VSK-monitor 2013
Voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”
David Romijn
Janine van Kalmthout
Koen Breedveld
Jo Lucassen

VSK-monitor 2013

Voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

in opdracht van Ministerie van Welzijn, Volksgezondheid en Sport

David Romijn
Janine van Kalmthout
Koen Breedveld
Jo Lucassen

© Mulier Instituut
Utrecht, november 2013

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

Mulier Instituut
sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek
Postbus 85445
3508 AK Utrecht
t 030-7210220
e info@mulierinstituut.nl
i www.mulierinstituut.nl

2

Inhoudsopgave
Inleiding
Inleiding: naar een veiliger sportklimaat
Het VSK-actieplan
Uitvoering
Monitoring
Leeswijzer

5
5
6
11
12
14

2.
2.1
2.2
2.3
2.4
2.5
2.6

Maatregelen gericht op spelregels
Acties VSK-programma
Onderzoek bonden top 10 ergernissen
Invoering verplicht spelregelbewijs
Invoering pre-match briefing
Aanleren van en bekendheid met spelregels
Conclusie

15
15
18
19
20
21
25

3.
3.1
3.2
3.3
3.4
3.5

Maatregelen gericht op het tuchtrecht
Acties VSK-programma
Zwaarder bestraffen geweld tegen officials
Sportbrede kennisdeling bij excessen
Transparante reglementen en adequate tuchtrechtspraak
Conclusie

27
27
29
29
30
30

4.
4.1
4.2
4.3
4.4

Maatregelen gericht op gedragsregels
Acties VSK-programma
Invoeren en aanleren gedragsregels
Bekendheid met gedragsregels
Conclusie

31
31
32
35
37

5.
5.1
5.2
5.3
5.4
5.5
5.6

Maatregelen van de sport gericht op excessen
Acties VSK-programma
Sportbonden met excessen in beeld
Protocol effectieve aanpak excessen
Opleiding en aanstelling vertrouwenscontactpersonen verenigingen
Protocol molestatie scheidsrechters/officials
Conclusie

39
39
42
42
44
44
46

6.
6.1
6.2
6.3
6.4

Maatregelen van politie en justitie gericht op excessen
Acties VSK-programma
Aangifte strafbare feiten bij politie en justitie
Betere bescherming sportofficials
Conclusie

47
47
47
50
50

7.
7.1
7.2

Aansluiting van sport bij (lokaal) integraal veiligheidsbeleid
Acties VSK-programma
Conclusies

51
51
53

3

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

1.
1.1
1.2
1.3
1.4
1.5

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

8.
8.1
8.2
8.3
8.4
8.5
8.6
8.7

Maatregelen gericht op vrijwilligers in de sport
Acties VSK-programma
Communicatie ‘VSK’
‘Sportief Besturen’
‘Sportief Coachen’
Scholing weerbaarheid arbitrage
Sportbrede scheidsrechtersbegeleiding
Conclusie

55
56
58
60
61
62
63
63

9.
9.1
9.2
9.3
9.4

Beleefde veiligheid en incidentie van onwenselijk gedrag
Ongewenst gedrag in de sport
Excessen in de sport
Veiligheidsbeleving betrokkenen in de sport
Conclusie

65
65
76
77
83

10.
10.1
10.2
10.3
10.4
10.5
10.6

Bekendheid maatregelen en rolacceptatie
Participatie en verankering VSK-programma - bonden
Participatie en verankering VSK-programma - verenigingen
Bekendheid VSK-actieplan
Bekendheid maatregelen VSK
Bewust van noodzaak VSK en eigen rol binnen VSK
Conclusie

85
85
86
87
88
90
94

11.
11.1
11.2
11.3

Expertinterviews
Inleiding
Resultaten
Conclusie

95
95
95
102

12.
12.1
12.2
12.3
12.4
12.5

Samenvatting en conclusie
Inleiding
Opzet en ontwikkelingen binnen programma
Voortgang en bereik
Betekenis: bewustzijn en veiligheid sportklimaat
Conclusie en kanttekeningen

103
103
103
104
107
109

Bijlage 1 - Brontabellen

111

Bijlage 2 - Bronnen

113

Literatuur

119

4

1.

Inleiding

1.1

Inleiding: naar een veiliger sportklimaat
In vroeger dagen verrichtten grote groepen Nederlanders hetzelfde werk, doorliepen zij dezelfde
straten, informeerden zich via dezelfde media, frequenteerden dezelfde gelegenheden, beleden
hetzelfde geloof. Die overzichtelijke tijd is voorbij, stellen sociologen. Vliegtuig en automobiel
hebben gemaakt dat we ons aanzienlijk eenvoudiger en vaker verplaatsen, de democratisering
van het onderwijs opende deuren naar nieuwe beroepen en posities, pil en veranderende normen
en waarden boden ruimte om te kiezen voor nieuwe c.q. wisselende levenspartners, en het
internet schepte mogelijkheden om zelf te zoeken naar relevante informatie.
In die open samenleving vormen kerk, afkomst, arbeid en buurt niet meer de vanzelfsprekende
basis voor mensen om zich met elkaar te verbinden. In de geïndividualiseerde samenleving
verbinden mensen zich vooral op basis van persoonlijke interesses en gedeelde leefstijlen.
Daartoe behoort zeer zeker ook de sport. In sport immers komen mensen elkaar wel nog tegen,
of dat nu is als toeschouwer, vrijwilliger, medespeler of tegenstander. In sport delen mensen
belevenissen, geven ze zich aan elkaar bloot en leren ze elkaar kennen en waarderen.
Dat mensen elkaar in de sport tegenkomen, wil niet zeggen dat die ontmoetingen altijd
vlekkeloos verlopen. Sport is niet alleen machtig om te doen en prachtig om naar te kijken,
maar frustreert ook en brengt teleurstelling met zich mee. Sport brengt mensen van
verschillende pluimages dichterbij elkaar dan in welke andere situatie ooit. Sport is strijd en
emotie. Verliezen is nooit leuk. Toch hoort ook de acceptatie van verlies bij sport. De kracht
van sport is ook, dat het mensen leert omgaan met de frustratie van verlies, tegenslag te
overwinnen en te accepteren dat een ander beter, sterker, sneller of hoger is of kan.
Het hoeft dan ook geen verbazing te wekken dat door de historie van de sport heen zich
incidenten hebben voorgedaan waarbij spelers en toeschouwers zich door hun emoties lieten
meeslepen. Emoties horen bij de sport zoals stilte hoort bij een bibliotheek en verdriet bij de
dood.
Die emotie mag echter niet de overhand krijgen, en maken dat het sociale klimaat op en rond
velden als onveilig wordt ervaren. Signalen dat die situatie werkelijkheid leek te worden,
werden de afgelopen jaren in verschillende rapporten opgetekend (o.a. SCP 2007, 2008). Mede
naar aanleiding hiervan heeft de overheid in programma’s als ‘Samen voor Sportiviteit en

1

http://www.camus-society.com/camus-football.html.

5

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

‘After many years during which I saw
many things, what I know most surely
about morality and the duty of man I
owe to sport.’ (Albert Camus1).

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

Respect’ (2009-2012, onder auspiciën van de KNHB) en het ‘Masterplan Arbitrage’ (20052011, NOC*NSF) gewerkt aan verbetering van het sociale klimaat op en rond de sportvelden.
Deze initiatieven hebben in het kabinet Rutte I een vervolg gekregen in het actieplan ‘Naar een
veiliger sportklimaat’ (VWS 2011a). Het programma loopt tot en met 2016, en is in het kabinet
Rutte II dan ook gecontinueerd. Deze eerste VSK-monitor 2013 sinds de start van ‘Naar een
veiliger sportklimaat’ schetst een beeld van de voortgang en het bereik van het actieplan.

1.2

Het VSK-actieplan
Het actieplan ‘Naar een veiliger sportklimaat’ werd op 22 april 2011 door minister Schippers
van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) naar de Tweede Kamer gestuurd. Het actieplan
maakte onderdeel uit van het streven binnen Rutte I om te komen tot een ‘veiliger Nederland’.
Het actieplan liep vooruit op een later te verschijnen (maar nooit gepubliceerde) ‘beleidsbrief
sport’. Doel van het programma is om ‘de sport veiliger te maken, zodat iedereen met plezier
kan sporten en de sport een positieve invloed heeft. Dit draagt bij aan het vergroten van de
sportparticipatie’ (VWS 2011a:0).
Op 18 november 2011 ontving de Kamer van Minister Schippers (VWS) de uitwerking van het
actieplan: ’Naar een veiliger sportklimaat’ (VWS 2011b). Dit document beschreef de
maatregelen die beogen een veiliger sportklimaat te creëren, zodat iedereen met plezier kan
sporten zonder last te hebben van intimidatie of geweld.
Het actieplan wordt uitgevoerd door NOC*NSF in samenwerking met de KNVB, de KNHB en
de overige sportbonden, de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) en de
Maatschappelijke Ondernemers Groep (MOgroep) en de ministeries van VWS en Veiligheid en
Justitie (V&J). Insteek van het programma is zowel preventief als curatief. Er wordt ingezet op
het voorkomen van ongewenst gedrag en het stimuleren van gewenst gedrag. Tegelijkertijd is
bij excessen zero tolerance het uitgangspunt. Het actieplan bestaat uit maatregelen gericht op
excessen, lokaal veiligheidsbeleid, tuchtrecht, gedragsregels, spelregels en vrijwilligers
(scheidsrechters, sportbestuurders, trainers en coaches). De diverse onderdelen van het volledige
VSK-programma zijn geclusterd in zeven thema’s:

6

Tabel 1.1 Maatregelen en ambities rijksoverheid VSK-programma
Ambitie

1.

Maatregelen gericht op
spelregels.

Sporters, ouders, trainers en coaches hebben kennis genomen van de
spelregels die gelden in de sport. Bovendien worden spelregels gewijzigd
ter bevordering van de veiligheid op het veld en het spelplezier.

2.

Maatregelen gericht op het
tuchtrecht.

Elke bij NOC*NSF aangesloten sportbond heeft een transparant en
uniform systeem van reglementen met bezwaar- en beroepsprocedures,
zowel voor competitie als voor algemeen tuchtrecht, doping en seksuele
intimidatie, gebaseerd op een sportbrede blauwdruk tuchtrecht.

3.

Maatregelen gericht op
gedragsregels.

Gedragsregels nemen een prominente plaats in om ongewenst gedrag in
de sport aan te pakken en te voorkómen.

4.

Maatregelen van de sport
gericht op excessen.

Sportverenigingen en tuchtcommissies kunnen aangifte doen van een
geconstateerd strafbaar feit bij de politie en sancties voor excessieve
overtredingen sluiten beter aan bij de verwachtingen uit de sport en de
maatschappij. Daarnaast kan het OM een zwaardere strafeis stellen
waardoor scheidsrechters/officials een extra beschermde positie genieten
vergelijkbaar aan die van ambtsdragers.

5.

Maatregelen van politie en
justitie gericht op excessen.

.

6.

Aansluiting van sport bij
(lokaal) integraal
veiligheidsbeleid.

Sport, politie, welzijnorganisaties en hulpverleners op lokaal niveau
werken samen. Daar waar wenselijk zijn afspraken vastgelegd in een
integraal veiligheidsbeleid gericht op het voorkomen en het aanpakken
van ongewenst gedrag en excessen in de sport.

7.

Maatregelen gericht op
vrijwilligers in de sport.

Alle bij NOC*NSF aangesloten sportbonden zijn op de hoogte van het
actieplan ‘Naar een veiliger sportklimaat’ en bestuurders, trainers,
coaches, scheidsrechters, ouders, (jeugd)sporters zijn zich bewust van het
belang van gewenst gedrag in de sport

7a Ondersteunen
bestuurders

Bestuurders van 30 bonden maken gebruik van de principes vanuit de
modules “Sportief Besturen”. Daarnaast maken bestuurders binnen deze
bonden gebruik van de ontwikkelde handboeken en toolkits.

7b Ondersteunen trainers
en coaches

Trainers, coaches en jeugdleiders van de relevante sportbonden/partijen
hebben de benodigde vaardigheden om te functioneren in een veiliger
sportklimaat en de bonden hebben dit verankerd in hun
opleidingsaanbod. Bovendien zijn de huidige trainers, coaches en
begeleiders van deze bonden bijgeschoold op deze vaardigheden.

7c Ondersteunen
scheidsrechters

Nieuwe officials worden standaard geschoold in weerbaarheid en huidige
officials van de bond (niveau 3 en hoger) zijn bijgeschoold. Daarnaast
wordt gebruikgemaakt van een sportbreed format waarin scheidsrechters
worden begeleid met het omgaan van ongewenst gedrag en escalaties op
en rondom het veld.

7

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

Maatregelen

Bovenvermelde maatregelen en ambities zijn opgesteld door de rijksoverheid. Door de trekkers
van het programma (NOC*NSF, KNVB en KNHB) zijn deze vertaald in de volgende tien
ambities:

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

Tabel 1.2 Ambities VSK-programma zoals opgesteld door VSK programma leiding
1.

7.500 verenigingsbesturen maken zich hard voor het thema Sportiviteit & Respect in hun sport.

2.

25.000 trainers, coaches en jeugdleiders zijn opgeleid op het gebied van sociaal pedagogische
vaardigheden, en kunnen beter omgaan met ongewenst gedrag.

3.

5.000 sportverenigingen hebben een traject doorlopen ter verbetering van hun sociaal pedagogisch
klimaat.

4.

5.000 sportverenigingen communiceren expliciet met sporters en ouders over gewenst gedrag op en
rond het veld.

5.

Alle risicovolle sportverenigingen worden succesvol begeleid.

6.

Topsporters, inclusief nationale teams, zetten zich in als ambassadeur.

7.

Spelregels die een positieve invloed op het spel hebben, zullen breed worden uitgedragen.

8.

Sportbrede aanpak van excessen in de sport, in samenwerking met politie/justitie.

9.

Effectief tuchtrecht van goede kwaliteit voor elke sportbond.

10. Voor elke wedstrijd een competente scheidsrechter, speciaal getraind in weerbaarheid.
Bron: NOC*NSF (2012): Activiteitenoverzicht 2013 d.d. 20 september 2012

NOC*NSF ontvangt als uitvoerder van dit programma 39 miljoen euro en heeft voor de
uitvoering een VSK-programma opgezet. Dit programma wordt uitgevoerd in een nauwe
samenwerking tussen NOC*NSF, KNVB en KNHB. Deze bonden leveren ieder een
vertegenwoordiger voor het kernteam VSK2, dat eindverantwoordelijk is voor het programma.
Het kernteam komt maandelijks bijeen voor een overleg op hoofdlijnen.
Ieder jaar stelt het kernteam een programmaplan vast. Alle bij NOC*NSF aangesloten bonden
kunnen, voorafgaand daaraan, in de periode van 1 oktober tot 1 december, aangeven op welke
manier zij een bijdrage willen leveren aan het realiseren van de programmadoelstellingen. Het
programmaplan wordt vervolgens voor advies aan de stuurgroep VSK3 en aan het extern
expertpanel4 voorgelegd. Tot slot vindt besluitvorming plaats door het bestuur van NOC*NSF.

8

2

Het kernteam bestaat thans uit: Marijke Fleuren (thans voorzitter European Hockey
Federation, daarvoor KNHB); Berend Rubing (interim-manager KNVB), Erik Lenselink
(manager Sportontwikkeling bij NOC*NSF) en Ary Hordijk (programmamanager VSK).

3

De stuurgroep bestaat uit de directeuren van de KNHS, KNKV, KNLTB, KNZB, NGF,
Watersportverbond, KNVB, KNHB, en NOC*NSF.

4

Het ‘expertpanel sportparticipatie’ is ingesteld d.m.v. de vaststelling van de notitie
‘Governance Bestedingsplan Sportagenda’ in de Algemene Vergadering van NOC*NSF van
november 2012. De leden van het panel zijn: Maarten van Bottenburg (Universiteit
Utrecht, voorzitter), Peter van Veen (Gemeente Rotterdam), Bert Filius (KNKV), Jan Kok
(KNVB) en Guido Davio (KNHB).

Het kernteam VSK heeft tenminste tweemaal per jaar overleg met de stuurgroep VSK.
Onderwerpen van gesprek zijn de algemene voortgang van het programma VSK en de
advisering over het jaarlijkse programmaplan.

Voor de uitvoering van de werkzaamheden zijn zes inhoudelijke deelprogramma’s
onderscheiden:
1.
2.
3.
4.
5.
6.

Bewustwording en communicatie
Verenigingen en bestuurders
Trainers, coaches en begeleiders
Scheidsrechters/officials
Effectief tuchtrecht
Aanpak excessen

Daarnaast is er een apart programma ‘Evaluatie en monitoring’.
De dagelijkse uitvoering van het jaarprogramma vindt plaats onder leiding van een
programmamanager en zeven (assistent-)projectleiders en coördinatoren. De medewerkers van
het programmateam zijn vrijwel allen afkomstig van NOC*NSF, KNVB, KNHB en een enkele
andere bond. De projectleiders werken iedere woensdag vanuit een gezamenlijk werkplek in het
Huis van de Sport in Nieuwegein en hebben daar tweewekelijks een projectleidersoverleg. Bijna
alle programmamedewerkers zijn contactpersoon voor een of meer bonden. Een vast
aanspreekpunt voor advies en informatie blijkt namelijk een extra voordeel te bieden qua
dienstverlening en ondersteuning in de samenwerking met de bonden. Een van de lessen van de
afgelopen jaren, is dat bonden de netwerkfunctie en kennisdeling zeer waarderen. Om die reden
zal in 2014 elk kwartaal een thematische bijeenkomst van een dagdeel worden georganiseerd
waar ontmoeting en uitwisseling onderdeel van uitmaken.
Bereik

Bij bepaalde onderdelen van het programma zijn alle bonden betrokken, zoals bij kwesties als
het adequaat krijgen van het tuchtrecht en de aanstelling van vertrouwenscontactpersonen bij
iedere bond. Bonden echter die expliciet onderdelen van programma’s willen uitvoeren kunnen
dat bij de programmaleiding aangeven. Inmiddels werken 42 van de 76 sportbonden aan het
programma mee. Samen vertegenwoordigen die bonden ruim 18.000 verenigingen (74% van
alle bij NOC*NSF-bonden aangesloten verenigingen) en 4,4 miljoen leden (91%, zie tabel 1.3).

9

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

Het kernteam VSK heeft daarnaast meerdere malen per jaar een voortgangsoverleg met het
ministerie van VWS. Afhankelijk van de agenda kan aan het voortgangsoverleg ook worden
deelgenomen door de andere betrokken departementen, de VNG en de MOgroep.

Tabel 1.3 Bij VSK betrokken bonden en potentieel aantal verenigingen en leden dat met
programma kan worden bereikt
2012

2013

Wel

30

42

Niet

46

34

Verenigingen

Wel

16.184

18.377

Niet

8.652

6.459

Leden

Wel

3.647.942

4.374.763

Niet

1.148.469

421.648

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

Betrokken bonden*

* Betrokken wil zeggen: één of meerdere offertes ingediend voor uitvoering van programmaonderdelen.
Gehandicaptensport Nederland en de Reddingsbrigade nemen ook deel aan het VSK-programma, maar zijn
niet in bovenstaande cijfers meegenomen.

Vanuit het programma Effectief Actief5 is Nederlands Instituut voor Sport & Bewegen (NISB)
betrokken bij het doorontwikkelen van VSK-interventies. Dat gebeurde in 2013 al bij ‘Er is
meer te winnen’, de cursus voor jeugdcoaches6. Verder is NISB betrokken bij de lokale pilots
die Halt met de KNVB uitvoert, en bij de thema’s ouderbetrokkenheid en vrijwilligersbeleid
(bijvoorbeeld door over de twee laatstgenoemde onderwerpen themadossiers samen te stellen).
Ambassadeurs

Verschillende bekende sporters, sportbestuurders en scheidsrechters hebben zich achter het
programma geschaard en dragen als ‘ambassadeurs’ bij aan het programma. Dit zijn:
•
•
•
•
•
•
•
•
•

10

Michael van Praag: voorzitter KNVB
Kevin Blom: voetbalscheidsrechter
Adam Maher: profvoetballer
Jan Siemerink: voormalig proftennisser, captain Davis Cup team
Daphne Koster: aanvoerster Nederlands vrouwenelftal voetbal
Mara Moberg: speelster Nederlands rugby sevens-team
Ruben Houkes: oud-topjudoka
Minke Booij: oud-hockeyinternational
Floris Evers: oud-hockeyinternational.

5

Zie: http://www.netwerkinbeweging.nl/index.php?p=1004627.

6

Zie:
http://www.netwerkinbeweging.nl/interventies/472?trefwoorden=winnen&leeftijdscateg
orie=&setting=&thema=&locatie=.

Zij zijn sinds het begin bij het actieplan betrokken en hebben zich tijdens diverse bijeenkomsten
en evenementen geprofileerd als ambassadeur voor een veiliger sportklimaat. Dit gebeurde
bijvoorbeeld via:
Interviews van alle ambassadeurs (zie www.veiligsportklimaat.nl);
Presentaties van Kevin Blom bij zes amateurvoetbalverenigingen;
De aanwezigheid van Floris Evers en Daphne Koster bij de ‘Sportieve opening van het
parlementaire jaar’ op 11 september 2013 in Den Haag;
Verenigings- en schoolbezoeken door Mara Moberg en Daphne Koster.

•

1.3

Uitvoering
Het programma heeft zich in het begin sterk gericht op bewustwording bij bonden en
verenigingen. Enerzijds bewustwording op de inhoud: wat is een veilig sportklimaat en hoe
borgen we dat binnen het beleid van de bond? Anderzijds bewustwording op de procesrol van
de bonden, aangezien zij het gesprek over een veiliger sportklimaat aan moeten gaan met hun
verenigingen. Begin juli 2012 kregen de bonden bericht over de toekenning van hun offertes
voor dat jaar. Effectief konden de meeste van de 30 deelnemende bonden er pas later mee aan
de slag vanwege het zomerreces.
Het maakte het er niet eenvoudiger op voor de bonden dat ze al in het najaar van 2012 ook hun
plannen moesten indienen voor 2013. Niettemin zijn de plannen van 42 bonden voor 2013
toegekend. Inmiddels kan worden geconstateerd dat de procedurele zaken rondom het
programma helder zijn en dat de inhoud centraal staat. Die lijn is in 2013 qua uitvoering ook
zichtbaar gebleken. Een veiliger sportklimaat is een onderwerp dat bij de meeste bonden een
belangrijks aandachtspunt van het strategisch meerjarenbeleid is gaan vormen.
Het tragische incident met grensrechter Richard Nieuwenhuizen in december 2012 heeft daar in
belangrijke mate aan bijgedragen en heeft geleid tot een intensivering van het programma. In
een brief van 24 april 2013 (VWS 2013) laat de minister weten dat er in de maanden daarvoor
twee ‘topberaden’ zijn geweest. Mede naar aanleiding hiervan zijn er verschillende maatregelen
benoemd, waarvan de belangrijkste zijn:
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.

Versnelling in het betrekken van verenigingen en bonden;
Tien specifieke regels binnen het voetbal;
Verhoogde betrokkenheid gemeenten via VNG;
Pilots programma ‘Veilige Publieke Taak’ door Halt;
Aanscherping van de overlastwet (beoogd in werking per 1 juli 2014);
Meer aandacht voor rol ouders;
Meer aandacht voor thema op scholen (met inzet KVLO en o.a. HvA);
Via Krajicek en Cruyff Foundation impulsen voor buurtsportcoaches.

Ten aanzien van het eerste punt, versnelling bij het betrekken van bonden en verenigingen, geldt
dat dit in 2013 zijn vruchten heeft afgeworpen. Een deel van het budget van de jaren 2014-2016
is naar 2013 verschoven en is inmiddels programmatisch belegd. In 2013 doen 42 bonden mee,
hetgeen er 12 meer zijn dan in 2012.

11

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

•
•
•

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

Ten aanzien van het tweede punt, de intensivering binnen het voetbal, geldt dat het KNVBactieplan ‘Tegen geweld, voor sportiviteit’ (KNVB, 2013) dat op 20 maart 2013 was
gepresenteerd, per 1 juli 2013 in werking is getreden. Later in dit document wordt uitgebreider
bij de inhoud van dit programma stilgestaan.
Kijken we naar de punten drie en vier, dan geldt dat in samenwerking met de KNVB en Halt er
momenteel een pilot loopt bij drie voetbalverenigingen om de sportspecifieke interventies van
Halt te testen7. In 2014 zal in samenwerking met de KNVB en de gemeenten een keuze worden
gemaakt om vijftig ‘probleemverenigingen’ gericht te gaan ondersteunen en versterken.
Uitgangspunt daarbij is om aan te sluiten bij de eigen ketenaanpak per gemeente.
Wat betreft punt vijf (overlastwet) geldt dat dit voorstel ter consultatie aan de Raad van State is
gestuurd.
Ten aanzien van punt zes (ouders) geldt dat de rol van de ouders sportbreed van grote betekenis
wordt gevonden bij het realiseren van een veiliger sportklimaat op en rond het veld. Dit najaar
zijn de eerste van 35 theatervoorstellingen van start gegaan, speciaal gericht op bewustwording
en rolopvatting bij ouders en het verenigingskader. Medio volgend jaar zal dit punt een vervolg
krijgen met een gerichte publiekscampagne.

1.4

Monitoring
VSK is een omvangrijk en ambitieus programma, dat meerdere jaren loopt en waar meerdere
partijen actief in zijn. Veiligheid van het sportklimaat is bovendien een complex thema, met
veel dimensies en raakvlakken met aanpalende thema’s.
De monitoring van de ontwikkeling van zo’n programma, alsmede van de effecten daarvan, is
daarmee geen sinecure. Zo bestonden er bij aanvang van het programma nog nauwelijks
deugdelijke registraties van vormen van ‘ongewenst gedrag’ en zijn aan het begrip ‘VSK’
meerdere dimensies te ontlenen. Stuk voor stuk zijn dat uitdagingen bij een adequate monitoring
van het programma. Daarnaast doet zich de vraag voor welke effecten waarneembaar zijn als
gevolg van het programma.
Gegeven die complexiteit is bij de vormgeving van de monitoring van het VSK-programma veel
nauwkeurigheid betracht. De monitoring van het programma is sinds de start van het
programma onderwerp geweest van gesprekken tussen programmaleiding en het ministerie. In
2012 heeft dit geleid tot concrete voorstellen alsmede een verzoek van het ministerie van VWS
aan het Mulier Instituut (MI) om, in nauwe afstemming met de VSK-programmaleiding, tot een

7

12

Zie: http://www.halt.nl/index.cfm/site/Halt%20/pageid/0C488CE7-FD54-A4D38E6E3097A95E1857/index.cfm.

concreet voorstel te komen voor een VSK-monitor. Dit voorstel is in mei 2013 goedgekeurd8.
Direct daarna zijn de werkzaamheden ten behoeve van deze eerste rapportage van start gegaan.
Doel van de VSK-monitor is om vast te stellen:

De monitor is er niet voor bedoeld, noch erop ingericht om wetenschappelijk te bepalen in
hoeverre eventuele veranderingen in het sportklimaat ook daadwerkelijk zijn toe te schrijven
aan het programma of aan onderdelen daarvan9.
Het ministerie van VWS is opdrachtgever en financier van het monitoring-programma en heeft
aan het Mulier Instituut gevraagd om de monitoring te coördineren en er in nauw overleg met de
VSK-programmaleiding handen en voeten aan te geven10.
Voor de monitor is zoveel mogelijk aangesloten bij lopende onderzoeken en processen.
Gestreefd is om optimaal gebruik te maken van de mogelijkheden van ICT teneinde de belasting
voor partijen tot een minimum te beperken.
Ten tijde van de start van de monitoring was nog niet voorzien in een adequaat
registratiesysteem. De afgelopen maanden is er door de VSK-programmaleiding hard aan
gewerkt om een dergelijk systeem – REGIS – te implementeren. Inmiddels is dit systeem
operationeel. De gegevens waarop voorliggende rapportage is gebaseerd zijn echter nog vooral
afkomstig uit registraties die zijn bijgehouden door de diverse projectleiders, en van de KNVB.

8

Op 14 december 2012 stuurde de minister een brief naar de Tweede Kamer over de
voortgang van het VSK-programma (VWS, 2012). Als bijlage was een
voortgangsrapportage opgenomen over 2012, opgesteld door NOC*NSF. Het Mulier
Instituut had hier geen bemoeienis mee.

9

Het toeschrijven van maatschappelijke veranderingen aan specifieke beleidsmatige
interventies is geen gemakkelijke opgave, en vereist een zorgvuldige onderzoeksopzet
(alsmede aanzienlijke budgetten en tijdsinvesteringen, en een ruime tijdshorizon).

10

Het MI en VSK hebben hierin ieder hun eigen rol en expertise. De VSK-leiding realiseert
de technische tools om te kunnen registreren, maakt dat de benodigde monitors worden
uitgezet, en zorgt voor voldoende draagvlak binnen de betrokken eigen organisaties om
hieraan mee te werken. Het MI adviseert de VSK-leiding over opzet en inhoud van de
registraties en de monitors (timing, doelgroepen, vraagstelling, methode, analyse). Waar
gewenst voert het MI zelf onderzoek uit, analyseert gegevens of adviseert het bij het
vinden en briefen van geschikte uitvoerders. Het MI brengt de diverse monitoronderdelen tot slot bijeen en rapporteert daarover.

13

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

1. welke voortgang met het VSK-programma wordt geboekt (lopen de onderdelen op
koers, waar moet evt. worden bijgestuurd?);
2. hoeveel en welke groepen en organisaties met het programma worden bereikt, met
welke programma-onderdelen;
3. wat daarvan de betekenis is in termen van gewenst en ongewenst gedrag en de
veiligheid binnen het Nederlandse sportklimaat.

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

In aanvulling daarop kon voor deze rapportage gebruik gemaakt worden van:
* Cijfers en tekst aangeleverd door de VSK-programmaleiding;
* Cijfers uit lopende onderzoeken (van o.a. het SCP en Veiligheid NL);
* Cijfers uit lopende onderzoeken van NOC*NSF, KNVB en het Mulier Instituut waar vragen
betreffende het VSK-programma aan zijn toegevoegd (o.a. Achmea Sportparticipatie Index,
Tevredenheidsmeting scheidsrechters/officials, Bondenmonitor en Verenigingsmonitor);
* Cijfers uit enquêtes die zijn afgenomen bij voetbalverenigingen die aan VSK gingen
deelnemen;
* Interviews met dertien deskundigen.
In bijlage 2 is een overzicht te vinden van de databestanden die voor deze rapportage zijn
ingezet.

1.5

Leeswijzer
De opbouw van dit rapport is als volgt. In de hoofdstukken 2 tot en met 8 wordt de stand van
zaken van het programma geschetst, aan de hand van de zeven door VWS onderscheiden
maatregelen en ambities. Dit gebeurt iedere keer volgens hetzelfde stramien, dat wil zeggen dat
eerst wordt geformuleerd wat de ambities waren, vervolgens welke indicatoren daarvan zijn
afgeleid en welke activiteiten er hebben plaatsgevonden en tot slot – waar dat mogelijk en
zinvol is – tot welke tastbare resultaten een en ander heeft geleid. De beschrijvingen van de
activiteiten zijn gebaseerd op teksten afkomstig van de VSK-programmaleiding. Datzelfde geldt
voor enkele best practices die in diverse hoofdstukken terug te vinden zijn (in kaders met een
dubbele rand).
In hoofdstuk 9 en 10 wordt ingegaan op de mate waarin zich veranderingen hebben voorgedaan
in de (ervaren) veiligheid van het sportklimaat, in de mate waarin sporters, niet-sporters en
verenigingsbestuurders bekend zijn met het programma, en in het belang dat zij aan dit thema
hechten. Deze informatie overstijgt de diverse genomen maatregelen.
In hoofdstuk 11 wordt verslag gedaan van de interviews met deskundigen en stakeholders,
waarin zij hun reflectie geven op het programma en de ontwikkeling daarvan.
Hoofdstuk 12 vat de belangrijkste bevindingen samen en beantwoordt de vraag hoe het is
gesteld met de voortgang in de geformuleerde ambities ten aanzien van het programma.
In bijlage 2 is nadere informatie opgenomen over de onderzoeken die voor deze rapportage zijn
benut.

14

2.

Maatregelen gericht op spelregels

Ambitie
Sporters, ouders, trainers en coaches hebben kennisgenomen van de spelregels die gelden in de sport.
Bovendien worden spelregels gewijzigd ter bevordering van de veiligheid op het veld en het spelplezier.

Indicatoren


Bonden doen onderzoek naar de top 10 van ergernissen.



Bonden nemen bij de belangrijkste probleemgebieden maatregelen op het gebied van de toepassing
van de spelregels en/of de verhoging van de spelregelkennis.



Bonden/verenigingen voeren een (evt. verplicht) spelregelbewijs in (incl. cursussen en voorlichting)



Bonden/verenigingen voeren pre-match briefing in.



Minimumaantal/-percentage sporters en publiek dat de ‘echte’ nieuwe spelregels kent.



(Nieuwe) leden, ouders en trainers/coaches wordt de spelregels geleerd (eventueel afname
spelregelmodule).



Minimumaantal/-percentage sporters vanaf 15 jaar dat een spelregelbewijs heeft en/of met goed
gevolg spelregeltoets heeft afgenomen.

2.1

Acties VSK-programma
In het kader van het programma Samen voor Sportiviteit en Respect (SSR, 2009-2012) is een
analyse gemaakt van spel- en gedragsregels (Steenbergen et al. 2010). De onderzoekers
concluderen dat sportiviteit en respect een logisch onderdeel zijn van sportbeoefening en dat
spelregels van grote invloed zijn op sportief en respectvol gedrag op de Nederlandse
sportvelden.
(Spel)regels worden wel nog vaak als iets negatiefs opgevat, terwijl ze het spel ook mogelijk
maken. Spelregels hebben bovendien een dynamisch en flexibel karakter. Er kan mee worden
‘geëxperimenteerd’. Juist de brede visie op sportiviteit en respect die de meeste sportbonden
voorstaan, biedt daarbij kansen. Nederlandse sportbonden kunnen daarom nog nadrukkelijker
gebruikmaken van spelregels om sportief en respectvol gedrag op de Nederlandse sportvelden te
stimuleren. In het VSK-programma zijn de ervaringen en activiteiten uit het SSR-programma
voortgezet en nader uitgewerkt.

15

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

Het VSK-programma richt zich op spelregels vanuit de gedachte dat deze een belangrijke rol
spelen bij de bevordering van veiligheid en spelplezier op het veld. Om de effectiviteit van
spelregels te vergroten, is het van belang dat deze zowel bekend zijn als functioneel. Aan de
hand van de indicatoren wordt vastgesteld in hoeverre dat het geval is. Na het presenteren van
de diverse ondernomen activiteiten op dit vlak (3.1), gaan we nader in op ergernissen van
sporters met betrekking tot spelregels (3.2). Vervolgd wordt met het ‘pre-match briefen’ als
mogelijkheid om irritaties weg te nemen of te voorkomen (3.3), het invoeren van
spelregelbewijzen (3.4) en de kennis van en het aanleren van spelregels (3.5). We beëindigen
het hoofdstuk met een korte samenvatting van de belangrijkste bevindingen.

Meting top 10 van ergernissen

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

Bij zestien bonden11 heeft in 2012 en 2013 onderzoek plaatsgevonden naar de top 10 van
ergernissen. Van de meeste bonden is inmiddels bekend welke maatregelen (top 3) genomen
worden om die ergernissen aan te pakken.
Spelregelcommunicatie

Onderdeel van de ambitie op het gebied van spelregels is het toegankelijk maken van de
spelregels en spelregelkennis. Inmiddels hebben twintig bonden belangstelling getoond voor de
inzet van een gezamenlijk te ontwikkelen spelregelmodule. Deze bestaat uit:
Het formuleren van de spelregels in begrijpelijke taal

In twee tranches hebben zeventien bonden hun spelregels in begrijpelijke taal vertaald.
Als de spelregels begrijpelijker omschreven zijn, is het makkelijker voor de deelnemers
om kennis van de belangrijkste spelregels op te doen.
Formuleren van de twintig belangrijkste spelsituaties met betrekking tot spelregels.

Vijf bonden (van voetbal, volleybal, tafeltennis, tennis en hockey) hebben de meest
voorkomende spelsituaties omschreven. Dit zijn situaties die vaak voorkomen en tot de
meeste discussie leiden. Door deze situaties in kaart te brengen, kunnen zij centraal
worden gesteld in voorlichting over de spelregels. Het komende half jaar zullen de
andere bonden die de spelregels al herschreven hebben aan de slag gaan met dit thema.
Het ontwikkelen van communicatiemiddelen, gericht op de jongeren van 12 tot 16 jaar.

