Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

35 300 XVI

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport (XVI) voor het jaar 2020

Nr. 155

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 3 februari 2020
De vaste commissie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport heeft een
aantal vragen en opmerkingen voorgelegd aan de Minister voor Medische
Zorg over de brief van 15 april 2019 over OM seponeert onderzoek naar
abortusklinieken CASA (Kamerstuk 35 000 XVI, nr. 126).
De vragen en opmerkingen zijn op 17 mei 2019 aan de Minister voor
Medische Zorg voorgelegd. Bij brief van 3 februari 2020 zijn de vragen
beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
Lodders
Adjunct-griffier van de commissie,
Krijger

kst-35300-XVI-155
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300 XVI, nr. 155

1

Inhoudsopgave
blz.
I.
II.

Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Reactie van de Minister

2
6

I. Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Vragen en opmerkingen van de CDA-fractie
De leden van de CDA-fractie hebben kennisgenomen van de brief van de
Minister over het besluit van het Openbaar Ministerie (OM) om de beide
onderzoeken naar de verdenking van subsidie- en declaratiefraude in de
abortuszorg door de bestuurders van de Stichtingen CASA Nederland,
CASA Klinieken en Heilzaam huis (hierna: CASA) te seponeren.
Genoemde leden hebben enkele vragen bij deze brief.
De leden van de CDA-fractie vragen of inmiddels naar aanleiding van deze
casus en de gebleken onhelderheid over de wijze waarop de regelgeving
werd geïnterpreteerd tevens is gekeken hoe hiermee in andere abortusklinieken is omgegaan. Zijn daar dezelfde fouten gemaakt? Zo nee, wat is de
verklaring van de Minister voor het feit dat de onhelderheid in regelgeving
daar niet tot fouten heeft geleid?
De leden van de CDA-fractie vragen een nadere toelichting op de
opvatting van de Minister dat de beslissing van het OM de kans van
slagen op een succesvolle terugvordering nihil maakt.
De leden van de CDA-fractie vragen op welke wijze de Minister controleert
of de subsidie voor abortusklinieken op een juiste wijze wordt gebruikt.
Waarom heeft dit toezicht in de periode voor 2015 gefaald?
De leden van de CDA-fractie vragen hoe het kan dat betrokken overheden
(waaronder het Ministerie van VWS) en ketenpartners de gemaakte
afspraken door de jaren heen niet gelijkelijk hebben geduid, zoals het OM
heeft vastgesteld.
De leden van de CDA-fractie vragen een nadere toelichting op de
opvatting van de Minister dat de noodzaak voor het onderzoek door het
Zorginstituut Nederland naar mogelijke onregelmatigheden binnen de
verleende subsidie aan CASA in de periode tot en met 2014 is vervallen
nu geen strafrechtelijk onderzoek door het OM wordt ingesteld.
De leden van de CDA-fractie vragen wat de Minister ervan vindt dat CASA
en STAR Medisch Diagnostisch Centrum (STAR/Star-MDC) naar de mening
van het OM vanuit commercieel belang met de «partageovereenkomst»
naar een nieuw verdienmodel hebben gezocht. Voorts vragen genoemde
leden wat de Minister ervan vindt dat de participanten ondanks juridische
twijfels over de «partageovereenkomst» hierover geen advies hebben
gevraagd bij de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa).
De leden van de CDA-fractie vragen of de NZa inmiddels aanvullende
maatregelen heeft genomen. Kan de Minister toezeggen dat als de NZa
hier eenmaal een besluit over heeft genomen (wel of geen aanvullende
maatregelen), de Kamer hier dan over geïnformeerd wordt, inclusief
inhoudelijke onderbouwing van dat besluit?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300 XVI, nr. 155

