Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2012–2013

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

1321
Vragen van het lid Arib (PvdA) aan de staatssecretaris van Veiligheid en
Justitie en de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport over de
ervaringen met Nader Onderzoek DoodsOorzaak minderjarigen
(NODO-procedure) (ingezonden 2 januari 2013).
Antwoord van staatssecretaris Teeven (Veiligheid en Justitie), mede namens
de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (ontvangen 15 februari
2013) Zie ook Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar 2012–2013, nr. 1132
Vraag 1
Hebt u kennisgenomen van het artikel over de NODO-procedure bij het
overleden gehandicapte kind Jaymie?1 Wat vindt u van dit verhaal?
Antwoord 1
Ja, daarvan ben ik op de hoogte. Het overlijden van een minderjarige is
tragisch voor ouders en familie. Het is een groot verlies, waarbij de gevoelens van pijn, verdriet en ontreddering hevig moeten zijn.
Vraag 2
Op welke wijze zijn de ouders van Jaymie ingelicht over de NODOprocedure?
Antwoord 2
Bij de beantwoording van deze en volgende vragen kan ik niet ingaan op de
casuïstiek, maar zal ik in algemene zin aangeven wat het antwoord is op de
vragen.
De behandelend arts informeert de ouders van een overleden kind over de
komst van de NODO-forensisch arts. Aan de ouders wordt uitgelegd dat het
een standaard procedure in Nederland betreft, die gevolgd wordt bij elk geval
van overlijden van een minderjarige waarbij de doodsoorzaak niet duidelijk is
en geen vermoeden bestaat van een niet natuurlijke dood.
Wanneer de NODO-forensisch arts na een eerste schouw, in overleg met de
NODO-kinderarts beslist om de NODO-procedure te starten, informeert hij de
ouders uitgebreid over de verschillende aspecten van het onderzoek en de
stappen die worden doorlopen:
– in kaart brengen van de voorgeschiedenis van het kind;

1

ah-tk-20122013-1321
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2013

Telegraaf van 29 december 2012

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, Aanhangsel

1

–
–
–
–
–

uitwendig onderzoek (schouw);
vervoer van het kind naar een gespecialiseerd ziekenhuis;
afname van lichaamsmateriaal;
beeldvormend onderzoek;
een obductie.

Vraag 3 en 4
Hoe kan een NODO-procedure worden gestart in een situatie waarbij een kind
ernstig gehandicapt was en eerder in een ziekenhuis is opgenomen?
Deelt u de mening dat wanneer sprake is van een ernstige ziekte en een kind
als gevolg daarvan is komen te overlijden, er altijd een medisch dossier aan
ten grondslag ligt en dat een NODO-procedure inclusief obductie overbodig
is? Deelt u de mening dat onnodige obductie tot traumatische ervaringen kan
leiden bij de nabestaanden? Zo ja, hoe kan dit in de toekomst worden
voorkomen?
Antwoord 3 en 4
De NODO-procedure is gericht op het achterhalen en registreren van de
doodsoorzaak bij overleden minderjarigen in die gevallen waarin er in eerste
instantie geen overtuigende verklaring voor het overlijden wordt gevonden
en geen vermoeden bestaat van een niet-natuurlijke dood.
Na de schouw neemt de behandelend arts bij alle minderjarige overlijdensgevallen direct contact op met de dienstdoende forensisch arts. De behandelend
arts deelt achtergrondinformatie en schouwgegevens met de forensisch arts.
Nagegaan wordt of het overlijden van het kind overtuigend te verklaren is uit
de ziektegeschiedenis van het kind en of het overlijden verwacht werd. In
samenspraak komen de behandelend arts en dienstdoende forensisch arts
vervolgens tot één van de volgende conclusies:
– natuurlijk overlijden, bekende oorzaak;
– geen aanwijzingen voor een niet-natuurlijk overlijden, nog onbekende
oorzaak;
– (aanwijzingen voor) niet-natuurlijk overlijden (zoals een ongeval,
zelfdoding of een misdrijf).
Alleen wanneer tijdens telefonisch overleg met de dienstdoende forensisch
arts blijkt dat de doodsoorzaak niet (voldoende) duidelijk is én er geen
aanwijzingen zijn voor een niet-natuurlijk overlijden, wordt door de dienstdoende forensisch arts de NODO-forensisch arts ingeschakeld.
De NODO-forensisch arts overlegt met de NODO-kinderarts op basis van een
eerste schouw of nader onderzoek naar de doodsoorzaak in gang moet
worden gezet. Wanneer de NODO-forensisch arts en NODO-kinderarts
gezamenlijk besluiten dat een overleden kind binnen de NODO-criteria valt,
wordt het kind nader onderzocht in het kader van de NODO-procedure.
Vraag 5
Bestaat er een richtlijn voor hoe te handelen bij het overlijden van minderjarigen als gevolg van ernstige ziekte?
Antwoord 5
Nee. Er is geen specifieke richtlijn voor overleden minderjarigen met ernstig
onderliggend lijden (vooraf bekend). Wel is er een richtlijn lijkschouw en zijn
er door de beroepsgroep criteria opgesteld met betrekking tot de NODOprocedure. Dit betreffen criteria voor natuurlijk overlijden, niet-natuurlijk
overlijden en onverklaard overlijden.
Vraag 6 en 7
Welke aanloopproblemen kent de NODO-procedure tot nu toe met betrekking
tot de vorm en werkwijze?
Hoeveel NODO-procedures zijn tot nu toe gestart en in welke situaties? Bent
u bereid de NODO-procedure te evalueren? Zo ja, wanneer?
Antwoord 6 en 7
De NODO-procedure is op 1 oktober 2012 landelijk ingevoerd. Gezien de
gevoeligheid en complexiteit van het onderwerp is aangevangen met een
startfase. Deze startfase heeft een looptijd van 1 oktober 2012 tot 1 oktober
2013 en wordt begeleid door een evaluatieonderzoek. Daarna zal op basis van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, Aanhangsel

