Memo effect maatregelenscenario’s economie - SZW, EZK & FIN
Hoofdboodschap
Algemeen
De economische effecten van de drie scenario’s zijn niet te kwantificeren. Wel is het mogelijk om
een kwalitatieve inschatting te maken. De langetermijneffecten van het continueren van eenzelfde,
lichter maatregelenpakket zijn veel kleiner dan van een harde lockdown. Maatschappelijke en
economische kosten van extra maatregelen nemen exponentieel toe:




Resterende maatregelen uit scenario 2 en 3 zijn vaak nog maatschappelijk en economisch
ontwrichtender dan eerdere maatregelen die zijn getroffen.
Bestedingen van huishoudens en bedrijven zullen bij verdergaande maatregelen nog sterker
terugvallen.
Lockdowns vergroten scheidslijnen, raken kwetsbaren in de samenleving extra hard en
vergroten armoede (WHO).

Een lockdown is enkel economisch effectief indien kortstondig en oplevingen van het virus snel de
kop in kunnen worden gedrukt. Een volledige lockdown is nu economisch gezien desastreus.
Onderzoek voor ontwikkelde economieën wijst uit dat de impact van een harde lockdown meer dan
2.5 keer zo grote negatieve effecten heeft op de economie dan een minder zware lockdown (zie
onderstaande tabel).1 Daarnaast volstaat het testbeleid op dit moment niet, waardoor de kans
groot is dat na een volledige lockdown het virus weer opleeft en opnieuw maatregelen nodig zijn.

BBP
Werkgelegenheid

Harde lockdown
-22%
-24%

Minder vergaande restricties
-8%
-9%

Timing

Het is te vroeg om additionele maatregelen te kunnen onderbouwen met data over de
verspreiding van het virus: (1) de effecten van de maatregelen van 14 oktober zijn nog niet
zichtbaar en (2) de routekaart is net uitgerold.

Nu een lockdown aankondigen, zonder uitzicht op wat daarna komt, zal het economisch
vertrouwen ernstig ondermijnen. Het is zaak om standvastig te zijn en vast te houden aan het
huidige maatregelenpakket.
Scenario 1: aanhouden huidige maatregelen tot 31 december

Pinbetalingen en geldopnames in Nederland lagen maandag 19 oktober 10% lager dan normaal
(verslechtering van 5%-punt ten opzichte van een week eerder). Bij verlenging is de
verwachting dat dit enigszins verder toeneemt, vanwege een daling van het economisch
vertrouwen.

Horeca, recreatie en cultuur en vervoer worden hard geraakt door maatregelen van 13 oktober.
Daling van pin-omzet van ‘café en restaurants (ruim) 65%. Meer dan 5% van de Nederlanders
is werkzaam in de horeca. Bij langere sluiting van de horeca bestaat het risico dat een grote
groep mensen werkloos raakt.
Scenario 2: scenario 1 + sluiten detailhandel tot 31 november

Het CPB voorziet een economische krimp van 6,1% in 2020, en een verdere krimp van 2,8% in
2021 bij een tweede golf. De werkloosheid loopt op tot 8,5% in 2021. Structureel komt het bbp
op een 9% lager groeipad.

In het tweedegolfscenario van het CPB is geen rekening gehouden met een sluiting van de
detailhandel. Als de impact van de 2e golf verder even hard is als de 1e zal de economie nog
verder terugvallen dan in dit scenario.

Het sluiten van de detailhandel zal de omzet van bedrijven sterk negatief beïnvloeden en de
toename van online inkopen zal hier slechts ten dele voor compenseren. In België zijn de
omzetten van bedrijven door de sluiting van detailhandel in het voorjaar relatief sterker
gedaald (meer dan 12%-punt t.o.v. Nederland). De totale omzet van de detailhandel bedroeg
in 2018 bijna 110 miljard euro. Bij omzetverlies neemt het risico op faillissementen en daaruit
1

https://voxeu.org/article/lockdown-accounting

voortvloeiend werkloosheid neemt toe. In 2017 telde de detailhandel circa 883 duizend banen.
Qua werknemers is de detailhandel een van de grootste sectoren in de werkgelegenheid (ruim
9%).
Scenario 3: full lockdown

Strenge lockdowns in het VK, Frankrijk, Italië en Spanje leidden tot een economische krimp
van 12,4% tot 20,4% in Q2. “Intelligente” lockdown in Nederland leidde tot een krimp van
8,5%.

Een analyse van Bruegel laat zien dat ruim de helft van het verschil in economische neergang
tussen de ‘zuinige vier’ (Nederland, Oostenrijk, Zweden, Denemarken) en de zuidelijke vier
(Italië, Spanje, Portugal en Griekenland) kan worden verklaard door de strengere
lockdownmaatregelen.

