Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2013–2014

33 746

Nederlandse Investeringsinstelling

Nr. 1

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 17 september 2013
Vorig jaar heeft op initiatief van de Minister van Economische Zaken een
eerste gesprek plaatsgevonden tussen een delegatie van het kabinet en
een aantal grote verzekeraars, pensioenfondsen, pensioenuitvoerders en
andere stakeholders. Onderwerp van gesprek: hoe kan het financieringsvermogen van de Nederlandse economie worden versterkt en welke rol
kunnen institutionele beleggers daarbij spelen? De betrokken partijen
hebben het afgelopen jaar op een reeks van terreinen gesprekken gevoerd
over hoe vraag naar en aanbod van financiering beter met elkaar te
verbinden. Het afgelopen jaar is hieraan in goede samenwerking
doorgewerkt middels een aantal vervolgoverleggen. Partijen hebben zich
bereid getoond om gezamenlijk resultaten te behalen, zoals blijkt uit het
gezamenlijke statement (bijlage 1)1. Met deze brief informeer ik, mede
namens de Minister van Financiën, de Minister voor Wonen en Rijksdienst, de Minister van Infrastructuur en Milieu, de Minister van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, Minister van Volksgezondheid, Welzijn
en Sport en de Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
Uw Kamer over de concrete resultaten van deze overleggen. Hiermee is
een einde gekomen aan de fase van de verkennende gesprekken. Nu is
het zaak de praktische uitvoering van de uitkomsten voortvarend ter hand
te nemen en resultaten te boeken.
Na een bespreking van de aard van de gesprekken (paragraaf 1) gaat deze
brief in op het nut en de noodzaak van deze aanpak (paragraaf 2). Daarna
wordt ingegaan op de oprichting van de Nederlandse Investeringsinstelling (NII, paragraaf 3) en andere initiatieven op dit vlak, zoals de
Nationale Hypotheekinstelling (NHI, paragraaf 4) en het
MKB-investeringsfonds (paragraaf 5) en overige uitkomsten van het
overleg (paragraaf 6).

1

kst-33746-1
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2013

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 746, nr. 1

1

1. Overleg met institutionele beleggers
Nederland heeft behoefte aan (structurele) versterking van het financieringsvermogen om het hoofd te bieden aan een reeks maatschappelijke
uitdagingen. Actuele voorbeelden zijn de ondersteuning van het MKB,
meer duurzame energie en energiebesparing, de ontwikkeling van een
particuliere (midden)huurmarkt, investeringen in (woon)zorgvastgoed,
schoolgebouwen en (energie)infrastructuur en een concurrerendere
hypotheekmarkt.
Voor infrastructurele projecten wordt de investeringsbehoefte tot 2020
geschat op € 20 miljard. Uit het Nationale Energieakkoord blijkt dat tot
2020 circa € 13–18 miljard nodig is voor de energievoorziening. Het
betreft programma’s en projecten op nationaal, regionaal en lokaal
niveau. Op regionaal niveau wordt geschat dat de financieringsvraag voor
R&D-infrastructuur en energiebesparing tussen de € 1,5 miljard en € 2,5
miljard is en het regionaal MKB meer dan € 500 miljoen euro vraagt in de
komende 10 jaar.
Daar staat tegenover dat Nederlandse pensioenfondsen een beleggingsportefeuille hebben van circa € 1.000 miljard. Onder voorwaarde dat
sprake is van beleggingen met een adequate risicorendementverhouding
die in het belang zijn van deelnemers en verzekerden kan een groter deel
hiervan in Nederland worden belegd. De verwachting is dat voor
institutionele beleggers op termijn structureel een grotere rol is
weggelegd met betrekking tot langetermijnfinanciering.
2. Nut en noodzaak van de gekozen aanpak
De resultaten van het overleg van het kabinet met institutionele beleggers
sluiten aan bij een drietal knelpunten in de financiering van maatschappelijke opgaven:
Conjunctureel De Nederlandse economie bevindt zich in een fase van
laagconjunctuur en balansherstel. Er is minder vraag naar financiering;
kredietverstrekkers zijn vanwege de matige vooruitzichten voorzichtiger
met het verstrekken van krediet. Daarnaast zijn banken, mede als gevolg
van aangescherpte regelgeving, bezig hun balans te herstellen. Banken
moeten hun kapitaalbuffers versterken en daarnaast is het mede gezien de
omvangrijke hypotheekportefeuilles op de balansen wenselijk dat banken
de risico’s die samenhangen met een sterke afhankelijkheid van kapitaalmarktfinanciering verminderen. De noodzaak tot balansherstel kan echter
op korte termijn leiden tot minder ruimte voor banken om kredieten te
verstrekken. Hoewel balansherstel noodzakelijk is om uitzicht te hebben
op een gezonde en duurzame economische groei bestaat het risico dat
gedurende de periode waarin de balansen op orde worden gebracht
rendabele projecten en investeringen geen financiering kunnen krijgen.
Dat zou het economisch herstel kunnen belemmeren. Daarnaast geldt dat
zodra de economie aantrekt het financieringsvermogen breder kan gaan
knellen. Versterking van het financieringsvermogen heeft dus een
stimulerende functie.
Structureel Uit de verkenningen die in de context van het gezamenlijk
overleg zijn uitgevoerd, is naar voren gekomen dat er ondanks de
motivatie die institutionele beleggers hebben om meer te investeren in
Nederland op dit moment belemmeringen zijn die hun beleggingsmogelijkheden beperken. De schaal van beleggingsprojecten is in sommige
gevallen bijvoorbeeld onvoldoende, waardoor de transactiekosten
simpelweg te hoog worden. In andere gevallen is er een gebrek aan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 746, nr. 1