Een eerste tranche van bonden (basketbal, gymnastiek, handbal, hockey, judo,
tafeltennis, tennis, voetbal, volleybal en watersport) is aan de slag gegaan met
verkenning op het gebied van spelregelcommunicatie. Eerste aanzet is een concept en
communicatielijn. Deze wordt in de loop van 2013-2014 in een digitale
spelregelomgeving omgezet.
De digitale omgeving (in wording) is er een waarin alle betrokkenen kennis van de spelregels
kunnen opdoen. Door middel van ‘Spelregels in begrijpelijke taal’ en ‘De meest voorkomende
wedstrijdsituaties’ krijgen de bezoekers een praktijkgerichte inkijk in de spelregels.
Spelregelbewijs

Deelnemers kunnen via online toetsen hun kennis testen en eventueel via een eindtoets een
spelregelbewijs behalen. De KNVB heeft inmiddels besloten het spelregelbewijs voor Bjunioren met ingang van het seizoen 2014-2015 in te voeren. Andere bonden hebben ook
belangstelling getoond voor het spelregelbewijs. Er is ondertussen een pilot gestart onder dertig
verenigingen. De uitkomsten hiervan worden gebruikt als invoer voor het centrale project.

11

16

De bonden van: base- en softball, basketball. floorball, handbal, handboog, hippische
sport, judo, klim- en bergsport, rugby, tennis, toerfietsen, volleybal, watersport,
ijshockey en zwemsport.

Downloadcentrum voor trainers/coaches

Doelgroep

In eerste instantie zijn jongeren van 12 tot 16 jaar de focusgroep, maar alle leeftijdsgroepen
kunnen er gebruik van maken. Medio november 2013 is de eerste complete webomgeving
uitgerold, bij de KNVB. Tot en met september 2013 zullen nog acht bonden volgen.
Ad hoc spelregelacties

Enkele bonden hebben ad hoc communicatiemiddelen op basis van spelregels
ontwikkeld.
 De Handboog Bond combineerde de meting van de top 10 van ergernissen met de
‘Spelregels in begrijpelijke taal’ om te komen tot een bondige weergave van de
spelregels voor indoor boogschieten. Deze tekst heeft de bond als boek uitgegeven.
 De Triathlon Bond heeft een poster ontworpen met daarop de belangrijkste
wedstrijdregels. Deze poster wordt bij inschrijving voor een evenement (digitaal)
verspreid en ook op de wedstrijdlocaties getoond.
 Het Watersportverbond heeft een poster gemaakt met de regels voor wedstrijdzeilen.
 De KNVB heeft een pilot gedraaid met het spelregelbewijs, om de behoefte daaraan te
peilen bij de verenigingen en voetballers.
Aanpassen spelregels
Twee jaar geleden heeft de KNHB de self-pass ingevoerd (een pass naar jezelf bij een vrije bal),
vooral om minder dode spelmomenten te hebben. Maar het gevolg van die maatregel is ook
dat er geen tijd meer is om verhaal te halen bij de scheidsrechter.
Met ingang van volgend seizoen kan een team worden gestraft als een coach zich misdraagt.
Dan moet er tijdelijk een speler naar de kant. Hoewel deze nieuwe regel zorgde voor discussie
binnen het hockeywereldje is de bond vastbesloten en gaat deze ervan uit dat deze nieuwe
regel wangedrag van de coach tegengaat. “De KNHB is niet bang om regels aan te passen als
daar reden voor is,” aldus directeur Johan Wakkie.
Spelregelcafés

De Week van de Scheidsrechter (4-13 oktober 2013) wordt sportbreed georganiseerd, zodat
verenigingen hun scheidsrechters kunnen bedanken voor hun inzet. De KNVB heeft een begin
gemaakt met spelregelcafés. In die week zijn er tien cafés gehouden voor in totaal zeventig
verenigingen. Het hoofdthema van deze bijeenkomst was de invoering van het spelregelbewijs
voor B-junioren. Tijdige informering over de invoering van het spelregelbewijs en de aanreiking
van handvatten en tools, moet de verenigingen in staat stellen om hun B-junioren op de toets
voor te bereiden.

17

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

Aangezien de trainer/coach primair verantwoordelijk voor het overbrengen van spelregelkennis,
wordt een downloadcentrum ingericht waar hulpmiddelen aangeboden worden. Het
downloadcentrum is een onderdeel van de spelregelmodule die op dit moment in ontwikkeling
is en zal binnen hetzelfde tijdspad geïmplementeerd worden.

In december 2013/januari 2014 zullen de NBB en de Nevobo een spelregelcafé uitvoeren, beide
met een spelregelbewijs als hoofdthema.

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

2.2

Onderzoek bonden top 10 ergernissen
Aan onregelmatigheden op en om velden gaan veelal ergernissen vooraf over de gang van zaken
tijdens de wedstrijd. Uit eerdere projecten is bekend dat er winst te behalen valt, door te bezien
of een deel van deze ergernissen kan worden weggenomen (Steenbergen et al., 2011). Om die
reden is in 2012 en 2013 onderzoek gedaan naar de ‘top 10’ van ergernissen onder betrokkenen
in de sport. De onderzoeken zijn uitgevoerd onder ledenpanels (arbitrage, trainer/coach, publiek,
bestuur, andere rol) die zijn samengesteld door de bonden die aan het onderzoek meededen. Zie
bijlage 1 voor de gehele top 10 (B.1) en een top 3 per tak van sport (B.2).
De grootste bron van ergernis vormt commentaar op beslissingen van scheidsrechters: 43
procent van de sporters ergert zich hieraan (figuur 2.1). Onder teamsporters is dat zelfs 55
procent (Totta, 2013). Bij individuele sporters is mondelinge agressie de belangrijkste ergernis
(21%). Bij jurysporten is de belangrijkste ergernis een partijdige arbitrage (36%). Vrijwel alle
sporters (92%) kunnen makkelijk kwesties opnoemen waar zij zich aan ergeren. Bij individuele
sporten zijn de meeste mensen te vinden die zich helemaal niet ergeren (18%), bij teamsporten
de minste (4%).
Figuur 2.1 Vijf veelgenoemde12 ergernissen, naar type sport (in procenten)

Totaal

Individueel

Team

Jury

100
80
60

55
43

20

43

35

34

40

20

14

40

34
23

21

43

33

36
23

22

18

26

18

17

7

8

11
4

0
Commentaar
Niet
op beslissing consequent
scheidsrechter
fluiten

Mondelinge
Partijdige
Gebrekkige
agressie scheidsrechter regelkennis

Ik heb me niet
geërgerd

Bron: Totta, Onderzoek naar positieve aspecten en ergernissen in de sport 2013 (bewerking: Mulier Instituut)

12

18

Niet in figuur, wel genoemd: arbitrage beïnvloeden; verkeerde beslissingen arbitrage;
vals spelen; arbitrage niet kordaat; zeuren tegen eigen teamgenoten; troep of lawaai
maken; wachttijden te lang.

Volgend op dit onderzoek naar de ergernissen kunnen bonden voor 2014 een voorstel indienen
voor top 3-maatregelen die betrekking hebben op spelregels. Onderzoek naar top 10-ergernissen
wordt in de komende jaren uitgebreid onder bonden die nog niet meededen, en herhaald onder
bonden die al eerder deelnamen.

Invoering verplicht spelregelbewijs
De invoering van het spelregelbewijs moet een instrument zijn om de spelregelkennis onder de
betrokkenen te vergroten. Zoals eerder vermeld, is de KNVB vanuit het programma al actief aan
de slag gegaan om de invoering breed uit te rollen.
Niet-VSK-bonden
In de Bondenmonitor zijn alle bonden uitgenodigd. Uiteindelijk hebben 58 bonden
deelgenomen (34 VSK-bonden, 24 niet-VSK-bonden). Van de 24 niet-VSK-bonden13 die zijn
bevraagd in de Bondenmonitor geven er vier aan dat ze een verplicht spelregelbewijs hanteren
(tabel 2.1). Zeven bonden bieden op dit moment een spelregelcursus of -quiz aan met als doel
om de regels onder de aandacht te brengen bij verschillende doelgroepen.
Tabel 2.1 Verplicht spelregelbewijs of een spelregelcursus of -quiz beschikbaar voor
betrokkenen of ingevoerd in de bond onder niet-VSK bonden, in absolute aantallen
Ja, dit
doen we

We zijn van plan
om dit te gaan
doen/aan te bieden

Nee, dit
doen we
niet

Een verplicht spelregelbewijs

4

0

20

Een spelregelcursus, spelregelquiz

7

1

16

Bron: NOC*NSF/Buro7, Bonden peiling VSK, in Bondenmonitor 2012 (dataverzameling: okt. '13)

Verenigingen
Ruim de helft (59%, figuur 2.2, pag. 20) van de VSK-voetbalverenigingen geeft aan bekend te
zijn met de maatregel ‘invoering spelregelbewijs voor jeugdspelers’. Slechts 3 procent geeft aan
dat ook daadwerkelijk te doen op de eigen vereniging. Dit spelregelbewijs is ook (nog) niet
verplicht. Ook spelregelbijeenkomsten zijn inmiddels meer gemeengoed. Voor veel mogelijke
maatregelen geldt dat die wel al bekend zijn, maar nog niet altijd worden toegepast.
Tegelijkertijd moet de communicatie over het spelregelbewijs nog starten.

13

In de bondenmonitor is deze vraag niet voorgelegd aan VSK-bonden.

19

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

2.3

Figuur 2.2 In hoeverre is jouw voetbalclub bekend met onderstaande acties of heeft hier
gebruik van gemaakt?

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

Onbekend mee

Spelregelbijeenkomst

Bekend mee

24

Invoering van een
spelregelbewijs voor
jeugdspelers

Gebruik van gemaakt / doen we op de club

61

15

41

0

20

56

40

60

3

80

100

Bron: KNVB, Pilot VSK-verenigingen 2013 (dataverzameling: mei t/m aug. '13)

De KNVB is op dit moment bezig met de ontwikkeling van het spelregelbewijs. De pilot is
geweest en middelen worden ontwikkeld. Het is dus om die reden niet verwonderlijk dat
verenigingen nog niet allemaal op de hoogte zijn.
Sporters
Op dit moment zijn er nog geen cijfers bekend over het aandeel sporters dat in het bezit is van
een formeel spelregelbewijs. Op termijn komen deze cijfers beschikbaar via REGIS, het
registratiesysteem voor het VSK-programma.

2.4

Invoering pre-match briefing
Contact tussen tegenstanders en scheidsrechter voorafgaand aan de wedstrijd is een tweede
‘interventie’ waarvan eerder is vastgesteld dat deze kan bijdragen aan het beter beheersbaar
maken van emoties (Steenbergen, 2010).
In de week van de scheidsrechter 2013 werd een begin gemaakt met het sportbreed invoeren van
een pre-match briefing. Deze ontmoeting tussen de aanvoerders en/of begeleiders van beide
teams en de arbitrage van dienst, voorafgaand aan de wedstrijd, moet bijdragen aan uniforme
regelbeleving op en rond de wedstrijd.
Niet-VSK-bonden
Ruim een derde (9 van de 24) van de niet-VSK-bonden geeft aan pre-match briefing te hanteren
(tabel 2.2). De overige vijftien bonden geven aan ook niet van plan te zijn om dit te gaan doen.
Tabel 2.2 Pre-match briefing ingevoerd in de bond, absolute aantallen
Ja, dit doen we

We zijn van plan om dit te Nee, dit doen
gaan doen/aan te bieden
we niet

Pre-match briefing of een vorm van
overleg tussen arbitrage/jury/official
9
0
en aanvoerders/begeleiders
voorafgaand aan een wedstrijd
Bron: NOC*NSF/Buro7, Bonden peiling VSK, in Bondenmonitor 2012 (dataverzameling: okt. ‘13)

20

15

Verenigingen

Tabel 2.3 Vormen van pre-match briefing ingevoerd in de vereniging (percentage
verenigingen)
Type sport

Voor aanvang wedstrijden is er overleg
tussen arbitrage/officials en
aanvoerders/begeleiders over de
manier waarop we de wedstrijd ingaan
gericht op sportiviteit en respect

Verenigingen
2013

Voetbal

Andere
teamsporten

Overige
sporten

37

36

34

38

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspeiling VSK 2013 (dataverzameling: sept./okt. '13)

In het amateurvoetbal geeft een op de drie VSK-voetbalverenigingen aan (tabel 2.4) dat bij
(bijna) alle wedstrijden een pre-match briefing plaatsvindt. Dit cijfer is hiermee vergelijkbaar
met dat van reguliere voetbalverenigingen (tabel 2.3). Bij 14 procent vindt dit gesprek nooit
plaats.
Tabel 2.4 Is er voor aanvang van wedstrijden overleg (tussen de scheidsrechters en
aanvoerders) over de manier waarop we de wedstrijd ingaan gericht op sportiviteit en
respect?
VSK-voetbalverenigingen
Bij alle wedstrijden

8

Bij bijna alle wedstrijden

26

Bij enkele wedstrijden

32

Nooit
Weet ik niet

14
19

Bron: KNVB, Pilot VSK-verenigingen 2013 (dataverzameling: mei t/m aug. '13)

2.5

Aanleren van en bekendheid met spelregels
Ontbijt voor sportiviteit
Bij de start van het nieuwe squashseizoen heeft Squashvereniging Amsterdam (SVA) een ontbijt
georganiseerd dat in het teken stond van Veilig Sportklimaat. Niet alleen alle leden waren
daarbij aanwezig, maar ook hun ouders. Daarbij werd stilgestaan bij de voorwaarden die nodig
zijn om op een sportieve en veilige manier de sport te kunnen beleven. Daarnaast was er
aandacht voor de spelregels, sportiviteit en wederzijdse kennismaking.
Doordat de kinderen elkaar beter leerden kennen ontstond er een echt teamgevoel en de
ouders voelden zich bovendien betrokken, omdat ze de spelregels nu ook beter begrepen.

21

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

Veel verenigingen zijn al aan de slag gegaan met vormen van pre-match briefing. In 2013 gaf
37 procent van de verenigingen aan dat bij hen arbitrage en aanvoerders of begeleiders voor
aanvang van de wedstrijd overleg voeren over de wijze waarop zij wedstrijd ingaan, gericht op
sportiviteit en respect (tabel 2.3).Wellicht lijkt dit aandeel aan de hoge kant, maar de tendens
komt overeen met de bevinding dat ‘zelfs’ een aantal niet-VSK-bonden (9) deze maatregel
ingevoerd heeft.

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

Eerder werd al verondersteld dat bekendheid met de regels een belangrijke voorwaarde is voor
veiligheid en spelplezier. Daarnaast worden spelregels met regelmaat vernieuwd. In hoeverre
zijn de eigen spelregels bekend bij de gebruikers zelf?
Bevolking
Bijna zestig procent (tabel 2.5) van alle Nederlanders die betrokken zijn bij de sport14 geven aan
dat er geen nieuwe spelregels zijn ingevoerd in het afgelopen seizoen. Dat is aanzienlijk meer
dan onder de bevraagde arbitrage15. Bij twee derde van de bondsscheidsrechters zijn in de
categorie waarin zij fluiten het afgelopen jaar nieuwe spelregels ingevoerd. Duidelijk is dat ook
kennis van spelregels niet vanzelf tot stand komt, en dat er actief aan moet worden bijgedragen
om die kennis te verspreiden.
Tabel 2.5 Zijn er het afgelopen seizoen voor de sporten waar u bij betrokken bent nieuwe
spelregels ingevoerd? Het gaat hierbij om de sport(en) waarbij u als sporter, ouder van
sportend kind, vrijwilliger, publiek betrokken bent (basis = betrokkenen in de sport)
Ja

Nee

N.v.t./Weet ik niet

Nieuwe spelregels ingevoerd (bevolking/sporters)

11

59

30

Nieuwe spelregels ingevoerd (bondsscheidsrechters)

69

25

6

Bronnen: NOC*NSF/GFK, Sporterspeiling VSK, in Achmea Sportparticipatie Index September 2013
(dataverzameling: sept. ‘13)
NOC*NSF/Buro7, Scheidsrechters/officials peiling VSK, in Tevredenheidsmeting Scheidsrechters/officials
2013 (dataverzameling: okt./nov. ‘13)

Arbitrage
Scheidsrechters betonen zich in het algemeen optimistisch over de spelregelkennis van sporters.
Bijna de helft van de bondsscheidsrechters (53%, tabel 2.6) is van mening dat het grootste
gedeelte sporters bekend is met recent ingevoerde regels. Daarentegen is het volgens de
scheidsrechters aanzienlijk slechter gesteld met de spelregelkennis van de toeschouwers. Slechts
16 procent van de bondsscheidsrechters denkt dat het grootste gedeelte of bijna alle supporters
nieuwe regels kent. Het lijkt van belang om bij het verbeteren van de spelregelkennis juist ook
aandacht te besteden aan deze groep.

22

14

Gedefinieerd als: als sporter en/of als toeschouwer bij de sport betrokken zijn geweest
in de afgelopen twaalf maanden.

15

Dit betreft uitsluitend bondsscheidsrechters.

Tabel 2.6 Welk gedeelte van sporters/toeschouwers is bekend met de nieuwe regels?
(scheidsrechters waarbij nieuwe spelregels zijn ingevoerd, percentage bondsscheidsrechters)
Spelregelkennis
toeschouwers

(Bijna) allemaal

21

3

Het grootste gedeelte

32

13

Ongeveer de helft

16

19

Het kleinste gedeelte

17

27

(Bijna) geen enkele

10

27
11

5
Weet ik niet
Bron: NOC*NSF/Buro7, Scheidsrechters/officials peiling VSK, in Tevredenheidsmeting
Scheidsrechters/officials 2013 (dataverzameling: okt./nov. ‘13)

Verenigingen
Hoewel er (nog) geen verplicht spelregelbewijs is, moeten bij ruim de helft van de verenigingen
de leden spel-/wedstrijdregels leren kennen (tabel 2.7). Dat percentage is afgenomen in
vergelijking met 2008, toen nog bij 70 procent van de verenigingen de leden spel/wedstrijdregels moesten leren. Een duidelijke verklaring hiervoor ontbreekt. Mogelijk is het
accent van de aandacht binnen verenigingen wat verschoven, weg van spelregelkennis naar
andere thema’s (zoals meer algemene gedragsregels). Een uitvergroting naar sporttak16 in 2013
laat zien dat het leren kennen van spel- en wedstrijdregels aan leden bij voetbalverenigingen
minder aan de orde is (34%) dan bij andere sporten.
Tabel 2.7 Wijzen waarop de vereniging specifiek aandacht besteedt aan het bevorderen van
correct gedrag, vergelijking meting (ja-antwoorden indien van toepassing; percentage
verenigingen)
2008

Verenigingen
2011
2013

Leden moeten de spel/wedstrijdregels leren kennen
(bijvoorbeeld via een spelregelcursus,
70
63
spelregelbewijs)
Bron: Mulier Instituut, Verenigingspeiling VSK 2013 (dataverzameling: sept./okt. '13)

58

Voetbal
2013
34

Verenigingen die aandacht besteden aan het aanleren van spelregels doen dit overwegend
tijdens trainingen/lessen (52%) en door aan nieuwe leden bij de eerste trainingen/lessen de
spelregels uit te leggen (47%, tabel 2.8, pag. 24). Een op de vijf verenigingen organiseert
speciale bijeenkomsten of een spelregelquiz/-spel. 3 procent van de verenigingen heeft een
spelregelbewijs voor de leden. Ongeveer een op de zeven verenigingen geeft aan dat het kennen
van regels voor hun vereniging niet van toepassing is, hierbij valt te denken aan verenigingen
voor sporten als toerfietsen, (hard)lopen, schaatsen en wandelen.

16

De voetbalverenigingen 2013 zijn eveneens onderdeel van het totale aantal verenigingen
2013.

23

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

Spelregelkennis
sporters

Tabel 2.8 Manieren waarop de vereniging aandacht besteedt aan het kennen van de
spelregels (percentage verenigingen)

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

Verenigingen
2013
Tijdens trainingen/lessen is er regelmatig aandacht voor de spelregels

52

Nieuwe leden wordt bij de eerste trainingen/lessen de spelregels aangeleerd

47

De spelregels zijn terug te vinden op de website

28

Bij overtreding wordt er aandacht aan besteedt

25

Er is regelmatig aandacht voor de spelregels in correspondentie naar leden (nieuwbrief, etc.)

22

Bijeenkomst(en) over spelregels (spelregels worden aangeleerd)

13

Spelregelquiz/spelregel spel

6

Spelregelbewijs voor leden

3

Anders

3

Niet

5

N.v.t.
Bron: Mulier Instituut, Verenigingspeiling VSK 2013 (dataverzameling: sept./okt. '13)

17

De bijeenkomsten voor spelregels, de spelregelquiz en het spelregelbewijs zijn met name
gericht op huidige leden (tabel 2.9). Bijeenkomsten zijn daarnaast ook met name gericht op
nieuwe leden, scheidsrechters en trainer/coaches. Spelregelquizen en -spellen zijn behalve op
huidige leden met name gericht op jeugdleden. Het spelregelbewijs is behalve voor huidige en
nieuwe leden ook bedoeld voor scheidsrechters (31%) en trainers/coaches (24%). De genoemde
spelregelactiviteiten richten zich niet op toeschouwers en in mindere mate op (overige)
vrijwilligers en ouders van jeugdleden.
Tabel 2.9 Groepen waarop de spelregelbijeenkomsten, spelregelquiz, spelregelbewijs bij
verenigingen gericht zijn (percentage verenigingen)
Bijeenkomsten
over spelregels

Spelregelquiz/
-spel

Spelregelbewijs
voor leden

Nieuwe leden

66

33

70

Huidige leden

56

62

73

Specifiek met jeugdleden

31

56

15

Ouders van nieuwe jeugdleden

27

10

5

Ouders van huidige jeugdleden

25

25

5

Scheidsrechters

59

22

31

Trainers/coaches/(bege)leiders

49

28

24

(Overige) vrijwilligers

12

6

10

Juryleden

10

3

0

Toeschouwers

6

3

0

Anders
6
0
Bron: Mulier Instituut, Verenigingspeiling VSK 2013 (dataverzameling: sept./okt. '13)

9

Van de VSK-voetbalverenigingen gaan twee op de drie verenigingen actief in gesprek met de
leden over het kennen van de spelregels (tabel 2.10). Meestal gebeurt dat een paar keer per
seizoen. Tegelijk geeft ook een derde aan hier helemaal niet actief over in gesprek te gaan.

24

Tabel 2.10 Hoe vaak gaat de voetbalvereniging actief in gesprek over het kennen van de
spelregels? (percentage verenigingen)
VSK-voetbalverenigingen
Rondom alle wedstrijden

1
29

Eens per seizoen

18

Alleen bij veelvuldig overtreden van de spelregels

14

Anders/wanneer het nodig is

3

Weet ik niet
We gaan hier niet actief over in gesprek
Bron: KNVB, Pilot VSK-verenigingen 2013 (dataverzameling: mei t/m aug. '13)

2
33

Sporters
Van degenen die zelf sporten of die op andere wijzen betrokken zijn bij de sport geeft een op de
vijf aan dat zij nieuwe spelregels leren door een spelregelquiz of van de vereniging zelf (tabel
2.11). Bij de helft van de Nederlanders die betrokken zijn bij de sport gebeurt dit niet. Dat is
opvallend, omdat bestuurders van sportverenigingen eerder (tabel 2.7) in meerderheid (58%)
hadden aangegeven dat de leden onderwezen worden in de spel- en wedstrijdregels.
Tabel 2.11 Wordt u als betrokkene in de sport spelregels geleerd bijvoorbeeld door een
vereniging of door een spelregelquiz of- bewijs? (percentage sportbetrokken Nederlanders)
Sportbetrokken
Nederlanders

2.6

Ja

20

Nee

50

N.v.t./Weet ik niet
Bron: NOC*NSF/GFK, Sporterspeiling VSK, in Achmea Sportparticipatie Index September 2013
(dataverzameling: sept. ‘13)

30

Conclusie








De veronderstelling dat de aanwezigheid en kennis van duidelijke spelregels een
bijdrage kan leveren aan veiligheid en plezier lijkt op basis van onderzoek naar de top
10 van ergernissen per sportbond gerechtvaardigd. Van de vijf meest genoemde
ergernissen zijn er vier (in)direct aan regelkennis gerelateerd.
De maatregelen van het VSK-programma met betrekking tot spelregels zijn vooral
gericht op het ‘updaten’ van de spelregels naar de wensen van de gebruikers (arbitrage
en sporters) en het aanleren van deze nieuwe regels.
Tegelijkertijd lijkt de aandacht vanuit de verenigingen voor de spelregelkennis de
afgelopen jaren te zijn afgenomen. Minder verenigingen leren leden spel- of
wedstrijdregels aan dan in 2008 (70% vs. 58%).
Voetbalverenigingen zijn met veel mogelijke maatregelen goed bekend, maar passen
die niet allemaal toe. Dat geldt ook voor, de nog niet verplichte, spelregelbewijzen en
spelregelbijeenkomsten (resp. 3% en 15% onder verenigingen die meedoen aan het
VSK-programma).

25

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

Een paar keer per seizoen

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek



26

In de week van de scheidsrechter is aandacht besteed aan het sportbreed uitrollen van
pre-match briefing in 2014. Dit onderdeel, waarbij aandachtspunten voor sportiviteit en
respect voorafgaand aan de wedstrijd onder de aandacht worden gebracht, wordt in het
voetbal – zowel betaald als amateur – al veelvuldig toegepast. Ruim een op de drie
verenigingen geeft aan dit bij (bijna) alle wedstrijden te doen.

3.

Maatregelen gericht op het tuchtrecht

Ambitie
Elke bij NOC*NSF aangesloten sportbond heeft een transparant en uniform systeem van reglementen met
bezwaar- en beroepsprocedures, zowel voor competitie als voor algemeen tuchtrecht, doping en seksuele
intimidatie, gebaseerd op een sportbrede blauwdruk tuchtrecht.

Indicatoren


De KNVB heeft straffen voor geweld tegen officials verzwaard. (En sportbreed wordt bekeken of
via tuchtrecht zwaarder gestraft moet worden bij geweld tegen officials.)



Er is sportbrede kennisdeling op het gebied van de strafmaat (tuchtrecht) bij excessen.
Concreet gaat dit leiden tot de volgende acties:
o

Uniformiteit van de strafmaat wordt geagendeerd bij sportbrede bijeenkomsten.

o

We komen tot een richtlijn, waarin we de kaders van de strafmaat bij excessen
schetsen.
We maken – voor zover mogelijk binnen de grenzen van de privacywetgeving –

o

jurisprudentie op het gebied van excessen sportbreed toegankelijk.


Bonden hebben een transparant systeem van reglementen gerealiseerd (waar mogelijk
gebaseerd op blauwdruk NOC*NSF).



3.1

Tuchtrechtspraak wordt adequaat georganiseerd.

Acties VSK-programma
Voor het tuchtreglement Seksuele Intimidatie is een blauwdruk ontwikkeld. In de Algemene
Vergadering (AV) van NOC*NSF van november 2011 is besloten dat alle bonden het tuchtrecht
seksuele intimidatie (SI) verplicht moeten organiseren volgens de blauwdruk17 en dat de
bonden hierop geaudit worden door een onafhankelijke, door NOC*NSF ingestelde,
auditcommissie18.

17

Voor meer info over de blauwdruk, zie:
http://www.nocnsf.nl/cms/streambin.aspx?requestid=3986CD62-7483-4157-95D2C82DF6308E35.

18

Leden auditcommissie:
Prof. Mr. Marjan Olfers (hoogleraar sport en recht VU, advocaat partner bij VMW Taxand).
Drs. Marianne Dortants (programmacoördinator en docent van de Opleiding Organisatie,
Cultuur en Management USBO).
Fedde Boersma (adjunctdirecteur/stafmedewerker Scouting Nederland).

27

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

Het tuchtrecht is de belangrijkste strafmaatregel die in de sport bestaat. Deze is sterk repressief
van aard. Daarom is het voor de sportbonden van groot belang dat alle reglementen, bezwaaren beroepsprocedures transparant zijn en dat het tuchtrecht adequaat georganiseerd is (waar
mogelijk gebaseerd op een blauwdruk van NOC*NSF).

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

Alle bonden zijn aan de slag gegaan om ofwel aansluiting te zoeken bij Instituut
Sportrechtspraak (ISR) – die inmiddels een positieve audit heeft gehad – ofwel zelf het
tuchtrecht SI op orde te brengen. Inmiddels is via de audit gebleken dat 48 sportbonden voldoen
(soms op enkele details na) en 8 bonden (nog) niet. De overige bonden moeten nog een
(definitieve) audit ontvangen.
Op dit moment (november 2013) zijn 41 bonden aangesloten bij het ISR. En 16 bonden zijn
bezig met (het bekijken van de mogelijkheden tot) aansluiting. Door aansluiting bij het ISR – en
alle procedures en aanpassingen bij de bond die daarvoor nodig zijn – hebben deze bonden op
een adequate en uniforme wijze tuchtrecht geregeld. 4 andere bonden zijn financieel
ondersteund om de tuchtrechtspraak up to date te brengen. Alle ondersteunde bonden voldoen
hierdoor op het gebied van de reglementen seksuele intimidatie aan de vereisten van de
blauwdruk van NOC*NSF.
De AV van NOC*NSF heeft in mei 2013 vastgesteld dat sportbrede kwalitatieve waarborgen op
het gebied van tuchtrecht ontwikkeld gaan worden. Deze waarborgen zullen in mei 2014
worden vastgesteld.
Het VSK-programma zet in op een sportbrede beweging om nut en noodzaak van een goed
tuchtrecht onder de aandacht te brengen. Voorbeelden hiervan zijn het seminar tuchtrecht dat in
april 2013 ruim 120 deelnemers trok en bijeenkomsten met bondsvertegenwoordigers en
inhoudelijke deskundigen19 die inmiddels al vijf keer plaatsvonden.
Vanuit tuchtrecht is nog geen actie genomen op het sportbreed invoeren van tuchtrecht tegen
geweld tegen officials. Het VSK-programma is wel bezig met een sportbrede afstemming met
het Ministerie van Veiligheid en Justitie om grensoverschrijdend gedrag in zijn algemeenheid
uniformer aan te pakken.
In 2012 is er een inventarisatie deelprogramma tuchtrecht gehouden. Deze inventarisatie brengt
de huidige situatie (foto 2012) in beeld, alsmede de gewenste acties (foto 2016) voor de
toekomst. De belangrijkste conclusie is dat er weinig discussie is over het belang van
onafhankelijk en transparant tuchtrecht, maar dat er ook drempels zijn om dit goed te regelen.
Zo zijn de hindernissen bij toetreding tot het ISR: hoge kosten, traject aansluiting, gebrek aan
sportspecifieke kennis en onverenigbare reglementen

19

28

Het gaat om advocaten en rechters met veel ervaring in en affiniteit met de sport. Het
gaat om vertegenwoordigers van Dopingautoriteit en Instituut Sportrechtspraak.

De inventarisatie heeft een vervolg gekregen in een seminar en vervolgstappen. Concreet werkt
VSK op basis van vijf speerpunten aan een beter tuchtrecht:

Bron: Opgave VSK-programma (aanlevering: sept./okt. 2013)

3.2

Zwaarder bestraffen geweld tegen officials
De KNVB heeft met de aanpak van excessen in specifieke reglementen en richtlijnen
opgenomen dat overtredingen tegenover scheidsrechters/officials zwaar worden bestraft en zelfs
reglementair gekoppeld zijn aan vaste minimumstraffen.
Het bestraffen van geweld tegen officials blijkt na inventarisatie uitsluitend een
voetbalprobleem. De straffen voor teams en spelers die officials molesteren zijn door de bond
verzwaard. Sinds 1 juni 2011 werkt de KNVB, na goedkeuring van de Algemene

ledenvergadering Amateurvoetbal, met deze zwaardere straffen. Hoe hoog de straffen
voor die tijd waren is bij de bond niet bekend, dat verschilde sterk per overtreding. Maar
dat de huidige straffen vele malen hoger zijn, is duidelijk. Er wordt onder meer gewerkt
met individuele minimumstraffen van 36 maanden schorsing bij mishandeling (slaan,
trappen) en collectieve minimumstraffen waarbij het team vijf winstpunten inlevert en een
boete krijgt van 300 euro. Tegelijk zijn de maximumstraffen ook verhoogd naar ontzegging
lidmaatschap en competitie-uitsluiting.

3.3

Sportbrede kennisdeling bij excessen
Het VSK-programma organiseert bijeenkomsten, seminars en rondetafelgesprekken. De KNVB
neemt als meest actieve bond hierin de leiding. De inspanningen staan beschreven in 3.1.

29

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

1. Creëren van een vergroot bewustzijn van nut en noodzaak van tuchtrecht
Meer communicatie rond het onderwerp, blijven communiceren met stakeholders
2. Uniformiteit op het gebied van de aanpak van grensoverschrijdend gedrag
We onderzoeken de relatie tussen tuchtrecht en strafrecht, wat moet resulteren in overleg
met het Ministerie van Veiligheid en Justitie om afstemming sportbreed te bespreken.
3. Gezamenlijk formuleren en vaststellen van kwalitatieve waarborgen op het gebied van
tuchtrecht
Hierbij zijn de uitkomsten van de inventarisatie leidend. Er wordt momenteel al gewerkt
aan een sportbrede richtlijn met betrekking tot publicatie en communicatie rond de
uitkomst van tuchtzaken (in afstemming met CBP).
4. Faciliteren van bonden bij de implementatie van de kwalitatieve waarborgen
We nemen drempels weg om toetreding tot het ISR mogelijk te maken en omschrijven
de rol van de aanklager in de sport om de kwaliteit van rechtspraak te verhogen.
5. Inrichten van een sportbreed expertisepunt op het gebied van tuchtrecht
Een centraal punt waar alle kennis en ervaring op het gebied van tuchtrecht samenkomt

3.4

Transparante reglementen en adequate tuchtrechtspraak

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

De VSK-acties op dit onderdeel illustreren de aandacht die er vanuit het programma is voor dit
onderdeel. Deze staan beschreven in 3.1 en betreffen onder meer:




Verplicht voldoen aan blauwdruk tuchtrecht seksuele intimidatie NOC*NSF
Stimuleren aansluiting bonden bij instituut sportrechtspraak
Instellen auditcommissie

De inventarisatie deelprogramma tuchtrecht heeft vijf speerpunten voor een beter tuchtrecht
opgeleverd die vanuit de bonden geformuleerd werden. Deze staan beschreven in 3.1.
Vaststelling van vorderingen op het gebied van adequate tuchtrechtspraak komt in volgende
rapportages aan bod.

3.5

Conclusie








30

In de afgelopen jaargang heeft NOC*NSF de relatie tussen tuchtrecht en strafrecht
onderzocht, wat als basis dient voor het overleg met Ministerie van Veiligheid en
Justitie om afstemming sportbreed te bespreken.
Inventarisatie heeft plaatsgevonden, daarbij hebben de bonden zelf vijf speerpunten
benoemd die zij belangrijk achten bij het verbeteren van het tuchtrecht.
Het thema heeft de aandacht van de sportbonden. Op het seminar tuchtrechtspraak in
april 2013 waren ruim 120 deelnemers aanwezig.
De AV van NOC*NSF heeft in mei 2013 vastgesteld dat sportbrede kwalitatieve
waarborgen op het gebied van tuchtrecht ontwikkeld gaan worden. Deze waarborgen
zullen in mei 2014 worden vastgesteld.
De KNVB werkt sinds 1 juni 2011 met zwaardere straffen bij geweld tegen officials.

4.

Maatregelen gericht op gedragsregels

Ambitie
Gedragsregels nemen een prominente plaats in om ongewenst gedrag in de sport aan te pakken en te
voorkómen.

Indicatoren

4.1



Bonden/verenigingen voeren gedragsregels in (gebaseerd op sportbreed format NOC*NSF).



(Nieuwe) leden, ouders, en trainers/coaches worden gedragsregels geleerd.



Minimumaantal/-percentage sporters en publiek dat de (nieuwe) gedragsregels kent

Acties VSK-programma
In het kader van het programma Samen voor Sportiviteit en Respect (SSR, 2009-2011) is een
analyse gemaakt van spel- en gedragsregels (Steenbergen et al. 2010). Onderzoekers
concluderen dat het creëren van bewustzijn en urgentiebesef bij sportverenigingen een
belangrijke succesfactor is voor implementatie van gedragsregels. Sportverenigingen moeten
zichzelf verantwoordelijk voelen voor het doorvoeren van gedragsregels. Bonden moeten samen
met verenigingen zoeken naar beleid, acties, oplossingen en plannen. Genoemde bevindingen
werken door in aanpak en uitvoering van dit onderdeel in het VSK-programma. Het VSKprogramma richt zich met name op de verenigingen om gedragsregels bij de leden onder de
aandacht te brengen.

Nieuwe leden, nieuw gedrag
Commentaar op de scheidsrechter – welke sport heeft er niet mee te maken? In het hockey
komt dat commentaar meestal niet van de spelers maar met name van ouders, coaches en
toeschouwers. Het aantal hockeyleden is in de afgelopen tien jaar bijna verdubbeld. Er staan
dus steeds meer ouders langs de kant die zelf nooit hebben gehockeyd. Om die reden is de
Hockeybond jaren geleden al begonnen om de leden bewust te maken van de spel- en
gedragsregels.
De Hockeybond beseft dat ze bestuurders van verenigingen – ondanks de jarenlange
inspanningen – moeten blijven voeden. Vooral ook omdat er om de paar jaar
bestuurswisselingen plaatsvinden en de overdracht niet altijd goed plaatsvindt.

