Deelneming bij eergerelateerd geweld
Janine Janssen, 1 Femke Houben, 2 Goukje Verheijen 3 & Jeroen ten Voorde 4
Dit artikel zal verschijnen in: PROCES. Tijdschrift voor Strafrechtspleging
Summary
In the Dutch public debate it is striking that up until now not much attention has been paid
towards the different roles of family members in these violent conflicts. The main focus has
always been on the so-called ‘material offender’, i.e. the offender that commits or threatens to
commit a violent act. But what about family members that play a role in instigating this
violence, the so-called ‘intellectual offenders’? In this article it its stated that in the Dutch
context we should make better use of already existing laws and legal framework for
addressing these severe violent acts.
Kernwoorden
Eergerelateerd geweld – extended family – daderschap - deelneming
Een vrouw van Afghaanse komaf is gescheiden. Inmiddels heeft zij een nieuwe vriend. Als
haar kinderen en ex-man ter ore komt dat zij een nieuwe vriend heeft, zijn de rapen gaar. Er
volgt een familieberaad. Tijdens dit beraad, waar de vrouw zelf niet bij is, wordt de nieuwe
relatie in felle bewoordingen veroordeeld. Na afloop van deze bijeenkomst zoekt de zoon met
nog twee andere mannelijke familieleden de vriend van moeder op. Hij wordt geschopt,
geslagen en met messteken overladen. Hij overlijdt ter plekke aan zijn verwondingen. 5
1 Inleiding
Geweld uit naam van de familie-eer is helaas geen exotisch verschijnsel: bij het Landelijk
Expertise Centrum Eer Gerelateerd Geweld (LEC EGG) 6 van de nationale politie worden
jaarlijks om en nabij de 500 complexe zaken 7 voorgelegd door de lokale eenheden van politie,
Prof. dr. Janine Janssen is hoofd onderzoek van het Landelijk Expertise Centrum Eer Gerelateerd Geweld van
de nationale politie, bijzonder hoogleraar Rechtsantropologie aan de Open Universiteit, lector Veiligheid in
Afhankelijkheidsrelaties aan Avans Hogeschool en de Politieacademie en tevens voorzitter van de redactie van
PROCES.
2
Femke Houben studeerde aan de Juridische Hogeschool van Avans en Fontys af op een onderzoek naar
daderschap en deelneming bij eergerelateerd geweld.
3
Mr. Goukje Verheijen is als docent verbonden aan de Juridische Hogeschool van Avans en Fontys.
4
Prof. mr. Jeroen ten Voorde is universitair hoofddocent straf(proces)recht aan de Universiteit Leiden. Hij is
tevens als bijzonder hoogleraar strafrechtsfilosofie, leerstoel Leo Polak, verbonden aan de Rijksuniversiteit
Groningen en lid van de redactie van PROCES.
5
J. Janssen, Focus op eer. Een verkenning van eerzaken voor politieambtenaren en andere professionals, Den
Haag: Boom Criminologie, 2017, p. 114.
6
https://www.rijksoverheid.nl/contact/contactgids/landelijk-expertise-centrum-eergerelateerd-geweld
7
LEC EGG, Terugblik op 2020, Den Haag: LEC EGG, 2021.
1

