Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

25 883

Arbeidsomstandigheden

Nr. 137

BRIEF VAN DE MINISTER VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 24 november 2008
Hierbij bied ik u de Arbobalans 2007/2008 aan en informeer ik u over
enkele andere onderwerpen op het terrein van arbeidsomstandigheden.1
De Arbobalans omvat een overzicht van de stand van zaken en de ontwikkeling van de arbeidsomstandigheden in Nederland. De Arbobalans is een
belangrijke, jaarlijks terugkerende informatiebron op het gebied van
arbeidsomstandigheden en gezondheid voor werkgevers- en werknemersorganisaties, branche-organisaties, arbodiensten en andere arbodeskundigen, leden van ondernemingsraden en personeelsvertegenwoordigingen, personeelsfunctionarissen, en geïnteresseerde werkgevers en
werknemers. Een toelichting op de Arbobalans en een weergave van de
belangrijkste bevindingen geeft paragraaf 1.
Over enige aangelegenheden op het terrein van de arbeidsomstandigheden wil ik u meer in het bijzonder informeren. Het betreft de stand van
zaken rond de totstandkoming van de arbocatalogi en de afschaffing van
de arbobeleidsregels (paragraaf 2) en de beëindiging van de subsidieregeling Farbo (paragraaf 3).
1. De Arbobalans 2007/2008

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.

De Arbobalans 2007/2008 omvat een overzicht van de stand van zaken en
de ontwikkeling van de arbeidsomstandigheden in Nederland, door TNO
samengesteld op basis van de meest recente bronnen van onderzoek en
monitoring. Aan de orde komen de blootstelling van werknemers aan
arbeidsrisico’s, de gevolgen daarvan in termen van klachten, (beroeps)ziekten, ongevallen, verzuim en arbeidsongeschiktheid, en de in dat
verband door bedrijven getroffen maatregelen. Bijzondere aandacht wordt
besteed aan de door de Nederlandse werknemers gerapporteerde blootstelling aan arbeidsrisico’s in vergelijking met hun Europese collega’s, en
aan de bereidheid (en het ingeschatte vermogen) van werknemers dóór te
werken tot het 65e levensjaar, mede in het licht van hun huidige arbeidsomstandigheden.
De Arbobalans steunt op verschillende bronnen, zoals de Nationale

KST125057
0809tkkst25883-137
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2008

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 25 883, nr. 137

1

1

Enquête Arbeidsomstandigheden (NEA), het grootste periodieke onderzoek naar arbeidsomstandigheden onder werknemers in Nederland.
Andere belangrijke bronnen voor de Arbobalans zijn de monitor «Arbo in
bedrijf 2007» van de Arbeidsinspectie (AI Monitor), de «Monitor Arbeidsongevallen in Nederland 2006», het rapport «Beroepsziekten in cijfers»
van het Nederlands Centrum voor Beroepsziekten (NCvB) en het door
mijn departement opgestelde rapport «Preventie en ziekteverzuim 2007»
(betreffende afspraken in cao’s over preventie en ziekteverzuim). Al deze
rapporten zijn te vinden op de website van het ministerie, c.q. op de sites
van de betrokken instituten.

Bevindingen
De gezondheid van de Nederlandse werknemers is de afgelopen decennia
verbeterd. Het ziekteverzuim is gedaald. Uit op Europees niveau verzamelde data blijkt dat Nederlandse werknemers hun arbeidsomstandigheden als gunstiger beoordelen dan werknemers elders in de EU. Dit
wordt niet alleen verklaard uit het feit dat Nederlandse werknemers vaker
dan hun Europese collega’s in de dienstensector werken, en minder vaak
in de traditioneel «zware» sectoren als industrie en landbouw. Want ook
een vergelijking binnen sectoren laat zien dat Nederland het relatief goed
doet. Binnen de zware sectoren als de industrie en de bouw rapporteren
werkenden in Nederland minder fysieke arbeidsrisico’s dan in de rest van
Europa. Ook op psychosociale arbeidsbelasting, zoals regelmogelijkheden, ontplooiingsmogelijkheden en sociale steun, scoren zij relatief
gunstig.
Er is één uitzondering: Nederlandse werknemers ervaren volgens deze
Europese gegevens meer lichamelijk geweld (met name in de sectoren
«gezondheids- en welzijnszorg») en meer discriminatie (met name in
«overheid en onderwijs») dan hun collega’s elders in Europa. In het kader
van het programma Participatie en Gezondheid dat SZW op dit ogenblik
samen met VWS en BZK ontwikkelt, wordt door het ministerie van BZK
nader onderzoek voorbereid naar de achtergronden van het verschil in
ervaren agressie door middel van een vergelijking tussen Nederland en
Duitsland. Het genoemde programma voorziet in de ontwikkeling en
ontsluiting van kennis over de (kosten-)effectiviteit van interventies ten
behoeve van het behoud en de bevordering van een gezonde en productieve arbeidsparticipatie, en over de implementatie van bewezen effectieve interventies.
Uit Nederlands onderzoek blijkt dat ongewenste omgangsvormen zich
vooral voordoen in de zorg, het onderwijs, de publieke dienstverlening en
het OV. Met het programma «Veilige publieke taak» (Kamerstukken TK
2006–2007, 28 684, nr. 100) pakt het ministerie van BZK agressie en
geweld aan door werkgevers en werknemers van de organisaties met een
publieke taak te ondersteunen, waar mogelijk agressie en geweld te voorkomen en daders van agressie en geweld verantwoordelijk te stellen voor
hun gedrag en voor de aangerichte schade.
Het aantal arbeidsongevallen lijkt zich, na jaren van daling, te stabiliseren.
De succesvolle aanpak van het programma Versterking arbeidsveiligheid
wordt ingezet om het aantal ongevallen bij deelnemende bedrijven en in
risicosectoren te verminderen. In dat programma is gebleken dat met het
inzetten op verbetering van veiligheidscultuur en -gedrag in bedrijven
goede resultaten zijn te bereiken. Het beleid is erop gericht dat zoveel
mogelijk bedrijven bekend worden met de, in het programma ontwikkelde, kennis en daarmee aan de slag gaan. Daarbij zal de aandacht in het
bijzonder uitgaan naar het bereiken van het midden- en kleinbedrijf en
risicogroepen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 25 883, nr. 137

