Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2019–2020

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

1131
Vragen van het lid Bergkamp (D66) aan de Minister van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport over het bericht ««Nu Niet Zwanger»-programma moet wel
vrijwillig zijn» (ingezonden 9 december 2019).
Antwoord van Minister De Jonge (Volksgezondheid, Welzijn en Sport)
(ontvangen 18 december 2019).
Vraag 1
Bent u bekend met het bericht ««Nu Niet Zwanger»-programma moet wel
vrijwillig zijn»?1
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2
Bent u het ermee eens dat er absoluut nooit sprake mag zijn van dwang tot
anticonceptie of stigmatisering van vrouwen binnen dit project?
Antwoord 2
Ja. Nu Niet Zwanger (NNZ) is een vrijwillig programma, waarbij er nooit
sprake is van dwang.
NNZ maakt de kinderwens bespreekbaar bij kwetsbare vrouwen én mannen
met een opeenstapeling van complexe problemen en beperkingen. NNZ
ondersteunt hen bij het nemen van de regie over hun kinderwens. En NNZ
ondersteunt als er geen kinderwens is bij het realiseren van adequate
anticonceptie. Doel is het voorkómen van onbedoelde en ongeplande
zwangerschappen bij vrouwen en mannen die op dat moment geen
kinderwens hebben. Door hun weerbarstige, complexe problemen beschikken
zij vaak niet over goede kennis en informatie over anticonceptie, staan ze hier
niet bewust bij stil, zijn ze vaak niet in staat dit praktisch te regelen en de
anticonceptie adequaat te gebruiken. Door proactieve voorlichting en
begeleiding op maat over kinderwens, seksualiteit en anticonceptie, wordt
hun empowerment vergroot, worden ze in staat gesteld daadwerkelijk zelf de
regie over hun kinderwens te nemen. Zo kunnen ze een weloverwogen keuze
maken, in plaats van dat een zwangerschap hen «overkomt».

1

ah-tk-20192020-1131
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2019

Volkskrant, 4 december 2019 (https://www.volkskrant.nl/columns-opinie/nu-niet-zwangerprogramma-moet-wel-vrijwillig-zijn~bc3e09fb/)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