1

de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND), de gespecialiseerde opvang 8, Veilig Thuis en het
Knooppunt Huwelijksdwang en Achterlating. Het feit dat dit geweld zich geregeld voordoet,
wil echter niet zeggen dat het op publieke en politieke acceptatie kan rekenen. Deze vorm van
eigenrichting hoort niet thuis in een rechtstaat en wordt ook maatschappelijk veroordeeld. 9
In het debat over het sanctioneren van geweld gepleegd uit naam van de familie wordt weinig
aandacht besteed aan de betrokkenheid van verschillende familieleden bij dat geweld. De
ogen zijn vaak vooral gericht op degene die het geweld pleegt. 10 Wat eergerelateerd geweld
zo anders maakt dan veel vormen van huiselijk geweld, is dat het hier om een groepsconflict
gaat in een extended family (het gezin plus opa’s, oma’s, ooms, tantes, (achter)neven en
(achter)nichten). Het voorbeeld voor de inleiding geeft dat duidelijk weer. Die grote families
spelen een rol bij het nemen van beslissingen om al dan niet geweld te plegen. In de praktijk
zijn dan ook vaak meerdere mensen betrokken bij het plegen van strafbare feiten in naam van
de familie-eer. Deze kunnen strafrechtelijk aansprakelijk zijn via het leerstuk deelneming. In
deze bijdrage gaan we in op de vraag welke vormen van deelneming relevant kunnen zijn bij
de strafrechtelijke aanpak van eergerelateerd geweld. In de eerste paragraaf leggen we kort uit
wat voor soort zaken bij de politie in beeld komen onder de noemer eergerelateerd geweld. In
de tweede paragraaf wordt de centrale vraag uit dit stuk beantwoord: welke vormen van
deelneming zijn er en kunnen die allemaal een rol spelen bij eergerelateerd geweld? Na een
korte beschrijving van relevante deelnemingsvormen borduren we ter illustratie voort op een
uitgebreide casus. Aan het slot benadrukken wij nog eens waarom het zo belangrijk is om
juist voor deelneming meer aandacht te hebben bij de aanpak van eergerelateerd geweld.
2 Wat is eergerelateerd geweld?
Verschijningsvormen
Omwille van het begrip geven wij hier kort een beeld wat voor soort zaken bij de politie in
beeld komen als het om eergerelateerd geweld gaat. In 2020 werden 569 zaken aan het LEC
EGG voorgelegd. In 2% van die zaken (n=12) ging het om moord of doodslag. De meeste
zaken gingen om bedreiging (31%, n=178) en mishandeling (31%, n=177). De casuïstiek
speelde met name in een Turkse (19%, n=110), Marokkaanse (13%, 73) en Syrische context
(17%, n=95). 11 In schema 1 wordt een overzicht geboden van de aanleidingen tot (dreiging
met) fysiek geweld. Het gaat vaak om zaken die te maken hebben met het kiezen en verlaten
van partners en met zaken die te maken hebben met het zelf zijn van een geschikte potentiële
partner. Gehoorzaamheid aan familieregels en zedig gedrag worden in veel gemeenschappen
als essentiële kenmerken van huwelijkskandidaten gezien. Op inbreuken op de familie-eer
hoeft niet per se met een delict te worden gereageerd. Stel dat er een huwelijk wordt
gearrangeerd en beide partners stemmen daar vrijwillig mee in, dat is er in strafrechtelijke zin
in principe niets aan de hand. 12 Bij de politie komen echter met name die kwesties in beeld,
waarin de grenzen van de wet wel zijn overschreden of waarbij dat dreigt te gebeuren. Er kan
onder meer met fysiek geweld gereageerd worden, maar ook psychisch geweld – denk maar
eens aan huwelijkswang – komt voor. Families kunnen er ook voor kiezen om een familielid

Dit zijn Sterk Huis en Fier: https://www.sterkhuis.nl/; https://www.fier.nl/
J. Janssen, Eigenrichting in het kader van eerherstel’, in: Cahiers Politiestudies, nr. 43, 2017, p. 73-86.
10
Janssen 2017.
11
LEC EGG 2021.
12
Een gearrangeerd huwelijk is niet hetzelfde als een gedwongen huwelijk, zie ook M. de Koning & E. Bartels,
Over het huwelijk gesproken: partnerkeuze en gedwongen huwelijken onder Marokkaanse, Turkse en
Hindostaanse Nederlanders, Den Haag: ACVZ 2005; A. Cornelissens, J. Kuppens, H. Ferwerda,
Huwelijksdwang. Een verbintenis voor het leven? Een verkenning van de aard en aanpak van gedwongen
huwelijken in Nederland, Den Haag: WODC 2009.
8
9

2

door middel van verstoting sociaal uit te sluiten of bij familie in het buitenland achter te laten
zonder geldige identiteitspapieren, zodat een terugreis naar Nederland ondoenlijk is. 13
Schema 1
Issues die aan de familie-eer kunnen raken in de levensloop en mogelijke reacties
Fase in de
levensloop

Issues die aan familie-eer raken

Mogelijke reacties

Kindertijd

– Buiten de echt geboren worden

– Besnijdenis

0-12 jaar

– Niet besneden zijn

– Achterlating

– Verzet tegen regels in de familie

– (Dreiging met) geweld

Puberteit

– Verzet tegen regels in de familie

– Besnijdenis

12-18 jaar

– Niet besneden zijn

– Gearrangeerd huwelijk

– Verlies maagdelijkheid

– Huwelijksdwang

– Buitenechtelijke zwangerschap

– Achterlating

– Verkrachting

– (Dreiging met) geweld

– Het kiezen van een partner

– Zelfdoding
– (Dreiging met) verstoting

Jongvolwassenheid
18-24 jaar

– Verzet tegen regels in de familie

– Gearrangeerd huwelijk

– Verlies maagdelijkheid

– Huwelijksdwang

– Buitenechtelijke zwangerschap

– Huwelijkse gevangenschap

– Verkrachting

– Achterlating

– Het kiezen van een partner

– (Dreiging met) geweld

– Echtscheiding en het opnieuw aangaan van een – Zelfdoding
relatie, eventuele discussie over gezag over de
– (Dreiging met) verstoting
kinderen
Volwassenheid

– Verzet tegen regels in de familie

– Huwelijksdwang

24 jaar en ouder

– Verlies maagdelijkheid

– Huwelijksgevangenschap

– Buitenechtelijke zwangerschap

– Achterlating

– Het kiezen van een partner

– (Dreiging met) geweld

– Verkrachting

– Zelfdoding

– Gearrangeerde huwelijken

– (Dreiging met) verstoting

– Echtscheiding en het opnieuw aangaan van een
relatie, eventuele discussie over gezag over de
kinderen

Bron: Janssen, 2017, p. 117.