Een volledige lockdown zal een desastreus effect hebben op de economie. Het ligt voor de hand
dat het effect op faillissementen en werkgelegenheid groter zal zijn dan in het voorjaar, omdat
bedrijven het afgelopen half jaar hun buffers al hebben moeten aanwenden.

Bij een lockdown neem bovendien het risico op permanente kosten toe. Sluiting van scholen
heeft op de korte termijn een nadelig effect op de productiviteit van werkende ouders. Op de
lange termijn vergroot een sluiting van scholen scheidslijnen samenleving en leidt tot een
verminderd groeipotentieel.
Toelichting
Kwalitatieve, geen kwantitatieve beoordeling van de scenario’s
Het is niet mogelijk om de economische effecten van de drie scenario’s te kwantificeren. In eerder
contact gaf het CPB bijvoorbeeld aan niet te ramen op sectorbasis en te weinig zicht te hebben op
de interactie tussen de maatregelen en de verspreiding van het virus.
Kwalitatief kunnen we wel iets zeggen over wat de maatschappelijke en economische effecten zijn
van twee verschillende strategieën: eerst hard ingrijpen om daarna te kunnen versoepelen of
eenzelfde niveau van ingrijpen langer volhouden. Door de oogharen kijkend lijkt het langer
continueren van eenzelfde, lichter maatregelenpakket verstandiger. Een voorwaarde daarbij is wel
dat de R significant onder de 1 belandt. Zie onderstaand de daarbij behorende overwegingen.
Algemeen
Voor extra aanscherpingen geldt dat de impact op maatschappij en economie exponentieel
toeneemt. Aanvullende maatregelen leiden tot steeds hogere kosten, omdat de minst ingrijpende
maatregelen (met het grootste gezondheidseffect) al genomen zijn en omdat mensen steeds
minder ruimte overhouden om te leven en dus ook om economische vraag op peil te houden. Deze
logica geldt ook op sectoraal niveau. Het volledig sluiten van sectoren is ingrijpender dan het laten
functioneren op een lager bezettingsniveau. Bij volledige sluiting komen mensen hele weken thuis
te zitten. Het volledig sluiten kan ook het laatste zetje betekenen voor bedrijven.
Landen met een hardere lockdown (o.a. in Zuid-Europa) lieten tijdens de eerdere golf ook een
hardere BBP-krimp zien. De economieën van landen die in het voorjaar onderhevig zijn geweest
aan strenge lockdown, zoals het VK, Frankrijk, Spanje en Italië, zijn in het tweede kwartaal veel
sterker gekrompen (t.o.v. eerste kwartaal respectievelijk -20,%; -13,8%; -18,5% en -12,4%) dan
de Nederlandse economie (-8,5%).. Er liggen veel oorzaken ten grondslag aan de verschillen, maar
een aanzienlijk gedeelte wordt waarschijnlijk verklaard door het niveau van restricties.
Een volledige lockdown kan enkel aantrekkelijk zijn als deze kortstondig is en kleine oplevingen
van het virus daarna snel de kop in kunnen worden gedrukt (“hamer”). Dit vergt onder andere
(preventief) testbeleid en bron- en contactonderzoek, dat daarvoor momenteel niet voldoende
geëquipeerd lijkt (“dans”). Ook zal dan een strakker beleid gevoerd moeten worden voor
inkomende reizigers, wat in een verbonden land als Nederland lastig is en economische schade
oplevert (voorbeeld: Nieuw-Zeeland kon dit wel).
Veelvuldige wijzigingen van maatregelenpakketten zorgen maatschappelijk en economisch gezien
voor onrust, onzekerheid en kosten, ook t.a.v. de virusverspreiding (denk aan: eerste en laatste
avondjes in de kroeg). Veelvuldige wijzigingen komen daarmee ook niet ten goede aan de
naleving: het veelvoud aan steeds veranderende regels, maxima en uitzonderingen is steeds

