Preventie en Zorg
Wassenaarseweg 56
Postbus 2215
2301 CE Leiden

TNO-rapport

www.tno.nl

KvL/P&Z/2009.044

Retrospectief onderzoek naar de prevalentie van
Vrouwenbesnijdenis of VGV (vrouwelijke genitale
verminking) in de verloskundigenpraktijk in 2008

Datum

Mei 2009

Auteur(s)

Dineke Korfker
Marlies Rijnders
Symone Detmar

Opdrachtgever

VWS

Projectnummer

031.13742

Aantal pagina's

17 (incl. bijlagen)

Alle rechten voorbehouden. Niets uit dit rapport mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel
van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming
van TNO.
Indien dit rapport in opdracht werd uitgebracht, wordt voor de rechten en verplichtingen van opdrachtgever en
opdrachtnemer verwezen naar de Algemene Voorwaarden voor onderzoeksopdrachten aan TNO, dan wel de
betreffende terzake tussen de partijen gesloten overeenkomst.
Het ter inzage geven van het TNO-rapport aan direct belanghebbenden is toegestaan.

© 2009 TNO

T +31 71 518 18 18
F +31 71 518 19 10
info-zorg@tno.nl

TNO-rapport | KvL/P&Z/2009.044 | Mei 2009

2 / 17

Samenvatting
Verloskundigenpraktijken hebben massaal de vragenlijst ingevuld waarin gevraagd
werd naar de hoeveelheid besneden vrouwen die zij in 2008 in zorg hebben gehad
(respons 93%, n=478). Zij rapporteren dat zij in 2008 470 besneden vrouwen hebben
gezien. Daarmee is de prevalentie van vrouwelijke genitale verminking (VGV)
retrospectief gemeten gedurende zwangerschap, bevalling of kraambed in de
verloskundigenpraktijk 0.32% (ruim 3 besneden vrouwen op de 1000 zwangere
vrouwen).
Volgens de voorlopige geboortecijfers van het CBS zijn in 2008 ruim 1500 vrouwen uit
risicolanden, zoals Somalië, Ethiopië en Egypte, bevallen. Verloskundigen zagen 1200
vrouwen, 470 van hen waren besneden. Dit is veel minder dan de helft (4 op de 10). Dat
is veel lager dan verwacht en ook veel lager dan in de landen van herkomst waar 9 op
de 10 vrouwen besneden zijn. Er kan sprake zijn van onderrapportage in de
verloskundigenpraktijk door de aard van het onderzoek en omdat verloskundigen er niet
naar vragen. Ruim tweederde is zeker van het aantal besnijdenissen in 2008. In de
praktijken die zeker waren en het nazochten in het archief was de prevalentie hoger.
Mogelijk is er onderschatting in de praktijken die het niet nazochten. Daarentegen, in
praktijken die het niet zeker wisten en een schatting maakten lijkt sprake te zijn van een
overschatting. Andere redenen voor onderschatting zijn dat besneden vrouwen vaker in
de 2e lijn bij de gynaecoloog beginnen zodat er in de gynaecologische praktijk een
hogere prevalentie is.
Een belangrijke aanbeveling is om verloskundigen te trainen in leren herkennen van
besnijdenis en toepassing van het bestaande standpunt vrouwenbesnijdenis omdat in
39% van de verloskunde praktijken in 2008 minimaal een vrouw met VGV is gezien.
Verloskundigen hebben een belangrijke voorlichtende taak ter voorkoming van VGV
bij de meisjes die zij ter wereld hebben geholpen.
Tot slot, op basis van dit onderzoek kunnen we, zelfs bij overrapportage, niet anders
dan concluderen dat de prevalentie veel lager is dan verwacht. Om op korte termijn
exacte prevalentie cijfers te krijgen is het aan te bevelen een prospectief onderzoek te
doen waarbij verloskundigen direct registreren wat zij zien. Daarnaast is het belangrijk
om te registreren hoeveel besneden vrouwen gezien worden in de 2e lijn door
gynaecologen.

TNO-rapport | KvL/P&Z/2009.044 | Mei 2009

3 / 17

Inhoudsopgave
Samenvatting.................................................................................................................. 2
1

Inleiding .......................................................................................................................... 4

2

Prevalentie onderzoek in de landen van herkomst ..................................................... 5

3

Prevalentie onderzoek in Europa en Nederland ......................................................... 6

4
4.1
4.2
4.3
4.4

Retrospectief onderzoek naar de prevalentie van vrouwenbesnijdenis (VGV) in de
verloskundigenpraktijk in 2008.................................................................................... 8
Vraagstelling van het onderzoek...................................................................................... 8
Methode van onderzoek................................................................................................... 8
Resultaten ........................................................................................................................ 9
Beschouwing.................................................................................................................. 12

5

Conclusie....................................................................................................................... 15