13

Janssen 2017.

3

Groepsdruk
Wat geweld uit naam van de familie-eer doet verschillen van veel vormen van huiselijk
geweld, is de betrokkenheid van de familie. Waarom is die familie zo belangrijk? Veel
klassieke antropologische studies over het verband tussen familie-eer en geweld zijn op het
platteland uitgevoerd, onder meer in Marokko, 14 Algerije, 15 Griekenland, 16 Spanje 17 en
Italië. 18 In deze rurale gemeenschappen zijn de leden sterk van elkaar afhankelijk, want de
overheid is letterlijk en figuurlijk ver weg. 19 Die afstand tot de overheid wordt als
kenmerkend gezien voor het leven op het platteland. Mensen moeten hun problemen zelf zien
op te lossen. Familiebanden zijn dan buitengewoon belangrijk: familieleden mogen en kunnen
van elkaar meer verwachten. Omdat familie zo belangrijk is als vangnet, ontstaat de behoefte
om als familie huwelijken te arrangeren en bij onwillige kinderen dwang aan te wenden. Het
gevolg van dit alles is dat individuele leden bij belangrijke beslissingen in hun leven – de
issues uit schema 1 – met groepsdruk vanuit de betrokken families te maken krijgen. 20 Als het
in dit verband dan tot strafbare feiten komt, zijn vaak meerdere personen betrokken bij het
plannen, uitvoeren en afwikkelen van strafbare feiten. Deze familiebanden zijn zo sterk dat ze
niet een, twee, drie zijn verdwenen met een verhuizing naar de stad of zelfs een ander land.
3 Deelneming bij eergerelateerd geweld
Deelneming
Deelneming betekent dat meer dan één persoon bij het begaan van het strafbare feit is
betrokken. Deelneming breidt strafrechtelijke aansprakelijkheid uit. Daarbij wordt
aangenomen dat deelneming een gevaarzettender karakter heeft dan het plegen door één
persoon. Dat maakt ook dat gedragingen die tamelijk ver van het plegen van het delict zijn
gelegen, via deelneming toch tot strafrechtelijke aansprakelijkheid kunnen leiden. In
strafvorderingsrichtlijnen van het Openbaar Ministerie komt het strafverzwarende karakter
van deelneming, in het bijzonder medeplegen, tot uitdrukking in hogere strafeisen.
Een casus ter illustratie
Bij eergerelateerd geweld zullen met name de deelnemingsvormen medeplegen, uitlokken en
medeplichtigheid een rol kunnen spelen. Doen plegen kan in beeld komen als het strafbare feit
wordt begaan door iemand die strafrechtelijk niet aansprakelijk kan worden gehouden,
bijvoorbeeld omdat deze daarvoor te jong is (dat wil zeggen jonger dan twaalf jaar) of omdat
deze ontoerekenbaar was, zoals omschreven in artikel 39 Sr. De praktijk leert dat deze
situaties zich slechts zeer zelden voordoen, zodat we doen plegen niet verder zullen
bespreken.

R. Jamous, ‘From the Death of Men to the Peace of God. Violence and Peace-making in the Rif’, in: J.G.
Peristiany & J. Pitt-Rivers (red.), Honor and Grace in Anthropology, Cambridge: Cambridge University Press
1992, p.167-191.
15
P. Bourdieu, ‘The Sentiment and Honour in Kabyle Society’, in: J.G. Peristiany (red.), Honour and Shame:
the Values of Mediterranean Society, Chicago: Chicago University Press 1966, p. 191-241.
16
J.K. Campbell, Honour, Family and Patronage. A Study of Institutions and Moral Values in a Greek Mountain
Community, Oxford: Clarendon Press 1964.
17
J. Pitt-Rivers, ‘Honour and Social Status’, in: Peristiany 1966, p.19-77.
18
A. Blok, The Mafia of a Sicilian Village, 1860-1960. A Study of Violent Peasant Entrepreneurs, New York:
Harper & Row 1974 ; A. Blok, ‘Eer en de fysieke persoon’, Tijdschrift voor de sociale geschiedenis 1980, p.
211-230.
19
Peristiany 1966.
20
J. Janssen, ‘Eercodes op reis: de trek van het platteland naar de stad’, in: M. Malsch & J.W. Sap (red.), Orde
en verwarring in de stad. De veilige stad 2, Den Haag: Boom Criminologie 2020, p. 181-193.
14

