2019D38925

INBRENG VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Binnen de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken hebben de onderstaande fracties de behoefte vragen en opmerkingen voor te leggen aan
de Minister van Buitenlandse Zaken over de Kamerbrief over de internationale rechtsorde in het digitale domein d.d. 5 juli 2019 (Kamerstuk
33 694, nr. 47).
De voorzitter van de commissie,
Pia Dijkstra
De adjunct-griffier van de commissie,
Konings

nds-tk-2019D38925

1

Inhoudsopgave
I

II
III

blz.

Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Vragen en opmerkingen van de leden van de VVD-fractie
Vragen en opmerkingen van de leden van de D66-fractie
Vragen en opmerkingen van de leden van de
GroenLinks-fractie
Vragen en opmerkingen van de leden van de SP-fractie
Antwoord/Reactie van de Minister
Volledige agenda

2
2
2
3
5
5
5

I. Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Vragen en opmerkingen van de leden van de VVD-fractie
De leden van de VVD-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de Kamerbrief over de internationale rechtsorde in het digitale
domein. Wel hebben deze leden nog enkele vragen.
De leden van de VVD-fractie vragen de Minister wat de stand van zaken is
met betrekking tot het cybersanctieregime waarover recent een akkoord is
bereikt. Wanneer kunnen deze leden de implementatie van dit regime
verwachten?
De leden van de VVD-fractie vragen de Minister verder welke plek het
Tallinn Manuel, of diens opvolger, binnen de internationale gemeenschap,
en de NAVO in het bijzonder, heeft gekregen. Hoe kijkt de Minister naar de
ontwikkelingen, anders dan de conclusies?
De leden van de VVD-fractie vragen de Minister tot slot welk beleid de
NAVO op dit moment hanteert ten aanzien van de toepassing van artikel 5
van het NAVO-Handvest op een cyberaanval door een statelijke dan wel
niet-statelijk actor.
Vragen en opmerkingen van de leden van de D66-fractie
De leden van de D66-fractie hebben met grote belangstelling kennisgenomen van de brief over de internationale rechtsorde in het digitale
domein. Deze leden danken de Minister voor deze uitgebreide en heldere
uiteenzetting van de dilemma’s van de toepassing van het internationaal
recht in het digitale domein. Zij hebben nog enkele vragen en opmerkingen.
De leden van de D66-fractie zijn verheugd dat de Minister een leidende rol
wil spelen bij het toepassen en versterken van een internationaal
normatief kader voor de regulering van cyberoperaties tussen staten.
Zeker omdat er momenteel onvoldoende internationale overeenstemming
is over de internationale normen en waarden die gelden in het digitale
domein. Deze leden constateren dat er sprake is van een grote
hoeveelheid cyberaanvallen tussen staten met verschillende doeleinden,
van economische spionage tot pogingen tot sabotage van vitale infrastructuur. Deelt de Minister de mening dat deze ontwikkeling van steeds
meer en ingrijpendere digitale aanvallen tussen staten een onwenselijke
ontwikkeling is en dat Nederland gebaat is bij een goed functionerende
internationale rechtsorde die zorgt voor voorspelbaarheid, stabiliteit en
conflictpreventie?