31

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

In tegenstelling tot spelregels en tuchtrecht zijn gedragsregels meer verenigingsspecifiek. Maar
ook voor deze regels geldt dat ze alleen van waarde kunnen zijn wanneer ze bekend zijn en ze
dus geleerd worden. We beschrijven ook in hoeverre gedragsregels daadwerkelijk nageleefd
worden binnen de vereniging. Aan de orde komen achtereenvolgens de acties van het VSKprogramma (4.1), het invoeren en aanleren van gedragsregels door verenigingen (4.2) en de
vaststelling van de mate waarin deze inspanningen effect sorteren (aanwezige kennis
gedragsregels onder leden, 4.3). Paragraaf 4.4 beschrijft de conclusies.

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

Op het gebied van gedragsregels wordt binnen het VSK-programma gewerkt aan een tool
waarmee verenigingen hun eigen gedragsregels kunnen opstellen en zichtbaar kunnen maken op
de vereniging.
In de kernmodule ‘Sportief Besturen’ leren verenigingsbestuurders onder andere hoe ze samen
met hun leden gedragsregels kunnen opstellen en deze kunnen uitdragen binnen hun vereniging.
Onder gedragsregels valt ook de uitvoering van het tuchtrecht seksuele intimidatie, dat alle
sportbonden verplicht moeten regelen via de blauwdruk van NOC*NSF (zie paragraaf 3.1).
Deze regels gelden voor alle (aangesloten) verenigingen. Het zijn gedragsregels voor
begeleiders, die bij overtreding via tuchtrecht strafbaar zijn.

4.2

Invoeren en aanleren gedragsregels
Sportbreed thema, bondspecifiek programma
Be a Basketball STAR is een succesvol basketbalproject van de Nederlandse Basketball Bond
(NBB). Het project is speciaal ontwikkeld voor de kinderopvang en de buitenschoolse opvang.
Winnen staat hierbij niet centraal, maar het gaat juist om plezier en samenspelen.
Tijdens de oefeningen leren de deelnemers hoe zich volgens de STARwaarden (Sportiviteit,
Teamwork, Acceptatie en Respect) te gedragen. Degene/de groep die het beste de
STARwaarden toepast, mag de volgende oefening met de speciale STARbal uitvoeren. Denk
hierbij aan het team dat het beste samenwerkt, of elkaar het beste aanmoedigt. Op deze
manier wordt niet het technische aspect beloond, maar het sociale.

Het aantal verenigingen met gedragsregels groeit van 74 procent in 2008 naar 85 procent in
2013 (tabel 4.1). Inmiddels heeft twee derde (64%) van de verenigingen huisregels. Het aantal
verenigingen dat überhaupt regelingen heeft ten aanzien van onwenselijk gedrag, is gestegen de
laatste jaren (van 74% in 2008 naar 85% in 2013). De helft heeft de gedragsregels
ondergebracht in statuten of een huishoudelijk reglement en twee vijfde heeft een gedragscode
of gedragsregels. Deze percentages liggen allemaal hoger dan in 2008.
Voetbalverenigingen hebben vaker dan verenigingen in andere teamsporten en overige sporten
(niet-teamsporten) huisregels (83%) of een gedragscode/gedragsregels (77%). Andere afspraken
die verenigingen hebben zijn vaak door een ‘speciale commissie’ vastgesteld of in een
‘convenant’ vastgelegd.

32

Tabel 4.1 Aanwezige regelingen ten aanzien van (onwenselijk) gedrag, vergelijking
metingen (percentage verenigingen)

Tenminste één van onderstaande regelingen aanwezig

Verenigingen
2011
2013
82
85

Huisregels
52
59
Gedragsregels opgenomen in statuten en/of huishoudelijk reglement
40
42
Een gedragscode/gedragsregels
26
35
Een klachtenregeling
8
8
Een eigen tuchtreglement
6
8
Andere afspraken op papier over waarden en normen
10
8
Bron: Mulier Instituut, Verenigingspeiling VSK 2013 (dataverzameling: sept./okt. '13)

Voetbal
2013
95

64
52
41
18
10
10

83
58
77
23
23
19

Alle verenigingen met gedragsregels brengen deze ook onder de aandacht van hun leden. Toch
kan de mate waarin en de wijze waarop dat gebeurt sterk verschillen per vereniging.
De verenigingen die gedragsregels hebben geformuleerd besteden hier met name aandacht aan
door hun leden erop aan te spreken (58%, tabel 4.2) en nieuwe leden op de regels te wijzen
(54%). Een op de tien verenigingen organiseert bijeenkomsten waar gedragsregels aan de orde
komen. Voetbalverenigingen hebben vaker dan de andere sporten aandacht voor de regels in
correspondentie naar leden en hangen de regels vaker op bij de club.
Tabel 4.2 Manieren waarop de vereniging aandacht besteedt aan gedragsregels
(verenigingen die huisregels, gedragsregels, afspraken op papier hebben, percentage
verenigingen)

2013

Voetbal

Type sport
Andere
teamsporten

58

67

54

57

54

65

55

51

35

65

33

29

28

52

12

27

26

15

40

24

8

20

11

4

8

5

8

9

Verenigingen

We spreken onze leden er op aan
Nieuwe leden worden gewezen op de club/gedragsregels
Regelmatig aandacht voor club-/gedragsregels in
correspondentie naar de leden
De club-/gedragsregels hangen op de club
Alleen bij overtreding van de gedragsregels komt
het ter sprake
We organiseren bijeenkomst(en) over
gedragsregels
Anders

Overige
sporten

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspeiling VSK 2013 (dataverzameling: sept./okt. '13)

De bijeenkomsten die verenigingen organiseren zijn met name gericht op
trainers/coaches/(bege)leiders, nieuwe en huidige leden en ouders van jeugdleden (tabel 4.3,
pag. 34). Toeschouwers worden hierbij in mindere mate betrokken (19%).

33

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

2008
74

Tabel 4.3 Groepen waarop bijeenkomsten over gedragsregels zijn gericht (verenigingen
met bijeenkomsten, percentage verenigingen)
Verenigingen

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

2013
Trainers/coaches/(bege)leiders

84

Huidige leden

78

Nieuwe leden

72

Ouders van huidige jeugdleden

64

Ouders van nieuwe jeugdleden

62

(Overige) vrijwilligers

42

Specifiek met jeugdleden

37

Scheidsrechters

32

Toeschouwers

21

Juryleden

7

Anders
Bron: Mulier Instituut, Verenigingspeiling VSK 2013 (dataverzameling: sept./okt. '13)

7

In het voetbal heeft een grote meerderheid (87%, tabel 4.4) van alle VSK-voetbalverenigingen
expliciete aandacht voor sportiviteit en respect in de club- en gedragsregels. Daarmee scoren de
VSK-voetbalverenigingen bijna net zo hoog als de reguliere voetbalverenigingen (95%, tabel
4.1).
Tabel 4.4 Heeft jouw vereniging clubregels en/of gedragsregels waarin sportiviteit en
respect expliciet is opgenomen? (percentage verenigingen)
Ja

VSK-voetbalverenigingen
87

Nee

10

Weet ik niet

2

Bron: KNVB, Pilot VSK-verenigingen 2013 (dataverzameling: mei t/m aug. '13)

Bij nagenoeg alle VSK-voetbalverenigingen (96%, tabel 4.5) krijgen de club- en gedragsregels
opvolging in het contact tussen de vereniging en haar leden. Een enkele vereniging (3%) doet
dit rondom alle wedstrijden, maar de meerderheid (56%) besteedt er een paar keer per seizoen
aandacht aan.
Tabel 4.5 Hoe vaak gaat de vereniging actief in gesprek over clubregels/gedragsregels?
(percentage verenigingen)
Rondom alle wedstrijden
Een paar keer per seizoen
Alleen bij overtreding van de clubregels/gedragsregels wijzen we elkaar er op
Eens per seizoen
De clubregels/gedragsregels hangen op de club en dat moet voldoende zijn
Op andere momenten/manieren
Nooit
Weet ik niet
Bron: KNVB, Pilot VSK-verenigingen 2013 (dataverzameling: mei t/m aug. '13)

34

VSK-voetbalverenigingen
3
56
18
7
3
9
2
2

4.3

Bekendheid met gedragsregels
Het aantal verenigingen met gedrag- of huisregels neemt toe en er wordt, indien aanwezig, ook
vrijwel altijd aandacht aan besteed. Maar in hoeverre werpen deze inspanningen vruchten af?
Zijn leden vertrouwd met de opgestelde gedragsregels?

Steeds meer verenigingen besteden in hun huisreglementen en in het contact met hun leden
aandacht aan gedragsregels. De groepen die deze invoeren (bestuurders) en die deze gebruiken
(leden) zijn beide grotendeels overtuigd van het nut van deze gedragsregels.
Voor bijna vier op de vijf (78%, tabel 4.6) verenigingsbestuurders zijn de gedragsregels nuttig.
Een kwart is van mening dat helaas niet iedereen zich eraan houdt. Een vergelijkbaar percentage
van de Nederlanders die betrokken zijn bij de sport vindt de regels nuttig, maar is sceptisch over
de mate waarin ‘iedereen’ zich aan die gedragsregels houdt (41%). Ook bestuurders van
voetbalverenigingen zien het nut in van gedragsregels (91%). Dat is meer dan gemiddeld, maar
tegelijk zijn zij sceptischer dan verenigingsbestuurders in andere takken van sport over de mate
waarin zij denk dat betrokkenen zich aan de gedragsregels houden.
Tabel 4.6 Vindt u gedragsregels nuttig? (verenigingen die huisregels, gedragsregels,
afspraken op papier hebben, percentage verenigingen en percentage sport betrokken
Nederlanders)
Verenigingen
Type sport

Sport
betrokken
Nederlanders

Verenigingen
2013

Andere
Voetbal teamsporten

Overige
sporten

2013

Ja, de sfeer is beter wanneer er
gedragsregels zijn

52

41

51

55

40

Ja, maar helaas houdt niet iedereen
zich aan de gedragsregels

26

50

26

20

44

Nee, de meeste mensen kennen de
gedragsregels niet

7

6

7

8

4

Nee, mensen houden zich toch niet
aan deze gedragsregels

0

0

0

1

2

Weet ik niet/geen mening
15
3
16
17
11
Bronnen: Mulier Instituut, Verenigingspeiling VSK 2013 (dataverzameling: sept./okt. '13)
NOC*NSF/GFK, Sporterspeiling VSK, in Achmea Sportparticipatie Index September 2013 (dataverzameling:
sept. ‘13)

Bestuurders van voetbalverenigingen denken dat een ruime meerderheid (68%, figuur 4.1, pag.
36) van hun leden de clubregels voldoende tot goed kent. Volgens hen is deze kennis onder
toeschouwers aanzienlijk minder; slechts 30 procent van de bestuurders dat deze goed tot
voldoende op de hoogte zijn van de clubregels. De opvatting dat toeschouwers minder op de
hoogte zijn van regels dan leden, was ook zichtbaar in tabel 2.6 (spelregels).

35

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

Verenigingen

Figuur 4.1 Beoordeling kennis van clubregels onder groepen door bestuurders VSKvoetbalverenigingen (in procenten)

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

Goed

Leden

Voldoende

Neutraal

Matig

15

Toeschouwers

4

0

Slecht

53

26

20

Weet niet / n.v.t.

15

37

40

15

22

60

2

8

80

100

Bron: KNVB, Pilot VSK-verenigingen 2013 (dataverzameling: mei t/m aug. '13)

Bevolking
De inschatting van VSK-voetbalbestuurders, dat leden de gedragsregels aanzienlijk beter
kennen dan toeschouwers, komt overeen met de eigen inschatting van de (ouders van
jeugd)leden. Een ruime meerderheid (60%, tabel 4.7) van de Nederlanders die zelf sporten of
een ouder zijn van een sportend kind zegt bekend te zijn met de omgangs-, gedrags- en
clubregels van zijn vereniging of de vereniging van zijn of haar kind.
Tabel 4.7 Bent u bekend met de omgangs-, gedrags- of clubregels van uw vereniging of van
de vereniging van uw kind?
Verenigingsleden
Ja, daar ben ik bekend mee

60

Ik weet dat er gedragsregels zijn, maar ik ken ze niet goed (genoeg)

15

Ik weet dat er gedragsregels zijn, maar ik ken ze niet

5

Er zijn geen gedragsregels

6

Weet ik niet
Bron: NOC*NSF/GFK, Sporterspeiling VSK, in Achmea Sportparticipatie Index September 2013
(dataverzameling: sept. ‘13)

14

36

4.4

Conclusie







37

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”



Omdat gedragsregels sterk verenigingsspecifiek zijn, richt het VSK-programma zich op
het ontwikkelen van een tool waarmee verenigingen hun huisregels kunnen opstellen en
onder de aandacht kunnen brengen.
In de afgelopen jaren nam het aantal verenigingen met gedrag- of huisregels toe. In
2008 had ruim een kwart nog geen huis- of gedragsregel op papier, terwijl dat in 2013
slechts 12 procent is.
Met name voetbalverenigingen hebben aandacht voor gedragsregels.
De gedragsregels zijn vooral gericht op (nieuwe) leden. Ouders en toeschouwers
worden er in mindere mate bij betrokken. Deze laatste groep, het publiek, heeft volgens
de inschatting van bestuurders van voetbalverenigingen ook minder kennis van de
clubregels.
Zowel bestuurders als leden zijn ervan overtuigd dat gedragsregels nuttig zijn. Beide
groepen menen daarnaast dat vrijwel alle leden deze regels kennen. Ook hierbij zijn
voetbalbestuurders vaker overtuigd van het nut van gedragsregels dan andere
verenigingsbestuurders.

38

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

5.

Maatregelen van de sport gericht op excessen

Ambitie
Sportverenigingen en tuchtcommissies kunnen aangifte doen van een geconstateerd strafbaar feit bij de
politie, en sancties voor excessieve overtredingen sluiten beter aan bij de verwachtingen vanuit de sport
en de maatschappij. Daarnaast kan het OM een zwaardere strafeis stellen waardoor
scheidsrechters/officials een extra beschermde positie genieten vergelijkbaar met die van ambtsdragers.

Indicatoren


Er is samenwerking tussen sportbonden, sportverenigingen, politie en justitie in de aanpak van
excessen



De sportbonden waarbinnen de meeste excessen plaatsvinden zijn in beeld gebracht.



Bij bonden met excessen worden gegevens over ongewenste gedragingen bij verenigingen (signalen
en strafzaken) binnen de bond geregistreerd en gemonitord. Verenigingen met structurele
problemen krijgen begeleiding.



Er wordt bij bonden met verhoogd risico een zwarte lijst gehanteerd voor personen (sporters en
supporters) die langdurig en/of permanent kunnen worden uitgesloten. (Vgl. zwarte lijst KNVB)



Er wordt een effectieve aanpak voor excessen ontwikkeld en een protocol ingevoerd



Er wordt gebruikgemaakt van een protocol om scheidsrechters/officials die te maken krijgen met
een molestatie te begeleiden



5.1

Vertrouwenscontactpersonen worden opgeleid en aangesteld

Acties VSK-programma
De KNVB heeft in samenwerking met het Ministerie van Veiligheid en Justitie een
noodnummer opengesteld. Dit nummer is 24 uur per dag, zeven dagen per week bereikbaar voor
spoedeisende hulp na excessen. De KNVB en de politie worden beide geïnformeerd en
stemmen samen de vervolgstappen af. De praktijk is volgens de VSK-projectleider nu dat de
politie veel vaker opvolging geeft aan meldingen van incidenten op een sportveld.

39

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

Ondanks de aanwezigheid van reglementen omtrent spel, tucht en gedrag kan het in de sport
soms uit de hand lopen. De wijze waarop de sport omgaat met zwaar ongewenste gedragingen,
oftewel excessen, is misschien wel het meest zichtbare onderdeel van het VSK-programma in
de media. In dit hoofdstuk gaan we in op registratie van (5.2), opvolging van (protocol: 5.3,
vertrouwenspersoon: 5.4) en samenwerking rondom (5.5) excessen. De daadwerkelijke
excessencijfers (de mate waarin er sprake is van excessen) worden behandeld in hoofdstuk 9.

Meldpunt wanordelijkheden
De KNVB beheert een webformulier, waarop iedereen melding kan maken van wanordelijkheden op en

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

rond het voetbalveld. Dit kunnen allerhande negatieve ervaringen zijn, die niet direct opgelost hoeven
of kunnen worden, maar wel ergernis opleveren. Op basis van deze klachten kan de bond een dossier
opbouwen, wat kan leiden tot de inzet van een waarnemer of een gesprek met de vereniging.
http://www.knvb.nl/watdoenwe/sportiviteitenrespect/meldpunt/

Hulplijn noodgevallen
Als er na een gewelddadige handeling op of rond het veld behoefte is aan spoedeisende hulp, is er voor
leden van de KNVB een speciale hulplijn voor noodgevallen beschikbaar. Deze hulplijn noodgevallen is
bestemd voor acute noodgevallen als vechtpartijen en mishandelingen.
De hulplijn is 24/7 bereikbaar via 0800-2299555.
Bron: www.knvb.nl

Daarnaast loopt er momenteel een pilot waarbij Halt drie voetbalverenigingen analyseert en
adviseert over hoe de vereniging het veiligheidbeleid kan verbeteren en een plek kan krijgen
binnen de lokale veiligheidsketen. De uitkomsten van dit onderzoek worden verwacht medio
november 2013. Zie ook paragraaf 7.1.
Fysieke en verbale excessen vinden met name plaats binnen het voetbal. Seksuele intimidatie
vormt vooral bij de zwemsport een probleem. Verenigingen met structurele problemen die
aangesloten zijn bij de bonden van bovengenoemde sporten krijgen begeleiding.

Verenigingen nemen initiatief
De grootste voetbalverenigingen van Rotterdam kwamen in september bijeen om de aanzet te
geven voor de aanpak van veiligheid op sportvelden, waarin sportiviteit, respect en plezier
centraal staan. Het lijkt een open deur, maar ‘wij behandelen iedereen gelijk en discrimineren
niet’ is een van de regels die op de borden met huisregels staat geschreven. Die borden komen
in alle sportkantines van amateurverenigingen te hangen. Samen met onder meer handjes
schudden voor de wedstrijd is dat een van de onderdelen van de gezamenlijke aanpak.
De grootste verenigingen hopen met deze aanzet alle 55 amateurverenigingen in Rotterdam
mee te krijgen in het project. De gemeente Rotterdam ondersteunt hen daarbij.

De KNVB inventariseert en analyseert iedere seizoenshelft het aantal excessen. Deze excessen
worden ook in ieder district wekelijks besproken door een monitorcommissie. Indien nodig
worden acties of sancties ondernomen richting verenigingen. In het kader van het KNVBactieplan ‘Tegen geweld, voor sportiviteit’ krijgen verenigingen met structurele problemen
procesbegeleiding vanuit een serviceteam.

40

Bij de KNZB wordt aan de hand van de visie ‘Zwem sportief’20 ingezet op brede communicatie
rond het thema seksuele intimidatie, de (door)ontwikkeling van preventieve instrumenten en een
incidentenprotocol.

De KNVB registreert geautomatiseerd alle leden die een schorsing van minimaal een jaar
opgelegd krijgen in haar kernsysteem (Lijst Landelijk Voetbalverbod). Deze registratie zorgt
ervoor dat het lid zich niet kan overschrijven naar een andere vereniging. De Lijst Landelijk
Voetbalverbod is ingevoerd met ingang van het seizoen 2009/2010. Momenteel staan er 504
personen op. Wanneer de schorsing van deze personen verloopt, vervallen ze op de lijst. Andere
bonden werken (nog) niet met een vergelijkbaar systeem, vaak ontbreekt de noodzaak hiervan
gezien het geringe aantal incidenten.
Seksuele intimidatie (SI)

De hulplijn van het NOC*NSF voor seksuele intimidatie – die al sinds 1997 bestaat – is
vanwege de vraag uit de praktijk bezig om haar hulplijnfunctie uit te breiden naar aangrenzend
grensoverschrijdend gedrag, zoals bijvoorbeeld discriminatie, pesten, bedreiging en geweld.
Achter de hulplijn is een landelijke poule van veertien vertrouwenspersonen en adviseurs actief.
De bestaande instrumenten worden verbreed qua thematiek. Eerst werden ze toegepast bij
seksuele intimidatie, nu bij grensoverschrijdend gedrag in het algemeen.
NOC*NSF heeft een registratiesysteem ontuchtplegers in de sport ontwikkeld en inmiddels in
gebruik genomen. Tuchtrechtelijke uitspraken van bonden en ISR worden geregistreerd in dit
systeem. In de toekomst zal dit systeem toetsen of (nieuwe) begeleiders in de sport al dan niet
een veroordeling hebben gehad. NOC*NSF heeft de intentie uitgesproken om het systeem uit te
breiden naar álle vrijwilligersorganisaties. Dit in samenwerking met Nederlandse Organisaties
Vrijwilligerswerk.
De sport heeft meegedaan aan een pilot onder aanvoering van het Ministerie van Veiligheid en
Justitie, waarin gestimuleerd werd om een Verklaring Omtrent Gedrag aan te vragen voor
vrijwilligers die werken met minderjarigen. Vanaf de start (augustus 2012) tot en met medio
november 2013 zijn er 5.126 VOG’s voor vrijwilligers in de sport gedeclareerd via de
declaratietool. De pilot bleek succesvol (Klein et al., 2013) en inmiddels is besloten de VOG
structureel gratis te maken voor vrijwilligers die werken met jongeren of mensen met een
verstandelijke beperking. NOC*NSF coördineert dit traject namens de sport en helpt mee de
voorwaarden21 voor een veiliger sportklimaat te formuleren. Organisaties moeten hieraan

20

Zie: www.zwemsportief.nl.

21

De organisatie voert een preventie- en integriteitsbeleid om seksueel
grensoverschrijdend gedrag tegen te gaan, waarbij tenminste een gedragscode en een
aannamebeleid zijn ingevoerd.

41

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

Er wordt een organisatie ingevoerd voor het monitoren van excessen, waarbij risicovolle
verenigingen gestraft dan wel begeleid zullen worden (naar voorbeeld van het integraal
meldsysteem van de KNVB).

voldoen, willen ze gebruik maken van de gratis VOG. De laatste maanden ligt het aantal
gedeclareerde VOG’s maandelijks tussen de 150 en 400.

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

5.2

Sportbonden met excessen in beeld
Niet-VSK-bonden
Een derde van de niet-VSK-bonden geeft aan dat zij de excessen die plaatsvinden, in enige
vorm in een overzicht plaatsen (tabel 5.1). Nog één bond geeft aan dit van plan te zijn.
Tabel 5.1 Aanwezigheid excessenregistratie ter bevordering van sportief gedrag (in
absolute aantallen)
Ja, dit
doen we

We zijn van plan om dit te gaan Nee, dit doen
doen/aan te bieden
we niet

Een overzicht van excessen die plaatsvinden
1
8
(vorm van excessenregistratie)
Bron: NOC*NSF/Buro7, Bonden peiling VSK, in Bondenmonitor 2012 (dataverzameling: okt. ‘13)

5.3

15

Protocol effectieve aanpak excessen
Om verenigingen, sporters en arbitrage zo goed mogelijk bij te staan wanneer zij getuige of
slachtoffer zijn (geweest) van excessen wordt een protocol effectieve aanpak excessen
ingevoerd. Dit gebeurt op basis van onderzoek uitgevoerd door de DSP-groep (Duijvestijn et al.,
2013). Deze gestandaardiseerde manier van omgaan met zwaar ongewenst gedrag is niet voor
iedere sporttak in dezelfde mate noodzakelijk.
In opdracht van het programma ‘Naar een veiliger sportklimaat’ (VSK) verrichtte de DSP-groep
een verkennend onderzoek (periode december 2012 - januari 2013) dat bedoeld is als opmaat
naar een effectief incidentenprotocol en een zwarte lijst voor de sport. De ontwikkelde
basisversie beschrijft wat een vereniging wel en juist niet moet doen in geval van een
geweldsexces.
De ‘looptijd’ van een exces wordt door het protocol beschreven als bestaande uit vijf fases.
Voor ieder van deze fases gaat het protocol in op de taak en verantwoordelijkheid van de
vereniging. De fasen zoals beschreven:






Intern beoordelen van het incident
Melden van het incident
Informeren van betrokkenen
Nemen van maatregelen
Afsluiten van procedure

De volgende stap in dit traject is inmiddels gezet. Op dit moment maakt Halt in een pilot op drie
verenigingen (zie paragraaf 7.1) gebruik van dit protocol. Uiteindelijk is de doelstelling om het

42

protocol te integreren in een brede aanpak. Het protocol geldt namelijk vooral als het sluitstuk
van een preventieve aanpak, gericht op voorkomen van geweldsexcessen.
Verenigingen

Die vaststelling is terug te zien in de antwoorden van verenigingsbestuurders. Driekwart van
hen geeft aan dat er geen aanpak voor zwaar ongewenst gedrag (excessen) is ontwikkeld, omdat
dit niet nodig is (tabel 5.2). Verenigingsbestuurders van voetbalverenigingen denken daar iets
anders over. De helft van de voetbalverenigingen besteedt op een of andere manier aandacht aan
een effectieve aanpak voor zwaar ongewenst gedrag.
Een op de tien verenigingen heeft een (incidenten)protocol ingevoerd. Dit zijn voornamelijk
voetbalverenigingen. Bij een op de tien voetbalverenigingen is een protocol in ontwikkeling.
Tabel 5.2 Effectieve aanpak voor zwaar ongewenst gedrag (excessen) ontwikkeld en/of een
(incidenten)protocol ingevoerd in de vereniging (percentage verenigingen)

2013

Voetbal

Type sport
Andere
teamsporten

Nee, is ook niet nodig

78

42

79

85

Nee, maar is wel nodig

4

9

5

3

5

10

6

3

9

28

6

7

3

11

3

2

Verenigingen

Ja, een plan van aanpak voor zwaar ongewenst
gedrag is in ontwikkeling
Ja, er is een protocol ingevoerd voor omgaan met
zwaar ongewenst gedrag (excessen)
Anders

Overige
sporten

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspeiling VSK 2013 (dataverzameling: sept./okt. '13)

Waar sportbreed de verenigingen met een incidentenprotocol de uitzondering vormen, is dat
onder VSK-verenigingen veel minder het geval (zie ook tabel 5.2). Onder VSKvoetbalverenigingen is het aandeel met een protocol veel hoger (76%, tabel 5.3) dan onder
reguliere sport- en voetbalverenigingen. Driekwart heeft een protocol ingevoerd voor gevallen
van zwaar ongewenst gedrag (excessen).
Tabel 5.3 Heeft de vereniging een protocol dat wordt gehanteerd wanneer zwaar
ongewenst gedrag (excessen) heeft plaatsgevonden?
Ja
Nee
Weet ik niet
Bron: KNVB, Pilot VSK-verenigingen 2013 (dataverzameling: mei t/m aug. '13)

VSK-voetbalverenigingen
76
21
3

43

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

Sportbreed valt op dat er maar een paar bonden zijn die aangeven wel eens geconfronteerd te
worden met excessen. De KNVB springt daarbij het meest in het oog. Belangrijk is om vast te
stellen dat de invoering van een protocol rond zwaar ongewenst gedrag volgens veel
sportbonden helemaal niet nodig is.

5.4

Opleiding en aanstelling vertrouwenscontactpersonen verenigingen

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

In de AV van NOC*NSF van november 2011 is besloten dat alle bonden verplicht een
vertrouwenscontactpersoon dienen te hebben. Inmiddels is van 59 sportbonden bekend dat zij
een bij NOC*NSF geregistreerde vertrouwenscontactpersoon hebben aangesteld. Enkele bonden
hebben er meer dan een aangesteld en de KNVB heeft er zelfs dertien in dienst (twee in elk
district en één landelijk).
Vertrouwenscontactpersonen kunnen een belangrijke rol spelen in de opvolging van excessen.
Het VSK-programma zet daarom in op hun opleiding en aanstelling. Via de opleiding van
NOC*NSF zijn tussen 2005 en voorjaar 2013 421 vertrouwenscontactpersonen opgeleid.
De afgelopen jaren zijn er in meer verenigingen vertrouwenscontactpersonen gekomen. In 2008
beschikte slechts 21 procent van de verenigingen over dergelijke functies, terwijl dat aandeel in
2013 bijna twee keer zo hoog is (38%, tabel 5.4).
Tabel 5.4 Wijzen waarop de vereniging specifiek aandacht besteedt aan het bevorderen van
correct gedrag, vergelijking meting (ja-antwoorden indien van toepassing; percentage
verenigingen)

Er is een vertrouwens(contact)persoon benoemd

Voetbal

2008

Verenigingen
2011

2013

2013

21

25

38

34

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspeiling VSK 2013 (dataverzameling: sept./okt. '13)
Nb. 2008 en 2011 vraagstelling: er is vertrouwenspersoon benoemd voor het bespreken van seksuele
intimidatie

Onder VSK-voetbalverenigingen is het aandeel van verenigingen met een
vertrouwenscontactpersoon groter dan onder de sportverenigingen in het algemeen. In 2013
heeft de helft van alle voetbalverenigingen iemand met wie ieder bij ongeregeldheden contact
kan opnemen (KNVB, Pilot VSK-verenigingen 2013, cijfers niet in tabel).

5.5

Protocol molestatie scheidsrechters/officials
Achttien bonden zijn via het VSK-programma actief bezig met de vormgeving en de verbetering
van de clubarbitrage. Deze bonden hebben of maken een plan van aanpak om een concreet te
benoemen aantal verenigingen (ca. 4700) ‘arbitrageproof’ te maken en hiervoor de
ondersteuning van de bond in te richten.
Deze bonden komen periodiek bij elkaar om ervaringen met elkaar uit te wisselen en de
gezamenlijke thema’s te bespreken die zij bij de invulling van de clubarbitrage tegenkomen. In
de meest recente bijeenkomst op 26 juni 2013 kwam onder meer het profiel voor de
Verenigingsondersteuner Arbitrage22 ter sprake. Bij een volgende bijeenkomst staat het profiel

22

In 2016 is het beoogde resultaat dat vijfduizend verenigingen een goed arbitragebeleid ingericht
hebben. Hierbij wordt gestreefd naar goede scheidsrechters/officials bij de verenigingen, die in een
veilige sportomgeving (‘warm nest’) kunnen functioneren. Hiervoor is nodig, dat clubs worden
geïnspireerd tot aandacht voor de arbitragefunctie, dat de bond goede ondersteuning voor de clubs
organiseert en dat ook clubscheidsrechters/officials goede begeleiding en ‘positieve’ coaching

44

van de ‘scheidsrechterscoördinator’ bij de vereniging op de agenda. Voetbal en volleybal
hebben daar al voorbeelden van.

De KNVB heeft in het verlengde van het centrale meldpunt het format ‘Begeleiding bij
excessen en opleiden in rapporteren’ geïmplementeerd. Tevens is kennis overgedragen aan
andere sporten (base- en softball, floorball, autosport). Elk van de betreffende bonden heeft een
kwaliteitscoach van de KNVB gekregen als aanspreekpunt bij veelvoorkomende excessen.
Arbitrage
Het gepresenteerde aanbod van begeleiding en scholing van arbiters gaat in sommige gevallen
via de bond en in andere gevallen via de vereniging. In hoeverre is de arbitrage op de hoogte
van de beschikbare opleidingen en begeleiding?
Bijna de helft van de bondsscheidsrechters geeft aan niet te weten of de bond begeleiding
aanbiedt. Ook ongeveer de helft van de bondsscheidsrechters (46%, tabel 5.5) geeft aan dat de
bond begeleiding aanbiedt bij geweld tegen een scheidsrechter/official. De meeste
bondsscheidsrechters geven aan via een vaste werkwijze of protocol.
Tabel 5.5 Aanbod van de bond voor begeleiding bij geweld tegen een
scheidsrechter/official (percentage bondsscheidsrechters)
Bondsscheidsrechters
Ja, via een vaste werkwijze of protocol

37

Ja, maar niet via een vaste werkwijze of protocol

9

Nee, mijn bond biedt op dit terrein geen begeleiding aan

7

Weet ik niet
Bron: NOC*NSF/Buro7, Scheidsrechters/officials peiling VSK, in Tevredenheidsmeting
Scheidsrechters/officials 2013 (dataverzameling: okt./nov. ‘13)

47

Hoewel ongeveer de helft van de bondsscheidsrechters bij geweld beschikt over een aanbod van
enige vorm van begeleiding, geeft bijna een vijfde van deze scheidsrechters aan geen behoefte
te hebben aan begeleiding door de bond (tabel 5.6, pag. 46). Slechts 8 procent van de
scheidsrechters die kennis hebben van het aanbod, geeft aan daadwerkelijk gebruikgemaakt te
hebben van begeleiding of dit indien van toepassing prettig te zullen vinden.

krijgen. De clubondersteuner arbitrage komt bij de clubs om te helpen bij het opstellen van
clubarbitrageplannen, het werven en registreren van scheidsrechterscoördinatoren en de
opleiding/begeleiding van deze mensen.

45

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

Bonden die een plan van aanpak hebben ontwikkeld voor het ‘arbitrageproof’ maken van een
specifiek aantal verenigingen in de periode tot en met 2016, kunnen een bijdrage aanvragen
voor een ondersteuningsfunctie arbitrage bij de bond.

Tabel 5.6 Gebruik van begeleiding door de bond bij het meemaken van agressie of geweld
(bondsscheidsrechters met een aanbod voor begeleiding, percentage
bondsscheidsrechters)

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

Bondsscheidsrechters

5.6

Niet van toepassing: ik heb geen agressie meegemaakt

76

Nee, ik heb daar ook geen behoefte aan

16

Nee, maar had dit wel wenselijk gevonden

4

Ja, ik heb hier gebruik van gemaakt
Bron: NOC*NSF/Buro7, Scheidsrechters/officials peiling VSK, in Tevredenheidsmeting
Scheidsrechters/officials 2013 (dataverzameling: okt./nov. ‘13)

4

Conclusie










46

Het VSK-programma richt zich in eerste instantie vooral op het in beeld krijgen en
registreren van excessen. Uit deze inventarisatie blijkt dat voornamelijk het voetbal met
verbaal en fysiek geweld te maken heeft. Tegelijk heeft de KNVB zich ook sterk gericht op
het voorkomen van excessen en de betere afhandeling ervan. Voor de overige bonden heeft
de aanpak en opvolging van excessen niet tot nauwelijks prioriteit.
Uit een analyse van de Hulplijn NOC*NSF voor seksuele intimidatie blijkt dat alle takken
van sport geconfronteerd worden met seksuele intimidatie. De KNZB heeft het beleid
hierop geïntensiveerd.
Het registreren van excessen gebeurt vooral door de sportbonden zelf. De invoering van het
sportbrede registratiesysteem is wegens onvoldoende belangstelling onder de bonden en
beperkte haalbaarheid komen te vervallen. Dit gebeurde met instemming van VWS.
In de gehele sportwereld is het aandeel verenigingen met een vertrouwens(contact)persoon
in de afgelopen vijf jaar bijna verdubbeld naar 40 procent. In het voetbal heeft zelfs meer
dan de helft van de verenigingen een vertrouwens(contact)persoon.
Sportbreed geven bondsscheidsrechters in (zeer) beperkte mate aan behoefte te hebben aan
begeleiding na agressie of geweld. Driekwart van de bondscheidsrechters geeft aan dat voor
hen deze begeleiding niet van toepassing is, omdat ze geen agressie meemaken.

6.

Maatregelen van politie en justitie gericht op excessen

Ambitie
Op dit gebied is geen ambitie geformuleerd.

Indicatoren


Bij strafbare feiten wordt aangifte gedaan bij politie/justitie.



Strafrecht: er zijn maatregelen ingevoerd voor betere bescherming van sportofficials, onder andere
door zwaardere straffen.

6.1

Acties VSK-programma
De belangrijkste actie van het VSK-programma is dat er een samenwerking aangegaan is met
het Ministerie van Veiligheid en Justitie (V&J). Binnen die gezamenlijke aanpak zijn er enkele
maatregelen genomen die voor een passende opvolging van incidenten moet zorgen.
Afbakening van straf- en tuchtrecht is daarbij een van de speerpunten.
De huidige stand van zaken voor wat betreft de afbakening van straf- en tuchtrecht is als volgt:




Tuchtrecht zijn interne afspraken die bijvoorbeeld binnen een vereniging worden
gemaakt en waar iedereen zich aan dient te houden. Wordt in principe dan ook
gehandhaafd door interne organen (tuchtcommissie).
Strafrecht is de wet die voor iedereen in Nederland van toepassing is en wordt
gehandhaafd door politie en justitie.

Waar het wringt is als ze elkaar ontmoeten. Bijvoorbeeld iemand slaan op een sportveld is
strafbaar volgens het tuchtrecht, maar ook volgens het strafrecht. Extreem geval vormen de
gebeurtenissen rondom grensrechter Nieuwenhuizen in Almere. Daarbij is sprake van fysiek
geweld, maar het gebeurt op een voetbalveld. De vraag is dan: volgt strafrecht het tuchtrecht of
andersom?

6.2

Aangifte strafbare feiten bij politie en justitie
Voordat politie en justitie in actie kunnen komen bij excessen, moet er aangifte gedaan zijn. In
het traject naar maatregelen van politie en justitie, is het daarom voor het VSK-programma van
belang om te weten hoe hoog de actie- en aangiftebereidheid is onder verenigingen in geval van
strafbare feiten.
Uit gesprekken met Halt, KNVB en V&J blijkt bovendien dat de verbeterde opvolging van
meldingen van geweld in de sport door politie tot tevredenheid leidt bij de betrokkenen.

