Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2023–2024

21 501-30

Raad voor Concurrentievermogen

Nr. 594

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 7 februari 2024
De vaste commissie voor Economische Zaken en Klimaat heeft een aantal
vragen en opmerkingen aan de Minister van Economische Zaken en
Klimaat voorgelegd over:
– de Geannoteerde agenda informele Raad voor Concurrentievermogen
februari 2024,
– het Fiche: Mededeling Steunpakket voor kleine en middelgrote
ondernemingen (Kamerstuk 22 112, nr. 3818),
– het Fiche: Verordening inzake bestrijding van late betalingen in
handelstransacties (Kamerstuk 22 112, nr. 3819),
– het Fiche: Verordening Europese arbeidsmarktstatistieken (Kamerstuk
22 112, nr. 3823),
– de appreciatie van de aanbeveling van de Europese Commissie op een
aantal kritieke technologiegebieden (Kamerstuk 22 112, nr. 3826),
– het Europees consumentenbeleid (Kamerstuk 27 879, nr. 93),
– Rectificatie Kamerbrief voortgangsrapportage internemarktactieagenda (Kamerstuk 22 112, nr. 3864),
– De antwoorden op vragen commissie over de geannoteerde Agenda
Raad voor Concurrentievermogen op 7 en 8 december 2023 (Kamerstuk 21 501-30, nr. 591),
– De antwoorden op vragen commissie over o.a. de geannoteerde
agenda EU-ESA top 6–7 november 2023 (Kamerstuk 21 501-30, nr. 588),
– het Verslag Raad voor Concurrentievermogen 7–8 december 2023
(Kamerstuk 21 501-33, nr. 1050),
– het Fiche: Commissieaanbeveling erkenning kwalificaties van
derdelanders (Kamerstuk 22 112, nr. 3858),
– het Fiche: Herziening kader buitengerechtelijke geschillenbeslechting
consumenten (Kamerstuk 22 112, nr. 3862).
De vragen en opmerkingen zijn op 1 februari 2024 aan de Minister van
Economische Zaken en Klimaat voorgelegd. Bij brief van 7 februari 2024

kst-21501-30-594
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2024

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 21 501-30, nr. 594

1

zijn de vragen, voorzien van een inleiding, mede namens de Minister van
Onderwijs, Cultuur, en Wetenschap, en de Minister voor Buitenlandse
Handel en Ontwikkelingssamenwerking beantwoord.
De fungerend-voorzitter van de commissie,
Stoffer
Adjunct-griffier van de commissie,
Van Tilburg

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 21 501-30, nr. 594

2

Inleiding
Tevens stuur ik u ter achtergrondinformatie bij de beantwoording op
enkele vragen een non-paper interne markt dat is medeondertekend door
Nederland. Op Fins initiatief is een gezamenlijk non-paper voorbereid met
input op het terrein van de interne markt voor de Europese Commissie die
aantreedt na de Europese verkiezingen. In totaal hebben vijftien lidstaten
het non-paper gesteund. Het kabinet heeft dit non-paper gesteund, omdat
de inzet aansluit op de kabinetsinzet in de interne-marktactie agenda. Zo
wordt in het non-paper gepleit voor meer politiek eigenaarschap op alle
beleidsterreinen en alle niveaus, voor concrete acties en voor het
meenemen van het interne-marktperspectief bij de ontwikkeling van
nieuw beleid. Beleid moet zo veel mogelijk worden gebaseerd op feiten en
behoeften uit de praktijk, oftewel van ondernemers en burgers. Naast
deze algemene uitgangspunten bevat het non-paper een palet aan
concrete suggesties ten aanzien van onder meer het vrij verkeer van
diensten en goederen, erkenning van beroepskwalificaties en handhaving
en implementatie.
Vragen en opmerkingen vanuit de fracties en antwoord van de
Minister
Vragen en opmerkingen van de leden van de VVD-fractie
De leden van de VVD-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
geannoteerde agenda Raad voor Concurrentievermogen te houden in
februari 2024 en hebben hierover de volgende vragen.
1. De leden van de VVD-fractie lezen dat de Minister tijdens de informele
Raad zal pleiten voor het introduceren van specifieke doelen voor het
lange termijn concurrentievermogen. Bij het introduceren van specifieke
doelen komt normaliter veel regeldruk voor ondernemers los, omdat er
om aan deze doelstellingen te kunnen voldoen vele nieuwe regelingen
worden gemaakt. In hoeverre heeft de Minister hieraan gedacht en hoe
gaat de Minister voorkomen dat het stellen van specifieke doelen voor het
lange termijn concurrentievermogen juist beklemmend kan werken voor
degene die het belangrijkst zijn voor het lange termijn concurrentievermogen, namelijk de ondernemers?
Het concurrentievermogen van de EU kan gebaat zijn bij bepaalde nieuwe
regelgeving, bijvoorbeeld om een transparant en gelijk speelveld te
creëren. Er moet wel goed gelet worden op de vormgeving van die
regelgeving om onnodige regeldruk voor ondernemers te voorkomen. Het
kabinet moedigt de Commissie aan om in de plannen ter versterking van
het lange termijn concurrentievermogen eveneens in te zetten op het
verlagen van de regeldruk voor industrie en het midden- en kleinbedrijf
met een aantal initiatieven zoals het once only principe.1 Het «once
only-principe» is erop gericht om ondernemers niet onnodig meerdere
keren dezelfde informatie te laten aanleveren. Een ander voorbeeld is het
One In One Out-mechanisme waarbij elke euro aan regeldrukkosten die
wordt veroorzaakt door nieuwe EU-regelgeving, moet worden gecompenseerd door een andere maatregel die zorgt voor een verlichting van de
regeldruk. Ook heeft de Commissie de doelstelling geformuleerd om de
regeldruk die veroorzaakt wordt door rapportageverplichtingen op grond
van EU-regelgeving, met 25% te verminderen. Nederland ondersteunt dit
beleid van harte. Graag verwijs ik ook naar het antwoord op vraag 18.

1

Zie daartoe Kamerstuk 21 501-30 nr.557

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 21 501-30, nr. 594

3

2. De leden van de VVD-fractie lezen bovendien dat het interne marktbeleid wat de Minister betreft een sleutelrol kan spelen bij het vergemakkelijken van de groene transitie door onnodige belemmeringen voor de
ontwikkeling van groene en fossielvrije technologieën weg te nemen, met
inbegrip van baanbrekende biotechnologische oplossingen, en door het
creëren van regulatory sandboxes en het bevorderen van de opname van
experimenteerclausules in nieuwe wetgeving op het gebied van technologie. Is de Minister van mening dat Nederland het goede voorbeeld moet
geven als het neerkomt op het creëren van regulatory sandboxes en
experimenteerclausules? Zo ja, wat is er in Nederland voor nodig om
regulatory sandboxes en experimenteerclausules te creëren?
In Nederland zijn de afgelopen jaren diverse experimenteerruimtes
ingezet op zowel gemeentelijk, provinciaal als nationaal niveau. In
bijvoorbeeld de Omgevingswet is een experimenteerclausule
opgenomen. Deze clausule maakt het mogelijk om tijdelijk af te wijken van
bepaalde regels en voorschriften om te experimenteren met nieuwe
oplossingen voor maatschappelijke vraagstukken op het gebied van de
fysieke leefomgeving. Voor elk onderwerp waar dit soort experimenteerruimte wenselijk wordt geacht is een experimenteerclausule en beleidsvrijheid nodig als grondslag. Die stelt overheden in staat om een
experimenteerruimte te creëren. Ik heb geen concrete aanwijzingen dat er
in situaties waar dit mogelijk en wenselijk was geen experimenteerruimte
is gecreëerd.
Het kabinet stimuleert de inzet van experimenteerruimtes, door
overheden die overwegen een experimenteerruimte op te zetten daarbij
zoveel mogelijk te ondersteunen met richtsnoeren, voorbeelden en tips,
onder andere op basis van de zogenaamde Aanwijzingen voor de
regelgeving en sinds kort het Beleidskompas. In de praktijk blijkt
overigens dat ondernemers vaak, nog meer dan met een experimenteerruimte, geholpen zijn met een goede uitleg over wat er op grond van
bestaande regelgeving al mogelijk is. Door misverstanden kan ten
onrechte het beeld bestaan dat bepaalde voorgenomen activiteiten niet
kunnen worden ondernomen.
3. De leden van de VVD-fractie vernemen dat de toekomst van de
Europese industrie ook voor een groot aantal lidstaten een belangrijk
thema is. Recente ontwikkelingen zoals de hoge energieprijzen en grote
investeringen door derde landen, die mogelijk zorgen voor een hoger
weglekrisico van de Europese industrie naar andere delen van de wereld,
zijn hier volgens de Minister een belangrijke aanleiding voor. Hoe kunnen
wat de Minister betreft Europese lidstaten er samen voor zorgen dat een
hoger weglekrisico naar andere delen van de wereld voorkomen kan
worden?
De uitdagingen vragen om een coherent beleid van de EU dat erop is
gericht de energieprijzen langdurig en duurzaam te verlagen. Dit betekent
o.a. inzetten op het versnellen van de energietransitie. Hier werken we als
EU gezamenlijk aan met REPowerEU en beleid gericht op een geïntegreerde Europese energiemarkt, via de hervorming van de elektriciteitsmarkt en inzet op sterkere interconnectors. Dit laatste maakt het mogelijk
om energie tussen lidstaten te transporteren, wat de energienetten
balanceert en prijzen harmoniseert. Verder zal de EU middels initiatieven
als het Green Deal Industrial Plan en de implementatie hiervan ervoor
moeten zorgen dat het investeringsklimaat in de EU aantrekkelijk blijft.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 21 501-30, nr. 594

