Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2020–2021

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

3117
Vragen van de leden Agnes Mulder en Joba van den Berg (beiden CDA)
aan de Minister van Economische Zaken en Klimaat over het artikel «Een
windcoöperatie in een neoliberale wereld. Het grootkapitaal duwt een
burgerinitiatief de markt uit» (ingezonden 16 maart 2021).
Antwoord van Staatssecretaris Yeşilgöz-Zegerius (Economische Zaken en
Klimaat) (ontvangen 8 juni 2021). Zie ook Aanhangsel Handelingen,
vergaderjaar 2020–2021, nr. 2413.
Vraag 1
Bent u bekend met het artikel «Een windcoöperatie in een neoliberale wereld.
«Het grootkapitaal duwt een burgerinitiatief de markt uit»»?1
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2
Herkent u het beeld uit het artikel dat het voor energiecoöperaties lastig is
om echt invloed te hebben en mee te doen in de wereld van grote ontwikkelaars van wind- en zonne-energie zonder daarbij hun identiteit als coöperatie
te verliezen?
Antwoord 2
In het artikel is er sprake van een project waarbij de coöperatie vanwege de
omvang van het project samenwerkt met een grote ontwikkelaar om zo tot
het benodigde kapitaal voor het project te komen. Door samen te werken,
heeft geen van beide partijen de volledige zeggenschap over het project. Dit
is in principe herkenbaar, in de energietransitie wordt vaker door partijen
samengewerkt om zo investering en risico te delen. Hierbij hoort vervolgens
ook een gedeelde rol en invloed. Of het hebben van invloed van coöperaties
lastig te combineren is met behoud van hun identiteit als coöperatie, daar
kan ik geen eenduidig antwoord op geven. Dat kan ook per situatie verschillend zijn. Wel zie ik dat de 623 energiecoöperaties die Nederland momenteel
1

ah-tk-20202021-3117
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2021

Trouw, 27 februari 2021 «Een windcoöperatie in een neoliberale wereld. «Het grootkapitaal
duwt een burgerinitiatief de markt uit»» (https://www.trouw.nl/duurzaamheid-natuur/eenwindcooperatie-in-een-neoliberale-wereld-het-grootkapitaal-duwt-een-burgerinitiatief-demarkt-uit~b6433b0b/?fbclid=IwAR2m9qnkPAzLgrRqsYOtOtA5HCxFo0OI7vLnDliazGjp1YLwH_fhIanu04).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

1

telt medebepalend zijn voor de huidige ontwikkelingen in de energiemarkt,
waarbij – zoals ook aangegeven in het artikel – coöperaties de voor hen
belangrijke randvoorwaarden kunnen meegeven in een project.
Vraag 3 en 4
Herkent u tevens het in het artikel genoemde gevaar van grootkapitaal dat
initiatieven van lokale burgers de markt uit drukt?
Hoe kijkt u naar de stelling uit het artikel dat openbaar aanbesteden soms
burgerinitiatieven benadeelt? In hoeverre is dat volgens u het geval? Welke
mogelijkheden ziet u om, waar dit het geval is, deze negatieve impact op
burgerinitiatieven te verminderen?
Antwoord 3 en 4
In dit geval gaat het om gronden van een overheid die beschikbaar worden
gesteld voor de opwek van hernieuwbare energie, waarbij er een lokaal
energie-initiatief is om hier invulling aan te geven. De overheid is dan in de
meeste gevallen gebonden aan een openbare procedure. Dit heeft te maken
met de Regeling Beheer Onroerende Zaken Rijk 2017, die voorschrijft dat zij
die meedingen naar het contract en/of het exploitatierecht voor de rijksgrond
gelijke kansen hebben. Als in de praktijk echter blijkt dat een lokaal initiatief
hierdoor op achterstand wordt gesteld en het eigen plan niet kan voortzetten,
is dat onwenselijk.
In algemene zin herken ik ook dat commerciële ontwikkelaars soms een
voorsprong hebben op lokale burgerinitiatieven, omdat zij kunnen bouwen op
kapitaal, ervaring en een grote, professionele organisatie en financieel
mogelijk flexibeler zijn. Tegen deze achtergrond streef ik er bewust naar dat
energiecoöperaties voldoende kansen krijgen om hun initiatieven te
ontwikkelen, zowel in algemene zin als specifiek voor de gronden die de
rijksoverheid uitgeeft. Dit doe ik door energiecoöperaties te ondersteunen bij
professionalisering zoals met het Ontwikkelfonds voor energiecoöperaties.
Voor de gronden van de rijksoverheid, die in de programma’s Hernieuwbare
Energie op Rijks(waterstaats)gronden (pilotprogramma) en Opwek Energie op
Rijksvastgoed (OER) beschikbaar worden gesteld voor de opwek van
hernieuwbare energie (zie ook Kamerstuk 32 813, nr. 612), vind ik het van
belang dat conform de afspraken in het Klimaatakkoord wordt gestreefd naar
50% lokaal eigendom, tenzij blijkt dat de omgeving andere wensen ten
aanzien van financiële participatie heeft. Door in de openbare procedure –
waarmee wordt bepaald welke partij het grondcontract en/of exploitatierecht
voor hernieuwbare energie op de rijksgrond krijgt – de ambitie voor lokaal
eigendom onderdeel te laten zijn van de selectiecriteria, wordt hieraan
invulling gegeven. Vaak is er daarbij nog geen (ontwikkeld) lokaal initiatief.
Hierbij is het verwachte effect dat ontwikkelaars gerichte samenwerking met
een energiecoöperatie of andere lokale partijen (en vice versa) aan zullen
gaan om de meeste kans te maken een winnende bieding te kunnen doen.
Vraag 5
Wat is uw reactie op de stelling dat de overheid lokale binding soms als
voorwaarde zou moeten stellen, zeker bij de energietransitie? Deelt u de
mening dat dit van belang is voor het draagvlak voor de energietransitie?
Antwoord 5
Ik deel in algemene zin dat de energietransitie gebaat is bij lokale betrokkenheid. Dit is ook de reden dat ten aanzien van procesparticipatie en financiële
participatie afspraken zijn gemaakt in het Klimaatakkoord en dat er meerdere
maatregelen zijn en worden getroffen om dit te ondersteunen. Denk hierbij
aan het eerdergenoemde Ontwikkelfonds voor energiecoöperaties, de
juridische factsheet over de bevoegdheden van overheden bij procesparticipatie en financiële participatie2 en het werk dat ik momenteel samen met IPO
en VNG verricht in het kader van de motie Bruins c.s. (Kamerstuk 35 570 XIII,
nr. 49). Het beeld is dat de afspraken uit het Klimaatakkoord worden
overgenomen in het overgrote deel van de provincies en gemeenten. Ook de
meeste RES’en besteden aandacht aan de invulling van participatie en in het