2

De leden van de CDA-fractie vragen ten slotte welke mogelijkheden er nog
zijn om bestuursrechtelijk te handhaven (op zowel de subsidiefraude als
de declaratiefraude), nu het OM heeft geoordeeld dat strafrechtelijke
handhaving een te zwaar middel is. Kan de Minister aangeven of hij
gebruik maakt van de mogelijkheid om bestuursrechtelijk te handhaven
en indien hij dat niet doet, wat daarvan de reden is?
Vragen en opmerkingen van de D66-fractie
De leden van de D66-fractie hebben kennisgenomen van het besluit van
het OM. Genoemde leden zijn verbaasd te lezen dat in de uitvoeringspraktijk onhelderheid is ontstaan over de wijze waarop de regelgeving
werd geïnterpreteerd, te meer omdat ook het OM concludeert dat wet- en
regelgeving op zich duidelijk zijn. Daar de bedrijfsvoering van het
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) zich voor een
groot deel van de begroting, ongeveer € 1,36 miljard in 2017, richt op
subsidiebeheer, vinden deze leden onduidelijkheden in de uitvoeringspraktijk, ondanks duidelijke wet- en regelgeving, een zeer onwenselijke
situatie. Derhalve hebben deze leden enkele vragen. Zo vernemen zij
graag van de Minister welke lessen hij zelf trekt uit deze casus. Heeft hij
bijvoorbeeld opdracht gegeven voor een doorlichting, eventueel
uitgevoerd samen met de NZA, van andere subsidieregelingen om te
bezien of hier in de uitvoeringspraktijk ook onduidelijkheden zijn met
betrekking tot de rechtmatige uitvoering hiervan?
De leden van de D66-fractie brengen graag de «Resultaten verantwoordingsonderzoek 2017 bij het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport (XVI)» van de Algemene Rekenkamer (ARK) in herinnering. Hierin
constateert de Rekenkamer dat het subsidiebeheer bij het Ministerie van
VWS nog grote tekortkomingen vertoont. Om die reden merkte hij het
subsidiebeheer aan als een ernstige onvolkomenheid in de bedrijfsvoering. De Rekenkamer merkte het subsidiebeheer over 2016 aan als een
onvolkomenheid en deed dit eveneens over de periode 1999–2012. In de
jaren tussen 2012 en 2016 hebben genoemde leden de Minister van VWS
herhaaldelijk geattendeerd op tekortkomingen in het subsidiebeheer en
aandacht gevraagd voor het verbeteren daarvan.
Een van de twee belangrijkste tekortkomingen in het subsidiebeheer, zo
concludeert de ARK, is de opzet en uitvoering van het beleid ter
voorkoming van misbruik en oneigenlijk gebruik van subsidies, het
zogeheten MenO-beleid. Gezien deze conclusies van de Algemene
Rekenkamer ontvangen de leden van de D66-fractie graag een uitgebreide
reflectie in het licht van deze casus. Een belangrijk onderdeel van het
MenO-beleid is bijvoorbeeld het uitvoeren van risicoanalyses per
subsidieregeling om te komen tot beheersmaatregelen om deze risico’s te
beperken. Kan de Minister bevestigen dat dit ondertussen wel gebeurt?
Daarnaast concludeert de ARK dat er nog geen sluitend beleid ter
voorkoming van misbruik en oneigenlijk gebruik is. Kan de Minister ook
hier bevestigen dat dit nu wel gebeurt? Tenslotte concludeert het OM dat
niet is gebleken dat partijen bij de NZa navraag hebben gedaan, terwijl de
NZa een loket heeft waar zorgverleners en zorgafnemers terecht kunnen
met vragen. Welke verklaring heeft de Minister hiervoor? Zou de
onbekendheid van een dergelijk loket hiervoor bijvoorbeeld de oorzaak
kunnen zijn? Zo ja, zou de Minister willen bezien hoe deze bekendheid kan
worden vergroot?
Vragen en opmerkingen van de GroenLinks-fractie
De leden van de GroenLinks-fractie hebben met interesse kennisgenomen
van de brief van de Minister over het seponeren door het OM van het
onderzoek naar CASA. Genoemde leden zijn blij dat er nu duidelijkheid is

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300 XVI, nr. 155

3

over de feitelijke stand van zaken met betrekking tot de veronderstelde
fraude en overige onderzoeken.
Voor de leden van de GroenLinks-fractie is de kous daarmee echter nog
niet af. Deze leden achten het van wezenlijk belang dat zowel de oorzaken
als de gevolgen die schuilgaan achter de constateringen van de Minister
in zijn brief voor het voetlicht gebracht worden. Daarom stellen zij
hieronder nog een aantal vragen.
Zoals inmiddels ook al uit de dossiers van de ziekenhuisfaillissementen
bekend is, is het noodzakelijk dat bij de eerste onheilspellende tekenen
direct een plan gemaakt wordt voor het geval er inderdaad iets misgaat,
zo vinden de leden van de GroenLinks-fractie. In het geval van CASA had
ingecalculeerd moeten en kunnen worden dat ook de abortushulpverlening gevaar liep om te vallen. Het ging hier om zeven klinieken, de helft
van de abortushulpverlening in Nederland. De overige klinieken bleken
hun beloftes niet na te kunnen komen en dientengevolge ontstonden
wachttijden van soms wel drie tot vier weken. Onverteerbaar in deze tak
van de gezondheidszorg. Is de Minister het met genoemde leden eens dat
tijdiger ingegrepen had moeten en kunnen worden en een tijdelijke
overheidskliniek in het leven geroepen had moeten worden?
Het uiteindelijke faillissement van CASA is voor alle betrokkenen
dramatisch geweest. Van vroegere medewerkers horen de leden van de
GroenLinks-fractie schrijnende verhalen: het voltallige personeel was de
baan kwijt en daarmee ook vaste contracten, opgebouwde rechten, een
(deel van het) pensioen, een veilige werkplek. Een gebeurtenis aldus met
veel praktische en psychische gevolgen. Daar komt nog bij dat een aantal
abortusartsen naar aanleiding van deze gebeurtenis met vervroegd
pensioen is gegaan. Dit heeft tot gevolg gehad dat het aantal abortusartsen, dat reeds krap was, nog verder is gedaald. Ziet de Minister deze
krapte ook en welke stappen onderneemt hij hiertegen?
Tenslotte merken de leden van de GroenLinks-fractie op dat een ander
praktisch gevolg van de sluiting van CASA de medische dossiers betreft,
de statussen. Deze dienen feitelijk 15 jaar bewaard te worden. Alleen: de
dossiers zijn niet toegankelijk en daar is nog steeds geen regeling voor
getroffen. Is de Minister op de hoogte van deze klacht uit het veld en wat
kan hij doen om de toegankelijkheid van deze medische dossiers te
bespoedigen?
Vragen en opmerkingen van de SP-fractie
Algemeen
De leden van de SP-fractie hebben kennisgenomen van de brief over de
seponering door het OM van het onderzoek naar de abortusklinieken
CASA. Genoemde leden hebben naar aanleiding van de brief onderstaande opmerkingen en vragen.
Allereerst vragen de leden van de SP-fractie naar de wachtlijsten bij de
abortushulpverlening in Nederland. Sinds de sluiting van CASA liepen
deze wachtlijsten op, een volgens genoemde leden zeer ongewenste
ontwikkeling. Is er op dit moment nog steeds sprake van wachtlijsten voor
abortushulpverlening, zo vragen deze leden. Zo ja, wat wordt eraan
gedaan deze wachtlijsten zo veel mogelijk te voorkomen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300 XVI, nr. 155

