Toepassing van thermisch gereinigde
grond. Een evaluatie en opties voor
een toepassingskader

RIVM-briefrapport 2021-0168
E. Brand et al.

Toepassing van thermisch gereinigde grond.
Een evaluatie en opties voor een
toepassingskader

RIVM-briefrapport 2021-0168
E. Brand et al.

RIVM-briefrapport 2021-0168

Colofon

© RIVM 2021
Delen uit deze publicatie mogen worden overgenomen op voorwaarde
van bronvermelding: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
(RIVM), de titel van de publicatie en het jaar van uitgave.
Het RIVM hecht veel waarde aan toegankelijkheid van haar producten.
Op dit moment is het echter nog niet mogelijk om dit document volledig
toegankelijk aan te bieden. Als een onderdeel niet toegankelijk is, wordt
dit vermeld. Zie ook www.rivm.nl/toegankelijkheid.
DOI 10.21945/RIVM 2021-0168
E. Brand (Projectcoördinator, auteur), RIVM
M. Rutgers (auteur), RIVM
T. Schouten (auteur), RIVM
K. Versluijs (auteur), Circular Earth
A. Negash (auteur), RIVM
J. Dijkstra (auteur), TNO
R. Comans (auteur), WUR/TNO
T. Breure (auteur), RIVM
P. Otte (redactie), RIVM
Contact:
E. Brand
Centrum voor Duurzaamheid, Milieu en Gezondheid (DMG)
ellen.brand@rivm.nl
Dit onderzoek werd verricht in opdracht van het Ministerie van IenW,
directie WOM in het kader van een evaluatie normenkader TGG.

Dit is een uitgave van:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven
Nederland
www.rivm.nl
Pagina 2 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

Publiekssamenvatting

Toepassing van thermisch gereinigde grond. Een evaluatie en
opties voor een toepassingskader
Thermisch Gereinigde Grond (TGG) is een mengsel van grond en andere
materialen dat wordt verhit om organische verontreinigingen te
verwijderen. Daarna kan de TGG opnieuw worden gebruikt. Het
ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) heeft het RIVM
gevraagd om de normen en de onderzoeksmethode voor TGG te
evalueren. Aanleiding hiervoor zijn milieuproblemen die zijn ontstaan bij
het gebruik van TGG. Met deze evaluatie wordt duidelijk wat nodig is om
de kwaliteit van TGG beter te beoordelen.
Het blijkt dat de wetgeving niet of onvoldoende geschikt is om TGG
veilig voor het milieu te kunnen gebruiken. In TGG worden bepaalde
stoffen in te hoge concentraties aangetroffen, zoals benzeen. Ook
komen er meer verontreinigde stoffen uit TGG dan verwacht, zoals
zware metalen en zouten. Dit verschil ontstaat vooral doordat TGG
andere eigenschappen heeft dan gewone grond. Zo bevat TGG geen
organische stof meer, is de bodemstructuur veranderd en de zuurgraad
laag (hoge pH).
De wetgeving is gebaseerd op eigenschappen van gewone grond en
houdt geen rekening met de eigenschappen van TGG. Het RIVM
adviseert daarom om bij de toetsing voor het gebruik van TGG wel met
deze eigenschappen rekening te houden.
Het RIVM adviseert ook om breder onderzoek te doen naar de uitloging
van grond, bouw- en reststoffen om nieuwe normen te ontwikkelen als
dat nodig blijkt. Ook uit andere hergebruikte materialen, zoals
bouwmaterialen, kunnen meer schadelijke stoffen vrijkomen dan voor
het milieu wenselijk is.
In afwachting van nieuwe normen heeft het RIVM een eerste
toepassingskader ontwikkeld. Hierin worden handvatten gegeven om
TGG veilig te kunnen gebruiken. Ook wordt in het toepassingskader
rekening gehouden met de bijzondere eigenschappen van TGG en het
gewenste doel van het gebruik.
Kernwoorden: thermisch gereinigde grond, TGG, evaluatie, wetgeving,
hergebruik, risico’s

Pagina 3 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

Pagina 4 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

Synopsis

Application of thermally cleaned soil. An evaluation and options
for an application framework
Thermally Cleaned Soil (TGG) is a mixture of soil and other materials
that is heated to remove organic contaminants. After treatment, the
TGG can be reused. The Ministry of Infrastructure and Water
Management (IenW) has asked RIVM to evaluate TGG standards and
research method because of the environmental problems that arose
when TGG was used. The objective of this evaluation is to clarify what is
necessary to better assess the quality of TGG.
It appears that current legislation does not ensure that the use of TGG is
safe for the environment. Excessively high concentrations of certain
substances, such as benzene, can be found in TGG. Furthermore, TGG
releases more contaminants than one would expect, such as heavy
metals and salts. This discrepancy arises primarily because the
properties of TGG are different to those of ordinary soil. For instance,
TGG no longer contains any organic matter, its structure is different and
its acidity is low (high pH).
Legislation is based on the properties of ordinary soil and does not take
the properties of TGG into account. RIVM therefore recommends that
the properties of TGG are taken into account when determining whether
it is suitable for use.
RIVM also advises that broader research be carried out into leaching
from soil, building materials and residual materials because hazardous
substances can also be released from these reused materials. If
necessary, new standards can be developed.
Pending new standards, RIVM has developed an initial application
framework. This framework gives guidance to the safe use of TGG. The
special properties of TGG and the use envisaged are also taken into
account in the application framework.
Keywords: thermally cleaned soil, TGG, evaluation, legislation, reuse,
risks

Pagina 5 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

Pagina 6 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

Inhoudsopgave

Samenvatting — 9
1
1.1
1.2

Inleiding — 15
Vraagstelling — 16
Bredere vraagstukken hergebruik van grond, bouw- en reststoffen — 16

2
2.1
2.2
2.2.1
2.3

Het materiaal en productieproces — 19
Het materiaal — 19
Het productieproces — 21
Kwaliteit bepalende processen — 24
Conclusie — 26

3
3.1
3.1.1
3.1.2
3.2

3.3.3
3.3.4
3.4
3.4.1
3.4.2
3.4.3
3.4.4

Normeringskader nu en in het verleden — 29
Publieke wet- en regelgeving — 29
Zorgplicht — 29
Hergebruik van grond — 29
Private regelgeving: normdocumenten (BRL’s) voor productie en afzet
van TGG — 31
BRL SIKB 9335 en protocol 9335-2 — 32
BRL SIKB 7500 en protocol 7510 — 33
Totstandkoming beoordeling TGG — 35
Het Bouwstoffenbesluit (1995-2007) — 36
Tijdelijke vrijstellingsregeling grond en
baggerspecie (2004 – 2006) — 38
Overgang van Bouwstoffenbesluit naar het Bbk — 39
Conclusie totstandkoming ETW — 40
Interpretatie van wet- en regelgeving en de uitvoeringspraktijk — 42
Defenities bodem, grond en TGG — 42
Toetsing ETW en MEWgrond en interpretatie van de uitkomsten — 45
Bijmenging van materiaalstromen — 46
Partijspecifieke en proceskritische parameters thermische reiniging — 49

4
4.1
4.2
4.2.1
4.2.2
4.2.3
4.3

Knelpunten bij toepassing van TGG — 51
Beschikbare datasets — 51
Chemische kwaliteit — 54
Heterogeen (licht) verontreinigd materiaal — 54
Chemische samenstelling versus uitloging — 63
Uitloging zouten — 67
Fysische en biologische eigenschappen van TGG — 71

5

Verkenning van handelingsopties voor de
toepassing van TGG — 75
Normeringskader — 75
Aanpassing ETW voor TGG — 75
Toetsing aan maximale emissiewaarden voor bouwstoffen — 77
Uitloging en relatie met pH in normstelling — 78
Niet genormeerde stoffen — 80
Toepassingskader voor secundaire grondstoffen — 80
Ladder voor toepassing van een secundaire grondstof — 80
Toepassingskader voor secundaire grondstoffen met hoge zoutlast — 87

3.2.1
3.2.2
3.3
3.3.1
3.3.2

5.1
5.1.1
5.1.2
5.1.3
5.1.4
5.2
5.2.1
5.3

Pagina 7 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

5.4
5.4.1
5.4.2

Verbetering productkwaliteit — 90
Hoogwaardig hergebruik bestaand product — 90
Transitie naar systeemdenken en nieuwe producten — 91

6
6.1
6.2
6.2.1
6.2.2
6.2.3

Conclusie en aanbevelingen — 93
Conclusies — 93
Aanbevelingen — 96
Hergebruik van TGG — 96
Breder onderzoek naar uitloging uit grond, bouw- en reststoffen — 97
Interpretatie wet- en regelgeving — 97
Referenties — 99
Lijst met afkortingen — 107
Bijlage 1 Boxplots chemische samenstelling TGG — 109
Bijlage 2 Samenstelling versus uitloging — 111

Pagina 8 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

Samenvatting
De Wet milieubeheer stelt een stortverbod vast voor alle soorten grond
met uitzondering van grond waarvoor een niet reinigbaarheidsverklaring
is afgegeven door het ministerie van IenW. Het reinigen en hergebruik
van verontreinigde grond wordt hiermee gestimuleerd waardoor de
afvaldruk naar de komende generaties wordt verminderd. Ook neemt de
vraag en het gebruik van primaire grondstoffen zoals zand en grind af.
Eén van de grondreinigingstechnieken is thermische reiniging. Door
verhitting (circa 400-650 °C) wordt verontreinigde grond ontdaan van
aanwezige organische verontreinigingen (zoals minerale olie en
Polycyclische aromatische koolwaterstoffen (PAK’s)). Sinds 2008 kan de
grond voorafgaand aan de verhitting worden gemengd met andere
materiaalstromen, zoals teerhoudend asfaltgranulaat (TAG). Na
behandeling wordt het mengsel als TGG toegepast in voornamelijk
Grootschalige bodemtoepassingen (GBTs). In de praktijk gaat het hierbij
vooral om infrastructurele projecten zoals wegen, dijklichamen en bij
herinrichtingsprojecten. Anorganische verontreinigingen zoals zware
metalen (onder andere koper en lood) en zouten (onder andere chloride
en sulfaat) worden door thermische reiniging niet verwijderd. Daarom
moet TGG voor toepassing op en in de bodem voldoen aan de
voorwaarden in het Besluit bodemkwaliteit (Bbk) en de bijbehorende
Regeling bodemkwaliteit (Rbk).
Ondanks toetsing aan wetgeving zijn er in het recente verleden
milieuproblemen ontstaan bij toepassing van TGG. In de TGG zijn
bepaalde organische verontreinigingen en metalen in verhoogde
concentraties aangetroffen (> maximale waarde industrie). Met name de
aanwezigheid van vluchtige organische verbindingen is opmerkelijk
vanwege de thermische behandeling. Ook bleek er sprake te zijn van
hoge gehalten aan zouten in TGG, een hoge pH en een ongewenste
uitloging van metalen en zouten naar grond- en oppervlaktewater. Op
basis van toetsing aan de normen (Emissietoetswaarde voor grond)
werd deze uitloging niet verwacht.
Vanwege deze incidenten is het vertrouwen in het product TGG
sterkgedaald, stagneerde de afzetmarkt en zijn grote voorraden
ontstaan. Dit was voor de Staatsecretaris aanleiding om:
“de normen en de onderzoeksmethode voor TGG door het RIVM in 2019
te laten evalueren. Hiermee moeten ook de noodzakelijke maatregelen
in beeld worden gebracht om de kwaliteit van thermisch gereinigde
grond beter te kunnen beoordelen” (Ministerie van IenW, 2018).
Aanvullend daarop heeft het ministerie van IenW, het RIVM gevraagd
om te onderzoeken of een aanvullend kader voor een duurzame
toepassing van TGG kan worden opgesteld waarbij rekening wordt
gehouden met, naast de chemische kenmerken, ook de specifieke
fysische-, en biologische kenmerken van dit materiaal.

Pagina 9 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

Het materiaal en productieproces
Uit een analyse van verschillende datasets van voorraden TGG en een
praktijktoepassing blijkt dat TGG heterogeen van samenstelling is.
Dat wil zeggen dat per partij variatie bestaat in de aanwezigheid en
concentraties van stoffen in TGG. Van de geanalyseerde dataset bevat
80-100% van de monsters, concentraties metalen boven de
Achtergrondwaarde (grens voor schone grond). Voor organische
verontreinigingen varieert dit van 4-85% van de monsters. Pas bij
concentraties boven de kwaliteitsklasse industrie mag TGG niet meer
worden toegepast. Het merendeel van de onderzochte monsters in deze
evaluatie voldoet aan de kwaliteitsklasse industrie. Op basis van de
chemische samenstelling wordt TGG daarom geclassificeerd als (licht)
verontreinigd materiaal.
De productkwaliteit van TGG wordt mede bepaald door het
productieproces. De volgende kwaliteitsbepalende procesonderdelen
kunnen worden onderscheiden:
• Bijmenging brandstoffen (onder andere afvalolie uit de
slibreiniging) en reststromen (zoals TAG) van wisselende kwaliteit
voorafgaand aan de reiniging van grond.
• Bijmenging van stof uit de rookgasreiniging/naverbrander na
reiniging van de grond.
• Verblijftijd van het grondmengsel in de installatie in relatie tot
het vochtgehalte van de grond.
• Vracht van het grondmengsel in de installatie.
• Voldoende hoge en continue temperatuur van de installatie en de
grond daarin.
• Voldoende menging van het grondmengsel in de installatie.
• De kwaliteit van het gebruikte water om de TGG te koelen.
De ontstane problematiek rondom TGG gaf aanleiding om het
productieproces op een aantal punten aan te passen. Mogelijk zijn
daarom onderdelen van deze beschrijving niet meer actueel met het
huidige productieproces. Hierdoor kunnen nieuwe partijen TGG afwijken
van bestaande partijen TGG.
Door het bijmengen van andere materiaalstromen en door de verhitting
van de verontreinigde grond, veranderen de structuur en eigenschappen
van de grond. Zo is er sprake van hoge pH (pH ≈9-11,5), de
afwezigheid van organische stof en bodemorganismen en hoge zout
concentraties. Daarmee wijken de fysische- en biologische kenmerken
van TGG sterk af van een natuurlijke en onbehandelde grond zoals we
die in Nederland kennen. Als gevolg hiervan gedraagt TGG zich anders
dan onbehandelde grond en kunnen onvoorziene en niet gewenste
effecten optreden in de praktijk, zoals een hoge uitloging van metalen
en zouten.
Normeringskader en knelpunten in de praktijk
TGG moet voldoen aan de voorwaarden in het Besluit bodemkwaliteit
(Bbk) en de bijbehorende Regeling bodemkwaliteit (Rbk). Voor enkele
materiaalstromen is tijdens inspraakreacties op het Bbk (periode 2007)
gevraagd duidelijkheid te scheppen over de status van het materiaal in

Pagina 10 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

relatie tot de definitie van grond. Zo ook voor gereinigde grond. In de
Nota van toelichting op het Bbk (2007) wordt hierover vermeld:
“Gereinigde grond betreft grond die wordt ontdaan van zijn
verontreinigingen en is na die behandeling uiteraard gewoon nog
grond.”
Op basis hiervan wordt TGG voor toepassing in en op de bodem
beoordeeld als zijnde grond conform het Bbk en Rbk.
TGG moet bij toepassing in of op de bodem voldoen aan de maximale
waarde industrie (MWI) en de Emissietoetswaarde (ETW). De ETW
fungeert hierbij als drempelwaarde voor nader uitloogonderzoek.
Worden de MWI en ETW niet overschreden, dan mag de TGG worden
toepast omdat wordt aangenomen dat de daadwerkelijke uitloging niet
boven de norm voor uitloging ligt. Als de ETW wordt overschreden is
aanvullend uitloogonderzoek noodzakelijk. Het uitloogonderzoek wordt
getoetst aan de norm voor uitloging voor grond, de Maximale
emissiewaaarden voor grond (MEWgrond). Voor zouten (chloride, sulfaat
en bromide) worden in de Rbk voor grootschalige bodemtoepassingen
(GBT) geen nadere eisen gesteld waardoor deze stoffen niet worden
getoetst. In gebieden met zoet grond- en oppervlaktewater kunnen
hierdoor schadelijke effecten optreden voor plant en dier omdat deze
van nature niet gewend zijn aan de hoge zoutgehaltes. Daarom mag
TGG inmiddels alleen nog worden toegepast onder brakke of zoute
grondwater condities.
In de praktijk is echter gebleken dat met name voor de stoffen
antimoon, molybdeen en vanadium de voorspellende waarde van de
ETW niet overeenkomt met de daadwerkelijke uitloogemissies. Er vindt
uitloging plaats tot boven MEWgrond terwijl dit op basis van de toetsing
aan de ETW niet wordt voorspeld. Het omgekeerde komt overigens ook
voor, waarbij bijvoorbeeld voor de metalen koper en zink op basis van
de toetsing uitloging wordt verwacht, maar bij nader uitloogonderzoek
de MEWgrond in praktijk niet wordt overschreden. De data-analyse in deze
evaluatie bevestigen dit beeld. Een verklaring voor dit verschil is deels
terug te voeren op de afwijkende eigenschappen van TGG zoals hiervoor
besproken maar is ook deels terug te voeren ook op het verschil in de
onderbouwing van de normen ETW en de MEWgrond (zie ook volgende
paragraaf).
Marginale bodembelasting versus risicobenadering
Het hergebruik van TGG werd tot 2008 beoordeeld middels het
Bouwstoffenbesluit. Hierbij was het uitgangspunt dat een langzame (en
geringe) toename van metalen door de bodem en het ecosysteem
daarin kan worden verdragen. Over lange perioden kunnen ecosystemen
zich langzaam zonder veel schade aanpassen. Dit is het principe van de
marginale bodembelasting. De emissiewaarden van het voormalige
Bouwstoffenbesluit waren gebaseerd op dit principe van marginale
bodembelasting. In de praktijk leidde dit tot problemen met het
hergebruik van gereinigde en licht verontreinigde grond door uitloging
van antimoon, molybdeen, seleen, vanadium, fluoride, sulfaat, chloride
en bromide. Daarom heeft in 2003 de Technische commissie bodem (TCB)
voor grond (inclusief TGG en licht verontreinigde grond) geadviseerd om
vrijstelling van een uitloogtoets te verlenen als de samenstellingswaarde
Pagina 11 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

voor schone grond uit het Bouwstoffenbesluit (SW1) niet werd
overschreden. In de daaropvolgende ‘Tijdelijke vrijstellingsregeling
grond en baggerspecie’ is hier invulling aan gegeven door een
samenstellingswaarde vast te stellen als gemiddelde van SW1 (criterium
voor ‘schone grond’) en SW2 (criterium voor ‘niet-schone grond’), of
Achtergrondwaarde en interventiewaarde voor stoffen waarvoor geen
SW1 of SW2 beschikbaar waren. Deze werkwijze vormde in 2008 ook de
onderbouwing voor de huidige ETW voor alle genormeerde metalen in de
Bbk en Rbk.
De MEWgrond daarentegen kent een risicobenadering waarbij een
beleidsmatig beschermingsniveau is gekozen. De keuze van de ETW als
drempelwaarde voor het doen van een uitloogproef enerzijds, en de
onderbouwing van de MEWgrond in de Regeling Bodemkwaliteit
anderzijds, is vanwege de later ingestelde risicobenadering voor de
MEWgrond niet goed te verantwoorden omdat de uitgangspunten en
onderbouwing niet op elkaar aansluiten. Uit onderzoek blijkt namelijk
dat de samenstelling van een partij TGG geen zeggingskracht heeft voor
de uitloging van verontreiniging uit diezelfde partij.
Samenvattend kan worden geconcludeerd dat het bestaande
toetsingskader van het Besluit bodemkwaliteit niet- of onvoldoende
toereikend is voor beslissingen met betrekking tot een veilige en
duurzame toepassing van TGG in of op de bodem, specifiek in GBT.
Handelingsopties
In deze evaluatie zijn diverse handelingsopties onderzocht binnen het
bestaande beleidskader. Deze opties zijn in te delen in voorstellen voor
aanpassing van de normstelling, het toepassingskader en
kwaliteitsverbetering van het product. In tabel 6.1 van deze rapportage
worden deze opties samengevat.
Ook is een aanzet gedaan voor een ‘toepassingskader’ (figuur 5.4 in
hoofdstuk 5) waarin rekening wordt gehouden met de fysische en
biologische kenmerken van het materiaal enerzijds en de ontvangende
bodem, functie, locatie et cetera anderzijds. Het toepassingskader kan
naast TGG ook gebruikt worden voor andere secundaire grondstoffen.
Afhankelijk van de specifieke bodemtoepassing moet een bepaald niveau
van bescherming van mens, plant, dier én een goed functionerend
ecosysteem in een vitale bodem, geborgd zijn. Het toepassingskader
stelt eisen aan de secundaire grondstof die afgestemd zijn op ‘grijze’ en
‘groene’ bodemfuncties. Bij de ‘grijze functies’ worden eisen gesteld aan
de chemische samenstelling, structuur en het uitlooggedrag en worden
er geen aanvullende specifieke ecologische eisen gesteld. Voor de
‘groene’ functies is het ecologisch functioneren wel een eis.
De trapsgewijze aanpak maakt inzichtelijk bij welke bodemfunctie de
secundaire grondstof maximaal hoogwaardig kan worden toegepast.
Hierbij geldt dat hoe beter de kwaliteit, hoe hoogwaardiger de
toepassing. Het toepassingskader is nog in ontwikkeling en is met name
bedoeld om de gedachtenvorming en discussie rondom het duurzaam
hergebruik van secundaire grondstoffen te stimuleren.

Pagina 12 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

Aanbevelingen
Voor de toepassing van TGG wordt aanbevolen niet alleen te toetsen aan
de chemische samenstellings- of emissienormen, maar ook aan de
fysische en biologische kwaliteit van de TGG in relatie tot de kwaliteit en
functie van de omliggende (ontvangende) bodem. Daarom wordt
aanbevolen de wijze van toepassing mede in beschouwing te nemen en
te streven naar een zo hoogwaardig mogelijk hergebruik (of
hoogwaardige toepassing). In deze rapportage is een eerste aanzet voor
een toepassingskader opgesteld. Het prototype kan in een vervolg
worden verbeterd en aangevuld bij het beschikbaar komen van
praktijkervaring, nieuwe inzichten, meer gegevens en duidelijk
omschreven toepassingen.
Naast een toepassingskader is het wenselijk om een stimulans te
ontwikkelen die de kwaliteit van grond, bouw- en reststoffen en
de hoogwaardige toepassing ervan verbeteren. Hierdoor wordt beter
aangesloten op een circulaire werkwijze. Zo is het denkbaar om een
laagwaardige toepassing te ontmoedigen terwijl een hoogwaardige
toepassing zou kunnen worden gestimuleerd. Ook is hiervoor een
gelijktijdige kwaliteitsverbetering van de TGG noodzakelijk om
ongewenste effecten op het milieu te voorkomen.
In deze evaluatie zijn in de praktijk ervaren onduidelijkheden en
mogelijke interpretatieverschillen van wet- en regelgeving besproken.
Door de interpretatieverschillen kan onduidelijkheid bestaan over het
risico op schadelijke effecten bij toepassing van TGG. Zo zijn er vragen
gesteld over de definities van grond en bodem zoals omschreven in de
Wbb, het Bbk (inclusief Rbk) en het op TGG van toepassing zijnde
protocol 7510 voor de procesmatige reiniging van grond en
baggerspecie. Het zou dan ook onderzocht moeten worden of de
afstemming van de definities van grond en bodem leidt tot een
begrijpelijker en meer adequaat stelsel. Bovendien moet voor de
invulling van het begrip bodemkwaliteit naast de chemische-fysische
eigenschappen ook de biologische kwaliteit worden meegenomen in de
definitie.
Ook het bijmengen van andere materiaalstromen (zoals TAG)
voorafgaand aan de gezamenlijke reiniging in relatie tot het gehalte
bodemvreemd materiaal roept in de praktijk vragen op. Het wordt
aanbevolen om hier duidelijkheid over te geven en indien nodig
randvoorwaarden te stellen voor het mengen van verontreinigde grond
en afvalstromen. Tot slot worden in deze rapportage enkele inhoudelijke
aandachtspunten gegeven voor de huidige beoordelingsprotocollen voor
de thermische reiniging van grond.
Bredere vraagstukken hergebruik van grond, bouw- en reststoffen
De problematiek rond de toepassing van TGG staat niet op zichzelf.
De laatste jaren is er veel aandacht voor nieuwe vormen van hergebruik
van grond, bouw- en reststoffen (tezamen secundaire grondstoffen) die
in- of op de bodem worden toegepast. Deze producten voldoen
weliswaar aan de normen uit de Rbk, maar het is de vraag of dit
normenkader is toegerust om de verschillende producten te beoordelen.
Hieruit volgen in toenemende mate vragen van (lokale) overheden,
Pagina 13 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

ontwikkelaars en grondroerders die terug te voeren zijn op een prudente
en haalbare invulling van de zorgplicht.
De aandacht voor secundaire grondstoffen leidt tot de noodzaak om de
kennis van uitloging en effecten te verstevigen. Op termijn kan deze
kennis worden geïmplementeerd in beslissingsondersteunend
instrumentarium en/of in wet- en regelgeving. Het wordt aanbevolen om
hier de komende jaren meer structureel aan verder te werken. Daarbij
valt bijvoorbeeld te denken aan het ontwikkelen van een alternatief voor
normering op basis van samenstelling (ETW), de periodieke monitoring
van bodem en grondwater en hergebruik van secundaire grondstoffen.
In deze rapportage is een eerste aanzet gedaan voor een verdere
uitwerking van de toepassingskaders.

Pagina 14 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

1

Inleiding

De Wet milieubeheer stelt een stortverbod vast voor alle soorten grond
met uitzondering van grond waarvoor een niet reinigbaarheidsverklaring
is afgegeven door het ministerie van IenW. Het reinigen en hergebruik
van verontreinigde grond wordt daarom gestimuleerd. Hiermee wordt
afvaldruk naar de komende generaties verminderd en neemt de vraag
naar en het gebruik van primaire grondstoffen zoals zand en grind af.
Eén van de toegepaste grondreinigingstechnieken is thermische
reiniging. Verontreinigde grond wordt door verhitting ontdaan van
aanwezige organische verontreinigingen (zoals minerale olie en PAK’s).
Daardoor ontstaat thermisch gereinigde grond (TGG). Reeds aanwezige
anorganische verontreinigingen zoals zware metalen (onder andere
koper en lood) en zouten (onder andere chloride en sulfaat) worden
door thermische reiniging niet verwijderd.
Voor toepassing van TGG op en in de bodem moet de TGG voldoen aan
de voorwaarden in het Besluit bodemkwaliteit (Bbk) en de bijbehorende
Regeling bodemkwaliteit (Rbk). Met het in werking treden van het Bbk
worden diverse materialen die onder het voormalige Bouwstoffenbesluit
geen grond waren, nu wel als grond geclassificeerd. Hierbij worden
eisen gesteld aan het gewichtspercentage ander materiaal en blijft
gelden dat het moet gaan om materiaal in een verhouding en met een
structuur zoals deze in de bodem van nature worden aangetroffen. Voor
enkele materiaalstromen is tijdens inspraakreacties op het Bbk gevraagd
duidelijkheid te scheppen over de status van het materiaal in relatie tot
de definitie van grond. Zo ook voor gereinigde grond. In de Nota van
toelichting op het Bbk (2007) wordt hierover vermeld:
“Gereinigde grond betreft grond die wordt ontdaan van zijn
verontreinigingen en is na die behandeling uiteraard gewoon nog
grond.”
Uitgaande van deze toelichting uit de nota van toelichting op het Bbk,
wordt TGG beoordeeld conform het bodemkwaliteitskader en het kader
voor grootschalige bodemtoepassingen (GBT) (zie ook hoofdstuk 3).
Sinds 2008 kan conform het SIKB protocol 7510 (SIKB, 2018b) de grond
voorafgaand aan de verhitting worden gemengd met andere
materiaalstromen zoals teerhoudend asfaltgranulaat (TAG). Na
behandeling wordt het mengsel TGG toegepast in voornamelijk GBTs. In
de praktijk gaat het hierbij vooral om infrastructurele projecten zoals
wegen, dijklichamen en bij herinrichtingsprojecten.
In het recente verleden zijn milieuproblemen ontstaan bij toepassing
van TGG. In de TGG zijn bepaalde organische verontreinigingen in
verhoogde concentraties aangetroffen en was er sprake van uitloging
van zware metalen en zouten naar het grondwater en het naastgelegen
oppervlaktewater. TGG heeft door het reinigingsproces andere
eigenschappen dan ‘natuurlijke’ grond die bij ontgravingen vrijkomt. Zo
is er sprake van een hoge pH (pH ≈9-11,5) en de afwezigheid van
organische stof en bodemorganismen. Vanwege deze eigenschappen
Pagina 15 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

blijkt dat TGG niet onder alle omstandigheden probleemloos en
duurzaam kan worden toegepast.
1.1

Vraagstelling
Door de recente negatieve ervaringen met toepassing van TGG op en in
de bodem is het vertrouwen in het product TGG sterk gedaald,
stagneerde de afzetmarkt en zijn grote voorraden ontstaan.
In de kamerbrief van 11 december 2018 (Ministerie van IenW, 2018)
meldt de Staatsecretaris onder andere dat zij:
“de normen en de onderzoeksmethode voor TGG door het RIVM in 2019
laat evalueren. Hiermee moeten ook de noodzakelijke maatregelen in
beeld worden gebracht om de kwaliteit van thermisch gereinigde grond
beter te kunnen beoordelen.”
Aanvullend daarop heeft het ministerie van IenW, het RIVM gevraagd
om te onderzoeken of een aanvullend kader voor een duurzame
toepassing van TGG kan worden opgesteld waarbij rekening wordt
gehouden met, naast de chemische kenmerken, ook de specifieke
fysische-, en biologische kenmerken van dit materiaal.
In de onderhavige rapportage worden de uitkomsten van het onderzoek
gepresenteerd. Hierbij komen de volgende vragen aan bod:
• Wat is TGG en wat zijn de kwaliteitsbepalende processtappen
tijdens reiniging? (Hoofdstuk 2)
• Welk normeringskader is van toepassing op TGG en hoe is dit tot
stand gekomen? (Hoofdstuk 3)
• Wat zijn de knelpunten voor toepassing van TGG in de praktijk?
(Hoofdstuk 4)
• Hoe kan invulling worden gegeven aan een nieuw
toepassingskader voor TGG? (Hoofdstuk 5)
In de conclusie (Hoofdstuk 6) wordt ingegaan op de vraag in hoeverre
het huidige normeringskader een duurzame toepassing van TGG in de
praktijk borgt. Daarnaast worden aanbevelingen gedaan voor een
vervolg.

1.2

Bredere vraagstukken hergebruik van grond, bouw- en
reststoffen
De laatste jaren is veel aandacht voor nieuwe vormen van hergebruik
van grond, bouw- en reststoffen (tezamen secundaire grondstoffen) die
in- of op de bodem worden toegepast. Veelal ingestoken vanuit de wens
om meer circulair te werken en zo de vraag naar primaire grondstoffen
te verkleinen. Hieruit volgt een toenemend aantal vragen van (lokale)
overheden, ontwikkelaars en gebruikers die terug te voeren zijn op een
prudente en haalbare invulling van de zorgplicht. Een toenemende zorg
is de uitloging van stoffen en de effecten van deze stoffen op de lokale
kwaliteit van grondwater en oppervlaktewater. De mate waarin stoffen
vrijkomen is afhankelijk van hoe sterk deze stoffen zijn gebonden aan
de matrix (zowel het toegepaste materiaal als de bodem daaronder) en
de lokale geohydrologische omstandigheden. Uit onder andere de
vraagstukken rondom TGG is gebleken dat er behoefte bestaat aan
meer kennis en een uniforme benadering ten aanzien van de
Pagina 16 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

beoordeling van uitloging en transport uit de verschillende soorten
grond, bouw- en reststoffen.
Het gaat daarbij om verschillende risico’s, zoals door de aanwezigheid
van nieuwe stoffen (bijvoorbeeld PFAS) waarvan het
verspreidingsgedrag mogelijk anders is dan van stoffen die zijn
genormeerd in de Rbk of het uitlogen van niet genormeerde stoffen
zoals zouten (onder ander chloride en sulfaat). Daarnaast gaat het om
de toepassing van specifieke partijen grond, bouw- en reststoffen
(bijvoorbeeld granulaten, bodemassen en TGG) en de effecten hiervan
op lokale ecosystemen of de uitloging van stoffen in geval van specifieke
situaties en toepassingen (bijvoorbeeld bij stortplaatsen, verondieping
van voormalige zandwinputten, wegverhardingen en inrichtingen waar
partijen grond of bouwstoffen worden opgeslagen). Tot slot dient te
worden vastgesteld dat de maatschappelijke acceptatie van de
toepassing van verschillende reststromen de laatste tijd onder druk
staat als gevolg van negatieve ervaringen.
De vragen waarmee beleid en uitvoering de laatste jaren geconfronteerd
worden zijn breder, meer omvattend en integraal, en daardoor complex
van aard. Dit onderzoek richt zich specifiek op de problematiek van de
toepassing van TGG maar vormt daarmee tevens de basis voor een
toepassingskader voor andere secundaire grondstoffen.

