Naleving
leeftijdsgrens
alcohol
in sportkantines van
Nederlandse sportbonden
en zaalsporten

2017

Nuchter, Kenniscentrum Leeftijdsgrenzen

Naleving
leeftijdsgrens alcohol
in sportkantines van
Nederlandse
sportbonden en
zaalsporten
2017

Karen Schelleman-Offermans, PhD
Ruud Roodbeen, MSc

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk,
fotokopie, microfilm of anderszins, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Layout Ontwerpburo RS

Inhouds
opgave
Inleiding
Methode
Steekproeftrekking

6
9
9

		

Selectie van sportbonden

9

		

Wijze van steekproeftrekking

9

		

Steekproefomvang en omschrijving

10

Onderzoeksopzet en design

11

		Procedure aankooppogingen

12

Analyse
		Puntprevalenties

13
13

Auditoren selectie en training

13

MysteryKids en hun ouders; Selectie, training en begeleiding

14

Strafbaarstelling Drank- en Horecawet

14

Resultaten

Nalevingscijfers in overzicht

16
16

Naleving en gepleegde interventies per sportbond en voor zaalsporten 17
		Nederlandse zaalsporten

18

		

Koninklijke Nederlandse Lawn Tennis Bond (KNLTB)

20

		

Koninklijke Nederlandse Hockey Bond (KNHB)

22

		

Koninklijke Nederlandse Voetbal Bond (KNVB)

24

Referenties

27

6

INLEIDING

Inleiding
De naleving van de leeftijdsgrens voor alcohol in Nederlandse sportkantines
is laag; in 2016 kon meer dan 80% van de 17-jarige mystery shoppers hier
zelf alcohol aankopen. Sportkantines zijn het op één na slechts scorende
verkoopkanaal als het gaat om de naleving van de leeftijdsgrens voor
alcohol (Roodbeen & Schelleman-Offermans, 2016).

H

7

INLEIDING

opgeleverd van de leeftijdsgrens van 18 jaar

voor jongeren? Verstrekkers zijn volgens de

voor het verstrekken van alcoholhoudende

Drank- en Horecawet verplicht de leeftijd van

drank (Drank- en Horecawet, artikel 20, lid 1).

potentiële kopers vast te stellen aan de hand

Daarnaast wordt er een betrouwbaar en re-

van een geldig legitimatiebewijs, indien deze

presentatief nalevingscijfer opgeleverd voor

persoon niet onmiskenbaar 18 jaar lijkt (ar-

Nederlandse zaalsporten.

tikel 20, lid 3). Om deze reden worden ook
interventies die worden ingezet door alcohol-

De hoofdonderzoeksvraag van dit onderzoek

verstrekkers, zoals het vragen naar leeftijd

luidt: In hoeveel procent van de aankoop-

en/of naar een geldig legitimatiebewijs, on-

pogingen kunnen jongeren van 17 jaar oud

derzocht, inclusief het effect hiervan op de

géén alcoholhoudende dranken kopen in de

naleving van de leeftijdsgrens. In Tekst box 1

verschillende sportkantines van Nederland-

wordt een overzicht gegeven van de onder-

se sportbonden en van zaalsporten relevant

zoeksvragen van dit onderzoek.

et Ministerie van Volksgezondheid,

naleving voor de laagst scorende keten tot

Tekst box 1

Welzijn en Sport (VWS) probeert

86.7% naleving voor de hoogst scorende

HOOFDONDERZOEKSVRAAG

meer transparantie in nalevings-

keten (Roodbeen & Schelleman-Offermans,

van groepen verstrekkers binnen eenzelfde

In voorliggend onderzoek wordt op verge-

branche kan als mogelijke motivator dienen

lijkbare wijze de naleving inzichtelijk gemaakt

• In hoeveel procent van de aankooppogingen kunnen jongeren van 17 jaar oud
géén alcoholhoudende dranken kopen bij sportkantines onder verantwoording van
de Koninklijke Nederlandse Voetbal Bond, Koninklijke Nederlandse Hockey Bond,
Koninklijke Nederlandse Lawn Tennis Bond en bij sportkantines van sportzalen waar
(o.a.) volleybal wordt beoefend?

om de naleving te verhogen (Vliek, 2017). In

bij verschillende Nederlandse sportbonden

DEELVRAGEN

2016 heeft het ministerie van VWS, mede op

die het meest relevant zijn voor jongeren,

verzoek van de Tweede Kamer (Verslag alge-

namelijk de 1) Koninklijke Nederlandse Voet-

meen overleg alcoholbeleid 9 oktober, 2014),

bal Bond, 2) Koninklijke Nederlandse Hoc-

een onderzoek laten uitvoeren dat transpa-

key Bond, 3) Koninklijke Nederlandse Lawn

• In hoeveel procent van de aankooppogingen bij deze sportkantines wordt er naar
leeftijd en/of een geldig legitimatiebewijs gevraagd (interventies)?
• In hoeveel procent van de aankooppogingen waarbij interventies worden ingezet
wordt de alcoholhoudende drank ook daadwerkelijk niet verkocht?

