Macro
Economische
Verkenning 2021
Basisraming: bbp

Scenario: bbp

Beschouwing:
Beschouwing
Coronaklap
Coronaklap
raakt
raaktzwakke
zwakke
plek
plek→→pagina
pagina41

De economie
groeit in 2021, maarIn de basisraming
daalt verder door
lockdown
groeit blijft onder niveau 2019
krimpt de nieuwe
economie
weer vanaf
in 2020 met 5%,
verandering bbp per kwartaal t.o.v. 4de kw. 2019 (2019 = 100)
het
derde
gevolgd door ruim
105
kwartaal dit
3% groei in 2021. De
jaar,
maar de
werkloosheid loopt op
100
coronaklap
tot 6% in 2021. In het
dreunt
na.
tweedegolfscenario
95
Veel pijnlijke
krimpt de economie
90
aanpassingen
ook in 2021 en loopt
moeten nog
de werkloosheid op
85
komen.
richting
de 10%.
2020
2021
basisraming

tweedegolfscenario

Onzekerheden corona

maartraming

De overheidsfinanciën

De overheidsfinanciën
hangen flink uit het lood,
niet
in gevaar
krijgenmaar
eenzijntik
door
steunmaatregelen
EMU-saldo in % bbp
en lagere belastinginkomsten uit, maar
1,7
zijn — zowel in de
basisraming als het
scenario — niet in
gevaar. Het ligt-5,1
niet
voor de
-7,6hand om
-8,3 te treffen
maatregelen
-9,3
die het tekort
beperken.
2019
2020
2021
basisraming

tweedegolfscenario

Andere risico’s

CPB Raming
duur van
beperkingen

komst van
vaccin

ontwikkeling
buitenland

geopolitieke
spanningen

handelsakkoord Brexit

september 2020

CPB-cijfers Prinsjesdag 2020
Na de historische terugval in handel en productie groeit de Nederlandse
economie weer vanaf het derde kwartaal van 2020, maar de klap dreunt na
Economische ontwikkeling
Basisraming: economie
groeit weer, maar blijft
onder niveau 2019
Om recht
te doen aan
de grote
onzekerheid,
presenteert
het CPB een
scenario
naast de
basisraming

Scenario: bbp daalt
verder door nieuwe
grote lockdown(s)

De economische terugval in
Nederland is minder hevig
dan elders in de eurozone

verandering bbp per kwartaal t.o.v. 4de kw. 2019 (2019 = 100)

verandering bbp in % per jaar

105

8
6

6,5

4

100

2
95

0

90

-4

3,5
1,7 1,1

-2

-5,0

-6
85

2020

2021

basisraming

tweedegolfscenario

-8

maartraming

Onzekerheden corona

duur van
beperkingen

-8,3
2019

2020

2021

Nederland (basisraming)

eurozone

Andere onzekerheden

komst van
vaccin

ontwikkeling
buitenland

Arbeidsmarkt
De arbeidsmarkt kent door de
contactbeperkingen een zeer
turbulent verloop, grootste toename
van de werkloosheid moet nog komen

geopolitieke
spanningen

handelsakkoord
Brexit

Ontmoedigd door de crisis, zoeken
minder mensen actief naar werk
verandering arbeidsaanbod in %
1,5

1,3

2019

2021

werkloosheid per kwartaal, in % beroepsbevolking

-1,1

10
2020

8

De loongroei in de marktsector
zwakt af door hogere werkloosheid en onzekere vooruitzichten

6

verandering cao-lonen bedrijven in %

4
2
0

↓

2020

basisraming

2021

tweedegolfscenario

maartraming

2,4

2,5

2019

2020

1,4
2021

↓

Statische koopkracht
mediaan alle huishoudens, verandering in %

Individueel kan koopkracht
heel anders uitpakken,
bijvoorbeeld als iemands
inkomen wegvalt. Dit soort
persoonlijke effecten zitten
niet in de statische koopkracht

De statische koopkracht
stijgt dit jaar door al
overeengekomen
loonstijgingen en
lastenverlichting. In 2021
is de stijging kleiner

2,2
1,0

0,8

2019

2020

2021

Beschouwing: Coronaklap raakt zwakke plek
Jongeren, zzp’ers, flexwerkers en kwetsbare
groepen dragen een disproportioneel deel
van de economische klap. De uitdaging is
om onderliggende ongelijkheid aan te
pakken, zodat dat een volgende crisis een
sterkere samenleving treft
→ pagina 1

Overheidsfinanciën

Steunpakketten

De overheidsfinanciën hangen
door steunmaatregelen en lagere
belastinginkomsten flink uit het lood,
maar zijn niet in gevaar

euro mld
uitgaven

Now
Tozo
TVL
overig

inkomsten
fiscale maatregelen
belastinguitstel
-15 -10 -5

EMU-saldo
% bbp

0

5

10 15 20 25

Overheidsschuld
basisraming

tweedegolfscenario

% bbp

basisraming

tweedegolfscenario

1,7

72,1
59,9
x,x
-7,6

2019

62,0

48,7

x,x
-5,1

-8,3

61,2

-9,3

2020

2021

2019

2020

2021

Update middellangetermijn (MLT) — 2022-2025
In deze update zijn
de gevolgen van de
coronauitbraak voor
2022-2025 verwerkt.
Het beoogt een
bouwsteen te zijn
voor nadenken over
beleid in de volgende
kabinetsperiode

1,6% 4,5% -1,7%
Bbp-groei is gemiddeld 1,6%
per jaar in 2022-2025, als een
tweede lockdown uitblijft

De werkloosheid piekt in
2021 en zal daarna dalen
tot 4,5% in 2025

Begrotingstekort neemt af
tot 1,7% bbp en staatsschuld
loopt op tot 66,8% bbp in 2025

De MLT is een aparte publicatie, te vinden op → www.cpb.nl/actualisatie-middellangetermijnverkenning-2022-2025

© Centraal Planbureau, Den Haag 2020

1

Pagina van 1

Ondanks de
bbp-groei in
2022-2025
halen we een
deel van de
misgelopen
groei door de
coronacrisis
niet meer in

Inhoudsopgave
Samenvattende infographic..................................................................................................................2
Lijst van kaders.....................................................................................................................................5
Woord vooraf.......................................................................................................................................6
Kernpunten.................................................................................................................. 7
1

2

Samenvatting en Beschouwing...........................................................................................9
1.1

De economie in 2020 en 2021.........................................................................................9

1.2

Coronaklap raakt zwakke plek.......................................................................................17

De Nederlandse economie in 2020 en 2021 .......................................................................... 22
2.1

De internationale economie........................................................................................ 22

2.2 De Nederlandse economie .......................................................................................... 28
2.2.1 Ongekende terugval in de eerste helft van 2020; grote onzekerheid over omvang herstel daarna..28
2.2.2 Uitzonderlijk daling van de uitvoer in 2020 ................................................................. 35
2.2.3 Onvolledig herstel consumptie huishoudens in 2021 na sterke daling in 2020 ....................... 36
2.2.4 Bedrijfsinvesteringen hard geraakt door economische teruggang ...................................... 38
2.2.5 Nog geen crisis op de woningmarkt, maar de toekomst is onzeker ..................................... 39
2.2.6 De werkloosheid neemt sterk toe..............................................................................41
2.2.7 Pensioenpremies stijgen en sommige pensioenen worden gekort ..................................... 45
2.2.8 De loongroei zwakt af door omslag op de arbeidsmarkt en de inflatie blijft beperkt................. 45
3

Begroting en koopkracht................................................................................................ 48
3.1

Overheidssaldo en overheidsschuld............................................................................... 48

3.2 De raming en de begrotingsregels ................................................................................. 53
3.3 Collectieve uitgaven.................................................................................................. 55
3.4 Collectieve lasten ..................................................................................................... 57
3.5 Koopkracht ............................................................................................................ 62
Bijlage A: Beleidsuitgangspunten 2020 en 2021.......................................................66
Verklaring van afkortingen.......................................................................................... 69
Bijlagen................................................................................................................. 71

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 4 van 71

Lijst van tekstkaders in de hoofdstukken

2 - De economie in 2020 en 2021
•

Brexit: No deal voor handel? − 27

•

Onzekerheid rondom de raming − 31

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 5 van 71

Woord vooraf
De impact van de coronacrisis op de economie is gigantisch. Werknemers raakten hun baan kwijt,
zelfstandigen zagen hun opdrachten in rook opgaan en ondernemers moesten knokken om hun bedrijf naar
een veilige haven te loodsen. Het kabinet heeft met meerdere steunpakketten zoveel mogelijk mensen en
bedrijven geholpen in deze roerige tijden. Zoals deze Macro Economische Verkenning laat zien, blijft de
economische schade echter zeer groot met een krimp van onze economie van vijf procent dit jaar.
Er zijn inmiddels ook weer wat lichtpuntjes. Mensen geven sinds april meer geld uit en veel bedrijven hebben
hun deuren weer kunnen openen. In de detailhandel lag de omzet in mei en juni zelfs boven het niveau van
een jaar eerder. En het goederenvervoer is weer op het niveau van vorig jaar. Het is dan ook positief om te zien
dat het ondernemersvertrouwen in het derde kwartaal een stuk hoger uitvalt dan in het kwartaal ervoor.
Deze crisis is er echter een van de lange adem. Nederland is van oudsher een handelsland. Onze economie, en
daarmee ook ons herstel, hangt nauw samen met hoe de pandemie zich ontwikkelt en wat er bij onze
buurlanden en handelspartners gebeurt. Als er een tweede golf komt, en mensen opnieuw hun contacten
strenger moeten beperken, heeft dat niet alleen forse gevolgen voor de volksgezondheid. Ook de economie
krijgt het zwaar te verduren. Het voorkomen van een tweede golf is een gezamenlijke verantwoordelijkheid.
Zolang we het virus niet de deur kunnen wijzen, moeten wij ons waar mogelijk aanpassen. Bij sommige
bedrijven en sectoren zal het werk niet snel terugkeren. Het is dan belangrijk dat mensen aan de slag kunnen
op plekken waar nog wel werk genoeg is. De crisis verandert de economie, niet alleen nu, maar ook later.
Reeds ingezette trends, zoals digitalisering, raken in een stroomversnelling. Daar moeten burgers, bedrijven
en overheid in mee. Verandering is niet altijd makkelijk, maar de samenleving is altijd in beweging en telkens
in staat gebleken zich aan te passen.
Het meest recente steunpakket is gestoeld op drie pijlers: blijvende hulp geven, helpen aanpassen, en
investeren. Zeker door fors in te zetten op dat laatste verkleinen we de recessie. Met het Nationaal Groeifonds
blijven we inzetten op het gericht versterken van ons verdienvermogen op de lange termijn. Zo zorgen we
ervoor dat ook toekomstige generaties kunnen rekenen op goede zorg, goed onderwijs en een leefbare
omgeving, én dat ze genoeg geld overhouden om zelf te kunnen besteden. Zodat zij achteraf kunnen zeggen
dat het laveren in de stroomversnelling ons in onbekend, maar uiteindelijk wel in goed vaarwater heeft
gebracht.
E. D. Wiebes
Minister van Economische Zaken en Klimaat