Pagina 17 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

Pagina 18 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

2

Het materiaal en productieproces

2.1

Het materiaal
Thermisch gereinigde grond ontstaat door verontreinigde grond in een
draaiende metalen trommel onder hoge temperatuur (circa 400-650 °C)
te verhitten. Naast de verontreinigde grond worden ook andere
materialen bijgemengd voorafgaand aan de verhitting. Teerhoudend
asfaltgranulaat (TAG) is hierbij de grootste materiaalstroom. Na
behandeling blijft een heterogeen product over, dit mengsel wordt TGG
genoemd.
Tijdens de thermische reiniging worden vluchtige organische
verbindingen (zoals bijvoorbeeld minerale olie en BTEX) verwijderd door
verbranding. Ook enkele anorganische verontreinigingen kunnen door
thermische reiniging verwijderd worden. Kwik en kwikverbindingen
kunnen door de thermische behandeling verdampen terwijl cyaniden bij
thermische behandeling ontleden (chemisch uit elkaar vallen).
Verontreinigingen met (overige) zware metalen en zouten worden niet
verwijderd en zijn nabehandeling nog aanwezig in de TGG. Behalve
verontreinigingen worden ook al het organische stof en het bodemleven
in de grond verbrand. Door de verbrandingsresten van de organische
verontreinigingen en het organische stof krijgt het materiaal een grijszwarte kleur (figuur 2.1).

©IenW/ILT

Figuur 2.1 Thermisch gereinigde grond van dichtbij en in depot.

TGG heeft door het reinigingsproces andere eigenschappen dan
‘natuurlijke’ onbehandelde grond die bij ontgravingen vrijkomt. Zo heeft
TGG een hoge pH van ± 9-11,5 terwijl de pH van natuurlijke bodems in
Nederland varieert tussen ± 2,8-8,5 (Mol et al. 2012 en Rutgers et al.
2007). Vermoedelijk wordt de hoge pH veroorzaakt door de
aanwezigheid van hoge concentraties gebluste kalk, (Ca(OH)2 of
calciumhydroxide) dat als toeslagstof in TAG aanwezig is. Daarnaast kan
tijdens het reinigingsproces tevens het hygroscopische
(vochtaantrekkende) ongebluste kalk (CaO of calciumoxide) worden
gevormd door de thermische ontleding van Ca(OH)2 (vanaf ca. 420 °C )
of zelfs van kalk (CaCO3 of calciumcarbonaat) vanaf ongeveer 700 °C
(Pardo et al. 2014; Taylor, 1997). De initieel hoge pH heeft TGG
gemeen met industriële reststoffen die eveneens bij hoge temperatuur
zijn gevormd zoals staalslakken (pH 12-13), AEC bodemas (pH 11-12)
Pagina 19 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

en betongranulaten uit bouw- en sloopafval (pH 12) (Dijkstra et al.
2019). Niet alleen heeft deze hoge pH een effect op het bodemleven,
ook verandert het gedrag van mineralen en zouten (de uitloging) onder
invloed van de pH in vergelijking met een natuurlijke grond. In tabel 2.1
zijn de kenmerken van TGG vergeleken met eigenschappen van
verschillende Nederlandse bodems (zand, klei, veen en löss). TGG komt
nog het meest overeen met zand maar ook voor zand heeft TGG
extreme kenmerken in het bereik van het 5de of 95ste percentiel (in
rood).
Tabel 2.1 Kenmerken van vijf partijen TGG 1 in depot vergeleken met de
eigenschappen van een Nederlandse zand, klei, veen en Löss bodems. Gehalten
in Nederlandse bodems, in toplaag (boven) en onderlaag (onder)(Mol et al. 2012
en Rutgers et al. 2007).

Organische stof
wt-%
pH (CaCl2)
Ca totaal
[g/kg] 2
SO4 [g/kg] 3
Na totaal
[g/kg] 4
K totaal [g/kg] 5
-Geleidbaarheid
[μS/cm]
TGG bij L/S =1
-Licht verzilte
grond 6
-Matig verzilt
-Verzilt
-Sterk Verzilt

TGG
gemiddelde
van vijf
partijen1
1,6
9,6
49
5,3
1,9
2,1
-

Biomassa
bacteriën 7
[mg C / kg]

5p
1,68
0,317
3,14
4,10
0,16
0,59
0,16
0,15
0,83
0,74
1,80
1,94

7000

NA

Mariene
klei

Fluviale
klei

Veen

Löss

Med.
5,44
3,58
7,05
6,92
18,51
28,44
2,22
3,36
2,91
3,16
8,09
7,18

Med.
7,07
3,84
5,93
6,27
6,22
8,50
1,08
2,89
2,59
2,59
8,09
8,30

Med.
25,0
63,9
4,66
4,47
6,65
20,73
13,06
60,52
1,73
1,28
5,02
2,96

Med.
3,61
2,23
6,53
5,89
4,37
3,89
0,67
4,23
4,08
8,22
8,97

1800

2200

2000

1900

3500
6700
>9000

4300
8800
>11500

3800
7600
>10100

3600
7200
>9500

66

322

Zand

40

Med.
4,72
0,667
4,74
4,65
1,24
0,63
0,73
0,94
1,71
1,98
3,23
3,57

146

95p
11,6
3,32
6,20
6,16
3,86
3,90
3,12
13,57
2,99
3,57
4,65
5,73

293

1 Data afkomstig uit het verificatie onderzoek van ILT en de grondreinigers. Zie paragraaf 4.1 voor een nadere

toelichting.

2 In Bodematlas als wt% CaO, hier omgerekend naar Ca [g/kg] als bij analyse van TGG
3 In Bodematlas als wt% S, hier omgerekend naar SO

4

alsof alle S sulfaat is dus SO4 max [g/kg]

4 In Bodematlas als wt% Na O, hier omgerekend naar Na [g/kg]
2

5 In Bodematlas als wt% K O, hier omgerekend naar K [g/kg]
6

2

Uit: Manual Cornell Soil Health Assessment (Table 20.6A), Reductie opbrengst gewassen: licht verzilt= alleen
voor meest gevoelige gewassen, matig verzilt= meeste gewassen, verzilt= alleen tolerante gewassen geven
goede opbrengst, sterk verzilt= alleen zeer tolerante gewassen geven opbrengst.
7
Alle biologische kenmerken zijn afgeleid voor graslanden op de verschillende grondsoorten en gelden alleen
voor de toplaag (0 – 20 cm).
Pagina 20 van 111

208

476

RIVM-briefrapport 2021-0168

Decompositie
activiteit microorganismen
[mg C
/kg/week]
Regenwormen
dichtheid
(n / m2)

TGG
gemiddelde
van vijf
partijen1
NA

5p
21

Med.
66

NA

25

183

Mariene
klei

Fluviale
klei

Veen

Löss

95p
127

Med.
22

Med.
80

Med.
290

Med.
37

405

474

212

530

283

Zand

Tijdens de verwerking van TGG in grootschalige bodemtoepassingen
gedraagt het zich in eerste instantie hydrofoob (waterafstotend) en in
droge conditie verstuift TGG snel (Brand et al. 2018). Nadat TGG (onder
druk) is verwerkt en enige tijd heeft gelegen lijkt het materiaal juist
hygroscopisch (water aantrekkend) te werken waardoor het de potentie
heeft tot verkitting (verkleving) en hard wordt.
Door de thermische behandeling bevat TGG geen bodemleven zoals
schimmels, bacteriën en bodemorganismen en is er geen organische stof
aanwezig. Door het ontbreken van organische stof is TGG ook niet in
staat om stoffen (zowel water, voedingsstoffen als verontreinigingen)
aan zich te binden en vast te houden. Bepaalde bodemmineralen kunnen
door de thermische behandeling geactiveerd of omgezet worden
(bijvoorbeeld CaCO3 naar CaO) en ook kan de kristalstructuur van de
bodemdeeltjes (klei) veranderen waardoor deze afwijkt van de deeltjes
in natuurlijke grond. Dit kan bijdragen aan een versnelde
uitloging van stoffen uit TGG. Tot slot bevat TGG veel hogere
concentraties sulfaat, chloride en bromide dan natuurlijke grond.
Vanwege deze eigenschappen blijkt dat TGG niet onder alle
omstandigheden probleemloos en duurzaam kan worden toegepast. Niet
alle eigenschappen van TGG kunnen verklaard worden door de
thermische reiniging alleen. Een deel van de karakteristieken zijn het
gevolg van het bijmengen van andere materialen. In paragraaf 2.2
wordt daarom het productieproces van TGG beschreven en worden
kwaliteitsbepalende processen geïdentificeerd.
2.2

Het productieproces
In deze paragraaf wordt het productieproces van TGG op hoofdlijnen
beschreven om kwaliteitsbepalende processen te verkennen. De
beschrijving van het productieproces is mede tot stand gekomen op
basis van de afgegeven vergunning en/of vergunningsaanvragen voor
een tweetal grondreinigers (Provincie Noord-Brabant, 2009 en Theo
Pouw, 2015). De ontstane problematiek rondom TGG gaf aanleiding om
het productieproces op een aantal punten aan te passen. De
aanpassingen van het productieproces zijn gedurende de
totstandkoming en na afronding van deze rapportage nog steeds
gaande. Mogelijk zijn daarom onderdelen van deze beschrijving niet
meer actueel met het huidige productieproces. Omdat de handelingen in
het verleden wel van invloed zijn op de bestaande voorraden TGG
Pagina 21 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

worden deze wel beschreven in deze rapportage. Voor een volledige en
meest actuele beschrijving van het productieproces wordt verwezen
naar de vergunningsaanvragen of de grondreinigers.
Er zijn een viertal producenten van TGG in Nederland waarvan ATM en
Theo Pouw het grootste marktaandeel bezitten.
Elke producent heeft zijn eigen reinigingsproces maar deze zijn
gebaseerd op hetzelfde werkingsprincipe zoals beschreven in de
factsheet ‘Thermische reiniging grond’ (Bodemrichtlijn, 2019):
“De werking van thermische grondreiniging berust op de verwijdering
van […] de verontreinigende stoffen uit de bodembestanddelen in de
verdampingssectie. Deze verwijdering wordt tot stand gebracht door de
temperatuur in beide secties te verhogen […] en zal alle
verontreinigende stof verdampen. De organische verontreinigende
stoffen worden via de gasfase verwijderd uit de grond en vervolgens op
hoge temperatuur volledig verbrand tot de atmosferische componenten
koolzuur en water en sporen van overige componenten. De
verontreinigende stoffen in deze verbrandingsgassen worden verwijderd
in een rookgasreiniger, evenals het nog aanwezige stof. De gereinigde
verwarmde grond wordt gekoeld en bevochtigd en is na eindcontrole
gereed voor hergebruik dan wel nuttige toepassing. Door deze verhitting
wordt de van nature aanwezige organische stof gepyroliseerd, waarbij
een deel als gasvormige verbindingen uitdampt. Een deel van de
koolstof blijft als anorganisch koolstof achter. Ook het poriewater en het
chemisch gebonden water wordt door de behandeling verwijderd”.
Verder vermeldt de factsheet thermische reiniging grond
(Bodemrichtlijn, 2019):
“De huidige ontwikkeling is dat de thermische reinigers zich
voornamelijk richten op partijen die alleen middels de thermische
reinigingstechniek te reinigen zijn. Het verminderd aanbod van grond
wordt opgevangen door het reinigen van teerhoudend asfalt granulaat
(TAG). Per 1 januari 2001 kan TAG in veel gevallen namelijk slechts
toegepast worden na reiniging, omdat het vanaf deze datum niet is
toegestaan om TAG te verhitten en opnieuw aan te brengen als asfalt in
verband met het gehalte aan PAK’s in TAG (> 75 mg/kg)”.

Pagina 22 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

Teerhoudend asfalt granulaat (TAG)
Teerhoudend asfaltgranulaat mag volgens het Bbk sinds 2001 niet meer
worden toegepast of worden hergebruikt vanwege de hoge concentraties
PAK in de teer dat als bindmiddel is gebruikt.
TAG wordt door de Bodemrichtlijn (2019b) omschreven als:
“Teerhoudend asfaltgranulaat wordt verkregen door het breken van
asfaltpuin (verkregen door sloop van bitumineuze verhardingen) of door
het frezen van bitumineuze wegverhardingen of dijkbekledingen.
Asfalt(beton), is een mengsel van mineraal aggregaat, een bitumineus
bindmiddel en eventuele toeslagstoffen. Het mineraal aggregaat bestaat
uit een stapeling van granulaire steenachtige materialen van
verschillende aard en afmetingen. Het bindmiddel bitumen is een zware
fractie aardolie.
Er worden diverse toeslagstoffen gebruikt:
• Vulstoffen: met korrelgrootte < 63 μm, bijvoorbeeld vliegas,
kalksteenmeel(= voornamelijk CaCO3).
• Hulpstoffen: zoals afdruipremmende stoffen (cellulosevezel)).
• hechtverbeteraars (kalkhydraat).
• rheologisch gedrag beïnvloedende stoffen (zoals polymeren en
rubbers)”.
Bij thermische reiniging van TAG verbranden de bitumen bindmiddelen
en blijven zand, steen, vulstoffen zoals vliegas en kalksteenmeel achter.
Naast TAG worden er ook andere materiaalstromen voorafgaand aan de
reiniging aan de verontreinigde grond toegevoegd zoals bentoniet,
zeefzand, boorgruis, kolkenslib en rioolslib et cetera. Ook na reiniging
worden materiaalstromen aan het gereinigde product toegevoegd onder
andere het stof uit de gasreiniging en naverbrander (Provincie NoordBrabant, 2009 en Theo Pouw, 2015, SIKB, 2018b). In figuur 2.2 is een
vereenvoudigde weergave gegeven van het productieproces. Deze
schematisatie is opgesteld op basis van de afgegeven vergunning en/of
vergunningsaanvragen van beide producenten met als doel om
kwaliteitsbepalende procesonderdelen te identificeren. Beide figuren zijn
niet bedoeld om het productieproces volledig te beschrijven, hiervoor
wordt verwezen naar de vergunningsaanvragen of de grondreinigers.

Pagina 23 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

Koelwater7

Grond en baggerspecie1
Teerhoudend
asfaltgranulaat2

Thermische reiniging

Thermisch Gereinigde
Grond

(verb lijftijd 15- 30 min, 400 – 650 grad en)

Onderlagen
brandstoftank3
Uitgedampte verontreinigingen

Andere te reinigen
gassen4

Gasreiniging /
naverbrander

Koelwater7

Stof uit de naverbrander 6

Brandstof voor de
branders 5
Figuur 2.2 Schematisch overzicht van het thermische reinigingsproces van
verontreinigde grond. Gestippelde boxen en lijnen geven aan dat deze handeling
producent specifiek is. Hierna volgt een toelichting op enkele textboxen.

1
Zoals grond, zand, waterbodems, baggerspecie, RKGV (=rioolslib, kolkslib, gemaalslib en
veegzand), zand uit zandvanger, zand uit zeefzand (herkomst: zandscheidings- of
reinigingsinstallatie), zeefzand, grind, boorgruis, bentoniet, tarragrond, filteraarde,
bleekaarde en kleikorrels.
2
Teerhoudend asfaltgranulaat: Granulair materiaal met vulstoffen (korrelgrootte < 63
microm, b.v. vliegas, kalksteenmeel (= vooral CaCO3),
hulpstoffen (zoals afdruipremmende stoffen (cellulosevezel)),
hechtverbeteraars (kalkhydraat = Ca(OH)2) en rheologisch gedrag beïnvloedende stoffen
(zoals polymeren en rubbers).
3
substituut brandstof (= olieproduct van de slibreiniging)
4
substituut brandstof/ luchtmengsel, pyrolysegas, de afgassen van het centrale
afgassysteem, afgas van de MBR/lozingstanks.
5
substituut brandstof en pyrolysegas.
6
Het in de naverbrander uitvallende stof wordt toegevoegd aan de gereinigde
grond/bouwstoffen stroom.
7
Koelwater is afkomstig uit oppervlaktewater of intern proceswater.

2.2.1
2.2.1.1

Kwaliteit bepalende processen
Bijmengen reststromen
Om het mengsel van verontreinigde grond en TAG te verhitten wordt
warmte en een additionele brandstof gebruikt. Per reiniger kan de
brandstof verschillen. Zo wordt als additionele brandstof onder andere
olie afkomstig van de slibreiniging en laagcalorische onderlagen van
brandstoftanks gebruikt. Ook dakleer en het in de TAG aanwezige teer
kan als additionele brandstof worden beschouwd. De additionele
brandstoffen worden toegevoegd aan de te reinigen grond en het
mengsel wordt verbrand. Zowel de onderlagen van de brandstoftanks
als de TAG kunnen verontreinigingen bevatten die bij een onvoldoende
thermische reiniging niet worden verwijderd. De exacte samenstelling
van de mengsels is onbekend en is afhankelijk van het inputmateriaal
Pagina 24 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

welke een heterogeen karakter heeft. De bij slibreiniging verkregen
oliefractie kan ook allerlei stoffen bevatten die in olie oplossen. De TAG
bevat zand, grond en steenslag, teer met hoge concentraties PAK, en
daarnaast vliegas, rubber, polymeren en calciumzouten,
zwavelverbindingen als toeslagstoffen en bindmiddelen. Na verhitting
blijven de vliegas, de calciumzouten en het zand, grind en steenslag
achter. Het aandeel TAG dat wordt bijgemengd is niet gespecificeerd en
verschilt per partij.
Als brandstof voor de gasreiniging/naverbrander wordt afhankelijk van
de producent aardgas, pyrolysegas of andere brandbare gassen
gebruikt. Pyrolysegas is een restproduct van de pyrolyse van chemisch
afval en afvalolie uit de slibreiniging. Hierbij wordt het afval dermate
verhit dat het volledig uit elkaar valt en er alleen as overblijft.
Tot voor kort werden ook na reiniging van het grondmengsel de
stofdeeltjes van de rookgasreiniging/naverbranding weer teruggevoerd
naar het gereinigde grondmengsel. Afhankelijk van de producent, waren
deze stofdeeltjes niet alleen afkomstig van de thermische reiniging van
grond, maar konden ze ook uit andere reinigingsprocessen elders op de
bedrijfslocatie afkomstig zijn. Inmiddels is de terugvoer van
rookgasresidu niet meer toegestaan.
De hoeveelheid en samenstelling van de materiaalstromen die worden
bijgemengd zijn mede bepalend voor de kwaliteit van het eindproduct.
Bij onvoldoende reiniging kunnen organische verbindingen in het
eindproduct achter blijven. Ook de niet organische samenstelling van de
materiaalstromen is bepalend voor het eindproduct. Zo worden
eventuele aanwezige metalen en vulmiddelen uit TAG (zoals vliegas en
kalksteenmeel) niet verwijderd door thermische reiniging en deze blijven
daarom achter en zijn medebepalend voor de kwaliteit van het
eindproduct.
2.2.1.2

Verblijfsduur, temperatuur, belading en menging
In hoeverre de reiniging van verontreinigde grond ‘voldoende’ is om alle
organische verontreinigingen te verwijderen wordt bepaald door de
verblijftijd, de belading van de trommel, de behaalde temperatuur en de
mate van menging in de trommel.
Volgens de vergunningsaanvragen wordt het te reinigen materiaal onder
normale condities en zonder voorafgaande droging in de trommel
gevoerd. De grond bevat zijn natuurlijke vochtgehalte en een deel van
de verblijftijd is dan ook nodig voor het drogen. Voor zover bekend
varieert de verblijftijd van het te reinigen materiaal in de installatie van
15 – 30 minuten ((Provincie Noord-Brabant, 2009). Het is onduidelijk of
een verblijftijd van 15-30 minuten voldoende is, om het te reinigen
materiaal lang genoeg op een voldoende hoge temperatuur te houden,
zodat alle vluchtige verbindingen kunnen verbranden. Naast de
verblijftijd in de trommel, is ook de belading en de menging van het
materiaal in de verbrandingsinstallatie van belang. Hoe meer materiaal
er in de trommel gaat, hoe langer de benodigde verblijftijd en/of hoe
hoger de temperatuur moet zijn om een volledige reiniging te
verkrijgen. Bij onvoldoende menging, bestaat de kans dat niet al het
materiaal aan een voldoende hoge temperatuur wordt blootgesteld.
Pagina 25 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

Uit een beschrijving van diverse TGG monsters in praktijktoepassingen
bij Bunschoten en Perkpolder zou blijken dat er nog asfaltdeeltjes en
organische stof in de TGG is aangetroffen (Van Bruchem (2019) en Van
der Star et al. 2019). Ook de aanwezigheid van organische verbindingen
in de TGG kan erop duiden dat de reiniging onvolledig is. Het is ook
mogelijk dat de organische verontreinigingen in een later stadium van
het verwerkingsproces door herverontreiniging weer in de TGG terecht
zijn gekomen, bijvoorbeeld middels de koeling van de TGG met
proceswater of oppervlaktewater (paragraaf 2.2.1.3) of tijdens de
opslag en transport.
2.2.1.3

Koeling TGG
Na de thermische behandeling, wordt TGG weer gekoeld. Tegenwoordig
wordt dit grotendeels gedaan met oppervlaktewater. In het verleden is
ook gebruikgemaakt van het waswater van de rookgasreiniging als
bluswater voor de TGG. Het gebruik van waswater uit de
rookgasreiniging kan leiden tot een herverontreiniging van het
gereinigde materiaal. Inmiddels is het productieproces van TGG hierop
aangepast omdat gebruik van waswater niet meer is toegestaan. Eén
van de reinigers maakt ook gebruik van ‘intern proceswater’. In de
vergunning is niet gespecificeerd vanuit welke processen dit water
afkomstig is. Wel wordt vermeld dat de kwaliteit van het interne water
niet mag leiden tot nadelige effecten op de toepassingsmogelijkheden in
het kader van het Bouwstoffenbesluit (Provincie Noord Brabant, 2009).
Op basis van de vergunning is niet te achterhalen welke kwaliteit dit
water heeft en of hiermee een herverontreiniging kan plaatsvinden.

2.3

Conclusie
Door het bijmengen van andere materiaalstromen en door de verhitting
van de verontreinigde grond veranderen de structuur en eigenschappen
van de grond zodanig dat de TGG zich in de praktijk anders gedraagt
dan een onbehandelde grond. Daarom wordt geconcludeerd dat de
fysische- en biologische kenmerken van TGG sterk afwijken van een
natuurlijke grond zoals we die in Nederland kennen. Als gevolg hiervan
kunnen onvoorziene en niet gewenste effecten (zoals een hoge uitloging
van metalen en zouten) optreden in de praktijk.
De productkwaliteit van TGG wordt bepaald door het productieproces.
De volgende kwaliteitsbepalende procesonderdelen kunnen worden
onderscheiden:
• Bijmenging brandstoffen en reststromen van wisselende kwaliteit
voorafgaand aan de reiniging van grond:
o TAG inclusief de zich daarin bevindende bindmiddelen,
steenslag, zand en vulmiddelen zoals kalksteenmeel en
vliegas.
o Afvalolie uit de slibreiniging.
o Overige materiaalstromen zoals: bentoniet, zeefzand,
boorgruis, kolkenslib en rioolslib et cetera.
• Bijmenging van stof uit de rookgasreiniging/naverbrander na
reiniging van de grond (niet langer toegestaan voor de nieuwe
productie).
• Verblijftijd van het grondmengsel in de installatie in relatie tot
het vochtgehalte van de grond.
Pagina 26 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

•
•
•
•

Vracht van het grondmengsel in de installatie.
Voldoende hoge en continue temperatuur van de installatie en de
grond daarin.
Voldoende menging van het grondmengsel in de installatie.
De kwaliteit van het gebruikte water om de TGG te koelen:
o waswater uit rookgasreiniging (niet langer toegestaan voor de
nieuwe productie);
o intern proceswater;
o oppervlaktewater.

Pagina 27 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

Pagina 28 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

3

Normeringskader nu en in het verleden

3.1

Publieke wet- en regelgeving

3.1.1

Zorgplicht
Voor de toepassing van grond, baggerspecie en bouwstoffen wordt in
wetgeving een zorgplicht geformuleerd. Voor nieuwe verontreinigingen
(veroorzaakt na 1987), is in artikel 13 van de Wet bodembescherming
(Wbb) een zorgplicht voorzien. De zorgplicht houdt in dat
verontreiniging of aantasting van de bodem in beginsel moet worden
voorkomen. Als de bodem toch verontreinigd raakt door een calamiteit
of onzorgvuldig gebruik, moeten de gevolgen worden beperkt en de
verontreiniging zo veel mogelijk ongedaan worden gemaakt.
In artikel 7 van het Bbk is een zorgplicht ten aanzien van het
oppervlaktewater geformuleerd. Deze zorgplicht behelst dat
verontreiniging of aantasting van een oppervlaktewater door het
toepassen van bouwstoffen, grond en baggerspecie, in beginsel moet
worden voorkomen. Als er toch een verontreiniging of aantasting
optreedt moeten de effecten zoveel mogelijk worden beperkt voor zover
dit redelijkerwijs kan worden gevraagd.
Ook in de aanstaande Omgevingswet wordt de zorgplicht gehandhaafd.
Deze specifieke zorgplicht is in het Besluit activiteiten leefomgeving (art.
211) opgenomen en van toepassing op alle milieubelastende activiteiten
(en de lozingsactiviteiten die daarbij worden verricht), dus ook op het
opslaan, graven, saneren en toepassen van grond baggerspecie en
bouwstoffen en het op of in de bodem brengen van meststoffen (Bal,
2018).
De zorgplicht is dus tweeledig:
1. men dient alle maatregelen te nemen om verontreiniging van de
bodem te voorkomen;
2. indien er toch sprake is van een verontreiniging, dient men zorg
te dragen voor herstel (de herstelplicht).
Aan de zorgplicht kan als volgt invulling worden gegeven:
1. inzicht geven in de verontreinigingssituatie, bron en emissie;
2. de risico’s voor mens en milieu en ten gevolge van verspreiding
in grondwater in kaart brengen;
3. indien nodig: aanpak voor herstel formuleren en uitvoeren.

3.1.2

Hergebruik van grond
Volgens wetgeving mag TGG als grond worden toegepast op en in de
bodem, mits deze voldoet aan de eisen uit de Rbk, in casu de
Achtergrondwaarde (AW), de maximale waarde wonen (MWW) en de
maximale waarde industrie (MWI). In de praktijk wordt TGG vaak
afgeleverd als grond met de kwaliteit industrie (<MWI).

Pagina 29 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

Indien de TGG wordt toegepast in een grootschalige bodemtoepassing
(GBT) wordt aanvullend beoordeeld of uitloging wordt verwacht. Hiertoe
worden metalen in de TGG getoetst aan de EmissieToetsWaarden
(ETW).
De ETW worden geïnterpreteerd als drempelwaarden op basis van het
totaalgehalte van een stof, waaronder de kans op overschrijding van de
Maximale Emissiewaarde gering wordt geacht (Nota van toelichting Bbk,
2007 en NOBO, 2008). In de Rbk staat dan ook dat indien de ETW voor
een stof niet wordt overschreden de grond voldoet aan de Maximale
emissiewaarde voor grond (MEWgrond). Bij overschrijding van de ETW
moet een kolomproef (ook wel uitloogproef) worden uitgevoerd om
eventuele uitloging van de stof te verifiëren. In wetgeving is niet
gespecificeerd of het uitloogonderzoek moet worden uitgevoerd voor alle
stoffen of alleen de stof waarvan de ETW wordt overschreden.
Tot voor kort werd deze test in de praktijk alleen uitgevoerd voor de
verontreiniging waarvoor een verhoogde uitloging wordt verwacht op
basis van de ETW toets. De uitkomsten van de kolomproef werden dus
niet standaard geanalyseerd op het volledige stoffenpakket waarvoor
ETW beschikbaar zijn. Naar aanleiding van de ontstane problematiek
wordt steeds vaker een uitgebreider onderzoek gedaan om invulling te
geven aan de zorgplicht. Hierbij wordt gebruik gemaakt van het
stoffenpakket uit de ‘Algemene onderzoeksrichtlijn thermisch gereinigde
grond in het kader van de zorgplicht’ welke is opgesteld door de DCMR
milieudienst Rijnmond (schriftelijke mededeling ILT, dhr. Colijn). De
concentraties van de onderzochte stoffen die bij de kolomproef uitlogen
worden getoetst aan de Maximale Emissiewaarden grond (MEWgrond). Als
de TGG hieraan voldoet kan deze worden toegepast.
Er worden naast deze chemische kwaliteitseisen geen nadere eisen
gesteld aan de TGG zoals pH of organisch stofgehalte. Ook voor de met
TGG geassocieerde zouten (zoals sulfaat, chloride, bromide en fluoride)
bestaan geen kwaliteitseisen voor hergebruik van grond.
Figuur 3.1 geeft een schematische weergave van het normenkader voor
TGG weer.

Pagina 30 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

Reguliere toepassing op land

Zorgplicht

Toepassing in GBT op land
tenminste 5000 m3
tenminste 2 m hoog
Leeflaag gelijk aan
omgevingskwaliteit

Zorgplicht

Partij TGG
•
•
•

Chemische kwaliteit moet voldoen aan:
Achtergrondwaarde (AW)
(lokale) Maximale waarden wonen
(MWW)
•
(lokale) Maximale waarde industrie
(MWI)
•
•

•
•

Chemische kwaliteit moet voldoen aan:
Maximale waarde Industrie
Emissietoetswaarde (ETW)
Concentratie > ETW?

Aanvullend uitloogonderzoek
noodzakelijk.
Chemische kwaliteit moet voldoen aan:
Maximale emissiewaarden voor
•
grond (MEWgrond)
Figuur 3.1 schematisch overzicht van het normenkader voor de toepassing van
TGG in of op de bodem. Bij de toepassing van TGG is er altijd sprake van een
zorgplicht. Bij reguliere toepassing op land moet de chemische kwaliteit van TGG
voldoen aan de Achtergrondwaarde (AW), (lokale) Maximale waarde wonen
(MWW) of industrie (MWI). Bij toepassing in een GBT moet TGG minimaal
voldoen aan de maximale waarde industrie en de Emissietietoetswaarde (ETW).
Bij een overschrijding van de ETW volgt aanvullend uitloogonderzoek en moet de
uitloogconcentratie voldoen aan de Maximale emissiewaarden voor grond
(MEWgrond).