4

Vragen en opmerkingen van de leden van de NSC-fractie
De leden van de NSC-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de inzet van de Minister voor de Informele Raad voor Concurrentievermogen in februari 2024. Naar aanleiding hiervan willen deze leden
graag een aantal punten onder de aandacht brengen en vragen stellen
aan de Minister.
4. De leden van de NSC-fractie maken zich zorgen om de geopolitieke
situatie in de wereld. Op economisch vlak springt vooral de toenemende
concurrentie tussen de VS en China in het oog. Deze leden vinden het
belangrijk dat Europa zelfstandig duidelijk positie bepaald in dit speelveld.
Zij begrijpen dat Dhr. Letta een rapport aan het schrijven is over de
Europese interne markt. Wat is de input van Nederland geweest voor zijn
rapport?
In het Finse non-paper dat Nederland samen met veertien andere lidstaten
heeft opgesteld en ondertekend, is de Nederlandse inzet ten aanzien van
het Letta-rapport meegenomen. Uitgangspunt van het kabinet is dat het
versterken van de interne markt de basis vormt voor het lange termijn
concurrentievermogen en de open strategische autonomie van de
Europese Unie. Om de interne markt te versterken is hernieuwde politieke
toewijding nodig, moeten belemmeringen aangepakt worden en moeten
de interne markt regels beter toegepast en nageleefd worden. Voor de
uitgebreide kabinetsinzet rondom het versterken van de interne markt,
verwijs ik graag naar de interne markt actieagenda.2
5. De leden van de NSC-fractie hebben met interesse kennisgenomen van
de Nationale Technologie Strategie. Deze leden zijn benieuwd hoe het
Nederlandse kabinet denkt de sleutel technologieën in te passen in een
toekomstige Europese Technologie strategie. Zijn er vergelijkbare
documenten van andere landen en is er al een analyse hoe de competenties van de verschillende landen in elkaar passen? Op welke technologieën is er sprake van concurrentie binnen Europa en waar werken we al
sterk samen?
Zoals eerder aangegeven is Nederland is de eerste EU-lidstaat met een
Nationale Technologiestrategie en is Nederland voorstander van een
Europese technologiestrategie. De Nationale Technologiestrategie toont
sterke overeenkomsten met de lijst met de kritische technologiegebieden
zoals aangewezen in de aanbeveling van de Commissie op 3 oktober jl.
Het is dan ook de verwachting dat de lidstaten die zich herkennen in de
lijst van de Europese Commissie ook raakvlakken zullen zien met de
Nationale Technologiestrategie. Bij het samenstellen van de Nationale
Technologiestrategie is kennisgenomen van vergelijkbare trajecten uit het
Verenigd Koninkrijk, Japan, Zuid-Korea en Australië. Het gaat hier
respectievelijk om het Science & Technology Framework, Society 5.0, het
Fifth Science & Technology Master Plan en de Critical Technologies Policy.
Met name de strategieën van de drie eerstgenoemde landen komen qua
opzet het dichtst in de buurt van de Nationale Technologiestrategie. Bij het
selecteren van de sleuteltechnologieën voor de Nationale Technologiestrategie zijn vier essentiële criteria gehanteerd: de bijdrage aan (i) het
verdienvermogen van Nederland; (ii) de nationale veiligheid; (iii) het
bieden van oplossingen voor grote maatschappelijke uitdagingen; (iv) het
behoud van technologisch leiderschap vanuit de huidige positie op
technologie. Met name bij het eerste en het laatste criterium zijn de
comparatieve voordelen van lidstaten meegewogen in de totstandkoming
van de Nationale Technologiestrategie. Een substantieel deel van het
2

Kst-22112-3864

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 21 501-30, nr. 594

5

Nederlandse verdienvermogen is bijvoorbeeld afhankelijk van de interne
markt, en Nederland heeft aanzienlijke kansen op technologisch leiderschap binnen enkele sleuteltechnologieën.
Op de meeste technologieën, bestaat zowel op nationaal, EU en
internationaal-niveau concurrentie maar ook samenwerking tussen
bedrijven. Het is daarom wenselijk om op EU-niveau een gecoördineerde
aanpak te hebben met betrekking tot het ontwikkelen van technologieën
zodat lidstaten elkaar kunnen versterken.
6. De leden van de NSC-fractie vinden de huidige afhankelijkheid van
Nederland van Amerikaanse cloudproviders een risico. Heeft de Minister
zicht op of dit risico ook in andere EU-landen wordt erkend? Zou de
Minister dit onderwerp op willen brengen in de break-out sessies?
In Europa wordt breder erkend dat de afhankelijkheid van een beperkt
aantal cloudproviders problematisch kan zijn, zowel economisch als op
het gebied van digitale open strategische autonomie. Op 15 oktober 2020
hebben de lidstaten van de Europese Unie daarom een verklaring
ondertekend3. Hierin komen de ondertekenende lidstaten overeen om
samen te werken aan de uitrol van veerkrachtige en concurrerende
cloudinfrastructuur en -diensten in heel Europa. Het Important Project of
Common European Interest on the next generation Cloud Infrastructure
and Services (IPCEI CIS) is een van de manieren waarop hier gevolg aan
wordt gegeven, naast bijvoorbeeld GAIA-X. U bent op 21 december 2023
reeds over de IPCEI CIS geïnformeerd middels de beantwoording van
vragen van uw fractie4 en een Kamerbrief5. Ook hebben de lidstaten van
de EU aan akkoord bereikt op de Dataverordening6. Door de bepalingen
gericht op cloudproviders in deze wetgeving wordt de economische
afhankelijkheid van dergelijke bedrijven verminderd. Het is daarom in
mijn optiek niet direct noodzakelijk om dit onderwerp te agenderen tijdens
break-out sessies.
7. De leden van de NSC-fractie maken zich zorgen over schaars technologisch talent. Deze leden krijgen de indruk dat Nederland relatief veel
kenniswerkers aan zich weet te binden en te behouden. Kent de Minister
de cijfers achter dit vermoeden? Hoe wordt daar door andere EU-lidstaten
naar gekeken? Is het mogelijk om een traject in te zetten om tot afspraken
of een gelijk speelveld te komen op dit vlak?
Ik deel de zorgen van de NSC fractie over de schaarste van technologisch
talent. Grote bedrijven als ASML, maar ook start- en scale-ups, zijn voor
hun groei afhankelijk van technologisch talent. Ik krijg signalen dat het
voor bedrijven moeilijker is om aan internationaal talent te komen door de
negatieve beeldvorming rond de 30%-regeling en kennismigratie.
Het is lastig te bepalen wat de relativiteit van het Nederlandse succes is in
het aantrekken en behouden van talent. We weten op dit moment alleen
waarom kenniswerkers voor Nederland kiezen en niet waarom er niet
voor Nederland is gekozen. De voornaamste redenen van kennismigranten om voor Nederland te kiezen zijn7: kwaliteit van het bedrijf (84%),
veiligheid (83,8%), leefomgeving (77,5%), cultuur en manier van leven

