Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

31 371

Kredietcrisis

Nr. 212

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 10 juni 2009
Tijdens het Algemeen Overleg dat de staatssecretaris van Economische
Zaken en ik met de vaste commissie voor Economische Zaken hadden op
23 april jl. (kamerstuk 31 371, nr. 186), heb ik toegezegd u te informeren
over het eerstvolgende overleg dat ik periodiek voer met de banken. In dit
gesprek van 29 mei jl. heb ik de toezeggingen uit zowel het Algemeen
Overleg van 23 april als het spoeddebat dat ik samen met de minister van
Financiën op 20 mei met uw Kamer voerde (Handelingen der Kamer II,
vergaderjaar 2008–2009, nr. 86, blz. 6698–6725), gestand gedaan. Hierbij
vindt u een verslag van het overleg en de resultaten die hierin zijn bereikt.
1. De situatie en de ontwikkelingen bij de kredietverlening aan
het bedrijfsleven
De situatie en de ontwikkelingen ten aanzien van bedrijfsfinanciering
blijven nog steeds turbulent en diffuus. Er zijn veel signalen van bedrijven
dat ze moeilijk aan financiering kunnen komen. In een gezamenlijke brief
met de minister van Financiën van 15 mei jl. aan uw Kamer zijn wij ingegaan op de nieuwste DNB-cijfers ten aanzien van kredietverlening. Hieruit
bleek dat het volume van kredietgroei afneemt en banken hun acceptatiecriteria verder aanscherpen. Dit past in het gangbare cyclische patroon,
maar de kredietcrisis oefent wel een zelfstandig negatieve invloed uit,
doordat meer dan in vorige perioden van laagconjunctuur de financiële
positie van banken onder druk staat. Banken zijn daarom genoodzaakt
terughoudender te zijn in hun kredietbeleid ten opzichte van vorige
periodes van laagconjunctuur.
Ik heb u al vaker aangegeven dat ik het van belang vind om ook door deze
macrostatistieken heen te kijken en dit beeld aan te vullen met ervaringen
van ondernemers en banken. Het gesprek met de banken is hier een
onderdeel van. Banken maakten mij duidelijk dat de recessie van invloed
is op de mogelijkheden van kredietverlening aan het bedrijfsleven en dat
herstel van de economie nog moeilijk in te schatten is. De verwachting is
dat er dit jaar nog flink zal moeten worden afgeschreven op leningen.

KST132204
0809tkkst31371-212
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 371, nr. 212