rantie biedt in de nalevingscijfers per super-

Tennis Bond en 4) Nederlandse Volleybal

marktketen. De resultaten uit dit onderzoek

Bond. Met uitzondering van de Nederland-

toonden aan dat de nalevingscijfers tussen de

se Volleybal Bond , wordt er per bond een

supermarktketens uiteenliepen, van 22.6%

betrouwbaar en representatief nalevingscijfer

cijfers van verstrekkers te bieden. Het kun-

2016).

nen benoemen (naming) van nalevingscijfers

1

• NALEVING LEEFTIJDSGRENS ALCOHOL IN SPORTKANTINES VAN NEDERLANDSE SPORTBONDEN EN ZAALSPORTEN 2017 •

1

Volleybal wordt hoofdzakelijk gespeeld in sportzalen met een sportkantine die vaak niet wordt beheerd door de
volleybalverenigingen zelf, maar door andere of meerdere partijen, zoals door horecaondernemers, gemeente
of door middel van gedeelde verantwoordelijkheid met meerdere verenigingen. Om deze reden wordt er een
nalevingscijfer gerapporteerd voor zaalsporten waar volleybal (naast andere zaalsporten) onderdeel van uitmaakt.

• NALEVING LEEFTIJDSGRENS ALCOHOL IN SPORTKANTINES VAN NEDERLANDSE SPORTBONDEN EN ZAALSPORTEN 2017 •

8

METHODE

9

METHODE

STEEKPROEFTREKKING

Voor deze sporten wordt een nalevingscijfer
per sportbond gerapporteerd. Volleybal wordt

Met
hode

Selectie van sportbonden

hoofdzakelijk gespeeld in sportzalen met een

Van de in totaal 75 Nederlandse sportbon-

sportkantine die vaak niet wordt beheerd

den zijn vier sportbonden geïncludeerd in

door de sportverenigingen zelf, maar door

het onderzoek: 1) Koninklijke Nederlandse

andere of meerdere partijen. Om deze re-

Voetbal Bond, 2) Koninklijke Nederlandse

den wordt een nalevingscijfer gerapporteerd

Lawn Tennis Bond, 3) Koninklijke Neder-

voor zaalsporten waar volleybal (naast andere

landse Hockey Bond en 4) Nederlandse

zaalsporten) onderdeel van uitmaakt. De me-

Volleybal Bond. De sportverenigingen van

tingen bij zaalsporten vinden plaats rondom

deze vier sportbonden zijn team of semi-in-

volleybalwedstrijden, door de populariteit van

dividuele sporten en zijn het meest populair

deze sport onder jongeren (NOC*NSF, 2015).

bij jeugdigen onder 18 jaar (NOC*NSF, 2015).
Wijze van steekproeftrekking
Kantinebeheer bij voetbal, hockey en tennis

In de steekproeftrekking werden verschillen-

anders dan bij volleybal

de strata (categorieën binnen de totaalpo-

Bij voetbal, hockey en tennis wordt de kan-

pulatie) gebruikt om een zo goed mogelijke

tine die bezocht wordt in zo goed als alle

landelijke representativiteit te kunnen garan-

gevallen beheerd door de vereniging van de

deren per sportbond en voor zaalsporten

desbetreffende sportbond.

(Figuur 1). Een a-selecte streekproef werd

Figuur 1 Wijze van steekproeftrekking
Totale aanbod sportkantines
per sportbond en van zaalsporten

Oost

West

Noord

Zuid

Weegfactor op basis
van werkelijk aanbod
a-selecte
streekproeflocaties

• NALEVING LEEFTIJDSGRENS ALCOHOL IN SPORTKANTINES VAN NEDERLANDSE SPORTBONDEN EN ZAALSPORTEN 2017 •

• NALEVING LEEFTIJDSGRENS ALCOHOL IN SPORTKANTINES VAN NEDERLANDSE SPORTBONDEN EN ZAALSPORTEN 2017 •

10

METHODE

11

METHODE

getrokken uit het totale aanbod van sport-

mogelijke landelijke representatie van het

basis van een betrouwbaarheid van 95%,

ONDERZOEKSOPZET EN DESIGN

kantines van de verschillende sportbonden

aanbod van sportkantines te verkrijgen werd

de werkelijke grootte van de onderzoekspo-

De naleving bij verschillende Nederlandse

en het totale aanbod van sportzalen in Ne-

in de weging naar bevolkingsdichtheid reke-

pulatie (NOC*NSF, 2015) en een spreiding

sportbonden en zaalsporten populair onder

derland. De steekproef werd gestratificeerd

ning gehouden met het werkelijke aanbod

van 50% . In de totale steekproef werden

jongeren werd vastgesteld met behulp van

naar vier regio’s (Noord, Oost, Zuid en West)

van sportkantines per sportbond en van

353 gemeenten geïncludeerd. In Tabel 1

Mystery Shop onderzoek, waarin 17-jarige

en gewogen naar bevolkingsdichtheid. Voor

zaalsporten per bevolkingscategorie.

