverteerd gas tot een niveau waarmee aan de vraag wordt voldaan.
Alternatief zou kunnen zijn een maximale inzet van geconverteerd gas, aangevuld met
Groningengas. Deze mogelijke andere benadering brengt een aantal vragen met zich mee,
zoals:
 Is een lager, maar variabel niveau van gaswinning veiliger dan een hoger maar vlak/stabiel
niveau?
 Wat zijn de consequenties van een grotere afhankelijkheid van geïmporteerd gas?
Dit complexe onderzoek zal op 1 december 2015 moeten zijn afgerond. Daarbij zal ik SodM
vragen om in beeld te brengen wat de gevolgen zouden zijn van deze aanpak voor de
veiligheid. Besluitvorming hierover is voorzien voor 1 januari 2016.”
Deze rapportage bevat een update van het onderzoek naar hoeveel Groningengas
(theoretisch) noodzakelijk is bij maximale inzet van geconverteerd gas.
In 2013 is door GTS het rapport “Mogelijkheden kwaliteitsconversie en gevolgen voor de
leveringszekerheid” (LA 14.413) uitgebracht met daarin de resultaten van ‘onderzoek 7’. De
opdracht was in het kort: “Onderzoek welke hoeveelheid vervangend (pseudo) L‐gas er
geproduceerd kan worden door enerzijds gebruik te maken van de mogelijkheid tot verrijking
en anderzijds de bestaande stikstofinstallaties voor kwaliteitsconversie te gebruiken, om
daarmee de mogelijkheid te hebben de productie van gas uit het Groningenveld te
verminderen.” Destijds is onderscheid gemaakt tussen een variant waarin uitsluitend een
beperking van het totale jaarvolume relevant is (en Groningen dus met een
zomer/winterprofiel mag produceren), dit is de variant “Pseudo‐L‐gas maximaal”, en een
variant “Groningen vlak” waarin Groningen binnen een jaar zoveel mogelijk op een constant
niveau (op basis van maandvolume) moet produceren. De variant “Pseudo‐L‐gas maximaal”
resulteert voor de inzet van Groningen in “Groningen‐minimaal”. De huidige opdracht is,
gegeven gewijzigde omstandigheden en randvoorwaarden ten opzichte van 2013, opnieuw de
resultaten vaststellen van de variant “Pseudo‐L‐gas maximaal”. De variant “Groningen vlak” is
niet opnieuw onderzocht. Uitgangspunten die gewijzigd en/of geactualiseerd zijn worden in
deze rapportage benoemd.
Gekozen is om dit nieuwe rapport zelfdragend te laten zijn. Vandaar dat delen van het rapport
letterlijk hetzelfde zijn als het rapport van 2013. Waar de nieuwe resultaten afwijkend zijn van
de oude resultaten, zullen deze verschillen verklaard worden.

1

Brief van 9 februari 2015 (Kamerstukken II 2014/15, 33 259, nr. 96)

© 2015 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 2 van 38

Gasunie Transport Services B.V.

1.1 Verrijking en kwaliteitsconversie

GTS heeft middelen tot haar beschikking om enerzijds Groningengas met H‐gas te verrijken tot
de operationeel maximale Wobbewaarde (44,4 MJ/m3 binnen Nederland en 46,5 MJ/m3 voor
de export richting Duitsland en België/Frankrijk) en anderzijds om van H‐gas pseudo‐L‐gas (zie
Hoofdstuk 3 voor verdere uitleg) te maken door daar stikstof aan toe te voegen
(kwaliteitsconversie of QC). Wanneer voldoende H‐gas aangeboden wordt kan met behulp van
deze middelen de productie uit Groningen verminderd worden. Binnen de door GTS
uitgevoerde studie is er steeds vanuit gegaan dat er gebruik gemaakt wordt van de maximaal
mogelijke verrijking.
Om deze middelen te kunnen inzetten is GTS afhankelijk van de vraag naar L‐gas uit de markt
en het aanbod van L‐ en H‐gas door shippers. Deze balans bepaalt wat het overschot aan H‐gas
is dat met behulp van kwaliteitsconversie naar pseudo‐L‐gas kan worden omgezet. Met andere
woorden: GTS faciliteert de mogelijkheid voor shippers om H‐gas aan te bieden aan het
systeem van GTS en (pseudo) L‐gas ten behoeve van hun klanten aan het systeem van GTS te
onttrekken.
De middelen van GTS zijn begrensd door met name de voor kwaliteitsconversie beschikbare
hoeveelheid stikstof. Op het moment dat GTS meer stikstof tot haar beschikking heeft, kan in
principe meer H‐gas gemengd worden tot pseudo‐L‐gas en zo de vraag naar gas uit het
Groningenveld worden verlaagd.
In het vorige onderzoek zijn resultaten gepresenteerd voor 3 steekjaren, namelijk 2014, 2019
en 2024. In dit onderzoek worden resultaten gepresenteerd voor 5 gasjaren2, van 2016 tot en
met 2020. De resultaten van het steekjaar 2020 gaan uit van een geplande investering in een
stikstofinstallatie die vanaf gasjaar 2020 operationeel zal zijn3. De voorbereidingstijd voor het
operationeel zijn van een dergelijke installatie bedraagt ongeveer 5 jaar.
In het verleden zijn de kwaliteitsconversiemiddelen aan het systeem van GTS toegevoegd om
het gas dat gewonnen wordt uit kleine velden in te kunnen passen in het Nederlandse net. De
eisen die destijds zijn gesteld aan deze middelen (bijvoorbeeld de beschikbaarheid, faalkans,
locatie, aanvoercapaciteit van H‐gas en afvoercapaciteit van pseudo‐L‐gas) pasten bij de rol die
de middelen destijds in het transportnet dienden te vervullen. In het onderhavige onderzoek
en het onderzoek van 2013 wordt GTS gevraagd de middelen op andere wijze in te zetten. Dat
heeft tot gevolg dat er andere eisen aan deze middelen (moeten) worden gesteld. In deze
studie is opnieuw een tweetal bestaande stikstofinstallaties van GTS als back‐up voorziening
beschouwd. Tevens is door GTS onderzoek gedaan naar de beschikbaarheid van de
kwaliteitsconversiemiddelen en zijn investeringstrajecten gestart om de beschikbaarheid van
de middelen te vergroten, om beter voorbereid te zijn op een eventuele nieuwe inzet van de
middelen. Naar verwachting zullen een deel van deze maatregelen medio 2017 gereed zijn.
Verder is vastgesteld welke back‐up voorlopig gewenst is uit het Groningen veld teneinde
geïdentificeerde risico’s in het transport systeem te kunnen afdekken.

1.2 Hoogcalorisch gas

Om H‐gas tot pseudo‐L‐gas te kunnen mengen, is het noodzakelijk dat shippers H‐gas
aanbieden aan GTS voor conversie. GTS heeft geen invloed op het aanbod. Op dit moment is
door GTS nog weinig te zeggen over of en waar H‐gas aangeboden gaat worden waarmee de
2

Een gasjaar bestrijkt de periode 1 oktober tot en met 30 september. Gasjaar 2016 loopt van 1 oktober 2015 tot en

met 30 september 2016
3

Zoals benoemd in het Netwerk Ontwikkelingsplan (NOP) 2015 van GTS

© 2015 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 3 van 38

Gasunie Transport Services B.V.

productie uit het Groningenveld (gedeeltelijk) kan worden vervangen. De inschatting is dat de
meest waarschijnlijke bronnen Rusland, LNG en wellicht Noorwegen zijn.
Er is door GTS geen onderzoek gedaan naar de beschikbaarheid van de benodigde H‐gas
volumes en de benodigde voorbereidingstijd om additioneel H‐gas daadwerkelijk te
contracteren om de conversie middelen van GTS maximaal te kunnen benutten. Wel is
geconstateerd dat er binnen het Gasunie transportsysteem voldoende H‐gas capaciteit (import
en bergingen) aanwezig is om de bestaande H‐gas markt te bedienen maar ook t.b.v. de extra
vraag naar H‐gas voor verrijking en kwaliteitsconversie ingeval van vervanging van de
productie uit het Groningenveld. Daarbij wordt aangenomen dat:
 Alle importlocaties worden benut voor zover nodig
 De H‐gas bergingen (Grijpskerk en Bergermeer) voor extra capaciteit in de
winterperiode zorgen
Verhoging van de load‐factor (benuttingsgraad) binnen de bestaande geboekte
entrycontracten geeft daarnaast voldoende ruimte om het in deze studie bepaalde additioneel
benodigde volume H‐gas te importeren in Nederland.
1.3 Belangrijkste beïnvloedende factoren

De factoren, buiten de omvang van de huidige stikstofinstallaties, die de grootste invloed
hebben op de pseudo‐L‐gasproductie en de resterende behoefte aan gas uit het
Groningenveld zijn de Wobbewaarde van het aangeboden te converteren H‐gas en het
temperatuurprofiel over het jaar.
De kwaliteit (Wobbewaarde) van H‐gas kan sterk uiteenlopen (ca. 48 – ca. 55 MJ/m³) hetgeen
een verschil van ongeveer een factor 3 in de benodigde hoeveelheid stikstof per
geproduceerde eenheid pseudo‐L‐gas veroorzaakt (naar mate de Wobbewaarde hoger is, is
meer stikstof benodigd). In dit onderzoek is de gevoeligheid onderzocht voor een
Wobbewaarde van 51,8 MJ/m3 ten opzichte van 53 MJ/m³ (de gekozen referentiewaarde). De
verwachting is dat binnen de onderzochte periode de gemiddelde Wobbewaarde voor het gas
dat met stikstof wordt gemengd zal groeien richting 53 MJ/m3, afhankelijk van het aangeboden
H‐gas en de mate waarin H‐gas geconverteerd moet worden tot pseudo‐L‐gas . De huidige
gemiddelde waarde voor de Wobbe van het H‐gas is 51,8 MJ/m3, de waarde van 53 MJ/m3
achten wij het meest representatief voor de gehele onderzochte periode gegeven de
verwachte internationale bronnen waaruit het H‐gas aangeboden zal worden (Noorwegen,
Rusland, LNG). Binnen deze Wobbe grenzen zit een verschil van ongeveer 10% in de
stikstofbehoefte.
De resultaten van het onderzoek zijn bepaald voor 53 temperatuurprofielen (1962 t/m 2014).
Er zijn twee voorbeeldjaren gekozen, namelijk 1996 (het koude jaar) en 2002 (het warme jaar).
Reden voor de wijziging van voorbeeldjaren is het feit dat in het vorige onderzoek t.a.v. de
gebruikte temperatuurprofielen uitgegaan is van kalenderjaren (januari tot en met december)
en in dit onderzoek is t.a.v. het gebruik van temperatuurprofielen uitgegaan van gasjaren4
(oktober tot en met september). De nieuwe voorbeeldjaren (gasjaren) sluiten qua graaddagen
aan bij de kalenderjaren uit de vorige rapportage (t.w. 1985 (koud jaar) en 2011 (warm jaar))
zodat de temperatuuromstandigheden voor deze beide voorbeeldjaren voor het voorgaande
rapport en het huidige rapport vergelijkbaar zijn. Dit zijn overigens niet de meest extreme
jaren over de beschouwde periode (zie Bijlage). In deze rapportage is in afwijking van de vorige
4

In “Wijziging instemming winningsplan gaswinning Groningenveld”; dd. 29 juni 2015; DGETM‐EM / 15086003 heeft

de minister van EZ besloten een plafond in te stellen voor gasjaar 2015‐2016. Rapportage op basis van gasjaren sluit
hierbij aan.
© 2015 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 4 van 38

Gasunie Transport Services B.V.

geen gemiddelde opgenomen omdat het gemiddelde geen toegevoegde waarde heeft voor de
vraagstelling. Daarnaast blijken er afhankelijk van het gebruiksdoel verschillende definities van
het gemiddelde mogelijk.
1.4 Resultaten jaarvolume