minder goed bij te houden en lastig uitlegbaar. Bovendien sluiten veelvuldige wijzigingen niet aan
bij de filosofie van “leven met het virus”.
Onderwijs is de sector waarvan sluiting de grootste negatieve maatschappelijke en economische
effecten met zich meebrengt. Op korte termijn, omdat ouders beperkt thuis kunnen werken. Op
langere termijn, omdat er minder opbouw van human capital plaatsvindt, en de ongelijkheid
toeneemt. Een sluiting van scholen nu betekent zeer waarschijnlijk dat er op zijn vroegst in januari
wordt heropend, gezien de naderende kerstvakantie.
Timing
Het is ons inziens nu te vroeg om additionele maatregelen te kunnen onderbouwen met data over
de verspreiding van het virus (de effecten van de maatregelen van 14 oktober zijn nog niet
zichtbaar, de routekaart is net uitgerold en ook gezien recente informatie van het RIVM over de Rwaarde die mogelijk onder de 1 zou liggen). Nu een lockdown aankondigen, zonder uitzicht op wat
daarna komt, zal de resulterende onrust en onzekerheid verder vergroten.
Politiek gezien zal het lastig zijn om verdergaande maatregelen snel weer af te bouwen, waardoor
de zwaardere lockdown waarschijnlijk ook tot de kerst zal duren.
Als er na twee weken nieuwe maatregelen worden genomen, schept dit de verwachting dat dit
ritme in de toekomst volgehouden wordt. Dit is een onwenselijk ritme, omdat de relevante
beslisinformatie er nog niet is en vanwege de onrust en onzekerheid die dit veroorzaakt.
Scenario’s
Scenario 1: verlenging huidige maatregelen tot 31 december
Het CPB heeft in de MEV twee scenario’s geschetst. De basisraming is inmiddels achterhaald.
Hoewel duidelijk is dat we epidemiologisch in de tweede golf zitten, zitten we economisch nog niet
per se in het tweedegolfscenario omdat de coronamaatregelen vooralsnog milder zijn, zowel in
Nederland als in de rest van de wereld. Des te langer de huidige maatregelen aanhouden, des te
meer we in de richting van dit scenario opschuiven. Het is nu nog lastig om aan te geven in
hoeverre we tenderen naar het tweedegolfscenario.
Het continueren van de huidige steunmaatregelen tot het einde van het jaar zal een sterke
negatieve impact zal hebben op het economisch vertrouwen. Het ligt in de rede dat huishoudens en
bedrijven consumptie en investeringen meer uitstellen dan tot op heden het geval is, omdat de
huidige restricties voor geruimere tijd aanhouden.
De eerste tekenen wijzen op een afname van de bestedingen, maar vooralsnog niet zo heftig als in
het voorjaar. Volgens de cijfers van ING lag de totale waarde van pinbetalingen en geldopnames in
Nederland (7 daags-gemiddelde) maandag 19 oktober 10% lager dan normaal voor de tijd van het
jaar. Dit is een verslechtering van 5%-punt ten opzichte van een week eerder. Ter vergelijking, in
maart vielen de bestedingen via ING terug met 20%-punt (het vertrekpunt is wel anders, in maart
was alles eerst nog open).
Volgens de cijfers van ING zijn worden vooral de sectoren horeca, recreatie & cultuur en vervoer
geraakt door de maatregelen van 13 oktober. In de periode sinds de nieuwe
maatregelen (donderdag 15 oktober t/m maandag 19 oktober) is de daling van de pin-omzet in de
categorie ‘café & restaurants het grootst. Deze is gezakt naar (ruim) 65% onder normaal.
‘Recreatie & cultuur’ is een andere categorie waar de pin-omzet vorige week flink is afgenomen,
met ongeveer 15%-punt (van -28% op ma 12 okt naar -44% op ma 19 okt). Minder hard daalde
de pinomzet vorige week in de non-food retail. Woonwinkels en fashion zagen allebei een daling
van een kleine 10%-punt. De pin-omzet in bouwmarkten bleef stabiel hoog. In de
‘foodretail’ steeg de pin-omzet in de week tot en met maandag 19 oktober licht (+3%-punt).
CPB basisraming: Een krimp van -5,0% in 2020, en een gedeeltelijk herstel in 2021 met 3,5%
groei. De werkloosheid loop op tot 5,9% in 2021. Structureel komt het bbp op een 4% lager
groeipad. Het begrotingssaldo blijft negatief, maar het tekort loopt vanaf volgend jaar terug. De
schuld komt uit 62% in 2021, en 66% in 2025.
CPB tweede golf: Een krimp van 6,1% in 2020, en een verdere krimp van 2,8% in 2021. De
werkloosheid loopt op tot 8,5% inkomt het bbp om een 9% lager groeipad. Structureel komt het

bbp om een 9% lager groeipad. Het begrotingstekort loopt in 2021 verder op, tot boven de 9%
bbp. De schuld ligt in 2021 op 72%, en blijft doorstijgen tot bijna 84% in 2025.
Figuur – Scenario’s CPB