3

Towards a next generation cloud for Europe
Antwoord op vragen van de leden Six Dijkstra en Zeedijk over de Nederlandse deelname aan
de IPCEI-regeling voor cloudtechnologie, Aanhangsel Handelingen II 2023/24, nr. 681
5
Kamerstuk 26 643, nr. 1114
6
Regulation – EU – 2023/2854 – EN – EUR-Lex (europa.eu)
7
% kenniswerkers dat reden aangeeft als «heel erg belangrijk»
4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 21 501-30, nr. 594

6

(72,1%) en voordelige financiële regelingen (71,3%).8 Onderzoek naar
keuzes van kennismigranten van het WODC laat zien dat financiële
regelingen en mogelijkheden voor permanent verblijf kennismigranten,
die twijfelen of een voorkeur hebben voor een ander land, een zetje
kunnen geven om toch voor Nederland te kiezen.9 Op dit moment wordt
via het WODC onderzocht welke factoren de vestigingskeuze van
internationaal talent bepalen en welke factoren, inclusief het Nederlandse
beleid, doorslaggevend zijn. Dit geeft mogelijk ook inzicht in waarom
internationaal talent voor een ander EU-land heeft gekozen. Dit onderzoek
zal in 2024 worden gepubliceerd.
Een recent IND-studie naar kenniswerkers uit cohort 2014 toont aan dat
een minderheid van de kenniswerkers (35%) 6–7 jaar, nadat hun eerste
vergunning inging, (nog) in Nederland is.10 Als kenniswerkers vertrokken,
gebeurde dit relatief vaak binnen twee jaar nadat de verblijfsvergunning
inging. De meesten gingen terug naar het land van herkomst. In totaal
ontving een minderheid (10%) van de kenniswerkers uit dit cohort een
vergunning voor onbepaalde tijd.
Internationaal concurreert Nederland om kennis en technologisch
geschoold talent. Veel lidstaten hebben net als Nederland aantrekkelijke
regelingen om internationaal toptalent aan te trekken. Doorgaans zijn deze
regels afgestemd op de kosten voor levensonderhoud waarmee men een
internationaal gelijk speelveld probeert te creëren met bijvoorbeeld
landen als de VS, het VK of Canada. Harmonisatie op Europees vlak lijkt
niet opportuun, omdat de landen en nationale belastingregels daarvoor te
verschillend zijn. De Europese Unie kent de mogelijkheid voor internationaal toptalent van buiten de EU om de Blauwe Kaart aan te vragen.
Het doel van deze regeling is het bevorderen van toelating van hooggekwalificeerde werknemers binnen de EU. Deze regeling kent ook beperkte
intra-EU mobiliteit, hetgeen nationale regelingen niet kunnen
bewerkstellingen.
8. De leden van de NSC-fractie lezen dat er gesproken gaat worden over
Horizon Europe. Wat is de mening van de Minister over de hoogte van de
bedragen in dit programma in verhouding tot vergelijkbare budgetten in
de VS en Azië? Welke EU landen stellen naast het EU-pakket op nationaal
niveau de grootste innovatiesubsidies beschikbaar? Wat is er nodig om
binnen de EU het gelijk speelveld op dit gebied te bevorderen?
De gehele EU investeerde in 2021 € 331 miljard in onderzoek en innovatie
(O&I), een toename van 45% in tien jaar. Ondanks deze stijging, blijven de
O&I-uitgaven van de EU van 2,16% in verhouding tot het bbp achter op
die van China (2,43%) en de VS (3,46%).
De EU hanteert de Lissabondoelstelling voor O&I van 3% van het bbp. In
Europa en elders in de wereld zijn het vooral de meer ontwikkelde,
innovatieve landen die deze doelstelling behalen. Wat betreft overheidsinvesteringen in O&I in de EU zijn Duitsland (1,11% van het bbp) en

8

Regioplan i.o.v. WODC, «Aantrekkelijkheid van Nederland voor kennismigranten: Een
onderzoek naar hoe aantrekkelijk kennismigranten Nederland vinden als potentieel vestigingsen carrièreland», 2018,
9
Regioplan i.o.v. WODC, «Aantrekkelijkheid van Nederland voor kennismigranten: Een
onderzoek naar hoe aantrekkelijk kennismigranten Nederland vinden als potentieel vestigingsen carrièreland», 2018,
10
IND, «Kenniswerkers en zoekjaarders in Nederland: Een cohortstudie naar verblijf van
kenniswerkers en zoekjaarders in Nederland», 2023.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 21 501-30, nr. 594

7

Finland (0,9% van het bbp) koplopers. Nederland staat met 0,79% achter
deze landen, maar wel boven het EU-gemiddelde van 0,74% van het
bbp11.
Het percentage is niet alleen van belang, maar ook de wijze waarop en
waaraan financiering voor O&I wordt ingezet. Alleen excellent onderzoek
en innovatie leiden tot nieuwe kennis, vergroting van het concurrentievermogen en maatschappelijke impact.
Met een budget van € 95,5 miljard is Horizon Europe het grootste
grensoverschrijdend programma voor O&I ter wereld. Het is van belang
dat dit programma blijft voorzien in stevige investeringen in fundamenteel
en ongebonden onderzoek en talentontwikkeling, innovatie en technologie en maatschappelijke uitdagingen, om zo als Europa te kunnen
concurreren met de rest van de wereld.
Het is van belang in de realisatie van open strategische autonomie én in
economisch belang dat Nederland en Europa blijven investeren in O&I en
dat Nederland actief inzet op een investering van 3% bbp in O&I. Om het
gelijke speelveld te bevorderen zouden de landen die onder het Europese
gemiddelde zitten nationaal meer moeten investeren in onderzoek en
ontwikkeling. Daarnaast kunnen deze landen meer financiering uit de
fondsen onder Cohesiebeleid inzetten voor O&I. Voor het kabinet blijft het
van groot belang dat de middelen uit Horizon Europe worden toegewezen
op basis van excellentie. Dat wil zeggen dat dat de beste projecten
subsidie krijgen. Het kabinet zet zich hier blijvend voor in.
9. Tot slot willen de leden van de NSC-fractie benadrukken een Europese
strategie voor het diversifiëren van grondstoffen afhankelijkheden
belangrijk te vinden. Handelsverdragen zijn een instrument op dit vlak.
Ziet de Minister nog andere instrumenten die helpen bij het zekerstellen
van beschikbaarheid van kritieke grondstoffen? Met welke landen in de
wereld zet Europa op dit moment de belangrijkste stappen op dit gebied?
Naast diversificatie via internationale samenwerkingen, zet het kabinet
volgens de handelingsperspectieven van de Nationale Grondstoffenstrategie in op circulariteit en innovatie, duurzame Europese mijnbouw en
raffinage, verduurzaming internationale ketens en kennisopbouw en
monitoring om de toelevering van kritieke grondstoffen zeker te stellen.
Door in te zetten op circulariteit en innovatie van producten wordt de
waarde, ook van de hierin verwerkte kritieke grondstoffen, behouden en
kunnen we deze opnieuw gebruiken in plaats van nieuwe grondstoffen te
importeren. Daarmee dragen circulariteit en innovatie bij aan de beschikbaarheid van kritieke grondstoffen. De EU heeft reeds kritieke grondstoffen partnerschappen afgesloten met Canada, Oekraïne, Kazachstan,
Namibië, Argentinië, Chili, de Democratische Republiek Congo (DRC),
Zambia en Groenland. Om invulling te geven aan deze partnerschappen
worden roadmaps opgesteld die concrete projecten en onderwerpen voor
internationale samenwerking bevatten. Aandachtsgebieden binnen de
partnerschappen zijn 1) integratie in duurzame kritieke grondstoffenwaardeketens van het land, 2) samenwerking in R&D en innovatie, 3) samenwerking om te komen tot een duurzame en verantwoorde productie, 4)
mobilisatie van financiering voor de ontwikkeling van infrastructuur en 5)
capaciteitsopbouw, training en ontwikkeling van vaardigheden. Onder
meer Global Gateway projecten van de EU met ontwikkelingslanden zijn
hierbij instrumenteel. Mede op verzoek van Nederland richten Global
Gateway projecten zich ook op waardeketens van kritieke grondstoffen.
Door gebruik te maken van zowel ontwikkelings- als handels- en investe11