6

Aanbevelingen .............................................................................................................. 16

7

Referenties .................................................................................................................... 17

TNO-rapport | KvL/P&Z/2009.044 | Mei 2009

1

4 / 17

Inleiding
Op verzoek van VWS voerde TNO Kwaliteit van Leven een kort onderzoek uit naar de
prevalentie van vrouwenbesnijdenis (VGV) in de verloskundigenpraktijk. Omdat het in
Nederland niet mogelijk is om zonder medische reden de genitalia van vrouwen en
meisjes te onderzoeken op verminkingen is de zwangerschap het aangewezen moment
om vrouwen te onderzoeken op al of niet besneden zijn. De meerderheid van de
zwangere vrouwen komt tijdens de zwangerschap in aanraking met de verloskundige. In
2006 startte 75% van alle zwangeren de verloskundige zorg bij een verloskundige.
Slechts 23% startte voor controle van de zwangerschap in de 2e lijn bij de gynaecoloog.
De resterende 2% was onder controle bij verloskundig actieve huisartsen. In het
kraambed werd in 2006 10,5% van de 2e lijn overgedragen naar de 1e lijn (Stichting
PRN, 2006). Deze cijfers laten zien dat een groot deel van alle zwangere vrouwen in
aanraking komt met een verloskundige. Om via de zwangerschap iets te weten te komen
over vrouwenbesnijdenis (VGV) is de verloskundigenpraktijk dus een goede ingang. De
prevalentie van vrouwenbesnijdenis (VGV) in de verloskundigenpraktijk moet niet
verward worden met de totale prevalentie van VGV van vruchtbare vrouwen en meisjes
in Nederland. Het vertelt iets over de prevalentie bij vrouwen in de vruchtbare leeftijd,
maar zegt weinig over de prevalentie bij jonge meisjes.
In dit rapport wordt eerst stilgestaan bij prevalentie onderzoek in de landen van
herkomst, vervolgens bij prevalentie onderzoek in Europa en Nederland. Tot slot
worden de resultaten van de huidige studie beschreven gevolgd door een beschouwing
van de resultaten, conclusies en aanbevelingen.

TNO-rapport | KvL/P&Z/2009.044 | Mei 2009

2

5 / 17

Prevalentie onderzoek in de landen van herkomst
De prevalentie van vrouwenbesnijdenis (VGV) in de landen van herkomst van de
bevolkingsgroepen waar vrouwen worden besneden is sinds de jaren ‘90 meestal wel
bekend. Voorheen moest men de kennis baseren op schattingen die vaak sterk afweken
van de werkelijke cijfers. Sinds de ICPD (International Conference on Population and
Development) in 1994 georganiseerd door de UNFPA, is het onderwerp niet meer weg
te denken van de internationale agenda en in toenemende mate van de nationale
agenda’s. De prevalentie cijfers worden steeds betrouwbaarder. In veel landen wordt
om de vijf jaar het National Demographic Health Survey (NDHS) uitgevoerd waarin
vragen over VGV zijn opgenomen. Daaruit blijkt dat de prevalentie van vrouwen- en
meisjesbesnijdenis maar heel langzaam daalt. Door het herhaald meten van de
prevalentie kan men monitoren of preventie inspanningen, zoals de IEC (Information,
Education and Communication) het gewenste effect sorteren. Als we kijken naar de
prevalentie in de herkomstlanden van een paar grote groepen vluchtelingen in
Nederland zien we het volgende beeld.
In Egypte vond het meest recente NDHS plaats in 2005 (EDHS 2005). Daarin werden
voor het eerst vragen gesteld aan de moeders over reeds uitgevoerde en over
voorgenomen besnijdenissen bij hun dochters. Op basis van die informatie is de
voorspelling dat de prevalentie zal dalen in Egypte. In 1995 was 97% van de gehuwde
vrouwen tussen de 15 en 49 jaar besneden en in 2005 was dat 96%. Op dit moment is
80% van de meisjes van 15-17 jaar besneden en van de meisjes die nu onder de 3 jaar
zijn zal op hun 18e nog 60% besneden zijn op grond van de antwoorden van de moeders
in dit onderzoek.
In Somalië heeft nooit een NDHS plaatsgevonden en voor het laatst een nationaal
onderzoek door het ministerie van gezondheid in 1993 met als resultaat een prevalentie
van 96%. Een studie van Care International vond in Somalië in 1999 dat 91% van de
vrouwen was geïnfibuleerd en 9% een lichter type besnijdenis had ondergaan. Een
recente studie van UNICEF gaat uit van een prevalentie van 95% in Somalië.
De laatste NDHS in Ethiopië vond in 2005 een prevalentie van 73%.