1

Verder wezen de banken er op dat een aantal sectoren in bijzonder zwaar
weer verkeert en dat dit de financiering extra bemoeilijkt. Overigens
gaven banken aan dat veel bestaande kredietlijnen op dit moment nog
niet volledig benut zijn. Op dit moment maken bedrijven nog gebruik van
de mogelijkheid om krediet te verkrijgen door te trekken op openstaande
kredietlijnen, zo bleek in mijn gesprek met de banken. De Nederlandse
Vereniging van Banken (NVB) zal dit beeld nader inventariseren.
De financieringsmonitor van het MKB is ook een nuttige aanvulling op de
DNB-statistieken. EIM heeft in december een onderzoek uitgebracht naar
de financiering van gevestigde MKB bedrijven. In uw Kamer had ik aangegeven deze opnieuw uit te zullen laten voeren. Op 2 juni ontving ik van
EIM de resultaten van twee vervolgonderzoeken. Deze onderzoeken treft u
als bijlage bij deze brief aan. Ze betreffen een onderzoek dat de
financieringsbehoefte van gevestigde MKB bedrijven bekijkt en de financiering van gevestigde bedrijven en snelle groeiers vergelijkt. Aangezien
bij het ene onderzoek de gestelde vragen niet geheel hetzelfde zijn als in
december en bij het andere onderzoek de doelgroep afwijkt, kunnen we
slechts op onderdelen een vergelijking maken met de situatie in
december. Ik heb daarom EIM gevraagd ook een volledig met december
vergelijkbaar onderzoek te maken. De belangrijkste resultaten van de nu
uitgevoerde enquêtes zijn:
• de geënquêteerde bedrijven zijn iets optimistischer dan in december
2008 over de continuïteit van hun eigen bedrijf en die van hun
toeleveranciers, maar snelle groeiers verwachten in vergelijking met
alle gevestigde MKB bedrijven aanmerkelijk minder te gaan investeren;
• de financieringsbehoefte van gevestigde MKB bedrijven is sinds
december licht gedaald;
• de perceptie bij ondernemers over de verkrijgbaarheid van krediet is
sinds december iets verbeterd, maar de kredietvoorwaarden voor
snelle groeiers zijn veel sterker aangescherpt dan voor gevestigde
MKB bedrijven;
• er is een duidelijke verschuiving in het doel van de financiering, namelijk veel minder voor overnames, start, groei en innovatie;
• het is iets moeilijker om financiering te krijgen voor kleinere dan voor
grotere bedragen en het is moeilijker om financiering te krijgen in de
bouw en de industrie dan in dienstverlening en met name de handel.
Overigens verwacht ik dat het initiatief met een kredietintermediair,
waarop ik in punt 2 van deze brief inga, er voor kan zorgen dat meer
concrete informatie beschikbaar komt over de knelpunten die bedrijven
ondervinden bij het verkrijgen van financiering en welke sectoren of categorieën bedrijven dit betreft.
In het spoeddebat hebben wij uw Kamer toegezegd voor het zomerreces
met een brief te komen waarin de minister van Financiën en ik nader
ingaan op het beeld ten aanzien van kredietverlening.
2. Het oprichten van een kredietintermediair
Tijdens het Algemeen Overleg op 23 april kwamen de volgende onderwerpen aan de orde die ik hier gezamenlijk behandel:
• De mogelijkheid om interventieteams in te stellen, die op verzoek van
banken nagaan hoe bedrijven met problemen geholpen kunnen
worden;
• Stimulering van oprichting door private partijen van een intermediair
tussen bedrijven en banken;
• De uitkomsten van onderzoek naar de mogelijkheden tot het instellen
van een nationaal meldpunt waar bedrijven kredietafwijzingen kunnen
melden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 371, nr. 212

2

Achtergrond is de voortdurende discussie of banken ook in de kern
gezonde bedrijven financiering weigeren. Zowel in het Algemeen Overleg
van 23 april als in het spoeddebat van 20 mei gaven Kamerleden aan dat
hun mailboxen vol zitten met klachten van bedrijven. Ook ik ontvang dit
soort klachten. Opmerking hierbij is dat niet valt vast te stellen in hoeverre
al deze klachten gegrond zijn, zeker in het huidige zwaar weer waarin de
economie verkeert. Dat noopt nu eenmaal tot voorzichtigheid bij het
verlenen van financiering.
Een meldpunt kan meer zicht bieden of er (veel) gevallen zijn waar financiering wel redelijkerwijs verwacht kon worden en toch niet tot stand komt
en wat de oorzaken daarvan zijn. Suggesties voor het oprichten van
interventieteams of een intermediair kunnen hierbij nuttige aanvullingen
zijn. Zoals ik in het debat heb aangegeven, staat voor mij de behoefte van
het bedrijfsleven voorop. Daar moet ook de oplossing voor de genoemde
problematiek gerealiseerd worden. Ik heb toegezegd te willen bijdragen
aan marktinitiatieven die leiden tot de instelling van een dergelijke, tijdelijke, intermediair. Een intermediair zou de binnengekomen meldingen
door bedrijven van problemen bij het verkrijgen van een krediet kunnen
analyseren. Ook kan de intermediair bedrijven helpen bij de kredietaanvraag, waardoor de kans op het verkrijgen van een krediet wordt
vergroot.
Na verkennende gesprekken met MKB Nederland, VNO-NCW en NVB is
op 25 mei jl. ambtelijk meer in de diepte gesproken met MKB Nederland.
MKB Nederland staat positief tegenover een dergelijke kredietintermediair
en is bereid het initiatief te nemen voor de uitwerking hiervan met
partijen. Op 29 mei heb ik dit ook met de banken besproken. Die gaven
aan te zullen meewerken aan de uitwerking van het oprichten van een
kredietintermediair.
3. Het optimaliseren van bestaande regelingen
In de genoemde overleggen zijn op dit punt een aantal suggesties gedaan,
waarop hieronder successievelijk wordt ingegaan:

a. Complexiteiten in de BBMKB, mede in relatie tot de interne procedures
van banken.
Als voor een lening aan een MKB bedrijf onvoldoende zekerheden
aanwezig zijn kan de bank deze lening onder de BBMKB brengen. Daartoe
volstaat een melding en betaling van de premie van eenmalig ca 3%. Voor
het verkrijgen van de garantie hoeven bedrijven in beginsel geen additionele informatie ten behoeve van EZ te verstrekken, met uitzondering van
een verklaring inzake staatssteun die door de Europese Commissie wordt
geëist. Banken dienen wel EZ op de hoogte te houden indien in belangrijke mate van de met het bedrijf afgesloten leningsovereenkomst wordt
afgeweken. Dit kan op elektronische wijze. Pas indien de garantie wordt
ingeroepen door de bank, moet door de bank een dossier worden
verstrekt, waaruit blijkt dat conform de BBMKB spelregels is gehandeld.
Banken hebben hiervoor intern procedures vastgelegd, die per bank
verschillen.
Diverse banken zijn bezig deze interne procedures te stroomlijnen. Met
banken wordt een aantal malen per jaar collectief en, wanneer zij daar
behoefte aan hebben, ook individueel overlegd over de uitvoering van de
verruimde BBMKB en hoe die optimaal kan aansluiten op de bancaire
praktijk. Dat overleg leidt regelmatig tot aanpassingen van de BBMKB aan
de bancaire praktijk. Zo sluit de BBMKB door recente aanpassingen inmiddels goed aan op de nieuwe kredietverleningssystemen van de banken, in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 371, nr. 212

3

het kader van Bazel II. Op andere (mogelijke) aanpassingen wordt in het
volgende punt ingegaan.

b. Overige (mogelijke) aanpassingen in de BBMKB en de
GarantieOndernemingsfinanciering
•

•

•
•

•

Zeer binnenkort wordt de praktijk met betrekking tot de eigen inbreng
van directeur-grootaandeelhouders (DGA’s) via een brief aan de
banken aangepast in verband met de mogelijkheid dat nu ook grotere
bedrijven gebruik mogen maken van de verruimde BBMKB. Hierdoor
worden de eisen ten aanzien van de inbreng van privévermogen door
de DGA verlicht.
Recent is op verzoek van de banken bezien of de uitsluiting van de
gezondheidszorg van de BBMKB opgeheven zou kunnen worden. Ik zal
daarover in overleg treden met het ministerie van VWS.
Bezien wordt of vanwege de kredietcrisis extra mogelijkheid van
opschorting van aflossingen binnen de BBMKB moet worden geboden;
Bezien wordt of de Garantie Ondernemingsfinanciering opengesteld
kan worden voor fresh money bezien vanuit de positie van de
financierende bank, dus wanneer de ene bank een lening van een
andere bank overneemt en of de GO open gesteld kan worden voor
exportkredietgaranties.
Ik bericht uw Kamer over deze zaken in de brief die ik u medio juli zal
toesturen met de eerste kwartaalrapportage over de benutting van de
EZ-financieringsregelingen.