is het aantal sportkantines dat is geïnclu-

jongeren een aankooppoging ensceneren

deerd in het onderzoek per sportbond en

onder begeleiding van volwassen audito-

de weging werden drie bevolkingsdicht-

2

heidscategorieën gebruikt, namelijk groot

Steekproefomvang en omschrijving

voor zaalsporten weergegeven. In totaal zijn

ren. Hiervoor werden sportkantines van

(> 150.000 inwoners), midden (tussen

Per sportbond en voor sportzalen zijn aparte

er 1125 aankooppogingen geïncludeerd in

zaalsporten (waar o.a. volleybal wordt be-

30.000 en 150.000 inwoners) en klein

steekproeven getrokken. De berekeningen

het onderzoek (aankooppogingen per regio;

oefend) en van sporten gelieerd aan de

(< 30.000 inwoners). Om een zo goed

van deze steekproeven zijn uitgevoerd op

West = 274, Oost = 284, Noord = 277,

volgende sportbonden bezocht: Koninklij-

Zuid = 290). Om zoveel mogelijk volgens

ke Nederlandse Voetbal Bond, Koninklijke

het landelijke protocol bij sportkantines te

Nederlandse Hockey Bond, Koninklijke

werken, werden er bij een constatering van

Nederlandse Lawn Tennis Bond. De gehan-

schenktijden deze specifieke sportkantines

teerde onderzoeksprotocollen voldoen aan

nogmaals bezocht op een andere dag en

de hiervoor geldende ethische en juridische

tijdstip dat er geen schenktijden golden. De

normen (zie Appendix 1). In dit nalevingson-

naleving geconstateerd in deze herhaalde

derzoek werden voor iedere sportbond en

metingen zijn vervolgens meegenomen in

voor zaalsporten steeds afwisselend aan-

de uiteindelijke berekening van de nale-

kooppogingen alcohol gedaan door jongens

vingscijfers.

en meisjes, zodat 50% van het totaal van de

Tabel 1 Totale aantal sportkantines (steekproefgrootte) per sportbond en voor zaalsporten

Koninklijke Nederlandse
Voetbal Bond (KNVB)
Koninklijke Nederlandse
Hockey Bond (KNHB)
Koninklijke Nederlandse
Lawn Tennis Bond (KNLTB)

Aantal
sportkantines
geïncludeerd in
onderzoek

Aantal (%)
sportkantines
nogmaals bezocht
i.v.m. schenktijden*

335

21 (6.3%)

176

38 (21.6%)

322

4 (1.2%)

292

6 (2.1%)

Nederlandse zaalsporten
waar o.a. volleybal wordt
beoefend
TOTAAL

1125

69 (6.1%)

N * z 2* p * (1-p)

2

n≥

z * p * (1-p)+(N-1) * F 2 )
2

Voorbeeldberekening Koninklijke Nederlandse Voetbal Bond: 333 ≥

2474 * 1.96 2* .50 * (1-.50)
1.96 2* .50 * (1-.50)+(2474-1) * 0.05 2

Voetnoot: In volgorde op relevantie voor jongeren; * De naleving geconstateerd in de herhaalde meting is meegenomen in de uiteindelijke berekening van de nalevingscijfers.

n = minimale grootte onderzoekspopulatie; N = totale aantal sportkantines; Z = standaardafwijking (bij een
betrouwbaarheid van 95% is dit 1.96); F = foutenmarge (bij een betrouwbaarheid van 95% is dit 0.05).

• NALEVING LEEFTIJDSGRENS ALCOHOL IN SPORTKANTINES VAN NEDERLANDSE SPORTBONDEN EN ZAALSPORTEN 2017 •

• NALEVING LEEFTIJDSGRENS ALCOHOL IN SPORTKANTINES VAN NEDERLANDSE SPORTBONDEN EN ZAALSPORTEN 2017 •

12

13

METHODE

METHODE

aankopen door jongens werd uitgevoerd en

uitvoerden, gingen altijd alléén naar binnen

ANALYSE

de andere 50% door meisjes. In de bereke-

bij de sportkantines. In alle gevallen obser-

ning van de nalevingscijfers werd één aan-

veerde de auditor onopvallend op gepaste

Puntprevalenties

maal binnen het aangegeven interval zal

kooppoging per sportkantine meegenomen.

afstand het aankoopproces van de Myste-

Voor het uitvoeren van de analyses is SPSS

liggen. Bijvoorbeeld, wanneer de puntschatting 8.5% bedraagt met een 95% BI van

geeft aan dat als deze meting 100 maal
wordt herhaald, de gemeten waarde 95

ryKid. De MysteryKid diende één keer te

versie 22.0 gebruikt (Corp. IBM, 2013).

Procedure aankooppogingen

jokken tegen de verstrekker wanneer zijn of

Nalevingscijfers zijn berekend door de fre-

4.4% tot 15.9%, dan zal het nalevingscijfer

De volwassen en getrainde auditoren die de

haar leeftijd werd gevraagd (zeggen dat hij/

quentie van naleving te delen door het to-

bij 95 van 100 herhaalde metingen tussen

jongeren begeleiden tijdens de uitvoering

zij 18 jaar oud is) en moest altijd tijdens het

tale aantal aankooppogingen. De Chi-kwa-

de 4.4% en 15.9% liggen. De breedte van

van een onderzoekroute zijn verantwoorde-

aankoopproces zijn/haar geldige ID-bewijs

draat toets werd gebruikt om te bepalen

het BI geeft de precisie van de schatting

lijk voor de veiligheid en het welzijn van de

laten zien aan de verstrekker wanneer deze

of de naleving significant verschilde tussen

weer; hoe smaller het BI, hoe preciezer de

MysteryKids. Tijdens het onderzoek zijn de

daar om vroeg. De MysteryKids waren geïn-

de totale naleving en de naleving gecon-

schatting.