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 6 van 71

Kernpunten
Na de historische terugval in handel en productie groeit de Nederlandse economie weer vanaf het derde
kwartaal, maar de klap zal nadreunen. Nadat een groot deel van de contactbeperkingen is opgeheven, is de
economische activiteit deels teruggeveerd. Daarmee doet Nederland het iets minder slecht dan veel andere
landen. Maar de schade is fors en moet zich nog goeddeels manifesteren. Werkloosheid en faillissementen
reageren met vertraging op de ontwikkeling van het bbp. Het steunbeleid van de overheid heeft voor bedrijven
tijd gekocht om pijnlijke beslissingen te nemen, maar zal deze niet volledig kunnen voorkomen.
Een deel van de schade is waarschijnlijk permanent. Resterende contactbeperkingen en onzekerheid over
de toekomst zetten voorlopig nog een rem op het herstel van de economische activiteit. Naarmate de crisis
langer duurt, vervliegt de hoop op volledig herstel. Faillissementen en werkloosheid leiden tot schade aan
immaterieel en menselijk kapitaal. Niet alle gemiste investeringen zullen worden ingehaald,
arbeidsmigranten blijven weg, en de productiviteit heeft te lijden onder de verminderde economische
dynamiek.
De epidemiologische situatie blijft precair en daarmee is de onzekerheid over de economische
vooruitzichten enorm. De mate waarin landen het virus weten terug te dringen, dan wel of de komende tijd
(nieuwe) contactbeperkingen nodig blijken, is bepalend voor de snelheid van het economisch herstel. In
Europa en in China is het coronavirus behoorlijk teruggedrongen, maar in sommige landen zijn alweer
beperkte aanscherpingen van de contactbeperkingen noodzakelijk gebleken. Elders in de wereld is de situatie
somberder: in de VS en een aantal grote opkomende economieën is de initiële golf nog niet onder controle
gebracht.
Om die onzekerheid recht te doen presenteert het CPB naast de basisraming ook een scenario waarin
opnieuw grootschalige contactbeperkingen nodig zijn. In de basisraming krimpt de economie in 2020 met
5%, gevolgd door ruim 3% groei in 2021. De werkloosheid loopt op tot 6% in 2021. In het tweedegolfscenario
krimpt de economie ook in 2021 en loopt de werkloosheid op richting de 10%.
Bij de interpretatie van bbp-cijfers past – nog meer dan gebruikelijk – een waarschuwing: het bbp is geen
maatstaf van welvaart. Niet alles van waarde is meetbaar. Burenhulp, familiebezoek, thuisonderwijs: het laat
zich allemaal niet in economische groeicijfers vangen. De coronacrisis heeft grote gevolgen voor zaken die
raken aan de kwaliteit van het bestaan: het vieren van een bruiloft of jubileum, het bezoeken van een festival,
schouwburg of concert. En er zijn grote zorgen over eenzaamheid in verpleeghuizen en over kinderen in een
kwetsbare thuissituatie.
De coronacrisis kan de ongelijkheid vergroten. In de beschouwing bij de MEV vraagt het CPB aandacht voor
de ongelijke economische effecten van de coronacrisis. Jongeren, zelfstandigen, flexwerkers en kwetsbare
groepen op de arbeidsmarkt dragen een disproportioneel deel van de economische effecten van de crisis.
Bestaande breuklijnen op de arbeidsmarkt worden daardoor verdiept. Corona kan ook de bestaande
kansenongelijkheid in het onderwijs vergroten en daarmee de inkomensongelijkheid op lange termijn
versterken. Op korte termijn kan de overheid de meest getroffen groepen ondersteunen. De echte uitdaging is
echter om de onderliggende kwetsbaarheden zelf aan te pakken, zodat een volgende crisis een weerbaarder
samenleving treft.
De - op het oog gunstige - statische koopkrachtcijfers dienen in samenhang met de scherp oplopende
werkloosheid (en overheidsschuld) te worden beschouwd. De statische koopkracht stijgt in 2020 als gevolg
van reeds overeengekomen loonstijgingen, een gematigde inflatie en lastenverlichting in doorsnee met 2,2%.

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 7 van 71

In 2021 is de loonontwikkeling veel meer gematigd, maar zorgt de aangekondigde lastenverlichting nog steeds
voor een koopkrachtstijging van in doorsnee 0,8%. Maar bij de interpretatie van deze cijfers dient bedacht te
worden dat ontslag en weggevallen omzet van zelfstandigen voor een groot aantal mensen een sterk
inkomensverlies veroorzaken dat niet zichtbaar is in de statische koopkrachtcijfers, en dat de overheid een
deel van de loonkosten heeft overgenomen.
De overheidsfinanciën hangen door de steunmaatregelen en de lagere belastinginkomsten flink uit het
lood, maar zijn niet in gevaar. De steunmaatregelen leiden in de basisraming tot een ongekend
begrotingstekort van bijna 8% in 2020. In 2021 herstelt het tekort tot 5%. De schuld loopt in het
tweedegolfscenario op tot 72% ultimo 2021, nog altijd onder de niveaus die in de literatuur als riskant worden
gezien. Hierdoor, en gezien de conjuncturele situatie, ligt het niet voor de hand om tekortbeperkende
maatregelen te treffen.
De verlenging van het steunbeleid tot de zomer van 2021 drukt de werkloosheidsstijging, daarnaast
ondersteunen extra uitgaven de economie. Het steunbeleid is verlengd tot juli 2021, waarbij een geleidelijke
afbouw van de regelingen het pakket meer gericht maakt op aanpassingen en omscholing. Door de
continuering van de steun en door een bestedingsimpuls als gevolg van extra uitgaven stijgt de werkloosheid
minder snel dan in de augustusraming, maar loopt het overheidstekort verder op.

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 8 van 71

1

Samenvatting en Beschouwing

1.1

De economie in 2020 en 2021

De economische vooruitzichten worden nog altijd beheerst door de coronacrisis; om die onzekerheid
recht te doen, werken we met twee scenario’s. De pandemie en de maatregelen om de verspreiding van het
virus in te dammen hebben een economische schok veroorzaakt die groter is dan de vorige crisis. Het verloop
van de pandemie is bepalend voor de economische ontwikkeling, wat maakt dat de onzekerheid rondom
economische ramingen op dit moment ongebruikelijk groot is. In de basisraming gaan we ervan uit dat er
geen nieuwe grootschalige contactbeperkingen in Nederland en bij onze belangrijkste handelspartners nodig
zijn en dat de pandemie in de loop van volgend jaar onder controle komt. Maar nieuwe lockdowns hier en
elders zijn ook denkbaar, in het tweedegolfscenario gaan we daarvan uit. Deze scenario’s dienen niet te
worden gelezen als bandbreedte, ze dienen ter illustratie van de mogelijke gevolgen van het verloop van de
pandemie. Ook afgezien van corona is de onzekerheid rondom de raming fors. Aanvullende risico’s zijn
bijvoorbeeld het verloop van de afwikkeling van de Brexit en de Amerikaanse verkiezingen, alsmede de impact
van de Europese steunpakketten.
De crisis begon als een aanbodschok en ontwikkelt zich gaandeweg tot een vraagcrisis. Om het virus in te
dammen zijn complete sectoren (horeca, contactberoepen, evenementen) stilgelegd. De contactbeperkingen
zorgden daarnaast op sommige plaatsen voor schaarste door verstoorde productieketens. Onzekerheid en de
oproep om zoveel mogelijk thuis te blijven, leiden daarnaast tot sterk wegvallende vraag voor niet-essentiële
goederen en diensten (vervoer, kledingverkoop). Door het bijzondere karakter van deze crisis draaide de
economie op andere plekken (supermarkten, online retail) tegelijkertijd juist op volle toeren. Het verlies aan
inkomen en vertrouwensverlies door de onzekere toekomst zorgen er vervolgens voor dat huishoudens
terughoudend worden met consumeren en bedrijven investeringen uitstellen. Deze vraagcrisis duurt voort,
ook nadat de meeste contactbeperkingen zijn opgeheven, en domineert daarmee gaandeweg het
aanbodprobleem.
Waarschijnlijk komt de economie niet meer op het oude pad, de schade is deels permanent. Resterende
contactbeperkingen en onzekerheid over de toekomst zetten voorlopig nog een rem op het herstel van de
economische activiteit. Naarmate de crisis langer duurt, vervliegt de hoop op volledig herstel. Faillissementen
en langdurige werkloosheid kunnen tot schade aan (im-)materieel en menselijk kapitaal leiden. Niet alle
gemiste investeringen zullen worden ingehaald, arbeidsmigranten blijven weg en de productiviteit heeft te
lijden onder de verminderde economische dynamiek. De werkloosheid daalt uiteindelijk wel weer naar het
structurele evenwicht. De middellangetermijnverkenning die het CPB gelijktijdig met deze MEV publiceert,
gaat hier nader op in.
De schok is mondiaal, maar het verloop van de pandemie en de beleidsreactie bepalen de diepte van de
val en het tempo van herstel. De economische schok volgt het verloop van de pandemie: waar China vooral
in het eerste kwartaal is geraakt, valt in Europa de klap meer in het tweede kwartaal. De VS zijn ook vooral in
het tweede kwartaal geraakt, maar het is onzeker in hoeverre het herstel in de knop is gebroken, doordat de
initiële golf niet volledig onder controle is gebracht. In een aantal opkomende economieën (Zuid-Amerika,
India) heeft de pandemie pas in de zomer toegeslagen. Hoewel er landspecifieke factoren zijn, kan ruwweg
worden gesteld dat landen met de strengste lockdown economisch het hardst zijn geraakt. Binnen Europa is
dit goed te zien in het verschil in de diepte van de val tussen Zuid-Europese en Noord-Europese landen. De
mate waarin landen automatische stabilisatoren kennen, dan wel zich ruimhartig steunbeleid kunnen

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 9 van 71

veroorloven, bepaalt mede de diepte van de val en waarschijnlijk ook het hersteltempo. De Europese
steunpakketten beogen deze verschillen te verkleinen. Dit geld moet de economie nog bereiken, maar er zijn
ook aankondigings- en vertrouwenseffecten te verwachten.
Fig uur 1.1 Omvang van klap en steun lopen sterk uiteen

Bron: CBS , Eurostat, U.S . Bureau of Economic Analysis en CPB (link).

De wereldhandel herstelt langzaam na een historische val, de voor Nederland relevante wereldhandel
kent een iets gunstiger verloop. Anders dan in de vorige crisis verloopt de initiële schok nu primair via de
binnenlandse vraag, niet via de externe vraag. Niettemin is de wereldhandel met 12% nog iets verder ingeklapt
dan in 2009. Na de versoepelingen in april en mei is het handelsniveau wat teruggeveerd, maar sindsdien
verloopt het herstel wat trager. De voor Nederland relevante wereldhandel is iets minder diep gevallen,
doordat Europa relatief vroeg is geraakt en snel reageerde. Hierbij speelt ook mee dat Noord-Europa
(uitgezonderd het VK) ook veel minder is geraakt dan Zuid-Europa.
In Nederland is de bbp-daling, hoewel van historische proportie, nog relatief beperkt geweest. De val van
het Nederlandse bbp van ongeveer 10% in het eerste en tweede kwartaal, is met recht historisch te noemen.
Het is met afstand de grootste daling sinds de Tweede Wereldoorlog, duidelijk groter dan die in de vorige
crisis. Niettemin is de klap in de meeste andere landen nog groter. Het is te vroeg voor een definitieve analyse
van de oorzaken van dit verschil, maar verklaringen kunnen worden gezocht in de niet al te strenge lockdown,
de Nederlandse sectorstructuur (niet sterk afhankelijk van toerisme of duurzame consumptiegoederen, zoals
auto’s), de omvang en snelle uitvoering van het beleidspakket, en de relatief vergevorderde digitalisering die
thuiswerken en online retail relatief goed mogelijk maakte.
De Nederlandse economie groeit weer na het dieptepunt tijdens de lockdown, maar het herstel is verre
van volledig. De meeste indicatoren van economische activiteit leggen het dieptepunt in april/mei. Met het
opheffen van de meeste contactbeperkingen is de economische activiteit weer op gang gekomen. Deels is er
mogelijk sprake van inhaal- of substitutie-effecten: zo zijn de detailhandelsverkopen meer dan hersteld. Het
herstel is echter zeker niet volledig, de dienstenconsumptie bevindt zich bijvoorbeeld nog altijd ver onder het
pre-coronaniveau.

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 10 van 71

Fig uur 1.2 Indicatoren van economische activiteit wijzen op herstel vanaf mei/juni

( a) Ong ewogen gemiddelde van Frankrijk, Italië , S panje en Portugal.
Bron: Eurostat, U.S . Ce nsus Bureau en IHS Markit (link).

In de basisraming zet dit herstel gestaag door, bij een tweede golf krimpt de economie ook volgend jaar.
Het herstel vanaf juni vertaalt zich in een stevige groei van het bbp in de rest van het jaar en in 2021. Maar het
herstel is verre van volledig, per saldo is de krimp in 2020 5%, gevolgd door herstelgroei van ruim 3% in 2021.
Het bbp-niveau (volume) aan het eind van de ramingshorizon ligt daarmee nog altijd onder het niveau van
2019, en ruim 4% onder het pad dat het CPB vóór de coronacrisis raamde. Bij een tweede golf wordt het herstel
in de knop gebroken. Aanvullende problemen door doorwerking van de crisis via de huizenmarkt en het
(internationale) financiële stelsel worden dan waarschijnlijker. Hierdoor krimpt het bbp in dit scenario ook
volgend jaar met 3%.
Fig uur 1.3 Werkloosheid ijlt na op economische groei

Bron: CBS e n CPB (link).