47

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

Naast de maatregelen met betrekking tot sportspecifieke regels over spel, tucht en gedrag zijn er
ook uniforme regels waaraan sporters zich dienen te houden: het strafrecht. Deze aanpak heeft
vooral betrekking op partijen buiten de sport (politie, justitie, Ministerie van Veiligheid en
Justitie) omdat aangifte en vervolging niet door de sport zelf opgelost kunnen worden. Binnen
het VSK-programma valt wel de wijze waarop deze zaken verankerd worden in de sport.

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

Verenigingen
In 2013 werd door meer verenigingen actie ondernomen op het gebied van verbaal geweld,
lichamelijk geweld, vernieling of vandalisme en seksuele intimidatie dan in 2011 (tabel 6.1).
Tegelijkertijd ondernamen minder verenigingen actie op het gebied van overlast, diefstal en
discriminatie dan twee jaar eerder.
Tabel 6.1 Reactie op klachten van betrokkenen (percentage verenigingen met klachten)

Verbaal geweld (schelden, pesten, treiteren)

Actie ondernomen
2011
2013
85
95

Pesten (*apart bevraagd in 2013)

95

Lichamelijk geweld (slaan, schoppen)

86

94

Vernieling of vandalisme

86

92

Overlast (geluid, tabaksrook, overmatig alcoholgebruik, drugsgebruik)

81

75

Diefstal van persoonlijke eigendommen

85

77

Discriminatie (sekse, religie, huidskleur, homoseksualiteit)

77

73

Seksuele intimidatie

89

90

Bedreiging (met een wapen)

*

*

Gooien met materiaal (*apart bevraagd in 2013)
Bron: Mulier Instituut, Verenigingspeiling VSK 2013 (dataverzameling: sept./okt. '13)

96

Een kwart van de verenigingen (26%) die onwenselijk gedrag meemaken, doet daarvan aangifte
bij de politie. Wanneer aangifte gedaan werd, was dit vooral van vernieling of vandalisme en
diefstal (resp. 16% en 14% van het totaal aantal verenigingen dat onwenselijk gedrag
meemaakte, tabel 6.2).
Tabel 6.2 Incidenten waarbij aangifte gedaan is bij politie (percentage verenigingen dat
onwenselijk gedrag meemaakte)

Deed van enige vorm van onwenselijk gedrag aangifte bij de politie

Verenigingen
2013
26

Vernieling of vandalisme

16

Diefstal van persoonlijke eigendommen

14

Verbaal geweld (schelden, pesten, treiteren)

1

Lichamelijk geweld (slaan, schoppen)

1

Geluidoverlast

1

Bedreiging (met een wapen)
Bron: Mulier Instituut, Verenigingspeiling VSK 2013 (dataverzameling: sept./okt. '13)

0

Verenigingsbestuurders zijn, meer dan vijf jaar geleden, van mening dat de klachten en
meldingen in de meeste gevallen naar tevredenheid afgehandeld worden (Tabel 6.3).
Categorieën ‘altijd’ en ‘in de meeste gevallen wel’ gaan opgeteld van 89 procent in 2008 naar
94 procent in 2011 en 96 procent in 2013. Het vaker reageren op klachten (verbaal geweld,
vernieling) door bestuurders (tabel 6.1) lijkt zich daarmee uit te betalen in tevredenheid van de
bestuurders.

48

Tabel 6.3 Kunnen de bedoelde klachten en meldingen naar tevredenheid worden
afgehandeld?

Altijd

22

42

36

17

In de meeste gevallen wel

67

52

60

78

In de meeste gevallen niet

7

4

2

3

Zelden of nooit
3
2
3
Bron: Mulier Instituut, Verenigingspeiling VSK 2013 (dataverzameling: sept./okt. '13)

2

2008

Sporters
Bestuurders rapporteren dat veel van de klachten naar tevredenheid kunnen worden
afgehandeld. Een zwaarder vergrijp als ‘lichamelijk geweld’ is extra uitgevraagd, omdat hier
sprake is van zwaar onwenselijk gedrag (exces), en zoals eerder vermeld tracht het VSKprogramma de aangiftebereidheid bij dergelijke situaties te vergroten.
88 procent (tabel 6.4) van de getuigen geeft aan dat er een opvolging is geweest van lichamelijk
geweld waarvan zij getuige waren. De bestuurders schatten dit nog iets hoger in (94%).
Wat opvalt is dat de bestuurders aangeven dat slechts in 4 procent van de gevallen van
lichamelijk geweld aangifte is gedaan, terwijl een op de vijf getuigen dit stelt. Dit is een groot
verschil en komt mogelijk voort uit het feit dat aangifte van een dergelijk vergrijp vaker een
individuele aangelegenheid is dan een actie van de vereniging. Daarnaast ervaren de getuigen
veel minder dat gedrag is besproken met daders en veroorzakers dan de bestuurders (resp. 29%
vs. 62%), mogelijk omdat de getuigen hierbij niet door club-/verenigingsbestuurders betrokken
worden.
Tabel 6.4 U heeft aangegeven getuige te zijn geweest van bedreiging en/of lichamelijk
geweld in de sport of dat u dit heeft meegemaakt. Op welke wijze is er toen gehandeld?

Tenminste op één van de onderstaande wijzen gehandeld

Volgens
Nederlandse
bevolking
88

Volgens
Verenigingsbestuurders
94

Er is een waarschuwing gegeven aan daders/veroorzakers

30

25

Het gedrag is besproken met daders/veroorzakers en verantwoordelijken

29

62

Er is melding gemaakt bij de bond

20

11

Er is aangifte gedaan bij de politie

19

4

De betrokkenen zijn door de vereniging zelf direct geschorst

10

*

Er is een andere sanctie opgelegd

7

21

Anders namelijk
2
7
Bronnen: Mulier Instituut, Verenigingspeiling VSK 2013 (dataverzameling: sept./okt. '13)
NOC*NSF/GFK, Sporterspeiling VSK, in Achmea Sportparticipatie Index September 2013 (dataverzameling:
sept. ‘13)

De sporters die enige vorm van wangedrag meegemaakt hebben, geven in de helft van de
gevallen aan dat hierop actie is ondernomen (55%, tabel 6.5, pag. 50). Twee vijfde weet niet of
er iets is ondernomen naar aanleiding van het voorval. Vooral bij lichamelijk geweld wordt
vaker dan bij ander wangedrag actie ondernomen volgens sporters en wedstrijdbezoekers.

49

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

2013

Voetbal
2013

Verenigingen
2011

Bij incidenten als overlast en seksuele intimidatie geven de respondenten vaker aan niet te
weten of er actie is ondernomen (cijfers niet in tabel). Ook wordt bij deze vormen van
wangedrag minder actie ondernomen dan bij de andere gedragingen.

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

Tabel 6.5 Is er actie ondernomen naar aanleiding van wangedrag, zoals het geven van een
waarschuwing, een straf en dergelijke (getuige of zelf meegemaakt sporters (≥ 12 keer per
jaar gesport))
Sporters

6.3

Ja

55

Nee

27

Weet niet
Bron: SCP/CBS (VTO’12/’13) (dataverzameling nov. ’12 t/m feb. ‘13)

18

Betere bescherming sportofficials
Ook de vervolging van de excessen is aanzienlijk geïntensiveerd. Het Parket-Generaal heeft de
officieren van justitie geïnformeerd over nieuwe uitgangspunten, bestuurlijke maatregelen en
strafrechtelijke maatregelen.
Onder meer is aangegeven dat binnen de strafvorderingsrichtlijn van het openbaar ministerie
een aanpassing zal plaatsvinden, waardoor de verhoging van 200 procent van de strafeis bij
agressie en geweld tegen hulpverleners ook zal gelden bij dergelijke gedragingen tegenover
officials in de sport.

6.4

Conclusie







50

Het verankeren van de betrokkenheid van politie en justitie in het opvolgingsbeleid van
zwaar ongewenst gedrag is vooral geënt op het verbeteren van het strafrecht.
Daarnaast is het onderdeel van VSK-beleid om strafrecht en tuchtrecht duidelijker van
elkaar te onderscheiden en zo toegankelijker te maken voor de vereniging.
Op de onderwerpen verbaal geweld, fysiek geweld en vandalisme wordt door
verenigingen vaker actie ondernomen. Op klachten rond diefstal, discriminatie en
overlast is in 2013 minder vaak actie ondernomen dan 2011.
Het aandeel bestuurders dat aangeeft dat de klachten naar tevredenheid opgevolgd
worden, is onveranderd hoog (96%).
Over het algemeen hebben leden en bestuurders van verenigingen eenzelfde beeld bij de
opvolging van bedreiging of lichamelijk geweld. Bestuurders geven vaker aan dat
daders aangesproken worden, leden geven aan dat er vaker aangifte gedaan wordt bij de
politie.

7.

Aansluiting van sport bij (lokaal) integraal
veiligheidsbeleid

Ambitie
Sport, politie, welzijnorganisaties en hulpverleners op lokaal niveau werken samen. Daar waar wenselijk
zijn afspraken vastgelegd in een integraal veiligheidsbeleid gericht op het voorkomen en het aanpakken
van ongewenst gedrag en excessen in de sport.

Indicatoren


(Risico)verenigingen werken lokaal samen met gemeente, politie, welzijn en andere partijen, in het
kader van het integraal veiligheidsbeleid

Er zijn verschillende instanties die nu los van elkaar kinderen proberen te beïnvloeden: scholen,
buurthuizen, jeugdzorg, verenigingen, sportbuurtcoaches, gemeentelijke projecten maar ook
justitie, politie en Halt. Er is een trend gaande om de activiteiten van deze partijen aan elkaar te
verbinden, maar dat gebeurt nog lang niet overal. De sport is hierin vaak een nieuwe sector,
omdat deze in tegenstelling tot de meeste andere opereert op basis van vrijwilligers. Aan de
andere kant is kan juist de sport de meeste invloed uitoefenen op het gedrag van de jeugd. De
sportclub is immers de enige plek van alle genoemde waar jongeren vrijwillig en intrinsiek
gemotiveerd komen.
Hoewel de ambitie gericht is op het voorkomen en aanpakken van ongewenst gedrag en
excessen in de sport heeft de problematiek, en dus ook de aanpak hiervan, vooral betrekking op
het voetbal (zie ook hoofdstuk 9). Dit komt mede door het hoge aantal deelnemers; met 1,2
miljoen leden is de KNVB de grootste sportbond van Nederland. Dit hoofdstuk beschrijft om
die reden vooral de acties van de KNVB binnen het VSK-programma.

7.1

Acties VSK-programma
Het creëren van een eenduidige lijn (overal wordt door de gezaghebbers dezelfde boodschap
verteld) van beïnvloeding zou samen met het aan elkaar verbinden van de interventies tot mooie
resultaten kunnen leiden. De KNVB wil graag ervaring opdoen met verschillende soorten van
ketenaanpak. Zij is hierin niet leidend of coördinerend. Die rol ligt bij de gemeente. Wel kan de
KNVB stimulerend en initiërend te werk gaan in het verbinden van partijen uit de keten.
Doel is om de sport (voetbal) duurzaam te verankeren in de zorg- en veiligheidsketen. Hiertoe
wordt een drietal paden bewandeld:

51

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

Het Actieplan VSK is erop gericht om het sociale klimaat op en om sportvoorzieningen te
verbeteren en wangedrag tegen te gaan. Sporters, toeschouwers én kaderleden dienen zich
sportief te gedragen en de spelregels en gedragsregels van de club te respecteren. Vanuit de
pedagogiek wordt daarin aangedragen dat het bijbrengen van dergelijke regels niet een zaak is
van één partij, of van één instantie. Zoals treffend beschreven in het
credo ‘It takes a village to raise child’ (van Hillary Clinton, oud minister van de V.S.) is
opvoeding een kwestie van de (lokale) gemeenschap als geheel. Omgangsvormen worden
aangeleerd en overtredingen daarvan afgeleerd als een gemeenschap daarin als eenheid optreedt,
en partijen binnen die gemeenschap elkaar daarin bijstaan en sterken.



mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek




Lokaal samenwerking stimuleren en initiëren. De verschillende partijen met elkaar in
gesprek laten komen en laten ontdekken hoe ze elkaar kunnen helpen en versterken. Dit
zal overal anders zijn.
Binnen de samenwerking verenigingen die het nodig hebben begeleiden en
ondersteunen bij hun functioneren
Bouwen aan een generieke structuur waarbinnen sport een minder afgezonderde plek
inneemt in de maatschappij: onderzoek naar koppeling tussen tucht- en strafrecht,
inbedding van Halt-sancties in sportcontext.

Eerste ervaringen in lokale samenwerking

Vanaf augustus 2013 doet de KNVB ervaring op met lokale samenwerking / ketenaanpak in
relatie met voetbalverenigingen. Vanuit gemeenten is er behoefte om de veiligheid rondom
voetbalwedstrijden op te pakken in dialoog met de verenigingen zelf, maar ook met andere
partners. De overtuiging is dat de jeugdigen die zich op het voetbalveld misdragen dezelfde zijn
die knelpunten kennen op school, bekend zijn bij politie en justitie en in de wijk nadrukkelijk
aanwezig zijn. Vanuit deze constatering is integrale samenwerking op zijn plaats.
Toch moet worden onderkend dat deze logische samenwerking moeizaam van de grond komt.
De samenwerking behoort vaak niet tot de lokale prioriteiten. Excessen zorgen er echter voor
dat veiligheid en dus ook een ketenaanpak een hogere prioriteit krijgt.
Bestuur, coaches, trainers en scheidsrechters onderkennen dat zij soms niet in staat zijn om
adequaat en effectief op te treden richting jeugdige voetballers. De wil is er om hen te
begeleiden, maar voor een vrijwilliger, hoewel vaak met een goede sporttechnische opleiding, is
dit een grote uitdaging. Het uitwisselen van ervaringen en statusrapporten en het deelnemen aan
vergaderingen van wijkteams, kan de vereniging meer inzicht geven in achtergronden, analyses
en oplossingsrichtingen.
De KNVB geeft aan dat verenigingen vaak niet eens weten dat enkele jeugdige leden een
zorgindicatie hebben en/of onder begeleiding staan van jeugdzorg, politie en/of justitie (Halt).
Verenigingen noemen vaak ook het gedrag van ouders als reden voor een onveilige situatie
rondom het veld. Een fundamentele verandering van de cultuur rondom wedstrijden is
noodzakelijk. In de Halt-pilot wordt gesproken van het ontwikkelen van een aanspreekcultuur.
Ook hier geldt dat ondersteuning in de keten van belang is.
Praktische voorbeelden

In Utrecht en enkele stadsdelen in Amsterdam wordt hard gewerkt om Vreedzame23 wijken en
scholen te ontwikkelen. Daarnaast is ook een start gemaakt met het ontwikkelen van Vreedzame

23

52

De Vreedzame School is een compleet programma voor basisscholen voor sociale
competentie en democratisch burgerschap. Het beschouwt de klas en de school als een
leefgemeenschap waarin kinderen zich gehoord en gezien voelen, een stem krijgen, en
waarin kinderen leren om samen beslissingen te nemen en conflicten op te lossen.
Zie voor meer informatie: www.devreedzameschool.nl.

In Rotterdam is de pedagogische coach de vertrouwenspersoon voor coaches, trainers en spelers
in de vereniging. De bijdrage van deze vertrouwenspersonen zit vooral op het creëren van een
veilig pedagogisch klimaat. Bovenal staan zij in verbinding met de ketenpartners in de wijk
(zoals scholen, politie/justitie en jeugdzorg), opdat knelpunten in samenhang kunnen worden
opgelost.
In Bergen op Zoom komen medewerkers van de welzijnsorganisatie regelmatig op de
vereniging. Voetbalverenigingen zijn een vindplaats voor opvoed- en jeugdproblematiek waar
welzijnswerk actief een mooie bijdrage kan leveren. Hierbij gaat het vooral om preventie en
wordt er nadrukkelijk samengewerkt met vrijwilligers van de vereniging.
Samenwerking KNVB en Halt

Zoals gezegd, wordt sport gezien als een van de weinige plekken waar men jongeren kan raken
en invloed op hen kan uitoefenen. Daarom willen KNVB en Halt de mogelijkheden
onderzoeken om de sport meer te benutten bij de bevordering van integrale veiligheid, en om
partners die betrokken zijn bij integrale veiligheid de voetbalvereniging te laten ondersteunen.
Ofwel, hoe kunnen een gemeente en andere lokale partners en sport elkaar wederzijds benutten
ten behoeve van een werkende aanpak of een effectief beleid? In de pilot die Halt uitvoert
fungeert het NISB als klankbord.
Halt is binnen de keten van jeugd en veiligheid autoriteit op het gebied van repressie en
preventie van jeugdcriminaliteit. De kerntaak van Halt is het bestraffen, bestrijden en
voorkomen van jeugdcriminaliteit met kortlopende interventies, gericht op bewustwording en
gedragsbeïnvloeding van jongeren en hun ouders. Daarmee wil Halt een bijdrage leveren aan
een veilige en leefbare samenleving. Dit doet Halt in afstemming en in samenwerking met
partners binnen justitie, politie, zorg, onderwijs en sport. Halt zet zich in voor onderlinge
samenhang in maatregelen en activiteiten, en een gemeenschappelijke benadering van jongeren
en hun ouders.
Halt en KNVB richten zich samen op het ondersteunen van vijftig voetbalverenigingen in 2014.
Er wordt gekozen voor een gemêleerde groep van verenigingen, met een duidelijke focus op
verenigingen die reeds bekend staan als matig functionerend en waar problemen spelen.

7.2

Conclusies



De KNVB is de meest actieve bond als het gaat om het bevorderen van samenwerking
tussen sportverenigingen en lokale partners zoals de gemeente, politie en welzijn.
De eerste ervaringen van deze lokale samenwerking laten zien dat kaderleden uit de
sport niet altijd in staat zijn om zelfstandig adequaat en effectief op te treden richting
jeugdige voetballers.

53

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

sportverenigingen. In een Vreedzame vereniging krijgen jeugdigen een stem, mogen ze
meedenken over allerlei zaken en krijgen ze verantwoordelijkheden. Bovendien leren ze op een
positieve en zorgzame manier met elkaar om te gaan, en hoe je conflicten constructief kunt
oplossen. De kracht van deze methodiek is dat jeugdigen op andere plekken waar zij komen
(school, vereniging, wijk) op eenzelfde wijze omgaan met elkaar en met conflicten.



mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek




54

In samenwerking met Halt wordt een pilot uitgevoerd onder drie voetbalverenigingen
waarbij een veiligheidsanalyse gemaakt wordt. Samen richten de KNVB en Halt zich op
het ondersteunen van vijftig voetbalverenigingen in 2014.
Eerste resultaat is dat de rol van de ouders vaak genoemd wordt als reden voor een
onveilige situatie rondom het veld.
Daarnaast stelt Halt dat er een aanspreekcultuur ontwikkeld dient te worden binnen de
vereniging, met ondersteuning vanuit de keten.

8.

Maatregelen gericht op vrijwilligers in de sport

In het programma ‘Samen voor Sportiviteit en Respect’ stonden de
(verenigings)sportbestuurders centraal. Zij spelen een belangrijke rol in het bespreekbaar maken
van onwenselijk gedrag op en rond de het sportveld . De aanpak in het programma richtte zich
op het realiseren van een mentaliteits- en attitudeverandering onder sportbestuurders. De
bestuurders moeten zich bewust worden van de urgentie om onwenselijk gedrag bespreekbaar te
maken en tegen te gaan. Het onderwerp sportiviteit en respect trachten de bonden daarom in
besturen in alle lagen van de sport op de agenda te zetten, zowel in bonden als districten en
verenigingen. Het doel is om de mentaliteits- en attitudeverandering onder de sportbestuurders
door te laten sijpelen naar de verenigingen (Lucassen et al. 2012).
Hoewel in het SSR-programma de bestuurders centraal stonden, was er ook aandacht voor
trainers/coaches en arbiters. Verschillende activiteiten uit het SSR-programma, zoals ‘sportief
besturen’, positief coachen, theatervoorstellingen en trainersmodules, zijn voortgezet en
doorontwikkeld in het VSK-programma. Het VSK-programma besteedt behalve aan de
bestuurders ook veel aandacht aan trainers/coaches, arbitrage en andere vrijwilligers in de sport.
Niet alleen bestuurders hebben hun rol bij het bewerkstelligen van een veilig sportklimaat. Alle
vrijwilligers in de sport kunnen hun bijdrage leveren.
Ambitie
Alle bij NOC*NSF aangesloten sportbonden zijn op de hoogte van het actieplan ‘Naar een veiliger
sportklimaat’ en bestuurders, trainers, coaches, scheidsrechters, ouders, (jeugd)sporters zijn zich bewust
van het belang van gewenst gedrag in de sport

Indicatoren


Bonden/verenigingen doen aan campagnevoering/inzet van diverse communicatie/educatiemiddelen en ambassadeurs ten bate van het creëren van een veilig sportklimaat.

Naast de brede ambitie om de thematiek van VSK sportbreed uit te dragen, heeft het programma
ook per groep vrijwilligers (bestuurders, technisch kader, arbitrage) specifieke ambities
geformuleerd. Voor alle groepen geldt dat ze middels het VSK-programma scholing krijgen die
ze in staat stelt om vanuit hun functie een grotere bijdrage aan een veiliger sportklimaat te
leveren.

55

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

Bij het uitrollen van maatregelen is het voor het VSK-programma van groot belang om de
vrijwilligers die werkzaam zijn in de sport te bereiken. Zij zijn namelijk zowel gebruikers als
uitvoerders van het programma.

Ambitie - Bestuurders
Bestuurders van dertig bonden maken gebruik van de principes vanuit de modules ‘Sportief Besturen’.
Daarnaast maken bestuurders binnen deze bonden gebruik van de ontwikkelde handboeken en toolkits.

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

Indicator


Verenigingsbestuurders maken gebruik van modules ‘Sportief besturen’

Ambitie – Technisch kader
Trainers, coaches en jeugdleiders van de relevante sportbonden/partijen hebben de benodigde
vaardigheden om te functioneren in een veiliger sportklimaat en de bonden hebben dit verankerd in hun
opleidingsaanbod. Bovendien zijn de huidige trainers, coaches en begeleiders van deze bonden
bijgeschoold op deze vaardigheden.

Indicator


Technisch kader van verenigingen volgt het traject ‘Sportief Coachen’ en/of andere bijeenkomsten
gericht op een veilig sportklimaat.

Ambitie - Scheidsrechters
Nieuwe officials worden standaard geschoold in weerbaarheid en huidige officials van de bond (niveau 3
en hoger) zijn bijgeschoold. Daarnaast wordt gebruikgemaakt van een sportbreed format waarin
scheidsrechters worden begeleid bij het omgaan met ongewenst gedrag en escalaties op en rondom het
veld.

Indicatoren


Scheidsrechters worden standaard geschoold in mentale weerbaarheid.



Scheidsrechters worden begeleid conform een sportbreed format (‘scheidsrechterscoach’), vertaald
naar de specifieke sport

8.1

Acties VSK-programma
Alle 42 bonden doen aan campagnevoering en aan inzet van diverse communicatie/educatiemiddelen en ambassadeurs met betrekking tot het creëren van een veiliger sportklimaat
(VSK), maar ieder op hun eigen manier. En die manier is sterk afhankelijk van grootte,
slagkracht en personele capaciteit van de bond. De KNVB, KNZB, KNHB en NBB werken
bijvoorbeeld veel met eigen campagnes, huisstijl en eigen ambassadeurs (voetbalscheidsrechter
Kevin Blom, oud-hockeyinternational Floris Evers en basketbalinternational Cees van
Rootselaar).

56

Deelnemende verenigingen: VV Interno Etten-Leur, Geinoord Nieuwegein, SC Angelslo, VV
Nieuwerkerk, Sparta ’18 Seventum en VIOD Doetinchem.

Kleine bonden met enkele duizenden leden communiceren met name via eigen bestaande
communicatiemiddelen (site, social media) en regionale/lokale bijeenkomsten. Problematiek is
vaak erg sportspecifiek, daarom ontstaat een fragmentatie van de boodschap per sport.
De KNVB heeft eind 2012 de campagne ‘Zonder respect geen voetbal’ gelanceerd. In maart
2013 is de campagne ‘De aanvoerders’ van de stichting Meer dan Voetbal24 van start gegaan.
Daarnaast hebben ook andere bonden sportspecifieke campagnes opgezet, waaronder die van de
sporten badminton, zwemmen, hockey, volleybal en basketball.
Ook is er ruimte om nieuwe kennis te ontwikkelen als reactie op nieuwe vragen, zoals het
opzetten van een cursus conflictbemiddeling, met een aantal VSK-betrokken partijen. Eind 2013
heeft NISB verschillende themadossiers opgesteld over de onderwerpen ‘ouderbetrokkenheid’
en ‘vrijwilligersbeleid’.
Bijna alle VSK-ambassadeurs zijn geïnterviewd en de gespreksverslagen zijn gepubliceerd op
de site www.veiligsportklimaat.nl. Alle relevante informatie geplaatst wordt op de website
geplaatst en via social media verspreid (Twitter: @sportenrespect, 585 volgers november 2013).
Er zijn geen evaluaties van de campagnevoering en communicatie beschikbaar.
In het komende jaar zullen de sportbonden hun campagnes voortzetten. Daarbij wil de VSKprogrammaleiding meer goede en succesvolle voorbeelden van verenigingen uitlichten.
Daarnaast wil het VSK focussen op gemeenten voor wat betreft communicatie en de VSKambassadeurs (meer) inzetten.
De theatertour van ‘Wel winnen hè!’, bedoeld om verenigingen bewust te maken van de
thematiek die speelt rond VSK, is goed bezocht (zie kader).

24

In 2004 is Stichting Meer dan Voetbal opgericht door de KNVB, Eredivisie en de Eerste
Divisie om de verbindende kracht van het voetbal in te zetten voor een sterkere
samenleving. Voor meer info: www.meerdanvoetbal.nl.

57

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

VSK komt naar je toe
Topscheidsrechter Kevin Blom ging in juni naar zes amateurvoetbalverenigingen om daar
presentaties te geven over sportiviteit en respect. Tijdens de avonden stond de kernvraag
centraal hoe ‘we’ op een prettige manier met elkaar omgaan zodat iedereen met plezier kan
sporten of toejuichen. Wat hoort daar allemaal bij? Normaal doen tegen elkaar, voor, tijdens en
na de wedstrijd. Naar je medespelers en tegenstanders, maar ook naar de scheidsrechter en
alle andere doelgroepen op de vereniging. Aan de hand van stellingen, filmpjes en een quiz
ging Kevin Blom het gesprek aan met de leden van de vereniging. Het waren interactieve
avonden waarbij iedereen meedeed.

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

In 2012-2013 hebben er 94 theatervoorstellingen ‘Wel winnen hè!’ plaatsgevonden. Daarvan
waren er 84 voor vrijwilligers en 10 voor professionals. In totaal kwamen er 24.505
bezoekers op af. De bezoekers kwamen van bijna tweeduizend (1944) verschillende
verenigingen (functies van de bezoekers: 30% trainer/coach, 21% vrijwilliger, 21%
bestuurder, 9% scheidsrechter, 19% overig).
Bron: Opgave VSK-programma (aanlevering: sept./okt. 2013)

Bestuurders

In de periode 2012/2013 hebben in totaal 29 bonden deelgenomen aan ‘Sportief Besturen’.
‘Sportief Besturen’ is voor bestuurders die hun rol als bestuurder willen versterken en die hun
vereniging willen aansturen op basis van Sportiviteit en Respect.
In de kernmodule ‘Sportief besturen’ staan de volgende drie vragen centraal:
1. Wat betekenen sportiviteit en respect?
2. Hoe stuur ik mijn vereniging hierop aan?
3. Wat is mijn rol als bestuurder?
Voor al deze bonden is de workshop sportspecifiek gemaakt. Daarnaast is er in 2013 een online
bestuurdersspel ontwikkeld, als vervolg op de kernmodule waarin bestuursdilemma's
terugkomen.
Technisch kader

Systematiek voor het honoreren en toekennen van licentiepunten technisch kader is in
ontwikkeling. De Hippische Sportfederatie en de NBB hebben hierbij een vooronderzoek
gedaan. Er ligt een plan voor het vergroten van de uniformiteit in najaar 2013. Het aansluiten
van andere bonden volgt in 2014.
Arbitrage

Na een aantal pilots in 2012/2013, waarin 140 trainingen zijn afgeleverd, is in 2013 de
definitieve opleiding scheidsrechterscoach opgeleverd. Circa twintig bonden hebben
belangstelling voor het implementeren van dit format.
De volgende stap op dit vlak is het borgen in de reguliere opleidingsaanbod en het uitrollen van
een wervingsplan scheidsrechtercoaches.

8.2

Communicatie ‘VSK’
De term ‘VSK’ heeft naast de inhoudelijke functie ook een attenderende taak. Met behulp van
VSK kunnen bonden, verenigingen of sporters gemakkelijker geattendeerd worden op de
thematiek dan dat iedere keer opnieuw het hele scala aan onderdelen van het beleid
geformuleerd moet worden.
Niet-VSK-bonden
Wanneer sportbonden niet aangesloten zijn bij het VSK-programma, betekent dit niet
automatisch dat deze bonden geen aandacht voor de thematiek hebben. Toch zijn slechts enkele

58

niet-VSK-bonden actief bezig met de thematiek van het bevorderen van sportief gedrag. Alleen
in workshops of gesprekken met verenigingen en in actuele berichtgeving op de website of
social media besteden enkele van deze bonden aandacht aan de thematiek. Drie bonden willen
in de toekomst congressen of bijeenkomsten met dit thema gaan aanbieden (tabel 8.1).

kunnen hebben ter bevordering van sportief gedrag. Welke van de onderstaande
activiteiten/producten heeft uw bond (beschikbaar voor betrokkenen) of zijn ingevoerd in
de bond? (in absolute aantallen)
Ja, dit doen
we
Een specifieke campagne (met flyers, posters,
ambassadeurs)

We zijn van plan om dit te Nee, dit doen
gaan doen/aan te bieden
we niet

1

1

22

4

1

19

4

2

18

1
3
Bron: NOC*NSF/Buro7, Bonden peiling VSK, in Bondenmonitor 2012 (dataverzameling: okt. ‘13)

20

Workshops, gesprekken met verenigingen
Actuele berichtgeving op website, social media,
nieuwsbrief
We organiseren congressen/bijeenkomsten

Verenigingen
In de preventieve aanpak van ongewenste praktijken hebben verenigingen de beschikking over
diverse instanties en producten.
Gevraagd naar de mate waarin verenigingen gebruikmaken van ondersteuning en/of materiaal
aangereikt door organisaties als NOC*NSF, sportbond of sportservice, antwoordt ongeveer de
helft van de verenigingen dat zij geen actie ondernemen als het gaat om preventie van
ongewenste praktijken (tabel 8.2). Dat percentage (55%) is in 2013 nagenoeg gelijk aan
metingen twee en vijf jaar eerder. Ongeveer een op de drie verenigingen heeft wel activiteiten
ondernomen, maar maakte geen gebruik van ondersteuning en/of materiaal van andere
organisaties. Ruim een op de tien verenigingen (12%) maakt wel degelijk gebruik van
ondersteuning door externe organisaties. Voetbalverenigingen hebben vaker dan de andere
teamsporten en de overige (niet-team)sporten activiteiten ondernomen. Zij hebben daarbij ook
vaker gebruikgemaakt van ondersteuning door andere organisaties (resp. 52% en 25%).
Tabel 8.2 Gebruik van ondersteuning en/of materiaal aangereikt door organisaties zoals
NOC*NSF, NSA, sportbond, sportservice en dergelijke gericht op het voorkómen van
ongewenste praktijken (percentage verenigingen)
Verenigingen
2008
2011
2013
Geen activiteiten ondernomen
53
57
55
Nee, bij activiteiten geen gebruik gemaakt van deze hulp
36
33
34
Ja
11
10
12
Bron: Mulier Instituut, Verenigingspeiling VSK 2013 (dataverzameling: sept./okt. '13)

Voetbal
2013
23
52
25

Wanneer een vereniging daadwerkelijk ondersteuning en/of advies heeft gekregen dan was dit
in de meeste gevallen van de eigen sportbond (78%, tabel 8.3, pag. 60) of NOC*NSF (40%).
Maar in toenemende mate (2008: 15%) komt deze ondersteuning ook van sportservice binnen
de gemeente (2013: 32%).

59

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

Tabel 8.1 In onderstaande lijst staan verschillende activiteiten die bonden beschikbaar

Tabel 8.3 Organisaties waarvan vereniging ondersteuning en advies heeft ontvangen

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

(percentage verenigingen dat ondersteuning heeft ontvangen)
2008
80
46
15
13
9
6

Eigen sportbond
NOC*NSF
Sportservice binnen gemeente
Provinciale sportraad
NSA (NCSU/NKS/NCS)
Anders

Verenigingen
2011
81
42
26
6
0
18

Voetbal
2013
82
30
36
0
0
12

2013
78
40
32
4
0
14

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspeiling VSK 2013 (dataverzameling: sept./okt. '13)

8.3

‘Sportief Besturen’
In 2012 zijn 8 bonden gestart met het uitrollen van de kernmodule ‘Sportief Besturen’. In 2013
zijn daar 21 sportbonden bijgekomen (tabel 8.4). In de periode 2012 t/m juni 2013 zijn er 520
verenigingen ‘Sportief Besturen’ hebben gevolgd, 76 daarvan (15%) waren
voetbalverenigingen.
Van de 29 sportbonden die de kernmodule aanbieden, zijn er 15 die eigen medewerkers
opleiden tot trainer van de kernmodule. Deze trainers ontvangen tijdens hun opleiding het
Handboek Sportief Besturen. De andere 13 sportbonden maken gebruik van sportbrede trainers
die bij een andere bond zijn opgeleid.
De masterclass ‘Sportief Besturen’ is voor hoofd-/districtsbestuurders en draagt voor een groot
deel bij aan bewustwording en borging van het thema op bondsniveau.
Tabel 8.4 Overzicht afgenomen producten op het gebied van sportief besturen
Aantal
bonden

Aantal producten
weggezet

Aantal
verenigingen

Aantal individuele
deelnemers

Sportief besturen:
Kernmodule
29
87
520
Vervolgmodule
Masterclass
14
18
Train de trainer programma
16
Handboek
Toolkit *
6
Bron: Opgave VSK-programma (aanlevering: sept./okt. '13)
* Toolkit is de verenigingsbox, hoort niet bij “Sportief besturen” maar is een apart onderdeel.

1010

43

Verenigingen
Ruim een op de tien verenigingen (13%, tabel 8.5) geeft aan bekend te zijn met de kernmodule
‘Sportief Besturen’. In totaal geeft 5 procent van de sportverenigingen aan gebruikgemaakt te
hebben van de kernmodule ‘Sportief Besturen’. Omgerekend naar het landelijke totaal aantal
verenigingen (ca. 27.000) zouden daarmee 1350 verenigingen landelijk de kernmodule ‘Sportief
Besturen’ hebben afgenomen. Dat is hoger dan tabel 8.4 doet vermoeden, mogelijk komt dit
doordat dit product ook buiten het VSK-programma is afgenomen.

60

Tabel 8.5 Op de hoogte zijn/gebruikmaken van hulpmiddelen die in de afgelopen jaren
voor sportverenigingen zijn gemaakt (percentage verenigingen)
Voetbal
2013

Bekend met Kernmodule Sportief Besturen

13

18

Gebruik gemaakt van Kernmodule Sportief Besturen
Bron: Mulier Instituut, Verenigingspeiling VSK 2013 (dataverzameling: sept./okt. '13)

5

6

‘Sportief Coachen’
In 2012 zijn er 210 trajecten ‘Sportief Coachen’ ‘weggezet’ aan een gelijk aantal verenigingen
van 16 bonden (tabel 8.6). In totaal betekende dit dat 3430 individuele deelnemers het traject
volgden. Verder waren er ook nog zes bijscholingsmodules waar in totaal nog 81 producten
weggezet werden. Deze trajecten werden met ongeveer het rapportcijfer 8 beoordeeld.
Tabel 8.6 Overzicht afgenomen producten op het gebied van coachen
Aantal
bonden

Producten
weggezet

Verenigingen

Individuele
deelnemers

Gemiddeld
rapportcijfer

16

210

210

3430

*

20
12

145
101

228
148

8,1
7,9

14

105

181

7,7

15

187

312

7,7

6

28

37

7,7

14

124

220

7,8

Verenigingstrajecten
Traject Sportief Coachen

Bijscholingen voor trainer-coaches
Er is meer te winnen: coachen sociaal
gedrag
25
Trainen en coachen van 6-12 jarigen
21
Trainen en coachen van pubers:
motivatie
20
Trainen en coachen van jongeren met
autisme
28
Mentale weerbaarheid voor trainercoaches
17
Herkennen/voorkomen van Seksuele
Intimidatie
22
Bron: Opgave VSK-programma (aanlevering: sept./okt. '13)

Verenigingen
Een op de vijf verenigingen is bekend met het traject ‘Sportief Coachen’. In totaal maakte 6
procent (tabel 8.7) gebruik van dat traject. Onder voetbalverenigingen zijn deze cijfers
vergelijkbaar.
Tabel 8.7 Gebruik van hulpmiddelen binnen de vereniging (percentage verenigingen)

Bekend met Traject Sportief coachen
Gebruik gemaakt van Traject Sportief coachen

Verenigingen
2013
18
6

Voetbal
2013
18
5

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspeiling VSK 2013 (dataverzameling: sept./okt. '13)

61

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

8.4

Verenigingen
2013

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

Naast de inspanningen die verenigingen zich getroosten bij het opleiden van hun bestuurders en
trainers, zetten verenigingen ook in op aparte commissies die zich specifiek met sportiviteit en
respect bezighouden. Bij meer dan de helft (57%, tabel 8.8) van de VSK-voetbalverenigingen is
er een dergelijke commissie actief die zich gericht bezighoudt met sportiviteit en respect.
Tabel 8.8 Is er binnen de vereniging een commissie die zich specifiek met Sportiviteit en
Respect bezighoudt?
Ja
Nee
Weet ik niet
Bron: KNVB, Pilot VSK-verenigingen 2013 (dataverzameling: mei t/m aug. '13)

VSK-voetbalverenigingen
57
42
1

Commissie van Sportiviteit
Tennisclub TV Badhoevendorp heeft als vervolg op de deelname van het bestuur aan de
module Sportief Besturen een commissie van sportiviteit opgericht. Deze is opgericht vanuit de
technische- en jeugdcommissie en houdt zich op basis van onderling overleg bezig met het
handhaven van het beleid rond sportiviteit en respect. Dat beleid bestaat ondermeer uit het
naleven van gedragsregels: plezier staat voorop, respect voor tegenstanders en letten op
taalgebruik.
Bij het uitvoeren van dit beleid is het voor TV Badhoevendorp van groot belang dat iedereen,
van toernooileider tot bestuurslid en van jeugdlid tot trainer, zich schaart achter dit beleid.
Hiermee bereik je dat het naleven ervan een gezamenlijke verantwoordelijkheid blijft.