relevante regelingen van de Arbowet en de

strueerd om nooit in discussie te gaan met

stateerd na het vragen naar het ID van de

Arbeidstijdenwet gerespecteerd. Auditoren

de verstrekker en te zwijgen als deze mo-

MysteryKid (interventie) bij de verschillende

AUDITOREN SELECTIE EN TRAINING

controleerden bij aanvang van een onder-

gelijk tijdens het ID checken (nogmaals) om

sportbonden en bij zaalsporten. Indien bij

De auditoren in dit onderzoek werden ge-

zoekroute de uitstraling van de MysteryKids,

hun leeftijd vroegen. Om de naleving vast te

sportkantines schenktijden werden gecon-

selecteerd op hun achtergrond en des-

om te garanderen dat zij tijdens de uitvoe-

kunnen stellen werden de aankopen, indien

stateerd zijn niet de resultaten van deze

kundigheid en beschikten allen over een

ring normale/doorsnee kleding droegen

van toepassing, volledig afgerond. Mystery-

aankooppogingen meegenomen in de uit-

Verklaring Omtrent Gedrag (VOG) en een

(bv. jeans en trui/t-shirt) en geen opvallen-

Kids verlieten direct na de aankooppoging de

eindelijke berekening van nalevingscijfers,

APK-gekeurde auto met de benodigde ver-

de/overmatige make-up (meisjes) of baard-

locatie en het mogelijk aangekochte product

maar de naleving gemeten in een herhaalde

zekeringen. Alle auditoren zijn voorafgaand

groei (jongens). MysteryKids bezochten zo

werd onaangeroerd achtergelaten op de bar.

aankooppoging (op een ander tijdstip en

aan het onderzoek uitvoerig geïnstrueerd

veel mogelijk locaties die zich meer dan

Variabelen die werden geobserveerd tijdens

dag) bij deze sportkantines. Frequenties en

over het onderzoeksprotocol en hun rol als

20 kilometer buiten hun eigen woonplaats

het veldwerk zijn naleving (of het product

percentages (puntprevalenties) zijn gerap-

auditor hierin. Zij hebben allen ervaring met

bevonden om eventuele herkenning door

verkocht is ja /nee) en welke interventies

porteerd per sportbond en voor zaalsporten

het uitvoeren van Mystery-Shop onderzoek

verstrekkers te verminderen. Afgezien

(vragen naar leeftijd, vragen naar ID, vragen

voor het aantal aankooppogingen, naleving,

in een praktijksetting en met het werken met

hiervan bleven de MysteryKids werkzaam

naar leeftijd en ID) werden gepleegd door de

gepleegde interventies en de naleving na

jongeren. De auditoren staan vóór, tijdens en

binnen hun eigen regio met als doel dat

verstrekker. Indien er een geldtransactie had

het plegen van de interventie.

na de uitvoering van het nalevingsonderzoek

het voorkomen en/of mogelijke accent van

plaatsgevonden tijdens het aankoopproces,

Ook zijn 95% betrouwbaarheidsintervallen

in contact met elkaar en met de backoffice

de MysteryKids aansluit bij de regio waar

werd het product als verkocht beschouwd

(BI) gerapporteerd voor alle nalevingsper-

(onderzoekers en planningsmedewerkers) in

aankooppogingen

in deze studie. De alcohol werd nooit door

centages met behulp van de Wilson Score.

een contactgroep om mogelijke hindernis-

MysteryKids of auditoren geconsumeerd.

Het 95% BI van een gemeten percentage

sen in het veld te kunnen aanpakken.

uitgevoerd

worden.

De MysteryKids die de aankooppogingen

• NALEVING LEEFTIJDSGRENS ALCOHOL IN SPORTKANTINES VAN NEDERLANDSE SPORTBONDEN EN ZAALSPORTEN 2017 •

• NALEVING LEEFTIJDSGRENS ALCOHOL IN SPORTKANTINES VAN NEDERLANDSE SPORTBONDEN EN ZAALSPORTEN 2017 •

14

METHODE

MYSTERYKIDS EN HUN OUDERS;
SELECTIE, TRAINING EN BEGELEIDING

MysteryKids zijn altijd in de mogelijkheid om

Ouders van MysteryKids hebben allen

persoon te benaderen (zie ook Appendix 1

schriftelijk toestemming gegeven voor deel-

voor overige ethische normen).

METHODE

zelfstandig en anoniem een vertrouwens-

name van hun adolescente kind aan het onaan het onderzoek ingelicht over de werk-

STRAFBAARSTELLING DRANK- EN
HORECAWET

zaamheden van de MysteryKids, over de

De MysteryKids die deelnemen aan het on-

achterliggende gedachten van nalevingson-

derzoek begaan tijdens het uitvoeren van

derzoek, over de risico’s van alcoholgebruik

de aankooppogingen géén overtreding van

voor jongeren en het belang van strikte

de Drank- en Horecawet; het aangekochte

regels voor het kopen en gebruiken van

product werd onaangeroerd achtergelaten

alcohol. MysteryKids werden geselecteerd

op de bar en bleef hiermee onder verant-

op een voor hun leeftijd gemiddelde uiter-

woording van het barpersoneel. De Mystery-

lijk en uitstraling, hetgeen werd beoordeeld

Kids ensceneren een aankooppoging, met

door jongerenwerkers. Voorafgaand aan het

andere woorden, zij hebben géén intentie

onderzoek werden MysteryKids uitvoerig

tot gebruik, maar doen de aankooppoging

geïnstrueerd over het onderzoeksprotocol

in het kader van onderzoek.