4

Subsidiefraude
De leden van de SP-fractie lezen dat het OM heeft geconstateerd dat de
wet- en regelgeving duidelijk zijn op het punt dat per hulpvraag één
consult of behandeling wordt gesubsidieerd, maar dat in de periode voor
2015 onhelderheid in de uitvoeringspraktijk is ontstaan over de wijze
waarop de regelgeving wordt geïnterpreteerd. Graag ontvangen
genoemde leden een nadere toelichting op deze onhelderheid. Waar
bestond de onhelderheid precies uit? In hoeverre en hoe is deze onhelderheid in de uitvoeringspraktijk opgehelderd?
De leden van de SP-fractie begrijpen dat op dit moment een onderzoek
wordt uitgevoerd, gericht op het verbeteren van de subsidiepraktijk, om
een bijdrage te leveren aan de herziening van de subsidieregeling voor
abortusklinieken. Kan de Minister nadere informatie geven over dit
onderzoek? Kan daarbij specifiek ingegaan worden op de vraag wanneer
de resultaten van het bedoelde onderzoek worden verwacht? Kan tevens
worden aangegeven wanneer de herziening van de subsidieregeling voor
abortusklinieken gepland staat?
Declaratiefraude
Het OM heeft, zo constateren de leden van de SP-fractie, geoordeeld, na
onderzoek naar mogelijke declaratiefraude door CASA, dat strafrechtelijke
handhaving een te zwaar middel is. Daarnaast wordt echter geconcludeerd dat CASA verschillende deskundigen heeft geraadpleegd en daarbij
zijn besluit heeft gebaseerd op het voor CASA meest gunstige oordeel.
Graag ontvangen genoemde leden een reactie van de Minister op deze
conclusie van het OM. Vindt de Minister het wenselijk dan wel begrijpelijk
dat een organisatie uit verschillende adviezen de meest gunstige kiest?
Deze leden vragen tevens of de Minister van mening is dat CASA
bijvoorbeeld extra informatie of adviezen had moeten verzamelen voordat
hij een conclusie trok.
Aangegeven wordt dat de NZa zal bezien of het nodig is aanvullende
maatregelen te nemen naar aanleiding van het onderzoek naar declaratiefraude door CASA. Wanneer kunnen de leden van de SP-fractie dit besluit
van de NZa verwachten?
Vragen en opmerkingen van de ChristenUnie-fractie
De leden van de ChristenUnie-fractie hebben kennisgenomen van de brief
over de beslissing van het OM de strafvervolging vanwege subsidie- en
declaratiefraude bij CASA te staken dan wel te seponeren. Zij willen de
Minister hierover enkele vragen voorleggen.
De leden van de ChristenUnie-fractie begrijpen dat CASA de ten onrechte
uitgekeerde subsidie over het jaar 2015 heeft terugbetaald aan het
Ministerie van VWS. Vóór 2015 waren het Zorginstituut (en – voorheen –
het College voor Zorgverzekeringen) verantwoordelijk voor de uitvoering
van de subsidieverstrekkingen in de abortuszorg. Waarom heeft het
Zorginstituut er niet voor gekozen om, net als de Minister van VWS over
het jaar 2015 heeft gedaan, ook de ten onrechte uitgekeerde subsidies
over de jaren 2012, 2013 en 2014 terug te vorderen? Waarom maakt de
beslissing van het OM om niet strafrechtelijk te vervolgen, de kans op een
succesvolle terugvordering nihil?
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen de Minister hoe het kan dat
gedurende geruime tijd belangrijke interpretatieverschillen over de
subsidieregeling hebben kunnen bestaan. Genoemde leden vragen of de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300 XVI, nr. 155