8.5

Scholing weerbaarheid arbitrage
Zeventien bonden hebben in 2012 een weerbaarheidtraining aan hun scheidsrechters/officials
aangeboden. In 2012 hebben 4018 scheidsrechters/officials een training Weerbaarheid gevolgd.
In de eerste helft van 2013 zijn door het centrale docentenpoule tien trainingen uitgevoerd met
282 deelnemers.
Daarnaast zijn bij de KNVB 190 trainingen (1434 deelnemers) en bij het Korfbalverbond
twintig trainingen (480 deelnemers) door eigen trainers uitgevoerd. Tot op heden hebben in
2013 2126 officials een weerbaarheidtraining gevolgd (Opgave VSK-programma (aanlevering:
sept./okt. '13).
Arbitrage
Twee vijfde van de bondsscheidsrechters is geschoold in mentale weerbaarheid (tabel 8.9). Een
derde (32%) van de bondsscheidsrechters heeft behoefte aan meer scholing op het gebied van
mentale weerbaarheid.

62

Tabel 8.9 Mentale weerbaarheid (percentage bondsscheidsrechters)
Bondsscheidsrechters
Geschoold in mentale weerbaarheid
17

Ja, ik heb een bijscholing gevolgd

16

Ja, dat zat in mijn opleiding en ik heb extra bijscholing gevolgd

4

Nee

53

Anders

9

Behoefte aan meer scholing mentale weerbaarheid

8.6

Ja

32

Nee
Bron: NOC*NSF/Buro7, Scheidsrechters/officials peiling VSK, in Tevredenheidsmeting
Scheidsrechters/officials 2013 (dataverzameling: okt./nov. ‘13)

68

Sportbrede scheidsrechtersbegeleiding
Begeleiding van de arbitrage is voor NOC*NSF een belangrijk onderdeel van de ondersteuning
van vrijwilligers. Ruim de helft van de bondsscheidsrechters geeft aan niet door een
‘scheidsrechterscoach’ of andere vorm van begeleiding ondersteund te worden in het
scheidsrechtersvak (tabel 8.10). Twee vijfde van de scheidsrechters wordt wel begeleid. Dit
gebeurt veelal door iemand van de bond, maar ook verenigingen begeleiden scheidsrechters.
Tabel 8.10 Begeleiding door “scheidsrechterscoach” of specifieke begeleiding ten aanzien
van het scheidsrechtersvak (percentage bondsscheidsrechters)
Bondsscheidsrechters

8.7

Ja, door iemand van de bond

30

Ja, door iemand van de vereniging

4

Ja, zowel door iemand van de bond als door iemand van de vereniging

4

Nee

56

Anders
Bron: NOC*NSF/Buro7, Scheidsrechters/officials peiling VSK, in Tevredenheidsmeting
Scheidsrechters/officials 2013 (dataverzameling: okt./nov. ‘13)

5

Conclusie







Het VSK-programma richt zich vooral op kwaliteitsverbetering onder vrijwillige
kaderleden in de sport.
De aangeboden modules zijn goed bekend en worden in absolute aantallen goed
afgenomen. Toch zijn er nog altijd veel bestuurders die aangeven het product wel te
kennen maar niet af te nemen.
Dat deze producten maar door een beperkte groep worden afgenomen, komt mogelijk
doordat niet al het kader er in dezelfde mate behoefte aan heeft. Zo geeft een derde van
de bondsscheidsrechters aan behoefte te hebben aan (extra) weerbaarheidstraining.
Twee vijfde van de bondsscheidsrechters wordt begeleid door een
‘scheidsrechterscoach’ of ontvangt een andere vorm van begeleiding in het
scheidsrechtersvak.

63

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

Ja, dat zat in mijn opleiding

64

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

9.

Beleefde veiligheid en incidentie van onwenselijk gedrag
In dit hoofdstuk wordt inzicht gegeven in de mate waarin onwenselijk gedrag en excessen
voorkomen in de sport en in het gevoel van veiligheid in de sport.

Het begrip onwenselijk gedrag zoals dat in de monitors wordt gebruikt is zeer breed
gedefinieerd. Tot onwenselijk gedrag behoren uiteenlopende wangedragingen zoals: diefstal,
vandalisme, bedreiging (met een wapen), lichamelijk en verbaal geweld, seksuele intimidatie,
discriminatie (vanwege sekse, religie, cultuur en homoseksualiteit) en overlast (rook, alcohol,
geluid of drugsgebruik), pesten en gooien met materiaal. Bij excessen gaat het om zwaar
ongewenst gedrag zoals lichamelijk geweld en bedreiging.
Het meemaken van onwenselijk gedrag in de sport kan van invloed zijn op het gevoel van
veiligheid bij de betrokkenen en hun omgeving. Daarbij gaat het om de sociale veiligheid van
mensen in de omgang met elkaar in de sportomgeving, en niet om de veiligheid van
beschermende materialen of maatregelen ter voorkoming van blessures in de sport.
In dit hoofdstuk wordt eerst de incidentie, ofwel het voorkomen van onwenselijk gedrag in de
sport besproken. Daarna wordt ingegaan op excessen in de sport. Tot slot komt het gevoel van
sociale veiligheid in de sport bij de verschillende betrokkenen aan de orde.

Indicatoren


Bij voetbal komen minder excessen voor. In de (gehele) sport worden excessen geregistreerd. In de
sport komen minder excessen voor.



In de sport komt minder ongewenst gedrag voor. (aantal en aard ongewenst gedrag overeenkomstig
eerdere SSR-onderzoeken) zelf meegemaakt (als getuige of tegen je gericht).



9.1

Bestuurders, trainers, scheidsrechters, sporters en publiek ervaren meer veiligheid.

Ongewenst gedrag in de sport
Het voorkomen van onwenselijk gedrag in de sport is in beeld gebracht door onderzoeken
waarbij betrokkenen zelf aangeven of ze in een bepaalde periode te maken hebben gehad (ook
als getuige) met ongewenst gedrag in de sport. Om over de Nederlanders en de sporters te
kunnen rapporteren zijn bevolkingsonderzoeken uitgevoerd (zie bijlage 1). De
Verenigingspeiling VSK en de tevredenheidsmeting scheidsrechters/officials geven inzicht in
hoeverre verenigingen en bondsscheidsrechters in de afgelopen twaalf maanden te maken
hebben gehad (ook als getuige) met verschillende vormen van wangedrag in de sport.

65

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

De mate waarin ongewenst gedrag en excessen in de sport voorkomen, wordt op twee manieren
gemeten: monitoren en registratie. Sportbonden maar ook andere partijen registreren: zij houden
exact bij hoeveel wangedragingen er in de sport voorkomen. De KNVB heeft een
registratiesysteem voor excessen in het voetbal opgebouwd. In dit hoofdstuk wordt daaruit
gerapporteerd. Een ander manier is het monitoren van wangedrag door middel van
zelfrapportage van betrokkenen in de sport. Aan de Nederlandse bevolking, de
verenigingsbestuurders en de bondsscheidsrechters is gevraagd om aan te geven of ze de
afgelopen twaalf maanden zelf wangedrag in de sport hebben meegemaakt.

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

Eerst wordt de incidentie, het voorkomen van wangedrag, bij verenigingen en
bondsscheidsrechters beschreven, vervolgens de rapportage van de Nederlandse bevolking en de
sporters.
Verenigingen
De helft van de verenigingsbestuurders (49%) geeft aan in het afgelopen jaar een of meer
klachten te hebben ontvangen over, of geconfronteerd te zijn geweest met onwenselijk gedrag
bij of rondom sportactiviteiten van de verenigingen. Dit percentage is de afgelopen vijf jaar niet
veranderd (tabel 9.1). Klaarblijkelijk is er een stabiele situatie in verenigingen voor wat betreft
het voorkomen van wangedrag in de club.
De verenigingen zijn het meest geconfronteerd met verbaal geweld, vernieling/vandalisme,
pesten en diefstal. Er lijkt de laatste jaren wel een duidelijke toename te zijn van klachten over
overlast (geluid, alcohol-/drugsgebruik, tabaksrook), bij verenigingen. Een kwart van de
verenigingen heeft te maken met pestgedrag in de club en een op tien verenigingen met het
gooien van materiaal.
Voetbalverenigingen worden in vergelijking met andere teamsporten en overige sporten vaker
geconfronteerd met onwenselijk gedrag in de vereniging (81% ten opzichte van respectievelijk
52% en 42%).
Tabel 9.1 Klacht of confrontatie met betrekking tot onwenselijk gedrag bij of rondom
sportactiviteiten van de vereniging in de afgelopen 12 maanden, vergelijking metingen
(percentage verenigingen)
Verenigingen

Voetbal

2008

2011

2013

2013

Klachten gehad en geconfronteerd met onwenselijk gedrag

50

52

49

81

Verbaal geweld (schelden, pesten, treiteren)

27

33

29

70

Vernieling of vandalisme

22

27

24

67

*

*

22

44

Diefstal van persoonlijke eigendommen

18

20

17

50

Overlast (geluid, alcoholgebruik, tabaksrook, drugsgebruik)

5

18

17

37

Lichamelijk geweld (slaan, schoppen)

8

12

10

36

Gooien met materiaal

*

*

9

13

Discriminatie (vanwege geslacht, huidskleur, cultuur,
homoseksualiteit)

3

6

6

17

Seksuele intimidatie

1

2

2

0

1

3

Pesten

Bedreiging (met een wapen)
0
1
Bron: Mulier Instituut, Verenigingspeiling VSK 2013 (dataverzameling: sept./okt. '13)
*Niet gevraagd in 2008 en 2011

Als verenigingen geconfronteerd worden met onwenselijk gedrag in de club dan is dat veelal
eenmalig (figuur 9.1). Verbaal geweld en vernieling of vandalisme komen vaker voor.
Verenigingen die dat vaker meemaken worden er veelal een paar keer per jaar mee
geconfronteerd (cijfers niet in figuur).

66

Figuur 9.1 Frequentie onwenselijk gedrag in vereniging afgelopen twaalf maanden
(percentage verenigingen)

0

Vaker

Eenmalig

20

40

Nooit
60

9

20

71

Vernieling of vandalisme

10

14

76

Pesten

6

16

78

5 12

83

Geluidsoverlast

4 8

88

Lichamelijk geweld (slaan, schoppen)

1 9

90

Gooien met materiaal

27

91

Overmatig alcoholgebruik

26

92

Vrouwonvriendelijk gedrag 13

96

Overlast door tabaksrook

96

Diefstal van persoonlijke eigendommen

22

100
VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

Verbaal geweld (schelden, pesten, treiteren)

80

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspeiling VSK 2013 (dataverzameling: sept./okt. '13)

Een verdere uitvergroting van sportverenigingen in het algemeen naar VSKvoetbalverenigingen laat zien dat deze vaker met ongewenst gedrag te maken krijgen dan de
gemiddelde vereniging, maar ook dan de gemiddelde voetbalvereniging (tabel 9.1). Van de
VSK-voetbalverenigingen heeft 96 procent in het afgelopen jaar te maken met ongewenst
gedrag. Dit hoeft niet te verbazen aangezien alle VSK-voetbalverenigingen in de bevraagde
betrokken zijn bij de betreffende thematiek en inmiddels actief zijn in het VSK-programma.
In het afgelopen jaar heeft bijna de helft (46%) van de VSK-voetbalverenigingen meer dan één
keer met verbaal geweld / schelden te maken gehad, of hebben bestuurders daar klachten over
ontvangen (figuur 9.2, pag. 68). Datzelfde percentage verenigingsbestuurders geeft aan meer
dan eens klachten te hebben ontvangen omtrent vernieling of vandalisme. Wanneer
doorgevraagd wordt naar de frequentie, dan blijkt dit in beide gevallen voornamelijk ‘enkele
keren per jaar’ te zijn en vrijwel nooit maandelijks, laat staan wekelijks.

67

Figuur 9.2 Frequentie afgelopen twaalf maanden (ook als getuige) te maken gehad met
vormen van wangedrag in de sport (percentage VSK-voetbalverenigingsbestuurders)

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

0

vaker

eenmalig

nooit

40

60

80

20

100

Verbaal geweld/schelden

46

33

21

Vernieling of vandalisme

46

33

22

Diefstal van persoonlijke eigendommen

28

35

37

Lichamelijk geweld (slaan, schoppen)

12

Geluidsoverlast

15

Overlast door alcoholgebruik

14

17

69

Overlast door tabaksrook

14

13

73

Discriminatie vanwege huidskleur

10

14

75

Discriminatie vanwege cultuur of religie

10

12

78

43

46

28

57

Vrouwonvriendelijk gedrag

4

Overlast door drugsgebruik

44

92

Seksuele intimidatie 1 4

94

Discriminatie vanwege homoseksualtieit 22

96

Bedreigingen (met een wapen) 01

99

12

84

Bron: KNVB, Pilot VSK-verenigingen 2013 (dataverzameling: mei t/m aug. '13)

Arbitrage
Evenals aan de verenigingsbestuurders is ook aan de arbiters gevraagd of zij het afgelopen jaar
te maken hebben gehad (ook als getuige) met een of meer vormen van wangedrag in de sport.
Daar waar de helft van de verenigingsbestuurders aangeeft te maken te hebben gehad met
wangedrag, worden bondsscheidsrechters vaker geconfronteerd met wangedrag.
Twee derde van de bondsscheidsrechters heeft de afgelopen twaalf maanden te maken gehad of
is getuige geweest van een of meer vormen van wangedrag (tabel 9.2, pag. 69). Scheidsrechters
melden het meest verbaal geweld, geluidsoverlast en lichamelijk geweld . Bedreiging (met een
wapen) en seksuele intimidatie worden het minst gemeld.

68

Tabel 9.2 In de afgelopen twaalf maanden (ook als getuige) te maken gehad met
onderstaande vormen van wangedrag (percentage bondsscheidsrechters)
Bondsscheidsrechters
65

Verbaal geweld (schelden, pesten, treiteren)

41

Geluidsoverlast

16

Lichamelijk geweld (slaan schoppen)

15

Overlast door tabaksrook

15

Met materiaal gooien

14

Pesten

13

Overlast door alcoholgebruik

13

Discriminatie vanwege huidskleur

11

Vernieling of vandalisme

11

Discriminatie vanwege cultuur of religie

10

Vrouwonvriendelijk gedrag

10

Diefstal van persoonlijke eigendommen

9

Discriminatie vanwege homoseksualiteit

4

Overlast door drugsgebruik

3

Seksuele intimidatie

3

Bedreiging (met een wapen)

1

Anders
Bron: NOC*NSF/Buro7, Scheidsrechters/officials peiling VSK, in Tevredenheidsmeting
Scheidsrechters/officials 2013 (dataverzameling: okt./nov. ‘13)

1

Een kwart van de bondsscheidsrechters heeft de afgelopen twaalf maanden meer dan één keer
met verbaal geweld / schelden te maken gehad (figuur 9.3, pag. 70). Wanneer doorgevraagd
wordt naar de frequentie, dan blijkt dit voornamelijk ‘enkele keren per jaar’ te zijn (11% van de
bondscheidsrechters) en in een aantal gevallen maandelijks (7%). In enkele gevallen is dit
(twee)wekelijks (4%).
In eerdere (tevredenheids)onderzoeken (in 2009 en 2011) onder arbitrerend kader van
sportbonden is gevraagd naar de mate waarin scheidsrechters (fysieke en verbale) agressie
meemaakten (Schouten, 2009 en 2011). In 2009 gaf 70 procent van de arbiters van de
deelnemende bonden aan te maken hebben gehad met (fysieke en verbale) agressie. In 2011 was
dit 62 procent. De vraagstelling uit deze onderzoeken is helaas niet vergelijkbaar met het
vraagstelling in de tevredenheidsmeting uit 2013.

69

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

Afgelopen 12 maanden geconfronteerd met vormen van
wangedrag

Figuur 9.3 Frequentie afgelopen twaalf maanden (ook als getuige) te maken gehad met
vormen van wangedrag in de sport (percentage bondsscheidsrechters)

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

0
Verbaal geweld (schelden, pesten, treiteren)

22

Geluidsoverlast

Vaker

Eenmalig

20

40

Nooit
60

100

59

19

9

84

Overlast door tabaksrook

10 5

85

Lichamelijk geweld (slaan, schoppen)

5 10

85

Gooien met materiaal

5 9

86

Overmatig alcoholgebruik

7 6

87

Pesten

7 6

87

Vernieling of vandalisme

3 8

89

Discriminatie vanwege huidskleur

5 6

89

Discriminatie vanwege cultuur of religie

5 5

90

Vrouwonvriendelijk gedrag

4 6

90

Diefstal van persoonlijke eigendommen

27

91

Discriminatie vanwege homoseksualiteit

22

96

Seksuele intimidatie 12

97

Overlast door drugsgebruik 12

97

Bedreiging (met een wapen) 01

99

Anders 10

98

7

80

Bron: NOC*NSF/Buro7, Scheidsrechters/officials peiling VSK, in Tevredenheidsmeting
Scheidsrechters/officials 2013 (dataverzameling: okt./nov. ‘13)

Bevolking
Verschillende bevolkingsonderzoeken hebben de afgelopen jaren aandacht besteed aan het
voorkomen van onwenselijk gedrag in de sport. Door wisselingen in opdrachtgevers en
uitvoerders van de bevolkingsonderzoeken, is de vraagstelling en de methode van onderzoek
ervan niet gelijk. Dit heeft consequenties voor de vergelijkbaarheid van de cijfers door de jaren
heen en vraagt zorgvuldigheid bij de interpretatie van de resultaten.
In 2007 tot en met 2011 is het percentage Nederlanders dat onwenselijk gedrag in de sport
ervaart nagenoeg stabiel (1 op de 5 of 6 Nederlanders). In 2013 is het cijfer hoger dan in eerdere
jaren: een op de drie Nederlanders heeft onwenselijk gedrag meegemaakt (figuur 9.4, pag. 71).

70

Figuur 9.4 Meemaken of getuige zijn van onwenselijk gedrag in sport, vergelijking
metingen (percentage Nederlandse bevolking)

50
37

40
30
20

16

17

2007

2010

2011

2013

najaar

20/10 t/m 27/10

19/9 t/m 26/9

3/9 t/m 13/9

SCP/CBS (SEM '07)

Mulier (SSR '10)

Mulier (SSR '11)

NOC*NSF (SPI sept. '13)

20
10
0

Sporters
Bij de interpretatie van het bevolkingscijfer uit 2013 moet ook het incident met de grensrechter
in Almere (begin december 2012) en de media-aandacht daarvoor worden meegenomen.
In het bevolkingsonderzoek van het SCP/CBS (VTO 2012/2013) is een splitsing gemaakt in
gegevens van vóór en ná het incident met de grensrechter in Almere. De periode na het incident
toont een stijging (figuur 9.5, pag. 72). Voor het incident was het percentage
‘meemaken/getuige zijn van’ bij sporters (12 keer of meer per jaar sporten) vrijwel gelijk aan
het percentage in 2007. Na het incident is het percentage gestegen. Het incident in Almere lijkt
de nodige invloed te hebben gehad op de bewustwording en het opmerken van wangedrag in de
sport. De gevoeligheid voor en het besef van het voorkomen van wangedrag in de sport zijn
toegenomen.
Daarnaast zijn ook de veranderde vraagstelling en onderzoeksmethode van zowel het
bevolkingsonderzoek van SCP/CBS (2012-2013) als dat van NOC*NSF (2013) in vergelijking
met de eerdere jaren, van invloed op de cijfers uit 2013.

25

De vraagstelling is in de laatste onderzoeken alleen gericht op sport. In de voorgaande
jaren werden meer omgevingen (zoals uitgaan, openbaar vervoer, werk) in dezelfde
vraag opgenomen. Ook zijn vormen van wangedrag geclusterd en zijn er gedragingen
toegevoegd.

71

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

Er zijn verschillende redenen waarom het cijfer in 2013 hoger is dan in voorgaande jaren. Ten
eerste zijn de vraagstelling25 in de onderzoeken en de methode van dataverzameling anders dan
voorgaande jaren. Daarnaast kan het incident in Almere met de grensrechter als katalysator
hebben gewerkt op de bewustwording van Nederlanders, evenals de vele media-aandacht. Al
deze zaken beïnvloeden het incidentiecijfer. Het is niet met zekerheid te zeggen welke factor het
meest van invloed is.

Figuur 9.5 Meemaken of getuige zijn van onwenselijk gedrag in sport, vergelijking

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

metingen (percentage sporters (≥ 12 keer per jaar gesport))

44

50
40
30
20
10
0

34
27

27

21

21

2007

2010

2011

2012

2012/2013

2013

najaar

20/10 t/m
27/10

19/9 t/m 26/9

voor 3/12

na 5/12

3/9 t/m 13/9

SCP/CBS
(VTO’12/’13)

NOC*NSF (SPI
sept. '13)

SCP/CBS (SEM Mulier (SSR '10) Mulier (SSR '11)
SCP/CBS
'07)
(VTO’12/’13)

Vormen van ongewenst gedrag
Eind 2012 en begin 2013 is de Vrijetijdsomnibus (SCP/CBS) uitgevoerd onder de Nederlandse
bevolking, met daarin een aantal vragen over een veiliger sportklimaat. Daaruit blijkt dat een
derde van de sporters wangedrag in de sport heeft meegemaakt (tabel 9.3 en figuur 9.5). Verbaal
geweld wordt het meeste gemeld, gevolgd door discriminatie, lichamelijk geweld en vernieling
of vandalisme. Teamsporters zijn vaker getuige van wangedrag dan de solo- en duosporters. Dit
geldt ook voor bezoekers van teamsporten ten opzichte van bezoekers van niet-teamsporten.
Wedstrijdbezoekers melden vaker dan sporters dat ze wangedrag hebben meegemaakt.
Tabel 9.3 Afgelopen 12 maanden zelf of als getuige te maken gehad met vormen van
wangedrag in de sport. Hierbij wordt niet eventueel wangedrag gezien op tv bedoeld
(percentage sporters (≥ 12 keer per jaar gesport); percentage wedstrijdbezoekers)
Sporters

Wedstrijdbezoekers

Ik heb te maken gehad met wangedrag in de afgelopen 12 maanden

36

47

Verbaal geweld, zoals schelden, pesten, treiteren, intimidatie of
bedreiging
Discriminatie of kwetsende opmerkingen vanwege sekse, cultuur of
religie, huidskleur, homoseksualiteit of handicap

27

38

13

18

Lichamelijk geweld, zoals slaan of schoppen

13

17

Vernieling of vandalisme

11

14

Overlast door geluid, overmatig alcohol- of drugsgebruik of
tabaksrook

10

12

Diefstal

9

10

Seksuele intimidatie

1

1

Bron: SCP/CBS (VTO’12/’13) (dataverzameling nov. ’12 t/m feb. ‘13)

Op basis van een bevolkingspeiling in september 2013 (Achmea Sportparticipatie Index 2013)
geeft 37 procent van de Nederlanders aan de afgelopen twaalf maanden te maken te hebben
gehad (ook als getuige) met een of meer vormen van wangedrag in de sport (tabel 9.4, zie ook
72

figuur 9.4). Bij de sporters (die 12 keer of meer per jaar sporten) heeft 44 procent wangedrag in
de sport meegemaakt of gezien (zie ook figuur 9.5).

Tabel 9.4 Afgelopen twaalf maanden (ook als getuige) te maken gehad met vormen van
wangedrag in de sport (percentage bevolking en sporters (≥ 12 keer per jaar gesport)
Nederlandse
Bevolking

Sporters

Afgelopen 12 maanden geconfronteerd met wangedrag in de
sport

63

56

Verbaal geweld (schelden, pesten, treiteren)

17

21

Geluidsoverlast

15

17

Vernieling of vandalisme

14

17

Overlast door tabaksrook

13

16

Pesten

12

14

Diefstal van persoonlijke eigendommen

11

13

Overlast door alcoholgebruik

11

13

Vrouwonvriendelijk gedrag

9

10

Discriminatie vanwege cultuur of religie

9

10

Gooien met materiaal

9

11

Discriminatie vanwege huidskleur

8

10

Lichamelijk geweld (slaan, schoppen)

8

9

Discriminatie vanwege homoseksualiteit

5

6

Seksuele intimidatie

5

5

Overlast door drugsgebruik

5

5

Bedreiging (met een wapen)
2
Bron: NOC*NSF/GFK, Sporterspeiling VSK, in Achmea Sportparticipatie Index September 2013
(dataverzameling: sept. ‘13)

2

Als Nederlanders getuige zijn van wangedrag dan is dat veelal de afgelopen twaalf maanden één
maal voorgekomen. Verbaal geweld is de vorm van wangedrag waarbij het grootste aantal
respondenten aangeeft dat zij dit vaker ervaren (9%), gevolgd door overlast door tabaksrook
(8%) en geluidsoverlast (8%) (figuur 9.6, pag. 74).

73

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

Evenals de verenigingsbestuurders (tabel 9.1) wordt verbaal geweld, overlast,
vernieling/vandalisme, pesten en diefstal het meest gemeld door de Nederlandse bevolking en
sporters (tabel 9.4). Verbaal geweld wordt door alle ondervraagden (bevolking, sporters,
wedstrijdbezoekers, verenigingsbestuurders en bondsscheidrechters) het meest gemeld.

Figuur 9.6 Frequentie wangedrag in de sport meegemaakt, ook als getuige (percentage
bevolking)

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

Vaker
0

20

Verbaal geweld (schelden, pesten, treiteren)

9

Overlast door tabaksrook
Geluidsoverlast

Eenmalig

Nooit

60

80

40

8

83

8 5

87

8

85

7

Overlast door alchoholgebruik

6 5

89

Pesten

5 6

88

Vernieling of vandalisme

5 9

86

Discriminatie vanwege cultuur en religie

4 5

91

Discriminatie vanwege huidskleur

4 5

92

Gooien met materiaal

4 6

91

Vrouwonvriendelijk gedrag

4 5

91

Lichamelijk geweld (slaan, schoppen) 3 6

92

Discriminatie vanwege homoseksualiteit 23

95

Overlast door drugsgebruik 22

95

Seksuele intimidatie 23

95

Diefstal van persoonlijke eigendommen 2 9

89

Bedreigingen (met een wapen) 11

100

98

Bron: NOC*NSF/GFK, Sporterspeiling VSK, in Achmea Sportparticipatie Index September 2013
(dataverzameling: sept. ‘13)

Wangedrag dat respondenten ‘vaker’ wordt meemaken, komt veelal enkele keren per jaar voor.
Van de Nederlanders die vaker geluidsoverlast ervaren, geeft 27 procent aan dit wekelijks te
ervaren. Verbaal geweld en pesten wordt door 20 respectievelijk 22 procent wekelijks ervaren
(cijfers niet in figuur).
Om inzicht te krijgen in welke sporten wangedrag voorkomt, is in de Sportparticipatie Index
gevraagd aan personen in welke tak van sport zij ongewenst gedrag hebben meegemaakt. Eén
persoon kan met meerdere vormen van wangedrag te maken gehad hebben en dit kan bij
verschillende takken van sport zijn gebeurd.
Van alle wangedragingen die Nederlanders ervoeren (die aangaven vaker met wangedrag te
maken te hebben gehad), kwamen de meeste voor bij voetbal, gevolgd door fitness en
zwemsport, en de minste bij golf (figuur 9.7). Hierbij moet wel bedacht worden dat voetbal in
Nederland zeer veel beoefenaars en toeschouwers kent, en dat geen enkele anders sport zo veel
aandacht in de media krijgt.

74

Figuur 9.7 Wangedrag per tak van sport (percentage respondenten die vaker met
wangedrag te maken hebben gehad)1

0

20

30

40

50

19
5
4
3
3
3
3
3
2
2
2
2
2
2
2
2
2
1

Bron: NOC*NSF/GFK, Sporterspeiling VSK, in Achmea Sportparticipatie Index September 2013
(dataverzameling: sept. ‘13)
1
n=5908 Alle wangedragingen van respondenten (n=628) die aan hebben aangegeven dat ze vaker met
wangedrag te maken hebben gehad

VeiligheidNL heeft in het Nationaal Sportonderzoek 2012 (nov 2012, zie bijlage 2) aan de
Nederlandse bevolking vragen gesteld over drie typen misstanden in de sport: het voorkomen
van lichamelijk contact door een opzettelijke overtreding, opzettelijk lichamelijk geweld in
sport en verbaal geweld zoals pesten, treiteren, intimidatie of bedreiging. Deze vraagstelling is
niet vergelijkbaar met die van de vragen uit de eerder benoemde bevolkingsonderzoeken. Er is
weinig bekend over letsel dat betrokkenen oplopen bij dergelijk wangedrag in de sport. In het
onderzoek van VeiligheidNL is daarop echter doorgevraagd.
Van de 8,5 miljoen sporters heeft 15 procent (1,9 miljoen) ooit een of andere vorm van fysiek of
verbaal geweld meegemaakt. 2 procent heeft letsel opgelopen door een opzettelijke overtreding
en 0,1 procent liep letsel op ten gevolge van fysiek geweld (tabel 9.5, pag. 76).

75

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

Voetbal (veld / zaal)
Fitness (cardio / kracht)
Zwemsport (excl. waterpolo)
Hardlopen / joggen / trimmen
Wielrennen / toerfietsen (incl. mountainbike)
Darts
Wandelsport
Biljart / pool / snooker
Tennis / rolstoeltennis
Motorsport
Volleybal (zaal / beach)
Danssport
Bowling
Basketbal / rolstoelbasketbal
Vecht- en verdedigingssporten (excl. judo)
Aerobics / steps / spinning
Tafeltennis
Golf

10

Tabel 9.5 Opgelopen letsel als gevolg van opzettelijke overtreding en/of fysiek geweld
(percentage bevolking)
Nederlandse

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

Bevolking
Een of andere vorm van fysiek of verbaal geweld meegemaakt

15

Slachtoffer lichamelijk contact door een opzettelijke overtreding

6

Liep daarbij letsel op

2

Opzettelijk fysiek geweld meegemaakt

9.2

7

Als slachtoffer

0,9

Liep daarbij letsel op
Bron: VeiligheidNL , Ongevallen en Bewegen in Nederland 2006-2016, (dataverzameling: nov. 2012)

0,1

Excessen in de sport
Aangezien de meeste bonden slechts zeer incidenteel met excessen worden geconfronteerd,
kennen veel bonden geen registratiesystemen voor uitwassen. Deze behoefte ontbreekt ook,
omdat veel bonden slechts eens in de zoveel jaar een exces meemaken. Momenteel registreert
en monitort alleen de KNVB excessen.
Excessen in het voetbal
Volgens registraties van de KNVB is het aantal excessen in het voetbal in het seizoen
2012/2013 afgenomen ten opzichte van een jaar eerder (tabel 9.6). De daling kwam
voornamelijk tot stand door de halvering van het aantal collectieve excessen. Tegelijkertijd nam
het aantal individuele excessen (licht) toe. Netto nam het aantal wedstrijden met excessen af van
306 naar 274. Dit houdt in dat er in 2013 in een op de 2.727 wedstrijden in het voetbal sprake
was van een of meerdere excessen. Dit was in 2011/2012 bij een op de 2.465 voetbalwedstrijden
het geval. Het aantal excessen nam het sterkste af in de districten West I en West II (zie bijlage
B.3 t/m B.5).
Tabel 9.6 Excessen in het voetbal

Seizoen

Wedstrijden

Individuele Collectieve
excessen
excessen

In 1 op de […]
Wedstrijden wedstrijden vindt
met excessen een exces plaats

2011/2012

754.358

278

207

306

2.465

2012/2013

747.070

312

100

274

2.727

-1%

+12%

-52%

-10%

+11%

48

90

111

Procentuele verandering ’12-‘13

Indexcijfer ’12-‘13
99
112
Bron: KNVB, cijfers excessen ‘12/’13 (bewerking Mulier instituut)

Meldingen excessen
Voor het tegengaan van ongewenst gedrag en het registreren van excessen zijn in maart 2013
twee meldpunten opgezet: meldpunt wanordelijkheden en hulplijn noodgevallen.

76

Het meldpunt wanordelijkheden kreeg 263 meldingen binnen in de tweede seizoenshelft (figuur
9.8). De hulplijn noodgevallen werd in die periode 68 keer gebeld. De verschillende hoogtes
van hoeveelheid meldingen per week komt mogelijk voort uit verschillende aantallen
wedstrijden per week. Deze cijfers zijn echter niet beschikbaar op weekniveau.

Figuur 9.8 Aantal meldingen van wanordelijkheden en noodgevallen

50
40
30
20
10
0

Meldpunt wanordelijkheden
(totaal = 263)
Hulplijn noodgevallen
(totaal = 68)

Bron: KNVB, cijfers meldpunten ‘12/’13 (bewerking Mulier instituut)

9.3

Veiligheidsbeleving betrokkenen in de sport
Het voorkomen van wangedrag in de sport is van invloed op het gevoel van veiligheid in de
sport. Het gaat daarbij om sociale veiligheid. Verenigings(bestuurders) hebben in onderzoek
gerapporteerd hoe veilig zij zich voelen in de sport, en hoe zij de sfeer in de club beoordelen.
Vervolgens bespreken we het gevoel van veiligheid in de sport van arbiters, de Nederlandse
bevolking en sporters.
Verenigingen
Aan verenigingsbestuurders is gevraagd in hoeverre onwenselijk gedrag een probleem is voor
hun verenigingen. Onwenselijk gedrag vormt voor verenigingsbestuurders over het algemeen
geen ‘groot’ probleem (tabel 9.7, pag. 78). Bijna de helft van de verenigingsbestuurders (46%)
geeft aan dat onwenselijk gedrag van leden en/of kader voor de vereniging totaal geen probleem
vormt en de helft geeft aan dat het nauwelijks een probleem is. Dit beeld is de afgelopen vijf
jaar nauwelijks veranderd. Voetbalbestuurders melden vaker dan de bestuurders van andere
teamsporten en overige sporten dat er sprake van enigszins een probleem of een behoorlijk
probleem met onwenselijk gedrag in de verenigingen.

77

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

Wat opvalt is de piek van het meldpunt wanordelijkheden in week 20, voor veel clubs het laatste
competitieweekend. De stijging heeft dan ook mogelijk ermee te maken dat verenigingen
klachten tot het einde van het seizoen hadden opgespaard.