Om de gevoeligheid van de resultaten voor een aantal belangrijke beïnvloedende factoren te
bepalen zijn in totaal 3 variabelen meegenomen, te weten:
 De Wobbewaarde van het H‐gas (2 niveaus):
o Wobbe 53 MJ/m3 (base case)
o Wobbe 51,8 MJ/m3 (huidige gemiddelde)
 De wijze waarop omgegaan wordt met het gebruik van de Norg berging (2 niveaus):
o Groningen en Norg als één systeem beschouwd5 (base case)
o Norg vullen via GTS aansluiting, werkvolume beperkt tot 4 bcm (alternatief)
vanwege beperking in aanvoercapaciteit vanuit GTS
 Het temperatuur profiel (bepaalt voornamelijk de marktvraag). Er zijn 53 profielen t.w.
gasjaren 1962 t/m 2014 waarvan twee temperatuurprofielen als voorbeeldjaren
gebruikt:
o Warm (gasjaar 2002)
o Koud (gasjaar 1996)
In het vorige onderzoek is de marktverwachting (geen krimp tot 1,5% krimp per jaar) als
variabele meegenomen. In dit nieuwe onderzoek is gekozen om voor de binnenlandse L‐gas
markt aan te sluiten bij de marktverwachting die volgen uit de Nationale Energieverkenning
2014 van ECN6 . Voor de exportcapaciteit en het exportvolume geldt dat deze niet als variabele
zijn meegenomen in het onderzoek, maar als gegeven. Voor Duitsland en België/Frankrijk geldt
dat binnen de onderzoeksperiode geen reductie in de exportcapaciteit en exportvolume valt te
verwachten. Op basis van de voorbeeldjaren zijn de bandbreedtes in de resultaten
weergegeven in Tabel 1 en Tabel 2.
De maximale pseudo‐L‐gas productie in de base case gegeven de beide voorbeeldjaren (1996
en 2002) ligt via verrijking tussen 10 en 11 bcm7 per jaar en via conversie voor de gasjaren
2016‐2019 op 20 bcm per jaar en voor het gasjaar 2020 tussen de 24 en 25 bcm. De resterende
(minimale) behoefte aan gas uit het Groningenveld ligt tussen 23 en 31 bcm in het jaar 2016,
tussen de 23 en 30 bcm in de jaren 2017 tot en met 2019, daarna daalt dit naar 18 tot 24 bcm
in 2020.
De maximale pseudo‐L‐gas productie, afhankelijk van de beide onderzochte beïnvloedende
factoren (gevoeligheidsanalyse m.b.t. invloed Wobbe van het H‐gas en de wijze waarop UGS
Norg wordt gevuld), gegeven de beide voorbeeldjaren (1996 en 2002) ligt tussen 10 en 13
bcm per jaar via verrijking en tussen 20 en 22 bcm per jaar via conversie in de jaren 2016 tot
en met 2019. De L‐gas productie door conversie stijgt naar 24 tot 27 bcm in 2020. De
resterende (minimale) behoefte aan gas uit het Groningenveld ligt tussen 20 en 31 bcm in het
jaar 2016, tussen de 20 en 30 bcm in de jaren 2017 tot en met 2019, daarna daalt dit naar 15
tot 24 bcm in 2020. De stijging van de pseudo‐L‐gas productie en bijbehorende daling van de
Groningengas behoefte in 2020 zijn het gevolg van de investering in een stikstofinstallatie.
5

Groningen en Norg worden standaard als één geheel beschouwd, aangeduid als “Groningen systeem”, zie

Hoofdstuk 2 voor een uitleg hierover.
6

Nationale Energieverkenning 2014, ECN‐O—14‐036 en ECN‐O—14‐052

7

Miljard m

3

© 2015 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 5 van 38

Gasunie Transport Services B.V.

Zie Tabel 1 en Tabel 2 voor de resultaten. De resultaten zijn afgerond op hele bcm’s.
Tabel 1: Samengevatte resultaten voor de voorbeeldjaren van tabellen 6, 7
en 8: maximale productie pseudo-L-gas via verrijking en conversie en
resterende behoefte aan Groningengas over de base case
Base case
Steekjaar

H-gas verrijking

Pseudo-L-gas

[gasjaar]

[bcm]

[bcm]

Groningengas
[bcm]

2016

10 – 11

20

23 – 31

2017

10 – 11

20

23 – 30

2018

10 – 11

20

23 – 30

2019

10 – 11

20

23 – 30

2020

10 - 11

24 – 25

18 – 24

Tabel 2: Samengevatte resultaten voor de voorbeeldjaren van tabellen 6, 7
en 8: maximale productie pseudo-L-gas via verrijking en conversie en
resterende behoefte aan Groningengas voor de gevoeligheidsanalyse
Gevoeligheidsanalyse
(invloed Wobbe / Norg injectie)
Steekjaar
[gasjaar]

H-gas verrijking
[bcm]

Pseudo-L-gas
[bcm]

Groningengas
[bcm]

2016

10 – 13

20 – 22

20 – 31

2017

10 – 13

20 – 22

20 – 30

2018

10 – 13

20 – 22

20 – 30

2019

10 – 13

20 – 22

20 – 30

2020

10 - 12

24 – 27

15 – 24

De gehele range van gehanteerde temperatuurprofielen (dus inclusief de “extreme” jaren
1963 (“Max”) en 2007 (“Min”), zie de Bijlage) laat voor de resulterende Groningen productie
bij maximaal mogelijke inzet van de conversiemiddelen, afhankelijk van de Wobbe‐index van
het H‐gas en de wijze waarop omgegaan wordt met het vullen van Norg, zien dat deze voor de
jaren 2016 tot en met 2019 ligt tussen 17 en 32 bcm, daarna daalt dit voor 2020 naar 13 tot 26
bcm

© 2015 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 6 van 38

Gasunie Transport Services B.V.

1.5 Verklaring verschil huidige met vorige rapportage

De verschillen die zijn ontstaan met de vorige rapportage worden met name veroorzaakt
doordat de marktprognose is gedaald van 64 naar 62 bcm (koud jaar). Dit verschil wordt
veroorzaakt doordat in het vorige rapport geen rekening is gehouden met een krimp in de
gasmarkt8 en in het huidige rapport is hier wel rekening mee gehouden. De krimp van de
gasmarkt wordt veroorzaakt doordat de effecten van energiebesparing en meer duurzame
energie groter zijn dan de groei van het aantal gasgebruikers. Hierdoor daalt de hoeveelheid
Groningengas om de leveringszekerheid in een koud jaar te garanderen vanaf gasjaar 2016
naar 31 bcm.
1.6 Interpretatie van de resultaten

De gebruikte methodiek levert theoretische eindresultaten op welke gebaseerd zijn op diverse
aannames, namelijk:
 Resultaten worden vastgesteld op basis van berekeningen waarbij vooraf bekend is
hoe het jaar zich zal ontwikkelen qua temperatuur en Wobbewaarde van het
aangeboden H‐gas waardoor de inzet van bijvoorbeeld bergingen optimaal verdeeld
kan worden over het gasjaar.
 Een zodanige sturing door de verschillende shippers van het H‐gas en L‐gas aanbod dat
de stikstofcapaciteit altijd maximaal wordt benut. In de praktijk is dit niet haalbaar
omdat gereageerd dient te worden op onzekerheden aan zowel de aanbod als
vraagzijde.
De methode geeft dus aan wat de theoretische mogelijkheden zijn. Deze zullen per definitie
een optimaler eindresultaat opleveren dan in de praktijk het geval zal zijn aangezien dan niet
vooraf bekend is hoe een jaar zich zal ontwikkelen en de sturing moet reageren op
onverwachte situaties. Het model gaat uit van een systeem waarbij op ieder moment van de
dag maximale inzet van kwaliteitsconversie mogelijk is. In een geliberaliseerde markt kan hier
echter geen sturing door GTS aan gegeven worden. GTS is afhankelijk voor de inzet van
kwaliteitsconversie van het aanbod door shippers en de vraag uit de markt. Partijen zullen zich
niet per definitie zo gedragen als door GTS gemodelleerd.
1.6.1 Back-up positie Groningenveld

Verondersteld wordt dat het Groningenveld de back‐up vormt voor een aantal situaties die
zich in de praktijk kunnen voordoen, voorbeelden hiervan zijn:
 Dusdanige uitval van pseudo‐L gas productie dat de eigen back‐up van GTS niet meer
toereikend is
 Transportbeperkingen die leiden tot beperkingen in de aanvoercapaciteit van het H‐
gas richting de mengstations of afvoercapaciteit van pseudo‐L‐gas van de
mengstations richting de markt. De aanname is dat de transportbeperkingen zich
sporadisch zullen voordoen en bovendien niet gelijktijdig voor zullen doen met uitval
van de stikstofinstallaties. Verondersteld wordt dat dit opgevangen kan worden
binnen de in dit onderzoek bepaalde benodigde back‐up capaciteit en volume voor
opvang van uitval van pseudo‐L gas productie.

8

In de gevoeligheidsanalyse is dit wel aangegeven.

© 2015 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 7 van 38

Gasunie Transport Services B.V.



De H‐gas samenstelling waardoor het aandeel hogere koolwaterstoffen (Propaan
Equivalent (PE) van pseudo L‐gas te hoog wordt . Wanneer dit leidt tot het niet langer
kunnen garanderen van een PE kleiner dan de maximaal toegestane waarde van 5 dan
is één van de mogelijkheden9 om (tijdelijk) meer gas uit Groningen voor de L‐gas markt
in te zetten ten koste van het H‐gas met een te hoge PE–waarde. Ook hier geldt dat
verondersteld wordt dat dit opgevangen kan worden binnen de in dit onderzoek
bepaalde benodigde back‐up capaciteit en volume voor opvang van uitval van pseudo‐
L gas productie.

Voor bovengenoemde situaties vormt het Groningenveld een mogelijke back‐up. In deze
rapportage wordt er vanuit gegaan dat het Groningenveld in deze back‐up rol zowel capaciteit
als volume levert. In Hoofdstuk 6 wordt hier dieper op ingegaan. Voor deze back‐up rol
bedraagt de omvang van de gevraagde capaciteit 0,5 mln m3/h met een geschat gemiddeld
volume van 1,5 bcm.
1.6.2 Maximale capaciteit Groningenveld

Sinds het vorige rapport zijn er momenteel productieplafonds op delen van het Groningenveld
van kracht (in januari 2014 een beperking op de ‘Loppersum‐clusters’ gevolgd door een
beperking in januari 2015 op 3 andere deelgebieden van het Groningenveld). Het beperken
van de productie in bepaalde delen van het Groningenveld betekent een aangepaste inzet van
het Groningenveld die gevolgen kan hebben voor de beschikbare capaciteit uit het veld.
Wanneer een deelgebied een plafond bereikt heeft of wanneer niet langer uit een deelgebied
geproduceerd mag worden, is de capaciteit die door dit gebied geleverd kan worden niet
langer beschikbaar voor de markt. Voor de leveringszekerheid van de L‐gas markt is de
beschikbare L‐gascapaciteit van belang (naast L‐gas volume). Met andere woorden: er moet
niet alleen voldoende gas zijn om de markt het hele jaar te voorzien (volume), maar ook
voldoende mogelijkheid om in tijden van hoge vraag voldoende aanbod te hebben (capaciteit).
Door GTS is in kaart gebracht wat de vraag naar capaciteit uit het Groningen systeem is om bij
een daggemiddelde effectieve temperatuur van ‐17°C de L‐gas markt te kunnen beleveren.
Hierbij is er vanuit gegaan dat de overige bronnen van L‐gas capaciteit (bergingen, cavernes,
LNG‐peakshaver) volledig ingezet zijn.
In Tabel 3 zijn de resultaten voor de benodigde capaciteit uit het Groningen systeem bij ‐17°C
en ingeval de Wobbe van het H‐gas 53 MJ/m3 bedraagt, weergegeven. Hier bovenop dient de
in paragraaf 1.6.1 genoemde capaciteit voor de back‐up rol van Groningen beschikbaar te zijn.
Tabel 3: Benodigde capaciteit uit het Groningen systeem in het piekuur bij
-17°C
Prognosejaar

Groningen systeem

[gasjaar]

[mln m3/h]

2016

8,4
8,2
8,1
8,0
7,0

2017
2018
2019
2020

9

Voor de volledige lijst met mogelijke maatregelen zie EDGAR rapport “Transitiestudie G‐gas” welke op 11 april

2013 aan de Tweede Kamer is aangeboden.
© 2015 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 8 van 38

Gasunie Transport Services B.V.