Government budget allocations for R&D (GBARD) – Statistics Explained (europa.eu)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 21 501-30, nr. 594

8

ringsinstrumenten, versterkt de EU met Global Gateway haar aanbod aan
en positie in deze landen.
Vragen en opmerkingen van de leden van de D66-fractie
De leden van de D66-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
stukken ter voorbereiding van de Raad voor Concurrentievermogen
(Raad) op 8 en 9 februari aanstaande en de prioriteiten die België stelt in
haar voorzitterschap. Deze leden wensen de Minister nog enkele vragen
voor te leggen over de ingekomen stukken en de positionering van
Nederland hierop.
10. De leden van de D66-fractie willen nog kort terugblikken op het
bereiken van het politieke akkoord op de Net Zero Industry Act (NZIA)
tijdens de Raad van 7 december 2023. Op dit moment wordt er als
vervolgstap daarop gesproken tussen de Raad en het Europese Parlement
over de definitieve tekst. Kan de Minister vooruitblikken hoe dit proces is
ingericht? Wanneer verwacht zij een concepttekst? Is er een inzet die
Nederland wil bereiken die afwijkt van andere lidstaten? Zo ja, om welke
inzet gaat dit? Op welke manier probeert de Minister daar nader te komen
tot andersdenkende lidstaten?
Tijdens de Raad voor Concurrentievermogen van 7 en 8 december jl. is er
een Raadsmandaat aangenomen op de Net Zero Industry Act. Tijdens de
Raad was er brede steun door de lidstaten voor de Algemene Oriëntatie
op de Net Zero Industry Act (NZIA). Het kabinet is tevreden met een aantal
belangrijk behaalde veranderingen in de NZIA ten opzichte van het
originele Commissievoorstel. Met name het artikel over Carbon Capture
Storage (CCS) waarbij Nederland een belangrijke wijziging heeft aangebracht, en de steun van de Commissie en een tal van andere lidstaten
over de Accelaration Areas. Een gevoelig punt tijdens de onderhandelingen was het artikel over veilingen. Tot kort voor de RvC stonden
cruciale percentages ter discussie. Uiteindelijk is er door alle lidstaten
ingestemd met de tekst die voorlag. De Triloogfase is inmiddels in volle
gang, en de verwachting is dat midden februari een akkoord wordt
bereikt. Rond die tijd zal er ook een concepttekst zijn. Nederland zet zich
ervoor in om zo veel mogelijk vast te houden aan het Raadsmandaat
tijdens de onderhandelingen met het parlement en de Commissie. Tijdens
de Trilogen staat Nederland in nauw contact met de andere lidstaten en
het Belgisch voorzitterschap om dit te bereiken.
11. De leden van de D66-fractie juichen de toon van het Belgische
voorzitterschap toe. België agendeert belangrijke prioriteiten, zoals een
groene en rechtvaardige transitie, Europa als wereldspeler, en het
Europese concurrentievermogen versterken. Kan de Minister voor alle zes
punten ingaan wat haar inzet is en op welke manier zij daarbij met België
optrekt. Welke andere landen denken gelijkgestemd over deze zes
prioriteiten? Op welke manier werkt de Minister eraan om op deze
prioriteiten toch concrete resultaten te boeken, ondanks dat er in het
Europese Parlement richting de verkiezingen in juli weinig besluitvorming
plaatsvindt?
In verband met de aanstaande verkiezingen voor het Europees Parlement
zal het Belgisch voorzitterschap in februari zo veel mogelijk lopende
triloogonderhandelingen proberen af te ronden (waaronder op het
Strategic Technology European Platform, NZIA, etc.). Tegelijkertijd zal het
voorzitterschap algemene oriëntaties proberen te bereiken op o.a. de
Verordening over bestrijding van late betalingen in handelstransacties en
de Verordening dwanglicenties voor crisisbeheersing. De inzet van het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 21 501-30, nr. 594

9

kabinet op voorgenoemde onderwerpen is eerder met de Kamer gedeeld
via de respectievelijke BNC-fiches.
Het Belgisch voorzitterschap is daarnaast voornemens om het komende
half jaar verschillende Raadsconclusies aan te nemen ter voorbereiding
op de Strategische Agenda van de Europese Raad en het aantreden van
een nieuwe Commissie. Het voorzitterschap voorziet voor de Raad voor
Concurrentievermogen van mei conclusies over de toekomst van
industriebeleid en de toekomst van de interne markt. De lidstaten zullen
tijdens het beleidsdebat van de informele Raad voor Concurrentievermogen in februari voor het eerst van gedachte wisselen over de inhoud
van deze conclusies. De inzet van het kabinet voor het beleidsdebat is via
de geannoteerde agenda met de Kamer gedeeld.
Tevens is op Fins initiatief een gezamenlijk non-paper voorbereid met
input op het terrein van de interne markt. Het paper is gedeeld met de
Commissie en met de Italiaanse oud-premier Enrico Letta, auteur van het
onafhankelijke rapport over de toekomst van de interne markt. In totaal
hebben vijftien lidstaten, waaronder Nederland, het non-paper gesteund.
De inzet uit het non-paper sluit aan op de kabinetsinzet in de interne-markt
actieagenda. Zo wordt in het non-paper gepleit voor meer politiek
eigenaarschap op alle beleidsterreinen en alle niveaus, voor concrete
acties en voor het meenemen van het interne-marktperspectief bij de
ontwikkeling van nieuw beleid. Beleid moet zo veel mogelijk worden
gebaseerd op feiten en behoeften uit de praktijk, oftewel van ondernemers en burgers. Naast deze algemene uitgangspunten bevat het
non-paper een palet aan concrete suggesties wat betreft onder meer het
vrij verkeer van diensten en goederen, erkenning van beroepskwalificaties
en handhaving en implementatie.
12. Deze leden steunen het Belgische voorzitterschap ook in het afronden
van de richtlijn inzake passende zorgvuldigheid in het bedrijfsleven op het
gebied van duurzaamheid (de IMVO-wetgeving). Kan de Minister een
tijdspad schetsen voor het afronden van deze richtlijn? Hoe werkt zij er
zelf aan om afronding op schema te houden? Kan de Minister het
speelveld schetsen?
Op 14 december jl. hebben de Raad, het Europees Parlement en de
Commissie een voorlopig politiek akkoord bereikt over de Europese
IMVO-richtlijn, de Corporate Sustainability Due Diligence Directive
(CSDDD). Hiervoor is binnen het kabinet de Minister voor Buitenlandse
Handel en Ontwikkelingssamenwerking eerstverantwoordelijk. Het
bereikte akkoord moet nog openbaar worden gemaakt en formeel worden
goedgekeurd door de Raad en het Europees Parlement na een periode
van ongeveer acht weken juridische controles en vertalingen. De
stemmingen vinden naar verwachting in het voorjaar plaats. Het kabinet
blijft een spoedige afronding van deze richtlijn steunen. Zowel het
Belgische voorzitterschap van de Raad als het Europees Parlement, die
verantwoordelijk zijn voor de processtappen die nog gezet moeten
worden, ondersteunen dit streven. Uw Kamer wordt over de uitkomst van
het politieke akkoord binnenkort nader geïnformeerd en ontvangt daarbij
ook een appreciatie van het kabinet met het voorgenomen Nederlandse
standpunt en een inschatting van het krachtenveld.
13. De leden van de D66-fractie steunen de Minister in haar inzet voor het
gesprek over de toekomst van de interne markt. Deze leden herkennen de
inzet van de Minister dat economische weerbaarheid moet worden
vergroot waarbij oog is voor een open Europese economie. Deze leden
vragen de Minister of zij zich tijdens dit gesprek ook hard zal maken voor
het stimuleren van het duurzame concurrentievermogen van de EU. Op