Tabel 9.7 Mate waarin onwenselijk gedrag van leden en/of kader voor de vereniging een
actueel probleem vormt (percentage verenigingen)

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

Verenigingen

Voetbal

2008

2011

2013

2013

Totaal niet

43

47

46

10

Nauwelijks

54

50

51

78

2

11

Behoorlijk groot probleem

3
3
Bron: Mulier Instituut, Verenigingspeiling VSK 2013 (dataverzameling: sept./okt. '13)

In de beleving van de verenigingsbestuurders is het probleem van onwenselijk gedrag de laatste
jaren nauwelijks omvangrijker geworden (tabel 9.8). Een op de tien bestuurders denkt dat het
probleem (veel) groter is geworden. Dit is beduidend lager dan de afgelopen jaren. Mogelijk dat
verenigingen door maatregelen die genomen zijn (zie eerdere hoofdstukken) de problematiek
beter overzien of beter in de hand hebben. Voetbalbestuurders maar ook bestuurders van andere
teamsporten melden vaker dan de bestuurders van overige sporten dat het probleem van
onwenselijk gedrag groter is geworden. Mogelijk zijn zij zich door de gebeurtenissen en
maatregelen met name in het voetbal bewuster geworden van de problematiek in hun
vereniging.
Tabel 9.8 Al dan niet omvangrijker worden van de problematiek van onwenselijk gedrag in
de laatste jaren (percentage verenigingen)
2008

Verenigingen
2011

2013

Voetbal
2013

Nee, eerder afgenomen

17

14

14

17

Nee, voorgaande jaren geen probleem

52

57

75

45

11

38

Probleem is (veel) groter geworden

31
29
Bron: Mulier Instituut, Verenigingspeiling VSK 2013 (dataverzameling: sept./okt. '13)

Voor veel verenigingsbestuurders vormt wangedrag in hun vereniging niet of nauwelijks een
actueel probleem (tabel 9.7). Mogelijk dat zich dat vertaalt in hun gevoel van veiligheid in de
sport. Bijna alle verenigingsbestuurders geven aan dat ze zich in de afgelopen twaalf maanden
niet onveilig gevoeld hebben in sport (tabel 9.9). Een op tien voelde zich een enkele keer
onveilig in de sport. 1 procent spreekt van een regelmatig voorkomend onveiligheidsgevoel in
de sport.
Voetbalbestuurders voelen zich in vergelijking met andere verenigingsbestuurders iets vaker
onveilig in de sport. Zij geven ook vaker aan dat de problematiek actueler is hun clubs en
worden ook vaker geconfronteerd met wangedrag. Mogelijk dat dit hun veiligheidsgevoel
beïnvloedt.
Driekwart van de verenigingsbestuurders geeft aan dat het gevoel van sociale veiligheid in de
sport niet veranderd is in vergelijking met de afgelopen seizoenen.

78

Tabel 9.9 Heeft u zich de afgelopen twaalf maanden wel eens onveilig gevoeld in de sport?
(percentage verenigingsbestuurders) Het gaat hierom sociale veiligheid; de omgang met
andere mensen, en niet de veiligheid gerelateerd aan beschermend materiaal en dergelijke.
Gevoel van onveiligheid in de sport

Voetbalbestuurders
2013

Nooit

90

72

Slechts een enkele keer

9

23

Regelmatig

1

4

Toe- of afname gevoel van sociale veiligheid
afgelopen seizoenen
Toegenomen

4

11

Gelijk gebleven

78

77

Afgenomen

4

10

13
Weet niet
Bron: Mulier Instituut, Verenigingspeiling VSK 2013 (dataverzameling: sept./okt. '13)

1

De sfeer in de verenigingen is goed in de ogen van de verenigingsbestuurders. Zij geven de
sfeer en de sociale veiligheid in hun vereniging gemiddeld een 8 (tabel 9.10). Bestuurders van
voetbalverenigingen geven gemiddeld een iets lager rapportcijfer dan de bestuurders van andere
teamsportverenigingen en overige sporten. Maar afgerond is het gemiddelde cijfer ook een 8.
Tabel 9.10 Hoe is de […] in de vereniging? Geef een rapportcijfer van 1 t/m 10 (1 = zeer
slecht en 10 = uitstekend) (percentage verenigingsbestuurders, indien van toepassing)
Type sport
Verenigingen
2013

Andere
teamsporten

Voetbal

Overige
sporten

Sfeer in de vereniging

8,1

7,9

8,2

8,2

Sfeer tijdens trainingen/lessen

8,1

7,8

8,2

8,2

Sociale veiligheid op uw vereniging
Sociale veiligheid tijdens wedstrijden of andere
activiteiten met een competitief karakter

8,3

7,8

8,4

8,4

8

7,6

8

8,1

7,9

8,2

Sportiviteit in de omgang van sporters onderling
8
7,6
Bron: Mulier Instituut, Verenigingspeiling VSK 2013 (dataverzameling: sept./okt. '13)

Ook de voetbalverenigingen die meedoen in het VSK-programma geven gemiddeld afgerond
een 8 voor de sfeer en sociale veiligheid in de verenigingen (tabel 9.11). Maar zij scoren een
paar tiende procentpunten lager dan het gemiddelde van Nederlandse verenigingen (tabel 9.10).
Tabel 9.11 Hoe is de […] in de vereniging? Geef een rapportcijfer van 1 t/m 10 (1 = zeer
slecht en 10 = uitstekend)
Gevoel van veiligheid tijdens trainingen

VSK -voetbalverenigingen
8,1

Sfeer in de kantine

8,0

Gevoel van veiligheid tijdens thuiswedstrijden

7,9

Sfeer op de vereniging

7,8

Sfeer tijdens trainingen

7,7

Sfeer tijdens thuiswedstrijden

7,6

Omgang van spelers onderling

7,6

Bron: KNVB, Pilot VSK-verenigingen 2013 (dataverzameling: mei t/m aug. '13)

79

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

Verenigingsbestuurders
2013

Een derde van bestuurders van de VSK-voetbalverenigingen vindt de sfeer in de vereniging
sportiever geworden (tabel 9.12). De helft geeft aan dat de sfeer de afgelopen twee jaar niet is
veranderd.

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

Tabel 9.12 Is de sfeer de afgelopen 2 jaar veranderd?
VSK-voetbalverenigingen
31

Ja, ik vind hem sportiever geworden
Nee, de sfeer is gelijk gebleven

56

Ja, ik vind de sfeer onsportiever geworden

13

Bron: KNVB, Pilot VSK-verenigingen 2013 (dataverzameling: mei t/m aug. '13)

Een grote meerderheid (84%, figuur 9.9) van de bevraagde voetbalbestuurders van VSKverenigingen geeft aan zich in het voetbal nooit of slechts een enkele keer onveilig te voelen.
Dit gevoel van onveiligheid hebben zij buiten het voetbal vaker. Er is een kleine groep
bestuurders (4%) die zich soms onveilig voelt in het voetbal.
Figuur 9.9 Veiligheidsgevoel in het voetbal en in het dagelijks leven (percentage
bestuurders van VSK-voetbalverenigingen)

Nooit

Slechts een enkele keer

Zelden

Heb je je wel eens onveilig gevoeld in
de voetbal?

46

Voel je je in het dagelijks leven wel
eens onveilig?

47

0

20

Soms

Regelmatig

38

40

12

4

20

27

4

60

80

100

Bron: KNVB, Pilot VSK-verenigingen 2013 (dataverzameling: mei t/m aug. '13)

Arbitrage
Een op de tien bondsscheidsrechters geeft aan dat het gevoel van veiligheid in de sport is
afgenomen (tabel 9.13). Een iets kleiner deel geeft aan dat dat gevoel is toegenomen.
Belangrijke reden voor een groter gevoel van veiligheid in de sport is het gegroeide
zelfvertrouwen en de toegenomen bekwaamheid van de bondsscheidsrechters (tabel 9.14). Als
belangrijke reden voor de afname van het veiligheidsgevoel wordt genoemd dat de sport
onveiliger is geworden.

80

Tabel 9.13 Toe- of afname van gevoel van veiligheid1 in de sport bij scheidsrechters in de
afgelopen twaalf maanden (percentage bondsscheidsrechters)
Bondsscheidsrechters2
7

Gelijk gebleven

74

Afgenomen

9

Weet ik niet
Bron: NOC*NSF/Buro7, Scheidsrechters/officials peiling VSK, in Tevredenheidsmeting
Scheidsrechters/officials 2013 (dataverzameling: okt./nov. ‘13)
1
Het gaat hierom sociale veiligheid de omgang met andere mensen en niet de veiligheid gerelateerd aan

9

beschermend materiaal en dergelijke.
2
Scheidsrechters die meer dan 5 jaar scheidsrechter zijn.

Tabel 9.14 Redenen voor toename van gevoel van sociale veiligheid (percentage
bondsscheidsrechters)
Toename gevoel sociale veiligheid
De sport is veiliger geworden

Bondsscheidsrechters
31

Ik ben zelf bekwamer geworden/heb meer zelfvertrouwen

44

Anders

25

Afname sociale veiligheid
De sport is onveiliger geworden

49

Ik ben meer gaan twijfelen aan mijn competenties

3

Anders
Bron: NOC*NSF/Buro7, Scheidsrechters/officials peiling VSK, in Tevredenheidsmeting
Scheidsrechters/officials 2013 (dataverzameling: okt./nov. ‘13)

48

Uit het tevredenheidsonderzoek onder scheidsrechters uit 2011 blijkt dat de scheidsrechters van
de deelnemende bonden zich in het betreffende seizoen gemiddeld minder dan één keer onveilig
hebben gevoeld (Schouten, 2011). Gemiddeld is het tijdens het seizoen 2011 0,3 keer
voorgekomen dat een arbiter zich onveilig en/of bedreigd voelde op of rond het veld (0,4 in
2009). De meest recente cijfers uit 2013 tonen een gemiddelde van 0,2 keer per seizoen. Bij
veruit de meeste scheidsrechters, 86 procent in 2013 (79% in 2009; 84% in 2011) is dit tijdens
het meest recente seizoen niet voorgekomen.
Bevolking
Ook bij de Nederlanders die betrokken zijn bij de sport overheerst het gevoel dat de sociale
veiligheid in de sport in de afgelopen seizoenen niet veranderd is (tabel 9.15, pag. 82). Van de
Nederlanders die hebben aangegeven betrokken te zijn bij de sport geeft een groter percentage
aan dat zijn of haar gevoel van sociale veiligheid is afgenomen (13%) dan toegenomen (8%) in
de afgelopen seizoenen. Verenigingssporters (10%) geven ten opzichte van nietverenigingssporters (6%) vaker aan dat hun gevoel van sociale veiligheid is toegenomen.

81

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

Toegenomen

Tabel 9.15 Toe- of afname van gevoel van sociale veiligheid in de sport bij Nederlandse
bevolking in de afgelopen twaalf maanden (percentage)
Sportbetrokken

Verenigingssporters

Niet-verenigingssporters

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

Nederlanders
Toegenomen

8

10

6

Gelijk gebleven

65

70

62

Afgenomen

13

10

15

Weet ik niet
15
10
Bron: NOC*NSF/GFK, Sporterspeiling VSK, in Achmea Sportparticipatie Index September 2013
(dataverzameling: sept. ‘13)

17

Ook sporters voelen zich veelal veilig in de sport. Driekwart van de sporters (71%) voelt zich op
en rond sportwedstrijden meestal veilig (tabel 9.16). Teamsporters voelen zich vaker veilig op
en rond sportwedstrijden dan solosporters (niet in tabel). Ook bezoekers van wedstrijden (80%)
voelen zich meestal veilig op en rond sportwedstrijden (niet in tabel).
Tabel 9.16 Op en rond sportwedstrijden voel ik me meestal veilig (percentage sporters (≥
12 keer per jaar gesport))
Sporters
(Zeer) eens

71

Niet mee eens, niet mee oneens

21

(Zeer) oneens

8

Bron: SCP/CBS (VTO’12/’13) (dataverzameling nov. ’12 t/m feb. ‘13)

Hoewel betrokkenen in de sport veelal geen sterke toe- of afname aangeven van sociale
veiligheid in de sport (en zich veilig voelen), zijn de meeste Nederlanders (79%) van mening
dat de laatste jaren het voorkomen van grove en harde vormen van agressie in de sport is
toegenomen (tabel 9.17).
Degenen die niet sporten (nooit of minder dan 12 keer per jaar) zijn vaker van mening dan
sporters dat incidenten met grove en harde vormen van agressie in de sport meer voorkomen.
Ook degenen die geen wedstrijden bezoeken en geen vrijwilligerswerk doen, zijn vaker deze
mening toegedaan dan wedstrijdbezoekers en vrijwilligers in de sport.
Er is een relatie te zien met leeftijd: vijftigplussers vinden dat de agressie meer is toegenomen
dan mensen in de leeftijd van 15 tot 34 jaar (cijfers niet in tabel).
Tabel 9.17 Vindt u dat de laatste jaren grove en harde vormen van agressie in de sport zijn
toegenomen of afgenomen? (percentage Nederlandse bevolking)
Nederlandse

Sporters

bevolking

(≥12 keer per jaar)

Niet-sporters

Sterk toegenomen

29

25

40

Toegenomen

50

51

47

Niet toegenomen, maar ook niet afgenomen

19

22

12

Afgenomen

2

2

1

Sterk afgenomen

0

0

0

Bron: SCP/CBS (VTO’12/’13) (dataverzameling nov. ’12 t/m feb. ‘13)

82

9.4

Conclusie






83

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”



Bij alle betrokkenen in de sport – verenigingsbestuurders, arbiters, sporters en
wedstrijdbezoekers – wordt onwenselijk gedrag het vaakst waargenomen in de vorm
van verbaal geweld (schelden, pesten, treiteren).
Onwenselijk gedrag vormt niet (46% ) of nauwelijks (51%) een probleem voor
verenigingsbestuurders.
Verenigingsbestuurders, arbitrerend kader en de Nederlanders die betrokken zijn bij de
sport hebben veelal de indruk dat de sociale veiligheid in de sport in vergelijking met de
afgelopen seizoenen gelijk gebleven is.
Sporters en wedstrijdbezoekers voelen zich bij en rondom sportwedstrijden meestal
veilig.

84

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

10. Bekendheid maatregelen en rolacceptatie

Indicatoren


Aantal/percentage sportbonden dat meewerkt aan Actieplan VSK en het verankert.



Aantal/percentage sportverenigingen dat meewerkt aan Actieplan VSK en het verankert.



Naar aanleiding van het registratie/monitoringsysteem van de bond, ook het aantal/percentage
risicovolle verenigingen dat meewerkt aan actieplan VSK en het verankert



.

Aantal/percentage bestuurders, trainers, scheidsrechters, sporters en bezoekers dat actieplan VSK
kent.



Aantal/percentage bestuurders, trainers, scheidsrechters, sporters en bezoekers dat de (nieuwe)
maatregelen kent die op hen van toepassing zijn.



Aantal/percentage bestuurders, trainers, scheidsrechters, sporters en bezoekers dat zich bewust is
van noodzaak verbetering sportklimaat.



Aantal/percentage bestuurders, trainers, scheidsrechters, sporters en bezoekers dat zich bewust is
van eigen rol in verbetering sportklimaat.

10.1 Participatie en verankering VSK-programma - bonden
In totaal werken 42 sportbonden mee aan het VSK-programma in 2013 (zie hoofdstuk 1).
Naast de deelname is het de bedoeling dat bonden het VSK-programma verankeren in hun
organisatie.
De bonden die in 2012 en 2013 meededen aan het programma is van tevoren gevraagd op welke
wijze zij de borging van het veiliger sportklimaat zullen vormgeven, nu en in de toekomst. Een
groot deel van de bonden geeft aan dat zij het thema een plaats hebben gegeven in hun jaarplan
en meerjarenvisie 2013-2016, (zulks mede in relatie tot de Sportagenda 2013-2016).
Ook voor het jaar 2014 zal deze toets met betrekking tot de borging vooraf plaatsvinden. De
bonden wordt gevraagd om de relatie tussen een veiliger sportklimaat en de visie van de bond
heel concreet te benoemen, inclusief de wijze van borging op langere termijn.
Voor NOC*NSF en de bij haar aangesloten bonden heeft de hygiëne van de sport ook op de
lange termijn hoge prioriteit. De sport zal zich maximaal inspannen om de negatieve invloeden,

85

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

In het kader van het VSK-programma zijn de nodige maatregelen genomen en activiteiten
uitgezet om gewenst gedrag in de sport te stimuleren, en ongewenst gedrag te voorkomen en
aan te pakken. Deze maatregelen en activiteiten zijn in eerdere hoofdstukken aan de orde
geweest. Belangrijk is dan om te weten welke organisaties en andere betrokkenen in de sport
worden bereikt met de verschillende maatregelen en acties. Het is niet alleen van belang om te
weten hoeveel betrokkenen bereikt worden, maar ook dat we achterhalen in hoeverre
verenigingsbestuurders, arbiters, sporters en toeschouwers zich bewust zijn van hun rol in het
bevorderen van een veiliger sportklimaat, en hoe actief ze daar zelf in zijn.
In dit hoofdstuk wordt eerst gekeken naar de bekendheid van het programma en de daaraan
verbonden maatregelen en activiteiten bij bonden, verenigingen. Vervolgens wordt beschreven
in hoeverre betrokkenen zich bewust zijn van hun rol in het bevorderen van een veiliger
sportklimaat.

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

waaronder agressie, seksuele intimidatie en doping in de sport zo veel mogelijk te voorkomen
om daarmee een veilig sportklimaat te blijven creëren.
Borging betekent ook dat de bondsmedewerkers over de juiste competenties en vaardigheden
moeten beschikken. Om de bonden te ondersteunen bij de opleiding van hun medewerkers,
wordt vanaf medio 2014 een nieuwe training ‘Verenigingsbegeleider voor bondsmedewerkers’
aangeboden; een training waarin de bondsmedewerkers specifiek worden opgeleid in hun rol
van procesbegeleider naar de verenigingen.

10.2 Participatie en verankering VSK-programma - verenigingen
Het potentiële bereik van verenigingen voor het VSK-programma is in beeld gebracht in
hoofdstuk 1.
Als verenigingen mee willen doen met het VSK-programma vinden er intakegesprekken plaats
bij de betreffende clubs. Daarin wordt inzichtelijk gemaakt waar de verbeterpunten en behoeften
liggen van de verenigingen. Van daaruit kunnen verenigingen aan de slag met een of meer
activiteiten uit het programma.
In totaal zijn dertig bonden bezig met intakes bij verenigingen26. In 2012 zijn er in totaal 371
intakes geweest bij verenigingen. De verwachting is dat in 2013 duizend intakes plaatsvinden.
Het bevorderen van sportiviteit en respect staat bij een groot aantal VSK-voetbalverenigingen
hoog op de agenda. Zij zijn daar behoorlijk actief in. Meer dan tachtig procent van de VSKvoetbalverenigingen is volgens haar bestuurders actief bezig met het bevorderen van sportiviteit
en respect (tabel 10.1). Nagenoeg geen enkele vereniging is (heel) inactief. Mogelijk heeft dit te
maken met de steekproef, deze is getrokken uit VSK-verenigingen. Deze verenigingen zijn aan
de slag binnen het VSK-programma.
Tabel 10.1 Hoe actief ben je bezig met het bevorderen van Sportiviteit en Respect?
(percentage verenigingen)
VSK-voetbalverenigingen
Heel actief: we besteden er heel veel aandacht aan

29

Actief: we besteden er geregeld aandacht aan

57

Niet actief en niet inactief: we besteden er soms aandacht aan

13

Inactief: we besteden er niet veel aandacht aan

1

Heel inactief: we besteden er nooit aandacht aan
Bron: KNVB, Pilot VSK-verenigingen 2013 (dataverzameling: mei t/m aug. '13)

0

26

86

Bron: VSK-programmaleiding (okt. ‘13).

Deelname risicoverenigingen

10.3 Bekendheid VSK-actieplan
Er zijn 42 bonden aan de slag met het VSK-programma. Zij zijn in ieder geval bekend met het
actieplan ‘Naar een veiliger sportklimaat’.
Ook onder de bonden die niet zelf meedoen aan het programma is het plan bekend. Daarvan
geeft 17 procent aan er in de toekomst mee aan de slag te gaan (tabel 10.2).
Tabel 10.2 Bekendheid met het VSK-actieplan (percentage niet VSK-bonden)
Niet VSK-bonden
Bekend met het actieplan en zijn van plan om aan de slag te gaan

17

Bekend met het actieplan maar niet van plan om er mee aan de slag te gaan

83

VSK-programma is onbekend
Bron: NOC*NSF/Buro7, Bonden peiling VSK, in Bondenmonitor 2012 (dataverzameling: okt. ‘13)

0

Bij de Nederlandse bevolking is het nationaal actieplan minder bekend dan bij de
verenigingsbestuurders en bondsscheidsrechters. Een op de vijf Nederlanders (20%) heeft van
het nationaal actieplan ‘Naar een veiliger sportklimaat’ gehoord en de helft van de
bondsscheidsrechters en de helft van de verenigingen (tabel 10.3).
Bijna de helft van de bondsscheidsrechters en de verenigingsbestuurders kent het plan van
naam. Een kleine minderheid (1 op de 12) kent het plan inhoudelijk. Bestuurders van
teamsportverenigingen zijn bekender met het plan dan bestuurders van niet-teamsporten (cijfers
niet in tabel).
Tabel 10.3 Bekendheid met het nationaal actieplan Samen Naar een Veiliger Sportklimaat
(VSK) (percentages)
Bondsscheidsrechters

Verenigingen

Nederlandse
bevolking

Nee, ik heb nog nooit van het actieplan gehoord

45

55

81

Ja, maar ik ken het actieplan alleen van naam

47

39

18

Ja, ik ken het actieplan inhoudelijk
8
6
2
Bronnen: NOC*NSF/Buro7, Scheidsrechters/officials peiling VSK, in Tevredenheidsmeting
Scheidsrechters/officials 2013 (dataverzameling: okt./nov. ‘13)
Mulier Instituut, Verenigingspeiling VSK 2013 (dataverzameling: sept./okt. '13)
NOC*NSF/GFK, Sporterspeiling VSK, in Achmea Sportparticipatie Index September 2013 (dataverzameling:
sept. ‘13)

87

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

Het is nog niet mogelijk om vast te stellen of de doelstelling behaald is om risicoverenigingen in
beeld te hebben. Er vindt namelijk nog geen landelijke registratie plaats van risicoverenigingen,
omdat de exacte definitie van een ‘risicovereniging’ (nog) niet duidelijk is. De discussie over de
vorm en wenselijkheid van deze betiteling is gaande. De enige vorm van vaststelling die op dit
gebied plaatsvindt, is de selectie die op lokaal niveau gemaakt wordt. Die komt in de meeste
gevallen voort uit de beleidskeuzes van betrokkenen uit de bond of de gemeente, en vormt
onvoldoende basis voor landelijke registratie.

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

10.4 Bekendheid maatregelen VSK
Binnen het VSK-programma zijn vele maatregelen genomen. In de volgende tabel (10.4) staan
de maatregelen die nog niet in de andere hoofdstukken aan de orde zijn gekomen.
Besturen met een visie27, de bestuurdersapp28 en de week van de scheidsrechter (zie hoofdstuk
2) zijn de maatregelen waar de meeste bonden (in deze tabel) gebruik van maken. Aangezien
activiteiten nog gestart moeten worden of nog doorlopen in volgende jaren, zal in latere
rapportages nog beter blijken wat het bereik en het mogelijk effect van de maatregelen is.
Tabel 10.4 Overzicht maatregelen en deelname vanuit bonden en verenigingen tot
september 2013
Aantal
Aantal
Aantal producten
Aantal individuele
bonden weggezet verenigingen deelnemers
Besturen met een visie – de basis

25

Bestuurdersapp

24

Inbreng bestaande handvatten voor
bestuurders

7

7

Bijscholing voor docenten:
S&R: Nog effectiever opleiden
Week van scheidsrechter 2012

6
23

12

Week van scheidsrechter 2013
Spelregelcafé

9
3

Thema – avonden verenigingen
Ouders

90

Aanvullingen/
opmerkingen

405
Start vanaf okt. 2013

n.v.t.
10.000

367
Leverde 150 goede
voorbeelden op van
“clubarbitrage”
Start najaar 2013

Thema-avonden worden vanaf 2014 aangeboden. Thema-avonden
hebben met name betrekking op ouders en pubers in de sportclub
Najaar 2013: Theatervoorstellingen gericht op ouders. Start
ontwikkeling digitaal platform gericht op alle ouders, met accent op
het cohort ‘beginnende ouders’ Mi: klopt staat bij
theatervoorstellingen

Bron: Opgave VSK-programma (aanlevering: sept./okt. '13)

88

27

In drie avondbijeenkomsten worden verenigingen geholpen met het georganiseerd aan
de slag gaan met activiteiten uit het VSK-programma. Er wordt o.a. ingegaan op wat
besturen is, de functies van een bestuurder, het ontwikkelen van een visie op sportiviteit
en respect en beleidsprocessen.

28

Er is een ‘app Sportief Besturen’ ontwikkeld waarmee verenigingsbestuurders door
middel van het ‘dilemma van de week’ met elkaar de interactie aan kunnen gaan over
Sportief Besturen. In oktober 2013 is de app gelanceerd.

Verenigingen

De mate waarin verenigingen gebruikmaken van hulpmiddelen, als ze er mee bekend zijn
varieert van 9 procent bij de workshop Homo-acceptatie in onze vereniging tot 58 procent dat
participeert in de week van de scheidsrechter (tabel 10.5). Een gemiddelde van deze
gebruikscijfers leert dat gemiddeld 36 procent van de verenigingen die bekend zijn met
hulpmiddelen voor sportverenigingen deze gebruiken.
Tabel 10.5 Op de hoogte zijn en gebruikmaken van hulpmiddelen die in de afgelopen
jaren voor sportverenigingen zijn gemaakt (percentage verenigingen)
Verenigingen
op de hoogte van:

Verenigingen
maken
gebruik van:

Kent tenminste één hulpmiddel

82

Gratis Verklaring Omtrent Gedrag (VOG) voor vrijwilligers

44

44*

Theatervoorstelling “Wel winnen hè!” Positief coachen

41

38

Bijscholingsmodulen voor trainers/coaches

38

51

Besturen met een visie – de basis

32

45

Vertrouwenscontactpersoon bij bond

31

28

Ondersteuning vanuit de sportbond op clubarbitrage(plan)

26

44

Folders seksuele intimidatie in de sport van NOC*NSF

24

33

Participeren in de Week van de Scheidsrechter

23

58

Opleiding voor vertrouwenscontactpersoon binnen de vereniging

18

39

Traject Sportief coachen

18

32

Hulplijn van NOC*NSF en poule vertrouwenspersonen/adviseurs

14

30

14

24

Intake Veilig Sportklimaat voor verenigingen

13

23

Kernmodule Sportief Besturen

13

36

Begeleiding van scheidsrechters na een exces

12

41

Toolkit Beleid Seksuele Intimidatie voor sportverenigingen

11

26

9

32

Handreiking “homoacceptatie. Wat kan ik doen?”

5

18

Anders

4

61

Training ‘Weerbaarheid’ (training voor
scheidsrechters/officials/verkeersregelaars)

Top-10-ergernissenmeting van (wan)gedrag op en rond de
wedstrijden

Workshop “Homo-acceptatie in onze vereniging”
3
Bron: Mulier Instituut, Verenigingspeiling VSK 2013 (dataverzameling: sept./okt. '13)
*Van de verenigingen die op de hoogte zijn van de VOG maakt 44 procent er gebruik van.

9

89

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

Aan verenigingen is eveneens gevraagd of ze bekend zijn met verschillende hulpmiddelen uit
het VSK-programma. Verenigingen zijn het meest bekend met de gratis Verklaring Omtrent
Gedrag (VOG) voor vrijwilligers (zie paragraaf 5.1). Van de verenigingen die de verklaring
kennen maakt twee vijfde hier ook gebruik van (tabel 10.5). De theatervoorstelling ‘Wel winnen
hè!’ is ook bij twee vijfde van de verenigingen bekend. Van de verenigingen die op de hoogte
zijn van de theatervoorstelling, maakt 38 procent er gebruik van. Hulpmiddelen ten behoeve van
homoacceptatie zijn het minst bekend bij de verenigingen. 18 procent van de verenigingen kent
geen enkel hulpmiddel uit het VSK-programma. Teamsportverenigingen zijn vaker bekend met
hulpmiddelen uit het VSK-programma dan niet-teamsportverenigingen (cijfers niet in tabel).

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

Naast de bovengenoemde sportbrede hulpmiddelen hebben bonden ook meer sportspecifieke
activiteiten of materialen voor hun verenigingen. Ook de KNVB heeft sportspecifieke
hulpmiddelen waarvan verenigingen gebruik kunnen maken. De KNVB-verenigingen die
meedoen met het VSK-programma zijn het meest bekend met het ondertekenen van het
wedstrijdformulier gevolgd door het meldpunt wanordelijkheden en de hulplijn noodgevallen
van de KNVB (figuur 10.1). Ze maken het meest gebruik van de spelregelbijeenkomst. Voor de
VSK-voetbalverenigingen is een zelfde berekening gemaakt als bij de tabel met sportbrede
hulpmiddelen (tabel 10.5). Dat laat zien dat gemiddeld 11 procent van de VSKvoetbalverenigingen die bekend zijn met acties van de voetbalbond daar gebruik van maken.
Figuur 10.1 Bekendheid VSK-voetbalverenigingen met onderstaande acties of hiervan
gebruikmaken (percentage vsk-voetbalverenigingen)

Gebruik van gemaakt / doen we op de club
Ondertekenen wedstrijdformulier beide…

Bekend mee

Onbekend mee

39

Spelregelbijeenkomst

58

15

3

61

24

Cursus scheidsrechtercoördinator

7

Scheidsrechtersbegeleiding vanuit de KNVB

6

Procesbegeleiding op bestuurlijk niveau

5

Verenigingsbox

5

Meldpunt wanordelijkheden

5

76

19

Hulplijn noodgevallen van de KNVB

5

77

18

Module sportief besturen

4

54

42

Module sportief coachen

4

49

47

Invoering van een spelregelbewijs voor… 3

56

41

57

36
70

24

57

38

43

Weerbaarheidstraining voor scheidsrechters 2

42

0

20

52

56
40

60

80

100

Bron: KNVB, Pilot VSK-verenigingen 2013 (dataverzameling: mei t/m aug. '13)

10.5 Bewust van noodzaak VSK en eigen rol binnen VSK
Sportbonden
Sportbonden hebben diverse taken richting de vereniging. Daarin moeten vaak keuzes gemaakt
worden. Figuur 10.2 laat zien hoe bonden hun eigen beleid richting de verenigingen prioriteren.
Hoe hoger de score hoe meer bonden er de prioriteit aan geven.
Gemiddeld staat ‘bevorderen van sportief gedrag bij verenigingen/leden’ onder VSK bonden op
de zesde plaats (6,1) en is er volgens de bonden zelf meer aandacht voor onder meer
‘ondersteuning op verenigingsbeleid’ (8,5 op een schaal van 1 tot 12)), ‘organisatie van
competitie’ (7,6 op een schaal van 1-12) en ‘het aanbieden van cursussen en/of opleidingen voor

90

trainers en scheidsrechters (6,9 op een schaal van 1-12). Onder niet-VSK bonden heeft het
bevorderen van sportief gedrag minder prioriteit (5,7). Daarmee houdt het alleen ‘realiseren van
sportstimuleringsprojecten’ (5,3) onder zich.

(gemiddelde score op een schaal van 1-12)

0

2

4

6

8

Ondersteuning op verenigingsbeleid (vrijwilligers,
jeugd, sponsoring e.d.)

8,5
7,6
7,4

Aanbieden cursussen en/of opleidingen voor
trainers en scheidsrechters

6,9
7,0

Uitzenden van (top)sporters naar Internationale
wedstrijden

6,5
6,3

Scouting en talentontwikkeling

6,4
5,9

Opstellen van duidelijke spelregels

6,2
6,5

Organisatie van evenementen

6,2
6,8

6,1
6,6

Realiseren van sportstimuleringsprojecten
(Sportimpuls, buurtsportcoach etc.)

5,9
6,3

Bevorderen van samenwerking tussen
verenigingen en lokale partners (gemeente,…

VSK
Niet-VSK

6,1
5,7

Goed presterend nationaal team

Vermarkten van de sport (marketing, verkoop
van uitzendrechten etc.)

12

7,3

Organisatie van competitie

Bevorderen van sportief gedrag bij
verenigingen/leden

10

5,9
5,7
5,6
6,5

Bron: NOC*NSF/Buro7, Bonden peiling VSK, in Bondenmonitor 2012 (dataverzameling: okt. ‘13)

29

Beschreven zijn verschillende taken die bonden hebben richting verenigingen en leden
(een twaalftal). De bonden ranken alle onderstaande taken op belangrijkheid, van 1 t/m
12. Hierbij geeft de bond het hoogste cijfer aan de activiteit die het hoogst op de
beleidsagenda staat bij uw bond (12) en het laagste cijfer aan de activiteit die het laagst
op de beleidsagenda staat (1).

91

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

Figuur 10.2 Prioriteiten bonden29 richting verenigingen en leden, ‘VSK’ en ‘Niet-VSK’

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

Dezelfde verhouding is te zien tussen kleine bonden (t/m 15.000 leden) en grote bonden (vanaf
15.000 leden). Respectievelijk staat de aandacht voor sportief gedrag op plaats 6 en 11. Grotere
bonden geven minder vaak prioriteit aan bevorderen sportief gedrag (cijfers niet tabel).
Verenigingen en kader
Scheidsrechters, verenigingen en de Nederlandse bevolking zijn vrij unaniem over de
noodzakelijkheid om aandacht te besteden aan het bevorderen van een veiliger sportklimaat.
Alle onderscheiden groepen scoren afgerond een 8 op een schaal van 1 tot 10 (tabel 10.6). De
scheidsrechters scoren iets hoger dan de verenigingen en de Nederlandse bevolking.
Op basis van de bevolkingscijfers blijkt dat verenigingssporters (65%) ten opzichte van niet
verenigingssporters (61%) vaker een 8 of hoger geven aan de noodzaak voor aandacht voor een
veiliger sportklimaat.
Scheidsrechters, verenigingsbestuurders vinden dat ze zelf in hun functie verantwoordelijk zijn
voor het bevorderen van een veiliger sportklimaat (tabel 10.6). Ook vinden ze dat hun eigen
gedrag een veilig sportklimaat bevordert. Beide groepen scoren op verantwoordelijkheid en
bevorderend gedrag gemiddeld een 8 (tabel 10.6). De Nederlanders die betrokken zijn in de
sport scoren iets lager dan de scheidsrechters en de verenigingsbestuurders.
Tabel 10.6 Noodzaak aandacht besteden aan en bewustzijn eigen rol in het bevorderen van
een veilig sportklimaat (VSK) (Schaal 1 – 10, gemiddelden)
Bondsscheidsrechters

Verenigingen

Nederlandse
bevolking

Noodzakelijk om aandacht te besteden aan het
bevorderen van een veilig sportklimaat

8,1

7,8

7,8

ZELF verantwoordelijk zijn voor het bevorderen
van een veilig sportklimaat

7,9

8,2

7,4

Mijn gedrag bevordert een veilig sportklimaat
8,0
8,0
7,5
Bronnen: NOC*NSF/Buro7, Scheidsrechters/officials peiling VSK, in Tevredenheidsmeting
Scheidsrechters/officials 2013 (dataverzameling: okt./nov. ‘13)
Mulier Instituut, Verenigingspeiling VSK 2013 (dataverzameling: sept./okt. '13)
NOC*NSF/GFK, Sporterspeiling VSK, in Achmea Sportparticipatie Index September 2013 (dataverzameling:
sept. ‘13)

Verenigingen laten ook zien dat ze zich bewust zijn van hun rol in verbetering van een veilig
sportklimaat in de manier waarop ze clubregels en de overtreding daarvan bespreekbaar maken
met betrokkenen (leden, ouders, trainers). Daarin zijn veranderingen zichtbaar in de afgelopen
jaren. In vergelijking met eerdere jaren wordt er vaker gebruik gemaakt van contracten en
taakbeschrijvingen van kaderleden, de website en specifieke campagnes om regels bespreekbaar
te maken met betrokkenen.
De meeste verenigingen maken clubregels en overtreding daarvan bespreekbaar met
betrokkenen bij vergaderingen, tijdens trainingen en wedstrijden en informatieavonden voor
ouders, leden en supporters (tabel 10.7). Voetbalverenigingen maken vaker dan de andere
sportvereniging gebruik van een specifieke campagne en contracten en taakbeschrijvingen om
(overtredingen van) clubregels onder de aandacht te brengen bij betrokkenen.

92

Tabel 10.7 Bespreekbaar maken van clubregels en eventuele overtredingen daarvan met
betrokkenen (leden, ouders, trainer) (percentage verenigingen, indien van toepassing)
Verenigingen

Voetbal

2011

2013

2013

Bij vergaderingen

90

92

91

96

Tijdens trainingen & wedstrijden
Tijdens informatieavonden voor ouders, leden,
supporters'

91

88

89

94

84

84

87

94

Langs 'de lijn'

81

79

79

89

In interne trainersopleidingen

82

76

85

90

In het clubblad
In contracten en taakbeschrijvingen van
kaderleden

79

75

78

87

64

63

76

91

Op onze website

60

61

72

86

Bij een specifieke campagne op dit gebied

44

43

58

73

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspeiling VSK 2013 (dataverzameling: sept./okt. '13)

Bij VSK voetbalverenigingen is in het kader van bewust actief zijn in het bevorderen van een
veilig sportklimaat gevraagd naar hun reactie indien zij getuige zijn van ongewenst gedrag in de
club.
Verenigingsbestuurders van de VSK-voetbalverenigingen spreken veelal mensen aan als ze
getuige zijn van wangedrag (tabel 10.8). Weinig verenigingsbestuurders doen helemaal niets.
Tabel 10.8 Eigen reactie indien getuige van wangedrag in de club? (percentage
verenigingen)
Ik spreek mensen altijd aan op ongewenst gedrag

VSK-voetbalverenigingen
45

Afhankelijk van de ernst van het ongewenste gedrag, spreek ik mensen erop aan

34

Ik meng me in het incident met als doel het op te lossen

12

Anders

8

Ik doe eigenlijk niets

2

Bron: KNVB, Pilot VSK-verenigingen 2013 (dataverzameling: mei t/m aug. '13)

93

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

2008

10.6 Conclusie


mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek








94

Meer dan de helft van de bonden neemt deel aan het VSK-programma en kent aldus het
actieplan ‘Naar een veiliger sportklimaat’.
De bonden die niet deelnemen aan het VSK-programma zijn allemaal bekend met het
actieplan ‘Naar een veiliger sportklimaat’.
De helft van de scheidsrechters en de verenigingsbestuurders kent het nationaal
actieplan ‘Naar een veiliger sportklimaat’. Van de Nederlanders kent een op de vijf het
nationaal actieplan ‘Naar een veiliger sportklimaat’.
Scheidsrechters, verenigingen en de Nederlandse bevolking zijn vrij unaniem over de
noodzakelijkheid om aandacht te besteden aan het bevorderen van een veilig
sportklimaat. Alle onderscheiden groepen scoren afgerond een 8 op een schaal van 1 tot
10.
Scheidsrechters, verenigingsbestuurders vinden dat ze zelf in hun functie
verantwoordelijk zijn voor het bevorderen van een veilig sportklimaat. Ook vinden ze
dat hun eigen gedrag een veilig sportklimaat bevordert. Beide groepen scoren op
verantwoordelijkheid en bevorderend gedrag gemiddeld een 8.