derzoek. Ook werden ouders voorafgaand

en getraind in het veld door proef-aankooppogingen uit te voeren. Op deze manier
raken de MysteryKids vertrouwd met het

Resul
taten

protocol en kunnen gecoacht worden door
de auditor. Om te voorkomen dat de MysteryKids nadelige effecten ondervinden van
hun werkzaamheden in het onderzoeksveld,
worden zij vóór, tijdens en na het uitvoeren
van het onderzoek professioneel begeleid
door volwassen en getrainde auditoren.

• NALEVING LEEFTIJDSGRENS ALCOHOL IN SPORTKANTINES VAN NEDERLANDSE SPORTBONDEN EN ZAALSPORTEN 2017 •

• NALEVING LEEFTIJDSGRENS ALCOHOL IN SPORTKANTINES VAN NEDERLANDSE SPORTBONDEN EN ZAALSPORTEN 2017 •

15

16

RESULTATEN

NALEVINGSCIJFERS IN OVERZICHT

78 aankooppogingen geweigerd (24.2%

In Figuur 2 zijn de nalevingspercentages

[95% BI 19.9; 29.2]). Bij de Koninklijke

en frequenties, inclusief bijbehorende 95%

Nederlandse Hockey Bond (KNHB) zijn er

betrouwbaarheidsintervallen weergegeven

van de 176 aankooppogingen 33 pogin-

per sportbond en voor zaalsporten op volg-

gen geweigerd (18.8% [95% BI 13.7;

orde van hoogte van de geconstateerde na-

25.2]). Tenslotte is het laagste nalevings-

levingspercentages (puntprevalenties van

cijfer (puntprevalentie) geconstateerd bij

hoog naar laag). Het hoogste nalevingsper-

de Koninklijke Nederlandse Voetbal Bond

centage (puntprevalentie) is geconstateerd

(KNVB), sportkantines behorende tot deze

bij sportkantines van Nederlandse zaal-

bond weigerden in, van de in totaal 335

sporten. Van de 292 aankooppogingen bij

pogingen, 60 aankooppogingen de ver-

sportkantines van zaalsporten werden er

koop (17.9% [95% BI 14.2; 22.4]). On-

74 aankooppogingen geweigerd (25.3%

danks het verschil in puntprevalenties voor

[95% BI 20.7; 30.6]). Bij sportkantines

naleving tussen de verschillende sportbon-

behorende tot de Koninklijke Nederland-

den en zaalsporten, verschillen deze niet

se Lawn Tennis Bond (KNLTB) werden er,

significant van elkaar.

Figuur 2 Nalevingspercentages [95% CI] per sportbond en voor zaalsporten

25.3%

[20.7; 30.6]

n=74

Koninklijke Nederlandse Lawn Tennis
Bond (KNLTB); n=322

24.2%

n=78

[19.9; 29.2]

Koninklijke Nederlandse Hockey Bond
(KNHB); n=176

18.8%

[13.7; 25.2]

n=33

Koninklijke Nederlandse Voetbal Bond
(KNVB); n=335

17.9%

n=60

[14.2; 22.4]

0%

20%

40%

60%

Naleving en gepleegde
interventies per
sportbond en voor
zaalsporten
In de volgende paragrafen wordt voor sportzalen en
per sportbond het nalevingspercentage besproken,
op volgorde van de hoogte van de geconstateerde
nalevingspercentages (puntprevalenties van hoog naar
laag). Daarnaast worden de interventies gepleegd door de
verstrekker weergegeven (niets gevraagd, enkel leeftijd
gevraagd, enkel ID gevraagd, naar leeftijd en ID gevraagd).
Tot slot wordt ook het effect van de interventies op de
naleving van de leeftijdsgrens weergegeven.

van de in totaal 322 aankooppogingen,

Nederlandse zaalsporten;
n=292

RESULTATEN

80%

100%

• NALEVING LEEFTIJDSGRENS ALCOHOL IN SPORTKANTINES VAN NEDERLANDSE SPORTBONDEN EN ZAALSPORTEN 2017 •

• NALEVING LEEFTIJDSGRENS ALCOHOL IN SPORTKANTINES VAN NEDERLANDSE SPORTBONDEN EN ZAALSPORTEN 2017 •

17

18

RESULTATEN

3

Naleving Nederlandse zaalsporten

Nederlandse zaalsporten
Van de in totaal 292 aankooppogingen alcohol bij sportkantines van Nederlandse zaalsporten werd 74 keer naleving geconstateerd ((25.3% [95% BI 20.7; 30.6]); Figuur
4). Wat betreft interventies (Figuur 3), werd
in het merendeel van de 292 aankooppogingen niets gevraagd aan de MysteryKid door
de verstrekkers nadat de MysteryKid alcohol
besteld had (195 keer géén interventies gepleegd; 66.8%). In 12 gevallen werd enkel
om de leeftijd van de MysteryKid gevraagd
(4.1%), in 44 gevallen (15.1%) enkel naar
het ID en in 41 gevallen (14.0%) om de leeftijd én het ID.