3.2

Private regelgeving: normdocumenten (BRL’s) voor productie en
afzet van TGG
TGG wordt onder een productcertificaat geleverd. Dit certificaat toont
aan dat een product aan de milieukwaliteitsnormen van het Bbk voldoet.
Voor de productie en afzet van TGG wordt in bijlage C van de Rbk
verwezen naar de volgende normdocumenten:
• beoordelingsrichtlijn (BRL) SIKB 9335: Nationale
beoordelingsrichtlijn voor Grond (SIKB, 2017a);
o protocol 9335-2: Grond uit projecten (SIKB, 2017b).
• beoordelingsrichtlijn (BRL) SIKB 7500: Bewerken van
verontreinigde grond en baggerspecie (SIKB, 2018a);
o protocol 7510: Procesmatige ex situ reiniging/bewerking en
immobilisatie van grond en baggerspecie (SIKB, 2018b).
In deze documenten staan nadere regels waaraan een certificaathouder
zich moet houden bij de procesmatige ex situ reiniging en immobilisatie
van grond en baggerspecie om de milieuhygiënische kwaliteit van het
eindproduct vast te stellen en te borgen. De SIKB normdocumenten
worden opgesteld door het periodiek samenkomen van een college van
deskundigen, die als taak hebben om kwaliteitsrichtlijnen voor
marktpartijen en voor overheden actueel te houden. In de colleges
zitten afgevaardigden van onder andere de lokale overheden (zoals Unie
van Waterschappen (UvW), Interprovinciaal Overleg (IPO) en Vereniging
Pagina 31 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

van Nederlandse gemeenten (VNG)), brancheorganisaties (zoals
ondernemingsorganisatie VNO-NCW, bouwend Nederland en branche
organisatie voor bodemadviseurs (VVMA)), certificeringsinstellingen
(zoals Nederlandse Vereniging Certificatie-instellingen (NVCI) en de
Stichting Koninklijk Nederlands Normalisatie Instituut (NEN)), het
ministerie van IenW en Rijkswaterstaat (SIKB, 2020).
3.2.1

BRL SIKB 9335 en protocol 9335-2
De BRL SIKB 9335 ‘Nationale beoordelingsrichtlijn voor Grond’ en het
protocol 9335-2 ‘Milieuhygiënische keuring van partijen grond uit
projecten in het kader van het Besluit bodemkwaliteit’ stellen eisen aan
de milieuhygiënische eigenschappen van grond en baggerspecie zoals
die volgen uit het Bbk en de Rbk.
In de BRL worden ook de werkzaamheden voor het beheer van partijen
grond of baggerspecie evenals de kwalificatie van grond en baggerspecie
in het kader van het Bbk beschreven. In het protocol 9335-2 worden de
eisen geformuleerd voor een kwaliteitssysteem om de milieuhygiënische
kwaliteit te bepalen van grond afkomstig uit grootschalige projecten of
de procesmatige grondreinigingsinstallaties.
Voor procesmatige grondreinigingsinstallaties wordt in dit protocol de
werkwijze voor bemonstering, analyse, toetsing en kwalificatie van
eenheden procesmatig gereinigde grond beschreven. Het protocol 93352 sluit aan op de BRL 7500 en het protocol 7510 welke in de volgende
paragraaf worden beschreven.
In het protocol 9335-2 staat onder andere welke informatie bekend
moet zijn over een partij grond alvorens het kan worden toegelaten tot
de markt. Ook staat beschreven hoe in het depot met een partij grond
moet worden omgegaan. Bijvoorbeeld door verschillende partijen
gescheiden te houden van andere partijen grond en materiaalstromen.
Ook de eisen ten aanzien van een toelatingsonderzoek worden
beschreven. Zo dient een toelatingsonderzoek voor gereinigde grond te
worden uitgevoerd op vijf of tien aaneensluitende partijkeuringen,
overeenkomstig de voorgenomen wijze van productiecontrole.
Voor de bemonstering van het eindproduct dient tenminste het
standaardpakket (voor grond is dat pakket A) te worden geanalyseerd.
Het analysepakket moet uitgebreid worden als hier op basis van
voorkennis of herkomst van de grond aanleiding toe is. Voor TGG wordt
aanvullend de eis gesteld om bij toepassing in grootschalige
bodemtoepassingen de emissie te bepalen middels toetsing aan de ETW
en bij overschrijding de toetsing aan de MEWgrond. In het protocol wordt
ook beschreven welke keuringsfrequentie moet worden aangehouden,
hoe moet worden omgegaan met uitschieters en of er sprake is van een
partijkeuringsregime of steekproefregime (in het geval van procesmatig
gereinigde grond). Tot slot is de registratie en administratie geregeld
waarvoor geldt dat deze zodanig moet zijn dat op elk moment de relatie
tussen ontgraven, geproduceerde partijen, opgeslagen partijen en
afgezette partijen inzichtelijk is en dat alle in- en uitgaande stromen
alsmede interne mutaties volledig en partijgewijs kunnen worden
gevolgd.
Pagina 32 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

3.2.2

BRL SIKB 7500 en protocol 7510
Voor de reiniging van verontreinigde grond en de productie van TGG zijn
de BRL SIKB 7500 ‘Bewerken van verontreinigde grond en baggerspecie’
en het protocol 7510 ‘Procesmatige ex situ reiniging/bewerking en
immobilisatie van grond en baggerspecie’ relevant. Zowel de BRL als het
protocol 7510 hebben betrekking op meerdere vormen van
grondreiniging. De hierna volgende beschrijving en de verdere analyse
in paragraaf 3.4 zullen zich beperken tot de voor TGG relevante
onderdelen (thermische reiniging).
In de BRL SIKB 7500 staan algemene eisen waaraan de organisaties en
de personen moeten voldoen die werken met het protocol 7510. Het
Protocol 7510 is een werkdocument bij de BRL SIKB 7500 en geeft
randvoorwaarden voor het reinigingsproces.
In het protocol 7510 wordt aangegeven dat afvalstoffen (of een mengsel
van afvalstoffen en grond) een identiteitswisseling kunnen ondergaan en
na reiniging beschouwd kunnen worden als ‘grond’, mits wordt voldaan
aan de eigenschappen die aan grond blijkens het Bbk worden
toegekend. In het protocol wordt dit als volgt omschreven:
“Aangezien de herkomst van een materiaal niet langer bepalend is voor
de status van grond, kan een afvalstof ook bewerkt worden tot
grond. Enkele voorbeelden zijn: asfalt, bleekaarde, boorgruis,
bentoniet, instrooizand afkomstig van renovatie sportvelden (vermengd
met rubberkorrels), oude spoorballast, oud dakgrind, doorval van
zeeffracties van minerale afvalstoffen e.d. Het zand/grind dat resteert
na extractieve bewerking is eveneens van natuurlijke oorsprong.
Materialen die vóór bewerking de status hebben van afvalstoffen
niet zijnde grond of baggerspecie en ná bewerking de status krijgen
van grond, worden in dit protocol aangeduid als“grond cum annexis”,
en kunnen (mits aan bepaalde voorwaarden 8 wordt voldaan)
samen worden gereinigd met grond” (SIKB, 2018).
Deze alinea’s hebben onder andere betrekking op het gelijktijdig
reinigingen van verontreinigde grond met TAG en andere afvalstromen.
In het protocol worden eisen gesteld aan de inname van partijen grond.
Zo moet bij de vooracceptatie bekend zijn wat de fysische samenstelling
van het materiaal is en moet de chemische kwaliteit getoetst zijn op het
standaardpakket voor die materiaalstroom (voor grond is dit standaard
pakket A), partijspecifieke parameters (bepaald door de verontreiniging
in de partij grond) en processpecifieke parameters (zoals zouten die
gedurende of als gevolg van de reiniging ontstaan of worden
toegevoegd). Bij inname van de partij moet op voorhand duidelijk zijn
dat verontreinigingen die niet reinigbaar zijn met de gekozen
reinigingsmethode, aan de wettelijke hergebruiksnormen moeten
voldoen. Voor de thermische reiniging van grond gaat het dan met name
8
Mits wordt voldaan aan het gestelde in protocol 7510 onder de identiteitswisseling van afvalstof naar grond,
gaat het hierbij tenminste om de volgende gegevens:
•
benodigde gegevens tijdens vooracceptatie met specifiek aandacht voor partij-/afvalstof specifieke
parameters (bijvoorbeeld barium in boorgruis, zink in instrooizand, ed.);
•
protocol/procedure voor inkeuring tijdens eindacceptatie;
•
protocol/procedure voor clustering tijdens opslag en bewerking,
•
protocol voor uitkeuring en kwalificatie van het product van de gezamenlijke bewerking.

Pagina 33 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

om de concentraties metalen en zouten in partijen grond, omdat deze
niet middels thermische reiniging kunnen worden verwijderd (behalve
kwik en cyaniden). In tabel 3.1 is aangegeven welke maximale
acceptatiewaarden er binnen het protocol 7510 worden genoemd voor
thermische reiniging. Partijen grond waarbij nog onvoldoende informatie
beschikbaar is op het moment van vooracceptatie, worden op de locatie
na aanbieding alsnog ingekeurd.
In het protocol 7510 wordt TAG vrijgesteld van de wettelijke
bewijsmiddelen voor de vooracceptatie omdat naast de Polycyclische
aromaten (PAKs) er geen andere partij specifieke parameters zouden
zijn in relatie tot thermische reiniging. Hieruit volgt dat de
samenstelling/kwaliteit van TAG bij acceptatie dus niet wordt getoetst
omdat TAG een zeer homogeen geproduceerde materiaalstroom zou zijn
waarvan de kwaliteit constant wordt geacht.
Tabel 3.1 Maximale acceptatiewaarden voor bewerkingstechniek thermische
reiniging. Overgenomen uit SIKB (2018).

Chemische parameters

minerale olie
Som-PAK
aromaten
som PCB’s
overige organische verbindingen
CN totaal (complex en vrij)
barium
cadmium
chroom
kobalt
koper
kwik
lood
molybdeen
nikkel
tin
asbest
fluoride
bromide
chloride
sulfaat
overige anorganische
verbindingen en overige zware
metalen

Acceptatiewaarde thermische
reiniging (mg/kg d.s.)
Geen maximum
1.500
Geen maximum
10.000

< max Referentiewaarden Bbk
Industrie

100
mogelijk proceskritische
parameter, afhankelijk van
beoogde toepassing
< max referentiewaarden
Bbk Industrie

Na inname mag grond volgens het protocol 7510 gemengd worden met
TAG mits, bij separate reiniging van de verontreinigde grond het
gereinigd product, op basis van metaalgehalten, ten minste voldoet aan
bodemkwaliteitsklasse ‘industrie’.

Pagina 34 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

Volgens het protocol 7510 moet de partij TGG na reiniging getoetst
worden op:
• standaard-pakket A (bodem);
• (alle) partijspecifieke parameters, dit zijn stoffen die bij de
inname van de grond aanwezig zijn geweest;
• (alle) proceskritische parameters, dit zijn bijvoorbeeld zouten die
gedurende of als gevolg van de reiniging ontstaan of worden
toegevoegd.
Voor zouten worden binnen het protocol 7510 de volgende
samenstellingseisen voor generieke toepassing gehanteerd, ter
uitwerking van de producentenverantwoordelijkheid van de
certificaathouder:
• sulfaat: 2430 mg/kg d.s.;
• chloride: 616 mg/kg d.s.;
• bromide: 20 mg/kg d.s.;
• fluoride: 55 mg/kg d.s.
Deze eisen zijn gelijk aan de Maximale emissiewaarden voor nietvormgegeven bouwstoffen uit de Regeling bodemkwaliteit 9.
In het protocol 7510 staat ten aanzien van organische verontreinigingen
dat, de kwalificatie van het gereinigd product, plaats vindt aan de hand
van de volgende parameters:
“Indien het gehalte aan:
• minerale olie kleiner is dan 100 mg/kg d.s. en
• PAKs kleiner is dan 10 mg/kg d.s. en
• naftaleen < 1 mg/kg d.s. en
• PCBs lager is dan 0,1 mg/kg d.s.,
mag worden aangenomen dat het gereinigd product ook voor andere
organische parameters, met een kookpunt lager dan de eindtemperatuur
van het reinigingsproces, voldoet aan de samenstellingseisen uit bijlage
B van de Regeling bodemkwaliteit voor kwaliteitsklasse Industrie”.
Hieruit volgt, dat TGG voor afzet niet op alle organische
verontreinigingen uit de Rbk getoetst wordt zoals dit voor gewone grond
wel het geval is. De bovenstaande vier stofgroepen dienen dus als
indicatorstoffen voor de overige organische verontreinigingen zoals deze
in de Rbk genormeerd zijn. De overige organische verontreinigingen
worden alleen getoetst als één of meer van de genoemde
indicatorstoffen worden overschreden. Indien daar op basis van
beschikbare informatie uit de vooracceptatie aanleiding toe is, vindt er
een aanvullende keuring plaats op de aanwezigheid van organische
verontreinigingen met een kookpunt hoger dan de eindtemperatuur van
het reinigingsproces omdat deze door de thermische reiniging niet
(volledig) verwijderd worden.
3.3

Totstandkoming beoordeling TGG
Er is getracht om de totstandkoming van de normstelling voor TGG te
beschrijven. Het gebruik van TGG en de bijbehorende normstelling gaat
9
Volledigheidshalve wordt opgemerkt dat de Maximale emissiewaarden in het Rbk gebruikt worden om
uitloging van verontreinigingen in bouwstoffen te toetsen. De emissiewaarden representeren de hoeveelheid
uitlogende stof per kg bouwmateriaal nadat deze met 10 liter water is gespoeld (L/S10). In het protocol 7510
worden de waarden gebruikt om de samenstelling te toetsen. De samenstellingswaarden representeren een
concentratie stof per kg grond.

Pagina 35 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

echter al langer terug en is niet altijd even goed gedocumenteerd. Dit
geldt met name voor het traject van de beleidsvertaling van adviezen
over risicogrenswaarden en toetsing naar de uiteindelijke vaststelling
van normen en regels in wet- en regelgeving. Om de onderbouwing te
traceren is deels gebruik gemaakt van projectdossiers van betrokkenen
bij de totstandkoming van emissiewaarden voor bouw- en reststoffen in
GBT, toentertijd werkzaam bij het RIVM en ECN (nu TNO en WUR).
Mogelijk is de hierna volgende beschrijving niet volledig.
3.3.1

Het Bouwstoffenbesluit (1995-2007)
Voordat het Bbk en Rbk in 2007 in werking traden, werd TGG getoetst
aan het normeringskader van het Bouwstoffenbesluit (1995). De
doelstelling van het Bouwstoffenbesluit was de vaststelling van de
milieueisen waaronder steenachtige restproducten van de industrie
konden worden toegepast als (secundaire) bouwstoffen, naast en ter
vervanging van primaire steenachtige bouwstoffen zoals zand, grind,
mergel, kalk, bakstenen, et cetera. Het belangrijkste aandachtspunt
hierbij was het gehalte en de mate van uitloging van metalen en soms
ook van organische stoffen, met het oog op risico’s voor mens en
ecosystemen.

3.3.1.1

Het criterium van de marginale bodembelasting
Het Bouwstoffenbesluit richtte zich niet op de bouwtechnische eisen
maar op de milieutechnische eisen, uitgaande van de wens tot het
stimuleren van veilig hergebruik van materialen, als onderdeel van een
circulaire economie. De meeste aandacht ging hierbij uit naar
samenstelling en uitloging van metalen uit de bouwmaterialen.
Samenstelling en uitloging van een metaal (of organische stof) zijn
afzonderlijke parameters omdat de uitloging niet altijd gerelateerd is
aan de samenstelling. Metalen kunnen zijn ingesloten in het steenachtig
materiaal (omgeven door het gesteente), aanwezig zijn in slecht
oplosbare chemische vormen, of onderdeel zijn van de kristallijne matrix
van het gesteente waardoor er geen uitloging optreedt. Uitgangspunt
van het Bouwstoffenbesluit was dat een langzame (en geringe) toename
van metalen door de bodem en het ecosysteem daarin kan worden
verdragen. Over lange perioden kunnen ecosystemen zich langzaam
zonder veel schade aanpassen. Het aangepaste ecosysteem is niet altijd
identiek aan het oorspronkelijke ecosysteem. Dit is het principe van de
marginale bodembelasting.

Pagina 36 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

De marginale bodembelasting maakt het stellen van grenzen aan
uitloogemissies bij het gebruik van bouwstoffen mogelijk. Hierbij wordt
uitgegaan van de standaardsituatie van een laag op de bodem
opgebracht materiaal. Initieel heeft het RIVM de volgende definitie voor
marginale bodembelasting voorgesteld (persoonlijk dossier Dhr.
Versluijs):
“Bij het opbrengen van een laag bouwstof mag de gemiddelde
concentratie in de bovenste meter van de onderliggende bodem in 20
jaar niet meer verhoogd worden dan x% van het verschil tussen de
natuurlijke waarde in de bodem (A-waarde of achtergrondwaarde in de
bodem) en de signaalwaarde (B-waarde voor onderzoek naar
bodemverontreiniging)”.
Deze initiële formulering van de marginale bodembelasting bevat een
koppeling met risiconiveaus voor stoffen in de bodem middels de
zogenoemde ABC-waarden welke tot 1994 in gebruik waren. Het
systeem van A- en B-waarden werd in 1994 vervangen door streef- en
interventiewaarden.
In het Bouwstoffenbesluit werd de marginale bodembelasting
gedefinieerd als:
“Een belasting ten gevolge van uitloging uit een bouwmateriaal die leidt
tot toename van een stof in de vaste fase van de bodem van 1% ten
opzichte van de streefwaarde bodemkwaliteit in 100 jaar gemiddeld over
de eerste meter van een als homogeen te beschouwen bodem”.
Het principe van marginale bodembelasting berust dus op een
vrachtbenadering welke is gekoppeld aan een bepaalde diepte waarover
het effect plaats vindt. Hiermee is een maximale emissie door uitloging
naar de bodem gedefinieerd. Middels de immissienormen en
samenstellingswaarden (SW) uit bijlage 2 van het voormalige
Bouwstoffenbesluit is het beoordelingskader vormgegeven. In de
uiteindelijke definitie van marginale bodembelasting is de koppeling met
risico’s zoals het RIVM voorstelde verlaten. De streefwaarde geeft
immers de grens van belaste en onbelaste grond weer en is een
beleidsmatig vastgestelde waarde en geen risico-onderbouwde
effectgrens.
In het zogenoemde Mammoet ’85 onderzoek (een
samenwerkingsverband (periode 1984 -1991) van RIVM, ECN, TNO,
Intron) is voor honderden monsters van primaire en secundaire
bouwstoffen de chemische samenstelling gemeten en zijn standaard
uitloogtesten uitgevoerd. Hierbij zijn ook laboratoriumprocedures
geëvalueerd en de resultaten vergeleken met veldtesten (Versluijs et al.
1990). Van deze gegevens is een Atlas van bouwmaterialen aangelegd
(Seinen et al. 1991). Met de verzamelde gegevens zijn berekeningen
gedaan ter evaluatie van het concept van de marginale bodembelasting.
In eerste instantie is per bouwstof een maximale toepassingshoogte
berekend (die bij de meest vervuilende materialen op nul kon
uitkomen). Later is met standaardtoepassingshoogten van 0,5 en 1
meter gerekend. De resulterende scheiding tussen toepasbare en niettoepasbare (secundaire) bouwstoffen is met behulp van expertpanels
geëvalueerd. In beperkte mate zijn normen aangepast vanwege de
economische redenen om bepaalde secundaire bouwstoffen toe te laten.
Pagina 37 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

In 1992 is de samenstelling en het uitlooggedrag van een reeks van
schone gronden gemeten (Wilde de. 1992). Ook is een
monitoringprogramma opgezet om de wijzigingen in kwaliteit van de
belangrijkste secundaire afvalstoffen te volgen (Wilde de et al. 1996) en
ook de markteffecten zijn geëvalueerd (Aalbers et al. 1998).
Bij de zogenoemde ‘bijzondere parameters’ die tot circa 2003 niet
routinematig werden gemeten in grond (zoals antimoon, molybdeen en
vanadium) leidden lage natuurlijke concentraties in de bodem tot
strenge eisen voor de uitloging zonder relatie met het ontstaan van
risico’s. In de praktijk leidde dit tot problemen met het hergebruik van
gereinigde en licht verontreinigde grond door uitloging van antimoon,
molybdeen, seleen, vanadium, fluoride, sulfaat, chloride en bromide.
Hoewel de desbetreffende gronden niet verdacht waren op basis van
verhoogde concentraties van deze stoffen, werden de grenswaardes uit
het Bouwstoffenbesluit toch overschreden. Met de komst van de
Tijdelijke vrijstellingsregeling grond en baggerspecie (2004-2006) werd
ruimte geboden om gereinigde en licht verontreinigde grond toch te
kunnen hergebruiken. De tijdelijke vrijstellingsregeling wordt in de
volgende paragraaf nader beschreven.
3.3.2

Tijdelijke vrijstellingsregeling grond en baggerspecie (2004 – 2006)
In 2003 heeft de Technische commissie bodem (TCB) advies uitgebracht
over vrijstelling van antimoon, molybdeen, seleen, vanadium, fluoride,
sulfaat chloride en bromide bij het hergebruik van gereinigde en licht
verontreinigde grond (TCB, 2003). Hierbij adviseerde de TCB om
gronden waarvan de concentraties de samenstellingswaarde voor
schone grond uit het Bouwstoffenbesluit niet overschreden, vrijstelling
te geven van verdere toetsing voor de uitloging. Deze gronden werden
als ‘schoon’ geclassificeerd. De TCB redeneerde dat hoewel de uitloging
uit deze gronden licht kon toenemen, de totale hoeveelheid stoffen die
uitloogt beperkt zou zijn omdat de aanwezige concentraties relatief laag
waren. Verder adviseerde de TCB om de uitloging van fluoride, sulfaat
en chloride en de effecten hiervan op de ontvangen de bodem verder te
onderzoeken (TCB, 2003). De TCB gaf in het advies geen nadere
invulling van de samenstellingswaarde anders dan de
‘samenstellingswaarde voor schone grond’. In deze rapportage wordt
dan ook aangenomen, dat de TCB hiermee de SW1 waarden uit tabel 1
in bijlage 1 van het voormalige Bouwstoffenbesluit bedoelt.
Middels de Tijdelijke vrijstellingsregeling grond en baggerspecie (2004)
werd het advies van de TCB geëffectueerd. De Tijdelijke
vrijstellingsregeling gaf vrijstelling aan de toetsing van antimoon,
molybdeen, seleen en vanadium aan de Immissiewaarden uit het
Bouwstoffenbesluit. Hiervoor moesten de concentraties in de TGG
voldoen aan de volgende waarden:
• antimoon ≤9 mg/kg droge stof;
• molybdeen: ≤101,5 mg/kg droge stof;
• seleen: ≤50,35 mg/kg droge stof;
• vanadium: ≤146 mg/kg droge stof.
Deze waarden kennen een vergelijkbare onderbouwing als de t-waarden
(of tussenwaarden) uit het voormalige Bouwstoffenbesluit. De t-waarden
waren gelijk aan het gemiddelde van de SW1 waarde
Pagina 38 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

(samenstellingswaarde voor ‘schone grond’) en SW2 waarde
(samenstellingswaarde voor uiterste hergebruiksgrens voor grond en
ongeveer gelijk aan Interventiewaarde niveau) van het
Bouwstoffenbesluit. Voor stoffen waarvoor geen SW1 of SW2 waarden
beschikbaar waren (de bijzondere parameters antimoon, barium, kobalt,
molybdeen, tin en vanadium) werd gebruik gemaakt van de
achtergrondwaarde en interventiewaarde (NOBO, 2008). Hoewel de TCB
in zijn advies spreekt van samenstellingswaarde voor schone grond
(=SW1), zijn de waarden uit de tijdelijke vrijstellingsregeling (=
(SW1+SW2)/2) niet gelijk aan de samenstellingswaarden voor schone
grond, maar geven een verruiming van de definitie ‘schone grond’. Er
kon niet worden achterhaald op basis van welke informatie dit besluit is
genomen. Zowel de t-waarden als de waarden uit de tijdelijke
vrijstellingsregeling zijn in 2008 overgenomen in de Rbk als de nu
geldende ETW voor grond.
De tijdelijke vrijstellingsregeling gaf tevens vrijstelling voor toetsing van
sulfaat, fluoride, seleen en bromide in gereinigde grond zonder verdere
voorwaarden. Of het door de TCB geadviseerde onderzoek naar het
gedrag van zouten in grond en de gevolgen op de ontvangende bodem
heeft plaatsgevonden is niet helemaal duidelijk. Wel is bekend, dat
Nieuwenhuis en Lamé in 2006(b) de uitloging van zouten uit
hergebruiksgrond hebben onderzocht. Zij concluderen dat de
vrijstellingsregeling voor onder andere zouten een essentiële
voorwaarde was voor het kunnen hergebruiken van grond en dat zonder
de toen geldende vrijstellingsregeling grond en baggerspecie het
hergebruik van TGG ‘wezenlijk’ zou worden ingeperkt. Ook is met het in
werking treden van het Bbk normstelling voor GBT geïntroduceerd,
gebaseerd op een risicobenadering die gestoeld is op effecten op de
bodem. Of in beide gevallen een directe relatie te leggen is met het
advies van de TCB om aanvullend onderzoek hiernaar te doen is
onbekend.
3.3.3

Overgang van Bouwstoffenbesluit naar het Bbk
De achtergronden van de keuzes die gemaakt zijn bij de totstandkoming
van de het Bbk en Rbk zijn beschreven in het NOBO rapport uit 2008
(NOBO, 2008). Voor de principes die ten grondslag liggen aan de
afleiding van de MWI in grond en bagger en de MEWgrond (uitloging) zoals
die nu gelden voor TGG, wordt verwezen naar respectievelijk het NOBO
rapport (2008, maximale emissiewaarden), Verschoor et al. (2006) en
Comans et al. (2014) waarin de keuzes voldoende zijn toegelicht.
Al in 2003 blijkt uit onderzoek (Lamé en Derksen, 2003) dat de
samenstelling van grond in algemene zin slechts een zwakke relatie
heeft met uitloging. Dit is later, met een grotere dataset en voor een
breder stoffenpakket, nogmaals geconstateerd (Nieuwenhuis en Lamé,
2006). Deze constatering is belangrijk voor de betekenis van de in de
huidige Rbk vermeldde toelichting op de ETW als een drempelwaarde
waaronder “op grond van de opgedane praktijkervaring met het
Bouwstoffenbesluit aangenomen [wordt] dat tevens voldaan wordt aan
maximale waarden voor de emissie”, of zoals in de wijziging van de Rbk
in 2008 (Staatscourant. 122) is toegelicht, dat de “gevolgen van
uitloging beperkt blijven”. Op welke praktijkervaringen en informatie
beide statements gebaseerd zijn, kon niet worden achterhaald.
Pagina 39 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

Lame, (2005) en Nieuwenhuis en Lame, (2005 en 2006) wezen er al op
dat TGG een fundamenteel ander uitlooggedrag heeft dan overige
hergebruiksgrond ten aanzien van ‘bijzondere parameters’ waaronder
antimoon, molybdeen en zouten zoals chloride en sulfaat. Bij relatief
lage samenstellingswaarden (zelfs onder die van ‘schone grond’, de SW1
waarde uit het voormalige Bouwstoffenbesluit) werd in een grote
meerderheid van de meetgegevens al een overschrijding waargenomen
van de toenmalige immissienormen.
In 2006 is door het voormalige Ministerie van VROM en ECN een project
opgestart om verkorte (uitloog)testen met wetenschappelijke
onderbouwing in te zetten als beoordelingsmethodiek voor GBT in de
Bbk als alternatief voor de samenstellingswaarden uit het
Bouwstoffenbesluit. Het was expliciet de bedoeling om in de Rbk een
beoordelingsmethodiek voor GBT op te nemen die net als de MEWgrond
gebaseerd was op een risicobenadering, in tegenstelling tot het hanteren
van een samenstellingswaarde zoals de ETW. Dit is ook als dusdanig in
de Nota van toelichting op de Rbk (2007) opgenomen:
“De normering voor toepassen van grond en baggerspecie in
grootschalige toepassingen betreft een tijdelijke normering. Momenteel
wordt op basis van emissie-gegevens een nieuw beoordelings- en
toetsingssysteem voor emissie van verontreinigingen uit grond en
baggerspecie ontwikkeld. De normstelling die wordt afgeleid op basis
van deze nieuwe methode, zal te zijner tijd worden verankerd in een
nieuwe versie van deze regeling”.
In beeld waren destijds verkorte (uitloog)testen, en/of het gebruik
maken van de beschikbare bodemproceskennis over de invloed van
belangrijke factoren (pH, organische stof et cetera) op de uitloging van
stoffen uit grond. Het was de bedoeling dat deze
beoordelingssystematiek het toepassen van volledige uitloogtesten op
een verantwoorde wijze zou vervangen. Dit project liep veel vertraging
op, hoofdzakelijk doordat de grondsector en het voormalige Ministerie
van VROM niet tot overeenstemming konden komen over de
voorwaarden waaronder de databestanden met gegevens over
samenstelling en uitloging van hergebruiksgrond ter beschikking konden
worden gesteld. Toen de gesprekken daarover nog niet waren afgerond,
werden het Bbk en de Rbk eind 2007 al gepubliceerd met daarin de ETW
op basis van de oude samenstellingswaarden van het Bouwstoffenbesluit
als drempelwaarde voor het doen van de uitloogproeven. Het project om
tot een verkorte beoordelingssystematiek voor GBT te komen, in
aansluiting op de nieuwe uitloogeisen (MEW), is nooituitgevoerd.
Daarmee werd in feite de al bestaande vrijstellingsregeling voor grond
en baggerspecie voortgezet.
3.3.4

Conclusie totstandkoming ETW
Het hergebruik van TGG werd tot 2008 beoordeeld middels het
Bouwstoffenbesluit. De bijbehorende emissiewaarden voor uitloging
waren afhankelijk van toepassingshoogte (“immissiewaarden”) en
gebaseerd op het principe van marginale bodembelasting. In de praktijk
leidde dit tot problemen met het hergebruik van gereinigde en licht
verontreinigde grond door uitloging van antimoon, molybdeen, seleen,
vanadium, fluoride, sulfaat chloride en bromide. De TCB heeft in 2003
geadviseerd vrijstelling van een uitloogtoets te verlenen als de
Pagina 40 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

samenstellingswaarde voor ‘schone grond’ uit het Bouwstoffenbesluit
niet werd overschreden. In de daaropvolgende vrijstellingsregeling, en
later in de Rbk, is hier invulling aan gegeven door een
samenstellingswaarde vast te stellen als gemiddelde van SW1 (criterium
voor ‘schone grond’) en SW2 (criterium voor ‘niet-schone grond’), of het
gemiddelde van de streefwaarde en interventiewaarde voor stoffen
waarvoor geen SW1 of SW2 beschikbaar waren.
In het advies van de TCB wordt gesteld dat de uitloging van schone
grond beperkt en acceptabel is, vanwege de relatief lage concentraties.
Deze verantwoording met verwijzing naar het TCB advies is gebruikt bij
het opstellen van de vrijstellingsregeling grond en baggerspecie en later
bij een toelichting op de wijziging van de Rbk in 2008. De opmerking
van de TCB is op zichzelf correct, maar hangt af van de definitie van
schone grond en in de context dat onder het Bouwstoffenbesluit de
immissienormen gebaseerd waren op het concept ‘vracht’ (oftewel
marginale bodembelasting, gekoppeld aan toepassingshoogte), en nog
niet op de risicobenadering zoals die gebruikt wordt in het Bbk.
Bovendien is de samenstellingswaarde zoals uiteindelijk opgenomen in
de Vrijstellingsregeling, en als ETW in de Rbk, niet gelijk aan de
samenstellingswaarde voor schone grond, maar het gemiddelde van
SW1 en SW2. Hiermee werd de definitie ‘schone grond’ verruimd. De
vergroting van hergebruik van grond was hierbij het motief omdat een
onderbouwing vanuit het risico-paradigma niet is gevonden.
Voor TGG wijzen studies uit de periode 2003 t/m 2006 erop dat, de
samenstellingswaarden uit de Vrijstellingsregeling en later ook de ETW
uit de Rbk, onvoldoende zeggingskracht hebben over de mate van
uitloging voor stoffen zoals antimoon en molybdeen. Er kan dan ook niet
worden aangenomen dat wanneer wordt voldaan aan de
samenstellingswaarden of ETW er geen overschrijding zal plaatsvinden
van de uitloogeisen zoals de huidige MEWgrond. Ook blijkt uit deze studies
dat TGG een systematisch ander uitlooggedrag heeft dan overige
hergebruiksgrond ten aanzien van ‘bijzondere parameters’ waaronder
antimoon, molybdeen en zouten zoals chloride en sulfaat.
De verantwoording van de ETW als drempelwaarde voor het doen van
een uitloogproef afkomstig uit het Bouwstoffenbesluit enerzijds, en de
onderbouwing van de MEWgrond in de Regeling Bodemkwaliteit
anderzijds, sluiten vanwege de later ingestelde risicobenadering voor de
MEWgrond niet rechtstreeks op elkaar aan. Specifiek voor TGG geeft de
eerder afgeleide samenstellingseis van het Bouwstoffenbesluit dan ook
onvoldoende borging voor het voldoen aan de nieuw afgeleide MEWgrond
onder het Bbk. Het is onbekend en in het kader van dit onderzoek ook
niet onderzocht hoe deze verhouding ligt voor andere (on)behandelde
grond.

Pagina 41 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

3.4

Interpretatie van wet- en regelgeving en de uitvoeringspraktijk
In de uitvoeringspraktijk rond het hergebruik van TGG worden
regelmatig vragen gesteld over hoe wet- en regelgeving dient te worden
geïnterpreteerd. In de hierna volgende paragrafen worden ervaren
onduidelijkheden en mogelijke interpretatieverschillen besproken.
Daarnaast worden ook aandachtspunten ten aanzien van de
normdocumenten geadresseerd.

3.4.1

Defenities bodem, grond en TGG
In wetgeving zijn verschillende definities opgesteld die relevant zijn voor
de besluitvorming over hergebruik van TGG. In artikel 1 van de Wet
bodembescherming is, bodem omschreven als:
“Het vaste deel van de aarde met de zich daarin bevindende vloeibare
en gasvormige bestanddelen en organismen”.
Bij de inwerkingtreding van het Bbk in 2007 zijn de definities van grond
en bagger herzien. In artikel 1 van het Bbk wordt invulling gegeven aan
de definitie van grond:
“Materiaal dat bestaat uit minerale delen met een maximale
korrelgrootte van 2 millimeter en organische stof in een verhouding en
met een structuur zoals deze in de bodem van nature worden
aangetroffen, alsmede van nature in de bodem voorkomende schelpen
en grind met een korrelgrootte van 2 tot 63 millimeter, niet zijnde
baggerspecie” (Bbk, 2007).
In de nota van toelichting op het Bbk is hierover uitleg gegeven en
staat:
“De nieuwe definities hebben betrekking op grond en baggerspecie
die niet is vermengd met ander materiaal. Zij worden daarom ook
aangeduid als de “basisdefinities” van grond en baggerspecie”.
Verder staat in de nota van toelichting op het Bbk dat:
“De basisdefinities zijn gebaseerd op de samenstelling van het
materiaal. De directe herkomst van het materiaal is daarmee niet
bepalend voor de vraag of er sprake is van grond of
baggerspecie. Ook materiaal dat aan de samenstellingskenmerken
voldoet, maar dat niet rechtstreeks vrijkomt uit de bodem, bijvoorbeeld
omdat het eerder is toegepast, kan derhalve onder de definities vallen.
Wel zal het steeds gaan om materiaal dat oorspronkelijk
afkomstig is uit de bodem. Het moet immers gaan om materiaal «in
een verhouding en met een structuur zoals deze in de bodem van nature
worden aangetroffen». Met «van nature worden aangetroffen»
wordt niet zozeer gedoeld op de directe herkomst van de
gronddeeltjes, maar op de samenstelling van het materiaal. Het
gaat erom dat het toe te passen product gronddeeltjes bevat
(een samenstelling heeft) welke overeenkomt met gronddeeltjes
die van nature in de bodem voorkomen en daarmee dat het toe
te passen product dus ook geschikt is om als bodem te kunnen
worden toegepast. Het materiaal hoeft dus niet rechtstreeks uit de
bodem te komen, maar moet wel vergelijkbaar zijn met materiaal dat
rechtstreeks uit de bodem komt.