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 11 van 71

Maar ook in de basisraming zal de klap nadreunen: pijnlijke aanpassingen moeten grotendeels nog
komen. Hoewel het bbp dus weer groeit, moeten we de klap voor een belangrijk deel nog gaan voelen. De
overheidsmaatregelen om de economie te steunen hebben ervoor gezorgd dat bedrijven tijdens de initiële
aanbodschok niet grootschalig in betalingsproblemen zijn gekomen en niet direct personeel hebben hoeven
te ontslaan. Op die manier is een domino-effect voorkomen en is tijd gekocht tot de eerste aanbodschok
grotendeels voorbij is. Maar dit beleid kan faillissementen en werkloosheid niet voorkomen wanneer
bedrijven zich moeten aanpassen aan de veranderde vraag. De effectiviteit van het steunbeleid neemt dus
geleidelijk af. De overheid kan ook niet eindeloos steunen, op enig moment is normalisatie noodzakelijk.
Door de asymmetrische uitwerking van de crisis tussen bedrijfstakken zijn er tegelijkertijd krimp- en
groeisectoren. Dat maakt het extra belangrijk dat het instrumentarium ondersteunend is aan het
aanpassingsvermogen (zoals geld voor en prikkels tot (om-)scholing).
Bij de interpretatie van bbp-cijfers past – nog meer dan gebruikelijk – een waarschuwing: het bbp is een
onvolledige maatstaf van welvaart. Niet alles van waarde is meetbaar. Burenhulp, familiebezoek,
thuisonderwijs: het laat zich allemaal niet in economische groeicijfers vangen. De coronacrisis heeft grote
gevolgen voor zaken die raken aan de kwaliteit van het bestaan: het vieren van een bruiloft of jubileum, het
bezoeken van een festival, schouwburg of concert. En er zijn grote zorgen over eenzaamheid in verpleeghuizen
en kinderen in een kwetsbare thuissituatie.
Fig uur 1.4 In de basisraming draagt alleen de overheid in 2020 bij aan groei, uitvoer herstelt met de handel

(a) De ﬁnale en gecumuleerde intermediaire invoer zijn in mindering gebracht op de bestedingscategorieën.
Bron: CBS e n CPB (link).

Dit jaar draagt alleen de overheid positief bij aan de groei, in 2021 zijn alleen de woninginvesteringen
nog negatief. Een decompositie van de bbp-ontwikkeling in de basisraming naar bestedingscategorieën laat
zien dat dit jaar alleen de overheid positief bijdraagt. Onderliggend aan de groeiende overheidsbestedingen is
er overigens een dalende zorgconsumptie als gevolg van uitgestelde zorgvraag. Hiertegenover staan hogere
overheidsbestedingen door coronagerelateerde uitgaven (beschermingsmiddelen, uitvoeringskosten
noodpakket), alsmede reeds geplande intensiveringen (infrastructuur, klimaatakkoord, etc.). In 2021 herstelt
de goederenuitvoer gelijk op met de wereldhandel, de dienstenhandel (vooral toerisme) blijft wel achter. De
consumptie veert terug na hoge besparingen in 2020, de investeringen herstellen echter maar mondjesmaat,
doordat bedrijven somberdere verwachtingen hebben gekregen over hun toekomstige omzet. De
woninginvesteringen zijn als enige bestedingscategorie ook in 2021 nog negatief door dalende transacties en

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 12 van 71

licht dalende huizenprijzen. De woningmarkt reageert doorgaans met grotere vertraging op economische
crises.
De arbeidsmarkt kende door corona een zeer turbulent verloop, de klap moet grotendeels nog komen.
Initieel trok een groot deel van de mensen die hun baan verloren zich terug van de arbeidsmarkt,
waarschijnlijk door het slechte perspectief om op korte termijn een baan te vinden, en doordat de
contactbeperkingen het zoekproces belemmerden. Ook de immigratie was duidelijk lager. De oploop in de
werkloosheid was hierdoor gematigd gezien het aantal verloren gegane banen. Vanaf juni melden zich weer
flink meer mensen op de arbeidsmarkt en loopt de werkloosheid duidelijk op. Het is gebruikelijk dat de
arbeidsmarkt na-ijlt bij de schok. De werkloosheid piekt in de basisraming in de tweede helft van 2021 boven
de 6%. Dit is, mede door de gunstige uitgangspositie, in historisch en internationaal perspectief een relatief
gematigd niveau, lager dan in de vorige crisis. In het tweedegolfscenario stijgt de werkloosheid door tot bijna
10%. In dit scenario gaan we ervan uit dat bedrijven door de eerste schok al dusdanig zijn verzwakt, dat
grootschaliger baanverlies niet meer te vermijden is.
De overheid heeft met de NOW labour hoarding gefaciliteerd, de effectiviteit van dit beleid neemt
geleidelijk af. Veel bedrijven konden door het steunbeleid voorlopig mensen in dienst houden voor wie ze
nog perspectief zagen. In de eerste periode (NOW 1.0, maart - mei) werden liefst 2,7 miljoen werknemers
ondersteund via de NOW. In de tweede periode (NOW 2.0, juni - september) was het gebruik lager omdat er
minder contactbeperkingen van kracht waren, maar nog altijd gaat het om naar schatting een miljoen
mensen. Door de geleidelijke aanscherping van het beleid en het herstel van de economie zal het beroep op de
regeling in de derde periode (NOW 3.0, oktober - juni) nog wat verder teruglopen. Het steunbeleid heeft vooral
mensen met een vast contract beschermd. Jongeren, flexwerkers en zzp’ers hebben het grootste deel van de
klap opgevangen.1 De verlenging van het steunbeleid drukt de oploop van de werkloosheid, die hierdoor in de
basisraming in 2021 ongeveer een half punt lager uitkomt dan in de augustusraming.
Fig uur 1.5 Turbulent verloop op de arbeidsmarkt

Bron: CBS (link).

1

(a) S e izoengecorrig eerd.

Zie parag raaf 1.2 voor e en beschouwing van de effecten van corona op ongelijkheid.

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 13 van 71

De bestedingsimpuls als gevolg van de extra uitgaven waartoe het kabinet deze zomer heeft besloten, draagt
hieraan overigens ook bij. Het effect van dit beleid neemt wel geleidelijk af. Naarmate de crisis langer duurt,
zullen aanpassingen bij bedrijven volgen. De geleidelijke afbouw van het steunbeleid en de sterker op
aanpassing gerichte vormgeving van dit beleid sluiten aan op deze fase.
De productiviteit en de gewerkte uren krijgen door de recessie een knauw, maar herstellen volgend jaar.
De daling is een gevolg van labour hoarding en volgt daarmee een vrij standaard patroon bij recessies. Dat is nu
nog sterker, doordat sommige sectoren door resterende contactbeperkingen verminderd productief zijn en de
overheid loondoorbetaling grotendeels vergoedt. De gewerkte uren zijn fors gedaald, vooral in de private
dienstverlening. Dit betekent dat ook wanneer de werkgelegenheid weer stijgt, de werkloosheid verder zal
toenemen. Dit komt doordat de extra werkgelegenheid zich voornamelijk vertaalt in meer uren per
werknemer en niet zozeer in meer werknemers. Het aantal gewerkte uren is overigens minder sterk gedaald
dan op basis van het beroep op de NOW verwacht zou kunnen worden. Dit komt mogelijk doordat het werk
tijdens de lockdown op een laag pitje is doorgegaan (winkels waren ondanks sterk omzetverlies soms wel
open) en door activiteiten die geen omzet genereren (het benutten van de lockdown om de zaak te
schilderen).
De reactie van de woningmarkt op deze crisis is onzeker; er zal enige afkoeling plaatsvinden, maar een
herhaling van de vorige crisis is zeker niet gegeven. De woningmarkt hield zich deze keer in eerste instantie
opvallend goed: de prijzen en het aantal transacties zijn in de eerste helft van het jaar gestegen. De
woningmarkt zal zich echter niet volledig aan de crisis kunnen onttrekken en uiteindelijk wel afkoelen.
Huishoudens hebben immers minder te besteden en de bevolkingsgroei is lager doordat arbeidsmigranten
wegblijven. Toch ligt herhaling van de instorting van de woningmarkt, zoals in de vorige crisis, niet per se voor
de hand. De uitgangssituatie is anders, er zijn bijvoorbeeld minder huishoudens met een zeer hoge hypotheek
ten opzichte van de waarde van hun huis door strengere leennormen en het fiscaal verplichte annuïtair
aflossen. De totale hypotheekschuld ligt ook lager ten opzichte van de omvang van de economie. De
bouwproductie ligt bovendien vrij laag als gevolg van een tekort aan arbeidskrachten in de afgelopen jaren en
de juridische problemen door pfas- en stikstofnormen.
Fig uur 1.6 De crisis is nog niet te zien op de woningmarkt, de kwetsbaarheden zijn ook kleiner

Bron: CBS, HDN (link).

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 14 van 71

Ook de lonen reageren met vertraging, pas volgend jaar wordt het effect van de coronacrisis goed
zichtbaar. De loonontwikkeling ligt voor het lopende jaar goeddeels vast door reeds gesloten cao’s. Voor
volgend jaar ligt nog veel minder vast, de loonontwikkeling is dan veel gematigder. Door de grote
economische onzekerheid zijn de afgelopen maanden weinig nieuwe cao’s tot stand gekomen. In de raming is
verondersteld dat de mogelijkheid om in de NOW een lagere loonsom af te spreken niet tot een materieel
effect op macroniveau zal leiden.
De inflatieontwikkeling is aan diverse krachten onderhevig, we verwachten dat neerwaartse effecten
domineren. Dat de inflatie in 2020 initieel zou dalen was voorzien: dit wordt veroorzaakt door het uit de
cijfers vallen van de btw-verhoging van een jaar geleden. De effecten van de coronacrisis daarbovenop zijn niet
eenduidig. De aanbodschok kan (bepaalde) prijzen doen stijgen, de vraagschok is juist deflatoir. In de raming
is verondersteld dat de vraagschok uiteindelijk dominant is, maar de onzekerheid rond de inflatieraming is
duidelijk groter dan normaal. De olieprijsontwikkeling was de afgelopen maanden ook nog eens extra
turbulent door strategische manoeuvres tussen olieproducerende landen.
De statische koopkrachtontwikkeling is in doorsnee 2,2% voor 2020 en 0,8% in 2021, maar dit moet wel
met extra reserve worden geïnterpreteerd. Doordat de lonen trager reageren dan de inflatie is de statische
koopkrachtontwikkeling dit jaar gunstig, voor volgend jaar houden loon- en inflatieontwikkeling meer gelijke
tred. De vorig jaar aangekondigde lastenverlichting stuwt de koopkracht in 2020 verder op, de
lastenverlichting die bij de Augustusbesluitvorming is afgesproken, doet de koopkracht volgend jaar ook
stijgen. Hierbij kan echter niet genoeg benadrukt worden dat dit de statische koopkracht betreft, waarin geen
rekening wordt gehouden met de effecten van corona via werkloosheid of een lagere omzet voor
zelfstandigen. In een uitzonderlijke crisis als deze is de zeggingskracht van koopkrachtcijfers extra beperkt.
Ondanks het nieuwe pensioencontract worden in 2021 kortingen verwacht, de raming gaat ook uit van
een oplopende premie. Bij het pensioenakkoord is de kortingsgrens voor 2021 verlaagd van 100% naar 90%.
Een aantal grote fondsen zit daar op dit moment echter nog onder. In de raming is daarom sprake van een
korting die een relatief grote groep mensen zal raken. De gemiddelde korting bij de fondsen die moeten
korten, bedraagt in 2021 ongeveer 2%. Uiteindelijk is de dekkingsgraad ultimo 2020 bepalend. De lage
premiedekkingsgraden als gevolg van de lagere rente vertalen zich bij een deel van de pensioenfondsen in
stijgende pensioenpremies.
Fig uur 1.7 In het tweedegolfscenario verslechteren de overheidsfinanciën in 2021 verder

Bron: CBS e n CPB (link).