2

standaardisatie of onvoldoende specifieke kennis, waardoor institutionele
beleggers uiteindelijk voor andere projecten kiezen.
Hierdoor komen projecten die financierbaar zijn tegen marktcondities
soms niet aan de gewenste en benodigde financiering. Er bestaat daarom
behoefte aan een intermediaire instelling die projecten opschaalt,
standaardiseert en bundelt tot goed te beoordelen investeringsproposities
en zo de beleggingsmogelijkheden van institutionele beleggers sterker
verbindt met de financieringsbehoefte van Nederland. Versterking van het
financieringsvermogen heeft dus een katalyserende functie.
Institutioneel Er bestaat behoefte aan een institutie waar bestaande en
nieuwe initiatieven op het terrein van de financiering van maatschappelijke opgaven kunnen worden ondergebracht. Terwijl veel projecten in de
kern vergelijkbaar zijn, is er sprake van fragmentatie van energie; er wordt
op veel verschillende plekken op verschillende wijzen aan maatschappelijke projecten gewerkt. Het is belangrijk dat er een instelling komt die
voor bestaande en nieuwe initiatieven de ontbrekende schakel vormt
tussen vraag en aanbod. Niet om marktinitiatieven te verdringen, wel om
projecten op te pakken die rendabel zijn, maar die nog niet in de markt tot
stand komen. Versterking van het financieringsvermogen heeft dus een
magnetiserende functie.
3. De oprichting van de Nederlandse Investeringsinstelling (NII)
In het licht van het bovengenoemde hebben kabinet, de pensioen- en de
verzekeringssector besloten om in samenwerking de Nederlandse
investeringsinstelling (NII) op te richten; banken zijn uitgenodigd hierin te
participeren. Met de oprichting van een NII wordt – aanvullend en
complementair aan bancaire kredietverlening – beoogd het kapitaal van
institutionele beleggers voor de Nederlandse economie te mobiliseren. De
investeringsinstelling gaat zich richten op projecten die in de kern
rendabel zijn, maar om verschillende redenen niet aan de benodigde
financiering kunnen komen.
De NII gaat op een praktische wijze aanbod door institutionele beleggers
en vraag naar met name langetermijnfinanciering door investeerders
bijeenbrengen door bundeling van kennis, standaardisatie, beoordeling
van proposities en de vorming van benodigde schaalgrootte en risicospreiding. Zo kunnen goede investeringsinitiatieven zich ontwikkelen tot
financierbare investeringsproposities. Naast de makelaarsrol tussen vraag
naar en aanbod van langetermijnfinanciering wordt de NII een
aanspreekpunt voor (nieuwe) initiatieven. Zo worden in de kern gezonde
proposities aantrekkelijk voor nationale en internationale institutionele
beleggers en kan deze instelling de intermediair zijn die beleggers de
mogelijkheid geeft om aanvullend aan bancaire financiering hun
investeringsambities in Nederland te vervullen. De NII zal beoordelen of
een propositie financierbaar is tegen marktconforme condities. Daarnaast
zal de NII zich inzetten om het gebrek aan financiering te verhelpen door:
• selectie van projecten. Een knelpunt voor investeringen door beleggers
is dat zij niet de kennis en de mankracht hebben om individuele
projecten te beoordelen en te selecteren.
• Een van de hoofdtaken van een intermediaire investeringinstelling is
om deze rol te (laten) vervullen voor institutionele beleggers.
• standaardisatie. Een gestandaardiseerde aanpak voorkomt dat
investeringsprojecten en hun risicorendementprofiel intransparant zijn.
• bundeling van projecten. Een investeringsinstelling kan het probleem
van schaalgrootte adresseren door opschaling en bundeling van
proposities om zodoende aan de minimale voor beleggers vereiste
schaalgrootte te kunnen voldoen. De instelling kan de bundeling