5

Minister bereid is om uit te zoeken hoe dergelijke interpretatieverschillen
zijn ontstaan en welke lessen hieruit kunnen worden getrokken.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen de Minister aan te geven
wanneer hij de herziene subsidieregeling voor abortusklinieken wil
presenteren. Welke wijzigingen wil de Minister hierin opnemen?
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen de Minister of hij al iets kan
melden over het besluit van de NZa om eventueel aanvullende maatregelen te nemen.
II. Reactie van de Minister
Vragen en opmerkingen van de CDA-fractie
De leden van de CDA-fractie vragen of naar aanleiding van de verdenking
van subsidie- en declaratiefraude door de bestuurders van de Stichtingen
CASA Nederland, CASA Klinieken en Heilzaam huis (hierna: CASA) en de
gebleken onhelderheid over de wijze waarop de regelgeving werd
geïnterpreteerd tevens is gekeken hoe hiermee in andere abortusklinieken
is omgegaan. Ook vragen zij hoe het kan dat betrokkenen de gemaakte
afspraken niet gelijkelijk hebben geduid. Ook de leden van de SP-fractie
en de ChristenUnie-fractie vragen hiernaar.
Naar aanleiding van de uitkomsten van het onderzoek bij de
CASA-klinieken heb ik verschillende onderzoeken laten uitvoeren.
Uit het eigen onderzoek van VWS bij CASA bleek dat het interpretatieverschil betrekking heeft op de huidige prestatie uit artikel 4, onderdeel a, van
de Subsidieregeling abortusklinieken. Daar staat bij het te declareren
tarief de omschrijving «consult waarna de zwangerschapsafbreking is
gestaakt». Op grond hiervan wordt per cliënte, per zwangerschap, één
consult of één behandeling gesubsidieerd. Na een consult kan de
zwangerschapsafbreking worden gestaakt (de instelling heeft dan recht op
subsidie voor een consult) of kan worden overgegaan tot behandeling (en
heeft de instelling recht op een subsidie voor die behandeling, waarin de
consulten in het tarief zijn meegenomen). Het declareren van een consult
èn een behandeling per zwangerschap is niet conform de subsidieregeling. Bij het onderzoek naar CASA bleek dat per zwangerschap zowel
één of meerdere consulten als een behandeling (en ook meerdere
behandelingen) werden gedeclareerd, wanneer de behandeling niet op
dezelfde dag plaatsvond als het consult.
Ik heb in aanvulling op dit eigen onderzoek de Auditdienst Rijk (ADR) in
2018 gevraagd om een onderzoek te doen naar wat er bij CASA heeft
plaatsgevonden en welke eventuele leemten in het toezicht op de
subsidieregeling er zijn. Dit onderzoeksrapport «Toezicht bij de subsidieregeling abortusklinieken» heb ik u op 1 juli 2019 toegestuurd. De ADR
constateerde twee leemtes. Ten eerste is lange tijd niet geconstateerd dat
zowel consulten als daaropvolgende behandelingen in combinatie werden
gedeclareerd, wat niet conform de subsidieregeling was. Ten tweede
kunnen er andere soorten en aantallen behandelingen geregistreerd zijn
in de interne administratie dan daadwerkelijk uitgevoerd. De eerste leemte
gaat over mogelijke onduidelijkheden in de regeling en de interpretatieverschillen als gevolg hiervan. Daardoor kunnen er verschillende tarieven
onrechtmatig gedeclareerd worden. De tweede leemte heeft te maken met
de beperkingen in het toezicht als gevolg van privacybescherming,
namelijk dat medische dossiers niet ingezien mogen worden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300 XVI, nr. 155

6

Tevens heb ik de ADR gevraagd een onderzoek uit te voeren bij de andere
abortusklinieken. Het onderzoek had als doel om inzicht te geven of het
verantwoordingsproces1 abortushulpverlening bij de abortusklinieken
conform de Subsidieregeling abortusklinieken uitgevoerd wordt, welke
knelpunten zij hierin ervaren en welke good practices zijn te onderkennen.
Dit om het proces subsidie abortushulpverlening eventueel te verbeteren
met de herziene Subsidieregeling abortusklinieken, die naar verwachting
op 1 januari 2021 ingaat. Onderdeel van dit onderzoek was de vraag welk
deel van de vastgestelde subsidie bij de andere klinieken mogelijk niet
conform de Subsidieregeling abortusklinieken in rekening is gebracht. Het
onderzoeksrapport «Onderzoeksrapport doorlichting administraties
abortusklinieken in het kader van subsidies» van 1 oktober 2019 is
gepubliceerd op rijksoverheid.nl2. Uit dit onderzoek komt naar voren dat
alle klinieken consulten hebben gedeclareerd in gevallen waarbij de
zwangerschapsafbreking niet is gestaakt, maar de behandeling op een
andere dag plaatsvond. Deze praktijk komt overeen met die van de CASA
klinieken. Het is bij de meeste klinieken lastig te achterhalen voor hoeveel
cliënten consulten of (welke) behandelingen zijn uitgevoerd. Deze
informatie is in de meeste gevallen niet dusdanig in de administratie
vastgelegd dat ze met een eenvoudige selectie geïnventariseerd kunnen
worden.
Deze interpretatieverschillen over de declaratie van consulten zijn ook
geconstateerd door het OM. Nadat het OM constateerde dat in de
uitvoeringspraktijk onduidelijkheid heeft bestaan over de bekostigingssystematiek en dat gemaakte afspraken hieromtrent ook in het voordeel van
CASA konden worden uitgelegd, heb ik besloten om niet tot terugvordering over te gaan bij de andere abortusklinieken.
Hoe het kan dat de afspraken niet gelijk zijn geduid kan ik achteraf vooral
begrijpen, omdat de (verschillende) interpretaties voor de betrokkenen zo
logisch waren dat hierover verder geen discussie is gevoerd. Iedereen
handelde vanuit de overtuiging dat zij de regelgeving begrepen en
daardoor was het niet duidelijk dat er een interpretatieverschil was. De
klinieken en de accountants waren in de veronderstelling dat de definitie
«consult waarna de zwangerschapsafbreking is gestaakt» betekende dat
een consult separaat gedeclareerd kon worden in het geval de zwangerschapsafbreking niet op dezelfde dag als het consult plaatsvond. Omdat er
hier geen verdere vragen of opmerkingen over werden gesteld, hebben
zowel de klinieken als VWS aangenomen dat de regeling goed werd
toegepast. Het interpretatieverschil kwam pas aan het licht na het
onderzoek naar aanleiding van de melding in 2017 over mogelijke
onregelmatigheden bij CASA. Nadat dit aan het licht kwam, medio 2018,
heeft VWS schriftelijk aan alle klinieken gecommuniceerd dat een consult
alleen separaat gedeclareerd kan worden als er vervolgens geen
zwangerschapsafbreking plaatsvindt, ongeacht op welke dag dit is.
De leden van de CDA-fractie vragen waarom ik de kans van slagen op een
succesvolle terugvordering nihil acht na de beslissing van het OM. Ook de
leden van de ChristenUnie-fractie vragen hiernaar.
De Algemene wet bestuursrecht (Awb) bevat een limitatieve opsomming
van de gronden waarop een vastgestelde subsidie met terugwerkende
kracht ten nadele van de ontvanger kan worden gewijzigd (artikel 4:49
Awb). Het kan hier enerzijds gaan om een sanctie vanwege laakbaar
gedrag van de subsidieontvanger, anderzijds om herstel van een later aan
1

