Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

35 300 A

Vaststelling van de begrotingsstaat van het
Infrastructuurfonds voor het jaar 2020

Nr. 84

BRIEF VAN DE MINISTER VAN INFRASTRUCTUUR EN
WATERSTAAT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 6 april 2020
In de procedurevergadering van de vaste commissie voor Infrastructuur
en Waterstaat van 5 februari is gesproken over de petitie inzake een
marktbijdrage voor verbreding van de sluis bij Kornwerderzand
(bijlage 1)1.
De commissie heeft mij gevraagd om uiterlijk eind maart een schriftelijk
reactie te geven op deze petitie. Hierbij doe ik u het antwoord toekomen.
Allereerst ben ik verheugd dat de betrokken marktpartijen in de petitie de
wens voor de verbreding van het sluiscomplex bij Kornwerderzand en de
afspraken die er in juni 2019 tussen de rijksoverheid en de provincie
Fryslân gemaakt zijn, onderschrijven. De rijksoverheid en de provincie
Fryslân streven er naar dat de provincie het project kan uitvoeren in de
periode 2020–2028. Met de provincie heb ik afgesproken dat een
gefaseerde aanleg van het project tot de mogelijkheden behoort. Door de
gefaseerde aanpak, kunnen de bruggen eerder worden opgeleverd. Deze
dienen immers volgens het programma van vervanging en renovatie van
Rijkswaterstaat uiterlijk al in 2025 te zijn vervangen. In de bestuursovereenkomst die mijn ministerie met de provincie Fryslân aan het afronden
is, is de mogelijkheid van fasering opgenomen.
Onderdeel van de gemaakte afspraken in juni 2019 is een marktbijdrage
van 26,5 mln. conform het «Bidbook verbreding sluis Kornwerderzand». In
het «Bidbook» hebben tientallen bedrijven in de maritieme sector
toegezegd samen 26,5 mln. in te brengen in het project (bijlage 2)2.
In de petitie geven de betrokken marktpartijen aan welke uitgangspunten
voor hen van belang zijn voor hun bijdrage van 26,5 mln. in het project
verbreding sluiscomplex Kornwerderzand. In de petitie vragen de
1
2

kst-35300-A-84
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300 A, nr. 84

1

betrokken marktpartijen om een tijdelijke kaderwet (Marktbijdragewet) op
te stellen die het de provincie Fryslân mogelijk moet maken om de
marktbijdrage bij alle bedrijven die profiteren van de verbreding van de
sluis te gaan innen. Deze wet zou uiterlijk september 2020 gereed moeten
zijn. De uitgangspunten zijn:
– een «level playing field», zodat alle partijen die baat hebben van de
verbrede sluis gaan bijdragen, inclusief nieuw te vestigen bedrijven;
– de hoogte van de bijdrage wordt afhankelijk gesteld van de toekomstige extra omzet die baathebbende bedrijven als gevolg van de
verbrede sluis genereren;
– de hoogte van de bijdrage mag vanwege concurrentieoverwegingen
niet voor derden herleidbaar zijn;
– de tarieven worden ieder jaar in overleg tussen provincie en bedrijven
geëvalueerd en eventueel aangepast; en
– de provincie Fryslân financiert het bedrag van 26,5 mln. voor en krijgt
het bedrag in een periode van 12–15 jaar via een provinciale belasting
na ingebruikname van de nieuwe sluis terug van de baathebbende
bedrijven.
Ik heb de petitie samen met de provincie Fryslân inhoudelijk beoordeeld
en we komen tot de conclusie dat het opstellen van een dergelijke wet
juridisch niet tot de mogelijkheden behoort. Dit is ook bevestigd door
fiscale deskundigen van de provincie Fryslân.
Bezwaren tegen de marktbijdrageregeling:
– Het voorstel past niet in het huidige provinciale belastingstelsel. De
provincies mogen op grond van de Provinciewet geen belastingen
heffen die zijn gebaseerd op draagkracht. Belastingheffing naar
draagkracht is voorbehouden aan de rijksoverheid. Dit beginsel gaat
ook op indien belastingheffing door de provincie op grond van een
bijzondere wet mogelijk wordt gemaakt. Dit beginsel staat dus al in de
weg aan het opstellen van een Marktbijdragewet waarin heffing naar
draagkracht mogelijk wordt gemaakt;
– Provincies mogen ook geen baatbelasting heffen en ook niet buiten
hun grondgebied. In het voorstel van de petitie financiert de provincie
Fryslân de marktbijdrage voor en legt vervolgens een baatbelasting op
aan alle betrokken bedrijven. Het instrument baatbelasting komt echter
niet in de Provinciewet voor. De Grondwet geeft aan dat hiervoor eerst
de Provinciewet gewijzigd moet worden. Daar komt bij dat de
provincies geen belasting kunnen en mogen heffen van bedrijven die
buiten de provinciegrenzen zijn gelegen. Dat betekent dat de Marktbijdragewet een veel bredere strekking zou moeten hebben dan alleen de
provincie Fryslân;
– Het opstellen van een Marktbijdragewet leidt verder tot ongewenste
precedenten. Als voor een sluiscomplex een belastingconstructie op
maat zou worden bedacht, schept dit een landelijke precedent voor
vergelijkbare financieringsconstructies bij andere infrastructurele
werken. Dit instrumentele gebruik van het provinciale (of gemeentelijke) belastingstelsel past niet bij de wettelijke functies van het
belastingstelsel;
– Het voorstel in de petitie leidt tot veel vertraging. Alle betrokken
partijen hebben de wens dat de verbreding van het sluiscomplex op
korte termijn al van start gaat. Het opstellen of wijzigen van een wet
om financiering vanuit de markt mogelijk te maken, past daar niet bij.
Een wetstraject kost minstens twee jaar, zo niet langer. Daar komt ook
bij dat het bedrag van 26,5 mln. relatief klein is om een hele wetswijziging voor door te voeren.
Een andere publiekrechtelijke oplossing die op tafel heeft gelegen, is het
heffen van sluisgelden (tol). Uit de gesprekken die mijn medewerkers
hebben gevoerd met het betrokken bedrijfsleven, blijkt dat de optie van de
marktbijdrage eigenlijk inhoudt dat tolheffing mogelijk wordt gemaakt. De