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 21 501-30, nr. 594

10

welke manier kunnen we ervoor zorgen dat lidstaten grotere stappen
kunnen zetten op hun klimaataanpak, hun duurzame verdienvermogen en
hun grondstoffenstrategie? Op welke manier kan de volledige keten, zoals
ondersteunende midden- en kleinbedrijven (mkb), worden meegenomen?
Kaart de Minister aan dat het van belang is om een eerlijk speelveld te
behouden, maar daarnaast ook duurzaam verdienvermogen aan te jagen?
Wat is haar inzet daarop en hoe zorgt zij ervoor dat lidstaten meer vrijheid
krijgen om voor hen belangrijke en versterkende duurzame bedrijvigheid
te stimuleren?
Voor 2030 is het doel ten minste 55% reductie en klimaatneutraliteit in
2050. Daarmee is het reductiepad richting 2030 duidelijk gemaakt. Een
doelstelling geeft zekerheid aan bedrijven, zodat zij de benodigde stappen
kunnen gaan zetten. Door op een ambitieuze doelstelling in te zetten
kunnen lidstaten en bedrijven aangemoedigd worden grotere stappen te
zetten. Met initiatieven zoals RepowerEU, REDIII en de Net-Zero Industry
Act, de Critical Raw Materials Act en de elektriciteitsmarkthervorming
worden lidstaten geholpen om de energietransitie te versnellen en ook
doelen te zetten op het gebied van grondstoffengebruik en herkomst. Van
deze initiatieven, waaronder bijvoorbeeld versnelde vergunningverlening
in REDIII en de Net-Zero Industry Act kunnen ook mkb’ers profiteren.
Voor het kabinet is een gelijk speelveld op de interne markt van belang.
Een goed functionerende interne markt brengt groei en schaalvergroting
voor bedrijven. Voor de Europese horizontale interne marktstrategie,
wordt geput uit de eigen interne-markt actieagenda. Hierin staan de
prioriteiten van het Kabinet benoemd als het gaat om versterking van de
interne markt, namelijk: arbeidsmobiliteit, digitalisering, vergroening en
algemene randvoorwaarden. Deze prioriteiten ondersteunen het Nederlandse industriebeleid.
Bovenop meer horizontaal beleid om de economie te versterken steunt
het kabinet gerichte investeringen in strategische waardeketens die bij
kunnen dragen aan het versnellen van de transities, ons verdienvermogen
en het terugdringen van risicovolle strategische afhankelijkheden. Dit
doen we door een sterke inzet op onderzoek, ontwikkeling en innovatie,
O&O&I, via o.a. Horizon Europe en het Innovatiefonds, maar ook via
Europese projecten, zogenaamde Important Projects of Common
European Interests (IPCEIs).
14. Kan de Minister tot slot ingaan op het rapport van Mario Draghi over
de toekomst van het Europees concurrentievermogen? Wanneer wordt
deze verwacht? Welke inzet heeft Nederland hierin meegegeven?
Europese Commissievoorzitter Von der Leyen heeft tijdens de Staat van
de Unie 2023 aangekondigd dat Mario Draghi een rapport zal schrijven
over de toekomst van het Europees concurrentievermogen. Dit rapport
wordt verwacht na de Europese verkiezingen van juni en voorafgaand aan
het aantreden van de nieuwe Commissie. Het is vooralsnog onbekend of
Draghi ten behoeve van zijn rapport consultaties met EU-lidstaten zal
houden.
15. Tot slot hebben de leden van de D66-fractie nog vragen over de
invloed van de huidige stand van zaken in Nederland, waarbij EU-kritische
partijen aan de onderhandelingstafel zitten, op Europese samenwerking.
Hoe kijken andere landen aan tegen het politieke landschap in Nederland
en de bedreigingen die opvattingen als het sluiten van de deur voor
kennismigranten en internationale studenten, EU-sceptisme en het niet
serieus nemen van eerder gemaakte Europese afspraken (zoals bijvoorbeeld het Klimaatakkoord van Parijs) vormen voor Europese cohesie en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 21 501-30, nr. 594

11

samenwerking? Kan de Minister specificeren of en zo ja hoe dit de rol van
Nederland in de Raad beïnvloedt?
In de EU vinden doorlopend nationale verkiezingen plaats. De verkiezingsuitslag en mogelijke verschuivingen in het nationale politieke landschap
kunnen potentieel gevolgen hebben voor de Europese beleidsinzet van
een lidstaat en daarmee zorgen voor een veranderend Europees krachtenveld en wisselende rollen van lidstaten in de Raad. Om die reden
worden nationale verkiezingen en de daaropvolgende coalitieonderhandelingen dan ook in alle EU-lidstaten met interesse gevolgd. Het kabinet kan
niet beoordelen hoe andere landen kijken naar het Nederlandse
krachtenveld.
Vragen en opmerkingen van de leden van de BBB-fractie
De leden van de BBB-fractie hebben kennisgenomen van de stukken
aangaande de informele Raad voor Concurrentievermogen.
16. De leden van de BBB-fractie lezen dat de Minister het initiatief van de
Europese Commissie om rapportageverplichtingen voor het bedrijfsleven
met 25 procent te verminderen verwelkomt. Deze leden vragen de
Minister om verdere uitleg over hoe deze vermindering in Nederland in de
praktijk zal worden gebracht en of er al enig idee is welke rapportageverplichtingen in vermindering gebracht zullen worden.
Het streven om de regeldruk die voortvloeit uit rapportageverplichtingen
met 25% te verminderen is een doelstelling die de Commissie voor
zichzelf heeft geformuleerd en die betrekking heeft op EU-regelgeving.
De Commissie heeft voorstellen gedaan om op diverse gebieden zaken te
vereenvoudigen en verplichtingen in te trekken om aan de doelstelling te
voldoen. Het gaat bijvoorbeeld om maatregelen op het terrein van banken
en verzekeraars, de chemische en farmaceutische industrie, transport per
spoor en over de weg en het bijhouden van Europese statistieken. Maar
bijvoorbeeld ook om de rapportagestandaarden onder de duurzaamheidsrapportagerichtlijn, de Corporate Sustainability Reporting Directive. In
2024 zullen nieuwe voorstellen volgen.
Als de Raad van Ministers van de EU en het Europees Parlement de
voorstellen goedkeuren en de regelgeving – voor zover die geen rechtstreekse werking heeft – door Nederland en de andere lidstaten wordt
geïmplementeerd, zal de aangepaste regelgeving ook in de Nederlandse
praktijk gaan gelden.
17. De leden van de BBB-fractie lezen dat een groep lidstaten, waaronder
Nederland, voorstelt om te werken aan een nieuwe horizontale interne
marktstrategie ter vervanging van de oude Lissabonstrategie. Deze leden
vragen wat de Nederlandse accenten en prioriteiten zijn ten aanzien van
het Europese industriebeleid, de daarbij horende staatssteunkaders en
hoe deze vormgegeven moeten worden. Daarbij vragen deze leden ook
hoe de accenten van Nederland verschillen met die van Europese
industriegrootmachten en wat Nederland zou moeten overnemen, en hoe
dit vervolgens in beleid zal worden omgezet.
De gebundelde economische kracht van de EU-lidstaten stelt ons in staat
om gewicht in de schaal te leggen in de wereld. Dit is cruciaal voor zowel
verduurzaming, digitalisering als open strategische autonomie. Daarom
zet het kabinet zich in voor het versterken van het Europese concurrentievermogen. De interne markt en het Europees industriebeleid zijn hierbij
belangrijke onderdelen die elkaar versterken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 21 501-30, nr. 594