4

Voordat sommige deelnemingsvormen uitvoeriger worden behandeld, wordt hier eerst ter
illustratie een uitvoerige casus geschilderd. Bij voorbeelden, die ontleend zijn aan de
politiepraktijk, dient uiteraard nauwgezet rekening te worden gehouden met het voorkomen
van herkenbaarheid. Dat resulteert dan in korte casuïstiek met weinig details, zoals aan het
begin van dit stuk. Om beter duidelijk te kunnen maken hoe deelneming er bij eergerelateerd
geweld uit kan zien, wordt nu een weliswaar realistische, maar gefingeerde casus
gepresenteerd, die is ontleend aan een boek. 21
Letiva (17) is in Nederland geboren en van Afghaanse afkomst. Zij krijgt een relatie met haar
klasgenoot Sam. Zijn familie heeft geen migratie-achtergrond. Als de ouders van Letiva
ontdekken dat zij een relatie heeft met een jongen, die niet uit hun gemeenschap komt en ook
nog eens geen moslim is, zijn ze alles behalve blij. Uit angst voor roddels mag Letiva van
haar vader Hamid niet meer naar school en wordt de deur van haar slaapkamer in de nacht op
slot gedraaid. Om de relatie met Sam voorgoed te beëindigen wordt Letiva uitgehuwelijkt aan
haar neef Nourdin. De bruiloft kan pas plaatsvinden als Nourdin uit detentie komt. Hij zit een
straf uit vanwege het dealen van harddrugs. Letiva ziet dit huwelijk niet zitten en tijdens een
familiebezoek met haar moeder Nergiz ziet zij kans om te vluchten. Die vluchtpoging mislukt
echter: Letiva wordt tegengehouden door haar nicht. Haar vader is zo boos dat hij haar bij
haar keel pakt en dreigt te doden als ze er nog een keer vandoor probeert te gaan. In haar
gezin praat niemand meer tegen haar. Ook gaat nu overdag de deur van haar kamer op slot.
Haar oudere broer Ahmad pakt haar telefoon af. Nu kan ze Sam ook niet meer stiekem bellen.
Haar jongere broer Omar helpt haar echter ontsnappen door op een nacht de deur van het slot
te halen. Ze neemt ook een telefoon mee, neemt daarmee contact op met Sam en vervolgens
duiken ze samen onder op een voor haar familie onbekende plek. De familie heeft niet door
wat de rol van Omar is geweest bij de vlucht van Letiva.
Roddels blijven niet uit en uiteindelijk bekent Ahmad aan zijn oom en Nourdin dat Letiva
inderdaad met een jongen van huis is weggelopen. Nourdin, die net weer op vrije voeten is, is
boos en hij eist dat Letiva door haar familie verstoten wordt. Ahmad stemt daarmee in en
geeft aan ook met de familie in Afghanistan te willen overleggen. Hamid overlegt telefonisch
met zijn vader in Afghanistan, de opa van Letiva. Die verwacht dat zijn zoon de dissidente
kleindochter terug naar huis haalt en straft. Maar dan blijkt Letiva zwanger van Sam. Er volgt
opnieuw een telefonisch familieberaad met als uitkomst dat Letiva gedood moet worden om
de geschonden eer van de familie te herstellen.
Ahmad en Hamid bedenken een plan. Moeder Nergiz moet Letiva naar huis lokken en dan
moet Omar zijn zus doden. Afgesproken wordt dat Hamid Nergiz zal benaderen. Met een
smoesje aan de telefoon lokt Nergiz vervolgens Letiva naar huis. Omar steekt twee keer op
zijn zus in. Sam staat nog buiten op Letiva te wachten en gaat het huis in als hij Nergiz naar
buiten ziet komen. Daar ziet hij zijn vriendin zwaar gewond liggen en hij belt gelijk de politie.
Als de politieagenten het huis binnenkomen, treffen zij Omar aan in een hoek van de
woonkamer, terwijl hij steeds dezelfde zinnen herhaalt: ‘Onze eer is gezuiverd. Ik heb mijn
zus gedood.’ Uiteindelijk blijkt tijdens het verhoor met Omar dat hij onder druk Letiva
tweemaal heeft gestoken. Het mocht niet uitkomen dat Hamid en Ahmad hierbij betrokken
waren, omdat zij anders ook zouden worden vervolgd en hun baan zouden verliezen. Volgens
zijn vader was Omar nog jong en kon hij na een korte gevangenisstraf zijn leven gemakkelijk
weer oppakken. Ahmad had hem de plekken op het lichaam laten zien waar hij moest steken.
Tevens bleek tijdens het verhoor dat ook Nergiz onder druk heeft gehandeld. Uiteindelijk
hebben de ouders van Letiva verklaard dat er sprake was van een plan om Letiva te doden en

H. Vreeswijk, Eerwraak, Antwerpen: Uitgeverij Manteau 2008. De schrijfster heeft in het verleden bij de
politie gewerkt en haar ervaringen verwerkt in een aantal boeken voor jongeren.