2

De leden van de D66-fractie delen de mening dat het bereiken van
overeenstemming over internationale normen en waarden bij kunnen
dragen aan die stabiliteit, net als het belangrijke initiatief van een
cybersanctieregime. In dat kader is attributie, oftewel de toerekening van
een cyberaanval aan een staat of andere actoren, een zeer lastige zaak is
vanwege de vele mogelijkheden om de herkomst van een cyberaanval te
verhullen en omdat niet veel staten de middelen hebben om goed
attributieonderzoek te doen. Deze leden menen dat een internationale
attributie organisatie zou kunnen helpen om internationale attributie van
cyberaanvallen te verbeteren. Net zoals de Organisatie voor het verbod op
chemische wapens (OPCW) onderzoek doet naar de herkomst van
chemische aanvallen zou deze organisatie onderzoek kunnen doen naar
de herkomst van grote cyberaanvallen zoals Wannacry of notPetya. Is de
Minister dit met de leden van de D66-fractie eens en is de Minister bereid
hiervoor in zowel EU- als VN-verband te pleiten?
De leden van de D66-fractie zijn verheugd met het feit dat de Minister het
toenemende belang van het internet voor mensenrechten en de noodzaak
van een veilig, open en vrij internet onderstreept en zich hier internationaal voor inzet. Belangrijk onderdeel hierin is tevens de afspraak in het
regeerakkoord om als Nederlandse overheid geen hacksoftware in te
kopen die tevens aan schimmige regimes verkocht wordt om hun
onderdanen en activisten te onderdrukken. In het kader van mensenrechten en de manier waarop digitale technologie ingezet kan worden om
mensen te onderdrukken, willen deze leden de Minister graag wijzen op
de Saoedische app «Absher». Deze app wordt gebruikt om vrouwen te
onderdrukken in Saoedi-Arabië. Via de app kunnen mannelijke gebruikers
de informatie van hun familieleden registreren, en toestemming geven of
intrekken om te reizen. Ook krijgen mannen een notificatie als een van de
geregistreerde paspoorten wordt gebruikt. Deze app is ook veroordeeld
door mensenrechtenorganisaties als Human Rights Watch en Amnesty
International. Is de Minister bereid Google en Apple aan te spreken op
hun verantwoordelijkheid met betrekking tot Absher en deze bedrijven
ertoe te bewegen de app te verwijderen uit respectievelijk de Google Play
Store en de App Store? Is de Minister tevens bereid zich hiervoor in EUen VN-verband in te zetten?
De leden van de D66-fractie zijn tot slot van mening dat goede versleuteling van communicatie wereldwijd van groot belang is. Niet alleen
vanuit mensenrechtenbelangen, maar ook vanuit economisch belang.
Tegelijkertijd zijn veel belangrijke versleutelingsprojecten, zoals OpenSSl
(en tal van forks), Let’s Encrypt en Signal van essentieel belang voor een
veilig, open en vrij internet. Op wat voor manier ondersteunt de Minister
dergelijke projecten? In 2017 is het amendement van het lid Verhoeven
aangenomen om geld te investeren in dergelijke projecten (Kamerstuk
34 775-VI, nr. 36). Op wat voor manier is vervolg gegeven aan dit
amendement?
Vragen en opmerkingen van de leden van de GroenLinks-fractie
De leden van de GroenLinks-fractie hebben kennisgenomen van de
onderhavige brief en de bijgevoegde uiteenzetting over internationaalrechtelijke regels in het digitale domein. Deze leden zijn positief over het
streven van de Minister om internationale afspraken over gedragsnormen
in het cyberdomein tot stand te brengen en over het instellen van het
EU-cybersanctieregime op Nederlands initiatief.
De Minister geeft aan te streven naar het ontwikkelen van internationale
afspraken over vrijwillige, niet-bindende gedragsnormen voor staten in
het digitale domein. De leden van de GroenLinks-fractie vragen waarom

3

de Minister niet een ambitieuzer doel voor ogen heeft, zoals een internationaal cyberverdrag dat wél juridisch-bindend is. Ziet de Minister een kans
voor een bindend internationaal cyberverdrag op kleinere schaal – zoals
binnen de G7? Zo nee, waarom niet? Kan de Minister zich binnen de
United Nations Group of Governmental Experts verder inzetten voor
internationale bindende afspraken, toegespitst op cyberaanvallen? Is
Nederland voorstander van internationale regels voor de handel van
cyberwapens?
De Minister hecht groot belang aan betrokkenheid vanuit het bedrijfsleven
en maatschappelijk middenveld. De leden van de GroenLinks-fractie
vragen de Minister op welke wijze het bedrijfsleven betrokken wordt in het
versterken van de internationale rechtsorde in het cyberdomein. Wordt
het bedrijfsleven ook aangesproken op de verantwoordelijkheid die het
heeft in het beschermen van de mensenrechten (zoals het recht op
privacy) in het cyberdomein?
In de brief lezen de leden van de GroenLinks-fractie over de rol van
diplomatieke en politieke druk als reactie op cyberaanvallen. Kan de
Minister een overzicht geven van Nederlands diplomatiek optreden tegen
ongewenste statelijke cyberoperaties in de afgelopen vijf jaar?
De leden van de GroenLinks-fractie vragen de Minister of de instrumenten
van het nieuwe cybersanctieregime van de EU al zijn ingezet. Is het
regime bijvoorbeeld ingezet bij de grootschalige verspreiding van
nepnieuws via sociale media door Russische «trollen» met het doel de
recente Europese Parlementsverkiezingen te beïnvloeden?1
Daarnaast zouden de leden van de GroenLinks-fractie graag de Minister
vragen hoe hij zich in NAVO-verband zal inzetten om vijandige cyberoperaties te weren. De Minister geeft aan zich daarvoor «in bondgenootschappelijk verband» sterk te maken. Deze leden horen graag wat dit
precies inhoudt. Is er in NAVO-verband consensus over de toepassing van
internationaal recht in het cyberdomein? Is er binnen de NAVO belangstelling voor het opzetten van gedragsnormen voor staten in het
cyberdomein?
In de bijlage lezen de leden van de GroenLinks-fractie over het interventieverbod. Onder interventie worden ook pogingen om verkiezingen te
beïnvloeden in een ander land geschaard. Er staat dat het nog niet
volledig is uitgekristalliseerd in het internationaal recht wanneer sprake is
van het uitoefenen van dwang. Deze leden vragen de Minister waar hij de
lijn trekt wat dit betreft.
De Minister is van mening dat de bestaande mensenrechteninstrumenten
voldoende ruimte bieden om effectieve bescherming van mensenrechten
in het cyberdomein te garanderen. De leden van de GroenLinks-fractie
vragen de Minister waar hij dit op baseert. Op welke manieren zijn die
bestaande instrumenten ingezet om mensenrechten in het cyberdomein
te garanderen? Bieden die instrumenten bijvoorbeeld genoeg ruimte om
China ter verantwoording te roepen over mensenrechtenschendingen via
surveillancesystemen in de regio Xinjiang? En om consumenten te
beschermen tegen grootschalige dataverzameling door tech-bedrijven?
De leden van de GroenLinks-fractie hebben ten slotte begrip voor de
complexiteit van de attributiekwestie en erkennen het risico van foutieve
attributie. Zij vragen de Minister wat de implicaties zijn van foutieve
1