11. Expertinterviews
11.1 Inleiding

Het programma ‘Naar een veilig sportklimaat’ is een omvangrijk geheel dat zich richt op een
scala van sporttakken en alle personen die daarin actief zijn. Voor een goed inzicht in de
voortgang is het zinnig niet alleen te kijken naar de resultaten van peilingen onder allerlei
betrokkenen, maar daarnaast een aantal mensen die direct en indirect deskundig zijn op dit
gebied te vragen naar hun totaalbeeld van de stand van zaken en de wijze waarop het
programma in hun ogen leeft.
Er is over deze onderwerpen gesproken met personen uit verschillende kringen: de
programmaleiding, betrokken sportbonden, beleidsvoerders op het terrein van veiligheid op
landelijk, lokaal en regionaal vlak en wetenschappers (zie onderstaand overzicht).
Tabel 11.1 Overzicht gesprekspartners
Naam

Organisatie

Functie

NOCNSF

Programmamanager VSK

European Hockey Federation

Kernteamlid en deelprojectleider verenigingen en

Uitvoerenden
VSK-programma
Ary Hordijk
Marijke Fleuren

bestuurders
Frank van Barneveld

KNHB

VSK Verantwoordelijke

Henriëtte v.d. Weg

KNGU

Projectleider VSK

Sjors Brouwer

KNVB

Projectleider VSK

Watersportverbond

Projectleider VSK

Halt

Coördinator beleid en communicatie

Andy Clijnk

Ministerie Veiligheid en Justitie

Plv. programmamanager vermogenscriminaliteit

Jan Janssens

HVA

Lector

Centraal Orgaan

Voorzitter

Yvonne Willems
Ineke Sleutjes
Betrokken door
vakgebied

Johan Dollekamp

Voetbalscheidsrechters (COVS)
Jan Paddenburg
Ramon Spaaij

Gemeente Amsterdam

Coördinator Buursportcoaches en VSK

UvA

Hoogleraar sportsociologie

In dit hoofdstuk wordt de informatie uit deze vraaggesprekken thematisch samengevoegd.

11.2 Resultaten
Sportklimaat - waar begint het en waar houdt het op?
Voor de VSK-initiatiefnemers gaat het bij sociaal veilig sporten om gedragsbeïnvloeding over
een breed front. “Wij vinden het begrip probleemverenigingen zoals dat in het publieke domein
gebruikt wordt te smal. Een probleemvereniging is namelijk in onze ogen niet alleen een
95

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

Insiders en outsiders over de tussenstand van het VSK-programma

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

vereniging waar gevochten wordt. Wij vinden iedere vereniging waar onsportief bestuurd wordt,
(seksuele) intimidatie plaatsvindt of waar gepest wordt een probleemvereniging.” (Fleuren).
Verschillende andere gesprekspartners zien dit anders. “Voor COVS is VSK vooral het
tegengaan van fysiek en verbaal geweld. Oftewel het beschermen van de eigen leden.”
(Dollenkamp).
“Aan de ene kant vraagt de gedragsproblematiek om maatwerk, want de problemen zijn
situatiespecifiek, aan de andere kant ook om een brede cultuurverandering.” (Spaaij).
“Natuurlijk is de sport een spiegel van de samenleving, maar de sport mag niet wegkijken. Ze
moet beseffen dat zij zelf ook iets moet doen.” (Clijnk). Naar Janssens idee is de beeldvorming
bij het publiek echter nogal incidentgevoelig (na incidenten zie je een verhoogde alertheid). De
problemen hebben volgens veel gesprekspartners een sportoverstijgend karakter.
“Probleem is dat individualisme tot verminderde aanspreekbaarheid leidt. Daarnaast is er ook
vaak de combinatie met emotie en het daaraan gekoppelde primaire gedrag. Dit zorgt ervoor dat
de sport niet altijd veilig is. Het voetbal heeft lang gevangen gezeten in een sfeer van acceptatie
en non-interventie.” (Clijnk).
“Daarvoor is een aanspreekcultuur belangrijk. Dat moet ieder seizoen weer opnieuw, met
iedereen erbij, uitgedragen worden. Allemaal vanuit de gedachte: dit zijn onze regels . En ook
uitleg over waarom regels er zijn, namelijk omdat iedereen wil voetballen / sporten op een
leuke/sociale en veilige vereniging. Daarom verenigen mensen zich.” (Sleutjes).
De naamgeving van VSK is volgens verschillende geïnterviewden verwarrend en wel voor
verbetering vatbaar. Bij ‘veilig’ wordt nogal eens gedacht aan veilige velden en materialen. De
term VSK is onder meer voor watersportverenigingen weinig herkenbaar, te ‘ver van ons bed’
en te aanbodgericht bedacht.
Kennis van de gedragsproblemen onmisbaar, maar niet altijd aanwezig
Volgens Janssens lukt het niet alle bonden om het probleemgedrag goed in beeld te krijgen en te
monitoren. Ook de VSK-projectleiding is opgevallen hoe beperkt bonden zicht hebben op de
situatie in specifieke clubs. Zelfs bij een grote bond als de KNVB leidt dit tot verschillende
inschattingen van de ernst en ontwikkeling van de problematiek. De KNVB signaleerde in de
zomer van 2013 een afname van geregistreerde overtredingen. COVS-voorzitter Dollenkamp
stelt echter dat er de laatste tien jaar meer excessen optreden, hetgeen hij onder meer terugvoert
op de sterk toegenomen mondigheid van de jeugd. Volgens zijn waarneming is dit na ‘Almere’
niet afgenomen, maar vindt minder breed registratie plaats (niet langer bij een deel van de
amateurs).
Verschillende ontwikkelingssituaties en probleemcontext bonden
De situatie in verschillende takken van sport op VSK-gebied loopt sterk uiteen. In de publieke
beeldvorming ligt het accent nogal op de teamsporten voetbal en hockey waar regelmatig sprake
is van ernstig onwenselijk gedrag, zoals fysiek geweld. In andere sporten kent men dit niet,
zoals bij gymnastiek, maar kan ander gedrag een probleem vormen (machtsmisbruik door
coaches, jurering).

96

Voor het Watersportverbond is dit het eerste project in deze vorm en op dit thema. Ze moeten
het van de grond af opbouwen. De Hockey Bond heeft rond sportiviteit een lange
beleidsgeschiedenis en constateert dat VSK bij hen een vlotte start kreeg.

De veelvormige uitwerking van het VSK programma
De grote verschillen in de situatie per tak van sport of bond vinden bijna vanzelfsprekend ook
hun weerslag in verschillende invullingen van het VSK-programma. Bonden vinden deze
mogelijkheid tot tailoring onontbeerlijk en waarderen de binnen het landelijk kader geboden
ruimte daarvoor zeer. Bij watersport en gymnastiek wordt ‘veilig sportklimaat’ breed ingevuld
en richt men zich op de omgang en clubsfeer als geheel.
“VSK binnen de turnsport is vooral ‘onsportief coachen’. […] Bewustwording vinden we heel
belangrijk. Wij maken een omslag van ‘hard’ en ‘discipline’ naar spelplezier. Daarbij staat het
kind centraal. VSK is voor mij: dat het kind zich gehoord voelt.” (v.d. Weg). Binnen het voetbal
ligt de focus nadrukkelijker op het voorkomen van ernstige overtredingen en op de
probleemgevallen.
De landelijk gekozen aanpak, gericht op verschillende groepen betrokkenen, wordt unaniem
gesteund en gevolgd, vaak met een eigen inkleuring. Zo kent de Hockey Bond de ABC-lijnen
voor respectievelijk arbiters, bestuurders en coaches. Ook experts van buiten de sector
onderstrepen het belang van een meersporige aanpak: “Op dit moment zijn we bezig met een
pilot in samenwerking met de KNVB. We maken daarbij een veiligheidsanalyse op en met drie
voetbalverenigingen. Wij proberen alle geledingen bewust te maken van hun rol in het creëren
van een veiliger sportklimaat. Uitgangspunt is dat veiligheid een gedeelde verantwoordelijkheid
is.” (Sleutjes).
Tussenbalans: ervaren vooruitgang en geboekte resultaten
Over het geheel genomen zijn direct betrokkenen positief over de voortgang van het
programma. “De doelstellingen, afgesproken in samenspraak met VWS, zijn haalbaar en een en
ander loopt op schema. Alleen de ontwikkeling rond trainers loopt iets achter.” (Hordijk). In
zijn ogen loopt de ontwikkeling van tuchtrecht juist erg goed. Betrokkenen uit bonden noemen
de samenwerking met de VSK-leiding uitstekend en ook Amsterdam als gemeente is daarover
enthousiast.
Gesprekspartners signaleren dat zeker bij een deel van de bonden capaciteit en expertise door
het VSK-programma zijn toegenomen. Bonden willen er graag mee aan de slag, maar kunnen,
zoals de Gymnastiek Unie aangeeft, soms te weinig tijd vrijmaken om clubs over de volle
breedte te bedienen. De vertaling van de brede VSK-benadering naar de eigen tak van sport

97

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

Hoewel we hier maar een beperkt beeld van hebben, blijken ook verschillende gemeenten actief
in de weer met het bevorderen van een veilig sportklimaat. Genoemd zijn onder meer Zwolle,
Nijmegen, Utrecht en Amsterdam. Amsterdam legt het accent op probleemsporten als voetbal
en vechtsport. “Binnen het sportbeleid van de gemeente is VSK echt belangrijk. Voor mijn
gevoel komt het meteen na het belangrijkste punt voor ons: overgewicht, maar vóór sporten met
een beperking en risicogroepen.” (Paddenburg).

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

vergt tijd, met name voor bonden die er voor het eerst actief mee bezig zijn. Duidelijk is verder
dat de georganiseerde uitwisseling tussen de bonden als bijzonder leerzaam wordt ervaren.
Betrokkenen van bonden geven aan dat de programmaopzet aanvankelijk nogal sterk gericht
was op het realiseren van output in de vorm van landelijk ontwikkelde modules. Dat gaf het
gevoel dat je vooral werd afgerekend op het aantal gerealiseerde activiteiten. Ze zijn dan ook
blij dat in deze werkwijze een ommezwaai is gemaakt. “We zijn als NOC*NSF veel meer
gericht op procesbegeleiding. Dat wil zeggen: we gaan naar de vereniging – we zijn daar fysiek
aanwezig – en vragen wat daar nodig is. Dat werkt beter dan aanbieden en opleggen.” (Hordijk).
Deze veranderde aanpak van ´samen zoeken van de meest geschikte aanpak´ is volgens de
deelnemende bonden veel krachtiger.
Een ander belangrijk leerpunt is geweest hoe groot de kracht is van steun bij bestuur en directie.
Zij kunnen veel doen door ‘voor te leven’, het blijven agenderen, bewustmaking (Steenbergen
noemt in dit licht het sterke optreden van Van Praag) en sanctionering. Dan krijg je de hele
organisatie mee in een bond.
Toch is VSK voor veel bondsbestuurders niet het belangrijkste thema. Daar worden ze niet echt
op afgerekend. Bij verenigingsbestuurders is dit echter anders en verschillende gesprekspartners
signaleren ook de actieve houding van deze bestuurders. Geconstateerd wordt dat bij veel
bonden relatief weinig gevoel is bij wat er nu echt leeft op de verenigingen. Op enkele
uitzonderingen na, hebben ze maar beperkt zicht op de situatie bij specifieke clubs en op de
wijze waarop aangeboden hulpmiddelen worden gebruikt. Het VSK-programma leidt er
onmiskenbaar toe dat de contacten met de verenigingen worden aangehaald.
Betrokkenen zijn enthousiast over de belangstelling bij de clubbesturen. Een groeiend
bewustzijn van het belang tekent zich daardoor af. Veel gesprekspartners zien belangrijke eerste
stappen bij veel clubs gezet worden: aandacht voor het ‘klimaat’ en de intentie om problemen
aan te pakken. Maar de situatie is bij een deel van de verenigingen minder positief. Direct
betrokkenen bij VSK komen meer bestuurlijke problemen tegen dan gedacht. Daar werkt de
kwaliteit van de clubbesturen remmend (besturen zonder visie). Het blijft bovendien
vrijwilligerswerk, met een behoorlijk verloop van actieve mensen. Voor een ervaren
‘kartrekker’ is dan niet altijd goede vervanging te vinden.
Het incident ‘Almere’: de crisis als kans
Het incident in Almere rond de grensrechter Nieuwenhuizen heeft een versnelling
teweeggebracht in de bewustwording over het sportklimaat. Geconstateerd wordt dat het voor
velen een trigger was dat de VSK-problematiek urgent was. Het heeft geleid tot veelvuldiger
contact tussen bonden over wangedrag. Men is ontvankelijker geworden. De cultuur van
respectvolle onderlinge omgang is nu, meer dan voorheen, een vanzelfsprekend
gespreksonderwerp.
Een belangrijke verandering na het Almere-incident is de extra aandacht voor ouders binnen
VSK. “De rol van de ouders is onmiskenbaar van belang. Zij zijn medeverantwoordelijk voor
het gedrag van hun kind en hebben een voorbeeldrol. Ook en juist langs de lijn!”(Sleutjes).

98

Het incident heeft ook de aandacht in gemeentelijk beleid voor VSK gestimuleerd. In
Amsterdam is de alertheid van politici bij probleemsituaties merkbaar toegenomen.
Deze crisis is een kans gebleken. De VSK-aanpak heeft tot een verbeterde relatie tussen de
KNVB en de clubs geleid. De jammerlijke paradox is dat de intensievere aanpak vanuit de bond
tegelijk de problematiek zichtbaarder maakt en zo leidt tot een slechtere beeldvorming. Janssens
signaleert dat de houding bij de sportbonden nogal eens ambivalent is: men erkent dat er
problemen zijn, maar wil die tegelijkertijd niet scherp benoemd zien, omdat dat het imago van
de sport in het algemeen zou schaden. Dit schept een verlammend dilemma.
De KNVB wordt daarbij in de publieke perceptie nogal eens als de hoofdverantwoordelijke
voor het wangedrag op elk sportveld neergezet. De gesprekspartner van de voetbalbond acht dat
een verkeerde voorstelling van zaken. “Natuurlijk moet de bond clubs en leden op dit vlak
stimuleren en steunen, maar nu moet de KNVB zich steeds weer verantwoorden voor
gebeurtenissen waarvoor de primaire verantwoordelijkheid ligt bij spelers en clubs zelf.”
(Brouwer).
Brede of gerichte programma-scope: that’s the question
Over de mate waarin een VSK-programma zich breed zou moeten richten op sfeer en gedrag bij
verenigingen, of juist een focus zou moeten hebben op probleemgevallen wordt zeer
verschillend gedacht. De programmaleiding is er helder over: het gaat om brede bewustwording
en niet alleen om het aanpakken van probleemverenigingen. Deze opvatting vindt ook bij
bonden weerklank. Van Barneveld (KNHB) meent dat de brede aanpak over veel bonden een
duidelijke meerwaarde heeft, vooral op het vlak van bewustwording. Ouders komen VSK niet
alleen bij de hockeyclub van het ene kind maar ook op de tennisvereniging van het andere. Wel
signaleert de programmaleiding dat de veelheid aan thema’s en bonden tot versnippering kan
leiden.
Bij gesprekspartners die niet direct bij het programma zijn betrokken treffen we ook een andere
opvatting. De COVS uit twijfel bij de brede aanpak. “In het voetbal is winst te behalen door je
vooral te richten op de circa driehonderd probleemverenigingen.” Een soortgelijk standpunt
noteerden we vaker. “Om de problemen echt te lijf te gaan, moeten we dus veel meer
incidentgericht handelen. Redeneren vanuit de lastposten. Dus als voorbeeld: binnen de sport
naar het voetbal, binnen het voetbal naar de clubs, binnen de clubs naar de teams en binnen de
teams naar de spelers die problemen veroorzaken. Dat kost tijd en moeite, maar alleen op die
manier kun je echt problemen oplossen. […] Daarbij is samenwerking met lokale partijen
(gemeentes, zorginstellingen, scholen) heel belangrijk.” (Clijnk).
Janssens meent dat je er niet komt door alleen met hagel te schieten, maar dat er soms met
scherp moet worden geschoten. Dat vergt een concentratie van inzet en aandacht, een meer

99

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

Er is waardering voor de actieve houding van de KNVB na het incident. De bond heeft daarna
duidelijk leiderschap getoond. Janssens heeft met name van de bezinningsbijeenkomsten bij
clubs een positief beeld. Vraag is echter of het effect ook op langere termijn merkbaar blijft en
de acties niet voorbijgaan aan degenen die het meest als veroorzakers optreden. Soortgelijke
incidenten waren bovendien al eerder gebeurd en de COVS-gesprekspartner vraagt zich af
waarom er nu pas actie is ondernomen en de COVS erbij is betrokken.

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

probleemgerichte aanpak. Zo zou je de betere scheidsrechters vooral daar kunnen inzetten waar
problemen worden verwacht en niet traditiegetrouw bij de hoogst spelende teams.
“Ik vraag me sowieso af of het niet beter is als VSK gewoon helemaal op voetbal gericht is.
Voor zover ik dat kan inschatten, zijn daar de grootste problemen en valt daar volgens mij de
meeste winst te boeken.” (Sleutjes).
Effectiviteit van actuele maatregelen
Op basis van ervaringen in eerdere programma’s, zoals ‘Samen voor Sportiviteit en Respect’
wordt de bonden en clubs een palet aan maatregelen aangeboden, veelal in de vorm van
modules voor de gekozen doelgroepen. De ervaringen hiermee zijn verschillend. Positieve
ervaringen zijn er met inspiratiesessies (Watersportverbond). Ook de theatervoorstelling ‘Wel
winnen hè’ blijkt een goede gangmaker, de sessies ‘Sportief Besturen’ en ‘Besturen met een
visie’ zetten clubs aan tot bezinning. Ook van verschillende maatregelen op het vlak van
spelregels ziet men al positieve resultaten, zoals het invoeren van een spelregelbewijs, prematch briefing en tijdstraffen. Soms wordt voor aanvulling of intensivering gepleit, bijvoorbeeld
door de COVS voor het versneld uitbreiden van de basisopleiding scheidsrechter. De KNVB
heeft nog verschillende experimenten lopen met regelaanpassingen.
Terwijl de programmaleiding vaststelt dat de vraag voor sommige producten nu al groter is dan
men aankan, constateren andere gesprekspartners dat we eigenlijk nog niet goed weten wat wel
en niet werkt, tenminste niet op basis van empirisch onderzoek. Het effect van de recente
maatregelen is veelal nog niet duidelijk vast te stellen. Er wordt naar hun oordeel ook te weinig
gedaan om de effectiviteit van getroffen maatregelen te evalueren, bijvoorbeeld van de
regelwijzigingen binnen het voetbal.
Een risico van de benadering van een veilig sportklimaat als een sportbreed vraagstuk, is een
zekere ‘nivellering van de aanpak’. Omdat de omstandigheden en problemen per sporttak en
club verschillen, zijn er echter geen standaardoplossingen. De betrokken bonden zijn dan ook
ingenomen met de meer procesgerichte aanpak die na het eerste programmajaar is gekozen.
Men wijst op het belang van een ‘luisterende’ intake bij clubs, waarin vooral de eigen situatie en
problemen worden verkend en niet meteen ‘pasklare’ oplossingen worden aangedragen. Ook bij
de KNVB is de aanpak gericht op clubontwikkeling, het op gang brengen van een
veranderingsproces naar een positieve, waarderende clubcultuur. Dit gebeurt onder meer door
het inschakelen van 120 parttime verenigingsadviseurs die samen met de club een aanpak
zoeken. Bestuur en leden leggen daarbij zelf de basis, zodat de aanpak na het vertrek van de
adviseur beter is ingebed. Wat niet wil zeggen dat je clubs niet soms tot de orde moet roepen.
“Je wilt naar duurzame oplossingen. Het is steeds zoeken naar een goede balans tussen
preventie en repressie.” (Brouwer).
Gesprekspartners van buiten de sport menen eveneens dat repressie niet de hele oplossing is.
“We moeten oppassen dat we niet doorslaan met de regels.” (Paddenburg). ”De oplossing wordt
nu gezocht in maatregelen die de handelingsruimte van ‘wangedragers’ moeten verkleinen zoals
lik-op-stukregels en steviger tuchtrecht. Daarmee kun je snel scoren, maar als het probleem zich
vervolgens verplaatst in de wijk is het een cosmetische oplossing. Je zult dan meer moeten doen

100

met het sociaal weefsel rondom probleemjongeren, bijvoorbeeld in samenwerking met ouders
en jeugdwerk.” (Clijnk).
Sportsector zou niet alles alleen moeten willen oplossen

Experts buiten de sport wijzen op de ‘kracht’ van sport: sport bindt en stimuleert mensen (erbij
willen horen). Daardoor kan de sport zorgen voor sociale impulsen. Tegelijkertijd neigt de
sportsector er soms naar zich af te zonderen, de problemen in eigen kring op te willen lossen.
Maar het probleemgedrag houdt vaak niet op buiten het sportveld. “Dan hebben we het eigenlijk
over ‘veiligheid’ en moeten we samen werken met die pijler of met de scholen.” (Brouwer).
Experts uit andere sectoren wijzen op de beperkingen eigen aan de sportclubs: het is een
vrijwilligerswereld en daardoor soms minder deskundig en aanspreekbaar.
Suggesties en adviezen voor het vervolg
In de ogen van de programmaleiding is VSK geen programma, maar een denkwijze. Ook
anderen zien het als de grote uitdaging voor VSK om de aandacht voor het sociaal klimaat
structureel te borgen binnen de sportorganisaties, bij allerlei functies en als vast onderdeel van
het beleid (Spaaij). In de ogen van projectmedewerkers zal dit vooral ook bij de clubs zelf
moeten gebeuren, omdat bonden maar beperkt in staat of bereid zullen zijn de financiering van
de huidige ondersteuning over te nemen.
Een aantal gesprekspartners meent dat meer aandacht voor de rol van trainers nodig is: “een
pedagogische aanpak is nog nauwelijks doorgesijpeld” (Steenbergen). De trainer/coach is de
persoon die de grenzen markeert. “Positief coachen zou wel eens het meeste op kunnen
leveren.” (Paddenburg).
Behalve voor de bonden, die toch wel erg op afstand staan van de clubs, ziet Steenbergen ook
veel in een rol voor gemeentelijke instanties (sportservices). Ook Paddenburg wijst op het groot
belang van andere lokale partijen voor het slagen van VSK. Hij pleit ervoor de gouden greep
van het Meedoen-programma weer toe te passen: het betrekken van zowel bonden als
gemeenten.
“Een belangrijke aanvulling zou zijn om een VSK-programma voor het lokale niveau te
schrijven. Daar kennen ze de problematiek, kunnen partijen elkaar het snelst vinden en over de
grenzen van sectoren heen een gezamenlijke aanpak ontwikkelen” (Spaaij).
Ten slotte wordt aanbevolen het voor VSK voorhanden zijnde materiaal te screenen en in
combinatie met best practices in een soort menukaart toegankelijk te maken. En ook om te

101

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

De samenwerking van sport met andere sectoren kan nog de nodige winst opleveren. In de vorm
van kennisuitwisseling, maar vooral ook door een gezamenlijke, noem het ‘integrale’ aanpak.
Bij de clubs waar zich hardnekkige problemen voordoen kun je het volgens Brouwer (KNVB)
bovendien niet als vereniging alleen. Daar is samenwerking met andere instanties (scholen,
jeugdwerk, veiligheid) veel effectiever. Samen met Halt wordt met een dergelijke ketenaanpak
geëxperimenteerd. Dan wordt een link gelegd tussen de vereniging en lokale partners die met
dezelfde problemen worstelen.

volgen hoe dit ‘menu’ wordt gebruikt. Belangrijk is dat tussen beleid, onderzoek en politiek
goede samenwerking blijft bestaan.

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

11.3 Conclusie
Alle gesprekspartners zijn zonder uitzondering positief over de grote mate van inzet en
betrokkenheid waarmee binnen de sportwereld aan een sociaal veiliger sportklimaat wordt
gewerkt. Er wordt veel respons geconstateerd bij de verenigingen. Bij velen is een
bewustwording op gang gebracht. Het incident in Almere eind 2012 heeft daarbij voor een
versnelling gezorgd.
Het VSK-programma richt zich momenteel op 44 sportbonden die sterk van elkaar verschillen:
bij zeilen en gymnastiek spelen andere problemen dan bij voetbal. Bovendien zijn sommige
sportbonden al aanzienlijk langer met dit thema bezig dan andere. De programma-aanpak biedt
veel ruimte voor maatwerk en dat wordt gewaardeerd.
De specifieke kleur van de cultuur en de problematiek per sporttak, betekent ook dat er geen
‘standaardoplossingen’ zijn. Ook per vereniging moet maatwerk worden geboden. De
projectaanpak is hierop aangepast en meer procesmatig ingevuld: eerst verkennen en luisteren
en samen een aanpak zoeken. Dit is volgens betrokkenen een bijzonder zinnige aanpassing. Op
deze manier kan beter worden ingespeeld op de inzet die bij sommige bonden nog nodig is om
het contact met de verenigingen te versterken en evenzeer bij de clubs om hun leden te bereiken.
De grote mate van variatie van de problematiek van sociale veiligheid bij de sportclubs stelt
landelijke beleidsvoerders voor lastige keuzen: moet de aandacht en aanpak worden gefocust op
de harde kern of moet juist worden gewerkt aan een brede mentaliteits- en gedragsverandering
bij vele betrokkenen? De ondervraagde experts vinden beide belangrijk, maar niet overal in
dezelfde mate, en menen dat moet worden voorkomen dat de echte probleemclubs buiten schot
blijven.
Een versterking van de samenwerking op lokaal vlak met andere organisaties die zich op
‘probleemgedrag’ richten in de vorm van een ketenaanpak zou een belangrijke verrijking van
het programma kunnen vormen. Dit zou bijvoorbeeld kunnen in de vorm van een lokaal VSKproject. Daarmee wordt ook erkend dat de sport niet alles alleen kan oplossen. Een dergelijke
lokale verankering van het beleid biedt bovendien een extra impuls aan de bestendiging van dit
thema op de sportagenda, die volgens alle gesprekspartners absoluut wenselijk is.

102

12. Samenvatting en conclusie
12.1 Inleiding

NOC*NSF is trekker van het programma en werkt hierin nauw samen met onder andere de
KNVB en de KNHB. De KNHB was zelf trekker van een eerder programma op hetzelfde
terrein (‘Samen voor Sportiviteit en Respect’, 2009-2012).
Met het programma is, tot en met 2016, 39 miljoen euro gemoeid. De dagelijkse leiding van het
programma is in handen van een programmamanager en van zeven projectleiders, die in hun
functioneren worden bijgestaan door een kernteam. Alle betrokkenen zijn afkomstig uit de
geledingen van NOC*NSF en de meest direct betrokken bonden. Verder wordt onder andere
samengewerkt met het ministerie van V&J en met organisaties als NISB, Halt en de Krajicek en
Cruyff Foundations.
Het Mulier Instituut is gevraagd om de voortgang van het programma te monitoren, in nauwe
samenspraak met de programmaleiding. Deze ‘VSK-monitor 2013’ vormt de weerslag van dat
verzoek. Voor het rapport is gebruikgemaakt van teksten en gegevens welke waren aangeleverd
door de VSK-leiding, van interviews met diverse stakeholders en experts, en van cijfers uit
lopende onderzoeken.
In dit hoofdstuk brengen we de belangrijkste bevindingen bijeen en trekken we voorlopige
conclusies ten aanzien van de ontwikkelingen binnen het programma. We kijken hiertoe kort
naar de ontwikkelingen binnen het programma (12.2), vervolgens naar de voortgang en het
bereik binnen de door de rijksoverheid onderscheiden ambities (12.3) en tot slot naar de
veiligheid van het sportklimaat zelf en de mate waarin partijen zich bewust zijn van het belang
van dit thema (12.4). We sluiten af met een korte conclusie en enige voorlopige kanttekeningen
(12.5).

12.2 Opzet en ontwikkelingen binnen programma
Vanuit de rijksoverheid zijn er op zeven terreinen ambities/maatregelen benoemd: spelregels,
gedragsregels, tuchtrecht (binnen bonden), maatregelen van de sport ten aanzien van excessen,
maatregelen van politie en Justitie ten aanzien van excessen, aansluiting bij lokaal
veiligheidsbeleid, en maatregelen gericht op vrijwilligers. Deze ambities zijn leidend geweest
voor de onderliggende rapportage. Door de VSK-programmaleiding zijn deze punten verwerkt
tot zes programmalijnen (plus een lijn op het terrein van evaluatie en monitoring).
Bij aanvang van het programma is veel werk gemaakt van het inrichten van een adequate
werkstructuur, van de ontwikkeling van producten en interventies en van het betrekken van
bonden. Vervolgens is vooral ook ingezet op het realiseren van een goede communicatie tussen
de VSK-leiding en de betrokken bonden en verenigingen. Geconstateerd werd dat het

103

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

In het voorjaar van 2011 lanceerde minister Schippers het actieplan ‘Naar een veiliger
sportklimaat’ (VSK). Het programma maakte deel uit van het streven van Rutte I om Nederland
veiliger te maken. Het programma loopt tot en met 2016.

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

programma baat heeft bij een open en luisterende houding, en bij het uitwisselen van kennis en
ervaring. In die zin is het programma adaptief te noemen. Dat vermogen tot aanpassing blijkt
ook uit de aanpassingen en aanscherpingen die zijn gerealiseerd na de tragische gebeurtenissen
van december 2012 (de dood van grensrechter Richard Nieuwenhuizen). Dit ongeval heeft als
wake-up call voor dit thema gefunctioneerd en is door de programmaleiding ook als dusdanig
aangegrepen. Er zijn diverse intensiveringen gepleegd en nieuwe acties voorbereid, opgezet en
deels ook uitgevoerd.
Anno 2013 zijn 42 van de 76 ‘NOC*NSF-bonden’ bij het programma betrokken. Deze bonden
vertegenwoordigen 18.000 sportverenigingen (73%) en 4,4 miljoen verenigingsleden (91%).

12.3 Voortgang en bereik
Spelregels
Binnen deze ambitie is onder andere geïnventariseerd welke spelregelkwesties de meeste
ergernis veroorzaken. Vervolgens zijn meerdere tools ontwikkeld voor bonden en verenigingen
om hiermee aan de slag te gaan (pre-match briefing, spelregelkennis en -bewijzen). Deze tools
worden nu verspreid en geïmplementeerd.
Uit onderzoeken naar de zogeheten top 10 van ergernissen komt naar voren dat 92 procent
(teamsporten: 96%) van de sporters ergernissen ervaart in de sport. De grootste ergernissen
worden veroorzaakt door spelregelgerelateerde kwesties.
Arbiters geven aan dat toeschouwers vaak minder goed op de hoogte zijn van spelregels dan
sporters. Het aandeel verenigingen dat het belangrijk vindt dat leden spelregels kennen en daar
ook aan werkt, lijkt door de tijd wat af te nemen (70% in 2008, 58% in 2013, voetbal in 2013
34%). Van de sporters zelf geeft 20 procent aan dat de vereniging zich inzet om de kennis over
spelregels te vergroten. Een op de drie verenigingen werkt echter al met een vorm van overleg
/pre-match briefing voorafgaand aan de wedstrijden. Driekwart van de voetbalverenigingen die
actief zijn binnen VSK, is bekend met het fenomeen spelregelbijeenkomsten; 15 procent maakt
daar ook gebruik van. 59 procent kent het fenomeen spelregelbewijzen voor jeugdspelers; 3
procent maakt daar ook gebruik van. Spelregelbewijzen voor jeugdspelers zijn nu nog niet
verplicht in het voetbal, maar de KNVB heeft dit als een van de maatregelen benoemd in het
actieplan ‘Tegen geweld, voor sportiviteit’ van 20 maart 2013 (KNVB 2013).
Tuchtrecht
Uit een inventarisatie in 2012 is gebleken dat er weinig discussie is over het belang van
onafhankelijk en transparant tuchtrecht, maar ook dat er drempels zijn om dit goed te regelen.
De focus is nu gericht op het creëren van een groter bewustzijn van nut en noodzaak van
tuchtrecht; het zoeken naar uniformiteit op het gebied van de aanpak van grensoverschrijdend
gedrag; het gezamenlijk formuleren en vaststellen van kwalitatieve waarborgen op het gebied
van tuchtrecht; het faciliteren van bonden bij de implementatie van de kwalitatieve waarborgen
en het inrichten van een sportbreed expertisepunt op het gebied van tuchtrecht.

104

Voor het tuchtreglement seksuele intimidatie is een blauwdruk ontwikkeld. In de Algemene
Vergadering van NOC*NSF van november 2011 is besloten dat alle bonden het tuchtrecht
seksuele intimidatie (SI) verplicht moeten organiseren conform deze blauwdruk.

De AV van NOC*NSF heeft mei 2013 besloten dat sportbrede kwalitatieve waarborgen op het
gebied van tuchtrecht ontwikkeld gaan worden. Deze waarborgen zullen in mei 2014 worden
vastgesteld. Via onder andere een druk bezocht seminar tuchtrecht in 2013 en bijeenkomsten
met inhoudelijke deskundigen worden nut en noodzaak van een goed tuchtrecht onder de
aandacht gebracht.
Er is nog geen actie genomen op het sportbreed invoeren van maatregelen bij geweld tegen
officials. Het bestraffen van geweld tegen officials blijkt na inventarisatie vrijwel uitsluitend een
voetbalprobleem. De straffen voor teams en spelers die officials molesteren zijn door de KNVB
verzwaard.
Gedragsregels
Om de professionaliteit van de bestuurders te verhogen en hen te helpen met het voeren van een
integraal en consistent sportief beleid, is de kernmodule ‘Sportief Besturen’ ontwikkeld. De
workshop versterkt de bestuurders in hun rollen en helpt ze om richting te kiezen. Aan deze
kernmodule is tot nu deelgenomen door 1.000 vrijwilligers van 500 verenigingen.
Een groeiend aandeel verenigingen hanteert al huis- of gedragsregels (74% in 2008, 85% in
2013). Van de voetbalverenigingen hanteert zelfs 95 procent dergelijke regels.
Voetbalverenigingen spreken hun leden ook vaker op aan het naleven van regels dan de
gemiddelde vereniging (67% vs. 58%).
Driekwart van de verenigingen is overtuigd van het nut van huisregels (voetbal 91%), maar in
voetbal heerst meer twijfel over de naleving van die regels (50% vs. 26%). Evenals bij
spelregels blijkt er een onderscheid te maken te zijn tussen leden/sporters enerzijds, en
toeschouwers anderzijds: bestuurders schatten in dat leden beter op de hoogte zijn van de
gedragsregels dan toeschouwers (resp. 15% en 4% goed op de hoogte).
Omgaan met excessen in de sport
In het voetbal zijn diverse maatregelen ingevoerd om meer zicht te krijgen op de problematiek
en hier harder in te kunnen optreden. Het instellen van een noodnummer, verbeteringen in de
registraties en het aanleggen van een Lijst Landelijk Voetbalverbod zijn daar voorbeelden van.
Samen met Halt wordt gewerkt aan integratie van voetbal in lokale veiligheidsketens.
Sportbreed is een registratiesysteem voor ontuchtplegers ontwikkeld en in gebruik genomen,
wordt de bestaande hulplijn voor seksuele intimidatie verbreed en uitgebouwd naar een
hulpnummer voor grensoverschrijdend gedrag in brede zin, en wordt gestimuleerd dat er

105

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

Alle bonden zijn aan de slag gegaan om aansluiting te zoeken bij het Instituut Sportrechtspraak
(ISR). Op dit moment zijn 41 bonden zijn hierbij aangesloten, 16 bonden zijn bezig met (het
onderzoeken van de mogelijkheden tot) aansluiting.