c. Premieverlaging BBMKB.
De wenselijkheid van een tijdelijke premieverlaging of -uitstel is bezien.
Binnen het staatssteunkader is dit in beginsel mogelijk. Een premieverlaging vormt uiteraard een kostenpost voor de overheid. De premie die
banken aan de overheid moeten betalen om gebruik te mogen maken van
de borgstelling, bedraagt eenmalig voor de gehele looptijd van de
garantie circa 3% van de borgstelling. Bij het tot nul terugbrengen van de
premie kost dat bij een borgstellingvolume van € 600 miljoen dus € 18
miljoen per jaar. Dit is besproken met de banken. Die gaven aan dat
premieverlaging ofuitstel niet tot substantieel extra kredietverlening zal
leiden. Daarom zal hiervan worden afgezien.

d. Scheepsbouwregeling.
Door de banken zijn elf punten opgebracht, die een goede werking van de
regeling in de weg zouden staan: bijvoorbeeld de hoogte van het
borgstellingspercentage, garanties onder de regeling brengen en de
modaliteiten waaronder beroep op de borgstelling kan worden gedaan.
Deze zijn successievelijk alle doorgesproken en naar tevredenheid van de
scheepsbouw opgelost. Zoals ook in het overleg met de banken van
29 mei aan de orde is geweest, is een finale check nodig aan de hand van
een uitgewerkte juridische tekst. Naar verwachting kan deze over 2 weken
met de banken besproken worden. Nadat overeenstemming is bereikt kan
de aangepaste tekst vervolgens binnen enkele weken gepubliceerd
worden.

e. Kredietverzekering
Dit betreft participatie door de Staat in kortlopende omzetpolissen. Het
betreft hier de verzekering van betalingsrisico’s door commerciële kredietverzekeraars voor zowel export als voor binnenlandse handel. Door de
slechte economische situatie zijn veel limieten (plafonds tot welk bedrag
aan een specifieke afnemer verzekerd op krediet kan worden geleverd)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 371, nr. 212

4

verlaagd of ingetrokken. Inzet van de Staat is de limieten van die risico’s
die verlaagd zijn (en dus nog wel acceptabel zijn voor de verzekeraar maar
wel minder) weer te verhogen of te herstellen zodat handel doorgang kan
vinden en commerciële relaties kunnen worden gehandhaafd. De ministeries van Financiën en EZ zijn in vergevorderd overleg met de kredietverzekeraars om hiervoor een oplossing te vinden waarbij de Staat voor
een deel zal participeren in de risico’s van de kredietverzekeraars. De
staatssecretaris van Economische Zaken zal U hierover samen met de
minister van Financiën separaat berichten.

f. Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen (ROM’s)
Naar aanleiding van vragen over de rol die ROM’s in het kader van de
kredietcrisis kunnen spelen, deel ik u mede dat ik met de ROM’s in overleg
ben ter zake de mogelijkheden om middelen, die de Europese Investeringsbank beschikbaar stelt ter bestrijding van de economische crisis, in te
zetten op regionaal vlak. Ik heb hierover op 22 juni a.s. een overleg met de
ROM directeuren. Zoals ik in het spoeddebat heb toegezegd, informeer ik
u hierover nader. Dit zal geschieden in de brief die ik u medio juli zal
toesturen met de eerste kwartaalrapportage over de benutting van de
EZ-financieringsregelingen.

g. Kwartaalrapportages over de benutting van de financieringsinstrumenten van het ministerie van Economische Zaken
Om de ontwikkelingen bij de verschillende instrumenten goed te kunnen
volgen heeft de Kamer om een kwartaalrapportage gevraagd. De eerste
rapportage zal na het tweede kwartaal verschijnen, dus in de eerste helft
van juli. Als bijlage treft u de stand van zaken per 27 mei aan met betrekking tot de BBMKB, de Groeifaciliteit en de Garantie Ondernemingsfinanciering.
4. Knelpunten die op enkele specifieke gebieden bestaan op het
gebied van financiering in relatie tot de beschikbaarheid van
instrumenten