Pagina 42 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

In de toepassingspraktijk blijkt er soms verwarring te bestaan over
wanneer een materiaal als grond wordt gedefinieerd. Hierbij kan de
tekst uit de nota van toelichting verwarrend werken omdat de nota
enerzijds beschrijft dat “materiaal oorspronkelijk afkomstig is van de
bodem” en anderzijds wordt gesteld dat “de herkomst van het materiaal
niet bepalend is voor de vraag of er sprake is van grond”. Tijdens de
inspraakreacties bij de inwerkingtreding van het Bbk is voor enkele
materiaalstromen al gevraagd om duidelijkheid te scheppen over de
status van het materiaal in relatie tot de definitie van grond. Zo ook
voor gereinigde grond. Voor gereinigde grond staat vervolgens in de
nota vermeld:
“Gereinigde grond betreft grond die wordt ontdaan van zijn
verontreinigingen en is na die behandeling uiteraard gewoon nog
grond”.
In het geval van TGG staat dus alleen in de Nota van toelichting op het
Bbk eenduidig dat gereinigde grond na behandeling als grond wordt
beschouwd. Een nadere toelichting is hierbij niet gegeven. Zo
wordt bijvoorbeeld niet aangegeven of deze zinssnede ook betrekking
heeft op een mengsel van gereinigde grond en TAG (Teerhoudend Asfalt
Granulaat).
Ook de volgende zinsnede uit de nota van toelichting kan verwarring
wekken:
“Het gaat erom dat het toe te passen product gronddeeltjes bevat (een
samenstelling heeft) welke overeenkomt met gronddeeltjes die van
nature in de bodem voorkomen en daarmee dat het toe te passen
product dus ook geschikt is om als bodem te kunnen worden
toegepast”.
De Wbb spreekt in het geval van bodem ook over de aanwezigheid van
organismen en gasvormige bestanddelen in het vaste deel van de aarde,
terwijl het Bbk alleen de korrelgrootte van grond adresseert. Hieruit rijst
de vraag in hoeverre grond of materiaal dat aan de definitie van het Bbk
voldoet, ook voldoet aan de definitie van bodem uit het Wbb en geschikt
is om als bodem te kunnen worden toegepast. In het geval van TGG
blijken bij hergebruik met name op dit punt (het functioneren van TGG
als onderdeel van het bodem-watersysteem) problemen te ontstaan. In
paragraaf 4.3 en hoofdstuk 5 van dit rapport wordt hier nader op
ingegaan.
Voorts wordt opgemerkt dat de definities van grond volgens de Nota op
het Bbk:
“Alleen van toepassing zijn op grond en baggerspecie die niet is
vermengd met ander materiaal zoals minerale bestanddelen (puin,
vliegas, slakken), en niet-minerale, niet-natuurlijke bestanddelen (glas,
plastic, behandeld en onbehandeld hout)”.
Hiervoor is een maximaal gewichtspercentage van twintig vastgesteld.
TGG ontstaat uit het gelijktijdig reinigen van verontreinigde grond en
andere materiaalstromen waaronder TAG. Ook de bijmenging van
andere materiaalstromen aan te reinigen grond leidt in de
uitvoeringspraktijk tot vragen en vormen deels een verklaring voor de
Pagina 43 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

uitloogproblematiek van TGG. In paragraaf 4.3.3 wordt dit nader
toegelicht.
Vanuit een natuurwetenschappelijke benadering, wordt grond gezien als
dat deel van de bodem dat is of wordt ontgraven, verplaatst, bewerkt,
(her)gebruikt en toegepast waarna het weer onderdeel wordt van de
bodem oftewel het bodem-watersysteem. Daarom bepaalt de
samenstelling van grond in hoge mate de functionele eigenschappen (de
ecosysteemdiensten) van een bodem zoals voedselproductie,
waterhuishouding of de draagkracht. Een inherent onderdeel van het
systeem bodem, is het zich daarin bevindende bodemleven met een
geheel eigen ecosysteem. In de Wbb in artikel 1 staat met betrekking
tot de functionele eigenschappen en de bescherming daarvan het
volgende:
“Belang van de bescherming van de bodem: het belang van het
voorkomen, beperken of ongedaan maken van veranderingen van
hoedanigheden van de bodem, die een vermindering of bedreiging
betekenen van de functionele eigenschappen die de bodem voor mens,
plant of dier heeft”.
Toepassing van TGG heeft gezien de afwijkende eigenschappen een
effect op de functionele eigenschappen van het materiaal zelf, maar ook
op de bodem waarop het wordt aangebracht. Door in de definitie van
grond alleen te toetsen aan de chemische eigenschappen en in beperkte
mate de fysische eigenschappen (namelijk korrelgrootte) en daarbij
geen rekening te houden met biologische parameters kan, bij toepassing
van TGG op en in de bodem, aantasting van de functionele
eigenschappen niet worden voorkomen. Hiermee wordt de facto
voorbijgegaan aan het voornaamste doel van het Bbk namelijk het
hergebruik van grond en een bodemkwaliteit die duurzaam geschikt is
voor de toegekende functie.
Het zou dan ook onderzocht moeten worden of de afstemming van de
definities van grond en bodem leidt tot een begrijpelijker en meer
adequaat stelsel. Bovendien moet voor de invulling van het begrip
bodemkwaliteit naast de chemische-fysische eigenschappen ook de
biologische kwaliteit worden meegenomen bij de afweging. Anderzijds,
zou in de definitie van bodem ook het aspect grond moeten worden
geadresseerd. De toetsing van grond zou zich, naast de chemisch-,
fysisch- en biologische parameters, ook moeten richten op de
toepassing zelf, de kwaliteit en functie van de ontvangende bodem en
het doel van de toepassing. Hiertoe is in hoofdstuk 5 van deze
rapportage een aanzet gemaakt tot een toepassingskader.
Tot slot wordt nog opgemerkt dat in de BRL SIKB 7500 voor grond
dezelfde definitie wordt gehanteerd als in het Bbk. In de
normdocumenten BRL SIKB 7500 en protocol 7510 wordt aanvullend de
term ‘grond cum annexis’ geïntroduceerd. De volgende definitie wordt
hiervoor gehanteerd:
“Materialen die vóór bewerking de status hebben van afvalstoffen niet
zijnde grond of baggerspecie en ná bewerking de status krijgen van
grond” (SIKB, 2018 en 2018b).

Pagina 44 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

Deze term komt niet terug in het Bbk of Rbk en heeft betrekking op het
gezamenlijk reinigen van verontreinigde grond en afvalstromen zoals
TAG. In paragraaf 3.4.3 zal hier nader op worden ingegaan.
3.4.2

Toetsing ETW en MEWgrond en interpretatie van de uitkomsten
Zoals in paragraaf 3.1.2 is beschreven, wordt een partij TGG voor
hergebruik getoetst aan de MWI en de ETW. Als de ETW wordt
overschreden is aanvullend uitloogonderzoek noodzakelijk waarbij de
uitloogemissie worden getoetst aan de MEWgrond. Voor de uitvoering van
het uitloogonderzoek wordt in de Rbk verwezen naar het
‘Accreditatieprogramma’. Keuring van partijen grond, bouwstoffen en
korrelvormige afvalstoffen. Onderdeel: Uitloogonderzoek AP04 – U’
(SIKB, 2016). Hierin staat beschreven hoe het uitloogonderzoek moet
worden uitgevoerd.
Of een partij TGG voldoet aan de MEWgrond is in artikel 4.12.1 van de
Rbk als volgt omschreven:
“Artikel 4.12.1. Maximale emissiewaarden
1. Bij toepassingen als bedoeld in artikel 63 van het besluit,
overschrijdt de emissie van de grond of baggerspecie niet:
a. de maximale emissiewaarden, bedoeld in tabel 1 van
bijlage B, indien het toepassingen op of in de bodem betreft;
b. …
2. Aan het eerste lid, aanhef en onderdeel a, wordt voldaan,
indien de rekenkundig gemiddelde gehalten van de gemeten
stoffen in de grond of baggerspecie de
emissietoetswaarden, bedoeld in tabel 1 van bijlage B, niet
overschrijden”.
In de Nota van toelichting op de Rbk (2007) staat nog:
“Indien de kwaliteit voldoet aan de emissietoetswaarden, wordt op
grond van de opgedane praktijkervaring met het Bouwstoffenbesluit
aangenomen dat tevens voldaan wordt aan de maximale waarden voor
de emissie. Onderzoek naar de emissie en toetsing aan de maximale
waarden van de emissie is dan niet nodig”.
In zowel de Rbk, de toelichting op de Rbk, als de bijbehorende
normdocumenten van de SIKB is geen nadere invulling gegeven aan het
te analyseren stoffenpakket bij de toetsing van het MEWgrond in het geval
de ETW wordt overschreden. Tot recent werd in de praktijk deze
uitloogproef alleen uitgevoerd voor de verontreiniging waarvoor een
verhoogde uitloging werd verwacht op basis van toetsing aan de ETW
(schriftelijke mededeling ILT, dhr. Colijn). De uitkomsten van de
kolomproef werden dus niet standaard geanalyseerd op het volledige
stoffenpakket waarvoor ETW beschikbaar zijn. Een eventuele verhoogde
uitloging van andere verontreinigingen bleef hierdoor onopgemerkt. Dit
bleek met name relevant voor de metalen antimoon, molybdeen en
vanadium omdat deze stoffen bij uitloogonderzoek met regelmaat de
MEWgrond overschrijden terwijl dit niet verwacht werd op basis van de
toets aan de ETW. In paragraaf 4.2.2 van deze rapportage wordt dit
kwantitatief in beeld gebracht. Naar aanleiding van de ontstane
problematiek wordt steeds vaker een uitgebreider uitloogonderzoek
gedaan om invulling te geven aan de zorgplicht. Hierbij wordt gebruik
gemaakt van het uitgebreidere stoffenpakket uit de ‘Algemene
onderzoeksrichtlijn thermisch gereinigde grond in het kader van de
Pagina 45 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

zorgplicht’ welke is opgesteld door de DCMR milieudienst Rijnmond
(schriftelijke mededeling ILT, dhr. Colijn).
Ook valt op dat er verschil zit in de formulering van de Rbk en de nota
van toelichting op de Rbk ten aanzien van het voldoen aan de MEWgrond
bij toetsing aan de EWT. De formulering in de Rbk kan geïnterpreteerd
worden als ‘indien een partij voldoet aan de ETW, dan voldoet deze
partij ook aan het MEWgrond’. In de formulering van de Nota van
toelichting op de Rbk is dit genuanceerder omschreven als ‘wordt
aangenomen dat ook wordt voldaan aan de MEWgrond’. Hoewel dit in
eerste instantie slechts een nuanceverschil lijkt, kan het in de praktijk
ruimte bieden voor interpretatieverschillen. Immers zou op basis van de
de Rbk geconcludeerd kunnen worden, dat de ETW leidend is voor het
voldoen aan uitloogcriteria in plaats van de MEWgrond.
3.4.3

Bijmenging van materiaalstromen
In de praktijk is gebleken dat er onduidelijkheid bestaat over de
bijmenging van materialen zoals TAG en andere reststromen. Er bestaat
met name onduidelijkheid over de vraag of:
1) TAG en de (deels natuurlijke) bestanddelen daarin gezien moet
worden als bodemvreemd materiaal?
2) Of TAG bijgemengd mag worden met de verontreinigde grond?
In de nota van toelichting op het Bbk (2007) staat met betrekking tot
TAG:
“TAG is ontstaan door opbreken of affrezen van asfalt en heeft als
zodanig geen relatie met bodemmateriaal. TAG is daarom een
bodemvreemd materiaal. De enige overeenkomst tussen grond en
TAG is gelegen in de korrelgrootte verdeling. Dit komt doordat een
onderdeel van TAG afkomstig is van steenachtig materiaal dat direct of
indirect afkomstig is uit de bodem. Op basis van het bovenstaande
wordt gesteld dat TAG geen grond betreft”.
Voorts staat in het Bbk (2007) artikel 34.2 het volgende over
bodemvreemd materiaal:
“Voor de toepassing van dit besluit wordt onder grond of baggerspecie
mede verstaan, grond of baggerspecie die is vermengd met ten hoogste
20 gewichtsprocenten bodemvreemd materiaal.”
En in de Rbk (2007) in artikel 2a:
“Voor de toepassing van het besluit wordt onder grond of baggerspecie
mede verstaan grond of baggerspecie waarin:
a. ten hoogste 20 gewichtsprocenten bodemvreemd materiaal
voorkomt dat voorafgaand aan het ontgraven of bewerken
in de grond of baggerspecie aanwezig was en waarvan niet is
te voorkomen dat de grond of baggerspecie daarmee is
vermengd, voor zover het steenachtig materiaal of hout betreft“.
In de nota van Toelichting op het Bbk (2007) wordt ook de volgende
toelichting gegeven:
“In grond en baggerspecie wordt doorgaans ook ander materiaal
aangetroffen, zoals minerale bestanddelen (puin, vliegas,
slakken), en niet-minerale, niet-natuurlijke bestanddelen (glas,
plastic, behandeld en onbehandeld hout). Daarom moet ook worden
Pagina 46 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

geregeld in hoeverre dergelijk gemengd materiaal wordt aangemerkt als
grond of baggerspecie. Hiertoe wordt een maximaal gewichtspercentage
ander materiaal gehanteerd. … In dit besluit is het percentage gesteld
op 20%. Dit percentage heeft betrekking op het gewicht. Indien grond
is vermengd met meer dan 20% ander materiaal kan deze voor
de toepassing van dit besluit niet worden aangemerkt als
grond”.
En
“In grond of baggerspecie bevindt zich vaak bodemvreemd materiaal,
zoals puin, hout of baksteenscherven, dat al in de bodem zit als het
wordt afgegraven. Het gaat nadrukkelijk niet om het bijmengen
van bodemvreemd materiaal in grond of baggerspecie. Doorgaans
is de aanwezigheid van bodemvreemd materiaal in grond of
baggerspecie niet bezwaarlijk, maar het is wel noodzakelijk dit te
begrenzen. Grond of baggerspecie met maximaal 20 gewichtsprocenten
bodemvreemd materiaal, wordt in het kader van dit besluit mede
beschouwd als grond of baggerspecie”.
TAG is volgens de Nota van toelichting op het Bbk (2007) dus
bodemvreemd materiaal. Ten aanzien van de samenstelling van TAG
valt op te merken dat TAG naast bind- en vulmiddelen ook bestaat uit
natuurlijke elementen zoals steen(slag) en zand. De bindmiddelen in
TAG verbranden bij de thermische behandeling, maar het zand,
steen(slag) en het vulmiddel (onder andere vliegas) blijven achter. Het
is onbekend of het vulmiddel voor de thermische reiniging uit de TAG
verwijderd wordt. In versie 5 van het protocol 7510 wordt hiervan geen
melding gedaan. In versie 4 van het protocol is in het tekstkader
‘Identiteitswisseling van bouwstof naar grond en vice versa’ een
voorbeeld gegeven waarin staat dat:
“Asfalt is een mengsel van zand, steentjes, bitumen en vulstof. Het valt
onder de definitie van (vormgegeven) bouwstof. Bij thermische
bewerking van asfalt wordt het bitumen verbrand en de vulstof
verwijderd. Het zand dat resteert is feitelijk weer het “oorspronkelijke”
zand dat gebruikt is bij de asfaltproductie, en krijgt dus weer de status
‘grond” (SIKB, 2014).
Verder wordt in het protocol geen toelichting op gegeven op het al dan
niet (verplicht) verwijderen van vulstof uit TAG.
In de wetgeving staat geen eenduidige definitie van bodemvreemd
materiaal maar vliegas wordt in de nota van toelichting wel aangewezen
als ‘ander materiaal’ en is dus geen grond. Het zand uit de TAG wordt,
mits het voldoet aan de kwaliteitseisen, wel gezien als grond zoals ook
blijkt uit de volgende zinsnede uit de toelichting op het Bbk (2007):
“Het zand dat bij de reiniging van TAG vrijkomt is hetzelfde zand dat is
gebruikt voor het maken van het asfalt. Dit zand voldoet aan de
definitie van grond. Het zand 10 is immers gebruikt om het zand te
vervaardigen en komt na een bewerkingsproces weer vrij. Dit zand kan
normaliter gewoon een bodemfunctie vervullen. Daarbij is wel aandacht
10
Vermoedelijk is het woord ‘zand’ in deze zinsnede een typefout en zou hier ‘TAG’ moeten staan. Omdat de
bewuste zinsnede een quote betreft is dit niet aangepast in deze rapportage.

Pagina 47 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

noodzakelijk voor de voorgeschiedenis van het zand afkomstig uit de
reiniging van TAG. Daarom is het noodzakelijk om meer parameters te
onderzoeken dan de parameters die regulier worden onderzocht”.
Ten aanzien van het in TAG aanwezige steen is geen nadere toelichting
gegeven. Wel is bekend dat het steen in TAG bestaat uit een mengsel
van grind en steenslag. Steenslag bestaat uit gebroken grind en
natuursteen. Steenslag en breuksteen worden in het Bbk (artikel 29.1)
gerekend tot niet-vormgegeven bouwstoffen en kunnen daarom worden
geclassificeerd als bodemvreemd materiaal. Het aandeel steenslag in
TAG en daarmee ook TGG is dan ook bepalend voor het al dan niet
voldoen aan de 20 gewichtsprocenten bodemvreemd materiaal.
Op basis van het bovenstaande kan gesteld worden dat TAG volgens de
Nota van toelichting voor reiniging een bodemvreemd materiaal is met
daarin natuurlijke elementen zoals zand en steen (deels grind en deels
steenslag). Na reiniging is vanwege de verbranding het aandeel
natuurlijke elementen relatief gezien toegenomen, omdat een deel van
het bodemvreemde materiaal (de bindmiddelen) zijn verbrand. Door de
gelijktijdige reiniging van verontreinigde grond en TAG vind er dus
aanrijking plaats van de verontreinigde grond met natuurlijke elementen
zoals zand en steen(slag) en onnatuurlijke elementen zoals vliegas uit
de TAG. Een deel van het steenachtige materiaal in TGG bestaat uit
steenslag wat binnen het Bbk als bouwstof is aangemerkt. TGG is dus
een door de mens gemaakt mengsel met kenmerken van grond.
Ervanuit gaande dat TAG en de daarin voorkomende elementen geen
grond is maar een bodemvreemd materiaal, bestaat er vervolgens
onduidelijkheid over de vraag of dit voor reiniging gemengd mag worden
met grond. Volgens artikel 2a van de Rbk is het bijmengen van
bodemvreemd materiaal nadat de grond is afgegraven niet toegestaan.
De te reinigen TAG was ten tijde van afgraving niet in de verontreinigde
grond aanwezig. Daarmee zou geconcludeerd kunnen worden dat TAG
niet vooraf gemengd had mogen worden met grond.
In het protocol 7510 wordt de term ‘grond cum annexis’ geïntroduceerd
voor afvalstromen die door gezamenlijke reiniging met grond kunnen
worden omgezet in grond. In het Bbk en de nota van toelichting op het
Bbk wordt hiervan geen melding gemaakt. Het protocol 7510 (SIKB,
(2018b) beschrijft grond cum annexis als volgt:
“Aangezien de herkomst van een materiaal niet meer bepalend is voor
de status van grond, kan een afvalstof bewerkt worden tot grond”.
en
“Materialen die vóór bewerking de status hebben van
afvalstoffen niet zijnde grond of baggerspecie en ná bewerking
de status krijgen van grond, worden in dit protocol aangeduid als
“grond cum Annexis”, en kunnen (mits aan bepaalde voorwaarden
wordt voldaan) samen worden gereinigd met grond”.
In het protocol 7510 (SIKB, 2018b) wordt dus gesteld dat ook
afvalstoffen (zoals TAG) tot grond opgewerkt mogen worden door deze
samen te reinigen met grond. In de kamerbrief van 28 februari 2021
Pagina 48 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

(Ministerie van IenW, 2021) wordt bevestigd dat het gelijktijdig reinigen
van verontreinigde grond en TAG is toegestaan middels:
“Het samenvoegen van de verschillende materiaalstromen voor reiniging
is toegestaan, en hiermee wordt het reinigingsproces geoptimaliseerd”.
Ten aanzien van het bijmengen van materiaalstromen aan
verontreinigde grond blijken de formulering van het Bbk, de Nota van
toelichting op het Bbk en het protocol 7510 voor meerdere interpretaties
uitlegbaar en dit zorgt voor vragen en discussie in de praktijk.
Het wordt aanbevolen om hier duidelijkheid over te geven en indien
nodig randvoorwaarden te stellen voor het mengen van verontreinigde
grond en afvalstromen.
3.4.4

Partijspecifieke en proceskritische parameters thermische reiniging
In het protocol 7510 (SIKB, 2018b) wordt gesteld dat zowel bij inname
van grond als na de thermische reiniging bekend moet zijn welke
partijspecifieke en proceskritische parameters zich in het product
bevinden. Bij acceptatie van een partij grond, mogen de proceskritische
parameters niet dusdanig hoog zijn dat deze hergebruik na reiniging in
de weg staan. Na reiniging moet er eveneens volledige duidelijkheid
bestaan over de aanwezige partijspecifieke en proceskritische
parameters.
Onder proceskritische parameters wordt in het protocol 7510 (SIKB,
2018b) verstaan:
“Verbindingen die vanwege de toegepaste bewerkingsmethode of
bedrijfsvoering (mede) bepalend zullen zijn bij de beoordeling van de
toepasbaarheid van het product van de bewerking”.
Onder partijspecifieke parameters wordt in protocol 7510 (SIKB, 2018b)
verstaan:
“Parameters die van oorsprong in een partij aanwezig zijn en voor de
milieuhygiënische kwaliteitsbeoordeling bepalend zijn”.
In de praktijk blijkt dat bij hergebruik van TGG er terugkerend
problemen ontstaan door de uitloging van zouten zoals chloride, sulfaat
en bromide en enkele metalen zoals antimoon, vanadium en molybdeen.
Daarnaast is sprake van een hoge pH welke van invloed is op het
uitlooggedrag van de metalen.
In het protocol 7510 (SIKB, 2018b) wordt ten aanzien van de zouten 11
zoals chloride, sulfaat en bromide vermeld, dat dit een “mogelijk
proceskritische parameter, afhankelijk van beoogde toepassing” betreft
(zie ook tabel 3.1 van deze rapportage). TGG bevat hoge concentraties
zouten in vergelijking met onbehandelde grond. De enige uitzondering
hierop is grond in gebieden met brak grondwater waar van nature hoge
concentraties zouten voorkomen. TGG werd tot 2017 in heel Nederland
toegepast. Ook in gebieden met zoet grondwater waar hoge
concentraties zouten een aanzienlijk effect kunnen hebben op de
(ecologische) kwaliteit van het omliggende grond- en oppervlaktewater.
De casus Westdijk in Bunschoten (Van Bruchem, 2019) is hier een
11
Ook voor fluoride wordt dit benoemd, maar fluoride lijkt minder problematisch te zijn bij toepassing van TGG
en is daarom hier achterwege gelaten.

Pagina 49 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

voorbeeld van. Het zou logischer wijze dan ook aan te bevelen zijn om
de zouten chloride, sulfaat en bromide altijd als proceskritische
parameters aan te wijzen en standaard te bepalen voor toetsing.
Inmiddels heeft het Ministerie van IenW besloten dat oude partijen TGG
vanwege de uitloging van zouten alleen nog in gebieden met
brakgrondwater mag worden toegepast (Ministerie van IenW, 2020).
Voor TAG wordt in het protocol 7510 (SIKB, 2018b) gesteld dat:
“TAG is een zeer homogene, procesmatig geproduceerde
materiaalstroom. De kenmerkende parameters in teerhoudend
asfaltgranulaat zijn de polycyclische aromatische koolwaterstoffen
(PAK’s). Teerhoudend asfaltgranulaat heeft geen andere partijspecifieke
parameters in relatie tot thermische reiniging. Een wettelijk
bewijsmiddel voor de vooracceptatie van teerhoudend
asfaltgranulaat ten behoeve van thermische reiniging is dan ook
niet vereist”.
De samenstelling van TAG is dus bij inname onbekend.
Een belangrijk gegeven is dat TGG een hoge pH tot zeer hoge pH (± 911,5) heeft ten opzichte van onbehandelde gronden met een natuurlijke
pH (tussen 2,8-8,5). Mede door deze hoge pH vindt onaanvaardbare
uitloging plaats van verontreinigingen uit de TGG en ook
onaanvaardbare beïnvloeding van de onderliggende grond als gevolg
van de hoge pH van het percolaat. De meest waarschijnlijke verklaring
voor de hoge pH kan worden gegeven door de aanwezigheid en/of
vorming van gebluste kalk en ongebluste kalk in TAG. Door het
gelijktijdig reinigingen van TAG met verontreinigde grond, veranderen
de eigenschappen van de grond. Hoewel er in wetgeving geen nadere
eisen gesteld worden aan de pH van TGG, is de pH direct van invloed op
de uitloging van verontreiniging. Daarom is het aan te bevelen om de
aanwezigheid van kalk in TAG aan te merken als een proceskritische
parameter voor de gezamenlijke reiniging van TAG en verontreinigde
grond.

Pagina 50 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

4

Knelpunten bij toepassing van TGG

Door de chemische kwaliteit van TGG te beoordelen conform het Bbk
kan TGG onder certificaat worden geleverd. Toch is in een aantal
praktijktoepassingen (onder andere Brand et al. 2018; Van der Star et
al. 2019; Römkens et al. 2019 en Brand et al. 2020) geconstateerd dat
er bij de toepassing van TGG sprake is van ongewenste uitloging van
stoffen. Ook zijn er verontreinigingen aangetroffen boven de daarvoor
geldende normwaarden zoals MWI. Om duidelijkheid te krijgen over de
chemische samenstelling van TGG heeft, het RIVM in samenwerking met
TNO en adviesbureau Circular Earth een brede set aan data
geanalyseerd. Uit deze analyse kan worden afgeleid welke stoffen
structureel in TGG aanwezig zijn, in welke concentraties en of deze
stoffen een probleem vormen bij de toepassing van TGG.
4.1

Beschikbare datasets
RIVM beschikt over de volgende datasets om de kwaliteit van TGG in
beeld te brengen:
•
TGG voorraden in depot (ook wel het verificatieonderzoek):
o
Depot leverancier ATM:

drie voorraden oude productie (Eemshaven, Oostelijke
randweg en OVET);

één voorraad nieuwe productie (Vlasweg);
o
Depot leverancier Theo Pouw:

één voorraad (Eemshaven).
•
TGG toegepast in praktijkcasus:
o
Westdijk in Bunschoten;
o
Zeedijk in Perkpolder;
o
Plas van Heenvliet in Zwartewaal.
•
Historische informatie 2005:
o
ATM-gegevensbestand Nieuwenhuis en Lamé (2005) (alleen
geaggregeerde dataset).
De depotdata van beide reinigers zijn afkomstig van een onderzoek dat
ILT en grondreinigers Theo Pouw en ATM in het voorjaar van 2019 zijn
gestart naar de kwaliteit van TGG. Dit verificatieonderzoek heeft
geresulteerd in een set keuringsrapporten van geselecteerde
deelpartijen TGG en een daarbij behorende oplegnotitie per depot. De
partijen van ATM zijn te onderscheiden in nieuwe en oude voorraad. De
nieuwe voorraad is geproduceerd na een aangepaste procesvoering. In
het verificatieonderzoek is een uitgebreide stoffenlijst gehanteerd en zijn
zowel samenstellingsmonsters als uitloogproeven gedaan.
De data van de Westdijk bij Bunschoten zijn door het Waterschap Vallei
en Veluwe beschikbaar gemaakt via Tenderned.nl. De dataset van de
Westdijk in Bunschoten is de meest uitgebreide dataset van de
praktijkcasussen met een groot aantal analyses van samenstelling en
uitlogingsmonsters voor een uitgebreide stoffenlijst. Daarom was de
dataset van de Westdijk het meest bruikbaar voor de analyse van de
chemische kwaliteit en is deze dataset naast de depotdata gebruikt voor
de verdere analyse.
Pagina 51 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

De gezamenlijke datasets van de TGG in de depots en de praktijkcasus
Bunschoten beslaan tussen de 230 tot 280 individuele TGG monsters.
Niet alle stoffen zijn even vaak gemeten waardoor enige variatie in
aantallen beschikbare monsters per stof kan voorkomen.
De data van de zeedijk in Perkpolder zijn door Deltares aan het RIVM
beschikbaar gesteld als onderdeel van een risicobeoordeling van de
toepassing van TGG in de dijk en zijn tevens gerapporteerd in Van der
Star et al. (2019). De data voor de Plas van Heenvliet zijn door de
DCMR milieudienst Rijnmond aan het RIVM beschikbaar gesteld als
onderdeel van een risicoboordeling van de toepassing van TGG nabij de
Plas van Heenvliet en tevens gerapporteerd in Tritium advies (2018).
Het aantal beschikbare monsters per praktijkcasus (respectievelijk 33 en
19) zijn in verhouding tot de depotdata en de praktijkcasus Bunschoten
beperkt maar vertonen een vergelijkbaar beeld als het om de chemische
samenstelling gaat (Brand et al. 2018; Brand et al. 2020). Opgemerkt
wordt dat de beschikbare datasets een wat langere periode van
bemonstering, analyse en interpretatie omvatten waardoor de
beoordelingen onderling niet volledig vergelijkbaar zijn. De data van
praktijkcasus Perkpolder en de Plas van Heenvliet zijn niet gebruikt voor
de verdere analyse in deze rapportage.
De Historische informatie uit 2005 is afkomstig van het onderzoek van
Nieuwenhuis en Lamé naar de samenstelling en uitloging van
verontreinigingen uit TGG. Eén van de gegevensbestanden bestond uit
het ATM-bestand met daarin 128 onderzochte partijen TGG uit de
periode 2002-2003. Sinds 2002-2003 is het productieproces van TGG
aangepast waardoor de TGG kwaliteit anders kan zijn. Dit betekent dat
het bestand uit 2005 niet per se representatief is voor wat er recentelijk
is gebruikt in grootschalige bodemtoepassingen. Daarnaast bevat het
bestand alleen geaggregeerde data waardoor individuele monsters niet
kunnen worden geanalyseerd. Deze dataset is daarom niet gebruikt voor
de verdere analyse in deze rapportage. Wel kan op basis van dit
databestand een eerste indruk worden verkregen van de kritische
stoffen en de verhouding tussen samenstelling en uitloging van
verontreinigingen.

Pagina 52 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

Kader 2: werkwijze bepaling chemische kwaliteit
Om de kwaliteit van de TGG te bepalen is gebruik gemaakt van ruwe
meetgegevens over samenstelling (totaalanalyse) en uitloging
(kolomproeven) van verontreinigingen uit TGG. Hierbij is iedere
duplometing van een partij als een afzonderlijke meting beschouwd. Dit
wijkt af van de werkwijze conform het Bbk. Volgens het Bbk worden de
rekenkundige gemiddelden voor duplometingen gebruikt om de kwaliteit
van een partij te bepalen. Voor de beoordeling van de hele voorraad
worden de partijen nogmaals uitgemiddeld (zie het figuur 4.1 voor een
schematische weergave). Door het dubbele gebruik van rekenkundige
gemiddelden kan ongewenste uitmiddeling van hoge concentraties tegen
lagere concentraties optreden.
Hierdoor ontstaat een vertroebeld beeld over de kwaliteit van de
voorraden TGG en kunnen piekconcentraties niet geïdentificeerd worden.
In het kader van dit onderzoek is wel relevant om deze
piekconcentraties te kennen. Ook voor een nadere analyse van de
relatie tussen samenstelling en uitloging is het van belang om gebruik te
maken van individuele monsters. Een overschrijding van een norm in
deze evaluatie betekent daarom niet automatisch een afkeuring van de
partij conform wetgeving.

Beoordeling Bbk
Meting 1
Partij 1

Duplo 1
Partij 1

Rek. Gemiddelde =
Kwaliteit partij 1

Meting 2
Partij 1

Toets aan Wet- en
regelgeving

Duplo 2
Partij 1

Rek. Gemiddelde =
Kwaliteit partij 2

Rekenkundig
gemiddelde =
Kwaliteit
voorraad 1

Evaluatie normenkader
Meting 1
Partij 1

Duplo 1
Partij 1

Meting 2
Partij 1

Duplo 2
Partij 1

Toets aan Wet-en
regelgeving

Figuur 4.1 Schematisch overzicht van beoordelingsmethode binnen het Bbk
(boven) en deze evaluatie (onder).
Pagina 53 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

4.2

Chemische kwaliteit

4.2.1
4.2.1.1

Heterogeen (licht) verontreinigd materiaal
Metalen
Om een indruk te krijgen hoe de chemische samenstelling van de
verschillende partijen TGG zich tot elkaar verhouden zijn voor de TGG in
de depots en de praktijkcasus Bunschoten de concentraties metalen en
zouten in een aantal boxplots uitgezet. In totaal gaat het om 234
individuele monsters. In Figuur 4.1 zijn ter indicatie de boxplots
weergegeven voor arseen, antimoon, koper, molybdeen, vanadium en
zink. In bijlage 1 zijn de boxplots voor de overige metalen opgenomen.
Uit de data-analyse blijkt dat de chemische kwaliteit van TGG in depots
en zoals toegepast in Bunschoten heterogeen van aard is. Dat wil
zeggen dat per partij TGG variatie bestaat tussen het wel/niet
voorkomen van stoffen en de concentraties van die stoffen. De mate van
variatie is metaal afhankelijk, zo varieert de concentratie arseen
aanzienlijk minder dan bijvoorbeeld zink. De ‘nieuwe voorraad’ TGG (in
de figuren weergeven met open groene bolletjes) bevat doorgaans iets
lagere concentraties metalen (bijvoorbeeld koper) dan de ‘oude
voorraad’ maar dit is niet bij alle metalen even duidelijk (bijvoorbeeld
zink en molybdeen).

a

Pagina 54 van 111

b

RIVM-briefrapport 2021-0168

c

d

e

f

Figuren 4.2 a t/m e Verdeling van concentraties arseen* (a), koper (b), zink (c),
antimoon* (d), molybdeen* (e) en vanadium** (f) in TGG zowel depot als
praktijkcasus Bunschoten. De concentraties zijn omgerekend naar een standaard
bodem. De blauwe lijn geeft de AW weer, de gele lijn de MWI en de rode het
Ernstig risico niveau voor ecologie (EReco).