1.7 Conclusie

Bij een theoretische maximale inzet van conversiemiddelen is, uitgaande van de base case, de
resterende volume behoefte aan Groningen gas afhankelijk van het temperatuur scenario
(warm of koud jaar) 23 tot 31 bcm voor het jaar 2016, tussen de 23 en 30 bcm in de jaren 2017
tot en met 2019, daarna daalt dit naar 18 tot 24 bcm in 2020. De uitgevoerde
gevoeligheidsanalyses m.b.t. de Wobbe van het H‐gas en de wijze waarop Norg gevuld wordt
leiden tot 2 bcm extra conversie benutting resulterend in een lagere minimum vraag op
Groningen van 3 bcm per jaar. Zie tabel 1 voor de details.
In dit rapport is verondersteld dat de resterende behoefte uit het Groningenveld mee beweegt
met de marktvraag. Hierboven op is een gemiddeld jaarvolume van 1,5 bcm nodig om
geïdentificeerde risico’s in het transport systeem te kunnen afdekken.
Voor de leveringszekerheid om alle L‐gas klanten nog elk uur van de dag van gas te kunnen
voorzien bij een temperatuur van ‐17 °C is een capaciteit van 8,4 mln m3/h uit het Groningen
systeem nodig aflopend naar 7 mln m3/h in 2020 als de nieuwe stikstof installatie beschikbaar
is. Hier bovenop is nog een capaciteit van 0,5 mln m3/h nodig om geïdentificeerde risico’s te
kunnen afdekken.
Deze resultaten zijn de uitkomst van berekeningen waarbij een optimale inzet van middelen is
gemodelleerd, de praktijk zal afwijken van de modellen waardoor de conversie middelen
mogelijk minder efficiënt ingezet kunnen worden en er dus een grotere vraag op het
Groningen systeem zal resteren.
Geconstateerd kan worden dat de benodigde volumes uit het Groningenveld in het huidige
rapport iets lager uitvallen dan de resultaten uit het rapport van 2013. De voornaamste
oorzaak hiervan is de hernieuwde marktinschatting.

© 2015 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 9 van 38

Gasunie Transport Services B.V.

© 2015 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 10 van 38

Gasunie Transport Services B.V.

2 Inhoudsopgave
1 Samenvatting en conclusie ........................................................................................ 2
1.1 Verrijking en kwaliteitsconversie ......................................................................... 3
1.2 Hoogcalorisch gas ............................................................................................. 3
1.3 Belangrijkste beïnvloedende factoren................................................................... 4
1.4 Resultaten jaarvolume ....................................................................................... 5
1.5 Verklaring verschil huidige met vorige rapportage ................................................. 7
1.6 Interpretatie van de resultaten ........................................................................... 7
1.6.1 Back-up positie Groningenveld .................................................................... 7
1.6.2 Maximale capaciteit Groningenveld .............................................................. 8
1.7 Conclusie ......................................................................................................... 9
2 Inhoudsopgave ...................................................................................................... 11
3 Onderzoeksopdracht ............................................................................................... 13
4 Achtergrond kwaliteitsconversie ............................................................................... 15
4.1 Gaskwaliteit ................................................................................................... 15
4.2 Kwaliteitsconversie .......................................................................................... 15
4.3 Mengfaciliteiten met stikstof ............................................................................. 15
4.4 Ontstaansgeschiedenis en leveringszekerheid ..................................................... 16
4.5 Toekomst ....................................................................................................... 18
4.6 Mogelijkheden tot inzet van kwaliteitsconversiemiddelen...................................... 18
5 Uitgangspunten onderzoek ...................................................................................... 19
5.1 Inleiding ........................................................................................................ 19
5.2 Marktvraag (G/L-gas) ...................................................................................... 19
5.3 Niet-verrijkte L-gas leveringen.......................................................................... 21
5.4 Aanbod .......................................................................................................... 21
5.5 Cavernes ....................................................................................................... 23
5.6 Bergingen ...................................................................................................... 24
5.7 LNG-Peakshaver ............................................................................................. 24
5.8 PE waarde ...................................................................................................... 25
5.9 Samenvatting uitgangspunten onderzoek ........................................................... 25
5.10 Van opdracht naar resultaat ........................................................................... 26
6 Resultaten ............................................................................................................. 27
6.1 Rekenwerk stapsgewijs .................................................................................... 27
6.2 Resultaten minimaal volume Groningen ............................................................. 28
6.3 Gevoeligheidsanalyse ...................................................................................... 30
6.4 Resultaten 2015 vs. 2013 ................................................................................ 32
7 Capaciteit en back-up uit Groningen ......................................................................... 33
7.1 Back-up positie Groningenveld .......................................................................... 33
7.2 Benodigde capaciteit uit Groningen bij een piekvraag in de winter ......................... 33
7.3 Beschikbaarheid van capaciteit vanuit Heiligerlee ................................................ 34
Bijlage: Detail resultaten ........................................................................................... 35

© 2015 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 11 van 38

Gasunie Transport Services B.V.

© 2015 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 12 van 38

Gasunie Transport Services B.V.

3 Onderzoeksopdracht
Het De minister van Economische Zaken heeft GTS de opdracht gegeven opnieuw te
onderzoeken wat de mogelijkheden zijn om de L‐gas markt te bedienen met pseudo‐L‐gas
aangevuld met gas uit het Groningen‐veld.
De minister schrijft in zijn brief van 9 februari 201510: “Voor de langere termijn gaat het
kabinet onderzoeken wat de consequenties zouden zijn van een andere benadering van de
gaswinning. Momenteel is het uitgangspunt een gemaximeerde winning van Groningengas,
aangevuld met geconverteerd gas tot een niveau waarmee aan de vraag wordt voldaan.
Alternatief zou kunnen zijn een maximale inzet van geconverteerd gas, aangevuld met
Groningengas. Deze mogelijke andere benadering brengt een aantal vragen met zich mee,
zoals:
 Is een lager, maar variabel niveau van gaswinning veiliger dan een hoger maar vlak/stabiel
niveau?
 Wat zijn de consequenties van een grotere afhankelijkheid van geïmporteerd gas?
Dit complexe onderzoek zal op 1 december 2015 moeten zijn afgerond. Daarbij zal ik SodM
vragen om in beeld te brengen wat de gevolgen zouden zijn van deze aanpak voor de
veiligheid. Besluitvorming hierover is voorzien voor 1 januari 2016.”
Deze rapportage bevat een update van het onderzoek naar hoeveel Groningengas
(theoretisch) noodzakelijk is bij maximale inzet van geconverteerd gas. In het onderzoek
“Onderzoek omkering inzetvolgorde” wordt verslag gedaan over hoe deze andere benadering
van de gaswinning uit Groningen er in de praktijk uit zou kunnen zien.
In 2013 is door GTS het rapport “Mogelijkheden kwaliteitsconversie en gevolgen voor de
leveringszekerheid” (LA 14.413) uitgebracht met daarin de resultaten van ‘onderzoek 7’. De
opdracht was in het kort: “Onderzoek welke hoeveelheid vervangend (pseudo) L‐gas er
geproduceerd kan worden door enerzijds gebruik te maken van de mogelijkheid tot verrijking
en anderzijds de bestaande stikstofinstallaties voor kwaliteitsconversie te gebruiken, om
daarmee de mogelijkheid te hebben de productie van gas uit het Groningenveld te
verminderen.” Destijds is onderscheid gemaakt tussen een variant waarin uitsluitend een
beperking van het totale jaarvolume relevant is (en Groningen dus met een
zomer/winterprofiel mag produceren), dit is de variant “Pseudo‐L‐gas maximaal”, en een
variant “Groningen vlak” waarin Groningen binnen een jaar zoveel mogelijk op een constant
niveau (op basis van maandvolume) moet produceren. De variant “Pseudo‐L‐gas maximaal”
resulteert voor de inzet van Groningen in “Groningen‐minimaal”. De huidige opdracht is,
gegeven gewijzigde omstandigheden en randvoorwaarden ten opzichte van 2013, opnieuw de
resultaten vaststellen van de variant “Pseudo‐L‐gas maximaal”. De variant “Groningen vlak” is
niet opnieuw onderzocht.
Onderstaand staat weergegeven op welke wijze de update van onderzoek 7 is uitgevoerd.
Binnen Noordwest‐Europa bestaan er fysiek gezien twee gasmarkten: een markt voor
hoogcalorisch gas (H‐gas) en een markt voor laagcalorisch gas (L‐gas).
De L‐gasmarkt wordt voor het overgrote deel beleverd door gas uit het Groningenveld
(Groningengas ) dat veelal is verrijkt met H‐gas en daarnaast door:
• L‐gas uit een beperkt aantal kleine velden in Nederland en Duitsland;
• H‐gas dat is geconverteerd naar L‐gas doordat daar stikstof aan is toegevoegd.
10

Kamerstukken II 2014/15, 33 529, nr. 96

© 2015 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 13 van 38

Gasunie Transport Services B.V.

Er zijn geen andere manieren om te voorzien in de vraag naar L‐gas.
Uitgangspunt is dat de gasvoorziening aan gebruikers van L‐gas niet in gevaar mag komen als
gevolg van een eventuele productiebeperking op het Groningenveld en dat verhoging van de
productie van L‐gas uit kleine velden alsmede toename van de Duitse L‐gasproductie geen
optie is. De leveringszekerheid van de L‐gasmarkt dient dus behouden te blijven. Om
leveringszekerheid voor de eindgebruiker te kunnen garanderen zullen alle onderdelen van de
gehele aardgas leveringsketen goed moeten functioneren.
Onderzocht is welke hoeveelheid vervangend (pseudo) L‐gas er geproduceerd kan worden
door enerzijds gebruik te maken van de mogelijkheid tot verrijking en anderzijds de bestaande
en geplande stikstofinstallaties voor kwaliteitsconversie maximaal te gebruiken, om daarmee
de mogelijkheid te hebben de productie van gas uit het Groningenveld te verminderen.
Rekening is gehouden met de eigenschappen van het te converteren H‐gas (Wobbe; PE‐
waarde).
Uitgangspunten:
• De gasvoorziening aan gebruikers van L‐gas in zowel binnenland als buitenland mag niet in
gevaar komen, ook niet tijdens een zogenaamde 1‐in‐50 winter (toetsingscriterium:
voldoen aan marktvraag tijdens piekuur bij een daggemiddelde effectieve temperatuur van
‐17°C).
• Het onderzoek bestrijkt de gasjaren 2016 tot en met 2020.
• Er wordt uitgegaan van de bestaande installaties voor kwaliteitsconversie. Voor gasjaar
2020 is rekening gehouden met de voorziene nieuwe installatie die naar verwachting per
oktober 2019 gereed is.
• Voor de gasopslag Norg wordt uitgegaan van een uitbreiding tot 7 mrd m³ werkvolume en
een maximale zendcapaciteit van 76 mln m³/dag (3,2 mln m3/h). Door GTS wordt bepaald
welk aanbod uit het Groningen systeem noodzakelijk is (gegeven de modellering) om aan
de marktvraag te voldoen. De inzet van Norg en Groningenveld is hier verder niet ingevuld
daar deze door NAM en GasTerra worden bepaald. Als gevoeligheid is onderzocht wat het
effect is op het benodigde volume uit het Groningenveld indien Norg zoveel mogelijk
gevuld wordt met pseudo‐L‐gas via de GTS aansluiting i.p.v. via de Norgron leiding. Een
bijkomend effect is echter dat het injectie volume, als gevolg van een beperkte injectie
capaciteit op de GTS aansluiting, beperkt is tot 4 mrd m3 in een injectie seizoen en Norg
dus ook maar met 4 mrd m3 ingezet kan worden gedurende de winter.
• Aangenomen is dat de vraag in Nederland naar L‐gas in de te onderzoeken periode zal
krimpen, gebaseerd op de Nationale Energieverkenning 2014; gemiddeld 1,13% per jaar.
• Binnen de onderzoeksperiode van gasjaar 2016 tot en met 2020 wordt geen significante
afbouw van benodigde L‐gascapaciteit en volume verwacht als gevolg van marktombouw
van L‐ naar H‐gas.
• Voor de export richting Duitsland wordt uitgegaan van de bestaande L‐gas exportcapaciteit
zoals die vanuit Duitsland is opgegeven (bron: Duitse TSO’s). Voor deze studie is het profiel
over het jaar (en dus het volume) gebaseerd op realisaties uit het verleden.
• Voor de export richting België en Frankrijk wordt uitgegaan van de bestaande L‐gas
exportcapaciteit. Voor deze studie is het profiel over het jaar (en dus het volume)
gebaseerd op realisaties uit het verleden.

© 2015 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 14 van 38

Gasunie Transport Services B.V.