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

vertrouwenscontactpersonen worden aangesteld en dat vrijwilligers wordt gevraagd om een
Verklaring Omtrent Gedrag (inmiddels ruim 5.000 “declaraties”).
Dit beleid lijkt zijn vruchten af te werpen. Steeds meer verenigingen stellen
vertrouwenscontactpersonen aan (21% in 2008, 38% in 2013, voetbal 34% in 2013). Daarnaast
ondernemen steeds meer verenigingen actie in geval van verbaal of fysiek geweld (verbaal: 85%
in 2011, 95% in 2013; fysiek 86% in 2011, 94% in 2013). 9 procent van de verenigingen heeft
inmiddels een protocol ontwikkeld voor de omgang met excessen (voetbal 28%).
Omgaan met excessen vanuit politie en justitie
Vanuit V&J wordt gewerkt aan een overlastwet (Wet maatregelen bestrijding
voetbalvandalisme en ernstige overlast). Dit wetsvoorstel ligt ter consultatie bij de Raad van
State. Daarnaast wordt de strafvorderingrichtlijn van het OM aangepast.
Vanuit het VSK-programma wordt vooral gekeken hoe hoog de actie- en aangiftebereidheid is
onder verenigingen bij strafbare feiten. Tussen 2011 en 2013 zijn meer verenigingen actie gaan
ondernemen in geval van onwenselijk gedrag. Een kwart van de verenigingen (26%) doet in
geval van excessen aangifte bij politie. Steeds vaker zijn verenigingsbestuurders van mening dat
klachten naar tevredenheid kunnen worden afgehandeld (89% in 2008, 96% in 2013). 94
procent van de sportbestuurders en 88 procent van de Nederlanders die getuige zijn geweest van
een exces, geeft aan dat daarna handelend is opgetreden (gesprek/waarschuwing/sanctie).
Lokaal veiligheidsbeleid
Doel is om de sport (voetbal) duurzaam te verankeren in de zorg- en veiligheidsketen. Hiertoe
wordt een drietal lijnen bewandeld: lokaal samenwerking stimuleren en initiëren; verenigingen
die het nodig hebben begeleiden en ondersteunen en bouwen aan een generieke structuur
waarbinnen sport een minder afgezonderde plek inneemt in de maatschappij.
Een belangrijke stap op weg naar een veiliger sportklimaat is een actievere betrokkenheid van
de politie. Betrokkenen bij het VSK-programma melden dat de politie thans alert reageert als
verenigingen melding maken van problemen.
Vanaf augustus 2013 doet de KNVB samen met Halt via een pilot bij drie verenigingen ervaring
op met lokale samenwerking/ketenaanpak bij voetbalverenigingen. Geconstateerd wordt dat
deze ogenschijnlijk logische samenwerking lokaal niet vanzelfsprekend van de grond komt.
Voor sportverenigingen is dit nog een tamelijk nieuw terrein. Om die reden wordt er gewerkt
aan betere ondersteuning door pedagogische professionals, aan het uitwisselen van ervaringen,
aan het deelnemen aan vergaderingen van wijkteams, en meer in het algemeen aan het
ontwikkelen van een ‘aanspreekcultuur’. Halt en KNVB richten zich samen op het ondersteunen
van 50 voetbalverenigingen in 2014.
Maatregelen gericht op vrijwilligers
Alle 42 bonden doen aan campagnevoering om een veilig sportklimaat te creëren, door middel
van de inzet van diverse communicatie-/educatiemiddelen en ambassadeurs, maar ieder op hun

106

eigen manier. Grote bonden als KNVB, KNZB, KNHB en NBB werken veel met eigen
campagnes30, huisstijlen en ambassadeurs. Kleine bonden met enkele duizenden leden
communiceren met name via eigen bestaande communicatiemiddelen (site, social media) en
regionale/lokale bijeenkomsten.

Met de maatregelen worden inmiddels aanzienlijke groepen vrijwilligers en verenigingen
bereikt. De 94 theatervoorstellingen onder de titel ‘Wel winnen hè!’ werden bezocht door ruim
24.000 bezoekers van 2.000 verenigingen. Aan ‘Sportief Besturen’ werd deelgenomen door 29
bonden, ruim 500 verenigingen en 1.000 deelnemers, en aan de ruim 200 trajecten ‘Sportief
Coachen’ door nog eens 210 verenigingen en 3.300 deelnemers.
Wat betreft het bereik van genoemde programma’s is het plafond nog niet bereikt, naar planning
loopt de implementatie goed in de pas. In 2013 maakte 12 procent van de verenigingen in hun
aanpak van ongewenst gedrag gebruik van ondersteuning/materiaal van NOC*NSF of andere
organisaties (11% in 2008). Onder voetbalverenigingen ligt het gebruik van ondersteuning twee
maal zo hoog (25% in 2013). Verenigingen die ondersteuning zoeken, vinden die met name bij
hun eigen bond (78% in 2013), maar daarnaast in toenemende mate ook bij gemeentelijke
ondersteuning (15% in 2008, 32% in 2013).
13 procent van de verenigingen is bekend met de kernmodule ‘Sportief Besturen’; 5 procent
maakt daar ook gebruik van. Voor ‘Sportief Coachen’ liggen die cijfers iets hoger (resp. 18% en
6%). Van de arbiters geeft 47 procent aan geschoold te zijn in mentale weerbaarheid, 32 procent
heeft behoefte aan meer scholing.

12.4 Betekenis: bewustzijn en veiligheid sportklimaat
Bewustzijn
Zowel bonden, scheidsrechters als verenigingen lijken zich bewust van het feit dat ze een rol te
spelen hebben in het realiseren van een veiliger sportklimaat. Bij vrijwel alle verenigingen
worden clubregels et cetera ook bespreekbaar gemaakt, bijvoorbeeld tijdens vergaderingen,
trainingen of informatieavonden. Gepresenteerd met een lijst met twintig ‘VSK-producten’,
blijkt 82 procent van de verenigingen ten minste één product te kennen. Het bekendst zijn de
zogeheten VOG’s en de theatervoorstelling ‘Wel winnen hè!’ (resp. 44% en 41%).

30

De KNVB heeft eind 2012 de campagne ‘Zonder respect geen voetbal’ gelanceerd. In
maart 2013 is de campagne ‘De aanvoerders’ van de stichting Meer dan Voetbal
gelanceerd.

107

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

Op de website www.veiligsportklimaat.nl wordt alle relevante informatie geplaatst, waarna deze
via social media wordt verspreid (Twitter: @sportenrespect). Succesvolle initiatieven zijn onder
andere de theatertour van ‘Wel winnen hè!’, de workshop ‘Sportief Besturen’ en de opleiding
‘Sportief Coachen’.

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

Dat hulpmiddelen bekend zijn wil echter nog niet zeggen ze allemaal ook daadwerkelijk worden
gebruikt. Gemiddeld wordt een hulpmiddel gebruikt in de verenigingen van een op de drie
(36%) respondenten die er bekend mee zijn. Onder VSK-voetbalverenigingen ligt dat aandeel,
voor een aantal voetbalspecifieke maatregelen, op 11 procent.
Van de scheidsrechters geeft 55 procent aan bekend te zijn met het actieplan ‘Naar een veiliger
sportklimaat’. Onder verenigingsbestuurders is dat 45 procent en onder de bevolking 20
procent. De meeste mensen geven aan het actieplan vooral van naam te kennen, en niet
inhoudelijk. Vermoedelijk zijn zij vooral bekend met onderdelen van het programma, zonder te
beseffen dat deze deel uitmaken van een meeromvattend ministerieel actieplan.
Veiligheid sportklimaat
Het uiteindelijke doel van het VSK-programma is om het sportklimaat veiliger te maken en
daarmee bij te dragen aan de sportparticipatie.
Anno 2013 geeft 49 procent van de verenigingen (81% van de voetbalverenigingen) aan te
maken te hebben gehad met onwenselijk gedrag. Het gaat met name om verbaal geweld (29%),
vernielingen (24%) en pesten (22%). De afgelopen jaren zijn die percentages niet veranderd.
Van de arbiters geeft 65 procent aan geconfronteerd te zijn met wangedrag (met name verbaal,
41%).
In 2012 en 2013 geeft een groter aandeel van de bevolking c.q. van de sporters aan getuige te
zijn geweest van onwenselijk gedrag dan in eerdere jaren. Na het incident in Almere, in
december 2012, liggen die cijfers aantoonbaar hoger dan daarvoor. Dit wijst erop dat vooral het
bewustzijn van dergelijk wangedrag is gegroeid. Registraties van het aantal excessen door de
KNVB suggereren juist dat er zich minder excessen in het voetbal voordoen (306 in 2011/2012,
tegenover 274 in 2012/2013). In 2011/2012 deed zich bij 1 op de 2.465 wedstrijden een exces
voor. Een jaar later was dat gedaald naar 1 op de 2.727. Het door de KNVB ingestelde meldpunt
wanordelijkheden ontving in de tweede seizoenshelft 263 meldingen, de hulplijn noodgevallen
kreeg 68 telefoontjes.
Een klein aandeel van de verenigingsbestuurders (3% in 2008, 2% in 2013, voetbal in 2013
11%) ziet onwenselijk gedrag als een actueel probleem. 90 procent van de sportbestuurders
(voetbal 72%) en 71 procent van de sporters voelt zich meestal veilig bij en rondom
sportwedstrijden.
De meeste sportbestuurders (78%) en arbiters (74%) nemen weinig veranderingen waar in de
veiligheid op en rond de velden. Voor beide groepen geldt dat even grote groepen de veiligheid
zien toenemen als afnemen. Onder VSK-voetbalverenigingen zien meer bestuurders de sfeer
rond de club zich positief (31%) dan negatief (13%) ontwikkelen. Onder sportbetrokken
Nederlanders leeft wel het gevoel dat de sociale veiligheid in de sport eerder is afgenomen dan
toegenomen (resp. 13% en 8%). Vooral niet-verenigingssporters zijn negatiever gaan oordelen
over de veiligheid (15% afgenomen, 6% toegenomen). Onder verenigingssporters houden beide
groepen elkaar in balans.

108

12.5 Conclusie en kanttekeningen

Sommige indicatoren laten voorzichtig zien dat er stappen vooruit worden gezet en dat de
maatregelen die zijn genomen worden omarmd en geïmplementeerd. Verenigingen stellen
vertrouwenspersonen aan, expliciteren gedragsregels en ondernemen vaker actie na onwenselijk
gedrag. Bonden ondersteunen verenigingen, experimenteren met spelregels, en werken aan hun
tuchtrecht. NOC*NSF ontwikkelt producten, stimuleert het gebruik ervan en het uitwisselen van
ervaringen ermee, samen met de bonden. Lang niet iedereen kent het actieplan VSK bij naam,
maar velen kennen wel onderdelen van het programma en/of erkennen dat de sociale veiligheid
hun aandacht verdient. Dat besef is ook doorgedrongen bij andere takken van sport dan voetbal,
al is bij die sport de problematiek het meest tastbaar (en is de aandacht ervoor bovengemiddeld).
‘Kennen’ betekent echter nog niet altijd ook ‘gebruiken’. Aanzienlijke groepen verenigingen
passen de beschikbare maatregelen nog niet toe. Binnen verenigingen worden grote groepen
vrijwilligers en sporters niet met het programma bereikt, laat staan de lastig te bereiken
toeschouwers. De ontdekking en toepassing van nieuwe regels en bestuurstechnieken gaat niet
vanzelf, en vergt oefening, overtuigingskracht, diplomatie en geduld. Sportverenigingen zijn
nog aan het leren wat het betekent om deel uit te maken van een lokale veiligheidsketen.
In de veiligheid – zowel wat betreft feitelijke cijfers als de indruk/het gevoel van respondenten –
doen zich nog weinig ontwikkelingen voor. Veel betrokkenen voelen zich doorgaans veilig in
de sport. Meer mensen geven aan getuige te zijn geweest van misstanden, maar vermoedelijk
impliceert dit vooral dat zij hiervoor meer oog hebben gekregen.
Stakeholders en experts die over het actieplan VSK werden geïnterviewd, betuigen hun
waardering voor de stappen die zijn gezet. Daarbij kan ook worden gewezen op andere
maatregelen, zoals het actieplan homoacceptatie van de KNVB uit 2012 (KNVB 2012). Voor
zover er punten van aandacht werden benoemd, betroffen die de volgende punten:
 Focus versus brede benadering. Van meet af aan is ervoor gekozen om het thema van
een veiliger sportklimaat sportbreed te benaderen. Dit vanuit de visie dat alle bonden en
verenigingen baat hebben bij aandacht voor het sociale klimaat binnen verenigingen,
ook als daar niet direct sprake is van excessen. Een aantal experts vraagt zich echter af
of de ernst van de materie in (lees m.n. voetbal, en dan m.n. in de grote steden) niet
rechtvaardigt of de middelen niet meer dáár moeten worden gekanaliseerd waar de
problemen het grootst zijn. Ook wordt geconstateerd dat de algemene aanpak soms
haaks staat op het feit dat veel thema’s sportspecifiek zijn. Voor het VSK-programma
blijft het een uitdaging om de balans te zoeken tussen ‘sportbreed waar dat kan, en
sportspecifiek waar nodig’.
 Lokale worteling. VSK is een programma dat door ‘de sport’ (lees: bonden en koepel)
is ontwikkeld en wordt aangestuurd. Tegelijk wordt gesignaleerd dat de problematiek
zich veelal op lokaal niveau afspeelt en de bemoeienis vergt van veel partijen van
buiten de sport. Daar zou zwaarder op kunnen worden ingezet. In die zin is het

109

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

Het VSK-programma loopt nog door tot en met 2016. Met nog ruim drie jaren te gaan, kan
worden geconstateerd dat het programma goed in de steigers staat. Er is een werkbare structuur
gerealiseerd, er is veel werk gemaakt van het creëren van voldoende draagvlak en er zijn
producten ontwikkeld waarmee kan worden gebouwd aan het realiseren van een veiliger
sportklimaat.

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek





110

bemoedigend dat verenigingen zelf aangeven in de afgelopen vijf jaar meer steun te
hebben gehad van lokale adviesorganen, en dat gemeenten blijk geven van erkenning
van de ernst van de problematiek. De samenwerking met Halt kan in dezen een impuls
vormen.
Belang betrokkenheid ouders. Arbiters en bestuurders geven aan dat ouders doorgaans
slechter op de hoogte zijn van respectievelijk spel- en gedragsregels dan spelers. Van
verschillende zijden wordt gehamerd op de rol van ouders in de realisatie van een
veiliger sportklimaat. Ouders zijn voor verenigingen niet gemakkelijk te bereiken,
omdat zij immers zelf geen lid zijn. Inmiddels wordt eraan gewerkt om ouders binnen
het programma beter te bereiken.
Effectiviteit. In dit eerste deel van het VSK-programma is zinvol voortgeborduurd op
initiatieven die eerder positief waren ontvangen, zoals bijvoorbeeld de theatertour ‘Wel
winnen hè!’. Aan de hand van aanmeldingen hiervoor kan een goed beeld worden
verkregen van het bereik van dergelijke interventies. Tegelijk moet worden vastgesteld
dat er nog relatief weinig zicht is op de langetermijneffecten van dergelijke
interventies. Het ontbreekt aan evidentie dat de genomen maatregelen op termijn
beklijven, en de aanzet bieden tot duurzame gedragsverandering. Tegelijk moet worden
vastgesteld dat er weinig beproefde methoden bestaan die dergelijke effecten wél
kunnen garanderen. De algemene VSK-filosofie is om enerzijds bestuurders en coaches
te equiperen, en anderzijds harde maatregelen te treffen en onduidelijke spelregels
tegen het licht te houden. Deze filosofie oogt als een verstandige en ontvangt de nodige
waardering (Lucassen et al. 2012). Er mag in dezen ook niet te veel van de sport
worden verwacht – zeker niet zo lang de sector afhankelijk blijft van vrijwillige,
goedbedoelde inzet. Daarvoor is de problematiek te ingewikkeld, en de invloed van de
sport te beperkt. Wat van de sport kan worden verwacht, is dat het zijn
verantwoordelijkheid neemt en zijn kracht benut. De eerste jaren van het VSKactieplan geven daarvan blijk.

Bijlage 1 - Brontabellen
Tabel B.1 top-10 ergernissen sportbreed
Functie
43
35
34
33
23
23
22
21
19
11
5
5

Ik heb me niet geërgerd

8

Bron: Totta 2013, overkoepelende rapportage onderzoek naar positieve aspecten en ergernissen in de sport.

Tabel B.2 Top-3 ergernissen naar sportbond
Bond
KNVB
Nevobo
NBB (basketbal)
KNZB (zwemsport/waterpolo)
NEFUB (floorball)
KNHS (hipissche sport)
JBN (judo)
KNZB
(schoonspringen/synchroon)
Watersportverbond
(zeilen/surfen)
KNLTB (tennis)
NIJB (ijshockey)
NRB (rugby)
NTFU (toerfietsen)
KNZB (wedstrijdzwemmen)
NHV (handbal)
KNBSB (base- en softbal)
NHB (handboogsport)

nr. 1
Commentaar op
beslissing scheidsrechter
Commentaar op
beslissing scheidsrechter
Commentaar op
beslissing scheidsrechter
Niet consequent fluiten
Lange reistijden

Ergernissen
nr. 2
Mondelinge agressie

nr. 3
Partijdige grensrechter

Partijdige scheidsrechter

Niet consequent fluiten

Mondelinge agressie

Niet consequent fluiten

Niet optreden scheidsrechter

Onjuiste beslissingen
scheidsrechter
Commentaar op
beslissing scheidsrechter
Jurybeoordeling niet
consequent
Mondelinge agressie

Fysiek wangedrag:
wreedheid tav paard
Commentaar op
beslissing scheidsrechter
Partijdige juryleden

Onjuiste beslissingen
scheidsrechter
Slechte kwaliteit
wedstrijdterrein
Onjuiste beslissingen
scheidsrechter
Watertemperatuur

Gebrekkige regelkennis

Mondelinge agressie

Spelers die vals spelen

Mondelinge agressie

Onreglementair
zeilen/surfen
Wachttijden te lang

Niet consequent fluiten

Mondelinge agressie

Partijdige scheidsrechter

Commentaar op
beslissing scheidsrechter
Gedrag automobilisten

Niet consequent fluiten

Partijdige scheidsrechter

Beeldvorming fietsers in
media
Vieze accommodatie
Niet consequent fluiten

Niet houden aan
verkeersregels
Niet consequent fluiten
starter
Partijdige scheidsrechter

Niet consequent fluiten

Partijdige scheidsrechter

Wachttijden te lang

Onevenwichtige
aandacht disciplines
door de bond

Volle banen bij
inzwemmen
Commentaar op
beslissing scheidsrechter
Commentaar op
beslissing scheidsrechter
Sporters die vertrekken
voor de prijsuitreiking

Accommodatie

Bron: Totta 2013, overkoepelende rapportage onderzoek naar positieve aspecten en ergernissen in de sport.

111

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

Ergernis
Commentaar op beslissing scheidsrechter
Niet consequent fluiten
Mondelinge agressie
Partijdige scheidsrechter
Gebrekkige regelkennis
Arbitrage beïnvloeden of aanstellen
Arbitrage neemt verkeerde beslissingen
Vals spelen
Arbitrage is niet kordaat
Zeuren tegen eigen teamgenoten
Troep of lawaai maken
Wachttijden te lang

Tabel B.3 Overzicht excessen in 2011/2012

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

2011/2012
Collectieve
excessen

In 1 op de […]
Wedstrijden met wedstrijden vind
excessen een exces plaats

District

Wedstrijden

Individuele
excessen

Noord

93.789

9

4

7

13.398

Oost

158.709

49

13

44

3.607

Zuid II

78.421

32

15

33

2.376

Zuid I

113.490

27

12

26

4.365

West II

130.236

109

73

101

1.289

West I

174.896

52

90

95

1.841

Landelijk

4.817

0

0

0

.

Totaal

754.358

278

207

306

2.465

Tabel B.4 Overzicht excessen in 2012/2013
2012/2013

District

Individuele
excessen

Wedstrijden

Collectieve
excessen

In 1 op de […]
Wedstrijden met wedstrijden vind
excessen een exces plaats

Noord

91.120

9

2

8

11.390

Oost

158.884

55

24

44

3.611

Zuid II

76.948

49

7

43

1.789

Zuid I

115.019

30

8

30

3.834

West II

131.269

94

28

82

1.601

West I

168.855

75

30

66

2.558

Landelijk

4.975

0

1

1

.

Totaal

747.070

312

100

274

2.727

Tabel B.5 Overzicht ontwikkeling excessen tussen 2011/2012 en 2012/2013
% ontwikkeling tov 2011/2012
District

Wedstrijden

Individuele
excessen

Collectieve
excessen

Wedstrijden met
excessen

Noord

97%

100%

50%

114%

Oost

100%

112%

185%

100%

Zuid II

98%

153%

47%

130%

Zuid I

101%

111%

67%

115%

West II

101%

86%

38%

81%

West I

97%

144%

33%

69%

.

.

.

.

Landelijk

112

Bijlage 2 - Bronnen
VSK-programma

Vanaf november 2013 wordt de deelname van bonden, verenigingen en individuele kaderleden
aan de diverse interventies binnen VSK geregistreerd in het programma REGIS.
Sportbonden
Bondenmonitor 2012

De Bondenmonitor 2012 is in opdracht van NOC*NSF uitgevoerd door Buro7. De bestaande
monitor is uitgebreid met een aantal vragen met betrekking tot het VKS-programma. Alle 76 bij
NOC*NSF aangesloten bonden zijn uitgenodigd om de monitor digitaal in te vullen. In totaal
hebben 58 bonden deelgenomen, een respons van 74 procent. Van de 58 bonden nemen 34
bonden deel aan het VSK-programma. De dataverzameling heeft plaatsgevonden in oktober
2013. De resultaten van de vragen in het kader van de monitor Veilig Sportklimaat zijn nog niet
elders gepubliceerd.
Informatie over de Bondenmonitor is te vinden op: http://www.nocnsf.nl/onderzoeksportbeleid.
Verenigingen
Verenigingspeiling VSK 2013

De Verenigingspeiling VSK 2013 is uitgevoerd door het Mulier Instituut. Voor de monitor
Veilig Sportklimaat is een onderzoek uitgezet onder de verenigingen van het Verenigingspanel.
Het Verenigingspanel bestaan momenteel uit bijna 1.200 verenigingen. Allerlei categorieën
verenigingen (grootte, type sport, gespreid naar regio) zijn naar evenredigheid
vertegenwoordigd. Daarmee is het panel representatief voor de georganiseerde breedtesport in
Nederland.
De verenigingspeiling VSK is gebaseerd op eerdere onderzoeken onder verenigingen van het
verenigingspanel op dit thema: ‘Samen voor Sportiviteit en Respect’ in 2011 en ‘Weinig over
de schreef’ in 2008. De vraagstellingen zijn zoveel mogelijk identiek aan die in deze
onderzoeken, zodat vergelijking tussen jaren mogelijk is. Aan de vragenlijst zijn vragen
toegevoegd afgestemd op de monitor Veilig Sportklimaat.
In totaal zijn 1172 verenigingen uitgenodigd. De gegevens van 469 sportverenigingen zijn
geanalyseerd, een respons van 40 procent. De dataverzameling heeft plaatsgevonden van 6
september tot en met 25 oktober 2013. Een zestal verenigingen (o.a. tennis, volleybal,

113

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

De VSK-programmaleiding en de projectleiders van de zes deelprogramma’s (Bewustwording
en communicatie; Verenigingen en bestuurders; Trainers, coaches en begeleiders;
Scheidsrechters/officials; Effectief tuchtrecht en Aanpak excessen) hebben de benodigde
informatie en gegevens over de behaalde resultaten van het programma ‘Naar een veiliger
sportklimaat’ aangeleverd. De informatie heeft betrekking op de periode januari 2012 tot en met
september 2013. Het betrof informatie over ontwikkelde activiteiten/interventies, deelname van
bonden/verenigingen en individuen aan programmaonderdelen en ontwikkelingen binnen het
programma.

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

schietsport en toerfietsen) gaf expliciet aan dat de thematiek van de vragenlijst voor hun
vereniging niet van toepassing of relevant is.
Om vergelijkbaarheid met voorgaande metingen bij het panel mogelijk te houden, zijn de
gegevens gewogen naar aard van de sport (binnen-/buitensport) en naar soort sport (team-/
semi-individuele/individuele sport). De resultaten van de verenigingspeiling VSK zijn nog niet
elders gepubliceerd.
Informatie over het verenigingspanel en de verenigingsonderzoeken is te vinden op:
http://www.mulierinstituut.nl/projecten/monitoringprojecten/verenigingsmonitor_panel.html.
Overige bronnen

- Monitor Samen voor Sportiviteit en Respect in 2011: onderzoek onder de Nederlandse
sportverenigingen en de verenigingen van de elf sportbonden die deelnamen aan het
programma Samen voor Sportiviteit en Respect (van Kalmthout en de Jong, 2012).
- Onderzoek naar (de aanpak van) onwenselijk gedrag binnen sportverenigingen in het kader
van het Masterplan Arbitrage en het onderzoek ‘Weinig over de schreef’ in 2008 (Tiessen et
al. 2008).
VSK-voetbalverenigingen

Het onderzoek onder verenigingen die deelnemen aan het programma ‘Naar een veiliger
sportklimaat’ (VSK-verenigingen) is er op gericht om de activiteiten, de ervaringen en
resultaten van deelnemende verenigingen gedurende het programma te kunnen volgen. Het
onderzoek onder voetbalverenigingen die deelnemen aan het programma ‘Naar een veiliger
sportklimaat’ (VSK-voetbalverenigingen) vormt een pilot. Op basis van de resultaten en
ervaringen uit dit onderzoek wordt de vragenlijst sportbreed gemaakt (afgestemd op alle
deelnemende sportbonden). Vanaf november 2013 ontvangen alle sportverenigingen die
deelnemen aan het VSK-programma een online vragenlijst via het registratieprogramma
REGIS. De jaren daaropvolgend worden deze VSK-verenigingen ieder jaar automatisch weer
bevraagd over hun ervaringen met en resultaten van de activiteiten in het programma ‘Naar een
veiliger sportklimaat’.
Vanuit de KNVB is een aantal voetbalverenigingen die deelnemen aan het VSK-programma
uitgenodigd om een online vragenlijst in te vullen. De vragenlijsten zijn ingevuld in de periode
mei tot en met augustus 2013. In de huidige rapportage zijn de resultaten opgenomen van 134
VSK-voetbalverenigingen.
Arbitrage
Tevredenheidsmeting scheidsrechters/officials

De tevredenheidsmeting scheidsrechters/officials wordt in opdracht van NOC*NSF uitgevoerd
door Buro7. Aan de meting onder scheidsrechters en officials van bonden en verenigingen in
2013 zijn vragen toegevoegd in het kader van de monitor Veilig Sportklimaat. Aan het

114

In totaal hebben 5.094 scheidsrechters en officials de vragenlijst ingevuld, een respons van 23
procent. Voor de monitor Veilig Sportklimaat zijn de gegevens van 3.872 bondsscheidsrechters
geanalyseerd. Op deze manier is een zo homogeen mogelijke analysegroep gecreëerd en is
vergelijkbaarheid met eerdere metingen mogelijk.
De resultaten van de vragen in het kader van de monitor VSK zijn nog niet elders gepubliceerd.
Informatie over de tevredenheidsmeting scheidsrechters/officials is te vinden op:
http://www.nocnsf.nl/onderzoeksportbeleid.
Overige bronnen

- Tevredensheidsmetingen onder scheidsrechters in 2009 en 2011 (Schouten, 2009 en 2011).
Bevolking
VTO, Vrijetijdsomnibus

De Vrijetijdsomnibus (VTO) wordt uitgevoerd door het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP)
en het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). De omnibus bevat vragen over zowel cultuurals sportparticipatie en stelt vragen over interesse, bezoek en beoefening van beide kernthema’s.
De vragenlijst is in overleg met vertegenwoordigers van de sport- en cultuursector en de
ministeries van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) en VWS tot stand gekomen.
De eerste dataverzameling heeft plaatsgevonden van november 2012 tot en met februari 2013.
De steekproef bestaat uit in Nederland wonende personen van 6 jaar of ouder, ingeschreven in
de gemeentelijke basisadministratie. De steekproef is ‘trapsgewijs’ getrokken; eerst zijn
willekeurig een aantal wijken/deelgemeenten geselecteerd, en vervolgens binnen deze wijken op
basis van toeval personen. Alle geselecteerde personen zijn door middel van een brief verzocht
deel te nemen aan het onderzoek. Kinderen van 6 tot 12 jaar zijn via de ouders/verzorgers
benaderd. De ouders/verzorgers vullen namens het kind de vragenlijst in. Ook kinderen van 12
tot 16 jaar heeft het CBS via de ouders/verzorgers aangeschreven. Deze kinderen mochten in
overleg met hun ouders de enquête zelf invullen. Personen vanaf 16 jaar en ouder zijn
persoonlijk aangeschreven.

31
Deelnemende bonden met responsaantal bondscheidsrechters: American football (n=23), badminton
(n=50), base- en softball (n=55), basketball (n=284), gymnastiek (n=323), handbal (n=113), hockey (n=294),
judo (n=179), kaatsen (n=25), korfbal (n=483), paardensport (n=799), rugby (n=30), squash (n=8),
tafeltennis (n=19), tennis (n=91), voetbal (n=930), waterpolo (n=60) en wielrennen (n=105).

115

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

onderzoek in 2013 doen achttien sportbonden31 mee. De dataverzameling heeft plaatsgevonden
van 5 oktober tot en met 5 november 2013. In totaal zijn 21.975 scheidsrechters en officials van
achttien bonden uitgenodigd om de vragenlijst digitaal in te vullen. Iedere sportbond
afzonderlijk heeft per e-mail of brief de eigen scheidsrechters/officials uitgenodigd om de lijst
in te vullen.

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

Het onderzoek startte met een bevraging via internet. Wanneer respondenten hier niet op
reageerden, werden zij benaderd voor een face-to-face-interview. Ruim drieduizend
respondenten hebben de vragenlijst ingevuld, wat neerkomt op een respons van 59 procent. In
het VTO is gebruik gemaakt van een split-half design. De ene helft van de respondenten begint
met de vragen over sport; de andere helft met de vragen over cultuur.
Voor de monitor Veilig Sportklimaat zijn een aantal vragen uit VTO gebruikt. De vraagstelling
en opzet van het onderzoek zijn niet vergelijkbaar met eerdere onderzoek op dit thema
uitgevoerd door het SCP in 2008 (Tiessen et al. 2008). De analyse van de gegevens uit VTO is
op verzoek van het Mulier Instituut door het SCP uitgevoerd en is gebaseerd op de Nederlandse
bevolking van 15 jaar en ouder. De resultaten van de vragen in het kader van de monitor Veilig
Sportklimaat zijn nog niet elders gepubliceerd. Informatie over de Vrijetijdsomnibus is te
vinden op:
http://www.scp.nl/Onderzoek/Bronnen/Beknopte_onderzoeksbeschrijvingen/Vrijetijdsomnibus_
VTO.
Achmea Sportparticipatie Index

Middels de Achmea Sportparticipatie Index wordt maandelijks de sportdeelname van de
Nederlandse bevolking gemeten (5-80 jaar) in de gemeenten. De Achmea Sportparticipatie
Index bestaat uit drie vaste vragen en één variabele maandvraag. De index wordt uitgevoerd
door GfK in opdracht van NOC*NSF.
In het kader van de monitor Veilig Sportklimaat is een vragenlijst van twaalf vragen opgesteld,
die in september 2013 mee heeft gelopen met deze maandelijkse sportparticipatie index. Voor
dit kwantitatieve online onderzoek is gebruikgemaakt van het online panel van GfK
(ConsumerJury).
De dataverzameling heeft plaatsgevonden van dinsdag 3 september 2013 tot en met vrijdag 13
september 2013. In totaal zijn 4500 respondenten uitgenodigd. Netto hebben 3017 respondenten
de vragenlijst ingevuld, een responspercentage van 67 procent.
De doelgroep van de vragenlijst in het kader van VSK bestaat uit Nederlandse bevolking van 15
tot 80 jaar. Om representativiteit ten opzichte van de Nederlandse bevolking te bewerkstelligen
wordt gewogen naar leeftijd*geslacht*opleiding en op randtotaal van etniciteit.
De gegevens zijn geanalyseerd door GfK (NOC*NSF/GfK 2013).
De vraagstelling uit dit onderzoek is niet vergelijkbaar met die in eerdere onderzoeken naar
wangedrag in de sport in het kader van de monitor Samen voor Sportiviteit en Respect (Van der
Werff en van Kalmthout 2012). Voor die onderzoeken werd het veldwerk ook uitgevoerd bij het
online panel van GfK en werden de data geanalyseerd door het Mulier Instituut.
Meer informatie over de Achmea Sportparticipatie Index is te vinden op:
http://www.nocnsf.nl/onderzoeksportbeleid.
Overige bronnen

- Onderzoek naar de beeldvorming onder de bevolking omtrent onwenselijk gedrag in de sport
en daarbuiten in 2007 (Tiessen et al. 2008) .

116

117

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

- Monitor Samen voor Sportiviteit en Respect, onderzoek in 2010 en 2011 onder de
Nederlandse bevolking naar beeldvorming omtrent het voorkomen van onwenselijk gedrag
in de sport (Van der Werff en van Kalmthout 2012).
- Onderzoek naar misstanden in de sport: naar opzettelijke overtredingen, fysiek en verbaal
geweld in 2012 (VeiligheidNL 2013). VeiligheidNL heeft in het Nationaal Sport Onderzoek
van het Mulier Instituut drie vragen laten opnemen over lichamelijk en verbaal geweld in de
sport. Het NSO 2012 is een online bevolkingsonderzoek onder respondenten uit het GfK
ConsumerJury Panel dat informatie verschaft over diverse aspecten van sportbeoefening en betrokkenheid van de Nederlandse bevolking. Informatie over het Nationaal Sport
Onderzoek is te vinden op:
http://www.mulierinstituut.nl/projecten/monitoringprojecten/sportersmonitor-nationaalsportonderzoek.html.

118

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

Literatuur
Duijvestijn, P., P. van Egmond, E. Lagendijk & A. Verwest (2013). Opmaat naar een
incidentenprotocol en zwarte lijst voor de sport. Amsterdam: DSP-groep.

Klein, M., M. van der Los & R. Verwijs (2013). In veilige handen met gratis VOG
evaluatieonderzoek. Integriteitsinstrumenten ter voorkoming van seksueel overschrijdend
gedrag in het vrijwilligerswerk. Utrecht: Verweij-Jonker Instituut.
KNVB (2012). Voetbal voor iedereen. Actieplan homoacceptatie in het voetbal. Zeist.
KNVB (2013). Tegen geweld, voor sportiviteit. Zeist.
Lucassen, J., J. van Kalmthout, J. Steenbergen, H. van der Werff, F. Smits & M. de Jong (2012).
“Je gaat het pas zien als je het door hebt”: conclusies en slotbeschouwing van de monitor
samen voor sportiviteit en respect 2009-2012. Nieuwegein: Arko Sports Media, website:
http://www.mulierinstituut.nl/ssr_ezine.html.
NOC*NSF (2012). Voortgangsrapportage ‘Naar een veiliger sportklimaat’. Arnhem.
NOC*NSF (2012). Samen naar een veiliger sportklimaat, activiteitenoverzicht 2013. Arnhem.
NOC*NSF/GfK (2013) Onderzoek naar een veilig sportklimaat in Nederland. Arnhem.
Tiessen-Raaphorst, A & K. Breedveld (2007). Een gele kaart voor de sport: een quick scan
naar wenselijke en onwenselijke praktijken in en rondom de breedtesport. Den Haag: Sociaal en
Cultureel Planbureau (SCP).
Tiessen-Raaphorst, A., J. Lucassen, R. van den Dool & J. van Kalmthout (2008). Weinig over
de schreef: een onderzoek naar onwenselijk gedrag in de breedtesport. Den Haag: Sociaal en
Cultureel Planbureau (SCP).
Schouten, F. (2009). Tevredenheidsonderzoek scheidsrechters: nul-meting, overzicht 13
sportbonden. Tilburg: Buro7.
Schouten, F. (2011). Tevredenheidsonderzoek scheidsrechters: de een-meting .Tilburg: Buro7.
Steenbergen, J., J. Hilhorst, A. van der Sluis, & M. Gijsbers (2010). Samen voor Sportiviteit en
Respect. Analyse spel- en gedragsregels. Nijmegen: Kennispraktijk.
Totta (2013). Onderzoek naar positieve aspecten en ergernissen in de sport. Overkoepelende
rapportage. Arnhem.
VWS (2011a). Actieplan naar een veiliger sportklimaat. Den Haag.
VWS (2011b). Uitwerking actieplan ‘Naar een veiliger sportklimaat’. Den Haag.

119

VSK-monitor 2013: voortgangsrapportage Actieplan “Naar een veiliger sportklimaat”

Kalmthout, J. van & M. de Jong (2012). "Je gaat het pas zien als je het doorhebt":
sportverenigingen aan de slag met sportiviteit en respect. Utrecht: Mulier Instituut.

mulier instituut - sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek

VWS (2013). Kamerbrief over intensiveringsmaatregelen ‘Naar een veiliger sportklimaat’. Den
Haag.
Werff, H. van der & J. van Kalmthout (2012). ‘Minder klappen, meer applaus?’: beeldvorming
Nederlands publiek rondom voorkomen onwenselijk gedrag in de sport, 2011. Utrecht: Mulier
Instituut.

120

Titel van het rapport

3