a. Duurzame (energie) investeringen
Uit verschillende onderzoeken (KPMG, PWC) blijkt dat de markt voor duurzame investeringen last heeft van de verslechterde marktomstandigheden: lage fossiele brandstof- en CO2-prijzen en kredietverleners die kritischer zijn. Dit is overigens een mondiaal verschijnsel. Aan de andere kant
zijn er ook lichtpunten: overheden hebben ondanks de economische crisis
hun duurzaamheidsambities niet bijgesteld en in de crisispakketten zitten
juist intensiveringen op terrein van duurzame energie. Het blijft – gegeven
de in Europese wetgeving gegoten doelstellingen – een groeimarkt van
enorme omvang en het duurzame energiebeleid heeft, gelet op de
klimaatproblematiek en de voorzieningszekerheidrisico’s, een hoge prioriteit.
Het is denkbaar dat als gevolg van de kredietcrisis banken nu minder
geneigd zijn om hele grote (en innovatieve) projecten te financieren, gelet
op de daaraan verbonden risico’s. De standaardprojecten zijn nog steeds
goed financierbaar volgens de banken, alhoewel in zijn algemeenheid
financiering met een langere looptijd moeilijker verkrijgbaar lijkt te zijn.
Het (verruimde) generieke kredietinstrumentarium kan hier echter verlichting geven. Daarnaast staat de investeerders de SDE ter beschikking. Op
dit moment zie ik dan ook geen reden om kredietfaciliteiten aan te passen,
specifiek voor de duurzame energiesector. Wel zal het ministerie van
Economische Zaken in overleg blijven met zowel de banken als onderne-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 371, nr. 212

5

mers op het gebied van duurzame energie om de vinger aan de pols te
houden. Daarnaast is van belang dat met de in het kader van het crisispakket aangekondigde wijziging van de financiering van de SDE meer
zekerheid op de lange termijn is gecreëerd.

b. Beschikbaarheid eigen vermogen
In de Kamer werd gevraagd om aandacht te geven aan extra mogelijkheden om eigen vermogen aan te trekken, bijvoorbeeld via participatiemaatschappijen. EZ heeft al de nodige mogelijkheden om de beschikbaarheid van risicokapitaal te vergroten. Voor MKB bedrijven bestaat de
Groeifaciliteit, voor technostarters de TechnoPartner Seed Faciliteit. In
eerder overleg met de Nederlandse Vereniging van Participatiemaatschappijen is gevraagd of de kredietcrisis gevolgen had voor hun
financieringsmogelijkheden. De reactie was dat dit maar beperkt het geval
is. Grootste probleem was voor de participatiemaatschappijen de sterk
afgenomen bereidheid van banken om in de zelfde verhouding leningen
ter beschikking te blijven stellen. Een garantieregeling voor banken om
deze in staat te stellen het vreemd vermogen van de participaties op pijl te
houden is dan een logische aanpak. Dat hebben we gerealiseerd via de
Garantie Ondernemingsfinanciering. Dit neemt overigens niet weg dat ik
de ontwikkelingen op het gebied van risicokapitaal op de voet blijf volgen.
Er wordt regelmatig gesproken met de brancheorganisatie en individuele
participatiemaatschappijen en met partijen die voorstellen hebben om de
beschikbaarheid van risicokapitaal te verbeteren. De minister van Financiën zal ingaan op de vraag om te bezien of ook Alternext betrokken kan
worden bij de discussie over de beschikbaarheid van vreemd vermogen.
5. Overige punten

a. Rol pensioenfondsen
Tijdens het spoeddebat werd onder meer gevraagd naar de rol die
pensioenfondsen kunnen spelen. Daarop zal de minister van Financiën
terugkomen.