4 Achtergrond kwaliteitsconversie
4.1 Gaskwaliteit

Als beheerder van het landelijk gastransportnet verzorgt GTS in Nederland het transport van
gas. Dit gas kent verschillende kwaliteiten, die zijn onderverdeeld in H‐, L‐ en G‐gas labels.
Operationeel geldt:
 H‐gas heeft een Wobbe hoger dan 46,5 MJ/m3
 L‐gas heeft een Wobbe lager dan 46,511 MJ/m3
Binnen de L‐gas range is er in Nederland nog het G‐gas label waarbij de Wobbe in een
bandbreedte van 43,5 tot 44,4 MJ/m3 ligt. Het G‐gas label is gebaseerd op het gas uit het
Groningenveld dat een Wobbe heeft van 43,8 MJ/m3. Het G‐gas label is van belang voor de
Nederlandse L‐gas markt omdat voor de Nederlandse L‐gas gebruikers het L‐gas binnen de
genoemde G‐gas bandbreedte moet blijven vanwege de veiligheid van het gasgebruik (denk
aan bijvoorbeeld CO‐vorming). Het is een wettelijke taak van GTS om ervoor te zorgen dat het
gas binnen de overeengekomen kwaliteitsband geleverd wordt.
4.2 Kwaliteitsconversie

Door kwaliteitsconversie kan gas met een bepaald label worden omgezet naar gas met een
ander label. Een manier van kwaliteitsconversie is het toevoegen van H‐gas aan G‐gas. Dit
proces wordt verrijken genoemd. Door het mengen van Groningen‐gas met ca. 10% H‐gas kan
de Wobbe van het Groningen‐gas verhoogd worden van 43,8 MJ/m³ tot 44,4 MJ/m³. Dit is de
bovengrens van G‐gas. Het gas wat ontstaat wordt verrijkt G‐gas genoemd. Door het mengen
van Groningen‐gas met ca. 30% H‐gas kan de Wobbe van het Groningen‐gas verhoogd worden
van 43,8 MJ/m³ tot 46,5 MJ/m³. Dit is de bovengrens van L‐gas.
Een andere manier van kwaliteitsconversie is het mengen van H‐gas met stikstof. Door het
toevoegen van stikstof aan H‐gas krijgt het gas een lagere Wobbe.
Door het mengen van H‐gas met stikstof kan een L‐gas kwaliteit of G‐gas kwaliteit bereikt
worden. Dit gas noemen we pseudo‐L‐gas onafhankelijk van de bestemming (Nederland of
export).
4.3 Mengfaciliteiten met stikstof

Om te voldoen aan haar wettelijke taak heeft GTS op een aantal locaties de beschikking over
mengfaciliteiten voor H‐gas en stikstof: Wieringermeer, Ommen, Pernis en Zuidbroek. Op
Wieringermeer en Pernis vindt menging plaats met stikstof die wordt ingekocht, op Ommen en
Zuidbroek vindt menging plaats met stikstof die door GTS geproduceerd wordt.
Het karakter van de 4 locaties is zeer verschillend.
Installatie Wieringermeer: GTS heeft een extern contract afgesloten voor het leveren van
stikstof met een capaciteit van 215.000 m³/h. Deze capaciteit kan, afgezien van onderhoud,
base‐load geleverd worden.

11

In de “Regeling van de Minister van Economische Zaken van 11 juli 2014, nr. WJZ/13196684, tot vaststelling van
3

regels voor de gaskwaliteit (Regeling gaskwaliteit)” worden waarden van 46,8 en 46,9 MJ/m genoemd.
Operationeel wordt 46,5 MJ/m3 aangehouden.

© 2015 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 15 van 38

Gasunie Transport Services B.V.

Installatie Ommen: GTS heeft hier de beschikking over een eigen stikstof productie‐installatie.
Middels deze installatie kan 146.000 m³/h stikstof base‐load, afgezien van onderhoud,
geproduceerd worden.
Installatie Pernis: GTS heeft een contract afgesloten met een stikstof leverancier voor het
leveren van stikstof met een capaciteit van 45.000 m³/h. Deze capaciteit kan echter ook
noodzakelijk zijn voor het zogenaamde ‘afwobben’ van het LNG uit de GATE‐terminal op de
Maasvlakte (kwaliteitsconversie waarbij de Wobbe van het H‐gas uit de LNG‐terminal verlaagd
wordt tot de maximaal toelaatbare Wobbe voor het H‐gas). De stikstofcapaciteit is daarmee
beperkt beschikbaar voor de pseudo‐L‐gasproductie. Bovendien leidt de locatie in het
transportnetwerk van GTS er toe dat er omstandigheden zijn dat de afvoercapaciteit van de
pseudo‐L gas productie van Wieringermeer en Pernis gezamenlijk onvoldoende is om de
volledige conversiecapaciteit te kunnen benutten. Tevens is de benodigde aanvoercapaciteit
voor het te converteren H‐gas niet onder alle omstandigheden toereikend. Daarom is deze
locatie voor deze studie buiten beschouwing gelaten als primaire bron voor stikstof. Deze
installatie kan echter wel als back‐up faciliteit ingezet worden.
Installatie Zuidbroek: GTS heeft hier de beschikking over een eigen stikstof productie installatie
met een capaciteit van 16.000 m³/h waarmee een stikstofcaverne in Heiligerlee met een
volume van 45 miljoen m³ stikstof gevuld kan worden. Vanuit deze caverne kan stikstof
geproduceerd worden met een capaciteit van 190.000 m³/h wat op Zuidbroek met H‐gas
gemengd kan worden. Deze installatie is bedoeld om pieken in de stikstofvraag op te vangen
en als back‐up voorziening voor de andere GTS stikstoffaciliteiten. Wanneer de caverne op
Heiligerlee met maximale capaciteit stikstof levert, is de caverne in ca. 10 dagen leeg. Daarna
duurt het ca. 4 maanden voordat de caverne weer gevuld is. In een optimale situatie kan de
installatie jaarlijks ca. 0,7 bcm pseudo L‐gas produceren.
Gezien het karakter van de installaties op Ommen en Wieringermeer zijn deze twee installaties
in deze studie meegenomen als primaire middelen om pseudo‐L‐gas te produceren. Productie
van pseudo‐L‐gas geeft de mogelijkheid om minder Groningen‐gas te produceren.
4.4 Ontstaansgeschiedenis en leveringszekerheid

Om leveringszekerheid voor de eindgebruiker te kunnen garanderen zullen alle onderdelen
van de gehele aardgas leveringsketen goed moeten functioneren. Onderdelen van de
leveringsketen zijn het aanbod (beschikbaarheid van aardgas, transport naar de aansluiting
met GTS) en transport door het netwerk van GTS, maar ook door het netwerk van de
Regionale Netbeheerder (RNB).
GTS vervult binnen deze keten een wezenlijke rol, namelijk het transporteren en eventuele
kwaliteitsaanpassingen (zorgdragen dat de aardgaskwaliteit op de leveringspunten aan de
afgesproken kwaliteitsspecificaties voldoet).
In het verleden werd kwaliteitsconversie ingezet om het gas dat gewonnen werd uit kleine
velden in te kunnen passen in het Nederlandse net en het Groningenveld met hoge
betrouwbaarheid was altijd beschikbaar om als back‐up te dienen ingeval van problemen met
de conversie. De eisen die destijds zijn gesteld aan deze middelen (bijvoorbeeld de
betrouwbaarheid, faalkans, locatie, aanvoercapaciteit van het H‐gas en afvoercapaciteit van
pseudo L‐gas) pasten bij de rol die de middelen destijds in het transportnet dienden te
vervullen.

© 2015 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 16 van 38

Gasunie Transport Services B.V.

In het onderhavige onderzoek wordt GTS gevraagd de middelen op korte termijn maximaal in
te zetten. Dat heeft tot gevolg dat er andere eisen aan deze middelen (moeten) worden
gesteld. De vanzelfsprekendheid dat het Groningenveld back‐up kan zijn voor uitval van een
gedeelte van de kwaliteitsconversie wordt langzamerhand minder omdat het veld te maken
heeft met enerzijds een lagere capaciteit vanwege de winning van aardgas waardoor de druk
in de bodem daalt en anderzijds vanwege de compartimentering van het veld waardoor de
flexibiliteit van de inzet afneemt en niet gegarandeerd kan worden dat de maximale capaciteit
altijd en op de juiste plaats beschikbaar is.
Om te kunnen waarborgen dat ook in de gewijzigde omstandigheden in kwaliteitsconversie
kan worden voorzien is gekozen voor een aantal paden, nl.
 Investering in verbeteringen in de huidige installaties Ommen en Wieringermeer,
waarvan een gedeelte naar verwachting in 2017 klaar zal zijn
 Het hebben van back‐up stikstof voorzieningen:
o locatie Pernis
o een gedeelte van de beschikbare capaciteit van de Heiligerlee caverne (60.000
van de 190.000 m3/h stikstof capaciteit)
o vanaf 2020 een gedeelte van de nieuwe stikstof fabriek (60.000 van de
180.000 m3/h stikstof capaciteit)
 Daarnaast wordt ook back‐up capaciteit en back‐up volume van het Groningenveld
gevraagd
Voor de bepaling van de benodigde back‐up capaciteit en volume uit Groningen is rekening
gehouden met mogelijk falen van de kwaliteitsconversie installaties van GTS. Een deel van dit
falen kan opgevangen worden met de GTS installaties die als back‐up voorziening beschouwd
zijn in dit onderzoek (Pernis en Heiligerlee). Voor het overige deel is aangegeven welke
capaciteit en welk volume uit Groningen als back‐up aanwezig zou moeten zijn.
Bovengenoemde back‐up voorzieningen (intern GTS en Groningen) zijn ook noodzakelijk
ingeval er zich andere problemen voordoen dan uitval van kwaliteitsconversie. Hierbij is
aangenomen dat de kans erg klein is dat problemen zich gelijktijdig zullen voordoen.
Voorbeelden hiervan zijn:
 Transportbeperkingen die leiden tot beperkingen in de aanvoercapaciteit van het H‐
gas richting de mengstations of afvoercapaciteit van pseudo‐L‐gas van de
mengstations richting de markt. De aanname is dat de transportbeperkingen zich
sporadisch zullen voordoen en bovendien niet gelijktijdig voor zullen doen met uitval
van de stikstofinstallaties. Verondersteld wordt dat dit opgevangen kan worden
binnen de in dit onderzoek bepaalde benodigde back‐up capaciteit en volume voor
opvang van uitval van pseudo‐L gas productie.
 De H‐gas samenstelling waardoor het aandeel hogere koolwaterstoffen (Propaan
Equivalent (PE) van pseudo L‐gas te hoog wordt . Wanneer dit leidt tot het niet langer
kunnen garanderen van een PE kleiner dan de maximaal toegestane waarde van 5 dan
is één van de mogelijkheden12 om (tijdelijk) meer gas uit Groningen voor de L‐gas
markt in te zetten ten koste van het H‐gas met een te hoge PE –waarde. Ook hier geldt
dat verondersteld wordt dat dit opgevangen kan worden binnen de in dit onderzoek
bepaalde benodigde back‐up capaciteit en volume voor opvang van uitval van pseudo‐
L gas productie.

12

Voor de volledige lijst met mogelijke maatregelen zie EDGAR rapport “Transitiestudie G‐gas” welke op 11 april

2013 aan de Tweede Kamer is aangeboden.
© 2015 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 17 van 38

Gasunie Transport Services B.V.