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 15 van 71

Tabel 1.1 Kerngegevens voor Nederland, 2016-2021
2016

2017

2018

2019

2020

2021

mutatie s per jaar in %
Internationale economie
Re le vant we reldhandelsvolume goederen en diensten

3,7

5,4

3,3

3,3

-9,3

6,8

Concurre ntenprijs (a)

-2,7

1,1

-0,8

3,0

0,2

0,0

Olie prijs (dollars per vat)

43,8

54,3

70,9

64,3

41,7

45,1

Eurokoe rs (dollar per euro)

1,11

1,13

1,18

1,12

1,12

1,14

Lang e re nte Nederland (niveau in %)

0,3

0,5

0,6

-0,1

-0,3

-0,3

Bruto binnenlands product (bbp, economische groei)

2,2

2,9

2,4

1,7

-5,0

3,5

Consumptie huishoudens

1,1

2,1

2,2

1,5

-5,8

4,4

Consumptie overheid

1,3

0,9

1,7

1,6

3,9

1,9

Inve steringen (inclusief voorraden)

-6,7

4,2

3,9

3,6

-8,2

6,9

Uitvoe r van goederen en diensten

1,7

6,5

4,3

2,7

-5,2

4,7

Invoe r van goederen en diensten

-2,0

6,2

4,7

3,2

-3,6

5,8

Prijs bruto binnenlands product

0,5

1,3

2,4

3,0

1,7

1,5

Uitvoe rprijs g oederen en die nsten, e xclusief energie

-1,3

1,3

0,9

1,0

0,6

1,1

Prijs g oe dereninvoer

-4,5

3,6

2,2

-1,1

-3,9

0,9

Inflatie , g e harmoniseerde consumentenprijsindex (hicp)

0,1

1,3

1,6

2,7

1,4

1,4

Loonvoet bedrijve n (per uur) (d)

0,7

0,9

1,9

2,4

4,0

0,3

Cao-loon bedrijven (c)

1,5

1,5

2,0

2,4

2,5

1,4

Koopkracht, statisch, mediaan alle huishoudens

2,5

0,2

0,0

1,0

2,2

0,8

Be roe psbevolking

0,4

0,8

1,2

1,6

-0,1

0,6

We rkzame beroepsbevolking

1,3

2,1

2,3

2,0

-1,0

-1,0

We rkloze beroepsbevolking (in duizend personen)

538

438

350

314

395

545

We rkloze beroepsbevolking (niveau in %

6,0

4,9

3,8

3,4

4,3

5,9

We rkg ele genheid (in ure n)

2,4

2,4

2,6

2,2

-3,6

1,2

Arbe idsinkomensquote (niveau in %)

73,9

73,3

73,4

74,0

73,0

74,0

Arbe idsproductivite it bedrijven (per uur)

-0,2

0,6

-0,1

-0,5

-1,4

2,8

Individuele spaarquote (in % beschikbaar inkomen) (b)

3,9

3,0

3,2

3,1

9,2

7,1

Saldo lopende rekening (niveau in % bbp)

8,1

10,8

10,8

9,9

8,3

7,6

1,4

1,7

-7,6

-5,1

Volume bbp en bestedingen

Prijzen, lonen en koopkracht

Arbeidsmarkt

Overig

nive au in % bbp
Collectieve sector
EMU-saldo

0,0

1,3

EMU-schuld (ultimo jaar)

61,9

56,9

52,4

48,7

59,9

62,0

Colle ctie ve lasten

38,4

38,7

38,8

39,3

38,0

38,7

Bruto colle ctie ve uitgaven

44,0

42,9

42,8

42,4

50,3

48,3

(a) Goe deren en die nsten, e xclusief g rond- en brandstoffen.
(b) Nive au; beschikbaar gezinsinkomen is inclusief collectie ve besparingen.
(c) Voorhe en contractloon bedrijven.
(d) De loonkostensubsidie NOW, e n de continuïte itsbijdrage in de zorg , hebben een opwaarts effect op de loonvoetmutatie bedrijven
in 2020 van 2,0%-punt en een neerwaarts effect van 1,5%-punt in 2021.

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 16 van 71

De overheidsfinanciën hebben het grootste deel van de klap opgevangen, met een recordtekort als
gevolg. De overheid tracht als stootkussen te fungeren door de begroting automatisch te laten mee ademen
bij economische tegenwind. Deze automatische stabilisatie heeft uitstekend gewerkt: de gemiste
belastinginkomsten en extra WW-uitgaven verslechteren het saldo in 2020 met liefst 27,7 miljard.
Daarbovenop komen dan nog de extra uitgaven voor het actieve steunbeleid. Per saldo is er in 2020 een
historisch hoog tekort van bijna 8%. In de basisraming zijn de kosten voor steunbeleid in 2021 duidelijk
kleiner en zorgt de economische groei weer voor meer belastinginkomsten (het herstel is door
verliesverrekening en progressiviteit in het belastingstelsel overigens niet evenredig). Daar staan wel extra
uitgaven en lastenverlichting tegenover. Hierdoor loopt het tekort in de basisraming in 2021 terug tot 5%. In
het tweedegolfscenario is verondersteld dat het steunbeleid geheel 2021 wordt gecontinueerd, en
verslechteren de belastinginkomsten verder. Het tekort op de overheidsbegroting komt dan in 2021 uit op
ruim 9%.
De overheidsschuld blijft ook in het tweedegolfscenario te dragen, voorlopig zijn bezuinigingen of
lastenverzwaringen daarom niet nodig. De schuldratio loopt in 2020 hard op door de bovengenoemde
saldo-ontwikkeling en door het noemereffect van de krimpende economie. Het aan ondernemers verleende
belastinguitstel (dat niet zichtbaar is in de tekortontwikkeling) zorgt voor een stijging van de schuld in 2020 en
daling in 2021. Mede door dit verschil tussen kasritme en transactiebasis stabiliseert de schuldquote in de
basisraming volgend jaar al. In het tweedegolfscenario loopt de schuldratio verder op tot 72% ultimo 2021. Dat
is nog altijd een niveau dat geen aanleiding geeft tot zorg vanuit de economische literatuur. De schuldquote
lag in Nederland in het begin van de jaren negentig hoger en ligt op dit moment in veel Europese landen ook
duidelijk hoger zonder dat dit tot financieringsproblemen leidt. Voorlopig geeft de stand van de
overheidsfinanciën dus geen aanleiding om op korte termijn te bezuinigen, of de lasten te verhogen. Gezien
de uitzonderlijke laagconjunctuur zou dat het herstel onnodig belasten. 2

1.2

Coronaklap raakt zwakke plek

De coronacrisis raakt niet iedereen even hard. Wat betekent dat voor de sociaaleconomische
ongelijkheid? Wie met een snelle blik naar de koopkrachtcijfers in deze raming kijkt, zal wellicht even met
zijn ogen knipperen: een dikke plus, tijdens het slechtste economische jaar ooit? Het CPB is de eerste om dat
te relativeren: het gaat om statische koopkracht, die laat zien wat er in doorsnee gebeurt als de persoonlijke
omstandigheden niet veranderen: geen werkloosheid, geen gezinsuitbreiding, geen echtscheiding, enzovoort.
Punt is natuurlijk dat juist in een crisis die persoonlijke omstandigheden voor veel mensen verslechteren, en
dat zit niet in dit cijfer. Maar toch: het koopkrachtcijfer laat ook zien dat er zelfs tijdens een crisis van deze
omvang mensen zijn die er in inkomen op vooruit gaan. De coronacrisis heeft door haar aard een heel
verschillende uitwerking op verschillende delen van de economie. Wie een vaste baan heeft in een sector die
niet hard geraakt is (overheid, supermarkten, bezorgdiensten), ziet zijn besteedbaar inkomen dit jaar
waarschijnlijk stijgen. Wie als flexwerker of zelfstandige in de reisbranche of de evenementenindustrie werkte,
heeft een geheel ander perspectief. De vraag is of die ongelijke effecten per saldo ook invloed hebben op de
ongelijkheid: dragen de sterkste schouders de zwaarste lasten, of komt de klap juist bij kwetsbare groepen
terecht?
Het effect van een pandemie op ongelijkheid kan in beginsel beide kanten op gaan, maar in dit geval is
een grotere ongelijkheid waarschijnlijk. Historisch gezien hebben pandemieën de ongelijkheid vaak
verkleind. Het sterkste voorbeeld daarvan is wellicht de pestepidemie van de veertiende eeuw, die volgens
2

16e Studiegroep Begrotingsruimte (2020), Brief uitstel 16e Studiegroep Begrotingsruimte (link).

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 17 van 71

economisch historici heeft bijgedragen aan het einde van het stelsel van horigen en leenheren in Noordwest
Europa. 3 Maar dit verliep op een wel heel grimmige manier: er waren zoveel doden te betreuren dat de
overblijvende landarbeiders aanzienlijk meer onderhandelingsmacht hadden. Ook de Spaanse griep van een
eeuw geleden – die het dodelijkst was onder relatief jonge mensen, terwijl de Eerste Wereldoorlog ook al veel
slachtoffers had geëist – had een opwaarts effect op de lonen. COVID-19 eist vooralsnog gelukkig veel minder
slachtoffers dan die eerdere pandemieën. Doordat de sterfte geconcentreerd is onder ouderen, is het effect op
de beroepsbevolking relatief zelfs nog kleiner. De grootste economische gevolgen van de huidige pandemie
volgen daardoor niet zozeer uit de impact op de volksgezondheid, als wel uit de inspanning om deze te
voorkomen: de contactbeperkingen die zijn opgelegd, en de maatregelen die mensen zelf in acht nemen om
hun blootstelling te beperken. Een vergelijking met meer recente, minder dodelijke epidemieën is daardoor
waarschijnlijk zinvoller. Onderzoek naar landen die relatief hard zijn geraakt door bijvoorbeeld SARS en MERS
laat zien dat de inkomensongelijkheid toen juist toenam. 4 Maar ook deze vergelijkingen zijn imperfect, alleen
al doordat de schaal van die epidemieën beperkter was. Voor de uitwerking op ongelijkheid zijn naast de
specifieke kenmerken van het virus ook de bestaande institutionele en economische structuur van belang.
Ook de beleidsreactie speelt een essentiële rol. Om de effecten van de coronacrisis op ongelijkheid in te
schatten, moeten we daarom preciezer kijken naar wie er het hardst wordt geraakt en hoe dit in de
Nederlandse context uitpakt.
Fig uur 1.8 Aantal slachtoffers corona niet vergelijkbaar met eerdere pandemieën, ouder dan bij Spaanse griep

Bron: e ig en berekeningen op basis van diverse schattingen van wereldwijde sterfte en bevolking (links); CBS en RIVM (rechts), (link).

Dat de macro-economische effecten van de gezondheidsschade beperkt zijn, laat onverlet dat de
ziektelast niet gelijk is verdeeld. Er bestaat in Nederland een sterke samenhang tussen gezondheid en
sociaaleconomische positie. Hoger opgeleiden leven gemiddeld zes jaar langer dan lager opgeleiden. Het
verschil in hoe lang mensen zich gezond voelen is zelfs veertien tot vijftien jaar. 5 Leefstijl en aanleg spelen
hierbij een rol, maar ook de kwaliteit van de woonomgeving, zoals blootstelling aan luchtvervuiling. Door
deze uitgangspositie is het aannemelijk dat COVID-19 leidt tot een toename van ongelijkheid. Mensen met een

3

Milanovic, B., 2016, Global ine quality: A new approach for the age of globalization, Cambridge, MA: Harvard University Press.
Furce ri, D., P. Loungani, J.D. Ostry e n P. Pizzuto, 2020, Will Covid-19 affect inequality? Evidence from past pandemics, Covid Economics,
12, pp. 138–157 (link).
5
Broe de rs, D., D. Das, R. Je nnissen, W. Tie meijer en M. de Visser, 2018, Van verschil naar potentieel. Ee n realistisch perspectief op de
sociaale conomische gezondheidsverschille n, WRR Policy Brief (link).
4

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 18 van 71

slechtere gezondheid lopen immers een hoger risico om ernstig ziek te worden en om te overlijden. 6 Dit effect
wordt nog versterkt indien mensen met een lagere sociaaleconomische status ook een groter risico lopen om
aan de ziekte te worden blootgesteld, bijvoorbeeld doordat ze vaker beroepen hebben waarin thuiswerken
niet goed mogelijk is, meer zijn aangewezen op openbaar vervoer, in slechtere arbeidsomstandigheden
werken, of vaker in dichtbevolkte wijken wonen. In de Verenigde Staten – waar dergelijke verschillen groter
zijn – bestaan hier grote zorgen over, 7 maar ook in Nederland zijn er aanwijzingen dat dit het geval is, denk
bijvoorbeeld aan de werk- en leefomstandigheden van werknemers (vaak arbeidsmigranten) in de
vleesverwerkende industrie. 8 De ongelijkheid in mentale gezondheid kan ook door corona worden vergroot.
Lage inkomens, arbeidsongeschikten en uitkeringsgerechtigden geven vaker aan dat ze zich bedreigd voelen
door corona. 9
Fig uur 1.9 Gezondheid is ongelijk verdeeld, corona treft mensen met slechtere gezondheid harder

Bron: CBS e n RIVM (link).

Op de arbeidsmarkt verdiept de coronacrisis de al bestaande breuklijnen. De Nederlandse arbeidsmarkt
kenmerkt zich door een scherpe tweedeling tussen mensen met veel en mensen met weinig baan- en
inkomenszekerheid. 10 Dat is op zichzelf geen nieuws, maar de coronacrisis laat opnieuw de kwetsbaarheid van
onze arbeidsmarkt zien. Het betekent dat het grootste deel van een economische schok wordt opgevangen
door een specifieke groep: uitzend- en oproepkrachten, zzp’ers. Bedrijven die de broekriem aanhalen, nemen
eerst afscheid van flexkrachten en zzp’ers en verlengen tijdelijke contracten niet. Dat is al te zien in de cijfers:
de werkloosheid is het scherpst opgelopen onder jongeren, omdat zij relatief vaak geen vast contract hebben.
Daarbij is het belangrijk om op te merken dat de keuze tussen vast en flexibel niet altijd geheel vrijwillig is.
Zelfstandigheid weerspiegelt in sommige sectoren eerder een gebrek aan onderhandelingsmacht. 11

6

Zhe ng , Z., F. Pe ng, B. Xu, J. Zhao, H. Liu, J. Pe ng, Q. Li, C. Jiang , Y. Zhou, S . Liu, C. Ye , P. Zhang, Y. Xing , H. Guo en W. Tang, 2020, Risk
factors of critical & mortal COVID-19 cases: A systematic lite rature review and meta-analysis, Journal of Infection, 81, pp e16–e25 (link).
7
Blow, C.M., 2020, The racial time bomb in the Covid-19 crisis, The New York Times, 1 april 2020 (link).
8
Thuiswe rken vindt in Nederland het meest plaats in het hoogste beroepsniveau. Zie CBS, 2020, ICT’e rs werken vaakst vanuit huis
tijde ns coronacrisis (link).
9
Van Bochove, M., 2020, Omgaan met angst, stress en risico’s, In: G. Engbersen en T. We ntink (Reds.), De bedreigde stad, Rotte rdam:
Ke nniswerkplaats Leefbare Wijken (link).
10
Commissie Regulering van Werk, 2020, In wat voor land wille n wij we rken? Naar een nieuw ontwe rp voor de re gulering van werk
(link).
11
Rijksove rheid, 2015, IBO zelfstandig en zonder personeel (link).