2

Bij aanbieding van het basisrapport van de NEA 2007 (Kamerstukken TK
2007–2008, 25 883, nr. 130) heb ik u gemeld dat het aantal werknemers dat
dóór wil werken tot aan het 65e levensjaar in de periode 2005–2007 is
toegenomen van 21 naar 34%. Van diegenen die niét willen doorwerken
zegt ruim de helft dat ook niet te kunnen. De Arbobalans laat zien dat de
(fysieke) arbeidsbelasting van invloed is op die inschatting, en dat met het
verbeteren van de arbeidsomstandigheden daarin dus winst is te behalen.
Sinds 1 juli 2005 zijn werkgevers niet langer verplicht zich bij de aanpak
van preventie en verzuim te laten bijstaan door een arbodienst. De mate
waarin bedrijven daarover contracten afsluiten met arbodiensten daalt,
maar die daling wordt voor het grootste deel gecompenseerd door contracten met andere deskundigen.
In de Arbobalans wordt de stand van zaken rond de arbocatalogi
geschetst. Daarop ga ik hieronder verder in.
2. Arbocatalogi en arbobeleidsregels
Overeenkomstig mijn toezegging in het Algemeen Overleg van 19 juni
2008 informeer ik u over de stand van zaken ten aanzien van de totstandkoming van arbocatalogi en het beleid inzake het intrekken van de arbobeleidsregels.

Stand van zaken totstandkoming Arbocatalogi
Met de inwerkingtreding van de herziene Arbeidsomstandighedenwet op
1 januari 2007 is de arbocatalogus geïntroduceerd. Werkgevers en werknemers kunnen in een arbocatalogus afspraken vastleggen over de wijze
waarop zij binnen hun branche of sector invulling geven aan de doelvoorschriften van de overheid. De totstandkoming van arbocatalogi
verloopt, gezien het korte tijdsbestek sinds inwerkingtreding van de
herziene Arbowet, naar wens. De Commissie Begeleiding Arbocatalogi
(CBA) van de Stichting van de Arbeid die het proces van totstandkoming
van arbocatalogi begeleidt, heeft onlangs aangegeven dat in meer dan
100 sectoren wordt gewerkt aan het opstellen van een arbocatalogus.
Werkgevers en werknemers zetten zich hiervoor goed en enthousiast in.
Grote sectoren als de Metaalbewerking en Metalelektro, de Schoonmaak
en glazenwassers, de Gemeenten en het Voortgezet Onderwijs hebben
inmiddels een goed getoetste arbocatalogus.
Er zijn nu 26 catalogi voor marginale toetsing ingediend, waarvan er 22
met positief resultaat zijn getoetst. Daarmee valt 15 procent van het totale
aantal werknemers onder de werking van een goed getoetste arbocatalogus. In de begroting 2009 is als indicator opgenomen het percentage
werknemers dat onder de werking van een arbocatalogus valt. Voor 2008
wordt gestreefd naar 25 en voor 2009 naar 50 procent. Op dit ogenblik zijn
ongeveer 100 sectoren bezig met het samenstellen van een arbocatalogus. Als deze catalogi met positief resultaat zijn getoetst, valt circa 65 tot
70% van het totale aantal werknemers onder de werking van een arbocatalogus. Aangezien het opstellen van een arbocatalogus geen verplichting
is en werkgevers en werknemers ook op een andere wijze invulling
kunnen geven aan de doelvoorschriften van de overheid, is het streven
dat in 2012 totaal 80 procent van de werknemers onder de werking van
een arbocatalogus valt.
Door de CBA en de werkgevers- en werknemersorganisaties worden
verschillende activiteiten ondernomen om de totstandkoming van arbocatalogi te bevorderen. Zo organiseert de CBA werkconferenties over
arbeidsrisico’s in de arbocatalogus en de marginale toetsing. Ook heeft de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 25 883, nr. 137