Aangezien de kwaliteitsconversie installaties niet 100% betrouwbaar zijn, is het Groningenveld,
naast Pernis en Heiligerlee, als back‐up noodzakelijk. In deze update is concreet gemaakt hoe
veel capaciteit en volume uit het Groningenveld als back‐up voor uitval van
stikstofinstallaties/pseudo‐L‐gas productiefaciliteiten noodzakelijk is.
4.5 Toekomst

Door de daling van de productiecapaciteit van het Groningenveld voorziet GTS dat in de
toekomst steeds vaker stikstof ingezet zal moeten worden om tijdens grote vraag van de L‐gas
markt in de vraag te kunnen voorzien. In het verleden (en heden) kon de productiecapaciteit
van het Groningenveld en de L‐gas bergingen UGS Norg en PGI Alkmaar deze pieken in de
vraag opvangen. In de toekomst zullen deze pieken opgevangen moeten worden vanuit de L‐
gasbergingen UGS Norg, PGI Alkmaar, L‐gas cavernes als Epe en Zuidwending, de LNG‐
peakshaver en door het aanbod van H‐gas dat met stikstof op de L‐gas kwaliteit wordt
gebracht. Uit studies door GTS is gebleken dat waarschijnlijk rond 2020 de pieken in de vraag
niet langer met bestaande en reeds geplande middelen beleverd kunnen worden, gegeven de
ten tijde van de studie geldende aannames rondom de beschikbare capaciteit uit het
Groningenveld. Het toen voorziene tekort wordt opgevuld door een nieuwe baseload
stikstofinstallatie13 die naar verwachting operationeel zal zijn per oktober 2019. De omvang
van de installatie is 180.000 m3/h stikstof waarvan 60.000 m3/h stikstof bedoeld is als reserve
voor de pseudo‐L‐gas productie. Deze reservecapaciteit is bedoeld om uitval op alle stikstof
installaties op te kunnen vangen. Deze nieuwe installatie is voor gasjaar 2020 (het laatste
gasjaar uit de onderzochte periode) operationeel geacht.
4.6 Mogelijkheden tot inzet van kwaliteitsconversiemiddelen

De mate waarin stikstof kan worden ingezet om van H‐gas pseudo‐L‐gas te maken, is
afhankelijk van de balans tussen L‐gas‐aanbod, H‐gas‐aanbod en L‐gas vraag. GTS dient deze
totale kwaliteitsbalans in het transportsysteem te verzorgen, gebruik makend van haar
kwaliteitsconversiemiddelen. Binnen de totale L‐gas markt van Nederland, Duitsland, België en
Frankrijk is GTS feitelijk de enige die de beschikking heeft over kwaliteitsconversiemiddelen
van substantiële omvang.
Wanneer GTS vanwege de balans tussen laag L‐gas en hoog H‐gas aanbod (ten opzichte van de
vraag naar L‐ en H‐gas) op de bovengrenzen van de Wobbe waarden van het L‐gas gaat sturen
wordt L‐gas maximaal verrijkt. Wanneer de L‐gas vraag hoger is dan het verrijkte L‐gas aanbod
moet GTS stikstof inzetten om de Wobbe van H‐gas te verlagen tot de bovengrens van het L‐
gas. Wanneer het aanbod van H‐gas zodanig groot is dat GTS de beschikbare stikstofcapaciteit
maximaal heeft ingezet, is de situatie bereikt dat de resterende vraag naar L‐gas door
Groningen geleverd dient te worden om te kunnen blijven voldoen aan de marktvraag naar L‐
gas. Deze situatie is de opdracht van deze studie (‘bepaal welke hoeveelheid pseudo‐G/L‐gas
geproduceerd kan worden zodat de productie uit Groningen verminderd kan worden’).
Uiteindelijk bepalen het aanbod van de shippers en de vraag vanuit de markt in welke mate
GTS haar kwaliteitsconversiemiddelen dient in te zetten.

13

Zoals benoemd in het Netwerk Ontwikkelingsplan (NOP) 2015 van GTS

© 2015 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 18 van 38

Gasunie Transport Services B.V.

5 Uitgangspunten onderzoek
5.1 Inleiding

In de berekeningen die zijn uitgevoerd in het kader van deze studie zijn een groot aantal
uitgangspunten en aannames verwerkt. Het samenspel hiervan leidt tot de uitkomsten zoals
vermeld in het hoofdstuk “Resultaten”. De belangrijkste uitgangspunten en aannames worden
in dit hoofdstuk besproken. De onderzoeksvraag voor deze update betreft de periode gasjaren
2016 tot en met 2020.
5.2 Marktvraag (G/L-gas)

G en L‐gas wordt alleen gebruikt in Nederland en in delen van Duitsland, België en Frankrijk. In
de rest van Europa wordt alleen H‐gas gebruikt. De gebruikers van L‐gas zijn grotendeels
afhankelijk van het Nederlandse gas. Bij de analyse van de vraag wordt onderscheid gemaakt
tussen binnen‐ en buitenland.
De vraag in Nederland
De marktvraag in Nederland is gemodelleerd als functie van de daggemiddelde effectieve
temperatuur (temperatuur rekening houdend met de windsnelheid) op basis van realisaties uit
het verleden. In deze update is de modellering van de marktvraag gebaseerd op de meest
recente realisaties. In dit nieuwe onderzoek is gekozen om voor het gedeelte van de
binnenlandse L‐gas markt dat middels RNB’s beleverd wordt aan te sluiten bij de
marktverwachtingen die volgen uit de Nationale Energieverkenning 2014 van ECN . Dit
betekent een totale afname van ca. 1,13% per jaar voor de gasjaren 2016 tot en met 2020
waarbij de prognose voor 2016 de 100%‐waarde vertegenwoordigt.
Omdat de marktvraag gemodelleerd is als functie van de daggemiddelde effectieve
temperatuur is het temperatuurprofiel (de daggemiddelde effectieve temperatuur voor alle
dagen van een (gas)jaar) een belangrijke parameter. In deze studie is gekozen om de
resultaten te bepalen voor 53 temperatuurprofielen (1962 t/m 2014).
Om aan te sluiten bij het voorgaande rapport zijn twee voorbeeldjaren (gasjaren) gekozen,
namelijk 1996 (als voorbeeld voor een ‘koud jaar’ en 2002 (als voorbeeld voor een ‘warm
jaar’). Reden voor de wijziging van voorbeeldjaren (in vorig onderzoek zijn de
temperatuurprofielen uit kalenderjaren 2012, 1985 en 2011 gebruikt) is het feit dat in het
vorige onderzoek t.a.v. de temperatuurprofielen uitgegaan is van kalenderjaren (januari tot en
met december) en in dit onderzoek uitgegaan is van gasjaren (oktober tot en met september).
Omdat voor de L‐gas vraag de temperatuur de belangrijkste parameter is, is gekozen om
gasjaren te kiezen die qua temperatuur (aantal graaddagen)14 (op jaarbasis) overeenkomen
met de gekozen kalenderjaren in het vorige onderzoek. In deze rapportage is in afwijking van
de vorige geen gemiddelde opgenomen omdat het gemiddelde geen toegevoegde waarde
heeft voor de vraagstelling. Daarnaast blijken er afhankelijk van het gebruiksdoel verschillende
definities van het gemiddelde mogelijk. In Figuur 1 is het aantal graaddagen per
temperatuurprofiel voor de gasjaren 1962 tot en met 2014 uitgezet. De getrokken lijnen laten
het aantal graaddagen van 1996 en 2002 zien als voorbeeld van een ‘koud’ en ‘warm’ jaar. De
14

De vergelijking is gemaakt op basis van ‘graaddagen’ zoals door GTS gehanteerd: Elke dag dat de gemiddelde

temperatuur lager is dan 14 °C (deze temperatuur blijkt uit realisaties de stookgrens van de huishoudelijke markt) is
het aantal graaddagen van die dag het verschil tussen de daadwerkelijke gemiddelde effectieve temperatuur en 14
°C. Het aantal graaddagen voor het temperatuurprofiel is de som van de graaddagen over alle dagen van het profiel.
© 2015 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 19 van 38

Gasunie Transport Services B.V.

jaren 1996 en 2002 zijn overigens niet het koudste respectievelijk warmste jaar uit de
onderzochte periode maar sluiten qua graaddagen aan bij de voorbeeldjaren uit het vorige
rapport uit 2013.
In deze studie is er voor gekozen om de hele bandbreedte van de resultaten van 53
temperatuurprofielen weer te geven waarbij in dit rapport het jaar met het hoogst aantal
graaddagen (koudste jaar) Max wordt genoemd en het jaar met het laagst aantal graaddagen
(warmste jaar) Min wordt genoemd.

Figuur 1: Aantal graaddagen als functie van het temperatuurprofiel
(gebaseerd op gasjaren)

In “Wijziging instemming winningsplan gaswinning Groningenveld”; dd. 29 juni 2015; DGETM‐
EM / 15086003 heeft de minister van EZ besloten een plafond in te stellen voor gasjaar 2015‐
2016. Rapportage op basis van gasjaren sluit hierbij aan.
De temperatuurprofielen worden geprojecteerd op een toekomstig gasjaar. Via een model dat
de relatie tussen temperatuur en gasvraag per uur van de dag weergeeft wordt vervolgens een
marktvraag op uurbasis berekend zodat een jaarprofiel van de vraag in een toekomstig gasjaar
ontstaat op basis van een daadwerkelijk gerealiseerd temperatuurprofiel uit het verleden.
De vraag vanuit Duitsland, België en Frankrijk
Afnemers in Duitsland, België en Frankrijk zijn afhankelijk van de import van Nederlands L‐gas.
Hiervoor is in transportcontracten exportcapaciteit geboekt bij GTS. De gecontracteerde L‐gas
exportcapaciteit is bepalend voor de buitenlandse vraag naar Nederlands L‐gas. Evenals in
Nederland is het buitenlandse verbruik afhankelijk van de temperatuur en daarom is ook de
buitenlandse vraag afhankelijk van de temperatuur gemodelleerd die, gelijk aan de wijze van
modelleren van de Nederlandse gasvraag, gebaseerd is op realisaties. Voor deze studie is ook
deze modellering herbezien op basis van recente realisaties. De beschikbare L‐gas
exportcapaciteit is zodanig dat ook aan de hoge vraag voldaan kan worden bij relatief koud
weer.
© 2015 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 20 van 38

Gasunie Transport Services B.V.

Vanwege de verwachte teruglopende productie uit het Groningenveld (losstaand van een
eventueel ingrijpen wegens de aardbevingenproblematiek) zal op termijn een tekort aan L‐gas
ontstaan. Er is geconstateerd dat uiteindelijk marktombouw de beste oplossing is om dit tekort
te vangen. In overleg met de exportlanden is besloten te starten met reductie in
exportcapaciteit van L‐gas, waarbij geconstateerd is dat grootschalige ombouw niet voor 2020
gestart kan worden.
Voor de exportlanden is uitgegaan van het volgende (waarbij rekening is gehouden met de bij
GTS geboekte transportcontracten op de verschillende L‐gas exportlocaties van Nederland
naar Duitsland en België):
 België/Frankrijk: vanuit de Belgische TSO is aangegeven dat binnen de
onderzoeksperiode geen reductie in de exportcapaciteit en exportvolume valt te
verwachten, dit voor zowel de Belgische als de Franse markt. Vanaf 2025 is een
jaarlijkse reductie van 15% (van de oorspronkelijke capaciteit) door ombouw van de
markt gepland. Voor de scope van deze studie (gasjaar 2016 tot en met 2020) is dus
geen reductie voorzien.
 Duitsland: vanuit de verschillende betrokken Duitse TSO’s is aangeven dat er geen
reductie in exportcapaciteit en exportvolume is te verwachten t/m 2020, vanaf 2021 is
een jaarlijkse reductie van 10% (van de oorspronkelijke capaciteit) door ombouw van
de markt gepland. Voor de scope van deze studie (gasjaar 2016 tot en met 2020) is dus
geen reductie voorzien.
5.3 Niet-verrijkte L-gas leveringen

Verrijking van L‐gas tot de maximaal mogelijke Wobbe waarde of levering van pseudo L‐gas is
niet voor alle L‐gas leverpunten mogelijk. Daarbij gaat het om de export van Groningengas op
Oude Statenzijl en de levering op twee meet‐ en regelstations aan Nederlandse afnemers in de
buurt van het Groningenveld. De hoeveelheid die direct vanuit het Groningenveld geleverd
wordt is bepaald op basis van realisaties over de afgelopen 3 jaren. Het gaat hierbij om ca. 5
bcm. Dit is verwerkt in de resultaten in Hoofdstuk 5.
5.4 Aanbod

Het aanbod aan L‐gas bestaat uit gas uit het Groningenveld, pseudo‐L‐gas en (pseudo) L‐gas uit
bergingen en cavernes. De laatste twee typen worden in de volgende paragrafen behandeld.
Ten aanzien van het aanbod aan L‐gas en H‐gas wordt van het volgende uitgegaan:
 Groningenveld: In de modellering wordt rekening gehouden met de door NAM
opgegeven minimale flow vanuit het Groningen‐veld in verband met noodzakelijke
opregelsnelheid van het veld, voorkomen van bevriezing etc. Verder is de behoefte
aan gas uit het Groningen systeem het resultaat van de modellering. In de base case is
aangenomen dat de daadwerkelijke inzet van het Groningen systeem door NAM en
GasTerra worden bepaald.
 H‐gas: hoogcalorisch gas dat nu in Nederland beschikbaar is bestaat uit een combinatie
van gas uit Nederlandse (kleine) velden (zowel onshore als offshore) en gas dat
geïmporteerd wordt, voornamelijk uit Noorwegen, Rusland en via LNG. Additioneel
H‐gas als vervanging voor eventueel wegvallende productie uit het Groningenveld
wordt verwacht uit Rusland, Noorwegen en LNG. De Wobbewaarde van het H‐gas is
sterk bepalend voor de hoeveelheid pseudo‐L‐gas die geproduceerd kan worden, hoe
hoger de Wobbewaarde des te groter is de hoeveelheid stikstof die nodig is om het H‐
gas tot pseudo‐L‐gas te verdunnen. De kwaliteit (Wobbewaarde) van het H‐gas kan
sterk uiteenlopen (ca. 48 – 55 MJ/m³) hetgeen een verschil van ongeveer een factor 3
© 2015 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 21 van 38