1

Vraag 3
Zijn er inderdaad (gespreks)protocollen die waarborgen bieden zodat er geen
sprake kan zijn van dwang?
Antwoord 3
De kern van NNZ is maatwerk. Door kwaliteitseisen en toegangscriteria2 als
voorwaarden aan de projectsubsidie te verbinden en door het faciliteren van
een zorgvuldige implementatie in de regio met de beschreven NNZmethodiek, zijn in het project waarborgen ingebouwd om dwang en drang te
voorkomen. Ik licht dat hieronder toe.
Op basis van de resultaten uit een pilot in Tilburg in 2014, waar NNZ ontstaan
is, is er een kwalitatief onderzoek gedaan. De resultaten van dat onderzoek
zijn de basis voor de methodiek. De methodiek van het programma, waarbij
het vrijwillige karakter uitgangspunt is, is door Rutgers beschreven en is
leidend bij de implementatie van NNZ in de regio. Deze implementatie in de
regio wordt intensief begeleid door een kwartiermaker vanuit het landelijk
team van GGD-GHOR Nederland. De kwartiermaker ondersteunt de lokale
projectleider en traint de inhoudelijke coördinator van een regio bij de
implementatie van NNZ, zowel inhoudelijk als procesmatig. Een essentieel
onderdeel van een succesvolle aanpak van NNZ is de samenwerking binnen
het lokale medisch en sociaal domein.
De gesprekken van Nu Niet Zwanger worden uitgevoerd binnen de reguliere
zorg waar de man of vrouw al in beeld is. De betrokken professionals hebben
een beroepsopleiding gevolgd, vallen onder de bestaande wet- en regelgeving, een eventuele beroepscode en onder de bij de instelling geldende
voorschriften en protocollen. De uitvoering van NNZ valt onder diezelfde
voorwaarden. Instellingen faciliteren hun professionals om zich de methodiek
eigen te maken, zodat zij een deel van de begeleidingsfunctie in hun reguliere
werk toe kunnen passen. Binnen betrokken instellingen worden aandachtsfunctionarissen voor Nu Niet Zwanger aangesteld. Zij worden extra
geschoold op basis van de beschreven methodiek en krijgen (praktische)
ondersteuning vanuit het programma om de kwetsbare (potentiële) ouders –
en eventueel hun partner – te begeleiden. Deze scholing is in samenwerking
met Rutgers ontwikkeld. De kern van NNZ is maatwerk. De professional die
het gesprek aangaat investeert in de persoonlijke relatie, sluit aan bij de
leefwereld van de cliënt zodat duidelijk wordt of er een kinderwens is en hoe
gedacht wordt over anticonceptie. De uitvoerende professionals kunnen een
meer complexe casus samen uitvoeren of overdragen aan de zogenaamde
aandachtsfunctionaris van Nu Niet Zwanger binnen de instelling waar zij
werkzaam zijn.
Indien een man of vrouw ervoor kiest om de kinderwens uit te stellen door
middel van adequate anticonceptie wordt deze altijdvia de reguliere medische
zorgroute gerealiseerd (dus via de huisarts, verloskundige of gynaecoloog).
Opnieuw zijn daarbij dan de voor deze beroepsgroepen geldende richtlijnen
en protocollen van toepassing. Indien een persoon wel een actuele kinderwens heeft, wordt er zorg gedragen dat de juiste professional hierin kan
begeleiden.
Door de hierboven beschreven zorgvuldige wijze van implementatie, binnen
de bestaande geldende kaders voor professionals en instellingen binnen de
zorg, ben ik van mening dat de vrijwilligheid van NNZ geborgd is.
Vraag 4
Als deze protocollen beschikbaar zijn, bent u bereid deze met de Kamer te
delen?
Antwoord 4
Zie ook mijn antwoord op vraag 3. NNZ wordt uitgevoerd binnen de
bestaande geldende kaders voor professionals en instellingen binnen de zorg.
Als er geen kinderwens is, wordt eventuele anticonceptie altijdvia de
reguliere medische zorgroute via huisarts, verloskundige of gynaecoloog
gerealiseerd. Hierbij zijn de geldende richtlijnen en protocollen van toepas2

Zie ook:
https://www.nunietzwanger.nl/wp-content/uploads/2018/11/Toegangscriteria-en-kwaliteitseisenNu-Niet-Zwanger.pdf
Kamerstuk 32 279, nr. 149