Onder verantwoordingsproces wordt hier verstaan: het proces vanaf de initiële aanvraag van
de subsidie tot
en met de verantwoording hiervan in de administratie
2
https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/rijksoverheid/auditbeleid/rapporten-auditdienst-rijkadr/volksgezondheid-welzijn-en-sport

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300 XVI, nr. 155

7

het licht gekomen onjuistheid. De eerstgenoemde grond doet zich hier
niet voor, nu het OM van oordeel is dat in de uitvoeringspraktijk onduidelijkheid heeft bestaan over de bekostigingssystematiek en dat gemaakte
afspraken hieromtrent ook in het voordeel van CASA kunnen worden
uitgelegd. Toepassing van de als tweede genoemde grond acht ik in dit
geval juridisch niet haalbaar, nu het OM van oordeel is dat het ontstaan
van de onduidelijkheid niet aan CASA kan worden tegengeworpen.
De leden van de CDA-fractie willen weten op welke wijze toezicht
plaatsvindt op de subsidie voor abortusklinieken en waarom dit toezicht in
de periode voor 2015 heeft gefaald.
Het toezicht op de juiste uitvoering van de gesubsidieerde werkzaamheden van de abortusklinieken werd in de periode voor 2015 uitgevoerd
door het Zorginstituut Nederland (hierna: het Zorginstituut), de uitvoerder
van de toenmalige subsidieregeling. Uitgangspunt voor de inrichting van
het toezicht is de wet- en regelgeving en in het bijzonder de subsidieregeling zelf. Voor de verschillende behandelingen kende de subsidieregeling net als nu vaste bedragen.
Bij de aanvraag voor subsidievaststelling overlegde de subsidieontvanger
een overzicht van alle zwangerschapsafbrekingen, overtijdbehandelingen
en consulten waarop geen zwangerschapsonderbreking of overtijdbehandeling volgt.
Op grond van deze wet- en regelgeving verantwoordde de subsidieontvanger zich aan de subsidieverstrekker. De verantwoording bestond uit
een opgave van het bestuur in combinatie met een accountantsverklaring
conform de formulieren en controleprotocol van de subsidieverstrekker.
Het bestuur en de accountants verklaarden ieder dat conform de
subsidieregeling(svoorwaarden) is gehandeld en dat de geleverde
gegevens juist zijn, mede gebaseerd op het van toepassing zijnde
controleprotocol. De externe accountants hebben niet geconstateerd dat
de uitgangspunten van de subsidieregeling door de klinieken anders
werden toegepast. Indien er geen signalen zijn dat er mogelijk misstanden
zijn bij de subsidieontvanger en dit ook niet blijkt uit de verantwoording,
dan wordt met deze verantwoording in principe genoegen genomen.
De leden van de CDA-fractie vragen een nadere toelichting op de
opvatting van de Minister dat de noodzaak voor het onderzoek door het
Zorginstituut naar mogelijke onregelmatigheden binnen de verleende
subsidie aan CASA in de periode tot en met 2014 is vervallen nu geen
strafrechtelijk onderzoek door het OM wordt ingesteld.
De uitkomsten van het strafrechtelijk onderzoek waren relevant voor het
onderzoek van het Zorginstituut en daarom heeft het Zorginstituut eerst
deze beslissing afgewacht. Het OM geeft aan dat zijn strafrechtelijk
onderzoek zich heeft uitgestrekt over de periode 1 januari 2012 tot en met
31 december 2015.
De noodzaak om alsnog een onderzoek uit te voeren zou opnieuw terug te
voeren zijn tot het verschil in interpretatie, hetgeen alsnog geen consequenties zou kunnen hebben in financiële zin.
De leden van de CDA-fractie vragen wat de Minister ervan vindt dat CASA
en STAR Medisch Diagnostisch Centrum (STAR/Star-MDC) naar de mening
van het OM vanuit commercieel belang met de «partageovereenkomst»
naar een nieuw verdienmodel hebben gezocht. Zij vragen ook wat de
Minister ervan vindt dat de participanten ondanks juridische twijfels over
de «partageovereenkomst» hierover geen advies hebben gevraagd aan de
NZa. Ook de leden van de SP-fractie vragen hiernaar.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300 XVI, nr. 155