b. Industriebank
Dit punt is opgebracht door de burgemeester van Eindhoven, de heer Van
Gijzel. Mijn medewerkers hebben een eerste gesprek hierover gehad met
Brainport Eindhoven. Daarin bleek dat het idee voor een Industriebank
voortspruit uit een overleg tussen een aantal captains of industry uit de
regio Eindhoven, naar aanleiding van ervaringen met banken in enkele
concrete gevallen. Afgesproken is dat mijn medewerkers deze cases doorspreken om te bezien welke oplossingen mogelijk zijn, in beginsel binnen
het bestaande en deels recent tot stand gekomen instrumentarium en
indien dit niet mogelijk zou zijn of andere oplossingen mogelijk en wenselijk zijn. Brainport Eindhoven zal dit gesprek organiseren. Naar verwachting zal dit gesprek in de eerste helft van juni plaatsvinden.
6. Besluit
Ik volg de ontwikkelingen ten aanzien van bedrijfsfinanciering nauwgezet.
In dat verband vindt regelmatig overleg plaats met werkgeversorganisaties, brancheorganisaties individuele bedrijven, financiers en hun organisaties, met intermediairs en andere financieringsexperts en met partijen
die suggesties hebben om knelpunten op financieringsgebied op te
lossen. Er zal in dit kader in de zomer weer een vervolgoverleg met de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 371, nr. 212

6

banken worden georganiseerd. Bij nieuwe ontwikkelingen breng ik uw
Kamer op de hoogte.
De minister van Economische Zaken,
M. J. A. van der Hoeven

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 371, nr. 212

7

Bijlage

Stand van zaken (EZ)instrumentarium ten aanzien van
ondernemingsfinanciering

BBMKB

Gepubliceerd budget:
bedrag in mln €
Benutting: bedrag in
mln €
Verruimingen: bedrag
in mln €
Verruimingen:
aantallen
Totaal aantal

•
•

•

2004

2005

2006

2007

2008

2009
tot 2/6

454

530

602

715

730

745

363

479

572

615

601

199

11

58

39

201

2 915

878

2 389

2 871

3 275

3 376

De benutting totale BBMKB ligt in 2009 tot heden op 199 mln; dit is
24% onder het goede niveau van dezelfde periode van 2008.
Sinds begin november hebben de banken de verruiming binnen
BBMKB 240 keer gebruikt, waarvan 215 keer (ongeveer 90%) van de
verruimde startersfaciliteit en 25 keer een borgstelling van meer dan
€ 1 mln. Ca. 30% van het totale bedrag aan BBMKB garanties betreft
de uitbreidingen. Voor ondernemingen met meer dan 100 werknemers
is er nog geen gebruik gemaakt van de regeling. Een mogelijk knelpunt
op het vlak van inbreng DGA wordt weggenomen.
Het aantal verliesdeclaraties neemt sterk toe enerzijds als gevolg van
de uitstaande portfolio aan borgstellingen die de afgelopen jaren fors
gestegen is en anderzijds, vooral door de neergaande conjunctuur.

Groeifaciliteit
in € mln

2006

2007

2008

2009

Gepubliceerd budget
Verstrekte garanties

€ 85
–

€ 119
€ 10

€ 119
€ 23

€ 119
€ 5,4

•

•

De door de overheid verstrekte garantie betreft 50% van de gefiatteerde financiering van risicodragend vermogen. De faciliteit wordt
gebruikt door banken en participatiemaatschappijen.
De verwachting is dat de aantallen en volumes binnen de Groeifaciliteit de komende maanden beperkt zal zijn, aangezien banken, die
het merendeel van het gebruik voor hun rekening zouden moeten
nemen, terughoudend zijn met het verstrekken van risicokapitaal aan
het MKB.

Garantie Ondernemingsfinanciering (GO)
•

Bij deze recent gestarte tijdelijke faciliteit zijn nu 7 kredietvoorstellen
van banken van in totaal € 49,4 mln. gefiatteerd. Deze kredieten
moeten nog verstrekt worden. De overheid staat voor 50%, dat is
€ 24,7 mln., garant. Het budget bedraagt € 1,5 miljard tot en met
maart 2010. De GO is door de banken goed ontvangen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 371, nr. 212

8