19

RESULTATEN

In de aankooppogingen waar de verstrekker
niets had gevraagd aan de MysteryKid (géén
leeftijd en/of ID), of waar enkel naar leeftijd
was gevraagd, werd de alcohol verkocht aan
de MysteryKid en dus niet nageleefd (Figuur
4). Na het vragen naar ID (alleen ID of leeftijd
en ID) werd er in het merendeel van de aankooppogingen de alcohol niet verkocht aan
de MysteryKid en dus wel correct nageleefd
(87.1% (95% BI [78.3; 92.6])). Het nalevingspercentage bij Nederlandse zaalsporten
na het vragen om ID is significant hoger dan
het totale nalevingscijfer van 25.3% (95%
BI [20.7; 30.6]; Chi-kwadraat = 105.2; p
< 0.01). De naleving nadat er enkel om ID
werd gevraagd, is 84.1% (95% BI [70.6;
92.1]), de naleving nadat er zowel om leeftijd als ID werd gevraagd is 90.2% (95% BI
[77.5; 96.1]).

25.3%

[95% BI 20.7; 30.6]
Figuur 3 Gebruik interventies bij Nederlandse zaalsporten (n=292)
14.0%
n=41

D
C

15.1%

Niets gevraagd

B

n=44

Enkel leeftijd gevraagd

A

Enkel ID gevraagd

66.8%

4.1%

Leeftijd en ID gevraagd

n=195

n=12

Figuur 4 Nalevingspercentages [95% BI] na interventies bij Nederlandse zaalsporten
84.1%

100%

[70.6; 92.1]
n=37

90.2%
[77.5; 96.1]
n=37

87.1%
[78.3; 92.6]
n=74

80%

60%

40%

25.3%
[20.7; 30.6]
n=74

20%
3

Volleybal wordt hoofdzakelijk gespeeld in sportzalen met een sportkantine die vaak niet wordt beheerd door
de sportverenigingen zelf, maar door andere of meerdere partijen. Om deze reden wordt een nalevingscijfer
gerapporteerd voor zaalsporten waar volleybal (naast andere zaalsporten) onderdeel van uitmaakt.

• NALEVING LEEFTIJDSGRENS ALCOHOL IN SPORTKANTINES VAN NEDERLANDSE SPORTBONDEN EN ZAALSPORTEN 2017 •

0%
Naleving
(n=292)

0.0%

0.0%

Nal. na niets
gevraagd
(n=195)

Nal. na enkel
leeftijd gevraagd
(n=12)

Nal. na enkel
ID gevraagd
(n=44)

Nal. na leeftijd
en ID gevraagd
(n=41)

Naleving na
ID-vraag totaal
(n=85)

• NALEVING LEEFTIJDSGRENS ALCOHOL IN SPORTKANTINES VAN NEDERLANDSE SPORTBONDEN EN ZAALSPORTEN 2017 •

20

RESULTATEN

Koninklijke Nederlandse
Lawn Tennis Bond (KNLTB)
In 78 van de in totaal 322 aankooppogingen
alcohol bij sportkantines behorende tot de
KNLTB werd naleving geconstateerd (24.2%
[95% BI 19.9; 29.2]; Figuur 6). In het merendeel van de 322 aankooppogingen werd
niets gevraagd aan de MysteryKid door de
verstrekker nadat de MysteryKid alcohol
had besteld (215 keer géén interventies
gepleegd; 66.8%; Figuur 5). In 11 gevallen
werd enkel om de leeftijd van de MysteryKid
gevraagd (3.4%), in 57 gevallen (17.7%)
enkel naar het ID en in 39 gevallen (12.1%)
om de leeftijd én het ID.

In de aankooppogingen waar de verstrekker
niets had gevraagd aan de MysteryKid (géén
leeftijd en/of ID), of waar enkel naar leeftijd
was gevraagd, werd de alcohol verkocht aan
de MysteryKid en dus niet nageleefd (Figuur
6). Na het vragen naar ID (alleen ID of leeftijd en ID) werd er in het merendeel van de
aankooppogingen wel correct nageleefd
(81.3% (95% BI [72.3; 87.8])). Het nalevingspercentage bij de KNLTB na het vragen
om ID is significant hoger dan het totale nalevingscijfer van 24.2% (95% BI [19.9; 29.2];
Chi-kwadraat = 102.8; p < 0.01). De naleving nadat er enkel om ID werd gevraagd, is
75.4% (95% BI [62.9; 84.8]), de naleving
nadat er zowel om leeftijd als ID werd gevraagd is 89.7% (95% BI [76.4; 95.9]).