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

2

sing. Iedere regio heeft een projectplan, lokale afspraken over opschalen van
casuïstiek en het inzetten van het somatisch netwerk voor het desgewenst
consulteren of realiseren van anticonceptie. Professionals worden getraind in
de NNZ methodiek. Deze methodiek zelf is niet door vertaald in een protocol,
juist ook om maatwerk te stimuleren en te borgen.
Vraag 5 en 6
Wat is precies de afbakening van de doelgroep voor het project Nu Niet
Zwanger?
Hoe wordt bij het programma bepaald wie tot de doelgroep «kwetsbare
vrouwen» behoort en in aanmerking komt?
Antwoord 5 en 6
De doelgroep is afgebakend met toegangscriteria3. De toegangscriteria zijn
leidend voor het bepalen wie er in aanmerking komt voor NNZ:
NNZ richt zich op kwetsbare mannen en vrouwen in de vruchtbare leeftijd
waarbij sprake is van (vaak) een combinatie van:
Opeenstapeling van problemen en beperkingen (multi-problematiek) zoals het
zich gecombineerd voordoen van bijvoorbeeld ernstige psychiatrische
problematiek, verstandelijke beperking, verslaving, dakloosheid, schulden,
loverboyproblematiek, ongedocumenteerd zijn, etc.
Gebrek aan zelfredzaamheid en zelf herstellend vermogen.
Tekortschieten of onvoldoende aansluiten van hulp van zorg en omgeving.
Vanwege complexe problematiek (vrijwel) altijd al in beeld bij diverse
organisaties.
Het is belangrijk om op te merken dat problemen – en combinaties van
problemen – op verschillende mensen verschillende effecten hebben. Er is
geen vaste meetlat die aangeeft welke problemen tot welke mogelijkheden en
beperkingen leiden. Daarom moet altijd naar het individu, diens unieke
situatie en draagkracht worden gekeken.
Vraag 7
Op welke manier en door wie worden vrouwen benaderd voor het project Nu
Niet Zwanger? Is dat een zorgverlener of iemand van de gemeente?
Antwoord 7
NNZ wordt uitgevoerd door de zorgprofessional die al betrokken is bij de
kwetsbare (potentiële) ouder. Te denken valt aan professionals werkzaam in
verslavingszorg, GGZ, verstandelijk gehandicaptenzorg, vrouwenhulpverlening, GGD, wijkteams, MEE, dak- en thuislozenzorg, Raad voor de
Kinderbescherming, jeugdzorg, welzijnszorg, maatschappelijk werk, Veilig
Thuis, huisartsen, verloskundigen en/of gynaecologen. Zij benaderen de
mannen en vrouwen in eerste instantie voor NNZ, vanuit hun reguliere
behandelrelatie. Binnen de instellingen zijn aandachtsfunctionarissen voor
NNZ aangesteld die professionals begeleiden en complexe casuïstiek over
kunnen nemen en kwetsbare mannen en vrouwen kunnen begeleiden. De
eventuele anticonceptie wordt altijd via de reguliere zorgroute (huisarts,
verloskundige of gynaecoloog) gerealiseerd. Zij gaan uiteraard ook nogmaals
volgens de geldende richtlijnen en protocollen voor hun beroepsgroepen het
gesprek met de mannen en vrouwen aan.
Vraag 8
Hoe wordt stigmatisering door het project voorkomen?
Antwoord 8
Aan het subsidiebesluit voor NNZ zijn de toegangscriteria voor de afbakening
van de doelgroep (zie ook vraag4 en kwaliteitseisen5 als voorwaarden
verbonden. Hierin staat vrijwilligheid voorop; er is geen sprake van dwang en
drang. NNZ ondersteunt kwetsbare (potentiële) ouders bij het nemen van de
regie over hun kinderwens, door het gesprek hierover aan te gaan. En NNZ
3

Kamerstuk 32 279, nr. 149
Volkskrant, 4 december 2019 (https://www.volkskrant.nl/columns-opinie/nu-niet-zwangerprogramma-moet-wel-vrijwillig-zijn~bc3e09fb/)
5
Zie ook: https://www.nunietzwanger.nl/wp-content/uploads/2018/11/Toegangscriteria-enkwaliteitseisen-Nu-Niet-Zwanger.pdf
4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