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300 A, nr. 84

2

heffing is namelijk gekoppeld aan het gebruik van de sluis. De optie van
tolheffing is de afgelopen jaren al onderzocht en er is geconcludeerd dat
deze optie niet tot de mogelijkheden behoort. Ik heb uw Kamer hierover
tijdens het Notaoverleg MIRT van november jl. over geïnformeerd
(Kamerstuk 35 300 A, nr. 73).
Bezwaren tegen tolheffing zijn juridisch, beleidsmatig en uitvoeringstechnisch:
– In het voorstel van de petitie wordt de tolheffing afhankelijk gesteld
van de extra omzet die bedrijven met de verbrede sluis realiseren. Dit
zal een zeer bewerkelijk proces met veel subjectieve elementen
inhouden. De aanvullende eis van de betrokken marktpartijen dat een
individuele heffing uit concurrentieoverwegingen niet herleidbaar mag
zijn naar de omvang van de opdracht en dat deze individuele heffing
jaarlijks kan veranderen, compliceert de zaak nog verder. Dit is
juridisch niet vorm te geven. Ook zullen de kosten om een dergelijke
regeling goed te kunnen uitvoeren en te handhaven niet in verhouding
staan tot het bedrag dat uiteindelijk geïnd moet worden;
– Uit de gesprekken die mijn medewerkers hebben gehad met betrokken
marktpartijen blijkt dat er alleen geheven moet worden op grotere
schepen die gebruik maken van de verbrede sluis. Voor deze grotere
schepen is er geen «gratis alternatief» voor handen in de IJsselmeerregio. Hierdoor wordt niet voldaan aan de beleidsuitgangspunten voor
tolheffing. Dit zou bovendien een ongewenst precedent scheppen voor
vergelijkbare financieringsconstructies bij andere infrastructurele
werken;
– De provincie Fryslân mag geen tol heffen over areaal van de rijksoverheid. Het zou een erg omslachtige constructie zijn als de rijksoverheid,
als eigenaar van de sluis, de tol zou heffen bij een aantal specifieke
private marktpartijen en dit vervolgens afdraagt aan de provincie. En
ook voor het mogelijk maken van tolheffing door de rijksoverheid zou
een wetswijziging nodig zijn, waardoor het proces vertraagd en er
onduidelijkheid blijft over de financiering.
De provincie Fryslân en ik gaan nu met de betrokken marktpartijen om de
tafel om te praten over (privaatrechtelijke) alternatieven. Privaatrechtelijke
alternatieven zijn juridisch mogelijk en er hoeven geen wetten voor
opgesteld of gewijzigd te worden, het levert geen ongewenste precedenten op en er zijn geen uitvoeringskosten mee gemoeid. Hierdoor kan
er op korte termijn al gestart worden met de verbreding van het sluiscomplex op korte termijn al gestart kan worden. Dat is de wens van alle
betrokken partijen.
Ik heb medio april een overleg met de top van de betrokken marktpartijen
en de regionale bestuurders. Ik ga dan met alle betrokkenen in gesprek
over bovenstaande analyse en alternatieve privaatrechtelijke voorstellen,
teneinde duidelijkheid te krijgen over hoe marktpartijen hun toegezegde
deel gaan bijdragen. Het is namelijk van belang dat er op korte termijn
duidelijkheid komt over hoe deze bijdrage tot stand komt.
De verwachting is vervolgens dat de afspraken die gemaakt zijn in juni
2019 spoedig kunnen vastleggen in een Bestuursovereenkomst en er
daarna gestart kan worden met de realisatie.
Na het overleg van medio april zal ik uw Kamer informeren over de
uitkomsten.
De Minister van Infrastructuur en Waterstaat,
C. van Nieuwenhuizen Wijbenga

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300 A, nr. 84

3