6 / 17

TNO-rapport | KvL/P&Z/2009.044 | Mei 2009

3

Prevalentie onderzoek in Europa en Nederland
In Europa is de prevalentie van vrouwenbesnijdenis (VGV) onder vluchtelingen uit
risicogebieden nooit goed onderzocht. Algemeen wordt aangenomen dat de prevalentie
van vrouwenbesnijdenis (VGV) in Europa overeenkomt met de prevalentie in het land
van herkomst. FORWARD in Engeland heeft, samen met het City University
Department of Midwifery (Londen) een prevalentie studie uitgevoerd voor Engeland en
Wales op basis van de 2001 census en het aantal vluchtelingen (Dorkenoo, jaar?).
Daarbij maakten zij de schatting op basis van de prevalentiecijfers in de landen van
herkomst en het aantal migranten uit risicogebieden.
In een Zweeds onderzoek werd een prevalentie gevonden van 68% (n=254) in antwoord
op een vragenlijst verspreid onder Afrikaanse vrouwen uit risicolanden en een
prevalentie van 62% (n=39) bij een klinisch onderzoek.onder dezelfde groep. Bij
Somalische vrouwen was de prevalentie 91%, bij Ethiopische en Eritrese vrouwen 96%
en overig Afrikaanse vrouwen 0% (Kangoum, 2004).
Het is echter maar zeer de vraag of het waar is dat de prevalentie bij de jonge generatie
in het opvangland gelijk is aan de prevalentie in het land van herkomst. De populatie
die migreert of vlucht zou in het land van herkomst al een andere prevalentie kunnen
hebben omdat het vaak de stedelijke bevolking betreft waar de prevalentie over het
algemeen al lager is. Daarnaast mag verwacht worden dat door alle inspanningen die
worden gedaan in Europa om het gebruik uit te bannen de prevalentie daalt.
Ook in Nederland is de totale prevalentie van vrouwenbesnijdenis (VGV) nooit
onderzocht. Wel is in 2007 op basis van gegevens van CBS door Pharos een schatting
gemaakt van het aantal meisjes dat het risico loopt besneden te worden (zie tabel 1).
Tabel 1 Meisjes die risico lopen besneden te worden
Herkomst

Prevalentie

Aantal

Aantal

Aantal

mannen

vrouwen

Vrouwen

totaal
(2007)

0-20 jr
(2007)

Djibouti

95%

69

102

49

Egypte

97%

11966

7300

3971

Eritrea

90%

457

469

169

Ethiopië

90%

5614

4840

1803

Guinee

80%

1956

963

455

Guinee-Bissau

50%

184

123

47

Mali

90%

116

120

61

Sierra Leone

85%

4164

1814

760

Soedan

90%

4170

2453

1122

Somalië

98%

10124

8794

4077

Totaal

12514

Bron: CBS 2007
Deze tabel toont de top 10 van landen waar meisjes risico lopen besneden te
worden.
Bij het aantal vrouwen worden alle in Nederland woonachtige vrouwen genoemd,
waaronder de 0-20 jarige meisjes. De 0-20 jarige meisjes worden ook apart
genoemd, maar mogen dus niet opgeteld worden bij het aantal vrouwen.

TNO-rapport | KvL/P&Z/2009.044 | Mei 2009

7 / 17

In 2005 is door de GGD Tilburg en Amsterdam een schatting gemaakt op basis van
interviews met gezondheidspersoneel waaruit zij de conclusie trokken dat ongeveer 50
meisjes jaarlijks worden besneden. Deze schatting is gebaseerd op zeer summiere
gegevens en moet met veel voorzichtigheid worden gehanteerd (RVZ 2005).
In Nederland is de prevalentie van vrouwenbesnijdenis (VGV) in de
verloskundigenpraktijk over een periode van twaalf maanden: oktober 2005-oktober
2006 geëxploreerd als afstudeeropdracht door 3 studenten verloskunde aan de
Verloskunde Academie Amsterdam (VAA). De prevalentie die werd gevonden was
0.3%. Zij onderzochten tevens het beleid in de verloskundigenpraktijk t.a.v.
vrouwenbesnijdenis of VGV (v. Asperen e.a. 2008). Ten tijde van dat onderzoek was
een standpunt meisjes- en vrouwenbesnijdenis in ontwikkeling door de KNOV
(Koninklijke Nederlandse Vereniging voor Verloskundigen). In 2007 is dit standpunt
ingevoerd en nu wordt dit in de verloskundigenpraktijk toegepast.

TNO-rapport | KvL/P&Z/2009.044 | Mei 2009

8 / 17

4

Retrospectief onderzoek naar de prevalentie van
vrouwenbesnijdenis (VGV) in de verloskundigenpraktijk
in 2008

4.1

Vraagstelling van het onderzoek
De vraagstelling van het hier gepresenteerde onderzoek luidde “wat is de prevalentie
van vrouwenbesnijdenis (VGV) in de verloskundigenpraktijk bij vrouwen die voor
zwangerschap, bevalling en/of kraambed bij de verloskundige in zorg zijn.” Een eerdere
vraagstelling naar het beleid in de verloskundigenpraktijk is niet meegenomen in dit
onderzoek.