3

CBA de brochure «Wat is een arbocatalogus?» en de handreikingen
«Bedrijfshulpverlening» en «Arbomaatregelen Zwangerschap & Arbeid»
uitgegeven die werkgevers en werknemers ondersteunen bij het opstellen
van arbocatalogi. Hiervoor bestaat grote belangstelling. Verder is in
samenwerking met de CBA de subsidieregeling «Stimulering Totstandkoming Arbocatalogi» vormgegeven. Werkgevers en werknemers die een
arbocatalogus hebben opgesteld die goed getoetst is en voldoet aan de
overige vereisten, kunnen een subsidie aanvragen. Tot op heden heeft het
Agentschap SZW dat de regeling uitvoert, 11 subsidieaanvragen ontvangen. Aanvragen voor subsidie kunnen tot 1 oktober 2009 worden ingediend.

Arbobeleidsregels
Als bij de inwerkingtreding van de herziene Arbowet op 1 januari 2007 in
één keer alle beleidsregels zouden zijn afgeschaft in een situatie waarin er
nog geen of enkele arbocatalogi tot stand waren gekomen, was er een
vacuüm ontstaan. Daarom is gekozen voor een overgangsperiode van
3 jaar en het sectorgewijs intrekken van beleidsregels die overbodig
worden door de totstandkoming van een arbocatalogus. Arbocatalogi die
voldoen aan de marginale toetsingseisen worden opgenomen in de
Beleidsregel arbocatalogi die naar verwachting medio november 2008 in
de Staatscourant wordt gepubliceerd. Deze beleidsregel bevat per arbocatalogus onder meer de artikelen uit de Arbowet- en regelgeving waar de
catalogus zich op richt en de buiten toepassing verklaarde beleidsregels
voor de betreffende sector indien de werkwijzen uit de catalogus worden
toegepast. Na de toetsing van een nieuwe arbocatalogus of de toetsing
van een wijziging van een bestaande arbocatalogus zal de Beleidsregel
arbocatalogi worden aangepast.
In de memorie van toelichting bij het wetsvoorstel tot wijziging van de
Arbowet is aangegeven dat alle beleidsregels 3 jaar na inwerkingtreding
van het wetsvoorstel worden ingetrokken (met uitzondering van de
Beleidsregel arbocatalogi en beleidsregel 33 inzake boeteoplegging).
Aangezien de totstandkoming van arbocatalogi naar wens verloopt zullen
alle beleidsregels die nog niet met de Beleidsregel arbocatalogi zijn ingetrokken op 1 januari 2010 vervallen. Dit zal een substantiële bijdrage
leveren aan het verminderen van de ervaren regeldruk bij bedrijven.
3. Beëindiging subsidieregeling Farbo
Mijn ambtsvoorganger heeft u op 10 mei 2006 bij aanbieding van de
evaluatie van de SZW-subsidieregeling financiële ondersteuning arbeidsmiddelen (Farbo) (Kamerstukken TK, 2005–2006, 25 883, nr. 75) nadere
besluitvorming over die regeling in het vooruitzicht gesteld.
Ik kom heden tot het besluit de SZW-subsidieregeling financiële ondersteuning arbeidsmiddelen (Farbo) te beëindigen. De regeling was bedoeld
om werkgevers in de profit- en non-profitsector door middel van subsidie
te stimuleren innovatieve arbeidsmiddelen aan te schaffen en daardoor de
blootstelling van werknemers aan lawaai, fysieke belasting en gevaarlijke
stoffen te beperken.
Aanleiding voor mijn besluit is het feit dat de regeling onvoldoende effectief is gebleken. Omstreeks 70% van de werkgevers blijkt de stimulans niet
nodig te hebben en zou ook zonder subsidie deze arbeidsmiddelen
aanschaffen. Tevens is gebleken dat de subsidie slechts in een beperkt
aantal sectoren terecht komt. Uit het oogpunt van doelmatige besteding
van overheidsmiddelen is dit niet verantwoord.
De subsidieregeling past evenmin in het huidige arbeidsomstandighedenbeleid. Dit beleid kenmerkt zich door het nadrukkelijker beleggen van de
verantwoordelijkheid voor een gezonde en veilige werkomgeving bij
werkgevers en werknemers die gezamenlijk maatregelen en oplossingen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 25 883, nr. 137

4

bedenken om dit te bereiken. Daarbij kan de tijdelijke inzet van subsidie
gewenst zijn. Farbo past niet in dit beleid. De regeling bestaat inmiddels
reeds tien jaar; stimulering of ondersteuning bij de aanschaf van arbeidsmiddelen moet dan niet meer aan de orde zijn.
De vrijvallende middelen blijven beschikbaar voor het arbeidsomstandighedenbeleid, zoals voor het hierboven genoemde programma Participatie
en Gezondheid en voor onderzoek naar de risico’s van nanotechnologie.
De minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
J. P. H. Donner

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 25 883, nr. 137

5