* Voor arseen, antimoon en molybdeen zijn de EReco en/of de MWI niet opgenomen, omdat
deze ver boven de gemeten concentraties in TGG liggen en daarmee buiten de boxplot
vallen.
** De hoogste gemeten concentratie vanadium is 1120 mg kg-1 d.s.. Dit meetpunt is
buiten het figuur gelaten ter bevordering van de leesbaarheid van het figuur en wordt
daarom hier separaat vermeld.

Pagina 55 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

Om te bepalen hoe TGG zich verhoudt tot natuurlijke gronden, is
gebruik gemaakt van de wettelijk vastgestelde achtergrondwaarde (AW,
blauwe lijn in boxplots) uit het Bbk. Bij het vaststellen van de AW zijn de
effecten van diffuse verontreinigingen (als gevolg van depositie) en de
aanwezigheid van organische verbindingen (die meestal niet van nature
aanwezig zijn maar een antropogene oorsprong kennen) meegenomen.
Als de concentratie in TGG lager is dan de AW dan voldoet TGG aan de
wettelijke definitie van schone grond. Zijn de concentraties hoger dan de
AW maar lager dan de MWI, dan is er sprake van (licht) verontreinigde
grond. Bij (licht) verontreinigde grond is er nog niet direct sprake van
onaanvaardbare risico’s voor mens, plant of dier. Ook is er bij een
overschrijding van de AW geen directe noodzaak tot handelen of
afwijzing van een partij TGG. Pas als de rekenkundig gemiddelde
concentratie per monsterpunt hoger is dan de MWI (gele lijn in boxplots)
mag de TGG niet worden toegepast omdat onaanvaardbare risico’s voor
mens, plant of dier niet kunnen worden uitgesloten.
In tabel 4.1 zijn de concentraties metalen vergeleken met de AW en de
MWI. Met uitzondering van arseen en antimoon liggen de gemeten
concentraties metalen in meer dan 80% van de TGG monsters boven de
AW. Voor de metalen nikkel, lood en vanadium liggen de gemeten
concentraties in alle monsters boven de AW. Voor de metalen cadmium,
kobalt, molybdeen, tin en zink zijn in meer dan 98% van de monsters
concentraties boven de AW gemeten.
Een beperkt aantal monsters bevat concentraties hoger dan de MWI. Het
gaat dan om de metalen chroom (0,9%), koper (0,9%), nikkel (1,7%),
zink (0,4%) en vanadium (0,9%). Bij de afleiding van het MWI wordt
rekening gehouden met risico’s voor zowel ecologie als mensen. De
laagste risicogrens van beide is bepalend voor de uiteindelijk
vastgestelde MWI. De MWI voor chroom, koper, nikkel, zink en
vanadium zijn allen gebaseerd op de risicogrens voor ecologie. Hiermee
zijn risico’s voor mensen automatisch uitgesloten omdat de
concentraties waarbij risico’s voor mensen kunnen optreden hoger
liggen. Volledigheidshalve wordt opgemerkt dat de MWI voor een aantal
stoffen gelijk is aan de Interventiewaarde voor grond (grens voor
ernstige verontreiniging). Zo ook voor de hiervoor genoemde metalen.
Beleidsmatig is de Interventiewaarde niet van toepassing op het
hergebruik van TGG.

Pagina 56 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

Tabel 4.1 Overzicht van het aantal TGG monsters in depots en de praktijkcasus
Bunschoten waarin de concentraties metalen hoger zijn dan de AW en de MWI.
Ook de procentuele overschrijding van de achtergrondwaarde (AW) en MWI zijn
weergeven.

Stof

AW
(mg kg-1
d.s.)

%
monsters
> AW

MWI
(mg kg-1
d.s.)

20
-

Aantal
monsters
<
>
AW AW
226 8
-

%
monsters
> MWI

76
-

Aantal
monsters
<
>
MWI MWI
234
0
-

Arseen (As)
Barium (Ba)
Cadmium
(Cd)
Chroom
(Cr)
Kobalt (Co)
Koper (Cu)
Kwik, niet
vluchtig
(Hg)
Nikkel (Ni)
Molybdeen
(Mo)
Lood (Pb)
Tin (Sn)
Zink (Zn)
Antimoon
(Sb)
Seleen (Se)
Vanadium
(V)

3,4
-

0,6

2

232

99,1

4,3

234

0

0,0

55
15
40

37
1
8

197
233
226

84,2
99,6
96,6

180
190
190

232
234
232

2
0
2

0,9
0,0
0,9

0,15
35

19
0

215
234

91,9
100

4,8
100

234
230

0
4

0,0
1,7

1,5
50
6,5
140

13
0
2
0

221
234
232
234

94,4
100
99,1
100

190
530
900
720

234
233
234
233

0
1
0
1

0,0
0,4
0,0
0,4

4
-

220
-

14
-

6,0
-

22
-

234
-

0
-

0,0
-

80

0

234

100

250

232

2

0,9

0,0
-

Op basis van tabel 4.1 kan geconcludeerd worden dat TGG niet
geclassificeerd kan worden als schone grond (AW) maar als (licht)
verontreinigde grond. De chemische samenstelling van TGG voldoet voor
het merendeel van de meetpunten aan de klasse industrie uit het Bbk
maar er zijn ook enkele overschrijdingen. Dat TGG als (licht)
verontreinigd wordt geclassificeerd, is met name relevant voor de
uitloogproblematiek geassocieerd met TGG. Zoals in H3 is beschreven,
concludeerde de TCB in 2003 dat voor schone grond (grond die voldeed
aan de samenstellingswaarde SW1 uit het voormalige
Bouwstoffenbesluit) geen uitloogonderzoek noodzakelijk zou zijn. Er
werd geredeneerd dat de concentraties in schone grond dermate laag
zouden zijn, dat deze geen probleem vormden bij uitloging. In de
Tijdelijke vrijstellingsregeling grond en baggerspecie is voor de stoffen
antimoon, molybdeen, seleen en vanadium vervolgens een nadere
invulling geven aan de vrijstelling van uitloogonderzoek (zie ook
paragraaf 3.3.2) middels samenstellingswaarden. De
samenstellingswaarden uit de Tijdelijke vrijstellingsregeling grond en
baggerspecie zijn ook overgenomen in het Bbk in de vorm van de nu
geldende ETW. Op basis van de geanalyseerde dataset kan dus worden
geconcludeerd dat TGG geen schone grond is en er geen zekerheid is
dat de mate van uitloging nihil of ten minste aanvaardbaar is op basis
van toetsing aan de ETW. In paragraaf 4.2.2 wordt de relatie tussen
Pagina 57 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

samenstelling en uitloging van verontreinigingen uit TGG kwantitatief
onderzocht.
Om de potentiele milieu-impact van TGG verder te duiden zijn de
concentraties metalen in TGG ook vergeleken met de ecologische
risicogrenzen (Tabel 4.2). Gezondheidsrisico’s zijn immers uitgesloten
middels toetsing aan de MWI.
In de afgelopen jaren zijn om verschillende redenen een aantal herziene
risicogrenzen voor onder andere ecologische effecten voorgesteld, die
nog niet geformaliseerd zijn in beleid. Meestal zijn de voorstellen gedaan
naar aanleiding van nieuwe data of nieuwe inzichten in de
afleidingsmethodiek. De ecologische risicogrenzen (het Ernstig
risiconiveau of EReco) zijn afgeleid over een periode van vele jaren, te
weten de eerste ronde van afleiding interventiewaarden in de jaren
negentig (Van den Berg et al. 1994; Kreule et al. 1995; Kreule et al.
1998), een evaluatie van de interventiewaarde begin 2000 (Lijzen et al.
2001) en een gedeeltelijke (her)evaluatie in 2012 (Brand et al. 2012).
Met name de EReco waarden die afgeleid zijn in het onderzoek van Brand
et al. (2012) evenals sommige EReco die gerapporteerd worden door
Lijzen et al. (2001) zijn niet overgenomen in de thans vigerende wet- en
regelgeving.
Het uitgangspunt van de Bbk is dat met een toetsing aan de MWI,
onacceptabele risico’s voor mens en ecologie (plant en dier) kunnen
worden uitgesloten. De MWI is immers gebaseerd op de strengste
risicogrens voor mens of ecologie. Op basis van nieuwe voorstellen voor
de hoogte van de EReco kan deze waarde soms lager zijn dan de MWI
waardoor schadelijke effecten op ecologie kunnen optreden. Het
omgekeerde komt overigens ook voor, waarbij de herziene EReco juist
hoger ligt dan de MWI.

Pagina 58 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

Tabel 4.2 De EReco's die door de tijd zijn berekend voor metalen (Van den Berg et
al. 1994; Kreule et al. 1995; Kreule et al. 1998; Lijzen et al. 2001; Brand et al.
2012) en de mate van overschrijding in depots met TGG en de praktijkcasus
Bunschoten. In de meest rechtse kolommen staan de percentages van monsters
TGG waarin overschrijdingen van de diverse EReco’s zijn geconstateerd. Ter
vergelijking is ook de MWI opgenomen.

Stof

Arseen (As)
Barium (Ba)
Cadmium (Cd)
Chroom (Cr)
Kobalt (Co)
Koper (Cu)
Kwik, niet
vluchtig (Hg)
Nikkel (Ni)
Molybdeen (Mo)
Lood (Pb)
Tin (Sn)
Zink (Zn)
Antimoon (Sb)
Seleen (Se)
Vanadium (V)

EReco
(mg kg-1 d.s.)
1995 2001 2012
40
85
650
890
400
12
13
230
220
240
180
190
96
10
220
480
290
720
-

36
100
190
580
350
-

260
1400
1,9
105

MWI
(mg kg-1 d.s.)

% monsters > EReco

76
4,3
180
190
190

1995
0,4
31,6
0,0
0,4
0,0
0,9

2001
0,0
4,7
0,0
0,4
0,0
12,4

84,2
-

4.8
100
190
530
900
720
22
250

0,0
0,0
0,0
7,7
0,4
-

0,0
1,7
0,0
0,4
32,1
-

0,0
0,0
5,1
79,1

Uit de tabel 4.2 valt op te maken dat de concentratie voor barium en
vanadium voor respectievelijk 84,2% en 79,1% van de monsters boven
de meest recente EReco liggen. Voor barium is in de Rbk geen maximale
waarde opgenomen omdat natuurlijke achtergrondconcentratie veelal
hoger liggen dan de MWI. Als de EReco van vanadium (105 mg/kg-1 d.s.)
wordt vergeleken met de MWI (250 mg/kg-1 d.s.) dan valt op dat de
EReco meer dan de helft lager is dan de MWI. Een toetsing aan MWI is
voor vanadium dan ook niet toereikend om effecten op ecologie uit te
sluiten. Voor koper en zink geldt in mindere maten hetzelfde waarbij
respectievelijk in 12,4% en 32,1% van de monsters onaanvaardbare
ecologische effecten kunnen optreden. Ook voor chroom (0,4%), koper
(12,4%), lood (0,4%), nikkel (1,7%) en seleen (5,1%) worden in
concentraties boven het meest actuele EReco aangetroffen.
Bij toepassing van TGG kunnen ecologische effecten niet altijd worden
uitgesloten. Of effecten kunnen optreden, is mede afhankelijk van de
lokaal aanwezige concentraties in bodem en grondwater.
4.2.1.2

Organische verbindingen
Behalve de metalen zijn ook de in TGG gemeten concentraties aan de
organische verbindingen vergeleken met de AW, MWI en het EReco. In de
diverse onderzoeken van TGG in depots en de praktijkcasus Bunschoten
zijn onder andere de volgende organische stofgroepen onderzocht:
minerale olie, organochloorbestrijdingsmiddelen (OCB),
Polychloorbifenylen (PCBs), Polycyclische Aromatische koolwaterstoffen
(PAK), chloorbenzenen, fenolen, perfluorverbindingen (PFAS) en
dioxines. Vanwege het grote aantal geanalyseerde organische
verbindingen (meer dan 150 individuele organische stoffen en
Pagina 59 van 111

2012

RIVM-briefrapport 2021-0168

stofgroepen in circa 280 monsters) is in deze rapportage alleen een
selectie aan stoffen weergegeven waarvoor in het de praktijkcasussen
(Brand et al. (2018); Van der Star et al. (2019); en Brand et al. (2020))
overschrijdingen van de MWI zijn geconstateerd of waarvoor de MWI in
de depot en de praktijkcasus Bunschoten werden overschreden. Voor de
organische verbindingen die niet zijn opgenomen in deze rapportage
wordt verwezen naar de rapportages van Mol Ingenieursbureau (2019a
t/m e) en Certicon bodemexperts (2019) behorende bij het
verificatieonderzoek. Voor deze stoffen is de volledige dataset in dit
onderzoek wel is getoetst, waaruit bleek dat de gemeten aanwezige
concentraties de MWI niet overschrijden.
In Tabel 4.3 zijn de concentraties organische verbindingen van de TGG
in de depots en de praktijkcasus Bunschoten afgezet tegen de AW en de
MWI voor een aantal geselecteerde stoffen.
Tabel 4.3 Vergelijking van concentratie organische verbindingen in TGG in
depots en de praktijkcasus Bunschoten met de AW en MWI. Weergegeven zijn de
organische verbindingen die bij de toepassing van TGG in praktijk
overschrijdingen van de MWI gaven. Per stof is de achtergrondwaarde (AW; mg
kg-1 d.s.) en MWI (MWI; mg kg-1 d.s.), en het aantal monsters TGG waarvan de
concentratie kleiner (< AW; <MWI) of groter (> AW; > MWI) is dan de AW of
MWI.

Stof

AW
(mg kg-1 d.s)

Minerale olie

190

α-HCH

0,001

β-HCH

0,002

Benzeen

0,2

Tolueen

0,2

PAK

1,5

Drins (som)

0,015

Aantal
monsters
<
>
AW
AW
255
23

%
MWI
>AW (mg kg-1 d.s)

8,3

180

98

35,3

43

235

84,5

51

229

81,8

90

190

67,9

236

42

15,1

268

10

3,6

500
0,5
0,5
1
1,25
40
0,14

Aantal
monsters
<
>
MWI MWI
277
1

0,4

277

1

0,4

277

1

0,4

255

25

8,9

279

1

0,4

278

0

0

278

0

0

De organische verbindingen worden in alle datatsets in concentraties
boven de AW aangetroffen. Daarbij moet worden opgemerkt dat voor
veel organische verontreinigingen de AW is gebaseerd op de (zeer lage)
bepalingsgrens (intralaboratorium reproduceerbaarheid). Dit is gedaan
omdat er onvoldoende velddata (meetgegevens) beschikbaar zijn om
een betrouwbare AW (het 95 percentiel) af te leiden. Hoewel een
overschrijding van de AW geen directe aanleiding is tot het afkeuren van
een partij TGG is het wel opmerkelijk dat de organische verbindingen
regelmatig zijn gemeten in TGG omdat deze door thermische
behandeling niet langer in de TGG aanwezig zouden moeten zijn.
Enkele keren worden benzeen, α-HCH, β-HCH, tolueen en minerale olie
ook boven de MWI aangetroffen. Het valt op dat het bij de aanwezige
organische verbindingen om relatief vluchtige verbindingen kan gaan
zoals benzeen en tolueen. Omdat de MWI voor benzeen, β-HCH en
tolueen een gezondheidskundige onderbouwing voor mensen kennen,
kunnen er onder bepaalde omstandigheden risico’s voor mensen niet
Pagina 60 van 111

%
monsters
> MWI

RIVM-briefrapport 2021-0168

volledig worden uitgesloten. Het gaat hierbij voornamelijk om risico’s
door vervluchtiging van benzeen en tolueen in situaties waarbij
bebouwing (laagbouw) op de TGG zou plaatsvinden. De vluchtige
verontreinigingen kunnen zich dan verzamelen in de binnenruimte zoals
de kelder of kruipruimte, waardoor blootstelling van mensen via
inhalatie kan optreden. Zonder bebouwing is er geen sprake van risico’s
door inhalatie, omdat de verontreinigingen direct verwaaien in de
buitenlucht waardoor de concentraties niet kunnen oplopen. In hoeverre
er bebouwing op TGG voorkomt is onbekend.
Het is onduidelijk hoe de organische verbindingen in de TGG kunnen zijn
achtergebleven. Mogelijke oorzaken zijn onvolledige reiniging of
herverontreiniging van de TGG. Een verklaring voor het onopgemerkt
blijven van deze stoffen tijdens de kwaliteitscontrole van TGG kan liggen
in het feit dat de organische verontreinigingen alleen getoetst worden
aan een aantal indicatorstoffen uit het SIKB protocol 7510 zijnde
minerale olie, PAKs, PCBs en naftaleen (zie ook paragraaf 3.2.2). Deze
organische verbindingen zijn minder vluchtig dan de in TGG
aangetroffen verbindingen en er wordt verondersteld dat als de nietvluchtige verbindingen afwezig zijn, ook de vluchtige verbindingen
afwezig zijn. De organische verbindingen zoals tolueen en benzeen
worden dan ook niet getoetst waardoor een overschrijding ook niet
wordt opgemerkt.
4.2.1.3

Perfluoralkylstoffen (PFAS)
Er zijn 250 monsters onderzocht op PFAS. Naast PFOA en PFOS zijn 39
andere PFAS-verbindingen of isomeren onderzocht. Van sommige PFAS
liggen de concentraties boven de detectiegrens. In het tijdelijk
handelingskader PFAS (Ministerie van IenW 2020b) zijn de AW en MWI
voor PFOS, PFOA en overige PFAS gegeven. In tabel 4.4 zijn de PFAS
waarvan de gemeten concentraties boven de detectiegrens liggen
vergeleken met de AW en MWI.
Tabel 4.4 Vergelijking van concentratie PFAS in TGG in depots en de
praktijkcasus Bunschoten, met de AW en MWI. Weergegeven zijn de PFAS
verbindingen die boven de detectiegrens zijn aangetroffen. Per stof is de
achtergrondwaarde (AW; mg kg-1 d.s.) en MWI (MWI; mg kg-1 d.s.), en het
aantal monsters TGG waarvan de concentratie kleiner (< AW; < MWI) of groter
(> AW; > MWI) is dan de AW of MWI aangegeven.

Stof

AW
(mg kg-1 d.s)

Aantal
monsters
<
>
AW
AW

%
>AW

MWI
(mg kg-1 d.s)

Aantal
monsters
<
>
MWI MWI

%
monsters
> MWI

PFOS

0,0014

250

0

0

0,003

250

0

0

0,0019

250

0

0

0,007

250

0

0

0,0014

242

8

3,2

0,003

243

7

2,8

0,0014

250

0

0

0,003

250

0

0

0,0014

250

0

0

0,003

250

0

0

0,0014

240

0

0

0,003

240

0

0

PFOA
6:2 FTS
PFHxA

*

PFBA
PFTeDA

*

* Voor 6:2 FTS en PFHxA zijn geen achtergrondwaarde afgeleid. Echter, in het tijdelijk
handelingskader voor PFAS is gesteld dat PFAS waarvoor geen achtergrondwaarden of MWI
zijn afgeleid te toetsen aan de waarden voor PFOS.
Pagina 61 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

6:2 fluortelomeer sulfonzuur (6:2 FTS) is de meest voorkomende PFAS.
Deze verbinding is in 13% van de monsters (n=32) boven de
detectiegrens (0,0001 mg kg-1) gemeten. De maximum gemeten
concentratie is 0,0086 mg kg-1 d.s. 6:2 FTS is de enige PFAS die in de
onderzochte monster van de depots boven het MWI (welke gelijk is aan
PFOS) wordt aangetroffen. PFOS is in 8,8 % van monsters (n=22)
gemeten in concentraties boven de detectiegrens (0,0001 mg kg-1 d.s.).
De maximum gemeten PFOS concentratie is 0,00035 µg kg-1 d.s.. De
stof perfluorhexaanzuur (PFHxA) is in 6,4% van de monsters (n= 16)
gemeten in concentraties boven de detectiegrens (0,0001 of 0,0002 mg
kg-1d.s.). Het maximum gemeten concentratie is 0,0002 mg kg-1 d.s. en
komt daarmee niet boven de AW of MWI.
Voor alle monsters geldt, dat de gemeten concentraties PFOS en PFOA
niet boven de EReco komen. Voor 6:2 FTS en PFHxA zijn geen EReco
beschikbaar.
4.2.1.4

Polygebromeerde difenylethers (PBDE)
Er zijn 282 TGG monsters onderzocht op PBDEs die gebruikt worden als
brandvertragers. Voor PBDEs zijn vooralsnog geen achtergrondwaarde,
MWI of ecologische risicowaarden afgeleid waardoor een toetsing nog
niet mogelijk is. In Tabel 4.5 is en overzicht gegeven van de gemeten
PBDEs die boven de detectiegrens zijn aangetroffen en wat de maximale
aangetroffen concentratie was.
Tabel 4.5 Het percentage van monsters in de depots en de praktijkcasus
Bunschoten waarin concentraties boven de detectiegrens zijn gemeten en
maximum gemeten concentratie per PBDE.

Stof

Aantal
monsters*

Som TriBDEs

282

% monsters
boven
detectiegrens
0,4

Maximum
concentratie
(mg kg-1 d.s.)
0,0000635

Som TetraBDEs

282

1,4

0,00179

Som PentaBDEs

282

0,7

0,00278

Som HexaBDEs

282

0,7

0,00325

Som HeptaBDEs

282

0,7

0,0015

Som OctaBDEs

66

0,00345

Som NonaBDEs

66

4,5

DecaBDE

282

Som PBDEs

66

6,1

0,0144

20,9
37,9

-

0,362

* In vijf van de depots zijn de monsters (n= 66) geanalyseerd op 24 soorten PBDEs terwijl
in één depot en de monsters afkomstig van de praktijkcasus (n= 216) op slechts 8 soorten
PBDEs zijn geanalyseerd.

4.2.1.5

Conclusie
Op basis van de chemische samenstelling van de TGG in depots en de
praktijkcasus Bunschoten wordt geconcludeerd dat TGG als (licht)
verontreinigd materiaal kan worden geclassificeerd. Dat wil zeggen dat
TGG concentraties verontreinigingen bevat die boven de grens van
schone grond ligt zoals gedefinieerd in het Bbk. Per partij kan de
chemische kwaliteit verschillen. De samenstelling van het merendeel
van de partijen voldoet aan de klasse industrie (zowel metalen als
Pagina 62 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

organische verbindingen). Uitzonderingen hierop zijn chroom (0,9%),
koper (0,9%), nikkel (1,7%), zink (0,4%), vanadium (0,9%), benzeen
(8,9%), α-HCH (0,4%), β-HCH (0,4%), tolueen (0,4%) en minerale olie
(0,4%). Voor met name de metalen barium, vanadium, koper en zink
liggen de concentraties in TGG boven de meest actuele risicogrens voor
ecologie. De organische verbindingen worden niet boven de ecologische
risicogrens aangetroffen. In TGG in depots en de praktijkcasus
Bunschoten worden ook PFAS verbindingen en PBDEs aangetroffen. Met
uitzondering van 6:2 fluortelomeer sulfonzuur worden PFAS niet boven
de Achtergrondwaarde of MWI aangetroffen. Voor de brandvertragers
zijn momenteel geen risicogrenzen beschikbaar waardoor een toetsing
nog niet mogelijk. In 23% van de geanalyseerde TGG monsters is één of
meer PBDE gemeten boven de detectiegrens.
4.2.2

Chemische samenstelling versus uitloging
Zoals eerder geconstateerd vindt er bij de toepassing van TGG
ongewenste hoge uitloging van metalen en zouten plaats. In Hoofdstuk
3 zijn de achtergronden van de huidige normen beschreven en is
beargumenteerd dat toetsing van TGG aan deze normen op een aantal
wetenschappelijke aspecten tekort schiet. Hierbij is ingegaan op het
verschil tussen een toetsing op samenstelling en een toetsing op de
mate van uitloging. In deze paragraaf wordt middels een kwantitatieve
analyse hier verder invulling aan gegeven.
In figuren 4.4 a t/m f zijn de concentraties voor arseen, antimoon,
koper, molybdeen, vanadium en zink in TGG uitgezet tegen de
uitloogemissie tijdens een uitloogproef. De data zijn afkomstig van de
TGG in de depots en de praktijkcasus Westdijk in Bunschoten. De
figuren voor chroom, lood en nikkel zijn opgenomen in bijlage 2. In de
figuren zijn ook de ETW (waarde voor samenstelling, in blauw), de
MEWgrond (waarde voor uitloogemissie, in rood) en de Maximale
Emissiewaarde voor vrij toepasbare bouwstoffen (MEWbouwstoffen, in geel)
aangeven. In het onderstaande kader 2 is een toelichting gegeven op
hoe de figuren kunnen worden geïnterpreteerd.

Pagina 63 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

Kader 3: Toelichting bij figuren 4.4 a t/m f
In de figuren 4.4 a t/m f zijn ook de ETW, MEWgrond en MEWbouwstoffen
opgenomen. Hierdoor zijn in de figuren vier kwadranten waarneembaar
(zie ook figuur 4.2). De kwadranten zijn groen of oranje (bij beide
voldoet de ETW-toetsing) of paars en rood (bij de laatste twee voldoet
de ETW-toetsing niet). Toelichting kwadranten:
• Groen: de TGG voldoet aan het samenstellingscriterium ETW
waardoor er geen uitloging wordt verwacht en er in praktijk ook
geen uitloging plaatsvindt.
• Oranje: de TGG voldoet niet aan het samenstellingscriterium
(ETW) waardoor er uitloging kan worden verwacht en er in de
praktijk ook sprake is van uitloging. Dit wordt vastgesteld
middels een uitloogproef.
• Paars: TGG voldoet niet aan het samenstellingscriterium (ETW)
waardoor er uitloging kan worden verwacht maar in de praktijk
blijkt er geen sprake van uitloging. Dit wordt ook wel een fout
positief genoemd. Het uitblijven van uitloging wordt vastgesteld
middels een uitloogproef.
• Rood: de TGG voldoet aan het samenstellingscriterium (ETW)
waardoor er geen uitloging wordt verwacht maar in de praktijk is
er sprake van uitloging boven de MEWgrond. Dit wordt ook wel een
fout negatief genoemd. De uitloging wordt niet opgemerkt,
omdat er geen uitloogproef is uitgevoerd.

Uitloging in mg/kg (L/S 10)

Zowel het paarse als het rode kwadrant geven een foutieve voorspelling
van de te verwachten uitloging. Echter bij het paarse kwadrant is er
geen sprake van uitloging in de praktijk, waardoor de gevolgen beperkt
zijn. Bij het rode kwadrant daarentegen is er sprake van uitloging waar
deze op basis van toetsing aan de ETW niet wordt verwacht. Hier treden
in de praktijk veelal de problemen op.
Emissietoetswaarde

Samenstelling kleiner dan
ETW maar uitloging groter
dan MEWgrond

Samenstelling groter dan
ETW en uitloging groter dan
MEWgrond
Maximale
Emissiewaarde

Samenstelling kleiner dan
ETW en uitloging kleiner dan
MEWgrond

Samenstelling groter dan
ETW en uitloging kleiner dan
MEWgrond

Samenstelling in mg/kg

Figuur 4.3 het figuur geeft de mogelijke uitwerking weer van toetsing van TGG
aan normeringskader.
Pagina 64 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

Uit de figuren 4.4 a t/m f valt op te maken dat de concentraties arseen
voornamelijk in het groene kwadrant vallen. Hierdoor komt uitloging van
arseen in kolomproeven overeen met de verwachting zoals voorspeld
door te toetsen aan de ETW. Voor koper en zink valt het merendeel van
de concentraties in het groene kwadrant maar ook in het paarse
kwadrant. Hierdoor kan op basis van samenstelling uitloging worden
verwacht, maar in de praktijk wordt er geen uitloging waargenomen.
Voor de metalen antimoon, vanadium en molybdeen blijkt dat het
gebruik van de ETW nauwelijks een voorspellende waarde heeft voor de
uitloging van de metalen. Een groot deel van de concentraties valt in het
rode kwadrant waardoor er geen uitloging wordt voorspeld, maar in de
praktijk vindt er wel uitloging plaats tot boven de MEWgrond. Met andere
woorden er vindt uitloging plaats tot boven de maximaal toegestane
uitloging terwijl dit niet is verwacht.

a

b

Pagina 65 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

c

d

e

Pagina 66 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

f
Figuur 4.4 a t/m f Samenstelling (x-as) versus uitloging (y-as) van een zestal
metalen in TGG. a:arseen, b:koper, c:zink d:antimoon, e:molybdeen en f:
vanadium.

De ETW geeft voor bepaalde metalen (in elke geval voor antimoon,
molybdeen en vanadium) in TGG onvoldoende borging voor het voldoen
aan eisen voor uitloging. TGG heeft, mede door de veel hogere pH,
eigenschappen die niet van nature worden aangetroffen in Nederlandse
bodems. Hierdoor gedragen sommige verontreinigen zich anders en
vindt er bijvoorbeeld voor stoffen zoals antimoon en molybdeen weinig
tot geen binding plaats aan de gronddeeltjes waardoor een versnelde
uitloging van metalen uit TGG kan plaatsvinden. Hierbij kan verandering
van de kristalstructuur en het lage gehalte organische stof door
verhitting ook een rol spelen.
Samenvattend is de ETW gebaseerd op concentraties en eigenschappen
van metalen in bodems die niet vergelijkbaar zijn met de eigenschappen
en concentraties in TGG. De uitloging van metalen (tenminste antimoon,
molybdeen en vanadium) in TGG kan niet voorspeld worden op basis
van de toetsing aan de ETW. Deze verwachting dient wel als
uitgangspunt voor de beoordeling en toepassing van de TGG. Daarnaast
kent TGG een zwaardere metaal last dan een onbehandelde grond en er
is dan ook geen sprake van schone grond. Gecombineerd met een
verhoogde uitloging van antimoon, molybdeen en vanadium, de hoge pH
van het percolaat, is beïnvloeding van het omliggende grond- en
oppervlaktewater bij toepassing van TGG dan ook niet uit te sluiten op
basis van de voorgeschreven toetsing. In hoeverre deze uitloging
daadwerkelijk tot waarneembare effecten leidt, is afhankelijk van de
lokale situatie en de aanwezigheid van receptoren zoals vee (met name
molybdeen en vanadium), ecologische beschermingsdoelen of
winningsgebieden voor drinkwater.
4.2.3

Uitloging zouten
Naast uitloging van metalen bevat TGG ook hoge concentraties zouten
zoals chloride, bromide en sulfaat. In Figuren 4.5 a t/m c zijn de
uitloogconcentraties voor chloride, sulfaat en bromide van de TGG in de
depots weergegeven.
Voor zouten worden in het Bbk geen nadere eisen gesteld aan grond
omdat dit zeer mobiele stoffen zijn en snel uitlogen naar grond- en/of
Pagina 67 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

oppervlaktewater. In enkele praktijkcasussen is ook al gebleken dat er
bij de toepassing van TGG sprake was van sterke uitloging van sulfaat,
chloride en bromide uit de TGG en daardoor belasting van grond- en of
oppervlaktewater (Brand et al. 2018; Van der Star et al. 2019, Römkens
et al. 2019 en Brand et al. 2020). Ook de TGG in depots bevat hoge
concentratie zouten. Ter vergelijking zijn in figuren 4.5 a t/m c de
maximale emissiewaarden voor niet-vormgegeven bouwstoffen
(MEWbouwstoffen) opgenomen. De gemeten concentraties in TGG liggen ver
boven deze waarden.
In de praktijk wordt bij gebrek aan MEWgrond voor chloride, sulfaat en
bromide vaak teruggegrepen op de MEWbouwstoffen. De parameterisatie en
randvoorwaarden voor de afleiding van de MEWbouwstoffen wijken echter af
van de parameterisatie en randvoorwaarden die ten grondslag liggen
aan de MEWgrond. Zo is bij de afleiding van de MEWbouwstoffen een
standaard toepassingshoogte van 0,5 meter gehanteerd, terwijl voor de
MEWgrond een toepassingshoogte van 5 meter is gehanteerd. In de
praktijk zorgt dit er dus voor dan het beschermingscriterium van beide
normen niet gelijk is. Bij het bepalen of er sprake is van acceptabele
risico’s is het belangrijk dit te realiseren.

Pagina 68 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

a

b

c

Figuur 4.5 a t/m c uitloogconcentraties (mg kg-1 L/S10) Chloride (a), sulfaat (b)
en bromide (c) uit TGG in depot. De rode lijn vertegenwoordigt de Maximale
emissiewaarde voor niet-vormgegeven bouwstoffen.