4.2

Methode van onderzoek
Om binnen korte tijd een indicatie te krijgen van de prevalentie van VGV is gekozen
voor een retrospectief prevalentie onderzoek. In een dergelijk onderzoek bekijken
ondervraagden over een bepaalde periode in het verleden hoe vaak zij een besneden
vrouw hebben gezien. Daarbij was het niet haalbaar om persoonsgegevens te
achterhalen omdat de besnijdenis niet wordt genoteerd in de Landelijke Verloskundige
Registratie. Daardoor is het ook moeilijk om het land van herkomst van de vrouw te
achterhalen omdat dat tot nu toe niet wordt geregistreerd. Bij retrospectief onderzoek
zijn de gegevens minder exact omdat de respondent vaak afgaat op zijn of haar
herinnering. Om een zo betrouwbaar mogelijk beeld te krijgen werd gevraagd of de
respondenten zeker waren van hun antwoord en of zij het hadden nagekeken in hun
archief. Nakijken in het archief werd niet als voorwaarde voor deelname gevraagd
omdat dat de respons vermoedelijk ten nadele zou hebben beïnvloed.
Omdat bekend is dat verloskundigen overbezet zijn werd de vragenlijst zeer kort
gehouden. We hoopten daardoor een zo hoog mogelijke respons te krijgen.
Er werd gevraagd hoeveel vrouwen de verloskundigenpraktijken onder zorg hadden in
2008 en hoeveel besnijdenissen zij hadden gezien. Wanneer zij niet zeker waren van het
aantal werd gevraagd hoeveel zij minimaal en hoeveel zij maximaal schatten. Wanneer
het aantal niet was genoteerd werd een gemiddelde van de schatting genomen als
prevalentie.
De gegevens zijn geanalyseerd met behulp van SPSS 14.0. De chi-kwadraat test is
gebruikt bij de toetsing van proporties. Alle statistische toetsen zijn tweezijdig en pwaarden <0,05 zijn als statistisch significant beschouwd. Het betrouwbaarheidsinterval
is bepaald volgens Fleiss, J.L. (1981): "Statistical methods for rates and proportions",
formules 1,26 en 1,27 met een correctie voor een eindige populatie .
Alle 513 verloskundigenpraktijken werden begin februari 2009 aangeschreven. Zij
ontvingen een brief met de motivatie voor het onderzoek plus de korte vragenlijst. In de
tweede week van maart werd een herhalingsoproep gestuurd naar degenen die niet
hadden geantwoord. Alle praktijken die de lijst niet goed hadden ingevuld of die niet
reageerden werden nagebeld.

TNO-rapport | KvL/P&Z/2009.044 | Mei 2009

4.3

9 / 17

Resultaten
Respons
We ontvingen een ingevulde vragenlijst van 478 praktijken. Dat betekent een respons
van 93,2 %.
De praktijken waren zeer goed over het land verdeeld. Er waren geen gebieden waar de
respons duidelijk minder was. Ook de grote steden waren goed vertegenwoordigd. Bij
nabellen van de praktijken die niet hadden gereageerd bleek dat de aanname dat niet
insturen betekende dat er geen besnijdenis voorkwam niet werd bevestigd. Een aantal
van de nagebelde praktijken had wel besneden vrouwen gezien in 2008.
Van de 478 responderende praktijken:
- wilden drie praktijken het aantal zorgeenheden niet opgeven; één daarvan had een
besneden vrouw gezien in 2008
- waren drie praktijken recent begonnen en hadden geen inschrijvingen in 2008
- werd door één praktijk het aantal zorggevallen niet ingevuld
- wist één praktijk het aantal zorggevallen niet en had geen tijd dat na te zoeken; deze
praktijk had geen besnijdenis gezien in 2008
Deze acht praktijken zijn niet meegenomen in de analyse. Uiteindelijk werd de analyse
gemaakt op basis van 470 praktijken (91,6 %).
Prevalentie
Door deze 470 praktijken zijn in totaal in 2008 145.492 zorggevallen of zorgeenheden
gemeld en daarbinnen zijn in totaal 470 besneden vrouwen gezien. Dat betekent een
prevalentie van 0,323% (95%CI : 0,310%-0,337%) voor de gehele populatie in deze
verloskundigenpraktijken ofwel ruim 3 besneden vrouwen per 1000 zwangere vrouwen.
Het gemiddelde aantal besneden vrouwen per praktijk is 2,5 (sd 2,5), de mediaan is 2 en
de meest voorkomende waarde (modus) is 1.
183 praktijken (39%) hebben wel besneden vrouwen in zorg gehad en 287 niet (61%) .
In tabel 2 wordt zichtbaar dat 69% van de praktijken 1 of 2 besnijdenissen heeft gezien
en dat 6% van de praktijken er 8 – 15 heeft gezien.
De praktijken met veel besnijdenissen bevinden zich in de grote steden of in de
nabijheid van asielzoekerscentra.
Zo zagen verloskundigen in Amsterdam 48 besneden vrouwen op 10.523 zorgeenheden.
Dat betekent een prevalentie van 0,456, dus 4 tot 5 besneden vrouwen per 1000
zwangeren.