21

5

dat Omar tegen zijn wil in heeft gehandeld. Ahmad bleef ontkennen. In tegenstelling tot haar
ongeboren baby overleefde Letiva de aanslag.
De casus benoemt verschillende personen waarvan gezegd zou kunnen worden dat zij in meer
of mindere mate betrokken zijn bij de moord of doodslag van het ongeboren kind en de
aanslag op Letiva’s leven (juridisch zouden we hier van poging tot moord kunnen spreken).
Omar is pleger van het feit. Het verhaal maakt duidelijk is dat hij als uitvoerder is verkozen.
Ahmad en Hamid bedenken het plan om Letiva te doden. Zij geven daartoe instructies aan
andere familieleden. Nergiz moet Letiva naar huis lokken, Omar moet Letiva aldaar doden.
Nergiz doet wat haar wordt opgedragen, Omar ook. In het verhaal komt ook Nourdin voor,
maar die lijkt in het moordplan geen rol te spelen; hij eist enkel de verstoting van Letiva. Ook
de niet bij naam genoemde opa van Letiva verschijnt in dit drama ten tonele. Opa eist een
straf, maar onduidelijk is wat die straf moet inhouden. Onduidelijk is ook of en hoe opa zijn
eis kracht heeft bijgezet. Daarbij spreekt opa op het moment dat nog niet bekend is dat Letiva
zwanger is en pas na dat nieuws ontstaat het plan om Letiva te doden, zo lezen wij het
verhaal. Opa lijkt met dat plan geen bemoeienis te hebben gehad. Opa en Nourdin blijven om
deze redenen hierna buiten beschouwing. We richten ons op Ahmad, Hamid, Omar en Nergiz.
Zijn zij deelnemer aan de poging tot moord of poging tot doodslag van Letiva en de moord of
doodslag van het ongeboren kind? We richten ons op de deelnemingsvormen medeplegen,
uitlokking en medeplichtigheid.
Medeplegen
Medeplegen is in de rechtspraak veruit de meest gebruikte deelnemingsvorm. De Hoge Raad
vereist voor medeplegen een ‘bewuste en nauwe samenwerking met een ander of anderen’ bij
het begaan van het delict. 22 Deze omschrijving maakt duidelijk dat het bij medeplegen om
samenwerking gaat, waaraan met opzet wordt deelgenomen. Niet elke bewuste samenwerking
levert evenwel medeplegen op, cruciaal is dat die samenwerking ‘nauw’ is geweest. Wat als
nauwe samenwerking moet worden begrepen, blijkt niet uit de omschrijving. De Hoge Raad
heeft aangegeven dat dat afhangt van de concrete omstandigheden van het geval, de aard van
het delict, maar ook de procesopstelling van de verdachte kan in bepaalde gevallen meespelen
bij de vraag of sprake is van de voor medeplegen vereiste bewuste en nauwe samenwerking. 23
Een belangrijke vraag is wanneer de samenwerking als nauwe samenwerking kan worden
bestempeld. 24 Daarbij staat voor de Hoge Raad voorop dat van een bewuste en nauwe
samenwerking sprake is wanneer ‘de bewezenverklaarde – intellectuele en/of materiële –
bijdrage aan het delict van de verdachte van voldoende gewicht is’. 25
Ook in eerzaken is medeplegen toegepast om ook anderen dan de pleger van het feit (in ons
voorbeeld is dat Omar) strafrechtelijk aansprakelijk te stellen. Verschillende gevallen laten
zien dat het gebruik van medeplegen tot veroordeling van meer betrokkenen van (poging tot)
eergerelateerd geweld kan leiden, ook in gevallen waarin niet is komen vast te staan wie van
de betrokkenen de ten laste gelegde feiten heeft begaan, alleen dat de feiten zijn begaan en
meer dan één betrokkene de feiten heeft begaan. 26 Bekend voorbeeld is de Veghelse
schietzaak waarin de vader als kwade genius van de schietpartij (primair gericht op het doden
van een jongeman van wie werd beweerd dat hij de dochter van het gezin had ontvoerd) werd