Voor de mens zijn chloride, sulfaat en bromide veelal niet giftig. De USEPA heeft een LOAEL 12 van 630 mg/l sulfaat afgeleid welke is gebaseerd
op een onderzoek naar diarree bij peuters. De peuters kregen
flesvoeding welke was aangemaakt met water dat een hoge
sulfaatconcentratie bevatte (US-EPA, 1990). De laxerende werking is
van korte duur en heeft verder geen nadelige gevolgen. Naast peuters
kunnen ook andere risicogroepen (bijvoorbeeld ouderen of toeristen)
een laxerende werking ervaren. Gezien dit effect, adviseert de WHO om
sulfaatconcentraties in drinkwater boven de 500 mg/l te vermijden.
Meestal zijn organoleptische (geur en smaak) of bedrijfstechnische
argumenten een reden om deze zouten te normeren, bijvoorbeeld bij de
inname van grond- of oppervlaktewater ter bereiding van drinkwater.

12

Lowest Observed Adverse Effect Concentration
Pagina 69 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

Ook voor planten en dieren leiden hoge concentraties zouten niet altijd
direct tot schadelijk effecten behalve in het geval er sprake is van een
zoet grond- en oppervlaktewatersysteem. In zoet grond- en
oppervlaktewatersystemen zijn planten en dieren niet aangepast aan
hoge concentraties zouten en kan er sprake zijn van schadelijke
effecten. Voor sulfaat kan indicatief worden uitgegaan van een maximaal
toelaatbaar risico (MTReco) in grondwater tussen de 10 en 100 mg/l. Het
MTReco is het niveau waaronder nog geen schadelijke effecten zijn te
verwachten als gevolg van directe toxiciteit. Voor chloride in
zoetwatergebieden is in 2008 door Verbruggen et al. een MTReco afgeleid
van 94 mg/l en EReco van 570 mg/l. Voor bromide zijn geen
risicogrenzen bekend. In de vierde nota waterhuishouding (Ministerie
van VWS, 1998) wordt een streefwaarde voor bromide genoemd van 0,3
mg/l maar de onderbouwing hiervan is onbekend. Daarnaast geeft een
streefwaarde de grens aan tussen schoon en beïnvloed grondwater,
waarbij er nog geen sprake is van effecten. Vanwege de hoge
concentraties sulfaat en chloride die vrij kunnen komen bij toepassing
van TGG zijn schadelijke effecten op planten en dieren in het zoete
grond- en oppervlaktewater niet uitgesloten. In zoute grond- en
oppervlaktewatersystemen is het ecosysteem aangepast aan hoge zout
concentraties waardoor effecten beperkt zijn.
Daarnaast kan sulfaat ook secundaire effecten veroorzaken zoals de
vorming van het toxische sulfide door afbraak van organische stof en
eutrofiëring van oppervlaktewater (overmatige algenbloei). Hierdoor
kunnen vissen sterven bijvoorbeeld als gevolg van zuurstofgebrek. Voor
het optreden van beide processen zijn er wel enkele randvoorwaarden.
Zo vindt de vorming van waterstofsulfide plaats bij de aanwezigheid van
sulfaatreducerende bacteriën in een zuurstofarme omgeving. In het
geval van interne eutrofiëring zal sulfaat onder anaerobe
omstandigheden dienen als alternatieve elektronenacceptor voor de
afbraak van organisch materiaal. Bij voldoende bicarbonaat, ontstaat
een reactie waarbij sulfide samen met het aanwezige ijzer, ijzersulfiden
(onder andere pyriet) vormt. Hiermee kan een groot deel van het
aanwezige ijzer in de bodem worden gebonden. Dit ijzer speelt een rol in
de binding van fosfaat in onder andere ijzerfosfaat (FePO4). Daarnaast is
een deel van het fosfaat gebonden aan ijzer(hydr)oxiden (FeOOH).
Naarmate de sulfiden meer ijzer binden, zal de concentratie aan ijzer
afnemen, waardoor fosfaat niet meer of slechts marginaal kan worden
gebonden. Door de toename van fosfaat in het oppervlaktewater kan er
overmatige algenbloei optreden, wat vervolgens voor zuurstofloze
omstandigheden en sterfte van organismen kan zorgen. Interne
eutrofiëring is een complex proces dat door verschillende factoren kan
worden beïnvloed. Naast de aanwezigheid van sulfaat is de
aanwezigheid van fosfaat en ijzer mede bepalend voor dit proces.
Vanwege de complexiteit en lokale verschillen is het dan ook moeilijk
een algemene concentratie af te leiden om te bepalen wanneer dit
proces kan plaatsvinden. Interne eutrofiëring kan al optreden bij sulfaat
concentraties tussen de 10-19 mg/l (Brand et al. 2008).
Naast ecologische effecten, kunnen zouten ook gevolgen hebben voor de
landbouw en veehouderij. Voor de praktijkcasus Bunschoten is door
Wageningen Environmental Research (WEnR) en RIVM een
risicobeoordeling uitgevoerd naar de ecologische en landbouwkundige
Pagina 70 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

risico’s als gevolg van hoge zout concentraties in de sloot en het
achterland naast de Westdijk waar TGG is toegepast (Römkens et al.
2019). Hieruit bleek dat er in het najaar, de winter en het vroege
voorjaar sprake was van een verslechterde waterkwaliteit in de
teensloot naast de dijk als gevolg van hoge concentraties bromide,
chloride en sulfaat afkomstig uit TGG. De concentraties lagen boven de
advieswaarden voor veedrenking waardoor uit voorzorg is geadviseerd
om de teensloot gedurende het hele jaar niet te gebruiken voor
veedrenking en irrigatie van het land.
Uit het bovenstaande blijkt dat door het ontbreken van kwaliteitseisen
(normering) voor zouten in TGG een duurzame en veilige toepassing
niet wordt gewaarborgd, met name in de gebieden met zoet
oppervlaktewater. Daarom mogen oude voorraden TGG alleen nog
worden toegepast in brakke en zoute grondwatergebieden (Ministerie
van IenW, 2020).
4.3

Fysische en biologische eigenschappen van TGG
Een vitale bodem levert waardevolle ecosysteemdiensten. De bodem
voorziet in onze maatschappelijke activiteiten bijvoorbeeld als, de
drager van infrastructuur en gebouwen. We gebruiken de bodem als een
productiefactor voor voedsel, voer, vezels en andere organische
grondstoffen. Daarnaast vervult de bodem de randvoorwaarden voor de
bovengrondse natuur en regulerende functies die de leefbaarheid van
onze aarde bepalen, zoals klimaatmitigatie en -adaptatie en de
biogeochemische kringlopen, zoals de koolstof-, stikstof- en
zwavelkringloop. Ook is de bodem het reservoir van grondwater en het
reinigend vermogen van de bodem zorgt dat dit beschermd wordt tegen
verontreinigingen. Verder heeft de bodem door haar structuur een
belangrijke rol bij de waterberging, waardoor bijvoorbeeld
overstromingen door zware regenval kunnen worden voorkomen en
plantenwortels worden voorzien van water. De bodem is zelf ook een
ecosysteem, waarin veel organismen leven, die aan de basis van alle
gewenste bodemfuncties staan, en ons in de toekomst kunnen voorzien
van onbekend en onontgonnen genetisch materiaal (Rutgers & Dirvenvan Breemen, 2012).
Volgens de Wbb mogen de bovenstaande functionele eigenschappen van
de bodem niet verminderd of bedreigd te worden bij het gebruik van de
bodem. Door hergebruik van grond op of in de bodem wordt het
daarmee een integraal onderdeel van die bodem die meerdere functies
moet kunnen vervullen. Een goede kwaliteit grond heeft naast een
goede chemische kwaliteit ook een goede fysische en goede biologische
kwaliteit.
Hoewel TGG deels uit gereinigde grond bestaat, wijkt TGG op de
volgende kritische punten af van natuurlijke grond. Hierdoor kan het een
groot deel van de hiervoor beschreven functionele eigenschappen
(ecosysteemdiensten) niet vervullen en heeft het soms zelfs een
schadelijk effect op de kwaliteit van de ontvangen de bodem en het
grondwater:
•
TGG heeft een (initieel) hoge pH van ± 9-11,5, terwijl de grond
in Nederland een reguliere pH heeft van ± 2,8-8,5 (Mol et al.
Pagina 71 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

•

•
•
•

•
•

•

2012; Rutgers et al. 2007). De effecten van een dergelijk hoge
pH op het bodemleven kunnen schadelijk zijn omdat de meeste
organismen bij neutrale pH voorkomen en daarom deze hoge pH
niet overleven. Ook het gedrag van mineralen en zouten (de
uitloging) verandert sterk door een dergelijk hoge pH waardoor
deze een ander uitlooggedrag vertonen dan een bodem bij een
pH van rond de 6,5. Als de pH ook het naastgelegen grond- en
oppervlaktewater beïnvloed kan dit in landbouwgebieden
bijvoorbeeld nadelige effecten hebben op de waterkwaliteit zodat
drenking van vee (rund, kalf en paard) moet worden ontraden
(Römkens et al. 2019);
Tijdens de verwerking van TGG gedraagt het zich in eerste
instantie hydrofoob (waterafstotend) en in droge conditie
verstuift TGG snel (Brand et al. 2018). Nadat TGG (onder druk) is
verwerkt en enige tijd heeft gelegen werkt het materiaal juist
hygroscopisch (water aantrekkend). Hierdoor bestaat de kans tot
verkitting (verkleving) en hard worden.
Door het vrijwel ontbreken van organische stof is de binding van
stoffen (zoals water, voedingsstoffen en verontreinigingen)
verminderd.
TGG bevat geen bodemleven zoals schimmels, bacteriën en
andere bodemorganismen terwijl een vitale bodem een
volwaardig ecosysteem is met een zeer rijk bodemleven.
Door de thermische reiniging is de kristalstructuur van de
minerale bodemdeeltjes (zoals klei) in de TGG veranderd
waardoor deze afwijkt van de deeltjes in natuurlijke
onbehandelde grond, ook dit draagt bij aan een verminderde
binding van stoffen en een versnelde uitloging van stoffen uit
TGG.
TGG bevat ten opzichte van onbehandelde grond hogere
concentraties kalk, sulfaat, chloride en bromide dan natuurlijke
grond.
De afwijkende structuur van TGG, de neiging tot verkleving, de
hoge concentraties zouten, de hoge pH en het lage organische
stofgehalte beperken de kolonisatie van de TGG door
organismen. Studies tonen aan dat organismen (zowel planten
als bodemleven) de grond mijden en dat onbehandelde TGG ook
na jaren nog geen onderdeel vormde van de omliggende bodem
en het zich daarin bevindende ecosysteem (Kappers, 1990;
Tamis, 1988; van Gestel, 1992 en Tamis, 1993). Slechts één
studie vermelde enige vorm van herstel na toevoeging van
organisch stof en een verdere veroudering van de TGG in het
veld (in de studie tot 7 jaar) (Tamis, 1993). Zolang de TGG niet
gekoloniseerd wordt, kan deze geen onderdeel vormen van de
omliggende bodem ecosysteem.
De initieel hoge pH als gevolg van de mineralogische
samenstelling heeft TGG gemeen met industriële reststoffen die
eveneens bij hoge temperatuur zijn gevormd zoals staalslakken
(pH 12-13), AEC bodemas (pH 11-12) en betongranulaten uit
bouw- en sloopafval (pH 12) (Dijkstra et al. 2019). Deze
materialen worden in Nederland toegepast als bouwstof met een
daarbij behorend normeringskader.

Pagina 72 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

Vanwege de beschreven eigenschappen is bij het gebruik van TGG de
beïnvloeding van de omliggende bodem, grondwater en
oppervlaktewater te verwachten. Bij toepassing van TGG wordt dan ook
aanbevolen om niet alleen rekening te houden met de chemische
kwaliteit, maar ook een afweging te maken van de invloed van de
fysische en biologische eigenschappen van TGG op het omringende
gebied.

Pagina 73 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

Pagina 74 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

5

Verkenning van handelingsopties voor de toepassing van
TGG

Om te kunnen beslissen of TGG duurzaam en veilig (voor mens, plant en
dier) kan worden toegepast worden in dit hoofdstuk opties voor
afweging, toetsing en besluitvorming gepresenteerd. Tezamen vormen
deze opties een aanzet voor een toepassingskader op basis waarvan
beslissingen kunnen worden genomen met betrekking tot de toepassing
van TGG voor uiteenlopende situaties. Het toepassingskader TGG wordt
daarmee een samenstel van criteria, normen en regels. De verschillende
opties kunnen worden ingedeeld naar:
1. aanpassingen binnen het bestaande normeringskader;
2. aanpassingen in het toepassingskader;
3. kwaliteitsverbetering van het product.
In figuur 5.1 is dit schematisch weergegeven. Afhankelijk van de
mogelijke opties van het kader zijn verschillende partijen aan te wijzen
die verbeteringen (aanpassingen) kunnen doorvoeren.
In de volgende paragrafen worden diverse handelingsopties voor TGG
verkend. Hierbij zijn in eerste instantie handelingsopties binnen de
bestaande hergebruikskaders onderzocht. Een eventuele aanpassing van
het bestaande normenkader vraagt meer tijd en onderzoek.

Handelingsopties TGG

Normeringskader

Toepassingskader

Product(kwaliteit)

Nationaal

Gebieds- en
locatiespcifiek

Product en
markt

Figuur 5.1 Schematische weergave van de drie kaders waarbinnen
handelingsopties voor toepassing van TGG zijn verkend.

5.1

Normeringskader

5.1.1

Aanpassing ETW voor TGG
Ook als de TGG voldoet aan het normeringskader van het Bbk en de
Rbk, blijkt er in de praktijk ongewenste uitloging op te treden voor
enkele metalen en zouten. In hoofdstuk 3 en 4 is besproken dat deze
ongewenste uitloging onder andere voortkomt uit de zogenoemde
mismatch tussen de samenstellingsnormen uit het Bouwstoffenbesluit
Pagina 75 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

(de ‘tussenwaarde’ tussen SW1 en SW2, resulterend in de
emissietoetswaarden in de Rbk) versus de uitlogingsnormen uit de Rbk.
Onderliggend probleem hierbij is dat voor veel stoffen de chemische
samenstelling van TGG (zeer) zwak gerelateerd is aan de uitloging.
Daarnaast heeft TGG afwijkende eigenschappen ten opzichte van
natuurlijk grond waardoor metalen zich anders gedragen.
Eén van de onderzochte handelingsopties is een verlaging van de ETW
voor verontreinigingen in TGG. Hoewel dit de inconsistentie tussen
samenstellingsnormen en uitlogingswaarden niet verandert is het een
redelijk eenvoudige aanpassing waardoor de huidige werkwijze kan
worden behouden en de onderzoekslast bij hergebruik van TGG gelijk
blijft.
Om te bepalen welke verlaging van de ETW zou leiden tot een gewenste
beperking van de uitloging en daarmee de bescherming van het
grondwater is gebruik gemaakt van de Figuren 4.4 a t/m f en in bijlage
1. Hieruit kan worden afgelezen welke ETW op basis van de data van
TGG in depot, tot de gewenste beperking zou leiden. Uit de grafieken
van figuren blijkt echter dat een verlaging van de ETW voor TGG geen
werkbare oplossing biedt voor het probleem. De ETW moet voor een
aantal metalen (voornamelijk antimoon, vanadium en molybdeen)
namelijk dusdanig omlaag, dat er bij gehaltes die voorkomen in de
praktijk altijd sprake zou zijn van een verplicht uitloogonderzoek. Het
vooraf toetsen van de samenstelling aan de ETW zou dan geen
toegevoegde waarde meer hebben ten opzichte van de uitloogproef. Dit
principe is geïllustreerd in Figuur 5.2 voor antimoon en vanadium. De
groene lijn geeft aan tot welke waarde de ETW moet worden verlaagd
om bij uitlogingsproeven de maximale emissiewaarde niet te
overschrijden. Hierbij ligt de bulk van de samenstellingsmetingen van
antimoon en vanadium in TGG boven de nieuwe waarde en is
uitloogonderzoek noodzakelijk.
Het uitvoeren van een uitloogonderzoek geeft wel uitsluitsel over de
mate van uitloging van metalen. Als gevolg hiervan neemt de
onderzoekslast voor de toepassing van TGG toe (en ook de kosten en
tijd benodigd hiervoor). Bovendien zal een kwaliteitsverbetering van
TGG voor de metalen antimoon, vanadium en molybdeen noodzakelijk
zijn omdat uit eerder onderzoek door Nieuwenhuis en Lame (2006b) en
uit de grafieken van Figuren 4.4 d t/m f blijkt dat deze metalen de
maximale emissiewaarden voor toepassing van grond in GBT’s nog vaak
overschrijden.

Pagina 76 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

a

b
Figuur 5.2 illustratie van de benodigde verlaging (verticale groene lijn) van de
ETW voor antimoon (a) en vanadium(b) (groen lijn) om ongewenste uitloging
boven de MEWgrond te voorkomen.

5.1.2

Toetsing aan maximale emissiewaarden voor bouwstoffen
Een in de praktijk veel geopperd alternatief voor de huidige toetsing van
TGG is de toetsing aan de maximale emissiewaarden voor nietvormgegeven bouwstoffen (MEWbouwstoffen). De voornaamste reden
hiervoor zijn de afwijkende eigenschappen van TGG versus
onbehandelde grond.
Uit de Figuren 4.4 a t/m f en 4.5 a t/m c blijkt dat een toetsing aan
MEWbouwstoffen niet zondermeer een oplossing geeft voor de
uitlogingsproblematiek van TGG. De uitloogconcentraties voor met name
vanadium, bromide en sulfaat en in mindere mate antimoon, molybdeen
en chloride zijn regelmatig hoger dan de maximale emissiewaarden voor
niet-vormgegeven bouwstoffen. Bovendien is het belangrijk om te
realiseren dat bij de totstandkoming van de MEWbouwstoffen deels andere
uitgangspunten gehanteerd zijn dan de MEWgrond. Zo is de gehanteerde
toepassingshoogte bij afleiding van de emissiewaarden voor bouwstoffen
gelijkgesteld aan 0,5 meter terwijl deze voor grond op 5 meter is
gesteld. Hierdoor is het uiteindelijke beschermingsniveau dus anders
voor grond en bouwstoffen.
Daarnaast is er de laatste jaren veel aandacht voor nieuwe vormen van
hergebruik van grond, bouw- en reststoffen (tezamen secundaire
Pagina 77 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

grondstoffen) die in- of op de bodem worden toegepast. Deze producten
voldoen weliswaar aan de normen uit de Rbk, maar het is de vraag of dit
normenkader en de uitgangspunten om de MEWbouwstoffen te bepalen is
toegerust om de variatie in materialen te kunnen beoordelen. Een
belangrijke gemene deler die de secundaire grondstoffen en TGG
hebben, is de hoge pH, die op zichzelf maar ook in de context van
verhoogde uitloging een invloed kan hebben op het omliggende milieu.
Hieruit volgen toenemende vragen van (lokale) overheden,
ontwikkelaars en grondroerders die terug te voeren zijn op een prudente
en haalbare invulling van de zorgplicht.
De aandacht voor diverse reststromen, grond en bouwstoffen leiden tot
de noodzaak om de kennis van uitloging en effecten te verstevigen. Het
RIVM vindt het wenselijk om hier in een breder kader de komende jaren
structureel aan verder te werken alvorens TGG generiek te toetsen aan
de MEWbouwstoffen.
5.1.3

Uitloging en relatie met pH in normstelling
pH is meermaals aangemerkt als één van de kwaliteitsbepalende
factoren voor TGG. Naast dat de pH zelf een effect kan hebben op de
omgeving en het bodemleven waar TGG wordt toegepast, heeft pH ook
effect op de mate van uitloging van metalen. Metalen kunnen in
verschillende vormen voorkomen in de bodem bijvoorbeeld als anionen
(negatief geladen, zoals antimoon, molybdeen en vanadium), of
kationen (positief geladen, zoals cadmium, koper en zink). De mobiliteit
van metalen is mede afhankelijk van de pH. Naarmate de pH van een
materiaal verandert, kan de mobiliteit van een metalen toenemen of
afnemen. Daarnaast reageren niet alle metalen op dezelfde wijze op een
pH verandering. Zo kan het ene metaal juist mobieler worden als de pH
daalt, terwijl een ander metaal juist minder mobiel wordt (Dijkstra et al.
2009).
In de Figuren 5.3a en b is een eerste verkenning van de invloed van de
pH weergeven op de uitloogconcentraties van antimoon in TGG zoals
deze zijn aangetroffen in de depots. De grijze datapunten verbonden
door lijnen in beide figuren zijn afkomstig van TGG die is gebruikt bij de
aanleg van de Hoge snelheidslijn (HSL) (beschikbaar uit
geanonimiseerde data TNO). Deze datapunten zijn opgenomen om de
relatie met veroudering van de TGG te illustreren. Naarmate de TGG
veroudert neemt de pH af van de begin-pH van ongeveer 12 naar een
verwachtte eindwaarde van ongeveer 8. Die pH-verandering en eind-pH
van ongeveer 8 is ook karakteristiek voor de veroudering van alkalische
reststoffen (Dijkstra et al. 2019 en referenties daarin) zoals
staalslakken. De uitloging van antimoon lijkt op basis van de
beschikbare data eerst toe te nemen naarmate de pH daalt van pH 12
tot ongeveer pH 8 (Figuur 5.3a). Bij pH 8 is de uitloging van antimoon
op het maximum. Hierna neemt de uitloging af tot een pH van ongeveer
4. Bij een lagere pH neemt de uitloging weer toe. Het is dus mogelijk
dat TGG die bij aflevering voldoet aan de normstelling voor uitloging, na
een eerste initiële veroudering tot een pH 8 alsnog de MEWgrond kan
gaan overschrijden. Dit geldt ook voor andere metalen (kat- en anionen)
die verschillend reageren op de verandering van pH.

Pagina 78 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

Het pH-afhankelijke uitlooggedrag van antimoon in TGG (Figuur 5.3a)
lijkt een duidelijk ander patroon te volgen dan in onbehandelde
verontreinigde grond (Dijkstra et al. 2009) en is meer vergelijkbaar met
dat in een AEC bodemas welke als bouwstof wordt toegepast (Cornelis
et al. 2012, Figuur 5.3b). Voor AEC-bodemas wordt verondersteld dat
antimoon bij hoge temperatuur en in aanwezigheid van CaO versneld
van oxidatietoestand verandert van het relatief immobiele antimoon-III
naar het zeer goed uitloogbare antimoon-V (Cornelis et al. 2008;
Cornelis et al. 2012). Tussen pH 10 en 12 pH wordt het
vastleggingsproces van antimoon-V bepaald door cementmineralen, die
oplossen bij veroudering door reactie met koolzuurgas (Cornelis et al.
2012). Nader onderzoek zal moeten uitwijzen in hoeverre deze reacties
van antimoon bij thermische reiniging van grond eveneens een rol
spelen en/of dat de mobiele vorm van antimoon (ook) afkomstig kan
zijn uit het vliegas dat als vulstof in TAG in TGG terecht is gekomen (zie
hoofdstuk 2).

b

a
Figuur 5.3a relatie tussen uitloging antimoon versus de pH van TGG. Data
verbonden door de grijze lijnen betreffen TGG data van pH-afhankelijke proeven
(data afkomstig van metingen bij aanleg hoge snelheidslijn, geanonimiseerde
data TNO) en worden begrensd door de toenmalige hoge detectielimiet. De
overige data betreffen TGG kolomproefresultaten (bij dezelfde L/S verhouding)
uit depots van reinigers (verificatie onderzoek 2019). De donkerblauwe
onderbroken lijn is indicatief voor de trend.
Figuur 5.3b pH afhankelijk uitlooggedrag van antimoon in AEC Bodemas
(Cornelis et al., 2012). Het pH – afhankelijke patroon is vergelijkbaar als in TGG,
de concentratieniveaus in AEC bodemas van Cornelis et al. (2012) zijn
omgerekend hoger dan in TGG.

Naast TGG is bekend dat ook in bepaalde bouwstoffen zoals staalslakken
eenzelfde relatie met pH kan worden waargenomen. Er is in het
verleden reeds onderzoek gedaan naar de invloed van pH op uitloging
van diverse metalen. Het wordt aanbevolen om de wetenschappelijke
kennis over relatie tussen uitloging van metalen en pH in een breder
perspectief te inventariseren met als doel om deze relatie in
normstelling voor TGG en andere bouwstoffen te kunnen verwerken.
Hierdoor wordt een betere relatie verwacht tussen samenstelling
enerzijds en uitloging anderzijds.
Pagina 79 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

5.1.4

Niet genormeerde stoffen
Voor de zouten chloride, sulfaat en bromide worden er in het Bbk geen
verdere eisen of normen gesteld voor TGG. Ervaringen uit de praktijk
tonen aan dat de uitloging van deze zouten wel tot knelpunten kan
leiden bij toepassing van TGG. Zouten zijn in het algemeen erg mobiel
en spoelen daarom gemakkelijk uit naar grondwater en
oppervlaktewater met in meer of mindere mate schadelijke effecten op
de waterkwaliteit en ecologie. De mate van schadelijkheid wordt sterk
bepaald door de wijze van toepassing, locatie, bodemgebruiksfunctie en
hydrologische situatie. Dit is met algemene regels of met een generieke
norm niet te beoordelen.
Bij het afleiden van de MEWgrond voor metalen (volgens de systematiek
beschreven in Verschoor et al. 2006, maar specifiek voor het GBT
scenario met een toepassingshoogte van 5 meter) zijn tegelijk ook
maximale emissiewaarden voor de zouten chloride, bromide en sulfaat
afgeleid volgens dezelfde methodiek als voor de metalen. Deze waarden
zijn niet overgenomen in beleid en ook niet gerapporteerd maar konden
voor dit onderzoek wel achterhaald worden uit persoonlijke dossiers. De
waarden zijn respectievelijk 16 mg/kg (L/S10) voor bromide, 320 mg/kg
(L/S10) voor chloride en 337 mg/kg (L/S10) voor sulfaat voor situaties
met zoet grondwater (projectdossier van Dhr. Dijkstra (TNO) en Dhr.
Comans (WUR) beide voormalig onderdeel van ECN en betrokken bij de
totstandkoming van de maximale emissiewaarden van grootschalige
bodemtoepassingen).
In 2006(b) hebben Nieuwehuis en Lamé reeds onderzocht wat het effect
zou zijn van toetsing van TGG aan deze emissiewaarden. Hierbij werd
geconcludeerd dat onder andere voor antimoon, vanadium, sulfaat en
fluoride het hergebruik van TGG wezenlijk zou worden ingeperkt. Als
deze voorstellen worden vergeleken met de uitloging van de zouten
zoals weergegeven in Figuren 4.5 a t/m c dan blijkt dat ook bij de
huidige kwaliteit TGG bijna alle uitloogconcentraties boven deze
voorstellen liggen. Bij een eventuele invoering van deze waarden, zou
een gelijktijdige kwaliteitsverbetering van de TGG dus noodzakelijk zijn.
Ook wordt bij een eventueel gebruik van deze voorstellen nog geen
rekening gehouden met lokale condities. Het is aannemelijk dat een
hogere emissie van zouten acceptabel is in het geval van brakke en
zoute grondwatersystemen. Het stellen van een landelijke en generieke
norm voor zouten in TGG wordt daarom afgeraden. In paragraaf 5.3
wordt een eerste aanzet voor lokaal toepassingskader voor het
hergebruik van grondstromen met een hoge zoutlast verkend.

5.2

Toepassingskader voor secundaire grondstoffen

5.2.1

Ladder voor toepassing van een secundaire grondstof
Om de vraag naar primaire grondstoffen te verminderen en het storten
van verontreinigde grond te beperken wordt het op verantwoorde wijze
opnieuw gebruiken van grond, bouw en reststoffen gestimuleerd.
Vanwege de afwijkende eigenschappen die deze producten soms hebben
(zoals pH, weinig of geen organische stof), is er voor toepassing in of op
de bodem naast de beoordeling van chemische kwaliteit ook behoefte
aan een handelingsperspectief waarbij rekening wordt gehouden met de
fysische en biologische kenmerken van deze materialen en de wijze van
Pagina 80 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

toepassing. In deze paragraaf wordt daarom een aanzet (prototype)
voor een ‘toepassingskader’ gegeven waarin rekening wordt gehouden
met de fysische en biologische kenmerken van het materiaal enerzijds
en de ontvangende bodem, functie, locatie et cetera anderzijds. Hiermee
kan een locatiespecifieke afweging worden gemaakt voor de toepassing
van het materiaal.
De problematiek rondom het hergebruik van TGG vormde de aanleiding
om een verkenning te doen naar een opzet voor een toepassingskader.
Zoals eerder in paragraaf 1.2 is benoemd, spelen dezelfde vragen ook
bij andere hergebruiksmaterialen zoals staalslakken en bodem-assen. In
deze paragraaf wordt daarom de neutrale term ‘secundaire grondstof’
gebruikt om discussies te vermijden over de beleidsmatige status van
het materiaal zoals grond of bouwstof.
Het toepassingskader is nog in ontwikkeling en is met name bedoeld om
de gedachtenvorming en discussie rondom het duurzaam hergebruik van
secundaire grondstoffen te stimuleren. Het prototype kan worden
verbeterd en aangevuld bij het beschikbaar komen van praktijkervaring,
nieuwe inzichten, meer gegevens en duidelijk omschreven toepassingen.
Daarom is het wenselijk om in een vervolgfase het toetsingskader
verder uit te werken en ook de inbreng van decentrale overheden mee
te nemen.
Artikel 1 in de Wbb en artikel 1 in het Bbk bieden een kader om de
kenmerken van grond en bodem te definiëren, op een zodanige wijze
dat deze voldoet aan de eisen van een vitale bodem die in staat is om
ecologisch te functioneren. Hier wordt onder verstaan dat de bodem een
habitat is voor planten, dieren en micro-organismen, die gezamenlijk en
in interactie met hun abiotische omgeving een ecosysteem in stand
houden. In de huidige praktijk ligt de focus vaak eenzijdig op de risico’s
van verontreiniging, maar dat is slechts één van de aspecten die het
functioneren van het ecosysteem in de weg kan staan. Ook andere
eigenschappen zoals pH van de bodem en organische stof zijn
essentieel.
Sommige secundaire grondstoffen vinden een weg naar
bodemtoepassingen. In het verleden zijn hierbij problemen opgetreden
die de vraag doet rijzen aan welke eisen deze grondstoffen moeten
voldoen om geschikt te zijn voor een bodemtoepassing. Figuur 5.4
presenteert een ladder die gebruikt kan worden om stapsgewijs te
toetsen of een secundaire grondstof aan criteria voldoet. Afhankelijk van
de specifieke bodemtoepassing moet een bepaald niveau van
bescherming van mens, plant, dier én een goed functionerend
ecosysteem in een vitale bodem, geborgd zijn. De trapsgewijze aanpak
maakt inzichtelijk bij welke bodemfunctie de secundaire grondstof
maximaal hoogwaardig kan worden toegepast. Hierbij geldt dat hoe
hoger op de ladder, hoe hoogwaardiger de toepassing.

Pagina 81 van 111

Figuur 5.4 Eerste aanzet tot een afwegingsladder voor toepassing van een secundaire grondstof in of op de bodem. De criteria om een
trede te stijgen zijn genummerd. De toepassingen zijn aangeduid van A tot en met H (de meest hoogwaardige toepassing).
* Toepassing D ‘brakke en zoute condities’ is uitgewerkt in een separate ladder (paragraaf 5.3).