10 / 17

TNO-rapport | KvL/P&Z/2009.044 | Mei 2009

Tabel 2 aantal besneden vrouwen per praktijk
Aantal
besneden
vrouwen per
praktijk
1

Aantal
praktijken
82

%
17

Valid %
45

2

45

10

25

3

18

4

10

4

8

2

4

5

16

3

9

6

1

0

0

7

2

0,5

1

8

4

1

2

10

5

1

3

15

2

0,5

1

Total

183

39

100

Van de 183 praktijken die aangeven besneden vrouwen in zorg te hebben gehad zijn er
59 (32%) niet zeker van het precieze aantal en 124 (68 %) wel zeker (tabel 3).
Tabel 3. Zekerheid aantal en besneden vrouwen in zorg
zekerheid aantal

besneden vrouwen in zorg?
nee

ja

Total

niet zeker

3

59

62

zeker

52

124

176

Total

55

183

238

In de 124 “zekere” praktijken is het aantal besneden vrouwen significant vaker
nagezocht in het archief dan in de 59 “onzekere”praktijken: 51 zekere praktijken (41%)
zochten in het archief na versus 2 onzekere praktijken (3%) (p< 0,0001).
De prevalentie in “zekere” praktijken is 0,6%: 244 besneden vrouwen op 42.637
zorggevallen. Prevalentie in “onzekere” praktijken is 0,9%: 226 besneden vrouwen op
25.261 zorggevallen. Dit verschil is significant (p< 0,0001).
De prevalentie binnen de “zekere” praktijken is 0,8% (132/16.270) voor praktijken die
het hebben nagezocht in het archief. Dit is hoger dan de prevalentie van 0,4%
(111/26.017) in “zekere “ praktijken die het niet hebben nagezocht in het archief. Ook
dit verschil is significant (p = 0,001).

11 / 17

TNO-rapport | KvL/P&Z/2009.044 | Mei 2009

Tabel 4. Totaal aantal gemelde besneden vrouwen in relatie tot zekerheid over aantal en
nazoeken in archief
totaal aantal gemelde
besneden vrouwen

in praktijken die zeker

in praktijken die

in praktijken die niet

in praktijken die hebben

hebben nagezocht in

hebben nagezocht in

onbekend of nagezocht

totaal

archief

archief

in archief

132 (28%)

111 (24%)

1 (0.2%)

244

5 (1%)

220 (47%)

1 (0.2%)

226

137 (29%)

331 (70,5%)

2 (.05%)

470

van aantal zijn
in praktijken die
onzeker van aantal zijn
totaal

Van de praktijken die het niet nazochten in het archief merkten 5 op dat het niet nodig
was: “dat weet ik gewoon “of” we zijn een kleine praktijk met weinig allochtonen.”
Wanneer verloskundigen niet zeker zijn van het aantal en een schatting maken ziet het
er naar uit dat de schatting hoger uitvalt. Daar lijkt sprake van een overschatting. Echter
binnen de praktijken die aangeven het aantal wel zeker te weten valt de prevalentie
significant hoger uit als er daadwerkelijk in het archief is nagezocht. Binnen de groep
“zekere praktijken” is er dus toch misschien sprake van enige onderschatting als er niet
is nagezocht in het archief.
De praktijken die niet zeker waren van het aantal besneden vrouwen gaven een
minimum en maximum aantal besnijdenissen aan. De som van de minimum aantallen in
deze groep was 142 en de som van de maximum aantallen 338. De overige 124 (68%)
‘zekere’ praktijken zagen in totaal 244 besneden vrouwen. Zo komen we op een marge
van 244+142=386 minimaal en 244+338=582 maximaal. Dat maximale aantal ligt 112
besnijdenissen hoger dan de prevalentie van 470 die gebaseerd is op het door de
verloskundige ingevulde prevalentiecijfer of een gemiddelde van het minimum en
maximum.
Welk type besnijdenis
In de vragenlijst konden verloskundigen twee typen besnijdenis onderscheiden: 1.
infibulatie / faraonische besnijdenis of 2. alle andere typen en met 3. gaven zij aan niet
te weten welk type. Deze zeer grove onderscheiding werd gehanteerd omdat op basis
van herinnering geen duidelijker onderscheid verwacht mag worden. Dat is alleen
mogelijk bij een registratie in een prospectief onderzoek.
Het aantal infibulaties dat verloskundigen hebben gezien is 188 (40%) en het aantal
‘ander type besnijdenis’ is 237 (50%); 36 maal (8%) werd aangegeven dat het soort
besnijdenis onbekend was en 9 maal (2%) werd niets ingevuld. Regelmatig werd er een
opmerking gemaakt dat de vrouw al eerder bevallen was. Aanvankelijk was er dan wel
sprake van een infibulatie maar de vrouw is dan al open gemaakt. Dan werd het type
besnijdenis terecht wel geregistreerd als infibulatie.