HR 2 december 2014, ECLI:NL:HR:2014:3474.
HR 24 maart 2015, ECLI:NL:HR:2015:713; HR 5 juli 2016, ECLI:NL:HR:2016:1316.
24
Het opzet is meestal gegeven wanneer de nauwe samenwerking kan worden bewezen. Aldus J. de Hullu,
Materieel strafrecht, Deventer: Wolters Kluwer 2018, p. 470.
25
HR 2 december 2014, ECLI:NL:HR:2014:3474; HR 24 maart 2015, ECLI:NL:HR:2015:713.
26
Bijv. Hof ’s-Hertogenbosch 7 juni 2017, ECLI:NL:GHSHE:2017:2538; Rb Gelderland 11 september 2018,
ECLI:NL:RBGEL:2018:3917.
22
23

6

aangemerkt en voor medeplegen van poging tot moord en doodslag (meermalen gepleegd)
werd veroordeeld, een veroordeling die in hoogste instantie in stand werd gelaten. 27
De Veghelse zaak is interessant, omdat daarin twee voor medeplegen relevante aspecten naar
voren komen. De eerste is dat er ook van medeplegen kan worden gesproken wanneer de
verdachte geen uitvoeringshandelingen heeft gepleegd. Een intellectuele bijdrage van
voldoende gewicht volstaat. Deze omschrijving maakt het mogelijk de verantwoordelijken
‘achter de schermen’ als medepleger aan te wijzen. 28 Het moet dan wel komen vast te staan
dat de rol achter de schermen substantieel was. De Veghelse zaak lijkt daarvan een
schoolvoorbeeld: de vader had bedacht hoe de geschonden eer moest worden gezuiverd en
stookte zijn zoon op om tot actie over te gaan. Daartoe zette hij zijn zoon onder druk. Tevens
bezorgde hij zijn zoon het vuurwapen waarmee de feiten moesten worden begaan.
Kijken we naar de casus dan komt medeplegen in beeld bij Hamid en Ahmad. Hamid en
Achmed leverden een intellectuele bijdrage aan de delicten (de moord op de ongeboren baby
en de poging tot moord op Letiva). Die bijdrage bestond in het bedenken van het plan om
Letiva te doden, alsmede de wijze waarop dat plan voltooid moest worden, namelijk door het
lokken van Letiva naar huis, door Nergiz, waarna Letiva zou worden gedood door Omar. De
keuze voor Omar is een bewuste geweest; hij zou na detentie zijn leven vrij eenvoudig weer
kunnen oppakken. Achmad en Hamid zouden te veel te verliezen hebben. Het heeft er veel
van weg dat Achmad en Hamid volledig bepaalden hoe de feiten zouden worden gepleegd.
Het tweede interessante aspect aan de Veghelse zaak is dat wanneer niet was komen vast te
staan dat de vader de kwade genius was (hij beweerde dat zijn zoon uit eigen beweging had
gehandeld), er niet veel meer overblijft dan gedragingen die met medeplichtigheid in verband
worden gebracht, namelijk het leveren van het vuurwapen. Dat is een gedraging die, zoals de
Hoge Raad het formuleert, ‘met medeplichtigheid in verband plegen te worden gebracht’.
Naast het leveren van een wapen moet daarbij worden gedacht aan het verstrekken van
inlichtingen, op de uitkijk staan of het helpen bij de vlucht na het strafbare feit. 29 Deze
gedragingen hoeven aan het aannemen van medeplegen niet in de weg te staan. Daarvoor
moet volgens de Hoge Raad worden gekeken naar onder meer ‘de intensiteit van de
samenwerking, de onderlinge taakverdeling, de rol in de voorbereiding, de uitvoering of de
afhandeling van het delict en het belang van de rol van de verdachte, diens aanwezigheid op
belangrijke momenten en – zij het in geringe mate – het zich niet terugtrekken op een daartoe
geëigend tijdstip.’ 30 Die laatste omstandigheid (‘je was erbij, je bent erbij’) heeft aan belang
ingeboet; dat je niet afhaakt, duidt eerder op het gelegenheid bieden tot het plegen van een
strafbaar feit en dus op medeplichtigheid. 31 De rechtspraak op dit punt is de laatste jaren
aangescherpt. In een eerzaak waar een vrouw haar dochter naar de ouderlijke woning had
gelokt en aanwezig was tijdens de moord en aanwezig was toen haar dochter in een greppel
werd gedumpt, liet de Hoge Raad de veroordeling wegens medeplegen van moord in stand. 32
Zonder nadere informatie over haar rol voor, tijdens en na afloop van het delict, komt het
thans vermoedelijk niet tot een bewezenverklaring van medeplegen. Toch valt een
bewezenverklaring niet zonder meer uit te sluiten; wanneer er aanwijzingen zijn die wijzen op