Musch, S. (2019, 15 juni). EU: individuele Russische trollen probeerden verkiezingen te
manipuleren. NRC Handelsblad. Geraadpleegd van (https://www.nrc.nl/nieuws/2019/06/15/
russische-trollen-probeerden-europese-verkiezingen-te-beinvloeden-a3963844).

4

attributie in internationaal recht in het cyberdomein. Is de Minister
voorstander van een internationale organisatie dat onafhankelijk
onderzoek doet naar de attributie van cyberaanvallen en attributieclaims
verifieert?
Vragen en opmerkingen van de leden van de SP-fractie
De leden van de SP-fractie hebben kennisgenomen van de brief van de
Minister over de internationale rechtsorde in het digitale domein. Over de
precieze uitwerking van dit internationaal recht hebben deze leden weinig
vragen en opmerkingen, maar des te meer over de toepassing ervan en
de democratische controle op het gebruik van cyber door staten. Deze
vragen vloeien onder andere voort uit het niet beantwoorden van vragen
van het lid Karabulut over Nederlandse betrokkenheid bij een cyberaanval
tegen Iran, de zogenaamde Stuxnet-aanval (documentnummer
2019D38153).
De leden van de SP-fractie constateren dat van de tien vragen aan de
Minister er enkel één is beantwoord, namelijk vraag 5. Deze leden doen
daarom een dringend beroep op de Minister om de negen andere vragen
alsnog te beantwoorden. Als de Minister dit opnieuw weigert, vragen deze
leden zich af hoe democratische controle op het beleid van de Minister
mogelijk is. Kan de Minister aangeven welke ideeën hij hierover heeft?
Vindt de Minister het überhaupt problematisch als in een democratie, met
daarin de volksvertegenwoordiging als hoogste orgaan, Kamerleden die
besluiten moeten nemen over het cyberdomein niet op de hoogte worden
gebracht van mogelijke offensieve inzet van dit instrument door de
Minister? Is gewaarborgd dat elk offensief gebruik van cyber door
Nederland aan de Kamer wordt gemeld? Zo ja, hoe dan? Als dat niet het
geval is, waarom dan niet? Graag ontvangen de leden van de SP-fractie
een reactie.
De leden van de SP-fractie kunnen er in het geheel geen begrip voor
opbrengen dat de Minister, los van eventuele Nederlandse betrokkenheid
hierbij, geen uitspraak wil doen over de mate waarin de Stuxnet-aanval op
Iran zich verhoudt tot het internationaal recht. Dit omdat deze aanval
waarschijnlijk de meest bestudeerde cyberaanval ooit is, waarover allerlei
boeken en artikelen zijn geschreven en juristen zich hebben gebogen.
Deze leden roepen de Minister daarom hierop alsnog in te gaan.
Ook vragen de leden van de SP-fractie de Minister voorbeelden te
noemen van andere aanvallen of bijvoorbeeld voorbeelden van cyberspionage die (mogelijk) in strijd zijn met het internationaal recht. Vindt de
Minister bijvoorbeeld dat de Russische operatie in Nederland gericht
tegen de OPCW in 2018, of eerdere hackpoging gericht tegen de Onderzoeksraad voor Veiligheid in 2015, illegaal waren?
II. Antwoord/Reactie van de Minister
III. Volledige agenda
Internationale rechtsorde in het digitale domein. TK 33 694, nr. 47. Brief
regering d.d. 05-07-2019, Minister van Buitenlandse Zaken, S.A. Blok –
Internationale rechtsorde in het digitale domein.

5