21

RESULTATEN

Naleving KNLTB

24.2%

[95% BI 19.9; 29.2]
Figuur 5 Gebruik interventies bij de KNLTB (n=322)
12.1%
n=39

D
C

17.7%

Niets gevraagd

B

Enkel leeftijd gevraagd

n=57
A

Enkel ID gevraagd

66.8%

3.4%

Leeftijd en ID gevraagd

n=215

n=11

Figuur 6 Nalevingspercentages [95% BI] na interventies bij de KNLTB
89.7%
100%

75.4%

[76.4; 95.9]
n=35

[62.9; 84.8]
n=43

80%

81.3%
[72.3; 87.8]
n=78

60%

40%

24.2%
[19.9; 29.2]
n=78

20%

0%
Naleving
(n=322)

• NALEVING LEEFTIJDSGRENS ALCOHOL IN SPORTKANTINES VAN NEDERLANDSE SPORTBONDEN EN ZAALSPORTEN 2017 •

0.0%

0.0%

Nal. na niets
gevraagd
(n=215)

Nal. na enkel
leeftijd gevraagd
(n=11)

Nal. na enkel
ID gevraagd
(n=57)

Nal. na leeftijd
en ID gevraagd
(n=39)

Naleving na
ID-vraag totaal
(n=96)

• NALEVING LEEFTIJDSGRENS ALCOHOL IN SPORTKANTINES VAN NEDERLANDSE SPORTBONDEN EN ZAALSPORTEN 2017 •

22

RESULTATEN

Koninklijke Nederlandse
Hockey Bond (KNHB)
Van de in totaal 176 aankooppogingen alcohol bij sportkantines behorende tot de KNHB
werd er 33 keer naleving geconstateerd
((18.8% [95% BI 13.7; 25.2]); Figuur 8). In
het merendeel van de 176 aankooppogingen werd niets gevraagd aan de MysteryKid
door de verstrekker nadat de MysteryKid
alcohol had besteld (126 keer géén interventies gepleegd; 71.6%; Figuur 7). In 4
gevallen werd enkel om de leeftijd van de
MysteryKid gevraagd (2.3%), in 35 gevallen
(19.9%) enkel naar het ID en in 11 gevallen
(6.3%) om de leeftijd én het ID.

In de aankooppogingen waar de verstrekkers
niets gevraagd had aan de MysteryKid (géén
leeftijd en/of ID), of waar enkel naar leeftijd
was gevraagd, werd de alcohol verkocht aan
de MysteryKid en dus niet nageleefd (Figuur
8). Na het vragen naar ID (alleen ID of leeftijd en ID) werd er in het merendeel van de
aankooppogingen wel correct nageleefd
(71.7% (95% BI [57.5; 82.7])). Het nalevingspercentage bij de KNHB na het vragen
om ID is significant hoger dan het totale nalevingscijfer van 18.8% (95% BI [13.7; 25.2];
Chi-kwadraat = 49.0; p < 0.01). De naleving nadat er enkel om ID werd gevraagd, is
74.3% (95% BI [57.9; 85.8]), de naleving
nadat er zowel om leeftijd als ID werd gevraagd is 63.6% (95% BI [35.4; 84.8]).

23

RESULTATEN

Naleving KNHB

18.8%

[95% BI 13.7; 25.2]
Figuur 7 Gebruik interventies bij de KNHB (n=176)
6.3%
n=11

D
C

19.9%
n=35

Niets gevraagd

B

Enkel leeftijd gevraagd

A

2.3%

Enkel ID gevraagd

71.6%

n=4

Leeftijd en ID gevraagd

n=126

Figuur 8 Nalevingspercentages [95% BI] na interventies bij de KNHB
100%

74.3%
[57.9; 85.8]
n=26

80%

63.6%
[35.4; 84.8]
n=7

71.7%
[57.5; 82.7]
n=33

60%

40%

18.8%
20%

[13.7; 25.2]
n=33

0%
Naleving
(n=176)

• NALEVING LEEFTIJDSGRENS ALCOHOL IN SPORTKANTINES VAN NEDERLANDSE SPORTBONDEN EN ZAALSPORTEN 2017 •

0.0%

0.0%

Nal. na niets
gevraagd
(n=126)

Nal. na enkel
leeftijd gevraagd
(n=4)

Nal. na enkel
ID gevraagd
(n=35)

Nal. na leeftijd
en ID gevraagd
(n=11)

Naleving na
ID-vraag totaal
(n=46)

• NALEVING LEEFTIJDSGRENS ALCOHOL IN SPORTKANTINES VAN NEDERLANDSE SPORTBONDEN EN ZAALSPORTEN 2017 •

24

RESULTATEN

Koninklijke Nederlandse
Voetbal Bond (KNVB)
In 60 van de 335 aankooppogingen alcohol bij sportkantines behorende tot de KNVB
werd naleving geconstateerd ((17.9% [95%
BI 14.2; 22.4]; Figuur 10). Wat betreft interventies (Figuur 9), werd in het merendeel van
de 335 aankooppogingen niets gevraagd
aan de MysteryKid door de verstrekker nadat de MysteryKid alcohol had besteld (251
keer géén interventies gepleegd; 74.9%). In
7 gevallen werd enkel om de leeftijd van de
MysteryKid gevraagd (2.1%), in 43 gevallen
(12.8%) enkel naar het ID en in 34 gevallen
(10.1%) om de leeftijd én het ID.

In de aankooppogingen waar de verstrekker
niets had gevraagd aan de MysteryKid (géén
leeftijd en/of ID), of waar enkel naar leeftijd
was gevraagd, werd de alcohol verkocht
aan de MysteryKid en dus niet nageleefd
(Figuur 10). Na het vragen naar ID (alleen
ID of leeftijd en ID) werd er in het merendeel
van de aankooppogingen wel correct nageleefd (77.9% (95% BI [67.5; 85.7])). Het
nalevingspercentage bij de KNVB is na het
vragen om ID significant hoger dan het totale
nalevingscijfer van 17.9% (95% BI [14.2;
22.4]; Chi-kwadraat = 109.2; p < 0.01).
De naleving nadat er enkel om ID werd gevraagd, is 74.4% (95% BI [59.8; 85.1]),
de naleving nadat er zowel om leeftijd als
ID werd gevraagd is 82.4% (95% BI [66.5;
91.7]).