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 19 van 71

Juist de groepen die de klap opvangen, lopen een relatief groot risico op financiële problemen. Onder de
risicogroep op de arbeidsmarkt bevinden zich vaker studenten, jongeren, migranten, alleenstaanden en
mensen met een relatief laag inkomen. Deze groepen hebben vaak weinig andere bronnen van
huishoudinkomen om op terug te vallen. 12 Daarnaast hebben mensen met relatief lage inkomens weinig
buffers. Een stresstest laat zien dat, als er geen Tozo was geweest, zo’n 10% van de zelfstandigen binnen drie
maanden de vaste lasten niet meer kan betalen wanneer hun inkomen wegvalt. 13
De crisis versterkt bovendien de effecten van discriminatie op de arbeidsmarkt: er is sprake van last-infirst-out. Op de Nederlandse arbeidsmarkt is sprake van discriminatie: sollicitanten met een
migratieachtergrond ontvangen minder reacties dan identiek gekwalificeerde sollicitanten met een
Nederlandse achtergrond. Dit effect is het sterkst voor groepen met een niet-westerse achtergrond, en in het
bijzonder een Afrikaanse of Arabische herkomst.14 Doordat deze groepen op achterstand staan op de
arbeidsmarkt, hebben ze vaker een tijdelijk contract of uitzendbaan. Zo zijn ze in hoogconjunctuur de laatsten
die worden aangenomen, en in crisistijd de eersten die er uitgaan.
Doordat het steunbeleid aangrijpt bij de bestaande situatie, vergroot het onbedoeld de ongelijkheid op
de arbeidsmarkt. De noodpakketten zijn voortvarend uit de grond gestampt, maar dat kon alleen maar door
ze te baseren op de bestaande situatie. Bedrijven krijgen via de NOW-regeling compensatie voor hun
omzetverlies, zodat ontslagen kunnen worden voorkomen. Werknemers die zo in dienst blijven, maar voor
wie weinig werk is, krijgen nu al een half jaar hun volledige loon doorbetaald, hetgeen ook internationaal
gezien royaal is. Een loonoffer zou betere prikkels op heroriëntatie op een andere baan geven en wellicht ook
rechtvaardiger zijn, maar hier zitten uitvoeringstechnisch en juridisch veel haken en ogen aan. 15 Maar
tijdelijke contracten worden nu vaak niet verlengd. Die werknemers verliezen dus als eerste hun baan, maar
hebben slechts kort recht op WW; de eerste ‘coronawerklozen’ belanden nu al in de bijstand. Voor verlenging
van hun WW-recht waren in deze crisis goede (economische) argumenten aan te voeren, maar dit had een hele
separate administratie vereist, waarvan de uitvoering lastig voorstelbaar is. Zelfstandigen krijgen via de Tozoregeling inkomenssteun, maar wel op minimumniveau en bovendien met een toets op partnerinkomen.
Hoewel het steunbeleid zowel noodzakelijk als ruimhartig is, heeft het als onbedoeld neveneffect dus dat de
ongelijkheid op de arbeidsmarkt verder wordt vergroot.
Ook op lange termijn kan de coronacrisis de ongelijkheid vergroten doordat de al bestaande
kansenongelijkheid in het onderwijs wordt versterkt. Als je met een zilveren lepel in de mond wordt
geboren, zijn je kansen op een voorspoedige schoolcarrière en daarmee uiteindelijk een goed inkomen een
stuk beter. 16 Het sluiten van de scholen tijdens de lockdown heeft deze al bestaande kansenongelijkheid
waarschijnlijk versterkt. Het schrappen van de eindtoets in het primair onderwijs heeft er bijvoorbeeld voor
gezorgd dat vooral leerlingen met een migratieachtergrond en kinderen van ouders met een lager inkomen- of
opleidingsniveau een hoger schooladvies zijn misgelopen. 17 Maar corona heeft niet alleen de achtstegroepers
geraakt, het vergroot waarschijnlijk ook de ongelijkheid in de andere klassen. Thuisonderwijs is immers een
stuk lastiger voor wie klein behuisd is, minder de beschikking heeft over (digitale) leermiddelen en lager

12

Van de n Berge, W., S . Rabaté en L. Swart, 2020, Crisis op de arbeidsmarkt: Wie zitte n er in de gevare nzone?, CPB coronapublicatie
(link).
13
Vle kke , M., H-W. de Boer, J. We da en A. van Geen, 2020, Stre sstest Huishoudens, CPB/AFM coronapublicatie (link).
14
Thijsse n, L., M. Coe nders en B. Lancee, 2019, Etnische Discriminatie Op de Nederlandse Arbeidsmarkt: Ve rschille n Tussen Etnische
Groe pe n En de Rol van Beschikbare Informatie over S ollicitante n, Mens en Maatschappij, 94, pp. 141–176.
15
Jong e n, E. e n P. Koning, 2020, Lessen voor de NOW, CPB coronapublicatie (link).
16
CPB, 2020, Ong elijke kansen zijn gemiste kansen, In: CPB, 2020, Centraal Economisch Plan 2020 (link).
17
S wart, L., D. Visse r, M. Zumbuehl en W. van den Berge, 2020, Schrappen eindtoets groep 8 kan ongelijkheid vergroten, CPB
coronapublicatie (link). Het schrappen van het centraal e indexamen heeft overig ens een omgekeerd effect, dit bevoordeelt per saldo
le e rling en met een nie t-westerse migratie achtergrond en leerlingen met laag- en middelbaar opgeleide ouders. Zie Swart, L., D. Visser
e n M. Zumbuehl, 2020, Effect schrappen centraal e xamen zonder aanvulle nde maatre gelen, CPB coronapublicatie (link).

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 20 van 71

opgeleide ouders heeft. 18 Indicatief in dit verband is onderzoek naar de zogenaamde ‘summer learning loss’, dat
laat zien dat leerlingen door studieonderbreking vaardigheden verliezen, en dat dit effect sterker is bij
leerlingen met een bestaande leerachterstand. 19 De betere scholen lijken er bovendien beter in geslaagd te zijn
het afstandsonderwijs goed in te richten. 20
Fig uur 1.10 Jong eren vangen de grootste klap op, flexwerk is in enkele meest getroffen sectoren de norm

Bron: CBS (link).

Wat betekent dit voor beleidsmakers? De coronacrisis treft bestaande kwetsbaarheden in de Nederlandse
economie en versterkt bestaande kansenongelijkheid in het onderwijs. Op korte termijn kan de overheid de
meest getroffen groepen ondersteunen door te investeren in zaken als scholing en begeleiding naar werk, en
door hulp te bieden bij armoede en problematische schulden, het derde steunpakket bevat ook dergelijke
elementen. 21 Bij onverhoopte nieuwe contactbeperkingen kan het effect van schoolsluitingen op
kansenongelijkheid wellicht explicieter worden meegewogen in de prioritering. Tegelijkertijd moet dergelijk
beleid – hoe nuttig ook – uiteindelijk gekwalificeerd worden als symptoombestrijding. De echte uitdaging is
om de onderliggende kwetsbaarheden zelf aan te pakken: het verkleinen van het onderscheid tussen vast en
flexibel werk, het tegengaan van schijnzelfstandigheid en discriminatie, het verkleinen van verschillen in
volksgezondheid en arbeidsomstandigheden tussen mensen met een hoge en lage sociaaleconomische status.
Dat komt voor deze crisis te laat, maar kan er wel voor zorgen dat een volgende crisis een weerbaarder
samenleving treft.

18

Bol, T., 2020, Ine quality in homeschooling during the Corona crisis in the Netherlands: First re sults from the LISS Panel, Working
Pape r 30 april 2020 (link).
19
Onde rwijsraad, 2020, Ondervangen gevolgen coronacrisis voor het onderwijs (link).
20
Onde rwijsraad, 2020, Vooruit zie n voor jonge generatie s (link).
21
Voor be leidsopties zie CPB, 2020, Kansrijk arbeidsmarktbele id: Update actief arbeidsmarktbele id (link) en CPB/SCP, 2020, Kansrijk
armoe debeleid (link).

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 21 van 71

2 De Nederlandse economie in 2020
en 2021
2.1

De internationale economie

De mondiale economie wordt in 2020 hard geraakt door de coronapandemie. Het wereld-bbp daalt in
2020 met ongeveer 5% door de verschillende maatregelen die na het uitbreken van de coronapandemie zijn
genomen. In 2021 herstelt de wereldeconomie zich met ongeveer 5%. Hiermee ligt de omvang van de
wereldeconomie nog onder het niveau van 2019. In veel landen werden historisch dieptepunten bereikt in het
tweede kwartaal van 2020, toen wereldwijd strikte maatregelen waren genomen die grote delen van de
economie stillegden. Het virus verspreidt zich in het derde kwartaal echter verder, in de VS en vooral in een
aantal opkomende economieën zoals Brazilië, Zuid-Afrika, India en Rusland. Dit zet het verdere herstel van het
wereld-bbp in 2021 onder druk. In een scenario waarin er ook nog eens een tweede mondiale golf van de
coronapandemie toeslaat, zal de mondiale groei uiteraard opnieuw hard geraakt worden.
De Amerikaanse economie heeft een relatief kleinere dip gehad begin 2020, maar herstel wordt
gehinderd door het voortwoekeren van het virus. De VS is in vergelijking met de eurozone minder lang in
lockdown geweest, mede waardoor de productieval in het tweede kwartaal van 2020 met zo’n 8% iets minder
diep is geweest dan voor de eurozone. De snelle herstart van de Amerikaanse economie heeft geleid tot een
herstel van detailhandelsverkopen naar grofweg het pre-corona niveau. Half maart verlaagde de Fed de rente
in de VS met 100 basispunten naar de bandbreedte 0,0 – 0,25% en de regering kwam vrij snel met verschillende
begrotingsimpulsen, waaronder het Paycheck Protection Program en de Health Care Enhancement Act (samen zo’n 2%
bbp) en de ruimere CARES Act die ongeveer 10% bbp behelst. De snelle heropening van de economie heeft
echter ook bijgedragen aan het verder voortwoekeren van het virus. In een aantal staten zijn
contactbeperkende maatregelen van kracht geworden en is het consumentenvertrouwen weer ingezakt.
Hierdoor staat het verdere herstel in 2020 onder druk. Ook het mogelijk (deels) wegvallen van de
aanvankelijke krachtige begrotingsimpuls is een factor van invloed op het verdere herstel.
De Chinese economie herstelt zich. Na heropening van fabrieken en winkels groeide de Chinese economie
volgens de officiële statistieken in het tweede kwartaal met 3,2% ten opzichte van hetzelfde kwartaal vorig jaar.
Hiermee is het de eerste grote economie die groei rapporteert sinds de uitbraak van de coronaviruspandemie.
Een aanhoudende daling van de detailhandel onderstreept echter de zwakte van de consumentenbestedingen.
De Chinese economie is aangezwengeld door discretionaire begrotingsmaatregelen van rond de 4,5% bbp,
waaronder versnelde uitbetaling van werkloosheidsverzekering, belastingvermindering en openbare
investeringen. De regering heeft ook stappen ondernomen om de verkrapping van de financiële
omstandigheden te beperken, waaronder respijtmaatregelen om financiële hulp te bieden aan getroffen
huishoudens, bedrijven en regio's die met terugbetalingsproblemen worden geconfronteerd. De Chinese
export heeft zich goed weten te herstellen na het begin van het jaar mede vanwege het verwerken van
achterstanden en een extra groei van de uitvoer van farmaceutische producten (zie figuur 2.2, rechts).
Flinke daling van de economische groei in Europa in 2020 maar grote verschillen tussen landen. Het
coronavirus heeft de verschillende Europese landen verschillend geraakt, wat deels te verklaren is door het
gevoerde beleid met strenge lockdowns in Italië en Spanje die in een vroeg stadium hard geraakt zijn, en een
veel losser beleid in Zweden dat later een snelle stijging van coronapatiënten meemaakte. Als gevolg lopen de
economische klappen die ze hierdoor hebben gekregen, ook uiteen. Dit is te zien aan de dieptes van het dal en