HR 17 september 2002, ECLI:NL:HR:2002:AE6118. Over de Veghelse schietzaak, zie: C. van Eck, ‘Een
geval van eerwraak in Veghel (Nederland)’, DD 2002, p. 162-174.
28
Zie bijv. HR 3 juli 2012, ECLI:NL:HR:2012:BW8766; HR 3 april 2018, ECLI:NL:HR:2018:494.
29
Zie bijv. HR 22 mei 2018, ECLI:NL:HR:2018:741.
30
De Hullu 2018, p. 463, 464, met weglating voetnoot. Zie bijv. HR 12 juni 2018, ECLI:NL:HR:2018:893.
31
De Hullu 2018, p. 465.
32
HR 14 oktober 2003, ECLI:NL:HR:2003:AJ1457.
27

7

medeplegen, kan het weigeren een verklaring te geven bijdragen aan het bewijs van
medeplegen, mits contra-indicaties afwezig zijn. 33
Uitlokking
De uitlokker laat een ander, de materiële of onmiddellijke dader, het feit plegen. De uitlokker
beweegt de uitgelokte om het feit te plegen. 34 Daartoe wendt de uitlokker middelen aan. Deze
zijn in de wet limitatief omschreven (art. 47 lid 2 Sr). De lijst is lang maar niet uitputtend. De
uitlokkingsmiddelen moeten de uitgelokte ertoe brengen om een concreet strafbaar feit te
plegen. 35 Dat de uitgelokte in de precieze uitvoering van dat feit het zijne bijdraagt, staat aan
het bewijs van uitlokking niet in de weg zolang het ‘uiteindelijke wilsbesluit’ om het strafbare
feit te plegen het gevolg is van de inspanningen van de uitlokker met de door hem gebruikte
uitlokkingsmiddelen.36 Bij het beoordelen van uitlokking staat het gedrag van de uitlokker
centraal, niet dat van de uitgelokte. Wordt de uitgelokte ondanks de daartoe aangewende
middelen niet ertoe gebracht het feit te begaan, dan vormt artikel 46a Sr mogelijk een
vangnet. Daarin is strafbaar gesteld poging om een ander te bewegen een bepaald misdrijf te
begaan. We spreken hier ook wel over mislukte uitlokking.
Uitlokking kan bij eerzaken relevant zijn, bijvoorbeeld wanneer de pleger door geweld en
bedreiging is overgehaald het feit te plegen en daartoe een vuurwapen ter hand is gesteld. 37
We zien echter in zaken waar sprake zou kunnen zijn van uitlokking, gekozen is voor
medeplegen. De Veghelse zaak is daarvan een voorbeeld. De hierboven geschetste casus geeft
weinig concrete aanknopingspunten voor uitlokking. Omar zou dan door een ander moeten
zijn uitgelokt tot het plegen van de moord en de poging tot moord. In de casus worden
uitlokkingsmiddelen niet genoemd. Denkbaar zou wel kunnen zijn dat Omar door zijn vader
onder druk is gezet en deze bedreigingen heeft geuit, of misbruik heeft gemaakt van gezag.
Voor dat laatste moet sprake zijn van een feitelijke ondergeschiktheid van Omar. 38 Indien
daarvan sprake is voordat tot het plegen van het strafbare feit is uitgelokt, volstaat het
uitlokken tot het plegen van een strafbaar feit al als misbruik. We weten weinig over Omar,
bijvoorbeeld over zijn leeftijd, en over de verhoudingen binnen het gezin. Zou blijken dat
Omar een feitelijk ondergeschikte positie heeft binnen het gezin, bijvoorbeeld blijkend uit de
taken die Omar moet uitvoeren, de keuzes die hij mag maken (over opleiding, werk,
vrienden), dan zou het verzoek van zijn vader als misbruik van gezag kunnen worden
beschouwd en komt uitlokken als deelnemingsvorm in beeld.
Medeplichtigheid
De medeplichtige (art. 48 Sr) is een deelnemer aan het strafbare feit, maar wordt niet als dader
gestraft. Hij ontbreekt immers in artikel 47 Sr. Zijn rol in het geheel is beperkt. In de kern
komt het bij medeplichtigheid neer op het opzettelijk gemakkelijk maken of bevorderen van
het misdrijf (art. 49 lid 4 Sr). 39 Die omschrijving maakt ook het onderscheid met medeplegen
zichtbaar. De medepleger levert opzettelijk een intellectuele of materiële bijdrage van
voldoende gewicht aan het strafbare feit, de medeplichtige bevordert en vergemakkelijkt
slechts het misdrijf. Ontbreekt het voldoende gewicht, dan betekent dat niet automatisch dat er
sprake is van medeplichtigheid. Niet alleen moet medeplichtigheid afzonderlijk zijn ten laste