8

Ik vind dat bij alle vormen van zorg en hulpverlening het belang van de
patiënt of cliënt centraal moet staan. Dit staat er echter niet aan in de weg
dat zorgaanbieders een gezonde financiële bedrijfsvoering nastreven. Ik
ben er dan ook niet principieel op tegen dat zorgaanbieders zoeken naar
manieren om hun inkomsten te vergroten, mits dit in het belang van
cliënten of patiënten is en past binnen de kaders van wet- en regelgeving.
In dit geval was er twijfel over dat laatste. Het was daarom beter en
zorgvuldiger geweest als CASA advies had gevraagd aan de NZa.
De leden van de CDA-fractie vragen ten slotte welke mogelijkheden er nog
zijn om bestuursrechtelijk te handhaven (op zowel de subsidiefraude als
de declaratiefraude). Kan de Minister aangeven of hij gebruik maakt van
de mogelijkheid om bestuursrechtelijk te handhaven en indien hij dat niet
doet, wat daarvan de reden is, zo vragen deze leden. Ook de leden van de
SP-fractie en de CU-fractie hebben hier vragen over gesteld.
De NZa beschikt over verschillende formele bestuursrechtelijke handhavingsinstrumenten, te weten de mogelijkheid tot het geven van een
aanwijzing en het opleggen van een last onder dwangsom of van een
bestuurlijke boete. Na bestudering van de casus heeft de NZa om de
volgende redenen besloten af te zien van nadere maatregelen ten aanzien
van de declaratiefraude. Met het faillissement van CASA is de overtreding
gestopt. Zorgverzekeraars hebben zich vervolgens gemeld bij de curator
om melding te maken van de vordering die zij op CASA menen te hebben.
Ook is door een uitvraag bij de dienst
Justis vastgesteld dat de toenmalig bestuurder van CASA momenteel niet
meer werkzaam is in de zorg. Mogelijke nieuwe meldingen over
abortuszorg zullen door de NZa worden geanalyseerd en indien noodzakelijk worden opgepakt.
In antwoord op een eerdere vraag van de CDA-fractieleden is hierboven
toegelicht waarom een procedure tot terugvordering van subsidie
juridisch niet haalbaar wordt geacht. Er zullen ten aanzien van de
verleende subsidie dan ook bestuursrechtelijk geen maatregelen worden
genomen.
Vragen en opmerkingen van de D66-fractie
De leden van de D66-fractie vragen welke lessen ik trek uit deze casus en
of ik ook breder heb gekeken naar de rechtmatige uitvoering van andere
subsidieregelingen. Ook de leden van de SP-fractie vragen hiernaar.
In antwoord op de vragen van de leden van de CDA-fractie gaf ik al aan
dat ik naar aanleiding van de gebeurtenissen bij CASA de ADR gevraagd
heb te onderzoeken wat er feitelijk heeft plaatsgevonden bij CASA, welke
leemten in het toezicht naar boven zijn gekomen en welke handelingsperspectieven er zijn. Het ADR-rapport «Toezicht bij de subsidieregeling
abortusklinieken» heb ik u op 1 juli 2019 toegestuurd. In dit rapport is ook
gekeken naar andere subsidieregelingen met een medische component,
waarop de gevonden leemtes van toepassing kunnen zijn.
Ik heb de aanbevelingen van de ADR overgenomen. Ten aanzien van de
andere subsidieregelingen wil VWS de geboden handelingsperspectieven,
zoals selectief toezicht, gebruiken om frauderisico’s verder te voorkomen
en op te sporen. VWS heeft in dat kader in 2018 het VWS-brede beleid om
misbruik en oneigenlijk gebruik te voorkomen aangescherpt.
Tevens heb ik de ADR gevraagd een onderzoek uit te voeren bij de andere
abortusklinieken. Het onderzoek had als doel om inzicht te geven of het
verantwoordingsproces abortushulpverlening bij de abortusklinieken
conform de Subsidieregeling abortusklinieken uitgevoerd wordt, welke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300 XVI, nr. 155