2

de uitkomsten van het evaluatieonderzoek een beslissing worden genomen
over het vervolg.
In de periode 1 oktober-31 december 2012 zijn 16 NODO-procedures
uitgevoerd.
Vraag 8
Is het waar dat er maar twee NODO-ziekenhuizen zijn in heel Nederland
namelijk het UMC (Utrecht) en het AMC (Amsterdam) die afwisselend een
hele week dienst hebben? Wat betekent dit voor de overleden kinderen uit
het hele land die naar Utrecht of Amsterdam moeten worden overgebracht?
Wat betekent het voor de ouders dat zij vaak er vanaf moeten zien om mee te
gaan naar het NODO-centrum? Hoe beoordeelt u deze gang van zaken?
Antwoord 8
Op basis van inhoudelijke en financiële overwegingen zijn, in overleg met de
betrokken medische instellingen, twee NODO-centra ingericht. Hierover heb ik
uw Kamer per brief2 van 4 september 2012 geïnformeerd.
Per jaar wordt uitgegaan van vijftig NODO-gevallen. De betrokken ziekenhuizen hebben nadrukkelijk naar voren gebracht dat om de expertise te
waarborgen en de NODO-procedure op zorgvuldige wijze uit te voeren er
beter twee NODO-centra kunnen worden ingericht. Bij een gemiddeld laag
aantal NODO-gevallen per centrum, is het niet mogelijk de noodzakelijke
expertise op te bouwen.
Ook uit het oogpunt van kostenefficiëntie zijn twee NODO-centra ingericht.
Uit onderzoek naar de kosten van de NODO-procedure is gebleken dat bij de
uitvoering van de NODO-procedure de bereikbaarheidsdiensten van
kinderartsen, radiologen en pathologen de grootste kostenposten zijn. Door
de NODO-procedure in twee centra uit te voeren liggen de kosten veel lager
dan bij 4 of 5 centra.
Het inrichten van twee NODO-centra kan voor ouders betekenen dat zij met
hun overleden kind langer moeten reizen naar het NODO-centrum. Wij
realiseren ons dat het meereizen een extra belasting voor de ouders oplevert.
Om te voorkomen dat ouders afzien van meereizen zijn in de subsidiëring van
de NODO-centra daarom de reis- en het verblijfkosten van ouders en hun
overleden kind meegenomen. De centra organiseren en bekostigen de reis en
het verblijf.
Ik acht het van groot belang dat de NODO-procedure op zorgvuldige en
efficiënte wijze wordt uitgevoerd. Ook voor de ouders is het van belang dat
op zorgvuldige wijze het overlijden van hun kind verklaard kan worden.
Van belang bij dit alles is een goede en zorgvuldige communicatie met de
ouders. In de procedure wordt hieraan dan ook de nodige aandacht besteed.
Vraag 9
Is het waar dat ouders vaak weinig voor de NODO-procedure voelen? Wat
zijn de redenen hiervan?
Antwoord 9
De ervaringen van ouders worden waar mogelijk bij het evaluatieonderzoek
van de startfase van het NODO-procedure meegenomen. Gezien de korte
looptijd van de startfase is er op dit moment nog onvoldoende inzicht in de
ervaringen van ouders.
Vraag 10
Is het waar dat er op dit moment te veel NODO-forensisch artsen zijn die
weinig ervaring hebben met overleden kinderen? Deelt u de mening dat het
nodig is een kleine goed opgeleide groep NODO-forensisch artsen te hebben
dan te veel die weinig ervaring hebben?
Antwoord 10
Er zijn in Nederland ruim 300 geregistreerde forensisch artsen. Om de
NODO-procedure goed uit te kunnen voeren zijn in vijf regionale GGD
samenwerkingsverbanden 5 tot 8 NODO-forensisch artsen opgeleid. Dit aantal