RIVM-briefrapport 2021-0168

De ladder stelt eisen aan de secundaire grondstof die afgestemd zijn op
‘grijze’ en ‘groene’ bodemfuncties. Bij de ‘grijze functies’ worden eisen
gesteld aan de chemische samenstelling, structuur en het uitlooggedrag
en worden er geen aanvullende specifieke ecologische eisen gesteld.
Voor de ‘groene’ functies is het ecologisch functioneren wel een eis. Dan
is bijvoorbeeld organische stof, goede pH en koloniseerbaarheid door het
bodemleven als kenmerk nodig om een hoogwaardig habitat te
realiseren.
Dit toepassingskader wordt niet geschikt geacht om secundaire
grondstoffen te beoordelen voor een bodemtoepassing in
natuurgebieden, omdat de ontwikkeling van natuur en natuurdoeltypen
hoge eisen stelt aan de abiotische en biologische kenmerken en de
relatie tot natuurdoelen. De natuurdoelen zijn als einddoel te divers om
in een generiek beslisschema uit te werken.
5.2.1.1

Ontwerpcriteria
Het toepassingskader is samengesteld op basis van de uitgangspunten
voor de bescherming van het ecosysteem, zoals deze benoemd zijn in
de Wbb en uitgangspunten in het Bbk. Waar uitwerking van het beleid
leidde tot inconsistenties, werd teruggegrepen naar de uitgangspunten
hiervan (NOBO, 2008).
In het toepassingskader zijn drie beschermingsdoelen gehanteerd:
• bescherming van mens (Wbb: gezondheid),
o Voor de bescherming van de mens (gezondheid) werd het
huidige beschermingsniveau conform de regelgeving toegepast
(Bbk).
• bescherming plant en dier voor stoffen (Wbb: ecosysteem)
o Voor bescherming van het ecosysteem (plant en dier) tegen
effecten van stoffen werden de huidige beschermingsniveaus
conform regelgeving toegepast (Bbk; Dirven-Van Breemen et
al. 2007; NOBO, 2008).
• Passend bij een ecosysteem beoogde bodemfunctie (bescherming
ecosysteem; niet uitgewerkt wel benoemd in de Wbb).
o De habitateisen voor groene functies werden geselecteerd op
basis van belangrijke kenmerken voor het functioneren van
het bodemecosysteem. Dit zijn pH, zoutgehalte, organisch
stofgehalte, structuur, koloniseerbaarheid en aanwezigheid
van bodemorganismen.
Voor de drie beschermingsdoelen zijn de volgende beschermingsniveaus
gehanteerd:
• Beschermingsniveaus voor de mens volgens de huidige
regelgeving (Bbk): het MTRhumaan.
• Ecologische beschermingsniveaus voor gehaltes van stoffen in de
bodem volgens het Bbk en de Circulaire bodemsanering, zijnde:
de Achtergrondwaarden (AW), Middenwaarden (HC20 13) en het
Ernstig risico (EReco, HC50) (Dirven-Van Breemen et al. (2007) en
NOBO 2008).
• Voor de habitat-bepalende bodemkenmerken (pH, organische
stof, zoutgehalte, et cetera) worden voorstellen gedaan omdat
13

Hazardous concentration
Pagina 83 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

hiervoor geen wettelijke eisen zijn opgesteld. In dit stadium van
het prototype wordt hier een beperkte getalsmatige uitwerking
aan gegeven. Er is aangesloten bij de systematiek van
bodemfuncties in het Bbk, en de Circulaire Bodemsanering door
overkoepelende (groene) categorieën te formuleren. Deze
hebben een aflopende gevoeligheid voor de sleutelkenmerken
van het bodemecosysteem, namelijk ‘gevoelig’ (zoals natuur),
een grote groep ‘gemiddeld gevoelig’ (bijvoorbeeld. ‘Groen met
natuurwaarden’ zoals landbouw, tuin, volkstuin, recreatiegebied),
en als laatste een groep ‘matig gevoelig’ (‘Groen zonder
natuurwaarden’ zoals industrie en infrastructuur).
Daarnaast wordt de toepassing van secundaire grondstoffen,
onderscheiden in de leeflaagtoepassing of in de ondergrond (dieper dan
0,5 m). De leeflaag bevat de grootste dichtheden organismen, de
hoogste organische stof gehalten en is door de hoge biologische
activiteit kwetsbaar. Daarnaast staat de leeflaag het meest direct in
contact met bovengrondse onderdelen van het ecosysteem, inclusief de
mens die een grote invloed heeft op de leeflaag. De ondergrond bevat in
het geheel genomen vergelijkbare aantallen organismen, maar deze zijn
in een (zeer) lage dichtheid aanwezig, waardoor verstoring minder
makkelijk optreedt. Hierdoor worden de toepassingseisen die gesteld
worden aan de secundaire grondstof in eerste instantie gedicteerd door
de vraag of het een ondergrond of leeflaagtoepassing betreft en in
tweede instantie pas of het geschikt is voor de functieklasse ‘industrie
en infrastructuur’ of ‘groen met natuurwaarden’.
De bodemfunctie ‘natuur’ valt in de hoogste gevoeligheidsklasse, maar
werd uitgesloten voor toepassing van gebiedsvreemd materiaal op
ecologische gronden, omdat deze functie de hoogste, en vaak zeer
gebiedsspecifieke, eisen stelt aan de bodemkwaliteit. Een dermate
specifieke invulling kan niet in een generiek kader worden gevat.
5.2.1.2

Korte omschrijvingen van de potentiele toepassingen
In de ladder zijn acht toepassingen geformuleerd, van A, de meest
laagwaardige toepassing, tot en met H, de meest hoogwaardige
denkbare toepassing voor een secundaire grondstof (de letters komen
overeen met die in Figuur 5.4). De acht toepassingen worden hieronder
kort omschreven: A tot en met D betreft de ‘grijze’ toepassingen, D tot
en met H betreft de ‘groene’ toepassingen waaraan aanvullende eisen
worden gesteld voor wat betreft het habitat van het specifieke
ecosysteem. Toepassing D kan afhankelijk van de situatie, zowel in de
‘grijze’ als ‘groene’ categorie vallen.
De ingang tot de toetsingsladder is een secundaire grondstof waarvoor
een optimale toepassing moet worden gevonden.
A. De eerste toepassing is de beoordeling of een secundaire
grondstof al dan niet voldoet aan de basiskenmerken van een
minerale stof, namelijk een minimum totaalgehalte aan silicium,
calcium en aluminium (10%). Indien de grondstof hieraan niet
voldoet valt de beoordeling buiten dit kader.
B. Toepassing onder afdekking of verharding in werken conform de
voorwaarden uit het Bbk en met aanvullende voorwaarden zoals
isoleren, beheersen en controleren, die onaanvaardbare
Pagina 84 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

blootstelling van mens, plant en dier aan stoffen in het materiaal
voorkómen. Bovendien moet het materiaal terugneembaar zijn.
C. Toepassing onder afdekking of verharding en in werken conform
de voorwaarden uit het Bbk.
D. Toepassing bij brakke en zoute condities. Hieronder valt een
waaier aan brakke of zoute toepassingen die verder niet worden
uitgewerkt in dit prototype (zie ook paragraaf 5.3).
E. Toepassing in de ondergrond bij de ecologische functieklasse
‘Ander Groen’ zonder natuurwaarden. Dat is open bodem naast
bebouwing, industrie en/of infrastructuur in de
bodemfunctieklasse met een matige gevoeligheid voor
ecologische risico’s. De secundaire grondstof dient bedekt te
worden met een leeflaag van minimaal 0,5 m dikte of meer, met
bij voorkeur gebiedseigen grond.
F. Toepassing in de ondergrond bij de functieklasse ‘Groen met
natuurwaarden’, met een gemiddelde gevoeligheid. Dit betreft
de open bodem bij diverse bodemfuncties: wonen met tuin,
sport- en recreatieterreinen en parken. De secundaire grondstof
dient bedekt te worden met een leeflaag van 0,5 m dikte of
meer, met bij voorkeur gebiedseigen grond.
G. Leeflaagtoepassing bij de functieklasse ‘Ander Groen’ zonder
natuurwaarden. Dat is open bodem naast bebouwing, industrie
en/of infrastructuur in de bodemfunctieklasse met een matige
gevoeligheid voor ecologische risico’s. De secundaire grondstof
kan toegepast worden in de leeflaag, als de ontvangende bodem
een vergelijkbare structuur heeft.
H. Leeflaagtoepassing bij de functieklasse ‘Groen met
natuurwaarden’. Dit betreft open bodem geschikt voor diverse
bodemfuncties zoals wonen met tuin, sport- en recreatieterreinen
en parken in de bodemfunctieklasse met een gemiddelde
gevoeligheid. De secundaire grondstof kan toegepast worden in
de leeflaag, als de ontvangende bodem een vergelijkbare
structuur heeft. De functieklasse groen met natuurwaarden is
afhankelijk van een ‘gezonde bodem’. De eigenschappen hiervan
variëren met het bodemtype (zand, klei, veen en löss) en het
type natuurwaarden. Uit het voormalige Landelijk Meetnet
Bodemkwaliteit, en het meetprogramma met de
Bodembiologische Indicator, zijn referentiebeelden afgeleid voor
een goede ecologische bodemkwaliteit (Rutgers et al. 2007).
Wanneer grond van elders wordt toegepast moet die
vergelijkbaar zijn qua samenstelling met de lokale bodem.
5.2.1.3

Eisen die aan de secundaire grondstof gesteld worden voor een
toepassing.
Hieronder worden de eisen die aan de secundaire grondstof gesteld
worden voor een bepaalde toepassing kort omschreven. De opsomming
komt overeen met die in Figuur 5.4.
1. In stap 1 wordt bepaald of het toe te passen materiaal geschikt is
om als een minerale reststof in aanmerking te komen voor
eventuele toepassing in of op de bodem, of in werken. Het
criterium is een gesommeerd gehalte van minimaal 10% silicium,
calcium en aluminium.
2. In deze stap wordt getoetst aan a) de chemische samenstelling,
en b) andere chemische karakteristieken zoals uitloging. In deze
Pagina 85 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

stap wordt aangesloten bij de bestaande formele
beoordelingskaders zoals het Bbk.
a) De chemische samenstelling wordt getoetst aan (lokale)
Maximale waarden uit de Rbk zodat de risico’s voor mens,
plant en dier voldoen aan gestelde beschermingsnvieaus.
Van belang hierbij is dat de juiste Maximale waarden of
Lokale maximale waarden bij de beoogde bodemfunctie
worden toegepast respectievelijk wonen of industrie.
b) Een adequate toetsing van de mate van uitloging. Uit de
eerdere analyse in deze rapportage blijkt dat toetsing aan de
ETW voor TGG onvoldoende zekerheid biedt ten aanzien van
het voorkómen van ongewenste uitloging. Daarom moet
overwogen worden om aanvullend representatieve
uitloogexperimenten te doen, dan wel het normeringskader
te herzien om de uitloging van materiaal met een afwijkende
pH of zoutgehalte adequaat te kunnen beoordelen. Voor een
representatief onderzoek dient ook een toekomstige
verandering in de pH of zoutlast gemodelleerd en
experimenteel geverifieerd te worden.
Ten opzichte van de gangbare praktijk in het Bbk, biedt stap 2 uit
het toepassingskader een extra gebruiksmogelijkheid voor grond
en TGG waarvan de chemische samenstelling en/of uitloging
boven respectievelijk de Maximale waarden en Maximale
emissiewaarden liggen. Namelijk toepassing onder voorwaarden
zoals aanvullende beheersmaatregelen. Welke voorwaarden dit
zijn is afhankelijk van de secundaire grondstof en de locatie
(locatiespecifieke eigenschappen en functie of gebruik) van
toepassing. In de verdere ontwikkeling van het toepassingskader
is het dan ook wenselijk om deze stap definitief vorm te geven
samen met de decentrale en landelijke overheden. In dat geval
moet namelijk ook een besluit worden genomen over in hoeverre
het wenselijk is om voor secundaire grondstoffen een
onderscheid te maken (voor wat betreft de beoordeling) tussen
grond en bouwstoffen en de daarbij behorende normenkaders
zoals we dat nu kennen vanuit de Rbk.
3. Deze stap is aanvullend op de chemische toetsing op basis van
abiotische kenmerken van de reststof, zoals de zuurgraad,
verkitting, verklevingsgedrag, compactie en andere
waterregulerende kenmerken. Tevens wordt getoetst op de
aanwezigheid van het aandeel bodemvreemd materiaal zoals
plastic, steenslag en hout. Met uitzondering van het %
bodemvreemd materiaal, bestaan voor toetsing in deze stap
(nog) geen formele normen of criteria waaraan dient te worden
voldaan. De criteria die in de ladder kunnen worden gehanteerd
hebben geen formele status. Voor sommige eisen zijn eenvoudige
indicatoren en meetmethoden beschikbaar, zoals de zuurgraad of
gehalte bodemvreemd materiaal. Voor andere indicatoren zijn er
modificaties van standaard protocollen nodig. In de verdere
ontwikkeling van het toepassingskader is het wenselijk om deze
stap definitief vorm te geven samen met de decentrale en
landelijke overheden.
4. Deze stap toetst aan de zoutlast van het materiaal, omdat
sommige secundaire grondstoffen hoge concentraties of grote
hoeveelheden zout bevatten. Dit is via een simpele
Pagina 86 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

geleidbaarheidsmeting aan representatieve monsters en
volumegegevens van het materiaal te kwantificeren. Ook de
ionensamenstelling is een geschikte indicator. De verdere
toetsing voor de diverse brakke en zoute condities is niet
uitgewerkt in dit prototype van de ladder, maar als zelfstandig
toepassingskader zoals beschreven in paragraaf 5.3.
5. Deze stap betreft een toetsing aan een minimum organische
stofgehalte, voor toepassing in de ondergrond. Organische stof is
een sleutelkenmerk voor vitale (bodem)ecosystemen. Voor
verschillende functies en voor toepassing in een leeflaag of in de
ondergrond dienen specifieke criteria te worden gehanteerd. Op
basis van daadwerkelijk gemeten organische stofgehalten in de
Nederlandse bodem kunnen in een vervolg voorstellen worden
gedaan.
6. Naast het organische stofgehalte is doorwortelbaarheid en
koloniseerbaarheid van de secundaire grondstof voor planten en
(bodem)dieren een factor om te toetsen. Er zijn testsystemen
beschikbaar om dit te meten, maar toetscriteria moeten nog
nader worden uitgewerkt.
7. Als laatste kan de reststof of secundaire grondstof getoetst
worden op de aanwezigheid van bodemleven, de dichtheid en de
diversiteit aan bodemorganismen. Er wordt voorlopig voorgesteld
om de 5 percentiel van de Nederlandse bodem te nemen als een
(niet formele) minimale waarde voor de dichtheid en diversiteit
van het bodemleven. Voor regenwormen, potwormen, bacteriën,
aaltjes en mijten en springstaarten zijn die gegevens bekend.
Als vervolgstap in de ontwikkeling van het toepassingskader wordt
aanbevolen om toetscriteria van de ladder verder in te vullen en de
ladder te testen op basis van praktijkervaring en voor de toepassing van
diverse secundaire grondstoffen. Daarnaast is het wenselijk om ook de
inbreng van decentrale overheden mee te nemen. In hoofdstuk 6 van
deze rapportage wordt een vervolg nader toegelicht. Tenslotte is van
belang om te onderzoeken welke incentives (of prikkels) er kunnen
worden ontwikkeld voor de stimulering van hoogwaardige toepassingen.
5.3

Toepassingskader voor secundaire grondstoffen met hoge
zoutlast
Voor de toepassing van secundaire grondstoffen met een hoog gehalte
aan zouten geldt dat de hoge mobiliteit van zouten een nadere invulling
van het toepassingskader vraagt. In figuur 5.5 is een eerste aanzet
daarvoor. Figuur 5.5 zou als specifieke invulling van stap D van de
afwegingsladder (figuur 5.4) kunnen dienen.
Het toepassingskader voor zouten is in de eerste plaats ontwikkeld voor
secundaire grondstoffen met hoge concentraties chloride. Bij TGG en
mogelijk ook bij andere secundaire grondstoffen is ook sulfaat van
belang. Sulfaat is daarom in dit verband in de toetsing meegenomen op
dezelfde manier als bij de toetsen voor chloride uitgaande van directe
effecten als gevolg van verzilting. De afweging voor sulfaat is hierbij nog
onvolledig omdat naast verzilting ook secundaire effecten van belang
kunnen zijn zoals eutrofiering, sulfidevorming en effecten op vee (koper
tekort als gevolg van effect sulfaat op metabolisme). Deze secundaire
Pagina 87 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

effecten van sulfaat zijn in deze versie van de ladder nog niet verder
uitgewerkt.

Figuur 5.5 eerste aanzet tot een geschematiseerde weergave van het
toepassingskader voor secundaire grondstoffen met een hoge zoutlast.

In stap 1 wordt bepaald of de beoogde toepassing plaatsvindt in een
natuurgebied. Zoals ook bij de toepassingskader voor secundaire
grondstoffen is beschreven stelt de ontwikkeling van natuur en
natuurdoeltypen hoge eisen aan de abiotische en biologische
omgevingsfactoren. Daarom wordt voor een toepassing van secundaire
grondstoffen in een natuurgebied geadviseerd een locatiespecifieke
beoordeling uit te voeren waarbij expliciet rekening wordt gehouden met
de natuurdoeltypen of alleen gebiedseigen grond toe te passen.
Als basis voor stap 2 in de zoutladder worden kunnen de volgende
toetswaarden worden gehanteerd voor respectievelijk chloride en
sulfaat:
Chloride:
• drinkwaterbereiding (bedrijfstechnische parameter) 150 mg/l;
• oppervlaktewater ten behoeve van drinkwaterbereiding 150mg/l;
• MTReco oppervlaktewater 200 mg/l.
Sulfaat:
• drinkwaterbereiding (organoleptische/esthetische prameters) 150
mg/l;
• oppervlaktewater ten behoeve van drinkwaterbereiding 100
mg/l;
• MTReco oppervlaktewater 100 mg/l.
Vooralsnog is het MTRecologie als uitgangspunt aangehouden. Indien de
secundaire grondstof wordt toegepast in of nabij een
grondwaterbeschermingsgebied kan overwogen worden om de waarde
voor drinkwaterbereiding te hanteren.
Pagina 88 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

Om het effect van verzilting in te schatten (stap 2 en 3) is gebruik
gemaakt van tabel 5.1 bij toepassing in landbouwgebied of een ander
gebied met een beschermingsprogramma tegen verzilting. De mate van
verzilting wordt bepaald op basis van de bijbehorende geleidbaarheid in
microS/cm. Een mogelijk nevenprobleem bij verzilting is sodicity.
Sodicity is een overmaat van natrium vergeleken met calcium en
magnesium. Het probleem is daarbij dat een overmaat aan Na+ ionen de
Ca2+ ionen in het bodemcomplex verdringt met als gevolg verlies aan
bodemstructuur en verslemping. Sodicity is te verhelpen met bekalking
en laten uitregenen/uitloging van de zoutlast.
Tabel 5.1 Oogstreductie ten gevolge van niveaus van verzilting bij verschillende
bodemtypen (Moebius-Clune et al. 2017).

Geleidbaarheid
[μS/cm]*1

Graad van
verzilting
Niet verzilt
Licht verzilte
grond
Matig verzilt
Sterk Verzilt
Zeer sterk verzilt

Effect

Oogst opbrengst
Verwaarloosbaar
effect
Alleen oogstreductie
van meest gevoelige
gewassen
Oogstreductie voor
de meeste gewassen
Alleen tolerante
gewassen geven
goede opbrengst
Alleen zeer tolerante
gewassen geven
goede opbrengst

Grof
zand
tot
lemig
zand
mediaan

Lemige
fijn
zand
tot
leem
mediaan

Siltig
leem
tot
kleilee
m
mediaan

mediaan

550

600

650

700

1800

2200

2000

1900

3500

4300

3800

3600

6700

8800

7600

7200

>9000

>11500

>10100

>9500

In stap 4 is de generieke bovengrens voor toepassing in een gebied met
zoet grondwater voorgesteld van 2000 μS/cm. Dit komt overeen met de
geleidbaarheid in een licht verzilte grond.
In stappen 4 en 5 wordt toepassing in een GBT onder afdekking
mogelijk gemaakt. De functie van een afdekking is voornamelijk om
blootstelling van organismen in de bovenlaag van de bodem te
voorkomen en om (door het waterbergend effect) het effectief
infiltrerende regenwater in de lagen daaronder te verminderen.
Net als voor het toepassingskader voor secundaire grondstoffen wordt
voor het toepassingskader voor zouten aanbevolen om de
afwegingsladder (Figuur 5.5) te testen op basis van praktijkervaring
voor diverse secundaire grondstoffen. Daarnaast is het wenselijk om de
mogelijkheden voor een afweging van secundaire effecten als gevolg
van hoge sulfaat concentraties verder te verkennen.

Pagina 89 van 111

Siltige
kleilee
m tot
klei

RIVM-briefrapport 2021-0168

5.4

Verbetering productkwaliteit
In paragraaf 2.2.1 van deze rapportage zijn kwaliteit bepalende
processen voor TGG geïdentificeerd. Samen met de geconstateerde
knelpunten bij de toepassing van TGG zijn verschillende
verbeteringsopties voor de productkwaliteit geïdentificeerd. Benadrukt
wordt dat dit een eerste verkenning is en dat de technische- en
economische haalbaarheid om nader onderzoek vraagt. In de paragraaf
wordt daarom volstaan met een korte kwalitatieve beschouwing van de
wenselijkheid en mogelijkheden van kwaliteitsverbetering en een
maximaal hoogwaardige toepassing. Door de producenten wordt op dit
moment (2021) gewerkt aan een verbeteringsslag waardoor mogelijk
overlap bestaat met het hetgeen hieronder wordt voorgesteld.

5.4.1

Hoogwaardig hergebruik bestaand product
Het reinigen en hergebruik van licht verontreinigde grond heeft de
voorkeur boven storten van grond. Hierdoor neemt de vraag en het
gebruik van primaire grondstoffen zoals zand en grind af en wordt de
afvaldruk naar de komende generaties verminderd.
Het Nederlandse beleid is er op gericht om de circulaire economie
(kringloopeconomie) te stimuleren. Hoewel er meerdere definities van
circulaire economie bestaan, is het gedeelde uitgangspunt:
Een economisch systeem van gesloten kringlopen waarin grondstoffen,
onderdelen en producten hun waarde zo min mogelijk verliezen,
hernieuwbare energiebronnen worden gebruikt en systeemdenken
centraal staat. Veel definities raken aan het sluiten van
materiaalkringlopen zoals dit ook in een natuurlijk ecosysteem gebeurt.
Afval en vervuiling zouden door slim ontwerp uitgebannen moeten
worden, zodat producten en materialen in gebruik gehouden kunnen
worden en een circulaire economie kan zelfs leiden tot het regenereren
van natuurlijke systemen door nutriënten terug te geven aan bodem en
ecosystemen (Ellen MacArthur Foundation, 2021; Het Groene Brein,
2021 en Corona et al. 2019).
De circulaire economie richt zich dus op het zo hoogwaardig mogelijk
inzetten en hergebruiken van grondstoffen in de verschillende schakels
van de productieketen. Hierbij geldt dat verbranding van producten
bijvoorbeeld om energie te creëren vaak wordt beschouwd als een
laagwaardig hergebruik. Ook het storten van bouwafval als verharding
onder wegen kan worden beschouwd als hergebruik, maar van
laagwaardige kwaliteit.
Dit geldt in zekere zin ook voor het hergebruik van TGG. TGG kan niet
zonder meer worden beschouwd als restproduct van een
productieproces. TGG is immers het eindproduct van een
reinigingsproces met de intentie om grond weer herbruikbaar te maken
ten opzichte van het beginproduct. Toch is ook voor TGG een
kwaliteitsverbetering binnen de definities van een Circulaire Economie
mogelijk wat tot een hoogwaardiger gebruik kan leiden en negatieve
gevolgen van hergebruik kunnen worden ondervangen. Bijvoorbeeld
door nabehandeling van het eindproduct waardoor het meer
overeenkomsten krijgt met de kenmerken van natuurlijke onbehandelde
gronden.
Pagina 90 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

Hierbij valt de denken aan:
• Kunstmatige veroudering van TGG door (een combinatie van):
o Carbonatatie: chemische reactie waarbij koolstofdioxide
reageert met calciumhydroxide en calciumcarbonaat gevormd
wordt wat leidt tot pH verlaging. Er zal dan onderzoek gedaan
moeten worden naar het effect op de uitloging van enkele
probleemmetalen zoals vanadium, antimoon en molybdeen.
o Toevoegen hoogwaardige organische stof aan TGG.
o Wassen van TGG: door stimuleren van uitloging van zouten en
mobiele metalen is er mogelijk minder ongewenste uitloging
bij toepassing. Dit principe wordt reeds toegepast bij AEC
bodemassen.
Naast behandeling van het eindproduct kan ook fractionering van TGG in
diverse bruikbare fracties de toepasbaarheid vergroten. Problematische
fractiestromen (fracties met hoge concentraties metalen en de fijne
fractie met vliegas) kunnen gescheiden worden van bijvoorbeeld de
relatief schone fracties grind en zand. De resterende verontreinigde
fractie is qua omvang kleiner en komt wellicht voor een verdere
nabehandeling in aanmerking.
5.4.2

Transitie naar systeemdenken en nieuwe producten
Materialen verliezen vaak een deel van hun waarde wanneer zij worden
gerecycled. Dit gebeurt bijvoorbeeld wanneer verschillende soorten
plastic worden vermengd, waardoor gebruiksmogelijkheden worden
beperkt (RIVM, 2021). Ook TGG wordt gemengd met verschillende
materiaalstromen die de kwaliteit van het eindproduct beïnvloeden en
waardoor de gebruiksmogelijkheden kunnen afnemen.
Een tweede en wellicht nog belangrijker aspect dat binnen een circulaire
economie centraal staat is het systeemdenken. Bij systeemdenken
worden processen zo ingericht dat het eindproduct een zo hoog
mogelijke kwaliteit krijgt en daarmee de afzet kan worden verruimd. In
plaats van het productieproces, of in het geval van TGG het
reinigingsproces, staat het eindproduct centraal.
Voor TGG kan hierbij gedacht worden aan:
• Het bij voorkeur separaat reinigingen van verschillende
materiaalstromen en in het bijzonder TAG, zodat individuele
materiaalstromen een hoogwaardigere eindkwaliteit krijgen.
Indien het om procestechnische redenen toch gewenst is om
verontreinigde grond en andere materiaalstromen (zoals TAG)
gezamenlijk te reiniging:
• De bijmenging te optimaliseren tot het meest hoogwaardige
eindproduct, ofwel bijmenging van andere materiaalstromen
beperken tot een minimum.
• Alleen materiaalstromen te mengen van vergelijkbare chemische
en fysische kwaliteit.
• De blootstellingsduur, belading, menging en
temperatuurscontrole van het reinigingsproces verbeteren,

Pagina 91 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

•

bijvoorbeeld een lagere belading van de trommel en langere
verblijftijd.
Voorafgaand aan het reinigingsproces de partij- en
proceskritische parameters van een materiaalstroom beter te
definiëren. Een voorbeeld hiervan is de hoeveelheid kalk of
vliegas in een partij TAG welke nu niet als proceskritische
parameters zijn aangemerkt (zie ook H3), maar wel een grote
impact hebben op de eindkwaliteit en eigenschappen van TGG.

Pagina 92 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

6

Conclusie en aanbevelingen

6.1

Conclusies
TGG bestaat uit een mengsel van verontreinigde grond en andere
materiaalstromen (voornamelijk TAG), die gezamenlijk zijn verhit om
organische verbindingen te verwijderen. TGG wordt voor toepassing in
en op de bodem beoordeeld als zijnde grond conform het Bbk en Rbk en
voor toepassing getoetst aan het bijbehorende normenkader. Ondanks
toetsing aan het normenkader zijn in het recente verleden problemen
ontstaan nadat TGG is toegepast. Zo bleken monsters met TGG niet
altijd te voldoen aan de MWI voor metalen en organische verbindingen.
Met name de aanwezigheid van vluchtige organische verbindingen werd
niet verwacht vanwege de thermische behandeling. Ook bleek er in de
praktijk sprake te zijn van hoge gehalten aan zouten, een hoge pH en
als gevolg daarvan een ongewenste uitloging van metalen en zouten
naar grond- en oppervlaktewater. Op basis van toetsing aan de normen
werd dit niet verwacht.
Uit een nadere analyse van verschillende datasets van TGG blijkt dat
TGG heterogeen van samenstelling is. Dat wil zeggen dat per partij
variatie bestaat in de concentraties van stoffen in TGG. Het merendeel
van de onderzochte monsters voldoet aan de klasse industrie. Op basis
van de chemische samenstelling wordt TGG geclassificeerd als (licht)
verontreinigd materiaal. TGG bevat verontreinigingen met concentraties
boven de Achtergrondwaarde. Dat TGG niet kan worden geclassificeerd
als schone grond is met name relevant voor de uitloogproblematiek
welke geassocieerd wordt met TGG.
De uitloging van metalen uit TGG wordt getoetst aan de hand van de
ETW en de MEWgrond uit de Rbk. De ETW fungeert hierbij als
drempelwaarde voor nader uitloogonderzoek. Als de concentraties in
TGG voldoen aan de ETW is geen uitloogonderzoek noodzakelijk omdat
wordt aangenomen dat de daadwerkelijke uitloging de MEWgrond niet
overschrijdt. In de praktijk is echter gebleken dat met name voor de
stoffen antimoon, molybdeen en vanadium de voorspellende waarde van
de ETW niet overeenkomt met de daadwerkelijke uitloogemissies. Er
vindt uitloging plaats tot boven MEWgrond terwijl dit op basis van de
toetsing aan de ETW dus niet wordt voorspeld. Het omgekeerde komt
overigens ook voor, waarbij bijvoorbeeld voor de metalen koper en zink
op basis van de toetsing uitloging wordt verwacht, maar bij nader
uitloogonderzoek blijkt de MEWgrond in praktijk niet te worden
overschreden. De data-analyse van de TGG in depots en praktijkcasus
Bunschoten bevestigen dit beeld. Een verklaring voor dit verschil is deels
terug te voeren op het verschil in de onderbouwing van de ETW en de
MEWgrond en deels terug te voeren op de specifieke eigenschappen van
TGG.
Het hergebruik van TGG werd tot 2008 beoordeeld middels het
Bouwstoffenbesluit. De bijbehorende emissiewaarden voor uitloging
waren gebaseerd op het principe van marginale bodembelasting. In de
praktijk leidde dit tot problemen met het hergebruik van gereinigde en
Pagina 93 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

licht verontreinigde grond door uitloging van antimoon, molybdeen,
seleen, vanadium, fluoride, sulfaat, chloride en bromide. De TCB heeft in
2003 geadviseerd vrijstelling van een uitloogtoets te verlenen als de
samenstellingswaarde voor schone grond uit het Bouwstoffenbesluit
(SW1) niet wordt overschreden. In de daaropvolgende
vrijstellingsregeling, en later middels de ETW in de Rbk, is hier invulling
aan gegeven door een samenstellingswaarde vast te stellen als
gemiddelde van SW1 (criterium voor ‘schone grond’) en SW2 (criterium
voor ‘niet-schone grond’), of Achtergrondwaarde en interventiewaarde
voor stoffen waarvoor geen SW1 of SW2 beschikbaar waren.
In het advies van de TCB wordt gesteld dat de uitloging van schone
grond beperkt is vanwege de relatief lage concentraties in schone grond.
Deze opmerking is correct, maar alleen in de context dat onder het
Bouwstoffenbesluit de immissienormen gebaseerd waren op het concept
‘vracht’ (oftewel marginale bodembelasting), gekoppeld aan
toepassingshoogte, en nog niet op de risicobenadering zoals die gebruikt
wordt in het Bbk. Bovendien is de samenstellingswaarde zoals
uiteindelijk opgenomen in de Vrijstellingsregeling en als ETW in de Rbk
niet gelijk aan de samenstellingswaarde voor schone grond (SW1) zoals
de TCB voorstelde, maar het gemiddelde van SW1 en SW2. Feitelijk een
verruiming van de definitie van schone grond. De keuze van de ETW als
drempelwaarde voor het doen van een uitloogproef, afkomstig uit het
Bouwstoffenbesluit enerzijds, en de onderbouwing van de MEWgrond in de
Regeling Bodemkwaliteit anderzijds, is vanwege de later ingestelde
risicobenadering voor de MEWgrond niet goed te verantwoorden want
uitgangspunten en onderbouwing sluiten niet op elkaar aan. Uit dit
voorliggend onderzoek blijkt namelijk dat de samenstelling van een
partij TGG geen zeggingskracht heeft voor de uitloging van
verontreiniging uit diezelfde partij. Voor TGG geeft de eerder afgeleide
samenstellingseis van het Bouwstoffenbesluit dan ook onvoldoende
borging voor het voldoen aan de nieuw afgeleide MEWgrond (uitloging)
onder het Bbk.
Daarnaast heeft TGG eigenschappen die afwijken van onbehandelde
(natuurlijke) grond waar bij de vaststelling van ETW van is uitgegaan.
Deze verschillen zijn van invloed op de uitloging van met name de
metalen antimoon, molybdeen en vanadium. TGG heeft bijvoorbeeld een
veel hogere pH dan onbehandelde grond, waardoor verontreinigingen
zich anders gedragen. De mobiliteit van metalen is onder andere
afhankelijk van de pH. Op termijn zal de pH door veroudering van TGG
dalen en kan de uitloging van metalen dus veranderen ten opzichte van
het pas gereinigde product. Voor sommige metalen zal dit naar
verwachting tot een toename leiden van de uitloging, voor andere tot
een afname. Voor een langdurig duurzame toepassing van TGG is het
daarom wenselijk om het pH effect nader te verkennen en in
normstelling te verdisconteren.
Een ander aandachtspunt is dat door de verhitting TGG geen organische
stof bevat en er een verandering van de kristalstructuur van de minerale
bodemdeeltjes (zoals klei) kan optreden, waardoor verontreinigingen
vatbaarder worden voor uitloging. Dit draagt eveneens bij aan een hoge
uitloging van metalen. Naast uitloging van metalen is er ook sprake van
een hoge uitloging van bromide, chloride en sulfaat. Voor deze stoffen
Pagina 94 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

worden in de Rbk voor grootschalige bodemtoepassingen (GBT) geen
nadere eisen gesteld. In gebieden met zoet grond- en oppervlaktewater
kunnen hierdoor schadelijke effecten optreden voor plant en dier omdat
deze van nature niet gewend zijn aan de hoge zoutgehaltes.
Samenvattend kan worden geconcludeerd dat het toetsingskader van
het Besluit bodemkwaliteit niet- of onvoldoende toereikend is voor
beslissingen met betrekking tot een veilige en duurzame toepassing van
TGG in of op de bodem, specifiek in GBT.
Tot slot zijn in deze evaluatie diverse handelingsopties onderzocht
binnen het bestaande beleidskader. Deze opties zijn in te delen in
voorstellen voor aanpassing van de normstelling, het toepassingskader
en kwaliteitsverbetering van het product. In tabel 6.1 worden deze
opties samengevat.
Tabel 6.1 samenvattend overzicht van de handelingsopties.