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 746, nr. 1

3

•

toesnijden op de wensen van beleggers wat betreft thematische en
geografische spreiding en het gewenste risicoprofiel van het pakket.
projectontwikkeling. Er bestaan vele ideeën voor projecten met nog
onvoldoende uitgewerkte business cases, met intransparante
risicorendementprofielen en waar informatie niet aansluit bij de
wensen van investeerders. Een investeringinstelling kan als praktisch
kenniscentrum fungeren en/of assisteren in de ontwikkeling van
business cases voor institutionele beleggers. Dit kan in combinatie met
een gestandaardiseerde aanpak.

Omdat de instelling zich richt op rendabele investeringen zullen geen
overheidsgaranties afgegeven worden en zal evenmin kapitaal door de
overheid beschikbaar worden gesteld voor individuele projecten. Wel zal
het Rijk samen met particuliere partijen op gelijkwaardige voet deelnemen
aan de investeringsinstelling door expertise en middelen voor de start van
de instelling beschikbaar te stellen, die worden aangewend voor
organisatorische kosten. Na verloop van tijd zal de instelling zijn kosten
dekken uit de vergoeding voor de geleverde diensten. De overkoepelende
investeringsinstelling krijgt een ruim mandaat; beleggingsproposities
kunnen een uiteenlopend karakter hebben. Met de oprichting van de
investeringsinstelling wordt ook concreet en voortvarend invulling
gegeven aan de afspraak in het Energieakkoord dat gewerkt zal worden
aan de transformatie van bancaire financieringen voor grootschalige
duurzame energieprojecten naar kapitaalmarktfinanciering door binnenen buitenlandse institutionele beleggers.
De verschillende verkenningen die reeds zijn uitgevoerd in het licht van
het overleg met institutionele beleggers kunnen door de NII beoordeeld
worden om daar waar mogelijk een goede business case te creëren.
Hierbij kan gedacht worden aan de verkenning door de commissie
Alternatieve Financieringsarrangementen Woningmarkt II (AFW II) gericht
op de financiering van de huursector, het in het Nationale Energieakkoord
aangekondigde expertisecentrum en de woonfondsen. Zodra de NII haar
toegevoegde waarde bewezen heeft, kunnen ook bestaande initiatieven
bij de NII ondergebracht worden. Het is uitdrukkelijk niet de bedoeling dat
een NII bestaande initiatieven vertraagt of doorkruist. Aan de andere kant
is het zaak om te voorkomen dat er verschillende initiatieven gestart
worden die in de kern hetzelfde doen. Voor de verdere uitwerking zal
onder gedeelde verantwoordelijkheid van de Ministers van Economische
Zaken en Financiën naar een kwartiermaker worden gezocht.
Het streven is dat voor 1 oktober met de uitwerking een aanvang kan
worden gemaakt en dat de instelling zo snel mogelijk operationeel is. Het
kabinet zal ultimo 2016 beoordelen in welke mate de NII het beoogde
effect heeft bereikt.
4. Stand van zaken Nationale Hypotheekinstelling (NHI)
De commissie AFW I heeft een voorstel uitgewerkt voor oprichting van
een Nederlandse Hypotheekinstelling (NHI). De eindrapportage van de
commissie AFW I is bijgevoegd (bijlage 2)2. Het voorstel bevat in de kern
een andere toepassing van de bestaande Nationale Hypotheekgarantie
(NHG) waardoor het instrument beter aansluit op de behoefte van
institutionele beleggers. De NHI financiert pakketten NHG-hypotheken van
kredietverstrekkers en financiert zich door de uitgifte van obligaties.
Hiermee kan een omvangrijke en stabiele financiering van de Nederlandse
hypotheekmarkt ontstaan die standhoudt in tijden van stress op de
internationale kapitaalmarkt. De NHI kan bovendien toetreding tot de
Nederlandse hypotheekmarkt aantrekkelijk maken voor buitenlandse
2