2

TK 2011–2012, 33000-VI, nr. 113

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, Aanhangsel

3

is nodig voor een goede bereikbaarheids- en beschikbaarheidsregeling van
forensisch geneeskundigen over het gehele land.
De NODO-forensisch artsen zijn goed opgeleid. Alle opgeleide artsen hebben
een uitgebreide forensische ervaring. De meeste NODO-forensisch artsen
hebben daarnaast ruime ervaring in de jeugdgezondheidszorg, kindergeneeskunde of een combinatie van beide vakken. Die combinatie van ervaring,
kennis en scholing moet voldoende zijn om op te treden als NODO forensisch
arts.
Vraag 11
Is het waar dat de NODO-opleiding van twee dagen door het Nederlands
Forensische Instituut (NFI) is opgezet en georganiseerd? Zo ja, hoe kan dit als
het NFI geen opleidingsinstituut is en geen lijkschouwers en kinderartsen in
dienst heeft?
Antwoord 11
Het ministerie van Veiligheid en Justitie heeft het NFI verzocht om in nauw
overleg met het werkveld de NODO scholing voor forensisch artsen te
ontwikkelen. Aanvullend zijn ook kinderartsen en pathologen geschoold
inzake de NODO-procedure. Het NFI is hiertoe de samenwerking aangegaan
met de SHK (Stichting Spoedeisende Hulp bij Kinderen) en de NSPOH
(Netherlands School of Public and Occupational Health). De SHK organiseert
onder meer trainingen voor kinderartsen over kindermishandeling. De NSPOH
organiseert onder meer de opleiding tot forensisch arts. Het NFI verzorgt
lessen over onder meer letselherkenning bij kindermishandeling en lijkschouw en organiseert cursussen voor onder andere huisartsen, kinderartsen
en forensisch artsen.
Gezamenlijk hebben deze drie organisaties de tweedaagse NODO scholing
voor forensisch artsen, kinderartsen en pathologen ontwikkeld en georganiseerd, met inschakeling van vertegenwoordigers van het FMG (Forensisch
Medisch Genootschap), de NVK (Nederlandse Vereniging voor Kindergeneeskunde) en GGD Nederland Vakgroep Forensische Geneeskunde. De ingezette
docenten zijn allen gekwalificeerd en deskundig op de onderdelen waarop ze
ingezet zijn in het onderwijs en werken bij GGD-en (forensisch artsen),
Academische Ziekenhuizen (kinderartsen, kinderradioloog) en het NFI
(forensisch artsen pediatrie, kinderpatholoog).
Bij het NFI zijn meerdere forensisch artsen werkzaam die jarenlange ervaring
hebben met lijkschouw en er werken forensisch artsen met als specialisatie
pediatrie. Daarnaast beschikt het NFI over 2 forensisch kinderpathologen.
De opleidingen zijn geaccrediteerd en voldoen derhalve aan de daarvoor
vereiste kwaliteitsnormen.
Vraag 12
Klopt het dat de NODO-procedure vaak heel lang duurt, namelijk 24 uur
onafgebroken, en een groot beslag legt op de dienstdoende NODO-artsen?
Antwoord 12
Het NODO-onderzoek wordt zo snel mogelijk wordt afgerond, bij voorkeur
binnen 24 uur, maar uiterlijk binnen drie dagen.
Vraag 13
Deelt u de mening dat de doelstelling van de NODO-procedure altijd is
geweest het verklaren van de doodsoorzaak bij minderjarigen die plotseling
en onverwacht zijn overleden en die tevoren gezond waren? Zo ja, wilt u
ervoor zorgen dat deze doelstelling ook in de praktijk wordt toegepast?
Antwoord 13
De NODO-procedure is gericht op het achterhalen en registreren van de
doodsoorzaak bij overleden minderjarigen in die gevallen waarin er in eerste
instantie geen overtuigende verklaring voor het overlijden kan worden
gevonden en geen vermoeden bestaat van een niet-natuurlijke dood. Dit
gebeurt door middel van een neutraal nader onderzoek. Door het achterhalen
van de doodsoorzaak en het in kaart brengen van de omstandigheden en
factoren die de dood tot gevolg hebben gehad, is het mogelijk een gefundeerde conclusie te trekken over de aard van het overlijden: een natuurlijke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, Aanhangsel

4

dan wel niet-natuurlijke dood. De NODO-procedure heeft een neutraal,
niet-justitieel karakter.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, Aanhangsel

5