Knelpunt

Mismatch
normen voor
samenstelling en
uitloging

Uitloging zouten
(niet
genormeerde
stoffen)

Uitloging
metalen

Normeringskader
• Altijd uitloogonderzoek
• Bij overschrijding ETW
uitloog-onderzoek op
alle stoffen
• pH-range definiëren
waarvoor toetsing aan
de ETW-grond
toepasbaar is
• Verkenning herziening
ETW op basis van
risicobeoordeling en
mate van uitloging
• Uitloogonderzoek
• Vrachtbenadering
• Risico’s voor de
kwaliteit grondwater
beoordelen en toetsen

• Uitloogonderzoek

Handelingsopties
Toepassingskader

• Locatiespecifieke
beoordeling
middels
toepassingsladder
zouten

• Expliciet
beoordelen op
molybdeengehalte bij
gebruik in
gebieden met
veeteelt ivm
specifieke
werking

Productie
• Zorg voor pH in
normale range van
bodems

• Aanpassing
productieproces door
beheersing effecten
van bijmenging
andere
materiaalstromen
beperken
• Kwaliteitsverbetering
door wassen als
nabehandeling
• Aanpassing
productieproces door
optimalisatie
bijmenging (TAG)
• Kwaliteitsverbetering
door wassen als
nabehandeling
• pH verlaging

Pagina 95 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

Knelpunt
Organische
verontreinigingen
boven maximale
waarde industrie

Normeringskader

Handelingsopties
Toepassingskader
• Bij overschrijding
maximale
waarden industrie
niet toepasbaar

Hoge pH

• Aandacht voor
uitloogkarakteristieken
(onder invloed van pH
verandering, ‘aging’,
wijze van toepassing)

• Locatiespecifieke
beoordeling
middels
toepassingsladder

Ontbreken
bodemleven

• Bij beoordeling grond
ook ecologische
criteria meewegen

• Locatiespecifieke
beoordeling
middels
toepassingsladder

Fysische
eigenschappen
wijken af van
onbehandelde
gronden

• Bij beoordeling grond
ook fysische criteria
meenemen

• Locatiespecifieke
beoordeling
middels
toepassingsladder

1

Productie
• Optimalisatie
reinigings- en
productieproces
• Uitsluiten
herverontreiniging
bijv. door hergebruik
restwater en
bijmenging na
reiniging
• Aanpassing
productieproces door
optimalisatie van de
bijmenging van
ander materiaal
(zoals TAG)
• Kwaliteitsverbtering
door nabehandeling
(zoals wassen)1
• Carbonatatie als
kunstmatige
veroudering tot
meer stabiel product
• Koloniseerbaar
maken voor
bodemleven door
toevoegen organisch
stof,
bodemverbeteraars
en evt. meststoffen
(als voorbehandeling
of in-situ, eventueel
herhaald)
• Korrelverdeling
verbeteren door
fractionering van
TGG in diverse
bruikbare fracties

Vraagt nog onderzoek naar effectiviteit

6.2

Aanbevelingen

6.2.1

Hergebruik van TGG
Voor de toepassing van TGG wordt aanbevolen niet alleen te toetsen aan
de chemische samenstellings- of emissienormen maar ook aan de
fysische en biologische kwaliteit van de TGG, in relatie tot de kwaliteit
en functie van de omliggende (ontvangende) bodem. Daarom wordt
aanbevolen de wijze van toepassing mede in beschouwing te nemen en
te streven naar een zo hoogwaardig mogelijk hergebruik (of
hoogwaardige toepassing). In deze rapportage is hiervoor een eerste
aanzet opgesteld voor een toepassingskader met de afwegingsladder
voor de toepassing van een secundaire grondstof in of op de bodem

Pagina 96 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

(Figuur 5.4) en de afwegingsladder voor secundaire grondstoffen met
hoge zoutenlast (Figuur 5.5).
Naast een toepassingskader is het wenselijk om een stimulans te
ontwikkelen die de kwaliteit van grond, bouw- en reststoffen en
de hoogwaardige toepassing ervan verbetert. Hierdoor wordt beter
aangesloten op een circulaire werkwijze. Zo is het denkbaar om een
laagwaardige toepassing te ontmoedigen terwijl een hoogwaardige
toepassing zou kunnen worden gestimuleerd. Ook is hiervoor een
gelijktijdige kwaliteitsverbetering van de TGG noodzakelijk om
ongewenste effecten op het milieu te voorkomen.
6.2.2

Breder onderzoek naar uitloging uit grond, bouw- en reststoffen
De problematiek rond de toepassing van TGG staat niet op zichzelf.
De laatste jaren is een veel aandacht voor nieuwe vormen van
hergebruik van grond, bouw- en reststoffen (tezamen secundaire
grondstoffen) die in- of op de bodem worden toegepast. Deze producten
voldoen weliswaar aan de normen uit de Rbk, maar het is de vraag of dit
normenkader is toegerust op de producten die thans op de markt
komen. Hieruit volgen toenemende vragen van (lokale) overheden,
ontwikkelaars en grondroerders die terug te voeren zijn op een prudente
en haalbare invulling van de zorgplicht. Een toenemende zorg is de
uitloging van stoffen uit deze partijen en de effecten op de kwaliteit van
grondwater en oppervlaktewater en als gevolg hiervan effecten op
mens, plant en dier (ecosystemen). Een belangrijke gemene deler die de
secundaire grondstoffen hebben, is de hoge pH, die op zichzelf maar ook
in de context van verhoogde uitloging een invloed kan hebben op het
omliggende milieu. Het Bbk en Rbk geven, zo is de ervaring, thans
onvoldoende handvatten voor het beheersen van de risico’s met
betrekking tot certificering, vergunningverlening, handhaving en
invulling van de zorgplicht.
De aandacht voor diverse reststromen, grond en bouwstoffen leidt tot de
noodzaak om de kennis van uitloging en effecten te verstevigen. Op
termijn kan deze kennis worden geïmplementeerd in
beslissingsondersteunend instrumentarium en/of in wet- en regelgeving.
Het is wenselijk om hier de komende jaren meer structureel aan verder
te werken. Daarbij valt bijvoorbeeld te denken aan het ontwikkelen van
een alternatief voor normering op basis van samenstelling (ETW), de
periodieke monitoring van bodem en grondwater en hergebruik van
secundaire grondstoffen en een verdere uitwerking van de
toepassingskaders waarvoor in deze rapportage een eerste aanzet is
gedaan. Deze kennis en een daaruit voortkomend toetsings- en
toepassingskader zal ook bijdragen aan een prudente invulling van de
zorgplicht.

6.2.3

Interpretatie wet- en regelgeving
In deze evaluatie zijn in de praktijk ervaren onduidelijkheden en
mogelijke interpretatieverschillen van wet- en regelgeving besproken.
Deze inconsistenties kunnen tot vragen leiden en voor meerdere
interpretaties uitlegbaar zijn waardoor onduidelijkheid bestaat over het
risico op schadelijke effecten bij toepassing van TGG.
Het gaat hierbij met name om de definities van grond en bodem zoals
omschreven in de Wbb, het Bbk (inclusief Rbk) en het op TGG van
Pagina 97 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

toepassing zijnde protocol 7510 voor de procesmatige reiniging van
grond en baggerspecie (zie ook paragraaf 3.4). Het zou dan ook
onderzocht moeten worden of de afstemming van de definities van
grond en bodem leidt tot een begrijpelijker en meer adequaat stelsel.
Bovendien moet voor de invulling van het begrip bodemkwaliteit naast
de chemische-fysische eigenschappen ook de biologische kwaliteit
worden meegenomen bij de afweging. Ook worden in deze rapportage
enkele inhoudelijke aandachtspunten gegeven gedaan voor de huidige
beoordelingsprotocollen.
Ook het bijmengen van andere materiaalstromen (zoals TAG)
voorafgaand aan de gezamenlijke reiniging in relatie tot het gehalte
bodemvreemd materiaal roept in de praktijk vragen op. In het protocol
7510 wordt de term ‘grond cum annexis’ geïntroduceerd voor
afvalstoffen die tot grond kunnen worden omgevormd, door deze samen
te reinigen met grond. In het Bbk is hierover echter geen eenduidige
toelichting terug te vinden. Het wordt aanbevolen om hier duidelijkheid
in te geven en indien nodig randvoorwaarden te stellen aan het mengen
van verontreinigde grond en afvalstromen.
Verder wordt opgemerkt dat volgens het protocol 7510 voor TAG geen
wettelijk bewijs voor vooracceptatie noodzakelijk is, terwijl het hoge
aandeel kalk in TAG de voornaamste verklaring lijkt te zijn van de hoge
pH van TGG en de daarmee geassocieerde (uitloog)problematiek. Het
wordt daarom aanbevolen om de aanwezigheid van kalk in TAG aan te
merken als een proceskritische parameter voor de gezamenlijke
reiniging van verontreinigde grond en TAG.
Daarnaast worden bromide, chloride en sulfaat in TGG slechts als
mogelijke proceskritische parameter aangewezen afhankelijk van
beoogde toepassing (protocol 7510), terwijl deze stoffen in gebieden
met zoet grond- en oppervlaktewater effecten geven op planten en
dieren. Het wordt aanbevolen om zouten standaard als proceskritische
parameter aan te wijzen, zodat de kwaliteit van TGG hierop getoetst kan
worden. Een nadere invulling voor het toetscriterium is in dit geval
noodzakelijk. Daarnaast wordt aanbevolen om nadere eisen te stellen
aan het bijmengen van TAG in verband met het hoge aandeel kalk
daarin. Het doel hiervan is om de pH van TGG structureel te verlagen en
daarmee de uitloogproblematiek te verkleinen.

Pagina 98 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

Referenties

Aalbers Th. G., Van der Zwan J. Th., Van Ruiten L.H.A.M., (1998) BET2: Eerste orde kosten markteffecten bij de invoering van het
Bouwstoffenbesluit. RIVM, Bilthoven, Nederland. Rapportnr. 771402023
Bal, (2018). Besluit activiteiten in de fysieke leefomgeving. Staatsblad
293, 2018. https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-2018-293.html
(voor het laatst geraadpleegd op 26-05-2021)
Bbk, (2007). Besluit bodemkwaliteit. Geldend van 18-12-2019 t/m
heden. https://wetten.overheid.nl/BWBR0022929 (voor het laatst
geraadpleegd op 26-05-2021)
Bodemrichtlijn, (2019). Factsheet thermische reiniging grond.
https://www.bodemrichtlijn.nl/Bibliotheek/bodemsaneringstechnieken/d
-verwerken-van-grond/d2-thermische-reiniging/factsheet-thermischereiniging-grond (geraadpleegd op 20-03-2020)
Bodemrichtlijn, (2019b).
https://www.bodemrichtlijn.nl/Bibliotheek/bouwstoffen-enafvalstoffen/asfalt-beton-teerhoudend-99381 (voor het laatst
geraadpleegd op 20-03-2020)
Bouwstoffenbesluit, (1995). Bouwstoffenbesluit bodem- en
oppervlaktewaterenbescherming. Geldend van 23-11-1995 t/m 01-072007. https://wetten.overheid.nl/BWBR0007667 (voor het laatst
geraadpleegd op 26-05-2021)
Brand E., Baars A.J., Verbruggen E.M.J., Lijzen J.P.A., (2008). Afleiding
van milieurisicogrenzen voor sulfaat in oppervlaktewater, grondwater,
bodem en waterbodem. RIVM, Bilthoven, Nederland. Rapportnr.
711701069
Brand E., Bogte J., Baars B., Janssen P., Tiesjema G., Van Herwijnen R.,
Van Vlaardingen P., Verbruggen E., (2012). Proposal for revised
intervention values soil and groundwater for the 2nd, 3rd and 4th series of
compounds. RIVM, Bilthoven, Nederland. Rapportnr. 607711006
Brand E., Otte P.F., Swartjes F.A., Wintersen A., Janssen P.J.C.M.,
Rutgers M., Hagens W.I., Brouwer M., (2018). Risicobeoordeling van het
gebruik van thermisch gereinigde grond in Perkpolder (Zeeland). RIVM,
Bilthoven, Nederland. Rapportnr. 2018-0063
Brand E., Schouten A.J., Rutgers M., (2020). Risicobeoordeling van het
gebruik van thermisch gereinigde grond bij de Plas van Heenvliet
(Zwartewaal). RIVM, Bilthoven, Nederland. Rapportnr. 2020-0057

Pagina 99 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

Certicon bodemexperts, (2019). Rapportage partijkeuring. Onderzoek
TGG Eemshaven deelpartijen 1-20 (individuele rapportages per
deelpartij). Certicon, Ede, Nederland. Rapportnrs. P2019-0401 t/m
P2019-0420.
Comans R.N.J., Dijkstra J.J., Meeussen J.C.L., Spijker J., Groenenberg
J.E., (2014). Inventarisatie van bodemproceskennis in relatie tot
gevoeligheden en onzekerheden in modellen voor uitloging en reactief
transport van stoffen in de bodem . ECN, Petten, Nederland.
Cornelis G., Johnson C.A., Van Gerven T., Vandecasteele C., (2008).
Leaching mechanisms of oxyanionic metalloid and metal species in
alkaline solid wastes: A review. Appl. Geochemistry 23, 955–976.
Cornelis G., Van Gerven T., Vandecasteele C., (2012). Antimony
leaching from MSWI bottom ash: Modelling of the effect of pH and
carbonation. Waste Manag. 32, 278–286.
Corona B., Shen L., Reike D., Rosales Carreon J., Worrell E., (2019).
Towards sustainable development through the circular economy—A
review and critical assessment on current circularity metrics. Resources,
Conservation & Recycling 151 (2019) 104498
De Wilde P.G.M., Keijzer J., Janssen G.L.J., Aalbers Th.G., Zevenbergen
C., (1992). Beoordeling van gereinigde grond I. Uitloogkarakteristieken
en chemische samenstelling van referentiegronden. RIVM, Bilthoven,
Nederland. Rapportnr. 216402001
De Wilde P.G.M., Anthonissen I.H., Van de Beek A.I.M., Keijzer J.,
(1996). Afzet Afvalstoffen als Secundaire grondstoffen:
Milieuhygiënische kwaliteit van secundaire bouwstoffen. RIVM,
Bilthoven, Nederland. Rapportnr. 771401005
Dijkstra J.J., Meeussen J.C.L., Comans, R.N.J., (2009). Evaluation of a
generic multi-surface sorption model for inorganic soil contaminants.
Environ. Sci. Technol. 43, 6196–6201.
Dijkstra J.J., Comans R.N.J., Schokker J., Meulen M.J. Van Der, (2019).
The geological significance of novel anthropogenic materials: Deposits of
industrial waste and by-products. Anthropocene 28, 100229.
Dirven-Van Breemen E.M., Lijzen J.P.A., Otte P.F., Van Vlaardingen
P.L.A., Spijker J., Verbruggen E.M.J., Swartjes F.A., Groenenberg J.E.,
Rutgers M., (2007). Landelijke referentiewaarden ter onderbouwing van
maximale waarden in het bodembeleid. RIVM, Bilthoven, Nederland.
Rapportnr. 711701053
Ellen Macarthur foundation. (2019). What is the Circular Economy? :
https://www.ellenmacarthurfoundation.org/circular-economy/what-isthe-circular-economy (voor het laatst geraadpleegd op 26-05-2021)

Pagina 100 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

Het groene brein, (2021). Kenniskaarten, Circulaire economie.
https://kenniskaarten.hetgroenebrein.nl/kenniskaart-circulaireeconomie/is-definitie-circulaire-economie/ (voor het laatst geraadpleegd
op 18-06-2021)
Kappers, F.I., (1990). Ecologische herstel van Thermisch gereinigde
grond. RIVM, Bilthoven, Nederland. Rapportnr. 718601002
Kreule P., Van den Berg R., Waitz M.F.W., Swartjes F.A., (1995).
Calculation of human-toxicological serious soil contamination
concentrations and proposals for Intervention Values for clean-up of soil
and groundwater: third series of compounds. RIVM, Bilthoven,
Nederland. Rapportnr. 715810010.
Kreule P. en Swartjes F.A., (1998). Proposals for Intervention values for
soil and groundwater, including the calculation of the human
toxicological serious soil contamination concentrations: fourth series of
compounds. RIVM, Bilthoven, Nederland. Rapportnr. 711701005
Lamé F.P.J. en Derksen G.B., (2003). Onderbouwing
Uitloogbeslissystematiek BRL 9308. TNO-NITG, Utrecht, Nederland.
Rapportnr. TNO-NITG 03-32-A.
Lame, F.P.J., 2005. Definitie van een nieuw standaard stoffenpakket
voor milieuhygiënisch onderzoek van bodem en grond. TNO-NITG,
Utrecht, Nederland. Rapportnr. 05-061-A410
Lijzen J.P.A., Baars A.J., Otte P.F., Rikken M.G.J., Swartjes F.A.,
Verbruggen E.M.J., Van Wezel A.P., (2001). Technical evaluation of the
Intervention Values for Soil/sediment and Groundwater. Human and
ecotoxicological risk assessment and derivation of risk limits for soil,
aquatic sediment and groundwater. RIVM, Bilthoven, Nederland.
Rapportnr. 711701023
Ministerie van IenW, (2018). Kamerbrief van 11 december 2018, betreft
Diepe plassen, Thermisch gereinigde grond en Barneveld. Ministerie van
IenW, Den Haag, Nederland. Kenmerk IENW/BSK-2018/272542
Ministerie van IenW, (2020). Kamerbrief van 14 april, betreft stand van
zaken toezeggingen en aanpak thermisch gereinigde grond
Rijkswaterstaat. Ministerie van IenW, Den Haag, Nederland. Kenmerk
RWS-2020/24717.
Ministerie van IenW, (2020b). Tijdelijk handelingskader voor hergebruik
van PFAS-houdende grond en baggerspecie. (Geactualiseerde versie 2
juli 2020).
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2020/07/03/a
anbiedingsbrief-geactualiseerd-tijdelijk-handelingskader-pfas (voor het
laatst geraadpleegd op 18-06-2021)
Ministerie van IenW, (2021). Kamerbrief van 28 februari 2021, betreft
kamervragen van het lid Schonis (D66) over het gebruik van vervuilde
grond voor de aanleg van de Perkpolder. Ministerie van IenW, Den
Haag, Nederland. Kenmerk RWS-2021/6711.
Pagina 101 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

Ministerie van VWS, (1998). Vierde nota waterhuishouding
Regeringsbeslissing. Ministerie van VWS, Den Haag, Nederland.
https://www.helpdeskwater.nl/onderwerpen/wetgevingbeleid/@176068/nota/ voor het laatst geraadpleegd op 26-05-2021)
Moebius-Clune B.N., Moebius-Clune D.,J., Gugino B.K., Idowu O.J.,
Schindelbeck R.R., Ristow A.J., Van Es H.M. , Thies J.E., Shayler H.A.,
McBride M.B., Kurtz K.M.S., Wolfe D.W., Abawi G.S., (2017).
Comprehensive assessment of soil health, The Cornell Framework (3rd
ed) Cornell University, Ithaca, New York
Mol G., Spijker J., Van Gaans P., Römkens P., (2012). Geochemische
bodematlas van Nederland. Wageningen Academic Publishers,
Wageningen, Nederland.
Mol Ingenieursbureau (2019). 4 partijkeuringen conform het Besluit
bodemkwaliteit: Kwelderweg 15 Eemshaven. Mol Ingenieursbureau,
Wateringen, Nederland. Projectnummer: A4697
Mol Ingenieursbureau (2019b). 6 partijkeuringen conform het
Besluit bodemkwaliteit: Vlasweg 12 Moerdijk. De “oude voorraad”. Mol
Ingenieursbureau, Wateringen, Nederland. Projectnummer: A4697
Mol Ingenieursbureau (2019c). 12 partijkeuringen conform het
Besluit bodemkwaliteit Vlasweg 12 Moerdijk. De “nieuwe voorraad”. Mol
Ingenieursbureau, Wateringen, Nederland. Projectnummer: A4697
Mol Ingenieursbureau (2019d). 3 partijkeuringen conform het
Besluit bodemkwaliteit: Monacoweg 3 Nieuwdorp. Ovet – depot 1. Mol
Ingenieursbureau, Wateringen, Nederland. Projectnummer: A4697
Mol Ingenieursbureau (2019e). 7 partijkeuringen conform het Besluit
bodemkwaliteit
Monacoweg 3 Nieuwdorp. Ovet – depot 2. Mol Ingenieursbureau,
Wateringen, Nederland. Projectnummer: A4697
Nieuwenhuis R.H. en Lamé F.P.J., (2005). Analyse van het ATM
gegevensbestand in het kader van het voorkomen van bijzondere
parameters in grond. TNO Geological Survey of The Netherlands,
Utrecht, Nederland. Rapportnr. NITG 05-169-B.
Nieuwenhuis R.H. en Lamé F.P.J., 2006. Overkoepelend rapport van het
onderzoek naar de samenstelling en emissie van bijzondere parameters
in grond. TNO Geological Survey of The Netherlands, Utrecht,
Nederland. Rapportnr. 2006-U-R0002/B.
Nieuwenhuis R.H. en Lamé F.P.J., (2006b). Effecten van voorgestelde
wijzigingen van normwaarden op de kwalificatie van grond
(Werkdocument en niet openbaar beschikbaar). TNO bouw en
ondergrond, Utrecht Nederland. Rapportnr. 2006-U-R0141/B
NOBO (2008) NOBO: Normstelling en bodemkwaliteitsbeoordeling.
Onderbouwing en beleidsmatige keuzes voor de bodemnormen in 2005,
2006 en 2007. Rapport 8395. Ministerie van VROM, Den Haag.
Pagina 102 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

Nota van toelichting Bbk, (2007). Besluit inzake de kwaliteit van de
bodem en Nota van toelichting. Staatsblad 469, 2007.
https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-2007-469.html (voor het
laatst geraadpleegd op 26-05-2021)
Nota van toelichting Rbk, (2007). Regeling bodemkwaliteit en Nota van
toelichting. Staatsblad 469, 2007.
https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stcrt-2007-247-p67SC83483.html (voor het laatst geraadpleegd op 26-05-2021)
Pardo P., Deydier A., Anxionnaz-Minvielle Z., Rougé S., Cabassud M.,
Cognet P., (2014). A review on high temperature thermochemical heat
energy storage. Renew. Sustain. Energy Rev. 32, 591–610.
Provincie Noord-Brabant, (2009). Beschikking: vergunning ingevolge de
Wet milieubeheer. Provincie Noord Brabant, ’s Hertogenbosch,
Nederland. Kenmerk: 1538449
Rbk, (2007). Regeling bodemkwaliteit. Geldend van 30-11-2018 t/m
heden. https://wetten.overheid.nl/BWBR0023085 (voor het laatst
geraadpleegd op 26-05-2021)
RIVM, (2021). Webpagina Circulaire economie.
https://www.rivm.nl/circulaire-economie (voor het laatst geraadpleegd
op 26-05-2021)
Römkens P., Lahr J., Brand E., (2019). Risico-evaluatie Bunschoten: een
evaluatie van ecologische en landbouwkundige risico’s in de polder
gelegen aan de Westdijk te Bunschoten. Wageningen Environmental
Research, Wageningen, Nederland.
Rutgers M., Mulder C., Schouten A.J., Bloem J., Bogte J.J., Breure A.M.,
Brussaard L., de Goede R.G.M., Faber J.H., Jagers op Akkerhuis
G.A.J.M., Keidel H., Korthals G.W., Smeding F.W., ten Berg C., van
Eekeren N., (2007). Typeringen van bodemecosysteem in Nederland
met tien referenties voor biologische bodemkwaliteit. RIVM, Bilthoven,
Nederland. Rapportnr. 607604008
Rutgers M. en Dirven-van Breemen L. (2012). Een gezonde bodem onder
een duurzame samenleving. RIVM, Bilthoven, Nederland. Rapportnr.
607406001
Seinen S, Versluijs C.W., Valentijn E.A., De Wilde P.G.M., (1991).
Samenstelling en uitloging van bouwstoffen. Samenvatting uit
Mammoetonderzoek en aanvullende onderzoeken. Ministerie van
Volkshuisvesting Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (VROM), Den
Haag. Reeks Bodembescherming 1991/3)
SIKB, (2014). SIKB protocol 7510: Procesmatige ex situ reiniging en
immobilisatie van grond en baggerspecie. Versie 4. SIKB, Gouda,
Nederland.

Pagina 103 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

SIKB, (2016). Accreditatieprogramma. Keuring van partijen grond,
bouwstoffen en korrelvormige afvalstoffen Onderdeel :
Uitloogonderzoek. AP04 – U. SIKB, Gouda, Nederland.
SIKB, (2018a). BRL SIKB 7500: Bewerken van verontreinigde grond en
baggerspecie. SIKB, Gouda, Nederland.
SIKB, (2018b). SIKB protocol 7510: Procesmatige ex situ
reiniging/bewerking en immobilisatie van grond en baggerspecie versie
5. SIKB, Gouda, Nederland.
SIKB, (2017). BRL SIKB 9335: Nationale beoordelingsrichtlijn voor
Grond. SIKB, Gouda Nederland.
SIKB, (2017b). SIKB Protocol 9335-2: Grond uit projecten.
Milieuhygiënische keuring
van partijen grond uit projecten in het kader van het Besluit
bodemkwaliteit. SIKB, Gouda, Nederland.
SIKB, (2020). https://www.sikb.nl/over-sikb/organisatie (voor het laatst
geraadpleegd op 26-05-2021)
Staatscourant, (2008). Wijziging Regeling bodemkwaliteit.
Staatscourant, 122, blz 27.
https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stcrt-2008-122-p27SC86257.html (voor het laatst geraadpleegd op 26-05-2021)
Tritium Advies, (2018). Verkennend bodemonderzoek Plas van Heenvliet
te Zwartewaal (thermisch gereinigde grond). Tritium advies,
Prinsenbeek, Nederland. Kenmerk: 1801/193/DH-01
TCB, (2003). Advies vrijstelling parameters grond. Technische
Commissie Bodem, Den Haag, Nederland. Kenmerk: TCB S25(2003)
Tijdelijke vrijstellingsregeling grond en baggerspecie (2004). Geldend
van 29-02-2004 t/m 31-12-2005.
https://wetten.overheid.nl/BWBR0016439 (voor het laatst geraadpleegd
op 26-05-2021)
Tamis W.L.M., (1988). Ecologische herstelbaarheid van gesaneerde
bodems. Inventarisatie van veldlokaties en verkennend onderzoek naar
het hergebruik van gereinigde grond. + Bijlagen I t/m VII.
Rijksuniversiteit Leiden, Leiden, Nederland.
Tamis W.L.M., Udo de Haes H.A., 't Hart M.J., Meelis E., (1993). Altered
availability of heavy metals for grasses in thermally cleaned field soils.
Sci Total Environ 1993; (Suppl):335-46
Taylor H.F.W., (1997). Cement Chemistry, 2nd ed. Thomas Telford
Publishing, London.
Theo Pouw, (2015). Kenmerken van het project, bijlage 1 en bijlage 3
behorende bij vergunningsaanvraag 4335541. Theo Pouw, Eemshaven,
Nederland
Pagina 104 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

US-EPA., (1990). National Primary and Secondary Drinking Water
Regulations, Synthetic
Organic Chemicals and Inorganic Chemicals. US Environmental
Protection Agency,
Washington DC, USA. Federal Register. Vol. 55. No. 143, 30370.
Van Bruchem R., (2019). Westdijk Bunschoten/Spakenburg:
Samenvatting partijkeuringen TGG. Beschrijving resultaat en
uitgevoerde werkzaamheden. Royal HaskoningDHV, Amersfoort
Nederland. Referentie: BD9964TPRP1908271447
Van den Berg R., Bockting G.J.M., Crommentuyn G.H., Janssen P.J.C.M.,
(1994). Proposals for Intervention values for soil clean-up. Second
series of chemicals. RIVM, Bilthoven, Nederland. Rapportnr. 715810004
Van der Star W., Spaak G., De Louw P., Van der Ruyt M., (2019).
Onderzoek naar effecten aanwezigheid van TGG in dijken van de
Perkpolder. Eindrapportage. Deltares, Delft, Nederland. Kenmerk:
11200482-000-GEO-0022
Van Gestel C.A.M., Dirven-van Breemen E.M., Kamerman J.W., (1992).
Beoordeling van gereinigde grond. V. Toepassing van bioassays met
planten en regenwormen op verontreinigde en gereinigde gronden.
RIVM, Bilthoven, Nederland. Rapportnr. 216402005
Verbruggen E.M.J., Moermond C.TA., Janus J.A., Lijzen J.P.A., (2008).
Afleiding van milieurisicogrenzen voor chloride in oppervlaktewater,
grondwater, bodem en waterbodem. RIVM, Bilthoven, Nederland.
Rapportnr. 711701075.
Verschoor A.J., Lijzen J.P.A., Van den Broek H.H., Cleven R.F.M.J.,
Comans R.N.J., Dijkstra J.J., Vermij P., (2006). Kritische
emissiewaarden voor bouwstoffen. Milieuhygiënische onderbouwing en
consequenties voor bouwmaterialen. RIVM, Bilthoven, Nederland.
Rapportnr. 711701043
Versluijs C.W., Anthonissen I.H., Valentijn E.A., (1990). Integrale
evaluatie van de deelonderzoeken van het Mammoetproject. RIVM,
Bilthoven Nederland. Rapportnr. 738504008
Wbb, (1986). Wet bodembescherming. Geldend van 01-01-2017 t/m
heden. https://wetten.overheid.nl/BWBR0003994 (voor het laatst
geraadpleegd op 26-05-2021)

Pagina 105 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

Pagina 106 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

Lijst met afkortingen

ABC-waarden Tot 1994 de toetsingswaarden voor bodemkwaliteit
ATM
Afvalstoffen terminal Moerdijk
AW
Achtergrondwaarde
BAL
Besluit activiteiten leefomgeving
Bbk
Besluit bodemkwaliteit
BRL
Beoordelingsrichtlijn
BTEX
Groep aromatische koolwaterstoffen, met name benzeen,
tolueen, ethylbenzeen en xyleen
Ernstig risico voor ecologie (ook wel HC50)
EReco
ETW
Emissietoetswaarde
ECN
Energieonderzoek Centrum Nederland
6:2 FTS
Fluortelomeersulfonzuur
HC20
Hazardous concentration 20%, de concentratie waarbij
20% van de organismen en natuurlijke processen in de
bodem invloed ervaren
HC50
Hazardous concentration 50%, de concentratie waarbij
50% van de organismen en natuurlijke processen in de
bodem invloed ervaren
GBT
Grootschalige bodemtoepassing
ILT
Inspectie Leefomgeving en Transport
Maximale emissiewaarde voor grond
MEWgrond
Maximale emissiewaarde voor bouwstof
MEWbouwstof
Maximaal toelaatbaar risico
MTReco
Maximale waarde kwaliteit wonen
MWW
Maximale waarde kwaliteit industrie
MWI
Min IenW
Ministerie van infrastructuur en waterstaat
NEN
Stichting Koninklijk Nederlands Normalisatie Instituut
NOBO
Normstelling en bodemkwaliteitsbeoordeling
NVCI
Nederlandse vereniging certificatie-instellingen.
OCB
Organochloorbestrijdingsmiddelen
PAK
Polycyclische aromatische koolwaterstoffen
PCB
Polychloorbifenyl
PFAS
Poly- en perfluoralkylstoffen
PFHxA
Perfluorhexaanzuur
PBDE
Polygebrommeerdedifenylethers
PFOA
Perfluoroctaanzuur
Perfluoroctaanzuur
PFOS
Rbk
Regeling bodemkwaliteit
RIVM
Rijksinstituut voor volksgezondheid en milieu
SIKB
Stichting Infrastructuur Kwaliteitsborging Bodembeheer
SW
Samenstellingswaarden uit voormalig Bouwstoffenbesluit
TAG
Teerhoudend asfaltgranulaat
TCB
Technische commissie bodem
TGG
Thermisch gereinigde grond
TNO
Nederlandse Organisatie voor toegepastnatuurwetenschappelijk onderzoek
UvW
Unie van waterschappen
VNG
Vereniging van Nederlandse gemeenten

Pagina 107 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

VNO-NCW
VROM
VVMA
Wbb

Pagina 108 van 111

Ondernemersvereniging ontstaan uit het voormalige
Verbond van Nederlandse Ondernemingen en het
Nederlands Christelijk Werkgeversverbond
Voormalig Ministerie van volkshuisvesting, ruimtelijke
ordening en milieubeheer
Branchevereniging die actief is in voornamelijk het
werkveld van bodem (onderzoek en sanering) en
bouwstoffen
Wet bodembescherming

RIVM-briefrapport 2021-0168

Bijlage 1 Boxplots chemische samenstelling TGG

Pagina 109 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

Figuren B1.1 Verdeling van Barium (Ba), Chroom (Cr), kobalt (Co), lood (Pb),
kwik (Hg), nikkel (Ni), seleen (Se) en tin (Sn) in TGG zowel depot als
praktijkcasus Bunschoten. De blauwe lijn geeft de AW weer, de gele lijn de MWI
en de rode het Ernstig risico niveau voor ecologie (EReco). Voor sommige
metalen is er geen AW beschikbaar of liggen de EReco en/of de MWI buiten de
grenzen van de boxplot.

Pagina 110 van 111

RIVM-briefrapport 2021-0168

Bijlage 2 Samenstelling versus uitloging

Figuren B2.1 Samenstelling (x-as) versus uitloging (y-as) van een chroom (Cr),
Lood (Pb) en nikkel (Ni) voor TGG in depots en praktijktoepassing.

Pagina 111 van 111

Contra-expertise op bepalingen van
radioactiviteit van afvalwater
en ventilatielucht van de kernenergiecentrale Borssele
Periode 2013
RIVM Briefrapport 2015-0010
P.J.M. Kwakman | R.M.W. Overwater

RIVM
De zorg voor morgen begint vandaag