9

knelpunten zij hierin ervaren en welke good practices zijn te onderkennen.
De uitkomsten van dit onderzoek zijn gepubliceerd op rijksoverheid.nl3 en
worden betrokken bij de geplande herziening van de Subsidieregeling
abortusklinieken per 1 januari 2021.
VWS houdt verder bij de subsidieverlening nu meer toezicht op eventueel
opvallende verschillen in aantal gedeclareerde prestaties tussen klinieken
en/of jaren, die kunnen duiden op interpretatieverschillen. Ook worden de
toelichtingen op de prestaties in de nieuwe subsidieregeling per 1 januari
2021 verduidelijkt. Verder ben ik in samenspraak met de NZa aan het
verkennen in hoeverre zij in te zetten zijn als toezichthouder voor de
subsidieregeling abortusklinieken. Ten slotte zal ik het accountantsprotocol voor de subsidieregeling aanpassen en onder de accountants
verspreiden.
De leden van de D66-fractie vragen mij ook in het licht van deze casus te
reflecteren op de eerder door de Algemene Rekenkamer geconstateerde
tekortkomingen in het subsidiebeheer ten aanzien van het voorkomen van
misbruik en oneigenlijk gebruik.
De checks and balances op het terrein van misbruik en oneigenlijk gebruik
(M&O) zijn in 2019 verder uitgewerkt en ingebed in de organisatie. Zo is er
een centraal M&O-beleid opgesteld en vastgesteld om misbruik en
oneigenlijk gebruik van subsidies te voorkomen. Onderdeel hiervan zijn
sanctie- en handhavingsbeleid, maar ook preventieve maatregelen en een
verplichte risicoanalyse. Het format risicoanalyse is aangepast en
gekoppeld aan het controlebeleid. Het uitvoeren van een risicoanalyse is
een verplichte taak bij het opstellen en wijzigen van een subsidieregeling
en deze wordt voorgelegd aan het Expertise Centrum Subsidies, waaraan
elke subsidieregeling moet worden voorgelegd.
Voor zowel gebruikers als de controller is het nieuwe gewijzigde beleid
toegankelijker en gemakkelijk toepasbaar. Om de verbetering te bestendigen is een verbetergroep ingesteld.
De leden van de D66-fractie vragen voorts welke verklaring er is voor het
feit dat er niet bij (het loket van) de NZa navraag is gedaan naar of de
declaratiewijze met betrekking tot de verzekerde zorg binnen de geldende
regelgeving paste.
Het is mij niet bekend waarom de betreffende zorgaanbieder geen contact
heeft opgenomen. Aan de hand van de vragen en meldingen die bij de
NZa binnenkomen kan worden geconcludeerd dat het informatieloket van
de NZa breed bekend is. Navraag over de toepassing van wet- en
regelgeving kan bij de NZa op een laagdrempelige manier worden
gedaan.
Vragen en opmerkingen van de GroenLinks-fractie
De leden van de GroenLinks-fractie vragen of ik het met hen eens ben dat
tijdiger ingegrepen had moeten en kunnen worden en een tijdelijke
overheidskliniek in het leven geroepen had moeten worden.
De continuïteit van de abortushulpverlening op zowel de korte als de
langere termijn is steeds leidend geweest bij mijn handelen in aanloop
naar én na het faillissement van CASA. In de eerste weken na het
faillissement heeft de curator op mijn verzoek de abortushulpverlening
voortgezet. Daarna hebben de overige klinieken, eveneens op mijn
verzoek, hun capaciteit tijdelijk uitgebreid, zodat alle vrouwen met een
3

https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/rijksoverheid/auditbeleid/rapporten-auditdienst-rijkadr/volksgezondheid-welzijn-en-sport

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300 XVI, nr. 155

10

hulpvraag geholpen konden worden. Hierdoor is de continuïteit van zorg
steeds geborgd geweest. Het oprichten van een vangnetstichting door de
overheid is daarom niet nodig geweest.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen of ik de krapte aan abortusartsen herken en wat ik daaraan doe.
Op 17 december 2018 heb ik een overleg gehad met de bestuurders van
de abortusklinieken. In dat overleg heb ik aangegeven de zorgen van de
klinieken over het aantal abortusartsen serieus te nemen. Afgesproken is
het dreigende tekort aan abortusartsen aan te pakken door, in samenwerking met het Nederlands Genootschap van Abortusartsen (NGvA), te
werken aan een door de gehele sector gedragen document Opleiding,
(Her)registratie en Opleidingsvisitatie Abortusartsen. Dit document is
inmiddels vastgesteld door het NGvA.
Daarnaast heb ik aangegeven te kijken naar de (wijze van) financiering van
de kosten van het opleiden. De opleiding tot abortusarts wordt op dit
moment gefinancierd via een opslag op de tarieven voor zwangerschapsafbrekingen in de subsidieregeling. Dit kan in de praktijk leiden tot
onvoldoende prikkel voor klinieken om artsen op te leiden. Alle klinieken
ontvangen immers dezelfde opslag, maar degenen die daadwerkelijk
opleiden maken meer kosten. Daarom ben ik voornemens hiervoor per
2021 een aparte subsidie(regeling) op te zetten, die beschikbaar is voor
abortusklinieken die daadwerkelijk een abortusarts opleiden.
Tevens is het Capaciteitsorgaan bezig met een raming van het aantal
benodigde opleidingsplekken. Op basis van deze uitkomsten kunnen we in
gezamenlijkheid met de sector kijken naar de toewijzing van het aantal
jaarlijks benodigde opleidingsplaatsen.
Tot slot vragen de leden van de GroenLinks-fractie of ik op de hoogte ben
van de mogelijke ontoegankelijkheid van het archief van CASA en wat ik
kan doen om de toegankelijkheid van de medische dossiers van de
voormalige bezoekers van CASA te bespoedigen
Het archief van CASA is toegankelijk. De Stichting Gynaikon Klinieken
heeft uit de failliete boedel van CASA de inventaris van de locatie
Rotterdam overgenomen, alsmede de inspanningsverplichting een
oplossing te realiseren voor beheer en toegang van de patiëntendossiers.
Omdat ik het van groot belang acht dat de medische dossiers op een
juridisch juiste wijze worden bewaard, zodat voormalige patiënten
toegang tot de dossiers blijven hebben ben ik bereid geweest om de
Gynaikon Klinieken hiertoe de opdracht te geven. Er is daartoe een
afzonderlijke stichting opgericht die op grond van haar statuten als
doelstelling heeft om aan de beheer- en bewaarplicht van (voorheen) de
Stichting Casa Klinieken te blijven voldoen. Deze stichting draagt zorg
voor het bewaren, bieden van inzage, verstrekken van een afschrift en het
vernietigen op verzoek van de patiënt voor zo lang als wettelijk nodig is
(nu: 15 jaar).
Hierover zijn alle abortusklinieken geïnformeerd. Ook is de website van de
voormalige CASA klinieken voor dit doel overgenomen en nog steeds
bereikbaar. Op deze website staat toegelicht hoe voormalige patiënten
van de CASA klinieken contact kunnen opnemen met vragen over hun
dossier.
Vragen en opmerkingen van de SP-fractie
De leden van de SP-fractie vragen of er nog steeds sprake is van wachtlijsten voor abortushulpverlening en zo ja, wat eraan wordt gedaan deze
wachtlijsten zo veel mogelijk te voorkomen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300 XVI, nr. 155