12

De interne markt is de basis voor een sterke Europese mondiale concurrentiepositie. Een goed functionerende interne markt brengt groei en
schaalvergroting voor bedrijven. Voor de Europese horizontale interne
marktstrategie, wordt geput uit de eigen interne-markt actieagenda. Hierin
staan de prioriteiten van het Kabinet benoemd als het gaat om versterking
van de interne markt, namelijk: arbeidsmobiliteit, digitalisering,
vergroening en algemene randvoorwaarden. Deze prioriteiten ondersteunen het Nederlandse industriebeleid.
Recent heb ik het rapport over kansrijke groeimarkten en de nationale
technologie strategie (NTS)12 naar de Kamer gestuurd. Het rapport
groeimarkten brengt de kansrijke groeimarkten voor Nederland in kaart en
de NTS biedt aanknopingspunten voor een strategisch technologiebeleid
en stelt daarbij tien sleuteltechnologieën centraal. Beide stukken helpen
om invulling te geven aan onze prioriteiten op industriebeleid. Ik noem
hieronder een aantal prioriteiten.
Vanuit bedrijven heb ik eerder signalen ontvangen dat er behoefte is aan
voorspelbaar beleid. Dit is een van de uitgangspunten voor het Nederlands vestigings-en ondernemingsklimaat. Er is niet alleen een noodzaak
voor voorspelbaar beleid op nationaal niveau maar ook op Europees.
Bovenop meer horizontaal beleid om de economie te versterken steunt
het kabinet gerichte investeringen in strategische waardeketens die bij
kunnen dragen aan het versnellen van de transities, ons verdienvermogen
en het terugdringen van risicovolle strategische afhankelijkheden. Dit
doen we door een sterke inzet op onderzoek, ontwikkeling en innovatie,
O&O&I, via o.a. Horizon Europe en het Innovatiefonds, maar ook via
Europese projecten, zogenaamde Important Projects of Common
European Interests (IPCEIs).
In de EU hebben Frankrijk en Duitsland zich de afgelopen Commissieperiode ingespannen om meer financiële ruimte te krijgen in de EU ook
grootschalige investeringsprojecten op te zetten die zij nodig achtten om
internationaal concurrerend te blijven. Zij hebben hiertoe meermaals
opgeroepen om de staatssteunkaders te verruimen en ook de mededingingsregels te versoepelen. Sinds de energiecrisis zijn beide landen
vooral bezig om de energieprijzen in hun land te verlagen om het nadeel
voor de concurrentiepositie van hun industrie te minimaliseren. Frankrijk
pleit daarnaast actiever dan Duitsland voor strategische autonomie van de
EU en neemt een ambitieuzere positie in rondom de verschillende Acts,
zoals de Net-Zero Industry Act, dan Duitsland. Nederland is in vergelijking
met deze landen iets terughoudender met staatssteun en pleit voor een
gelijk speelveld op de interne markt. Het kabinet is van mening dat
ondanks de hogere energieprijs Nederland nog steeds een goed vestigingsklimaat heeft13.
Nederland zet erop in dat de EU breder kijkt dan enkel staatssteun bij het
stimuleren van strategische waardeketens. Zo moet ook gekeken worden
naar andere zaken die het vestigingsklimaat kunnen stimuleren en moet er
voor stimulering van een strategische waardeketen naar het gehele scala
aan instrumenten worden gekeken. Dit betekent dat ook instrumenten
zoals aanbesteden, vaardigheden, infrastructuur, economische veiligheid
en vergunningen opgenomen moeten worden en middels een gezamenlijke strategie samengewerkt moet worden tussen de lidstaten. Nederland
ondersteunt de verschillende Acts en IPCEIs als instrumenten waarin
samen investeringen in strategische waardeketens gecoördineerd kunnen
12
13

Kamerstuk 33 009, nr. 137
Aanhangsel Handelingen II 2022/23, nr. 3666, antwoord 2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 21 501-30, nr. 594

13

worden. Door samenwerking kunnen ook negatieve effecten voor het
gelijke speelveld op de Interne Markt geminimaliseerd worden en kan de
Europese concurrentiepositie internationaal versterkt worden.
Vragen en opmerkingen van de leden van de Volt-fractie
De leden van de Volt-fractie hebben kennisgenomen van de onderhavige
stukken en hebben daarover enkele vragen en opmerkingen.
18. De leden van de Volt-fractie onderschrijven het belang van een
voorspelbaar en coherent beleidskader voor de interne markt en zijn
daarom positief gestemd over het introduceren van specifieke doelen
voor het lange termijn concurrentievermogen. Deze leden willen van de
Minister weten welke concrete doelen zij voor ogen heeft en welke
instrumenten er zijn om die doelen te behalen. Zijn deze doelen ook
Europees? Wat beogen deze doelen?
Op 16 maart 2023 heeft de Commissie de mededeling Concurrentievermogen van de EU op lange termijn: blik op de periode na 2030 uitgebracht.14 Daarin zijn zeventien key performance indicator («KPI’s»)
geïntroduceerd, om daarmee het Europees concurrentievermogen op de
lange termijn inzichtelijk te maken. Deze toetsen de voortgang op de
interne markt, toegang tot privaat kapitaal en investeringen, publieke
investeringen en infrastructuur, onderzoek en innovatie, energie,
circulariteit, digitalisering, onderwijs en vaardigheden, handel en open
strategische autonomie en een groeiversterkend regelgevingsraamwerk.
De belangrijkste thema’s om het lange termijn concurrentievermogen te
versterken staan hierin benoemd en meetbaar.
Eind 2023 heb ik u een onderzoek naar groeimarkten en een Nationale
Technologiestrategie gestuurd, waarbij kansrijke markten gekoppeld
worden aan de sterktes van onze economie. Daarin stel ik voor extra in te
zetten op sleutel technologieën die sterk gepositioneerd zijn in Nederland
en veel bijdragen aan ons toekomstig verdienvermogen, aan het oplossen
van maatschappelijke uitdagingen en/of het versterken van onze nationale
en economische veiligheid.
Niet alleen kan de inzet op groeimarkten en onze Nationale Technologiestrategie mede bepalen wat onze Nederlandse inzet in Europa zal zijn,
zoals de Nederlandse inzet op de opvolger van het Horizon Europaprogramma. Ik zal ook pleiten dat Europees een soortgelijke groeimarktenaanpak op gang wordt gebracht. Of en welke specifieke KPIs daarvoor
relevant kunnen zijn is een proces dat ik graag met de Commissie en
gezamenlijke lidstaten oppak.
Wel zie ik het bereiken van de Lissabon doelstelling van 3% van het bruto
nationaal product voor onderzoek en innovatie als een wezenlijk doel en
zouden onze nationale en Europese scores voor «verkopen van nieuw-totmarkt en nieuw-tot-bedrijf innovaties» verbeterd kunnen worden.15
19. De leden van de Volt-fractie beamen het belang van technologisch
leiderschap op kritische sectoren waaronder duurzame energietechnologie en de digitale economie. Deze leden zijn ook positief over de inzet
van de Minister om strategisch, groen en digitaal industriebeleid te
realiseren waarin private investeringen worden aangetrokken en
innovatieve oplossingen in de hele waardeketen worden gestimuleerd.
14
15

Kamerstuk 21 501-30, nr. 577
European Innovation Scoreboard 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 21 501-30, nr. 594