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 22 van 71

de inhaalgroei van het bbp. Zo is het dal in de Scandinavische landen relatief beperkt gebleven, terwijl landen
als Spanje, Italië en Frankrijk zware klappen hebben gekregen. Ook het Verenigd Koninkrijk heeft behoorlijk
geleden onder de coronapandemie wat betreft aantal patiënten en economische schade. Figuur 2.1 (links)
illustreert dit. Een opvallende uitzondering is Duitsland, dat relatief minder hard is geraakt door corona, maar
waar de industriële productie in juni toch nog 12% lager ligt. Vooral de Duitse auto-industrie heeft het moeilijk
gehad in de eerste helft van het jaar (figuur 2.1 rechts).
Als gevolg van de coronapandemie daalt in 2020 het bbp van de eurozone met zo’n 8% in reële termen.
Met een groei van ongeveer 7% in 2021 is het herstel ook in 2021 nog niet compleet. Voor de tweede helft
van 2020 wordt een geleidelijk en onvolledig herstel geraamd gezien de impact van contactbeperkende
maatregelen, tweede-ronde-effecten (zoals oplopende werkloosheid), de grote mate van onzekerheid, en de
achterblijvende externe vraag. Deze cijfers gelden voor de eurozone als geheel maar, zoals gezegd, zijn er grote
verschillen tussen de eurozonelanden. In een aantal landen stijgen in juni de detailhandelsverkopen alweer;
zo zijn ze in Nederland en Duitsland hersteld tot een niveau dat iets hoger ligt dan pre-corona, wat wijst op een
inhaalgroei na gedwongen besparingen tijdens de lockdowns. Maar in een aantal Zuid- en Oost-Europese
landen liggen de detailhandelsverkopen in juni nog (ver) onder het pre-coronaniveau.
Om de klappen wat te verzachten hebben lidstaten verschillende begrotingsimpulsen ingezet. De EUlanden hebben verscheidene maatregelen getroffen om de economie te stutten, variërend van
inkomensondersteuning en schuldenverlichting tot begrotingsbeleid.22 Daarnaast zijn de lidstaten in juli
overeengekomen om samen een herstelfonds (Next Generation EU) te financieren van zo’n 750 mld euro,
verdeeld over subsidies en leningen die zullen worden verstrekt via een speciale herstel- en veerkrachtfaciliteit
(RRF) en een aanvulling op bestaande EU-begrotingsprogramma's. Ook is er een pakket van ongeveer 540 mld
euro (4% bbp van de EU27) dat toestaat om vanuit het Europees Stabiliteitsmechanisme (ESM)
gezondheidsgerelateerde uitgaven te financieren (Pandemic Crisis Support); overheidsgaranties aan de Europese
Investeringsbank (EIB) te verlenen om met name het MKB te ondersteunen; en een tijdelijk op leningen
gebaseerd instrument (SURE) te gebruiken dat werknemers en banen moet beschermen, ondersteund door
garanties van EU-lidstaten. Echter, het invoeren van de verschillende maatregelen kost tijd en bestaande
uitvoeringsorganisaties in de verschillende Europese landen zijn veelal niet uitgerust om hoge aantallen
steunaanvragen te verwerken.
De ECB heeft daarnaast stevig verruimend monetair beleid gevoerd in maart. Er is een aanvullend
programma voor de aankoop van 750 mld euro aan particuliere en openbare effecten (Pandemic Emergency
Purchase Program of PEPP) geïntroduceerd. Op 4 juni waren de zwakkere inflatievooruitzichten in de ECBprojecties en de gewenste ondersteuning van de herstart van de economie na de coronaperiode aanleiding om
de omvang van het PEPP met 600 mld euro uit te breiden tot 1350 mld euro. De looptijd van het programma is
verlengd tot ten minste juni 2021 terwijl het aankoopritme flexibel is.

22

Voor e e n overzicht zie het kader Coronapakket in perspectie f in de juniraming 2020 (link).

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 23 van 71

Fig uur 2.1 Grote verschillen tussen landen in industriële productie (links); flinke klap auto-industrie Duitsland (rechts)

Bron: Eurostat e n Statistische Bundesamt (link).

De wereldhandel krijgt een flinke klap in de eerste helft van 2020 en herstelt zich langzaam in 2021. De
wereldhandelsgroei is flink ingeklapt in het tweede kwartaal van 2020. De geraamde daling van 11,7% (op
jaarbasis) is historisch te noemen: de val tijdens de financiële crisis in 2009 was kleiner, met 10,2% (zie figuur
2.2, links). De val wordt gedreven door lockdownmaatregelen in vrijwel de gehele wereld, waardoor industrie
en diensten voor een deel stil kwamen te liggen. Na het versoepelen van de maatregelen in april en mei is de
handel weer wat teruggeveerd. Echter, na mei lijkt het herstel weer wat te vertragen. De opleving van het
coronavirus in verschillende landen speelt hier op korte termijn een rol in. Op langere termijn speelt ook de
onzekerheid mee die door de coronapandemie wordt veroorzaakt. Hierdoor zijn bedrijven en huishoudens
terughoudend in het nemen van aankoopbeslissingen met een langetermijnkarakter en blijven investeringen
en vraag naar duurzame consumptiegoederen gematigd. Dit heeft een remmend effect op de
wereldhandelsgroei, omdat die zwaar leunt op de handel in machines en duurzame consumptiegoederen.
Daarbovenop komt ook het feit dat social distancing-maatregelen de dienstenhandel onder druk blijven zetten,
waardoor, onder andere, internationaal vliegverkeer en toerisme op een lager niveau blijven liggen in 2020 en
2021.
De neergang van de relevante wereldhandel wordt in 2020 iets verzacht door snellere versoepeling van
maatregelen in grote delen van Europa. De relevante wereldhandel laat onderliggend een vergelijkbaar
patroon zien als de totale wereldhandel, maar de dip in de eerste helft van 2020 is minder diep dan die van de
wereldhandel. Dit komt omdat de eurozone relatief vroeg is getroffen door het coronavirus en ook vroeg
maatregelen heeft genomen. Na de versoepeling van de maatregelen in veel Europese landen in april en mei
zijn het economisch verkeer en de handel sneller op gang gekomen, wat een snellere terugveer van de
relevante wereldhandel verklaart (zie figuur 2.2 links).

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 24 van 71

Fig uur 2.2 Relevante wereldhandel veert sneller op (links); import van medische goederen uit China stijgt (rechts)

Bron: CPB e n Eurostat (link).

De inflatie in de eurozone is laag , maar trekt iets aan in 2021. Door de lockdownmaatregelen is het weg- en
vliegverkeer begin 2020 flink gedaald, en zal dat ook in de rest van 2020 laag blijven. Dit heeft samen met een
verzwakkende wereldeconomie tot een enorme daling van de olieprijs geleid, wat weer een drukkend effect
heeft op de inflatie in 2020 en 2021 23. Ook de kerninflatie is gedaald door het terugvallen van de vraag naar
goederen en diensten door de coronacrisis . In augustus is hierdoor de Europese inflatie (HICP) voor het eerst
in vier jaar negatief geworden met een prijsdaling van 0,2%. 24 In 2021 trekt de inflatie weer wat aan, maar blijft
nog (ver) onder de middellangetermijndoelstelling van de ECB.

De internationale risico’s zijn vooral neerwaarts
•
•

•

•

Een tweedegolfscenario kan verergerd worden als er geen afdoende vaccin beschikbaar komt.
Deze raming gaat uit van een Brexit met een soepele overgangsperiode eind 2020 met een
handelsakkoord. Een steeds aannemelijker neerwaarts risico is dat er geen handelsovereenkomst ligt aan
het eind van 2020, wat de handel tussen het VK en de Europese Unie zal raken. Nederland, als open
economie dat veel met het VK handelt, zal dan een van de grotere verliezers zijn (zie kader Brexit: deal or
no-deal?).
Oplopende geopolitieke spanningen over handel en technologie, in verband met de uitslag van de
verkiezingen in de VS en de toekomstige relatie van de VS en China, kunnen de wereldhandel negatief
raken. In dit kader kunnen ook de algemene tendens naar meer protectionisme en de voorkeur voor meer
autonomie (reshoring) gezien worden die de wereldhandel negatief raken.
Een tweedegolfscenario met aanhoudende economische ellende wereldwijd kan het financiële systeem
onder druk zetten.

Er zijn ook een aantal opwaartse risico’s
•

De herstelgroei zou door vertrouwensherstel sneller kunnen plaatsvinden, waardoor ook de wereldhandel
sneller terugveert

23
De te chnische ramingen van wisselkoersen, olie prijze n en rentes zijn gebaseerd op data van week 29 (13-19 juli). De ramingen van de
korte re nte en de lange rente zijn gebaseerd op marktverwachtingen (respectie velijk re nte futures en forward swap rates). Zie Ji, K. e n D.
King ma, 2018, Forecasting long-term inte rest rate s, CPB Achtergronddocument (link).
24
Me t name Duitsland, Italië en Spanje rapporteerden in augustus een negatieve inflatie . In Duitsland speelde ook een verlag ing van
de btw e en rol.

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 25 van 71

•

Wereldwijde aanvullende steunmaatregelen en overheidsinvesteringen kunnen de herstelgroei ook
positief beïnvloeden.

Tabel 2.1 Internationale kerngegevens
2018

2019

2020

2021

mutatie s per jaar in %
Volumes
Bbp we re ld

3,7

3,0

-5,0

5,1

1,9

1,1

-8,3

6,5

We re ldhandelsvolume goederen en diensten

4,4

1,1

-11,7

6,3

Re le vante wereldhandel g oederen en diensten

3,3

3,3

-9,3

6,8

Inflatie e urozone (hicp)

1,8

1,2

0,5

1,1

Concurre ntenprijs (euro) (a)

-0,8

3,0

0,2

0,0

e urogebied

nive aus
Overig
Eurokoe rs (dollar per euro)

1,18

1,12

1,12

1,14

Olie prijs (dollar per barrel)

70,9

64,3

41,7

45,1

Lang e re nte Duitsland (%)

0,5

-0,2

-0,4

-0,4

(a) Goe deren en die nsten exclusief grond- en brandstoffen.

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 26 van 71

Kader 1/2

Brexit: no-deal voor handel?
Zonder handelsakkoord tussen het Verenigd Koninkrijk (VK) en de EU op 31 december 2020 draait
de Brexit, ondanks de eerdere scheidingsovereenkomst, in feite uit op een no-deal scenario.
Ondanks de deadline ontbreekt overeenstemming op belangrijke twistpunten zoals visrechten in
elkaars wateren en regels voor een gelijk speelveld op gebieden van bijvoorbeeld staatsteun,
arbeidsrecht en milieunormen. Met het nieuwe middellangetermijn-graviteitsmodel van het CPB
(a) brengen we de gevolgen van een no-deal Brexit voor de goederenhandel en industrie in kaart. De
dienstensector nemen we echter niet mee, alhoewel deze waarschijnlijk zwaar geraakt zal worden.
We nemen aan dat het VK geen nieuwe handelsovereenkomst sluit met niet-EU landen. Dit schetst
dus het slechts mogelijke scenario. De analyse is een aanvulling op de CPB policy brief uit 2015 (b).
Een no-deal zal goederenhandel en de reëel toegevoegde waarde (TW) in Europese landen flink
treffen, vooral in het VK zelf. Export van het VK zal bij een no-deal in totaal met bijna 19% afnemen
en TW met wel 7,5%. Alle EU-landen verliezen ook, maar kleine open economieën, zoals Ierland en
Nederland, worden relatief het hardst geraakt. Vergeleken met het VK blijft de impact voor
Nederland, met een 2% exportdaling, echter beperkt.

Bron: op basis van eigen berekeningen. De kaders geven 95% betrouwbaarheidsintervalle n weer (link).

Nederland kan een deel van het verlies aan export met het VK, maar liefst 43%, ongedaan maken
door verlegging van de handel naar andere EU-landen. Dit komt doordat exporten van het VK
relatief duurder worden door de hogere handelskosten en dus wordt Nederland competitiever ten
opzichte van het VK. Zo stijgt export naar Ierland met 13%, terwijl in absolute termen vooral handel
met de grote EU-landen toeneemt. Nederland exporteert ook meer naar landen buiten de EU, zoals
Japan en de VS. Door handelsverlegging profiteren deze landen ook zelf van de no-deal Brexit.
De middellangetermijneffecten van een no-deal Brexit zouden nog deels bovenop de economische
schade van de coronapandemie komen. Dit bemoeilijkt mogelijk het economisch herstel na de
coronacrisis op de middellangetermijn voor zowel het VK als de EU.
(a) Zie Bolle n, J., D. Fre eman en R. Teulings, 2020, Analyse van handelsbeleid met een gravite itsmodel, CPB
Achte rg ronddocument (link).
(b) Zie Bolle n, J., G. Me ije rink en H. Rojas-Romagosa, 2016, Nederlandse kosten Brexit door minder handel, CPB Policy
Brie f (link).