2

https://www.regionale-energiestrategie.nl/bibliotheek/participatie+volksvertegenwoordigers/
b+participatie/1786652.aspx

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

2

kader van de motie Dik-Faber/Sienot (Kamerstuk 32 813, nr. 592) breng ik dit
samen met het Nationaal Programma RES nog verder onder de aandacht.
Hiermee hebben overheden voldoende instrumenten in handen om participatie door de omgeving naar eigen inzicht mee te nemen in het vergunningsproces en in wezen voorwaardelijk te maken. Procesparticipatie en financiële
participatie stel ik in dezen gelijk aan lokale binding.
Vraag 6
Deelt u tevens de mening dat regionale binding en/of eigenaarschap als
voorwaarden tot op heden niet voldoende uit de verf komen? In hoeverre
speelt het feit dat (decentrale) overheden lokale binding of lokaal eigenaarschap niet als bindende voorwaarde op kunnen leggen hierbij volgens u een
rol?
Antwoord 6
De meeste zonneparken zijn ontwikkeld voordat de afspraken in het Klimaatakkoord over het streven naar lokaal eigendom zijn gemaakt, zodat de
doorwerking van deze afspraken pas later zichtbaar wordt. Daardoor laat de
nulmeting van de Monitor participatie hernieuwbare energie op land (bijlage
bij Kamerstuk 32 813, nr. 613) nog maar een beperkte mate van lokaal
(mede-)eigendom zien. Het feit dat overheden lokaal eigenaarschap niet als
bindende voorwaarde kunnen opleggen, speelt voor toekomstige projecten
waarschijnlijk een minimale rol. De windsector en de zonnesector staan
achter de ambities voor participatie, blijkens ook de gedragscodes die NWEA
en Holland Solar hebben afgesproken. Bovendien hebben overheden
voldoende mogelijkheden om financiële participatie te borgen, waarover ik
uw Kamer voor de zomer nader zal informeren in het kader van de motie
Bruins c.s. (Kamerstuk 35 570 XIII, nr. 49). Hiermee is de verwachting dat het
aandeel lokaal eigendom de komende jaren zal stijgen. Ik zal kritisch
monitoren of participatie inderdaad voldoende uit de verf komt, en aanvullende maatregelen overwegen als dat onvoldoende gebeurt. Hierover zal ik
blijven rapporteren middels de Monitor participatie hernieuwbare energie op
land.
Vraag 7
Welke mogelijkheden ziet u om, ook bij grotere duurzame energieprojecten
waarbij sprake is van openbaar aanbesteden, meer aandacht te besteden aan
lokale binding en lokaal eigenaarschap? In hoeverre zou een vorm van
«maatschappelijk aanbesteden» daarbij een rol kunnen spelen?
Antwoord 7
Wat betreft de grotere projecten met een openbare procedure kan ik enkel
uitspraken doen over de projecten die gerealiseerd worden op de gronden
van het Rijk. Op deze rijksgronden is niet zozeer sprake van een aanbesteding, maar van het beschikbaar stellen van de gronden voor energieopwekking. In de programma’s voor energieopwek op het Rijksvastgoed (het
pilotprogramma en OER) wordt hiervoor gewerkt met een openbare
tenderprocedure. Conform het Klimaatakkoord geldt in deze programma’s het
uitgangspunt dat de afspraken over participatie bij voorkeur lokaal gemaakt
worden. Wanneer de lokale wensen voor financiële participatie door
omwonenden bekend zijn, krijgen deze een plaats in de tender. Wanneer deze
nog niet bekend zijn, zal uit het participatieplan van de winnende initiatiefnemer blijken hoe de omgeving betrokken wordt, zowel in het verdere proces
als in de verdeling van lusten en lasten. In beide gevallen is het van belang
om te toetsen aan de hand van de gemeentelijke kaders voor participatie. Als
een gemeente geen of nog onvoldoende uitgewerkt beleid heeft voor
participatie, kan de rijksoverheid – in goed overleg met betreffende gemeente
– in de tender criteria opnemen om de ambities voor participatie uit het
Klimaatakkoord wel te halen. Bij maatschappelijk aanbesteden wordt gekeken
hoe de uitvoeringstaken van de overheid opgepakt kunnen worden door de
maatschappij3. Het realiseren van een energieproject is geen uitvoeringstaak
van de overheid en is hier dus niet van toepassing.

3

Zie ook het magazine van BZK en RVO dat hierover is verschenen: http://www.tijdvoorsamen.nl/
art/uploads/files/140080-01%206_BZK%20Magazine_webversie.pdf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

3