TNO-rapport | KvL/P&Z/2009.044 | Mei 2009

4.4

12 / 17

Beschouwing
In 2008 zijn er in Nederland in totaal 184.660 (CBS 2009) vrouwen bevallen. In dit
onderzoek hebben we gegevens verzameld over145.492 zwangere en bevallen vrouwen,
dus over 79% van het totale aantal bevallen vrouwen in 2008. Als 79% 470
besnijdenissen laat zien, dan zou de aanname kunnen zijn dat er bij 100% van de
zwangeren 595 besnijdenissen zijn. Dat is een mogelijke onderschatting omdat het
onbekend is hoeveel zwangeren tijdens de zwangerschap vaginaal geïnspecteerd zijn
door de verloskundige. Uit het eerder genoemde onderzoek van verloskundige
studenten (data over okt 2005- okt 2006) bleek dat 36% van de praktijken niet aan
cliënten vragen of zij besneden zijn. Als zij het wel vragen en de vrouw geeft in de
anamnese aan dat zij is besneden inspecteert 60% van de praktijken de vulva. Zo
kunnen ze toch een flink aantal besnijdenissen missen. Een andere reden waarom in de
onderzochte populatie mogelijk het aantal besneden vrouwen hoger is, is omdat de
zwangere voor de baring verwezen is naar de 2e lijn voordat zij is geïnspecteerd door de
verloskundige. Er kan ook sprake zijn van onderschatting doordat er in de 2e lijn (bij
gynaecologen) meer besneden vrouwen komen omdat besneden vrouwen er voor kiezen
om direct naar de 2e lijn te gaan. De groep die vanwege doorverwijzingen en
complicaties naar de 2e lijn wordt verwezen zal deels wel in deze rapportage zijn
opgenomen omdat dan blijkbaar de verloskundige haar al eerder in de zwangerschap
specifiek naar besnijdenis heeft gevraagd. Volgens het standpunt van de KNOV moeten
zij dat tegenwoordig ook doen. Ten tijde van het onderzoek van de studenten was dat
standpunt er nog niet. De verloskundige studenten onderzochten het verwijsbeleid
vanwege een besnijdenis. Daaruit bleek dat 50% van de praktijken besneden vrouwen
niet doorverwijzen naar de 2e lijn, 8% doet dat wel, 28% doet dit soms en 14% weet
niet of zij dat zouden doen als ze een besneden cliënt zouden hebben.
Vanwege bovenstaande redenen is het dus aannemelijk dat 595 de ondergrens is.
Wanneer we de berekening alleen voor verloskundigenpraktijken maken komen we tot
het volgende aantal: als 91,6% van de verloskundigen praktijken 470 besnijdenissen
laten zien, dan is er bij registratie door 100% van de verloskundigenpraktijken sprake
van 513 besnijdenissen. Wat betekenen deze aantallen voor de totale prevalentie van
vrouwenbesnijdenis (VGV) in Nederland? Op basis van voorlopige cijfers van het CBS
over 2008 weten we precies hoeveel vrouwen uit de risicolanden bevallen zijn in 2008.
Alleen landen waar meer dan 40% van de vrouwen zijn besneden zijn opgenomen in de
lijst.

13 / 17

TNO-rapport | KvL/P&Z/2009.044 | Mei 2009

Tabel 5 Levendgeborenen naar geboorteland van de moeder, 2008 1)
Herkomstgroepering kind

Burkina Faso

Totaal bevallen in

% VGV in land van

Besneden vrouwen op basis

2008 in Nederland2)

herkomst 3)

van % in land van herkomst

4

72,5%

3

Ivoorkust

41

41,7%

17

Djibouti

3

93,1%

3

Egypte

269

95,8%

258

Eritrea

35

88,7%

31

Ethiopië

177

74,3%

132

Gambia

9

78,3%

7

Guinee-Bissau

4

44,5%

2

Liberia

58

45%

26

Mali

0

91,6%

0

Mauretanië

4

71,3%

3

Sierra Leone

131

94%

123

Somalië

592

97,9%

578

Soedan

173

90%

156

Tsjaad

4

44,9%

2

Totaal
1)
Voorlopige cijfers

1504
bron: CBS 2009

2)