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 27 van 71

>

2.2 De Nederlandse economie
2.2.1

Ongekende terugval in de eerste helft van 2020; grote onzekerheid over omvang herstel
daarna

Door het coronavirus en de contactbeperkende maatregelen is het bbp afgenomen met 10% in de eerste
helft van 2020 ten opzichte van het laatste kwartaal van 2019. Dit is veel meer dan de grootste dalingen tot
nu toe: in het eerste kwartaal van 2009 en het laatste kwartaal van 2008 nam het bbp in totaal af met 4,2% en
in het eerste kwartaal van 1979 en het laatste kwartaal van 1978 bedroeg de daling 3,2% (figuur 2.3 links). In het
eerste halfjaar van 2020 vielen grote delen van de economie stil door de genomen contactbeperkende
maatregelen vanwege de corona-uitbraak en doordat consumenten aankopen uitstelden. In totaal werd ruim
een kwart van de werknemers direct geraakt door de overheidsmaatregelen rond het coronavirus.25 Eind juli
had 40% van de ondernemingen in het mkb gebruikgemaakt van een of meer coronamaatregelen. 26 Door het
bijzondere karakter van deze crisis draaiden andere delen van de economie juist op volle toeren
(bouwmarkten, supermarkten, online verkoop). De terugval ging gepaard met een daling van de
kapitaalmarktrentes en aanvankelijk ook met een scherpe val van de aandelenkoersen (figuur 2.4).
Aandelenkoersen begonnen eind maart alweer te herstellen, na steunmaatregelen door centrale banken en
overheden.
Fig uur 2.3 Ong ekende daling bbp in het eerste halfjaar, maar wel kleiner dan elders in het eurogebied

Bron: CBS e n Eurostat (link).

De economie bereikte het dieptepunt in april, waarna gedeeltelijk herstel volgde. Op maandbasis vielen
de meeste economische indicatoren scherp terug in maart en april, waarna herstel volgde toen de beperkende
maatregelen geleidelijk werden afgezwakt en winkels en horeca geleidelijk weer opengingen. Zo werd voor de
non-food detailhandelsverkopen in april het dal bereikt, met een daling van 16% ten opzichte van eind 2019
(tabel 2.2). Daarna volgde in mei en juni, mede doordat er weer gewinkeld werd, fors herstel waardoor de
daling omsloeg in een stijging van 6% in juli ten opzichte van eind 2019. De terugval in de consumptie van
diensten was nog iets groter, met een daling in april van 18% ten opzichte van eind 2019, en het herstel daarna
was een stuk zwakker, doordat voor sommige diensten (vliegreizen, evenementen) nog steeds restricties

25
26

CBS , 2020, Hoeveel mannen en vrouwen werken bij de getroffen branches?, 17 april (link).
CBS , 2020, He lft g esteunde mkb-bedrijve n gebruikt meer dan één noodregeling, 21 augustus (link).

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 28 van 71

golden en consumenten terughoudend bleven. In juni was de dienstenconsumptie nog altijd 9% lager dan
eind 2019. Er zijn ook indicatoren die pas vanaf juni in de lift zaten. Zo begon de industriële productie pas in
juni te herstellen en was dit herstel iel. En er zijn indicatoren die nog helemaal niet in de lift zitten: op de
arbeidsmarkt is sprake van een aanhoudende verslechtering. (zie paragraaf 2.2.6).
Fig uur 2.4 Rentes daalden verder in 2020, aandelenkoersen kelderden en herstelden daarna deels

Bron: DNB, Re finitiv e n Euronext (link).

Fig uur 2.5 Herstel volg t na vrije val in industriële productie en detailhandelsverkopen

( a) Ong ewogen gemiddelde van Frankrijk, Italië , S panje en Portugal.
Bron: Eurostat (link).

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 29 van 71

Tabel 2.2 Indicaties van omvang van de terugval van de Nederlandse economie in 2020
% mutatie laatste
waarne ming (of dal)
t.o.v. 2019 4e
kwartaal (a)

Laatste waarneming
of dal

% mutatie
Laatste
laatste
waarne ming
waarne ming
t.o.v. 2019 4e
kwartaal (a)

Bestedingen en bbp (kwartaalreeksen)
Consumptieve bestedingen, huishoudens

-13 (twe e de kwartaal)

Consumptieve bestedingen, overheid

-4 (twe e de kwartaal)

inve steringen in vaste activa

-12 (twe e de kwartaal)

Uitvoe r van goederen en diensten

-11 (twe e de kwartaal)

Invoe r van goederen en diensten

-10 (twe e de kwartaal)

Bruto binnenlands product

-10 (twe e de kwartaal)

Bbp e urogebied

-15 (twe e de kwartaal)

Bestedingen en productie (maandreeksen)
Consumptie huishoudens

-14 (april)

-6 (juni)

w.v. die nsten (incl. overige goederen)

-18 (april)

-9 (juni)

……..duurzame goederen

-16 (april)

0 (juni)

De tailhandelsverkopen

-4 (april)

6 (juli)

w.v. non-food

-16 (april)

6 (juli)

Inte rne tverkopen detailhandel (b)

69 (april)

38 (juli)

Autove rkopen (b)

-59 (me i)

-22 (aug )

Uitvoe r g oederen

-18 (me i)

-10 (juni)

Inve steringen in materiële vaste activa (b)

-19 (me i)

-6 (juni)

Invoe r goederen

-13 (me i)

-7 (juni)

Industrië le productie

-11 (me i)

-6 (juli)

Productie bouw (bruto)

-1 (me i)

0 (juni)

Be roe psbevolking

-1,5 (me i)

0,0 (juli)

We rkzame beroepsbevolking

-1,7 (me i)

-1,1 (juli)

We rkloze beroepsbevolking

32 (juli)

We rkloosheidspercentage

1,1 (juli)

Ge we rkte uren

-7 (twe e de kwartaal)

Ge we rkte uren per we rkende

-5 (twe e de kwartaal)

Vacature s

-30 (twe e de kwartaal)

Uitze ndwe rk (b)

-24 (23 maart - 19 april)

-16 (13 juli- 9 aug )

Consumentenvertrouwen (CBS ; c)

-29 (me i)

-27 (aug )

Produce ntenvertrouwen industrie (CBS; c)

-32 (april)

-9 (aug )

Produce ntenvertrouwen detailhandel (EC; c)

-19 (april)

0 (aug )

Produce ntenvertrouwen diensten (EC; c)

-53 (me i)

-22 (aug )

Produce ntenvertrouwen bouwsector (EC; c)

-21 (april)

-12 (aug )

Arbeidsmarkt

Vertrouwensindicatoren

(a) Te nzij in de regel anders is vermeld.
(b) Te n opzichte van de overeenkomstig e periode een jaar eerder.
(c ) Mutatie in saldo van positieve en negatie ve antwoorden.

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 30 van 71

<

Kader 2/2

Onzekerheid rondom de raming
De raming kent naast de onzekerheden door corona diverse reguliere economische onzekerheden,
zowel in de raming van de internationale economie, de inschatting van de stand van de
conjunctuur, als de doorwerking van binnenlandse en buitenlandse ontwikkelingen op de
Nederlandse economie. Onderstaande figuren maken een breed palet aan onzekerheden zichtbaar
met fan charts rondom de puntvoorspelling voor de bbp-groei, inflatie (hicp), werkloosheid en het
feitelijke EMU-saldo op basis van gemiddelde ramingsfouten in het verleden (a). De violette lijn
betreft de realisaties (2015-2019) en de puntvoorspellingen – de meest waarschijnlijke voorspelling
– voor 2020 en 2021. Rondom het centrale pad wordt een waaier van betrouwbaarheidsintervallen
getoond door de reguliere economische onzekerheden. Daarbovenop komt de forse onzekerheid
als gevolg van de coronacrisis.
Onzekerheid rondom de raming geïllustreerd met fan charts op basis van historische ramingsfouten.

Bron: CBS , CPB (link).
(a) Zie voor een toelichting Wind, J. de , K. Grabska en D. Lanser, 2015, Onzekerheid rondom CPB-ramingen, in kaart
g e bracht met fan charts, CPB Achtergronddocument (link). De methode gaat uit van symmetrische op- en neerwaartse
risico’s op basis van historische ramingsfouten.

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 31 van 71

De bbp-daling is in Nederland kleiner dan elders in het eurogebied. De bbp-daling tussen het vierde
kwartaal van 2019 en het tweede kwartaal van 2020 is 10% voor Nederland tegen 12% in Duitsland, 23% in
Spanje en 15% gemiddeld in het eurogebied. (figuur 2.3 rechts). De minder grote daling in Nederland komt
doordat de corona-uitbraak hier later begon en door de minder stringente maatregelen dan in Zuid-Europa. 27
Ook de bedrijfstaksamenstelling speelt een rol. Zo is Nederland minder dan Zuid-Europa afhankelijk van
toerisme. Ook werd Nederland minder geraakt dan Duitsland door het stilleggen van de autoproductie. En
mogelijk was de daling in Nederland kleiner door de snellere uitbetaling van budgettaire noodmaatregelen en
de grotere mogelijkheden voor thuiswerken en internetaankopen. 28 De minder grote effecten in Nederland
komen niet alleen tot uitdrukking in de bbp-cijfers maar ook in de cijfers voor bijvoorbeeld de industriële
productie en detailhandelsverkopen (figuur 2.5).
De onzekerheid over de economische ontwikkeling in de komende kwartalen is zeer groot; daarom is
naast de basisraming ook een scenario uitgewerkt met een tweede coronagolf (figuur 2.6). In de
basisraming ontwikkelt in Nederland en elders de pandemie zich zodanig dat er geen nieuwe maatregelen
nodig zijn die de Nederlandse economie schaden. In het tweedegolfscenario gaan we uit van een nieuwe
coronagolf in 2020, die zal leiden tot substantiële herinvoering van contactbeperkende maatregelen en tot
meer voorzichtigheid bij consumenten en bedrijven. Verminderde productiemogelijkheden gaan dan
opnieuw samen met vraaguitval. De ontwikkeling van de pandemie is zeker niet de enige onzekerheid rond de
basisraming. Hoe de corona-uitbraak doorwerkt op de economie staat niet vast. Verder blijven het
Amerikaanse handelsbeleid en de toekomstige handelsrelatie tussen het VK en de EU een bron van
onzekerheid. Zie voor de reguliere onzekerheid ook het tekstkader ‘Onzekerheid rondom de raming ‘.
Fig uur 2.6 Bbp-volume en werkloosheid in de basisraming en in het tweedegolfscenario

Bron: CPB e n CBS (link).

27
De string ency-index van de universite it van Oxford wijst voor Nederland voor de periode midden-maart tot en met midden-mei op
minde r stringente maatre gele n dan in Zuid-Europa. Zie University of Oxford, 2020, Corona-virus government re sponse tracker (link).
28
Uit Eurostat-data (link) blijkt dat Nederland het hoogste percentage huishoudens met een internetverbinding heeft (in 2019 98%, EU:
90%), Ne derland gedeeld vierde is met personen die in de laatste drie maanden een online aankoop deden (in 2019 70%; EU: 53%);
Ne de rland het hoogste percentage personen heeft dat ten minste eens per week thuiswerkt (in 2018 20%; EU: 10%).

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 32 van 71

In de basisraming houdt het in mei ingezette herstel aan, wat tot uitdrukking komt in een zeer sterke
stijging van het bbp in het derde kwartaal. 29 Dit geldt voor de binnenlandse bestedingen, maar ook voor de
uitvoer. De productie en bestedingen veren op door de heropening van bedrijven na de lockdown en door
minder beperkingen voor consumenten.
Van een V-curve is echter geen sprake: het herstel is veel minder scherp dan de daaraan voorafgaande
daling. Dit komt doordat de pandemie niet voorbij is en doordat de contactbeperkingen die het aanbod van
bepaalde diensten beperken, niet helemaal verdwijnen en doordat huishoudens aanschaf van niet-essentiële
goederen en diensten uitstellen vanwege de vrees om besmet te raken en vanwege de economische
onzekerheid. Het herstel wordt ook afgezwakt doordat de lockdown tot inkomensverlies en banenverlies heeft
geleid, ondanks de snel genomen overheidsmaatregelen. Inkomensverlies in combinatie met aangetast
consumentenvertrouwen beperkt het herstel van de particuliere consumptie. Een deel van de huishoudens zal
door de toegenomen onzekerheid uit voorzorg extra willen sparen. Bedrijfsinvesteringen staan onder druk
door sombere omzetverwachtingen en lagere cashflows. Ondanks het omvangrijke steunpakket zullen
bedrijven failliet gaan, met negatieve effecten op de bedrijfsinvesteringen. Vergelijkbare effecten spelen ook
voor de consumptie en investeringen in de rest van Europa en in de VS. Het gevolg daarvan voor Nederland is
dat de relevante wereldhandel en de Nederlandse uitvoer maar in beperkte mate herstellen.
Fig uur 2.7 Bbp en besteding en per jaar in de basisraming, 2008-2021

(a) De ﬁnale en gecumuleerde intermediaire invoer zijn in mindering gebracht op de bestedingscategorieën.
Bron: CBS e n CPB (link).