3

ondersteunt als er geen kinderwens is bij het realiseren van adequate
anticonceptie. Indien er wel een actuele kinderwens is, wordt er zorg
gedragen dat de juiste professional hierin kan begeleiden. Een vrije,
weloverwogen keuze kan alleen gemaakt worden indien de man of vrouw
over de juiste informatie en de juiste praktische ondersteuning beschikt.
Door de kwaliteitseisen en toegangscriteria als voorwaarden te verbinden aan
de projectsubsidie voor NNZ wordt, in combinatie met de zorgvuldige
implementatie in de regio die intensief begeleid wordt vanuit het landelijke
team (zie vraag6, stigmatisering voorkomen.
Vraag 9
Op welke manier worden mensen die het project Nu Niet Zwanger uitvoeren
opgeleid? Op basis van welk protocol?
Antwoord 9
Het programma wordt in de regio opgestart en ondersteund door het
landelijk team van GGD-GHOR NL. De regio die met NNZ aan de slag wil
krijgt een kwartiermaker toegewezen die de kwaliteit van de opzet en aanpak
van NNZ in de regio bewaakt. Nu Niet Zwanger wordt in de regio uitgevoerd
door7 een projectleider8 inhoudelijk coördinatoren als inhoudsdeskundigen,
netwerkbouwers in de regio en uitvoeringsondersteuning;9 de aandachtsfunctionarissen in de instellingen zelf; en10 de professionals van die instellingen.
Om deze uitvoerders te ondersteunen doet het programma op verschillende
manieren aan deskundigheidsbevordering, in samenwerking met Rutgers. Zo
is er een opleiding voor inhoudelijk coördinatoren, zijn er face-to-face
trainingen en is een e-learning beschikbaar. Voor de projectleiders en de
inhoudelijk coördinatoren is er landelijke intervisie, zijn er terugkomdagen,
refereerbijeenkomsten, een digitale community en de mogelijkheid tot moreel
beraad.
Vraag 10
Wanneer wordt de eerste monitor verwacht ter uitvoering van de motie
Raemakers Bergkamp?11
Antwoord 10
In de tweede voortgangsrapportage Kansrijke Start, d.d. 11 december 2019,
ben ik hierop ingegaan. Van de drie NNZ-programma’s die al langer lopen
(Midden Brabant, Rotterdam en Nijmegen) is bekend dat sinds de start er
ruim 2600 gesprekken zijn gevoerd door professionals over de kinderwens,
waarvan het ruim 300 keer gesprekken met mannen betrof. Voor deze drie
programma’s geldt voor de afgeronde NNZ-trajecten dat ruim 80% van de
deelnemers op dat moment geen kinderwens bleek te hebben en gekozen
heeft voor adequate anticonceptie. De regio’s die in 2018 en 2019 gestart zijn,
zijn veelal nog druk bezig om de infrastructuur en het netwerk op te zetten en
de scholingen te organiseren. Het daadwerkelijk helpen van kwetsbare
vrouwen en mannen begint daar nu op gang te komen. Tot nu toe zijn in die
regio’s 205 mannen en vrouwen aangemeld voor Nu Niet Zwanger. Van deze
mannen en vrouwen heeft tot nu toe 68% gekozen om de kinderwens uit te
stellen en is de anticonceptie gerealiseerd. Met een gedeelte van deze
mensen is het gesprek nog gaande.
Wat betreft de omvang van de gehele doelgroep van Nu Niet Zwanger; het
Sociaal Cultureel Planbureau heeft in 2014 gesteld dat ongeveer 15% van de
bevolking over de gehele linie achterblijft en een onzeker bestaan leidt. De
kwetsbare (potentiële) ouders waar NNZ zich op richt bevinden zich in die
groep. In het komende jaar werkt het RIVM samen met het Erasmus MC en
andere experts in het kader van de monitoring aan de operationalisatie van

6

Volkskrant, 4 december 2019 (https://www.volkskrant.nl/columns-opinie/nu-niet-zwangerprogramma-moet-wel-vrijwillig-zijn~bc3e09fb/)
7
Volkskrant, 4 december 2019 (https://www.volkskrant.nl/columns-opinie/nu-niet-zwangerprogramma-moet-wel-vrijwillig-zijn~bc3e09fb/)
8
Kamerstuk 34 104, nr. 258.
9
Kamerstuk 34 104, nr. 258.
10
Kamerstuk 34 104, nr. 258.
11
Kamerstuk 34 104, nr. 258.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

4

de term «kwetsbaar». Deze definitie en kwantificering van kwetsbaarheid zal
ook meer inzicht in de totale doelgroep van Nu Niet Zwanger.
Tot slot ben ik op dit moment een separate, onafhankelijke monitor aan het
inrichten voor Nu Niet Zwanger.
Vraag 11
Kunt u deze vragen beantwoorden voor het AO Zwangerschap en geboorte
op 18 december?
Antwoord 11
Ja.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

5