1341
3)

bron WHO 2008

Totaal bevielen 1504 vrouwen uit risicolanden. Uitgaande van de percentages VGV in
de landen van herkomst is 90% van de vrouwen uit de risicolanden besneden, dus 9 op
de 10. Als in Nederland net zo veel vrouwen besneden zouden zijn als in het land van
herkomst, dan waren er 1341 besneden vrouwen bevallen.
Verloskundigen zagen 79% van de 1504 bevallen vrouwen uit de risicolanden, dus 1188
vrouwen. Daarvan waren er 470 besneden en dat is 40%, dus 4 op de 10. Dit is minder
dan de helft in vergelijking met de landen van herkomst. Dat is veel lager dan algemeen
wordt aangenomen.
In het Zweedse onderzoek waren de Somalische, Ethiopische en Eritrese vrouwen
besneden en niet de vrouwen uit ‘overig’ Afrika. Als we die drie groepen bij elkaar
optellen in tabel 5 en we laten de overigen buiten beschouwing dan wordt het
percentage heel anders; 79% van 578 (som) + 132 (eritr) en 31 (eth) = 79% van 741 =
585. Met 470 gevonden besnijdenissen zou dan 80% van de risicogroep besneden zijn.
We kunnen er absoluut geen harde conclusies aan verbinden, daarvoor zijn er teveel
onzekerheden. Door het retrospectieve karakter van het onderzoek zijn de marges groot
in wat verloskundigen zich herinneren. Dat zagen we in het minimum en maximum
aantal wat onzekere praktijken rapporteerden en in de hogere prevalentie bij zekere
praktijken die het nazochten in het archief.
De overweging werd al genoemd dat we ondanks alle inspanningen toch een groot deel
gemist hebben omdat verloskundigen niet altijd vragen bij de anamnese of de vrouw
besneden is.
Een ander aspect wat de prevalentie mogelijk lager doet uitvallen in vergelijking met
het land van herkomst, is dat de groep vluchtelingen/migranten die naar Nederland
komen niet een dwarsdoorsnede van de bevolking in het land van herkomst is.

TNO-rapport | KvL/P&Z/2009.044 | Mei 2009

14 / 17

Voor Egyptenaren geldt dat het eerder de stedelijke bevolking is die naar Nederland
emigreert. In stedelijke gebieden is de prevalentie van VGV beduidend lager dan op het
platteland. Dit speelt mogelijk in andere landen op gelijke wijze.
De enige manier om zekerheid te krijgen over de prevalenie van VGV bij zwangere
vrouwen in Nederland is om bij iedere vrouw uit een risicogebied na inspectie te
registreren of zij is besneden, welk type besnijdenis zij heeft en op welke leeftijd dat is
gebeurd. Tevens moet genoteerd worden of zij is opengemaakt (defibulatie). Dit kan
gebeurd zijn bij een vorige bevalling, maar er kan ook op eigen initiatief defibulatie
hebben plaatsgevonden. Ook dat moet worden opgenomen in zo’n registratie. Dan zal
ook blijken of vrouwen die al in Nederland zijn bevallen na de bevalling weer zijn
dichtgemaakt of zich misschien elders weer hebben laten dichtmaken of reïnfibuleren.
Door aan verloskundigen achteraf te vragen wat ze hebben gezien, zoals in dit
onderzoek, kunnen we dus slechts een schatting maken van het aantal VGV’s.

TNO-rapport | KvL/P&Z/2009.044 | Mei 2009

5

15 / 17

Conclusie
Het onderwerp vrouwenbesnijdenis heeft de aandacht van verloskundigen. Dat mogen
we concluderen op grond van de massale respons op deze enquête (93%). Vier op de
tien praktijken hadden in 2008 besneden vrouwen onder controle (39%). In alle grote
steden, maar ook in veel kleinere plaatsen verspreid over het land komt het voor. Er is
een kleine groep praktijken (6%) met veel ervaring omdat zij 8 – 15 besneden vrouwen
per jaar zien, maar de grote meerderheid ziet maar één of twee besneden vrouwen per
jaar.
De meerderheid van de praktijken die aangeven besneden vrouwen te hebben gezien, is
zeker over het aantal besnijdenissen dat zij hebben gezien (69%). De prevalentie in de
groep onzekere praktijken die een schatting maken blijkt hoger uit te vallen dan de
groep die het zeker weet. Binnen de groep praktijken die het zeker weten is de
prevalentie hoger als er nagezocht is in het archief. Mede daarom is het aannemelijk dat
de gevonden prevalentie in verloskundigenpraktijken eerder een onderschatting dan een
overschatting is.
Verloskundigen herinnerden zich bij 8% niet om welk type besnijdenis het ging, maar
in de overige gevallen konden zij onderscheid maken tussen een infibulatie (40%) of
een ander type besnijdenis (50%). Er werd regelmatig geconstateerd dat de infibulatie
bij een vorige bevalling was opgeheven en een paar keer dat de vrouw al voor de
zwangerschap was gedefibuleerd.
Minder dan 20% van de zwangere vrouwen wordt niet door de verloskundige in de
zwangerschap gezien. Echter, gezien het ontbreken van gegevens over routinematig
inspecteren van de vagina in de zwangerschap zowel door verloskundigen als
gynaecologen kunnen we niet concluderen of in deze groep de prevalentie van
vrouwenbesnijdenis hoger zal zijn of niet. Mogelijk is dit wel het geval omdat sommige
besneden vrouwen direct naar de 2e lijn gaan.
Op basis van voorlopige CBS gegevens over bevallingen in 2008 weten we dat 1341
vrouwen uit de risicogroepen zijn bevallen in 2008. Een calculatie op grond van de in
dit onderzoek gevonden besnijdenissen geeft 44% besneden vrouwen in deze groep. Op
basis van de gegevens verzameld in dit onderzoek kunnen we bijna niet anders dan
concluderen dat de prevalentie lager is dan verwacht.