Gasunie Transport Services B.V.

in de benodigde hoeveelheid stikstof per geproduceerde eenheid pseudo‐L‐gas
veroorzaakt. Anders gezegd, met 1 m3 stikstof kan van H‐gas met een Wobbe 48
MJ/m³ driemaal zoveel pseudo‐L‐gas gemaakt worden als van H‐gas met een Wobbe
van 55 MJ/ m³.
De huidige gemiddelde Wobbewaarde van het H‐gas binnen Nederland ligt rond de
51,8 MJ/m³.De toekomstige kwaliteit binnen de onderzoeksperiode hangt af van de
bron van het H‐gas, t.w.:
o Nederlands gas: huidige kwaliteitsverwachting 48 – 54 MJ/m3 (met dalende
productie)
o Noors gas: huidige kwaliteitsverwachting 52 – 54 MJ/m³
o Russisch gas: huidige kwaliteitsverwachting 51 – 55 MJ/m³
o LNG: huidige kwaliteitsverwachting 53 – 55,715 MJ/m³
Verwacht wordt dat een gemiddelde Wobbe van het H‐gas in de onderzochte periode
(tot en met gasjaar 2020) maximaal 53 MJ/m3 zal zijn (base case). Als gevoeligheid ten
opzichte van de base case is onderzocht wat het effect is van een gemiddelde Wobbe
van het H‐gas van 51,8 MJ/m3 (de huidige gemiddelde Wobbewaarde). De verwachting
is dat naar de toekomst toe de gemiddelde Wobbe van het H‐gas zal stijgen. De nu
producerende kleine velden van Nederland hebben naar verwachting een lagere
Wobbe dan gas dat nu en in de toekomst geïmporteerd zal worden.
Naast de kwaliteit van het H‐gas is ook de benodigde hoeveelheid H‐gas (gegeven de
behoefte die ontstaat na een beperking van de productie uit het Groningenveld) en de
daaruit voortvloeiende mogelijkheid tot import met de huidige infrastructuur bekeken.
Verhoging van de load factor (verhouding tussen gemiddeld gebruik van de
beschikbare capaciteit en de piekvraag) binnen de bestaande entry capaciteiten geeft
voldoende ruimte om het additionele volume aan H‐gas te importeren in Nederland
om een vermindering van de productie van Groningengas op te vangen.
Daarnaast is geconstateerd dat er binnen het Gasunie transportsysteem voldoende H‐
gas capaciteit (import en bergingen) aanwezig is om de bestaande H‐gas markt te
bedienen maar ook de extra vraag naar H‐gas voor verrijking en kwaliteitsconversie
ingeval van reductie van de productie uit het Groningenveld te kunnen
accommoderen. Daarbij wordt aangenomen dat:
•
Alle importlocaties worden benut voor zover nodig
•
De H‐gas bergingen (Grijpskerk en Bergermeer) zorgen voor extra
capaciteit in de winterperiode


Stikstof: GTS beschikt over meerdere stikstofinstallaties (zie paragraaf 3.3), indien er
sprake is van een beperking van het productievolume van het Groningenveld wordt
aangenomen dat de beide “base‐load” installaties Wieringermeer en Ommen structureel
worden ingezet om pseudo‐L‐gas te produceren. De installatie op Pernis (base‐load) zal als
back‐up functioneren en zal worden ingezet indien er sprake is van uitval op
Wieringermeer.
De installatie Zuidbroek in combinatie met (stikstof caverne) Heiligerlee wordt ook
gedeeltelijk ingezet als back‐up voor zowel Ommen als Wieringermeer.
In 2016 en 2017 zullen naar verwachting werkzaamheden worden uitgevoerd aan
Heiligerlee, tijdens deze werkzaamheden is Heiligerlee niet beschikbaar.

15

3

3

Huidige kwaliteitsverwachting LNG maximaal 56 MJ/m , deze wordt door GTS “afgewobt” naar 55,7 MJ/m (de

maximum toegestane waarde binnen het GTS systeem)
© 2015 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 22 van 38

Gasunie Transport Services B.V.

Bij de inzet van de installaties op Wieringermeer en Ommen wordt rekening gehouden
met het onderhoud aan deze installaties, dit wil zeggen dat rekening gehouden wordt met
een verlaagde inzet in de zomerperiode om onderhoud te kunnen uitvoeren. Concreet
betekent dit een verlaging van de maximale capaciteit van 65.000 m³/h gedurende mei
t/m oktober.
Daarnaast kan de transporttechnische bereikbaarheid (mogelijkheid om het H‐gas aan te
voeren of het pseudo‐L‐gas af te voeren) van de mengstations een rol spelen bij het
maximaal kunnen produceren van pseudo‐L‐gas. Deze bereikbaarheid hangt af van de
locatie(s) waar (additioneel) H‐gas wordt geïmporteerd in combinatie met de overige
transport omstandigheden. Er kunnen zich zodanige gastransportsituaties voordoen dat
maximale inzet van een stikstofinstallatie niet mogelijk is, dat wil zeggen door onvoorziene
transportbeperkingen kan een deel van het H‐gas niet getransporteerd worden naar de
stikstofinstallaties. In de uitkomsten van deze studie wordt echter geen rekening
gehouden met dergelijke transportbeperkingen; er wordt vanuit gegaan dat deze situaties
zich sporadisch zullen voordoen en dat de inzetbaarheid van beide installaties niet
significant negatief beïnvloed wordt door deze specifieke gastransport situaties.
Ook hierbij wordt er vanuit gegaan dat het Groningenveld binnen de gevraagde capaciteit
en geschat volume zoals omschreven in Hoofdstuk 6 beschikbaar is om een dergelijke
situatie op te vangen.
Uit eerdere studies door GTS is gebleken dat rond 2020 de pieken in de vraag niet langer met
bestaande en reeds geplande middelen beleverd kunnen worden, gegeven de toen geldende
aannames rondom de beschikbare capaciteit uit het Groningenveld. Het toen voorziene tekort
wordt opgevuld door een nieuwe baseload stikstofinstallatie die naar verwachting
operationeel zal zijn per oktober 2019. De omvang van de installatie is 180.000 m3/h stikstof
waarvan 60.000 m3/h stikstof bedoeld is als reservecapaciteit. Deze nieuwe installatie is in het
gasjaar 2020 (het laatste gasjaar uit de onderzochte periode) operationeel geacht.
5.5 Cavernes

L‐gas cavernes (Zuidwending en Epe) worden door shippers voornamelijk ingezet als snelle
middelen om hun portfolio te balanceren. Om het gedrag van de L‐gas cavernes te modelleren
zijn realisaties uit het verleden gebruikt. Het zend/vul gedrag van de cavernes is gemodelleerd
als functie van het uur van de dag en de effectieve temperatuur. Verder wordt er voor zorg
gedragen dat het netto vul/zend volume over een geheel jaar, welke voornamelijk bepaald
wordt door het gebruikte temperatuurprofiel ongeveer in balans is (geen noemenswaardige
netto in‐ of uitstroom).

© 2015 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 23 van 38

Gasunie Transport Services B.V.

5.6 Bergingen

De L‐gas (seizoens)bergingen (Norg en Alkmaar) vertonen een ander karakter dan de cavernes,
de bergingen worden in de zomerperiode (april t/m september) gevuld en er wordt in de
winterperiode (oktober t/m maart) uit geproduceerd. Bijzonderheden bergingen:
 Alkmaar: ingezet volgens de huidige specificaties voor capaciteit en volume waarbij
wordt aangenomen dat deze berging elk winterseizoen volledig leeg geproduceerd
wordt ongeacht het gehanteerde temperatuurprofiel. In de zomerperiode wordt het
gehele werkvolume gevuld.
 Norg: deze berging wordt momenteel uitgebreid, waardoor het werkvolume en de
zend‐ en vulcapaciteiten gaan groeien. Daarnaast heeft de NAM een verbindingsleiding
tussen de Norg berging en het Groningen gasveld gebouwd (de Norgron leiding),
hierdoor wordt Norg vanaf de zomerperiode van 2015 direct gevuld met gas vanuit het
Groningenveld.
De resultaten worden bepaald op vijf gasjaren (2016 tot en met 2020). In verband met
het uitbreidingsprogramma (“leaning program”) is het noodzakelijk dat in de eerste 2
jaren 7 bcm uit UGS Norg onttrokken wordt en weer gevuld wordt. Voor de laatste 3
jaren zijn 2 varianten onderzocht:
o Norg en Groningen als 1 systeem beschouwen (het Groningen systeem),
hierbij wordt Norg gevuld via de Norgron leiding. GTS bepaalt de modelmatig
benodigde inzet vanuit het Groningen systeem. De daadwerkelijke invulling
van deze behoefte met behulp van UGS Norg en Groningen wordt door NAM
bepaald.
o Als gevoeligheid is onderzocht wat het effect is op het benodigde volume uit
het Groningenveld wanneer Norg zoveel mogelijk gevuld wordt met pseudo‐L‐
gas door te vullen via een aansluiting met GTS i.p.v. via de Norgron leiding.
Effect daarvan is dat er gevuld kan worden met een lagere vulcapaciteit omdat
de transportcapaciteit van het GTS systeem de vulcapaciteit beperkt tot ca. 1
mln m3/h wat resulteert in een kleiner effectief werkvolume van Norg (van 4
miljard m3). In dit laatste geval kunnen momenten in de zomerperiode waarop
de marktvraag kleiner is dan het maximale pseudo‐L‐gas aanbod benut
worden om Norg te vullen en daarmee gas uit het Groningen‐veld te
beperken. Aanname is dat de zendcapaciteit vanuit Norg gelijk blijft als in de
base case (dus dat de berging wel volledig gevuld is aan het eind van het
injectie seizoen). De haalbaarheid van deze variant is sterk afhankelijk van het
benodigde werkvolume gedurende de winter.
5.7 LNG-Peakshaver

De LNG‐Peakshaver is een tank op de Maasvlakte met vloeibaar aardgas en wordt ingezet bij
lage temperaturen gedurende de piekuren. De inzet van de LNG‐Peakshaver is gemodelleerd
op basis van de langjarige ervaring die GTS heeft met de inzet van deze installatie. Het
ingezette volume en de capaciteit worden berekend op basis van de effectieve temperatuur.

© 2015 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 24 van 38

Gasunie Transport Services B.V.

5.8 PE waarde

De H‐gas samenstelling kan een probleem vormen als het aandeel hogere koolwaterstoffen
(Propaan Equivalent (PE)) in het pseudo‐L gas te hoog wordt . Wanneer dit leidt tot het niet
langer kunnen garanderen van een PE kleiner dan de maximaal toegestane waarde van 5 dan is
één van de mogelijkheden16 om (tijdelijk) meer gas uit Groningen voor de L‐gas markt in te
zetten ten koste van het H‐gas met een te hoge PE‐waarde.
5.9 Samenvatting uitgangspunten onderzoek

Voor het onderzoek dat door GTS is uitgevoerd zijn de volgende drie variabelen gebruikt:
 Wobbe van het H‐gas, niveaus:
o 51,8 MJ/m³
o 53 MJ/m³
 Temperatuurprofiel:
o Gasjaar 1962 tot en met 2014
o Voorbeeld ‘koud’ (op basis van 1996)
o Voorbeeld ‘warm’ (op basis van 2002)
 Wijze van inzetten Norg
o Inzet Groningen en Norg als één systeem (het Groningen systeem)
o Norg vullen via de GTS aansluiting met een gereduceerd werkvolume
Als base case wordt de volgende situatie beschouwd:
 H‐gas Wobbe 53 MJ/m³
 Inzet Groningen en Norg als één systeem (het Groningen systeem)
De resultaten voor elk van de variabelen staan vermeld in de Bijlage.

16

Voor de volledige lijst met mogelijke maatregelen zie EDGAR rapport “Transitiestudie G‐gas” welke op 11 april

2013 aan de Tweede Kamer is aangeboden.
© 2015 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 25 van 38

Gasunie Transport Services B.V.