14

Om private investeerders te vergemakkelijken om in de EU te investeren is
het vervolmaken van de kapitaalmarktunie van groot belang. Is de
Minister voornemens om het vervolmaken van de kapitaalmarktunie ook
bij haar collega’s aandacht voor te vragen? Is de Minister het met deze
leden eens dat het snel vervolmaken van de kapitaalmarktunie private
investeringen kan stimuleren in de Europese Unie? Welke barrières zijn er
nu nog voor het vervolmaken van de kapitaalmarktunie? Kan de Minister
concreet inzicht geven in hoe private investeringen worden aangetrokken
voor strategisch, groene en digitale doelen?
Het kabinet deelt de opvatting van de Volt-fractie dat versterking van de
kapitaalmarktunie van groot belang is voor het stimuleren van private
investeringen, voor het vergroten van het Europese concurrentievermogen en voor een stabiele en weerbare Economische en Monetaire
Unie. In Raadsbesprekingen, bilaterale gesprekken en bij onderhandelingen over nieuwe wetgevende voorstellen benadruk ik, evenals andere
kabinetsleden, regelmatig het belang om verder te werken aan verdieping
en integratie van de kapitaalmarkten in Europa.
Bedrijven in Nederland, evenals in andere EU-lidstaten, zijn doorgaans
sterk afhankelijk van bancaire kredietverlening voor hun financiering. Een
verbreding van het aanbod met meer alternatieve, marktfinancieringsopties is wenselijk. De in internationaal opzicht achterblijvende ontwikkeling van de Europese kapitaalmarkten kan bijvoorbeeld voor bepaalde
bedrijven, met name in de start- en scale-up fase, een belemmering
vormen als zij behoefte hebben aan risicokapitaal voor groei of innovatie.
Dat vergt doorgaans een hogere risicobereidheid van de financier of
investeerder, alsmede betere aanwending van het beschikbare private
kapitaal in de EU.16
De versterking van de kapitaalmarktunie staat prominent in het werkprogramma van de Eurogroep. In de afgelopen maanden hebben verschillende internationale instellingen en de Ministers van Financiën hun
opvattingen hierover naar voren gebracht en hebben private stakeholders
presentaties gegeven over de uitdagingen die resteren voor het mobiliseren van kapitaal voor investeringen in bedrijven en de transities. Die
uitdagingen zijn onder andere de fragmentatie van de markten door
verschillen in nationale regelgevende kaders en kapitaalmarkt toezicht,
verschillen in het ontwikkelingsniveau van nationale pensioenstelsels en
beperkte financiële geletterdheid van consumenten en ondernemers.17
Het streven van de Eurogroep-voorzitter is om in maart 2024 een
strategische visie overeen te komen en daarin prioriteiten te identificeren
om de kapitaalmarktunie verder te ontwikkelen, naast de voorstellen
volgend uit het tweede kapitaalmarktunie actieplan waarover momenteel
onderhandelingen lopen. De strategische visie kan als input dienen voor
de nieuwe Commissie. In de geannoteerde agenda’s voor de Eurogroep
besprekingen wordt uw Kamer nader geïnformeerd over de inzet van het
kabinet.
20. De leden van de Volt-fractie zien het grote belang van het aantrekken
en aanjagen van private investeringen in kritische sectoren. Echter, zijn
uitbreidingsmogelijkheden naar andere lidstaten ook van groot belang
voor het behouden van innovatieve bedrijven maar daar zijn nog veel
barrières op het gebied van wet- en regelgeving. Onderschrijft de Minister
het belang van het vergemakkelijken van de uitbreidingsmogelijkheden
voor innovatieve bedrijven binnen de Europese Unie om ze zodoende hier
16
17

Kamerstukken II 2022/23, 32 637, nr. 567
Kamerstukken II 2023/24, 21 501-07, nr. 1995

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 21 501-30, nr. 594

15

ook te behouden? Zo ja, gaat de Minister dit onder de aandacht brengen
bij haar collega’s in de Raad en kan ze inzicht geven in wat er nu concreet
wordt gedaan om de belemmeringen en barrières voor uitbreiding weg te
nemen? Zo nee, waarom niet?
Nederland zet zich in voor een goed werkende Europese interne markt,
zodat bedrijven grensoverschrijdend kunnen werken en groeien. Met de
interne markt actie agenda kijk ik gericht hoe belemmeringen op de
interne markt weg te nemen. Daarnaast is er een noodzaak voor het
verder versterken van de kapitaalmarktunie zodat meer private investeringen worden aangetrokken, zoals toegelicht in het antwoord op vraag
18.
21. De leden van de Volt-fractie zien ook de uitdagingen die startups en
scale-ups hebben omtrent valorisatie. Het vermijden van de Valley of
Death en betere ondersteuning voor deze bedrijven is noodzakelijk om
ons toekomstig verdienvermogen te realiseren. Deze leden zien in ieder
geval uitdagingen op het gebied van het aantrekken van talent, gebrek
aan financiering, verschillende wet- en regelgeving per lidstaat en
belemmeringen voor uitbreidingsmogelijkheden. Kan de Minister
reflecteren op de voorgenoemde uitdagingen van de leden en daarbij per
uitdaging ingaan of zij dit ook als uitdaging ziet en wat er nu wordt
gedaan om deze uitdagingen op te lossen? Kan de minsister ook inzicht
geven in welke concrete obstakels er zijn voor startups en scale-ups
waardoor ze in de Valley of Death terecht komen?
Het aantrekken van talent is voor startups en scale-ups een uitdaging. Het
kabinet heeft hier de afgelopen jaren dan ook verschillende maatregelen
op genomen. Zo is de aanvraagprocedure in de pilotregeling verblijfsvergunning voor essentieel startup personeel voor kennismigranten
vereenvoudigd en worden verbeteringen aangebracht in de verblijfsvergunning voor startups, zoals een verlenging van de looptijd van een
naar twee jaar. Hierdoor hebben startups langer de tijd om zich te
bewijzen.
Gebrek aan financiering voor startups en scale-ups vormt eveneens een
aandachtspunt. De Valley of Death wordt primair gekenmerkt door het
ontbreken van een reputatie en trackrecord van een startup. Voor veel
startups is het met name moeilijk om financiering te vinden voor het
omzetten van technologische kennis naar een succesvol commercieel
product dat geschikt is voor de markt. Voor deeptech startups is dit veelal
nog moeilijker, omdat de ontwikkeling vaak duurder en langduriger is en
het product zelf doorgaans markt creërend is. Toepassingsmogelijkheden
zijn vaak nog niet uitgekristalliseerd, terwijl er wel al forse investeringen
gevraagd worden. In de opschalingsfase kunnen traditionele financieringsmechanismen tekortschieten. Het kabinet heeft verschillende stappen
gezet, zoals de oprichting van Invest-NL en het DeepTech fonds
daarbinnen. Ook zijn instrumenten opgezet in samenwerking met de EU,
zoals het Dutch Venture Initiative en ETCI en is het landelijk dekkend
stelsel van regionale ontwikkelingsmaatschappijen voltooid. Andere
voorbeelden zijn de durfkapitaalinstrumenten uit het Toekomstfonds,
waarbinnen regelingen als Seed Capital en VroegeFaseFinanciering zijn
geïntensiveerd. Momenteel wordt het durfkapitaalinstrumentarium
geëvalueerd om ervoor te zorgen dat het zowel startups als scale-ups
effectief blijft ondersteunen. Tot slot zet ik in op het betrekken van
institutionele beleggers om de durfkapitaalmarkt verder te versterken.
Of en in hoeverre een startup of scale-up belemmeringen ervaart door
verschillen in wet- en regelgeving, verschilt per sector en casus. Ik kan
daarom niet in algemene zin aangeven of verschillen in wet- en regel-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 21 501-30, nr. 594