25

RESULTATEN

Naleving KNVB

17.9%

[95% BI 14.2; 22.4]
Figuur 9 Gebruik interventies bij de KNVB (n=335)
10.1%
n=34

D

12.8%

C

n=43

Niets gevraagd

B

2.1%

Enkel leeftijd gevraagd

A

n=7

Enkel ID gevraagd
Leeftijd en ID gevraagd

74.9%
n=251

Figuur 10 Nalevingspercentages [95% BI] na interventies bij de KNVB
82.4%

100%

74.4%

[66.5; 91.7]
n=28

[59.8; 85.1]
n=32

80%

77.9%
[67.5; 85.7]
n=60

60%

40%

20%

17.9%
[14.2; 22.4]
n=60

0%
Naleving
(n=335)

• NALEVING LEEFTIJDSGRENS ALCOHOL IN SPORTKANTINES VAN NEDERLANDSE SPORTBONDEN EN ZAALSPORTEN 2017 •

0.0%

0.0%

Nal. na niets
gevraagd
(n=251)

Nal. na enkel
leeftijd gevraagd
(n=7)

Nal. na enkel
ID gevraagd
(n=43)

Nal. na leeftijd
en ID gevraagd
(n=34)

Naleving na
ID-vraag totaal
(n=77)

• NALEVING LEEFTIJDSGRENS ALCOHOL IN SPORTKANTINES VAN NEDERLANDSE SPORTBONDEN EN ZAALSPORTEN 2017 •

26

APPENDIX 1

Ethische normen Mystery Shop onderzoek
VERSTREKKERS

MYSTERYKIDS

• De namen van verstrekkers (barmedewerkers) en de namen van de sportkantines
blijven anoniem;
• De data en tijdstippen waarop aankooppogingen zijn uitgevoerd worden niet
gecommuniceerd met de opdrachtgever,
aankooppogingen zijn niet herleidbaar tot
individuen;
• Op basis van onderzoeksresultaten zijn
sancties niet toegestaan;
• Alle begeleiders (auditoren) informeren actieve gemeentelijke handhavers wanneer
zij op basis van een aankooppoging een
verstrekker willen sanctioneren.

• Van alle deelnemende MysteryKids is
schriftelijk toestemming verkregen van
ouders/verzorgers (wettelijke voogd) voor
deelname;
• De namen van MysteryKids blijven anoniem;
• Tijdens aankooppogingen zijn altijd volwassen en ervaren begeleiders (auditoren)
aanwezig (zij voeren geen interactie tijdens
de aankooppoging) om MysteryKids te begeleiden, te beschermen en te corrigeren
bij ongewenst gedrag;
• De MysteryKids begaan géén strafbaar feit
tijdens hun werkzaamheden, de alcoholproducten worden onaangeroerd op de bar
achtergelaten en blijven onder verantwoordelijkheid van het barpersoneel;
• Alle MysteryKids zijn altijd in de mogelijkheid om aankooppogingen te weigeren of
een onderzoeksdag af te breken;
• MysteryKids kunnen te allen tijde anoniem
contact opnemen met een daarvoor aangewezen vertrouwenspersoon;
• Leeftijdsgebonden producten blijven onaangeroerd en worden niet geconsumeerd.

REFERENTIES

Referenties
•

Corp. IBM.
IBM SPSS Statistics for Windows, version 22.0.
Armonk, NY: IBM Corp.; 2013.

•

NOC*NSF. 2015.
Ledental NOC*NSF over 2014.
Arnhem: 2015.

•

Roodbeen RTJ, Schelleman-Offermans K.
Alcohol- en tabaksverkoop aan jongeren 2016. Nuchter Kenniscentrum
Leeftijdsgrenzen. [Internet].
Nijmegen; 2016. Beschikbaar van: www.nuchter.nl/publicaties.

•

Roodbeen RTJ, Schelleman-Offermans K.
Naleving van de leeftijdsgrens voor alcohol in ketensupermarkten 2016
[Internet].
Nijmegen; 2016. Beschikbaar van: www.nuchter.nl/publicaties.

•

Verslag algemeen overleg alcoholbeleid 9 oktober 2014.
Den Haag; 2014. p. 1–43.

•

Vliek, M. (2017).
Schandpaal of schouderklop? Handhaving door ‘naming en shaming’ en
‘naming en faming’.
Reeks handhaving en gedrag. Boom Jurisch; Den Haag.

• NALEVING LEEFTIJDSGRENS ALCOHOL IN SPORTKANTINES VAN NEDERLANDSE SPORTBONDEN EN ZAALSPORTEN 2017 •

• NALEVING LEEFTIJDSGRENS ALCOHOL IN SPORTKANTINES VAN NEDERLANDSE SPORTBONDEN EN ZAALSPORTEN 2017 •

27

Nuchter, Kenniscentrum Leeftijdsgrenzen
Kerkenbos 1033, 6546 BB Nijmegen
T 024 212 02 19
info@nuchter.nl
www.nuchter.nl