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 746, nr. 1

4

partijen. Dat bevordert de concurrentie op de hypotheekmarkt en kan een
drukkend effect hebben op de hypotheekrentes voor de consument.
De risico’s voor de Staat mogen materieel niet toenemen. Dit is altijd een
belangrijke randvoorwaarde voor het kabinet geweest. In de komende
periode zal het kabinet bezien of en hoe de NHI kan worden ingericht
zodanig dat wordt voldaan aan de Europese staatssteunaspecten en de
andere randvoorwaarden. Indien een definitief besluit tot oprichting van
een NHI wordt genomen, zal deze worden ondergebracht bij de NII.
5. Het MKB Investeringsfonds en andere marktinitiatieven
Om de MKB-kredietverlening te ondersteunen is besloten om een
MKB-financieringsfonds op te richten. De verzekeraars hebben hiertoe het
initiatief genomen. Dit MKB-financieringsfonds beoogt voor 1 januari 2014
van start te gaan. Een aantal pensioenfondsen heeft zich – onder
voorbehoud van due diligence – gecommitteerd aan dit fonds bij te
dragen. De pensioensector zal de komende tijd breder bezien of zij aan dit
initiatief kunnen bijdragen. De onder voorwaarden toegezegde omvang
van dit initiatief bedraagt inmiddels rond de € 200 miljoen. Dit initiatief
richt zich voornamelijk op het kleine en middelgrote MKB. Dit stevige
aanvangsbedrag biedt deze groep bedrijven een flinke zet in de rug.
Verzekeraars stellen € 30 miljoen beschikbaar voor microfinanciering via
Qredits. Dit initiatief ondersteunt, gezien de grootte van de leningen, de
allerkleinste MKB-bedrijven.
Pensioenfondsen zijn bezig met het initiëren van een fonds waarmee het
grote MKB bediend wordt. Sectorspecifieke pensioenfondsen zijn bezig
met initiatieven om MKB-financiering in hun eigen sector te ondersteunen. Deze nieuwe initiatieven worden door de overheid geflankeerd
met ondersteunend beleid dat waar mogelijk aansluit bij bovengenoemde
initiatieven om zo gezamenlijk het MKB te ondersteunen.
Het kabinet stelt in 2013 € 125 miljoen extra middelen beschikbaar voor
kredietverlening aan het MKB. Dit bestaat uit verschillende maatregelen
om de kredietverlening aan (innovatieve) bedrijven te ondersteunen,
ondermeer via een verruiming van het innovatiekrediet, BMKB en de GO.
Voor microfinanciering wordt het plafond van Qredits verhoogd. Het
kabinet maakt daarnaast geld vrij voor het stimuleren van informal
investors en innovatieve bedrijven (vroege fase financiering), waarbij
maximale aansluiting wordt gezocht bij het MKB-investeringsfonds van
verzekeraars. Tot slot wordt geld vrij gemaakt om alternatieve financieringsvormen, zoals crowdfunding en kredietunies, te ondersteunen.
6. Overige resultaten kabinetsoverleg
Bij recente DBFM3-infrastructuurprojecten, zoals de A1/A6, is al een aantal
institutionele beleggers actief betrokken geweest. De Ministeries van IenM
en Financiën hebben dit onder meer mogelijk gemaakt door in de
aanbestedingsprocedure en het standaardcontract eventuele belemmeringen weg te nemen. Momenteel zijn er geen materiële problemen bij de
financiering van DBFM-projecten noch onoverkomelijke belemmeringen
voor institutionele beleggers om te investeren in infrastructurele
projecten, zowel in eigen als vreemd vermogen. Verdere verbreding en
verdieping van de financieringsmarkt voor DBFM-infrastructuurprojecten
zijn echter gewenst. Dit kan namelijk mogelijk meer waar voor het geld
opleveren voor de belastingbetaler, in de vorm van lagere financieringskosten door meer concurrentie.
3

Design, Build, Finance and Maintain-contract.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 746, nr. 1

5

Om deze verbreding en verdieping te versnellen wil het kabinet aan de
hand van een pilot bij een nog te kiezen infrastructuurproject het
instrument gedeeltelijk gecommitteerde financiering verkennen. Dit maakt
het nog makkelijker voor onder meer institutionele beleggers om te
participeren, omdat zij dan vooraf niet voor één consortium hoeven te
kiezen maar alleen hoeven te concurreren op de financiering met andere
financiers. De voorwaarden en criteria voor de pilot worden nader
uitgewerkt in overleg met relevante marktpartijen. Aan de hand van een
evaluatie van de pilot zal worden besloten of gedeeltelijk gecommitteerde
financiering wel of niet structureel wordt toegepast in de toekomst. Een
belangrijk criterium hierbij is of gedeeltelijke gecommitteerde financiering
daadwerkelijk voordelen kent voor de belastingbetaler.
Tot slot onderzoeken marktpartijen de mogelijkheden om woonfondsen
op te zetten, die gefinancierd kunnen worden door institutionele
beleggers. De fondsen kunnen financieringsarrangementen en pilotprojecten omvatten. Het kabinet verwelkomt de inzet van marktpartijen en
toont zich bereid om mee te denken bij de uitwerking van deze plannen.
Het doel van dit initiatief is om stappen te zetten op weg naar een
versteviging van de particuliere (midden)huurmarkt.
De Minister van Economische Zaken,
H.G.J. Kamp

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 746, nr. 1

6