5.10 Van opdracht naar resultaat

De minister van Economische Zaken heeft GTS de opdracht gegeven om een update van cijfers
van het onderzoek naar de mogelijkheden om door inzet van kwaliteitsconversie de
jaarproductie van het Groningenveld te verlagen.
De gebruikte methodiek levert theoretische eindresultaten op welke gebaseerd zijn op diverse
aannames:
 Resultaten worden vastgesteld op basis van berekeningen waarbij vooraf bekend is
hoe het jaar zich zal ontwikkelen qua temperatuur en Wobbewaarde van het
aangeboden H‐gas waardoor de inzet van bijvoorbeeld bergingen optimaal verdeeld
kan worden over het gasjaar.
 Een zodanige sturing door de verschillende shippers van het H‐gas en L‐gas aanbod dat
de stikstofcapaciteit altijd maximaal wordt benut. Dit is in de praktijk niet haalbaar
omdat gereageerd dient te worden op onzekerheden aan zowel de aanbod als
vraagzijde.
De methode geeft dus aan wat de theoretische mogelijkheden zijn. Deze zullen per definitie
een optimaler eindresultaat opleveren dan in de praktijk het geval zal zijn aangezien dan niet
vooraf bekend is hoe een jaar zich zal ontwikkelen en de sturing moet reageren op
onverwachte situaties. Het model gaat uit van een systeem waarbij op ieder moment van de
dag maximale inzet van kwaliteitsconversie mogelijk is. In een geliberaliseerde markt kan hier
echter geen sturing door GTS aan gegeven worden. GTS is afhankelijk voor de inzet van
kwaliteitsconversie van het aanbod door shippers en de vraag uit de markt. Partijen zullen zich
niet per definitie zo gedragen als door GTS gemodelleerd.
De praktische gevolgen worden onderzocht binnen onderzoek “Onderzoek omkering
inzetvolgorde”.

© 2015 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 26 van 38

Gasunie Transport Services B.V.

6 Resultaten
6.1 Rekenwerk stapsgewijs

De verschillende berekeningen om te komen tot een noodzakelijk volume uit Groningen zijn
stapsgewijs als volgt uitgevoerd:
1. Berekenen van de totale L‐gas marktvraag op basis voor alle temperatuurprofielen
(1962 – 2014) en de modellen voor de Nederlandse marktvraag en de export naar
Duitsland, België en Frankrijk.
2. Berekenen behoefte aan L‐gas waarbij rekening is gehouden met maximale verrijking,
dat wil zeggen zoveel mogelijk H‐gas gebruiken om de behoefte aan L‐gas zoveel
mogelijk te beperken.
3. Bepalen minimale inzet van het Groningenveld voor het beleveren van de twee meet‐
en regelstations aan Nederlandse afnemers in de buurt van het Groningenveld en de
export via Oude Statenzijl, daarnaast wordt rekening gehouden met de minimaal
benodigde inzet vanuit Groningen om capaciteit te kunnen garanderen.
4. Vaststellen inzet bergingen (afhankelijk van het scenario inclusief of exclusief UGS
Norg), cavernes en de LNG‐Peakshaver (bergingen en cavernes hebben geen volume‐
effect op de totale productie uit het Groningen‐veld over de beide seizoenen zomer en
winter te samen). Deze stap is noodzakelijk om de capaciteitsbehoefte vanuit het
Groningen systeem vast te stellen, voor het jaarvolume is deze stap niet relevant.
5. Berekenen resterende vraag naar L‐gas nadat de inzet van de bergingen, cavernes en
de LNG‐Peakshaver verrekend zijn met de totale behoefte aan L‐gas uit stap 2.
De resterende vraag uit stap 5 dient beleverd te worden door gas uit het Groningenveld en
uit pseudo‐L‐gas via de mengstations.
6. Om aan de resterende vraag te voldoen wordt zoveel mogelijk pseudo‐L‐gas
geproduceerd uit H‐gas met de stikstofinstallaties. Deze installaties worden hierbij
maximaal ingezet.
7. De resterende behoefte aan gas uit het Groningenveld of het Groningen systeem
wordt berekend uit de resultaten van stappen 5 en 6. Bovenstaande berekeningen
worden uitgevoerd op uurbasis en getotaliseerd naar een jaarvolume Groningen. Dit is
het eindresultaat van de berekening.

© 2015 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 27 van 38

Gasunie Transport Services B.V.

6.2 Resultaten minimaal volume Groningen

In Tabel 4 staan de resultaten van de base case waarvan de uitgangspunten beschreven staan
in Hoofdstuk 4.9. Voor ieder van de 5 prognosejaren 2016 t/m 2020 staan voor de twee
voorbeeld temperatuurprofielen (warm (2002) en koud jaar (1996)) en het warmste (2007) en
koudste (1963) jaar aangegeven wat de totale marktomvang is, welk gedeelte van de markt via
verrijking beleverd kan worden, welk gedeelte ingevuld kan worden via de inzet van de stikstof
installaties (pseudo‐L‐gas) en welk gedeelte dan nog uit het Groningenveld dient te komen.
Voor het prognosejaar 2020 geldt dat aangenomen is dat een extra stikstof installatie gereed is
waarvan 120.000 m3/h (stikstof productie) ingezet wordt voor de pseudo‐L‐gas productie.

© 2015 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 28 van 38

Gasunie Transport Services B.V.

Tabel 4: Resultaten van de base case voor de 5 prognosejaren 2016 t/m
2020

H‐gas
Type Wobbe H‐ Markt
Prognosejaar Case gasjaar
gas
omvang verrijking Pseudo L Groningen
[MJ/m3] [bcm]
[bcm]
[bcm]
[bcm]
1
Min
53
48
9
19
20
2
Warm
53
53
10
20
23
2016
3
Koud
53
62
11
20
31
4
Max
53
64
12
20
32

2017

2018

2019

2020

H‐gas
Type Wobbe H‐ Markt
gas
omvang verrijking Pseudo L Groningen
Case gasjaar
[MJ/m3] [bcm]
[bcm]
[bcm]
[bcm]
5
Min
53
48
9
19
20
6
Warm
53
52
10
20
23
7
Koud
53
62
11
20
30
8
Max
53
64
12
20
32
H‐gas
Type Wobbe H‐ Markt
gas
omvang verrijking Pseudo L Groningen
Case gasjaar
[MJ/m3] [bcm]
[bcm]
[bcm]
[bcm]
9
Min
53
48
9
19
20
10
Warm
53
52
10
20
23
11
Koud
53
61
11
20
30
12
Max
53
64
12
20
32
Type Wobbe H‐ Markt
H‐gas
gas
Case gasjaar
omvang verrijking Pseudo L Groningen
[MJ/m3] [bcm]
[bcm]
[bcm]
[bcm]
13
Min
53
48
9
19
19
14
Warm
53
52
10
20
23
15
Koud
53
61
11
20
30
16
Max
53
63
12
20
32
Type Wobbe H‐ Markt
H‐gas
gas
Case gasjaar
omvang verrijking Pseudo L Groningen
[MJ/m3] [bcm]
[bcm]
[bcm]
[bcm]
17
Min
53
48
9
24
15
18
Warm
53
52
10
24
18
19
Koud
53
61
11
25
24
20
Max
53
63
12
26
26

Zoals te zien is in Tabel 4 is zowel de bijdrage van de verrijking als de bijdrage van de conversie
(pseudo‐L) constant voor de jaren 2016 t/m 2019, voor 2020 is de conversie hoeveelheid
groter vanwege de bijdrage van de nieuwe stikstoffabriek.

© 2015 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 29 van 38

Gasunie Transport Services B.V.

In Bijlage 1 staan, naast de gekozen voorbeeld temperatuurprofielen, de volledige resultaten
vermeld voor zowel de uiterste temperatuurprofielen als de alternatieve scenario’s voor wat
betreft de Wobbe van het H‐gas en de wijze van vullen van UGS Norg.
De cijfers in de tabellen zijn afgerond op een hele bcm, vandaar dat de som van verrijking,
pseudo‐L en Groningen niet altijd optellen tot de totale marktomvang.
In Figuur 2 staat grafisch weergegeven welk Groningenvolume minimaal nodig is gegeven de
drie voorbeeld temperatuurprofielen en gegeven de base case. Ook hier geldt dat over de
periode 2016 t/m 2019 de Groningen bijdrage redelijk constant is. De marginaal dalende trend
wordt veroorzaakt door de veronderstelde lichte afname in de L‐gasbehoefte van de
Nederlandse gasmarkt. In 2020 kan de inzet van Groningen verlaagd worden vanwege de
bijdrage van de nieuwe stikstoffabriek.

Figuur 2: Minimaal benodigd Groningenvolume voor de twee
voorbeeldjaren
6.3 Gevoeligheidsanalyse

In de gevoeligheidsanalyse zijn twee parameters onderzocht t.w. de invloed van een lagere
Wobbe van het H‐gas (51,8 MJ/m3 i.p.v. 53 MJ/m3) en de invloed van het vullen van Norg via
een GTS aansluiting i.p.v. via de eigen NAM (Norgron) leiding. Ingeval van een lagere Wobbe
van het H‐gas worden de mogelijkheden tot verrijking en conversie wat verruimd zodat een
lagere behoefte aan Groningengas zal ontstaan. Ingeval van het vullen van Norg via een GTS
aansluiting kan eventueel niet‐benutte pseudo‐ L‐gas productie (vanwege een te beperkte
marktomvang) in de zomerperiode alsnog ingezet worden om Norg te vullen.

© 2015 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 30 van 38

Gasunie Transport Services B.V.

Figuur 3: Effect Wobbe en vullen Norg via GTS op Groningenvolume

In Figuur 3 is te zien dat het effect van de lagere Wobbe voor het koude voorbeeldjaar is, dat
de behoefte aan Groningengas ruim 3 bcm/jaar lager is. Het effect van het vullen van Norg via
de GTS aansluiting is beperkt (ca. 0,5 bcm) in de jaren 2018 en 2019, daarna neemt dit effect
toe (ca. 2 bcm) vanwege de vergrote mogelijkheid tot pseudo‐L‐gas productie in 2020. Voor
2016 en 2017 is deze vulmogelijkheid van Norg via een GTS aansluiting niet mogelijk omdat
Norg dan nog in de zogenaamde “leaning fase” verkeert. In dit proces wordt het werkvolume
van Norg vergroot tot het maximale niveau van 7 bcm, daarvoor is het noodzakelijk dat Norg
gevuld wordt via de eigen NAM leiding.

© 2015 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 31 van 38

Gasunie Transport Services B.V.

6.4 Resultaten 2015 vs. 2013

In Figuur 4 wordt een deel van de resultaten weergegeven van de studie die in 2013 is
uitgevoerd en de huidige studie.

Figuur 4: Vergelijk tussen resultaten van de in 2013 uitgevoerde studie
(blauw) met de huidige studie (rood) van het benodigde Groningen volume
voor de base case en een koud jaar

Res 2013‐0%: Resultaten uit 2013 waarbij geen krimp is verondersteld in de markt
Res 2013‐1,5%: Resultaten uit 2013 waarbij een krimp van 1,5% per jaar is verondersteld in de
markt
In de studie van 2013 zijn er twee krimp scenario’s voor de Nederlandse gasmarkt gebruikt,
namelijk 0% krimp en 1,5% krimp per jaar. In de basecase is geen rekening gehouden met een
krimp van de gasmarkt en de huidige rapportage is hier wel rekening mee gehouden. De krimp
van de gasmarkt wordt veroorzaakt door doordat energiebesparing een groter effect heeft dan
de groei van het aantal gasgebruikers energiebesparing. Hierdoor daalt de hoeveelheid
Groningengas om de leveringszekerheid te garanderen. Voor een koud jaar bedraagt dit
verschil ca. 2 bcm, voor een warm jaar is dit ca. 1 bcm.
Voor de toekomstige krimp van de binnenlandse marktvraag in de huidige studie wordt
gebruik gemaakt van de Nationale Energieverkenning 2014 waarop de waarde van gemiddeld
1,13% per jaar is gebaseerd.

© 2015 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 32 van 38

Gasunie Transport Services B.V.