11

Er zijn mij op dit moment geen signalen bekend van wachtlijsten voor de
abortuszorg.
De leden van de SP-fractie vragen net als de leden van de CDA-fractie
naar de onhelderheid in de uitvoeringspraktijk over de wijze waarop de
regelgeving wordt geïnterpreteerd.
Voor dit antwoord verwijs ik naar het antwoord op de eerste vraag van de
CDA-fractie.
De leden van de SP-fractie begrijpt dat er een onderzoek wordt uitgevoerd, gericht op het verbeteren van de subsidiepraktijk en wil hierover
nadere informatie.
Het antwoord op deze vraag is opgenomen bij de eerste vraag van de
D66-fractie.
Tevens willen de leden van de SP-fractie weten wanneer de herziening
van de subsidieregeling voor abortusklinieken gepland staat? Ook de
leden van de ChristenUnie-fractie vragen dit en zij willen ook weten welke
wijzigingen de Minister wilt opnemen.
Eerder heb ik aangegeven dat ik deze herziene subsidieregeling per 2020
in wilde laten gaan. Het benodigde kostprijsonderzoek en de afstemming
met de abortusklinieken vroegen echter meer tijd dan verwacht. Omdat ik
in dit kader zeer hecht aan zorgvuldigheid lukte het niet de subsidieregeling voor 2020 grondig aan te passen. In de herziening van de regeling,
die per 1 januari 2021 ingaat, neem ik de uitkomsten van de verschillende
onderzoeken rondom CASA mee. Dit gaat bijvoorbeeld om aanbevelingen
over het toezicht op de regeling en de definities van de activiteiten.
Daarnaast wordt de subsidieregeling ook in lijn gebracht met de regels
over staatssteun. Tevens worden diverse wensen van de abortusklinieken
omtrent bijvoorbeeld een verdere uitsplitsing van het tarief bij latere
zwangerschapsafbrekingen en de subsidie voor opleiding tot abortusarts
meegenomen in de wijziging.
De SP-fractie vraagt mijn reactie op de conclusie van het OM dat CASA
verschillende deskundigen heeft geraadpleegd en daarbij zijn besluit heeft
gebaseerd op het voor CASA meest gunstige oordeel. De leden van de SP
fractie vragen tevens of de Minister van mening is dat CASA bijvoorbeeld
extra informatie of adviezen had moeten verzamelen voordat hij een
conclusie trok.
Voor deze antwoorden verwijs ik naar mijn antwoord op de vraag hierover
van de CDA-fractie.
Tot slot vraagt de SP-fractie wanneer zij het besluit van de NZa kunnen
verwachten.
Dit antwoord vindt u bij de vraag hierover van de CDA-fractie.
Vragen en opmerkingen van de ChristenUnie-fractie
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen waarom het Zorginstituut
heeft besloten de ten onrechte uitgekeerde subsidies over de jaren 2012,
2013 en 2014 niet terug te vorderen. Waarom maakt de beslissing van het
OM om niet strafrechtelijk te vervolgen, de kans op een succesvolle
terugvordering nihil?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300 XVI, nr. 155

12

Dit antwoord is een aanvulling op de eerdere vraag van het CDA over het
vervallen van het onderzoek door het Zorginstituut. Het Zorginstituut is
gebonden aan de subsidieregeling en relevante wet- en regelgeving.
Hierin is onder andere geregeld dat wanneer een subsidie eenmaal is
vastgesteld, een herziening (i.c. instellen van een terugvordering) van een
subsidievaststelling binnen specifieke periode na vaststelling dient te
gebeuren. Gezien het tijdstip waarop dit onderwerp ter tafel is gekomen,
betekent dit dat de werking van de terugwerkende kracht hierdoor beperkt
is. Daarnaast geldt dat een eventuele herziening of verlaging van de
subsidievaststelling betekent dat er een vordering op de subsidieontvanger moet worden gesteld. Dat zou vanwege het faillissement niet
betekenen dat met de vordering automatisch geld terug zou vloeien naar
de regeling. Deze vordering zou alsdan als niet invorderbaar worden
geclassificeerd en vervolgens na definitieve uitspraak en afwikkeling van
het faillissement zijn afgeboekt.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen hoe kan het dat gedurende
geruime tijd belangrijke interpretatieverschillen over de subsidieregeling
hebben kunnen bestaan. Genoemde leden vragen of de Minister bereid is
om uit te zoeken hoe dergelijke interpretatieverschillen zijn ontstaan en
welke lessen hieruit kunnen worden getrokken.
Hiervoor verwijs ik naar mijn antwoord op de eerste vraag van de
CDA-fractie.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen wanneer ik de herziene
subsidieregeling voor abortusklinieken wil presenteren en welke
wijzigingen dit betreft,
Hiervoor verwijs ik naar mijn antwoord op de vraag hierover van de
SP-fractie.
Tot slot vragen de leden van de ChristenUnie-fractie of ik al iets kan
melden over het besluit van de NZa om eventueel aanvullende maatregelen te nemen.
Dit antwoord vindt u bij de vraag hierover van de CDA-fractie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300 XVI, nr. 155

13