Figuur – Pintransacties

Scenario 2: Aanscherping lockdown (scenario 1+sluiten detailhandel)
Er is geen raming beschikbaar voor dit scenario. Maar het dichtgooien van sectoren of aanscherpen
van richtlijnen voor bedrijven heeft een duidelijk effect op de economisch activiteit.
Het sluiten van de detailhandel zal de omzet sterk beïnvloeden, de toename van online inkopen zal
hier slechts ten dele voor compenseren. Dit blijkt ook uit een vergelijkende analyse van België en
Nederland ten tijde van de eerste golf. België nam toen strengere maatregelen met de sluiting van
alle niet essentiële winkels wat resulteerde in een relatief sterke omzetdaling ten opzichte van
Nederland. Opvallend is ook dat bedrijfstakken die niet dicht moesten in België toch sloten
vanwege het dwingende voorschrift om afstand te houden met vooral grote gevolgen voor de
industrie en de bouw. In Nederland was afstand houden slechts een advies.
Figuur – Omzetdaling detailhandel (inclusief webshops)

Volgens RMC (retailadviesbureau) zijn in week 41 2,6% minder passanten geteld dan in week 40.
Als de tellingen van de huidige week vergelijken met dezelfde week van vorig jaar, dan zien we
nog steeds een grote daling van 56,5%. Aanvullend winkels sluiten op een stevige lockdown levert
virologisch waarschijnlijk weinig winst op. Als de boodschap wordt: blijf thuis, dan is winkelsluiting
niet nodig voor het indammen van verkeer, maar de sluiting heeft wel stevig effect op de omzet in
de sector, en heeft ook maatschappelijk veel impact.
Scenario 3 – Volledige lockdown
Het is onduidelijk wat het scenario van een volledige lockdown precies inhoudt. In Spanje en Italië
was het tijdens de lockdown in het voorjaar enkel mogelijk om noodzakelijke levensmiddelen te
kopen. Bovendien is onduidelijk hoe lang een volledige lockdown aan zou moeten houden. Een
kortstondige kan op aantrekkelijk lijken, maar in Spanje en Italië duurde de lockdown in het
voorjaar aanmerkelijk langer.
Het economisch verkeer bij een dergelijke lockdown komt vrijwel volledig tot stilstand. Als
Nederland een vergelijkbare lockdown zou invoeren dan zijn de economische effecten desastreus.
De economische krimp komt waarschijnlijk ver boven het niveau van de eerste golf omdat destijds
onder andere de detailhandel wel open bleef.
Sluiting van het onderwijs gaat gepaard met aanzienlijke kosten op zowel de korte en de lange
termijn. Op de korte termijn betekent sluiting van de scholen verminderde productiviteit en
additionele stress voor thuiswerkende ouders. Op de lange termijn heeft een lockdown
verstrekkende gevolgen voor de aanwas van menselijk kapitaal. Een verminderde aanwas van
menselijk kapitaal verlaagd de productiviteit op de lange termijn en daarmee ook het groeipad van
de economie als geheel. Daarnaast wordt de verdeling van menselijk kapitaal schever omdat

ouders van lagere sociaaleconomische klasse minder in staat blijken om in thuisonderwijs te
voorzien. Dit draagt bij aan een (verdere) tweedeling in de samenleving.
Landen die kozen voor een lockdown lieten tijdens de eerdere golf ook een hardere bbp-krimp zien
dan landen die kozen voor minder vergaande restricties (zie tabel onderstaand). Volgens het IMF
nemen de kosten van een lockdown toe naarmate de restricties langer voortduren. Het is
waarschijnlijk dat de economische gevolgen van een lockdown in Nederland nu fors hoger liggen.
Waar bedrijven in het voorjaar nog beschikten over financiële buffers, zal dit nu waarschijnlijk veel
minder het geval zijn.
Tabel – Economische krimp Q2 (t.o.v. Q1)
Lockdown
Gedeeltelijke sluitingen
Land
Verschil bbp
Land
(%)
Verenigd Koninkrijk
20,4
Nederland
Spanje
-18,5
Duitsland
Italië
-12,4
Zweden
Frankrijk
-13,8

Verschil bbp
(%)
-8,5
-10,1
-8,3

Bruegel heeft een vergelijking gemaakt tussen Nederland (en de andere ‘frugal four) en de
‘zuidelijke vier’. Tussen het noorden en het zuiden kan de helft van het verschil in economische
neergang worden verklaard door de lockdown, de rest komt grotendeels door de betere
governance van de overheid en het belang van toerisme.
Figuur – Factoren achter verschillende economische effecten covid

Het is niet de verwachting dat de economische schade zich beperkt tot het “uitzingen” van de
lockdown. Ook na de lockdown bestaat het risico dat het virus weer opleeft. Het (preventief)
testbeleid en bron- en contactonderzoek is momenteel niet voldoende geëquipeerd om het virus
weer snel de kop in te drukken. Ook zal dan een strakker beleid gevoerd moeten worden voor
inkomende reizigers, wat in een open economie als Nederland (met vrij verkeer van personen)
lastig is en economische schade oplevert (voorbeeld: Nieuw-Zeeland kon dit wel).