7 Capaciteit en back-up uit Groningen
7.1 Back-up positie Groningenveld

Verondersteld wordt dat het Groningenveld de back‐up vormt voor een aantal situaties die
zich in de praktijk kunnen voordoen. Voorbeelden hiervan zijn:
 Dusdanige uitval van pseudo‐L gas productie dat de eigen back‐up van GTS niet meer
toereikend is.
 Transportbeperkingen die leiden tot beperkingen in de aanvoercapaciteit van het H‐
gas richting de mengstations of afvoercapaciteit van pseudo‐L‐gas van de
mengstations richting de markt. De aanname is dat de transportbeperkingen zich
sporadisch zullen voordoen en bovendien niet gelijktijdig voor zullen doen met uitval
van de stikstofinstallaties. Verondersteld wordt dat dit opgevangen kan worden
binnen de in dit onderzoek bepaalde benodigde back‐up capaciteit en volume voor
opvang van uitval van pseudo‐L gas productie.
 De H‐gas samenstelling kan een probleem vormen voor het produceren van pseudo‐L‐
gas als de PE (Propaan Equivalent) waarde te hoog ligt. Wanneer dit leidt tot het niet
langer kunnen garanderen van een PE kleiner dan de maximaal toegestane waarde van
5 dan is één van de mogelijkheden17 om (tijdelijk) meer gas uit Groningen voor de L‐
gas markt in te zetten ten koste van het H‐gas met een te hoge PE –waarde. Ook hier
geldt dat verondersteld wordt dat dit opgevangen kan worden binnen de in dit
onderzoek bepaalde benodigde back‐up capaciteit en volume voor opvang van uitval
van pseudo‐L gas productie.
Voor bovengenoemde situaties vormt het Groningenveld een mogelijke back‐up. In deze
rapportage wordt er vanuit gegaan dat het Groningenveld in deze back‐up rol zowel capaciteit
als volume levert. Voor deze back‐up rol bedraagt de omvang van de gevraagde capaciteit 0,5
mln m3/h met een geschat gemiddeld volume van 1,5 bcm/jaar.
7.2 Benodigde capaciteit uit Groningen bij een piekvraag in de winter

Sinds het vorige rapport zijn er productieplafonds op delen van het Groningenveld van kracht
geworden (in januari 2014 een beperking op de ‘Loppersum‐clusters’ gevolgd door een
beperking in januari 2015 op 3 andere deelgebieden van het Groningenveld). Het beperken
van de productie in bepaalde delen van het Groningenveld betekent een aangepaste inzet van
het Groningenveld die gevolgen kan hebben voor de beschikbare capaciteit uit het veld.
Wanneer een deelgebied een plafond bereikt heeft of wanneer niet langer uit een deelgebied
geproduceerd mag worden, is de capaciteit die door dit gebied geleverd kan worden niet
langer beschikbaar voor de markt. Voor de leveringszekerheid van de L‐gas markt is de
beschikbare L‐gascapaciteit van belang (naast L‐gas volume). Door GTS is in kaart gebracht wat
de beschikbare capaciteit uit het Groningen systeem zou moeten zijn om bij een
daggemiddelde effectieve temperatuur van ‐17°C de L‐gas markt te kunnen beleveren. Hierbij
is er vanuit gegaan dat de overige bronnen van L‐gas capaciteit (bergingen, cavernes,
peakshaver van GTS) volledig ingezet zijn.

17

Voor de volledige lijst met mogelijke maatregelen zie EDGAR rapport “Transitiestudie G‐gas” welke op 11 april

2013 aan de Tweede Kamer is aangeboden.
© 2015 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 33 van 38

Gasunie Transport Services B.V.

De capaciteit die vanuit het Groningen systeem gevraagd wordt bij een piekvraag in de winter
(referentietemperatuur ‐17°C) wordt berekend door het volgende aan te nemen:
‐ De cavernes en bergingen en de LNG‐Peakshaver leveren op maximale capaciteit
‐ De stikstof installaties leveren op maximale capaciteit (behoudens de reserve
capaciteit)
Ingeval de Wobbe van het H‐gas 53 MJ/m3 bedraagt is de gevraagde Groningen systeem
capaciteit (zie Tabel 5):
Tabel 5: Benodigde Groningen systeem capaciteit bij Wobbe 53 MJ/m3
Prognosejaar

Groningen systeem

[gasjaar]

[mln m3/h]

2016

8,4
8,2
8,1
8,0
7,0

2017
2018
2019
2020

GTS heeft geen zicht op de beschikbaarheid van de benodigde capaciteit uit het Groningen
systeem. In het verleden ontving GTS jaarlijks van GasTerra een verwachting van de
beschikbare capaciteit voor de komende 20 jaar in het kader van artikel 54a uit de Gaswet.
Vanwege de gewijzigde omstandigheden waarbij door de minister van Economische Zaken een
aantal keren een besluit voor de korte termijn over de productie van het Groningenveld is
genomen, geeft GasTerra geen prognose voor 20 jaren meer af. NAM, als operator van het
Groningen systeem, kent de (on)mogelijkheden die afhankelijk zijn van onder andere
productieplafonds, daadwerkelijk geproduceerd volume en eventuele investeringen in het
veld.
Niet alleen tijdens de winterpiek van ‐17°C is de beschikbare capaciteit vanuit het Groningen
systeem van belang. Gedurende het hele jaar is capaciteit uit het Groningen systeem
noodzakelijk om de leveringszekerheid te waarborgen.
7.3 Beschikbaarheid van capaciteit vanuit Heiligerlee

In de komende jaren zullen er werkzaamheden worden uitgevoerd aan de stikstofbuffer nabij
Heiligerlee. De voorbereidende werkzaamheden zullen naar verwachting medio 2016 starten.
De verwachting is dat de werkzaamheden in 2017 worden afgerond. Dit heeft consequenties
voor de beschikbaarheid van de installatie. Daardoor zullen er wisselende perioden zijn van
beschikbaarheid vandaar dat voor de onderzochte periode de resultaten zowel met als zonder
de beschikbaarheid van de caverne worden weergegeven.
Als gevolg van bovenstaande werkzaamheden wordt gedurende bepaalde periodes het aanbod
van stikstof verlaagd met 190.000 m3/h. Dit veroorzaakt tijdelijk een additionele behoefte aan
capaciteit en volume van Groningen. De capaciteits‐ en volumewaarden die gedurende de
onbeschikbaarheid van de Heiligerlee caverne als back‐up vanuit het Groningenveld nodig zijn
bedragen 1 mln m3/h met een geschat gemiddeld jaarvolume van maximaal 1,8 bcm (in plaats
van 0,5 mln m3/h met een geschat gemiddeld jaarvolume van 1,5 bcm).
Daarnaast zal de benodigde Groningen capaciteit in de winterpiek bij ‐17°C ook ca. 1 mln m3/h
hoger liggen.

© 2015 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 34 van 38

Gasunie Transport Services B.V.

Bijlage: Detail resultaten
In tabellen 6, 7 en 8 staan de detail resultaten vermeld van alle cases die zijn berekend.
Voor deze drie tabellen geldt het volgende:
De cases aangeduid met “Min” en “Max” hebben betrekking op de uiterste waarden binnen de
53 temperatuurprofielen die gehanteerd zijn. De “Min” waarde is gebaseerd op het
temperatuurprofiel van gasjaar 2007, de “Max” waarde is gebaseerd op het
temperatuurprofiel van 1963.
De cases aangeduid met “Warm” en “Koud” hebben betrekking op de twee gebruikte
voorbeeldjaren, namelijk resp. 2002 en 1996.

© 2015 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 35 van 38

Gasunie Transport Services B.V.

Tabel 6: Base case

Base case
Type Wobbe H‐ Markt
H‐gas
gas
omvang verrijking Pseudo L Groningen
Prognosejaar Case gasjaar
[MJ/m3] [bcm]
[bcm]
[bcm]
[bcm]
1
Min
53
48
9
19
20
2
Warm
53
53
10
20
23
2016
3
Koud
53
62
11
20
31
4
Max
53
64
12
20
32

2017

2018

2019

2020

H‐gas
Type Wobbe H‐ Markt
Case gasjaar
omvang verrijking Pseudo L Groningen
gas
[MJ/m3] [bcm]
[bcm]
[bcm]
[bcm]
5
Min
53
48
9
19
20
6
Warm
53
52
10
20
23
7
Koud
53
62
11
20
30
8
Max
53
64
12
20
32
Type Wobbe H‐ Markt
H‐gas
Case gasjaar
gas
omvang verrijking Pseudo L Groningen
[MJ/m3] [bcm]
[bcm]
[bcm]
[bcm]
9
Min
53
48
9
19
20
10
Warm
53
52
10
20
23
11
Koud
53
61
11
20
30
12
Max
53
64
12
20
32
H‐gas
Type Wobbe H‐ Markt
Case gasjaar
omvang verrijking Pseudo L Groningen
gas
[MJ/m3] [bcm]
[bcm]
[bcm]
[bcm]
13
Min
53
48
9
19
19
14
Warm
53
52
10
20
23
15
Koud
53
61
11
20
30
16
Max
53
63
12
20
32
Type Wobbe H‐ Markt
H‐gas
Case gasjaar
omvang verrijking Pseudo L Groningen
gas
[MJ/m3] [bcm]
[bcm]
[bcm]
[bcm]
17
Min
53
48
9
24
15
18
Warm
53
52
10
24
18
19
Koud
53
61
11
25
24
20
Max
53
63
12
26
26

© 2015 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 36 van 38

Gasunie Transport Services B.V.

Tabel 7: Norg wordt gevuld via de GTS aansluiting
Norg vullen via GTS aansluiting
Prognosejaar

Case
‐

2016

‐
‐

Case
‐
2017

‐
‐

Case

2018

21
22
23
24

Case

2019

25
26
27
28

Case

2020

29
30
31
32

Type
gasjaar

Wobbe H‐
gas
[MJ/m3]
Min
53
Warm
53
Koud
53
Max
53

Markt
H‐gas
omvang verrijkin Pseudo L Groningen
[bcm]
[bcm]
[bcm]
[bcm]
N.v.t.

Wobbe H‐
gas
[MJ/m3]
Min
53
Warm
53
Koud
53
Max
53

Markt
H‐gas
omvang verrijkin Pseudo L Groningen
[bcm]
[bcm]
[bcm]
[bcm]

Wobbe H‐
gas
[MJ/m3]
Min
53
Warm
53
Koud
53
Max
53

Markt
H‐gas
omvang verrijkin Pseudo L Groningen
[bcm]
[bcm]
[bcm]
[bcm]
48
9
20
19
52
10
20
22
61
11
20
30
64
12
20
32

Wobbe H‐
gas
[MJ/m3]
Min
53
Warm
53
Koud
53
Max
53

Markt
H‐gas
omvang verrijkin Pseudo L Groningen
[bcm]
[bcm]
[bcm]
[bcm]
48
9
20
19
52
10
20
22
61
11
20
29
63
12
20
31

Wobbe H‐
gas
[MJ/m3]
Min
53
Warm
53
Koud
53
Max
53

H‐gas
Markt
omvang verrijkin Pseudo L Groningen
[bcm]
[bcm]
[bcm]
[bcm]
48
9
26
13
52
10
27
15
61
11
27
22
63
12
28
24

Type
gasjaar

Type
gasjaar

Type
gasjaar

Type
gasjaar

© 2015 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

N.v.t.

Blad 37 van 38

Gasunie Transport Services B.V.

Tabel 8: Wobbe H-gas 51,8 MJ/m3

Wobbe H‐gas 51,8 MJ/m3
Prognosejaar

Case

2016

33
34
35
36

Case

2017

37
38
39
40

Case

2018

41
42
43
44

Case

2019

45
46
47
48

Case

2020

49
50
51
52

H‐gas
Type Wobbe H‐ Markt
gas
omvang verrijking Pseudo L Groningen
gasjaar
[MJ/m3]
[bcm]
[bcm]
[bcm]
[bcm]
Min
51,8
48
10
21
17
Warm
51,8
53
11
21
20
Koud
51,8
62
13
22
27
Max
51,8
64
13
22
29
Type Wobbe H‐ Markt
H‐gas
gasjaar
omvang verrijking Pseudo L Groningen
gas
[MJ/m3]
[bcm]
[bcm]
[bcm]
[bcm]
Min
51,8
48
10
21
17
Warm
51,8
52
11
21
20
Koud
51,8
62
13
22
27
Max
51,8
64
13
22
29
H‐gas
Type Wobbe H‐ Markt
omvang verrijking Pseudo L Groningen
gasjaar
gas
[MJ/m3]
[bcm]
[bcm]
[bcm]
[bcm]
Min
51,8
48
10
21
17
Warm
51,8
52
11
21
20
Koud
51,8
61
13
22
27
Max
51,8
64
13
22
28
Type Wobbe H‐ Markt
H‐gas
gasjaar
omvang verrijking Pseudo L Groningen
gas
[MJ/m3]
[bcm]
[bcm]
[bcm]
[bcm]
Min
51,8
48
10
21
17
Warm
51,8
52
11
21
20
Koud
51,8
61
13
22
27
Max
51,8
63
13
22
28
Type Wobbe H‐ Markt
H‐gas
gasjaar
gas
omvang verrijking Pseudo L Groningen
[MJ/m3]
[bcm]
[bcm]
[bcm]
[bcm]
Min
51,8
48
10
25
13
Warm
51,8
52
11
26
15
Koud
51,8
61
12
27
21
Max
51,8
63
13
28
22

© 2015 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 38 van 38