HR 28 november 2017, ECLI:NL:HR:2017:7154.
Lindenberg & Wolswijk 2021, p. 310.
35
Lindenberg & Wolswijk 2021, p. 312.
36
De Hullu 2018, p. 491.
37
Vgl. Hof Den Haag 6 februari 2017, ECLI:NL:GHDHA:2017:223.
38
De Hullu 2018, p. 490.
39
HR 22 maart 2011, ECLI:NL:HR:2011:BO2629.
33
34

8

gelegd, 40 de rechter moet ook de voorwaarden voor medeplichtigheid zelfstandig
vaststellen. 41
Over medeplichtigheid kan een aantal opmerkingen worden gemaakt. In de eerste plaats
wijzen behulpzaam zijn, middelen en inlichtingen verschaffen op een doen, gelegenheid
verschaffen kan ook door een niets doen. Men kan ook getuige zijn van geweld en opzettelijk
niet ingrijpen, terwijl men daartoe wel een rechtsplicht had. In de tweede plaats moet de
medeplichtigheidshandeling enig effect sorteren. Het gevoel geven dat de dader zijn gang kan
gaan, is enig effect dat voor medeplichtigheid voldoende is. 42 In de derde plaats is opzet
vereist, zowel op de medeplichtigheidshandeling als op het misdrijf. Ten aanzien van dat
laatste wordt, anders dan bij uitlokking, niet vereist dat de medeplichtige opzet heeft op ‘de
precieze wijze waarop het misdrijf wordt begaan’. 43 Bij het bepalen van de straf wordt wel
gekeken naar waarop het opzet van de medeplichtige gericht was (art. 49 lid 4 Sr).
Richten we ons op de casus, dan komt de vraag op of Nergiz als medeplichtige kan worden
aangemerkt. Door Levita naar het huis te lokken heeft Nergiz gelegenheid geboden om Letiva
te doden. Dat is een gedraging die met medeplichtigheid in verband pleegt te worden
gebracht. Dat zij heeft ‘geprofiteerd’ van de dood van Letiva, ook haar familie-eer werd
gezuiverd, helpt niet om toch van medeplegen te kunnen spreken. 44 Dat geldt vermoedelijk
ook wanneer Nergiz aanwezig was toen Ahmad en Hamid het plan bedachten om Letiva van
het leven te beroven en met dat plan instemde, maar zich met de precieze invulling niet
bemoeide. Pas wanneer dat wel het geval is, wordt haar rol substantiëler en is een
bewezenverklaring van medeplegen niet ondenkbaar. 45 De casus geeft geen inzicht in de
kennis van Nergiz over het waarom van haar opdracht. Ook al zij zou vermoeden dat Letiva
zou worden bedreigd en daarmee instemmen, levert haar handelwijze voldoende op voor het
bewijs van medeplichtigheid aan de moord en poging tot moord. De maximaal op te leggen
straf zal echter worden bepaald door Nergiz’s opzet op de bedreiging (art. 49 lid 4 Sr).
4 Tot slot
Ons streven was duidelijk te maken dat oog voor deelneming heel belangrijk is: want wie
alleen de materiële dader in beeld heeft, kan nooit de essentie begrijpen van waar het bij
eergerelateerd geweld omgaat. Voor velen is die groepsdruk door familie lastig te begrijpen,
maar het strafrecht biedt ons met verschillende deelnemingsvormen een werkbaar stuk
gereedschap om die groepsdynamiek te ontleden en in strafrechtelijke zin recht te doen aan de
complexiteit van dit soort zaken. Een voordeel van het gebruik van bestaande middelen is dat
de rechtspraktijk er kennis van heeft en op tal van fenomenen zou moeten kunnen toepassen,
waaronder eergerelateerd geweld. Daarbij moet wel worden opgemerkt dat we hier, ook al
verwezen we naar relevante rechtspraak, vooral de theorie behandelden. Het bewijs van
deelneming is niet eenvoudig wanneer door de betrokkenen wordt gezwegen en daaromtrent
geen nadere informatie beschikbaar is gekomen. Het inzetten van uiteenlopende
opsporingsbevoegdheden kan weliswaar van betekenis zijn, maar betekent niet dat alle
informatie boven tafel komt. Dat uit de literatuur bekend is dat een feit zelden tot nooit zonder
medeweten van familieleden plaatsvindt, levert nog geen bewijs van deelneming aan een
strafbaar feit op.

Zie Rb Dordrecht 24 juni 2004, ECLI:NL:RBDOR:2004:AP4470.
Vgl. Hof ’s-Hertogenbosch 7 juni 2017, ECLI:NL:GHSHE:2017:2538.
42
De Hullu 2018, p. 501.
43
HR 4 maart 2008, ECLI:NL:HR:2008:BC0780.
44
Vgl. HR 19 december 2017, ECLI:NL:HR:2017:3202.
45
Lindenberg en Wolswijk 2021, p. 301.
40
41

9