16

geving een probleem zijn. Wel kan ik het algemene kader meegeven. Het
kabinet zet zich in voor een goed functionerende interne markt en het
wegnemen van barrières voor ondernemers die over de grens willen
gaan. Uitgangspunt is dat de interne marktregels in alle EU-landen
doelgericht en uniform worden toegepast en dat het interne marktbeleid
wordt gebaseerd op – en getoetst aan – feiten en behoeften van ondernemers en burgers in de praktijk.
Om belemmeringen voor uitbreidingsmogelijkheden voor startups en
scale-ups aan te pakken, wordt verder ingezet op initiatieven als Startup
Liaison Officers en het ScaleNL-programma in San Francisco. Dergelijke
initiatieven zijn geïntroduceerd om internationale expansie waar mogelijk
te ondersteunen.
22. De leden van de Volt-fractie merken op dat de Minister het belang dat
lidstaten hun innovatie- en industriebeleid op verschillende sleuteltechnologieën gaan toepassen benoemt en dat Europese fondsen en financiële
instrumenten worden gestroomlijnd. Kan de Minister concreet aangeven
met wat zij bedoelt met het stroomlijnen van Europese fondsen en
financiële instrumenten en hierbij ingaan op wat voor mogelijke belemmeringen er nu zijn voor bedrijven om toegang te krijgen tot een fonds of
andere financiële instrumenten? Krijgt het kabinet signalen binnen van de
industrie dat er obstakels zijn om financiering te krijgen? Deze leden zijn
ook benieuwd wat de Minister vindt van de suggestie om een fonds meer
in te richten voor projecten die de gehele Europese Unie versterken in
plaats van nationale projecten en dat hierbij een coördinerende rol vanuit
Europa ons concurrentievermogen kan versterken.
Met het stroomlijnen van Europese fondsen en financiële instrumenten
wordt bedoeld dat het geheel aan EU-fondsen efficiënter kan worden
ingericht en er kan worden gezorgd dat de verschillende fondsen beter op
elkaar aansluiten. Net als de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
(RVO) recent liet doorschemeren dat er door een opeenstapeling van
politieke wensen veel verschillende programma’s in Nederland zijn die
deels overlap hebben of met elkaar concurreren, zo is dat ook in de EU.18
Met het stroomlijnen van fondsen bedoelt het kabinet dat de verschillende
vormen van financiering elkaar goed opvolgen en bij elkaar aansluiten,
zodat initiatieven van een bepaald volwassenheidsniveau van de
technologie (TRL) naar het volgende geholpen kunnen worden. Daarnaast
hebben verschillende fondsen uiteenlopende governance structuren. Dit
leidt ook tot onnodig gecompliceerde situaties voor het bedrijfsleven
wanneer ze aanspraak willen doen op financiële middelen uit een fonds.
Ook wil het kabinet dat het geheel aan fondsen overzichtelijk is en dat we
de administratieve lasten beperken. Bij bijvoorbeeld Important Projects of
Common European Interest heeft het kabinet gezien dat de bewijslast
soms zo zwaar is dat ondernemingen afhaken. De administratieve lasten
moeten wel in verhouding staan. Per fonds en doel van een fonds zal
bekeken moeten worden hoe dit verbeterd kan worden of het beste
ingericht kan worden. Gezamenlijke investeringen in plaats van nationale
investeringen voor strategische projecten in de Unie kunnen voordelen
hebben, maar er kleven ook nadelen aan, zoals minder invloed en controle
op de besteding van publieke middelen van individuele lidstaten zelf. Wel
zijn gezamenlijke investeringen mogelijk minder verstorend voor het
gelijke speelveld op de interne markt.
23. De Minister onderkent het belang van technologische ontwikkelingen
voor het versnellen van industriële verduurzaming en het vergroten van
het concurrentievermogen van de EU. Zij zijn positief dat de Minister
18

Uitvoerder waarschuwt: ondernemers raken gefrustreerd en haken af (fd.nl)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 21 501-30, nr. 594

17

tijdens de interventie het belang van investeringen in onderzoek en
innovatie op alle niveaus gaat benadrukken; van regionaal, nationaal tot
Europees. Zij onderkennen het belang hiervan voor strategische
autonomie ook, maar zien tevens dat er mogelijk bezuinigd gaat worden
op Horizon Europe en dat STEP minder financiële middelen krijgt om
daadwerkelijk het concurrentievermogen te vergroten. Kan de Minister
uitleggen hoe het bezuinigen op voorgenoemde fondsen zich verhoudt tot
het willen realiseren van een sterke concurrentiepositie? En kan de
Minister hierbij specifiek ingaan op hoe zij denkt dat er met minder geld
voor innovatie nog steeds de doelen gerealiseerd kunnen worden en wat
ze hier concreet voor gaat doen.
Het kabinet steunt de ambitie van het Strategic Technologies for Europe
Platform (STEP) op het gebied van kennis en vaardigheden voor strategische doeleinden. Het kabinet erkent dat de uitdagingen voor het
Europees concurrentievermogen groter zijn geworden. Echter, het kabinet
was niet overtuigd van de verhogingen van de MFK-plafonds van 10
miljard euro als onderdeel van de tussentijdse herziening van het
Meerjarig Financieel Kader (MFK). Deze 10 miljard euro zou binnen STEP
worden gebruikt voor ophogingen van het Innovatiefonds, InvestEU, de
Europese Innovatieraad van Horizon Europe en het Europees Defensiefonds. De door de Commissie voorgestelde verhoging van de vastleggingen en betalingen voor deze herziening waren te groot om binnen de
ongealloceerde marge en de nog beschikbare ruimte in de speciale
instrumenten te worden ingepast.
Het kabinet heeft vanaf het eerste moment gepleit voor terughoudendheid
met het verhogen van de uitgavenplafonds tijdens de tussentijdse
herziening van het MFK. Alleen in uitzonderlijke en onvoorziene gevallen
hoort dit plaats te vinden. Het STEP voorstel valt hier volgens het kabinet
niet onder. Voor de voorgestelde uitgaven in het kader van STEP,
betekende dit dat een verlaging van de huidige programmabudgetten
nodig was als deze binnen de MFK-plafonds ingepast moesten worden.
Daarnaast heeft het kabinet gepleit voor herschikkingen om andere,
noodzakelijke extra uitgaven binnen de tussentijdse herziening van het
MFK binnen de uitgavenplafonds te faciliteren. Uiteindelijk vergde dit een
herschikking vanuit bestaande programma’s onder het MFK, zoals bij
Horizon Europe waarbinnen 2,1 miljard euro op bezuinigd is. Wel is er
tijdens de buitengewone Europese Raad van 1 februari jl. een bedrag van
1,5 miljard euro overeengekomen ten behoeve het Europees Defensie
Fonds (EDF) als onderdeel van STEP19.
24. Daarnaast vragen deze leden of de Minister in kan schatten hoe andere
lidstaten zich gaan positioneren ten opzichte van de Nationale Technologiestrategie. Is er bij het opstellen van de Nationale Technologiestrategie
ook gekeken naar de comparatieve voordelen van lidstaten? Deze leden
vragen tot slot hoe ongewenste concurrentie voorkomen kan worden
tussen lidstaten.
Nederland is de eerste EU-lidstaat met een Nationale Technologiestrategie, wat heeft geleid tot aanzienlijke interesse vanuit andere lidstaten.
Zowel de bevindingen als het proces dat tot deze strategie heeft geleid,
wekken grote belangstelling op. De Nationale Technologiestrategie biedt
voor veel lidstaten een duidelijk beeld van de technologieën waarop ze
kunnen samenwerken met Nederland en vice versa. De Nationale
Technologiestrategie toont sterke overeenkomsten met de lijst met de
kritische technologiegebieden zoals aangewezen in de aanbeveling van de
19

Zie geannoteerde agenda buitengewone Europese Raad van 1 februari 2024: https://
open.overheid.nl/documenten/c858acc7–1c20–4cfe-8236-b1705c498516/file

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 21 501-30, nr. 594

18

Commissie op 3 oktober jl. Het is dan ook de verwachting dat de lidstaten
die zich herkennen in de lijst van de Europese Commissie ook raakvlakken
zullen zien met de Nationale Technologiestrategie.
Bij het selecteren van de sleuteltechnologieën voor de Nationale
Technologiestrategie zijn vier essentiële criteria gehanteerd: de bijdrage
aan (i) het verdienvermogen van Nederland; (ii) de nationale veiligheid;
(iii) het bieden van oplossingen voor grote maatschappelijke uitdagingen;
(iv) het behoud van technologisch leiderschap vanuit de huidige positie
op technologie. Met name bij het eerste en het laatste criterium zijn de
comparatieve voordelen van lidstaten meegewogen in de totstandkoming
van de Nationale Technologiestrategie. Een substantieel deel van het
Nederlandse verdienvermogen is bijvoorbeeld afhankelijk van de interne
markt, en Nederland heeft aanzienlijke kansen op technologisch leiderschap binnen enkele sleuteltechnologieën.
Om ongewenste concurrentie tussen de verschillende lidstaten te
voorkomen, zal Nederland blijven streven naar een gelijk speelveld binnen
de EU, in overeenstemming met de regels van de interne markt.
Daarnaast pleit Nederland al geruime tijd voor gecoördineerde aanpak op
het gebied van technologiebeleid, bijvoorbeeld via een Europese
Technologiestrategie, met als doel gezamenlijk in te zetten op technologieën die de hele Europese Unie ten goede komen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 21 501-30, nr. 594

19