TNO-rapport | KvL/P&Z/2009.044 | Mei 2009

6

16 / 17

Aanbevelingen
Om op korte termijn betrouwbare gegevens te krijgen over vrouwenbesnijdenis in de
verloskundigenpraktijk zou een prospectief prevalentie onderzoek plaats moeten
vinden. In een dergelijk onderzoek registreren verloskundigen wat ze zien, aangevuld
met persoonsgegevens van de vrouw zoals land van herkomst, leeftijd, pariteit en
aankomstdatum in Nederland. Bovendien kunnen zij dan het type besnijdenis
nauwkeurig weergeven. Tevens kunnen zij registreren of een vrouw opnieuw gesloten
is na de vorige bevalling.
In de toekomst (streefdatum is 2010) gaan verloskundigen VGV registreren in de
Landelijke Verloskundige Registratie (LVR). Om te zorgen dat dat zorgvuldig gebeurt
en dat die gegevens beschikbaar komen en geanalyseerd worden is training en
onderzoek nodig. Die data zullen niet eerder dan in de loop van 2011 beschikbaar
komen. Omdat zo veel verloskundigen te maken hebben met VGV (in 2008 39%) is het
van groot belang dat zij allemaal medisch geschoold worden in het beleid t.a.v. VGV.
Tot nu toe is er in sommige pilot regio’s (in de zes grote steden) training gegeven aan
verloskundigen over signaleren en bespreekbaar maken van VGV. Zij hebben daarnaast
veel behoefte aan het vergroten van hun medische kennis over herkennen van het type
besnijdenis en het omgaan met beleid tijdens de bevalling en post partum. Dat is met
name van belang bij de wijze van inknippen en hechten. Hierover bleek in het al eerder
genoemde onderzoek van de studenten van de VAA veel onduidelijkheid te bestaan.
Daarnaast is het belangrijk dat zij het leren bespreekbaar maken ter voorkoming van
besnijdenis bij de meisjes die zij ter wereld hebben geholpen.
Het is van belang om ook in de gynaecologische praktijk te onderzoeken wat de
prevalentie van vrouwenbesnijdenis (VGV) is omdat deze mogelijk hoger is dan in de
verloskundigenpraktijk. Er zijn signalen dat besneden vrouwen aan het begin van de
zwangerschap eerder naar een gynaecoloog gaan vanwege de problemen die zij
voorzien bij een bevalling.

TNO-rapport | KvL/P&Z/2009.044 | Mei 2009

7

17 / 17

Referenties
Asperen S. van, Read L., Sanjuan M.; De prevalentie van besneden vrouwen in de
eertelijns verloskundigenpraktijk in Nederland en het beleid door eerstelijn
verloskundigen bij een besneden vrouw; Verloskunde academie Amsterdam; april 2008
Commissie Bestrijding vrouwelijke genitale verminking; Beleidsadvies bestrijding
vrouwelijke genitale verminking; RVZ; Zoetermeer 2005
Dorkenoo E.; FGM Prevlance for Africa, England and Wales; powerpoint presentation;
year ?
El-Zanaty F., Way A.; The 2005 Egypt Demographic and Health Survey, Cairo,Egypt,
Ministry of Health and Population 2006
Kangoum AA, Flodin U, Hammar M, Sydsjö G; Prevalence of female genital mutilation
among African women resident in the Swedish country of Östergötland; Acta
Obstetricia et Gnaecologia Scandinavica 2004; 83: 187-190
Stichting Perinatale Registratie Nederland; Perinatale zorg in Nederland 2006
WHO; Eliminating Female genital mutilation; An interagency statement by
OHCHR,UNAIDS,UNDP,UNECA, UNESCO, UNFPA, UNHCR, UNICEF, UNIFEM,
WHO; 2008