Ondanks het herstel in de tweede helft van het jaar daalt het Nederlands bbp dit jaar met 5%, een
ongekende afname. De grootste voorgaande dalingen, buiten die door de Tweede Wereldoorlog, waren 3,7%
in 2009 en 3,6% in 1931. 30 Het lopend jaar wordt daarmee het zevende naoorlogse jaar met een bbp-daling. 31
Ook voor de afzonderlijke bestedingscategorieën is de afname jaar op jaar uitzonderlijk: 6% voor consumptie
huishoudens, 9% voor de bedrijfsinvesteringen en 5% voor de uitvoer. Alleen de overheidsbestedingen laten
een toename zien (4%).

29
De raming is gebaseerd op de economische data die op 10 augustus bekend waren. De te chnische veronderstellingen voor re ntes,
wisse lkoersen en energieprijze n zijn gebaseerd op data voor week 29 (13 tot en met 19 juli). Wat betreft beleid is de raming gebaseerd
op de ontwerpbegroting zoals gepresenteerd op Prinsjesdag.
30
CBS , 2014, Nationale rekeningen; historie 1900 – 2012, Statline (link).
31
CPB, 2019, Ze ventig jaar conjunctuurgolven, te kstkader in de Macro Economische Verkenning 2020 (link).

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 33 van 71

In de basisraming volgt op de bbp-daling van 5% in 2020 een bbp-stijging van 3,5% in 2021; in het
tweedegolfscenario neemt het bbp volgend jaar verder af (tabel 2.3). Dit onvolledige herstel komt vooral
door de economische doorwerking van de gigantische economische klap door de corona-uitbraak. De
oplopende werkloosheid en de onzekere toekomst maken consumenten terughoudend. Bedrijven stellen
investeringen uit vanwege de lage bezettingsgraad en onzekere omzetverwachtingen. Het herstel van de
binnenlandse bestedingen en van de buitenlandse vraag is daardoor beperkt. De investeringen in woningen
nemen volgend jaar zelfs verder af (zie paragraaf 2.2.5 ). Door het onvolledige herstel nemen, gemeten over de
twee jaar, alle particuliere bestedingscategorieën af, met 2% voor consumptie huishoudingen, met 4% voor de
bedrijfsinvesteringen en met 1% voor de uitvoer. Het bbp neemt over die twee jaar af met 2% en is eind 2021
nog steeds lager dan eind 2019 voor de corona-uitbraak.
Tabel 2.3 Basisraming en tweedegolfscenario, 2019-2021
2019

2020

2021

basisraming

2019

2020

2021

twe e degolfscenario

Bruto binnenlands product (bbp, economische groei, %)

1,7

-5,0

3,5

1,7

-6,1

-2,8

We rkloze beroepsbevolking (niveau in %

3,4

4,3

5,9

3,4

4,4

8,5

EMU-saldo (niveau in % bbp)

1,7

-7,6

-5,1

1,7

-8,3

-9,3

48,7

59,9

62,0

48,7

61,2

72,1

EMU-schuld (ultimo jaar, niveau in % bbp)

Een tweede coronagolf en een nieuwe lockdown zouden economisch fors negatief uitpakken. Na de
initiële opleving in het derde kwartaal nemen bbp en bestedingen weer sterk af (tabel 2.3 en figuur 2.6).
Bedrijven die in de eerste golf hun buffers al hebben aangesproken, krijgen het zwaar te verduren in de tweede
coronagolf. In productieketens ontstaan weer gaten door gesloten leveranciers met negatieve effecten op de
productie. Doordat er tegelijkertijd een tweede golf is in het buitenland, valt ook de uitvoer terug. In dit
scenario daalt jaar op jaar gezien het bbp in 2021 met 3,5% en loopt de werkloosheid op tot 8,5% van de
beroepsbevolking. Banken kunnen via oplopende oninbare leningen in de problemen komen. 32 Daardoor
wordt de kredietverlening aan bedrijven bemoeilijkt, met negatieve effecten op de bedrijfsinvesteringen en op
de woningbouw. Dit gaat gepaard met dalende huizenprijzen, wat de bestedingen van huishoudens verder
onder druk zet. De tegenvallende uitvoer werkt samen met sombere verwachtingen van bedrijven en
haperende kredietverlening negatief door op de bedrijfsinvesteringen. Het herstel van de arbeidsmarkt blijft
uit, waarbij bedrijven verder zullen snijden in de werkgelegenheid van zowel vaste als flexibele
arbeidskrachten.
De ongekende bbp-daling gaat gepaard met een daling van de arbeidsproductiviteit in 2020. Voor
bedrijven neemt in de basisraming de arbeidsproductiviteit per gewerkt uur af met 1,4% in 2020. Deze daling is
standaard bij het begin van recessies, doordat bedrijven met vertraging het aantal arbeidsplaatsen aanpassen
aan het productieniveau. De arbeidsproductiviteit wordt berekend op basis van het aantal gewerkte uren en
niet op basis van het aantal betaalde uren. het CBS heeft om het aantal gewerkte uren te bepalen het aantal
betaalde uren aangepast voor het effect van de loonkostenmaatregelen NOW en Tozo. Als de
arbeidsproductiviteit berekend zou zijn met het aantal betaalde uren, zou de daling groter zijn geweest.
Volgend jaar veert de arbeidsproductiviteit weer op en stijgt die naar verwachting met 2,8%. Dit past in het
patroon van vorige recessies waar met vertraging de werkgelegenheid wordt verlaagd gezien het lagere
productieniveau. Daarbij komt dat de loonkostenmaatregelen worden teruggeschroefd.

32

CPB, 2020, Risicorapportage Financiële markten 2020, 2 juni (link).

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 34 van 71

De arbeidsinkomensquote is in 2021 onveranderd ten opzichte van 2019. De arbeidsinkomensquote wordt
geraamd op 74% in 2021, gelijk aan de quote in 2019 en marginaal boven het gemiddelde van de afgelopen
twintig jaar (73,4%). Loonsom en kapitaalinkomens worden in 2020 sterk beïnvloed door de zeer omvangrijke
loonkostenmaatregelen NOW en Tozo en voor de zorgsector door de continuïteitsbijdrage voor de zorg. In de
tweede helft van 2021 vervalt deze ondersteuning. Deze omvangrijke subsidiestromen maken de raming van de
arbeidsinkomensquote onzekerder dan gewoonlijk.

2.2.2

Uitzonderlijk daling van de uitvoer in 2020

De Nederlandse uitvoer is in de eerste helft van 2020 zeer scherp gedaald. Ondanks al enig herstel in juni
was de uitvoer van goederen en diensten in het tweede kwartaal 10% lager dan in het laatste kwartaal van 2019.
Ook de invoer zakte 10% in. Hoewel de corona-uitbraak en de lockdowns in eerste instantie consumenten
raken, blijft de Nederlandse buitenlandse handel dus niet buiten schot. De daling in het eerste halfjaar is
vergelijkbaar met wat tijdens de grote recessie gebeurde, toen in het vierde kwartaal van 2008 en het eerste
kwartaal van 2009 de uitvoer afnam met 12% en de invoer met 11%.
Het herstel vanaf het tweede halfjaar wordt gedempt door langdurende negatieve effecten op de
dienstenhandel. Door de afzwakking van de beperkende maatregelen zijn economische activiteiten na april
weer toegenomen en dit werkt positief door op de Nederlandse in- en uitvoer. Beperkend bij dit herstel is de
handel in internationale diensten. Het internationale reisverkeer en toerisme blijven volgend jaar relatief
zwak door restricties en terughoudendheid bij consumenten en bedrijven; uitvoer van investeringsgoederen
en duurzame consumptiegoederen blijven zwak doordat bbp en consumptie nog niet terug zijn op het niveau
van voor de crisis. De uitvoer van goederen en diensten neemt naar verwachting volgend jaar toe met 4,7%, na
een daling met 5,2% in 2020.
Bruto internationale inkomensstromen worden geraakt door de coronarecessie. De recessie leidt tot
minder dividend en lagere ingehouden winsten van buitenlandse dochterondernemingen. Dit raakt zowel de
inkomende als de uitgaande inkomensstroom negatief. Het effect op het saldo van de inkomensstromen is
ongewis. In 2019 was er een licht overschot, dat naar verwachting dit jaar verdwijnt.
Fig uur 2.8 Buitenlandse handel herleeft de grote recessie (links); overschot lopende rekening loopt terug (rechts)

( a) Inkomens' betreft hier primaire inkomens en inkomensoverdrachten.
Bron: CBS e n CPB (link).

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 35 van 71

Het overschot op de lopende rekening loopt terug van 9,9% bbp in 2019 naar 7,6% bbp in 2021. Dit komt
doordat de uitvoer zwaarder dan de invoer wordt getroffen door het verdwijnende overschot bij de primaire
inkomens. Een overschot van 7,6% bbp blijft in historisch en internationaal opzicht zeer omvangrijk.
Tabel 2.4 Kerng egevens Nederlandse in- en uitvoer, 2019-2021
2019
waarde in mld euro
Invoe rvolume goedere n en diensten

590,7

2019

2020

2021

mutatie s per jaar in %
3,2

-3,6

5,8

-0,3

-2,2

1,2

359,8

-0,1

0,9

0,5

Ene rg ie

65,9

-6,1

-31,4

4,2

Die nsten

164,9

1,9

2,4

2,2

675,2

2,7

-5,2

4,7

205,2

-3,2

-3,6

4,3

We deruitvoer

236,1

6,9

-3,6

5,8

Ene rg ie

52,6

3,6

-9,3

4,2

Die nsten

181,2

4,3

-7,9

4,0

Re le vant we reldhandelsvolume

3,3

-9,3

6,8

Hande lsprestatie (a)

-0,6

4,1

-2,1

Marktpre statie (b)

-6,5

5,7

-2,5

Uitvoe rprijs g oederen en die nsten exclusief energie

1,0

0,6

1,1

Concurre ntenprijs

3,0

0,2

0,0

Prijsconcurre ntie positie (c)

2,0

-0,4

-1,1

8,3

7,6

Invoe rprijs goederen en diensten
w.v. g oe dere n exclusief e nergie

Uitvoe rvolume goederen en diensten
w.v. binne nslands geproduceerde uitvoer

% bbp
Saldo lopende rekening

9,9

(a) Uitvoe rvolume goederen en diensten minus relevant wereldhandelsvolume.
(b) Binne nslands geproduceerde goederenuitvoer minus wereldhandelsvolume.
(c) Concurre ntenprijs minus uitvoerprijs goederen en diensten exclusief energie .

2.2.3

Onvolledig herstel consumptie huishoudens in 2021 na sterke daling in 2020

De consumptie van huishoudens is in de eerste helft van 2020 fors geraakt door de corona-uitbraak.
Ondanks al enig herstel in mei en juni was de consumptie in het tweede kwartaal 13% lager dan in het laatste
kwartaal van 2019. De verschillen tussen uitgavencategorieën zijn groot. Niet alle uitgaven werden in gelijke
mate beïnvloed door beperkende maatregelen en terughoudendheid van consumenten. Vooral de consumptie
van diensten beleeft een ongekende val, terwijl de duurzame consumptie in juni alweer volledig hersteld was
en de uitgaven aan voedingsmiddelen aan het begin van de uitbraak zelfs toenamen als substituut voor
restaurantbezoek (figuur 2.9 rechts). Naar verwachting daalt de consumptie dit jaar met 5,8%, gevolgd door
een sterk herstel van 4,4% in 2021. Daarmee is het herstel onvolledig. Dit komt mede door voorzichtigheid bij
huishoudens, zowel vanwege de pandemie als vanwege de verslechterde economische situatie.
De combinatie van restricties op consumptie en relatief stabiele inkomens zorgt voor een hoge
spaarvoet bij huishoudens. In een tijd waarin activiteit en gewerkte uren sterk afnemen, blijven de inkomens
van huishoudens behoorlijk op peil door overheidsmaatregelen in de vorm van loonkostensubsidies en
inkomensondersteuning. Dit geldt voor het totaal van huishoudens, maar niet voor huishoudens die een flink
inkomensverlies kennen (zie ook hoofdstuk 1.2). De combinatie van onderconsumptie en inkomensstabiliteit
leidt tot een flinke oploop van de besparingen van huishoudens, van 3,1% van het beschikbaar inkomen tot

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 36 van 71

9,2% in 2020. Nederland is niet uniek in deze scherpe stijging van de individuele spaarquote. Ook elders
zorgen restricties op consumptie en relatief stabiele inkomens voor een hoge spaarquote. 33 Voorzichtigheid
bij huishoudens houdt de spaarvoet volgend jaar voorlopig nog hoog, op 7,1%.
Fig uur 2.9 Uitzonderlijke consumptiedaling, maar grote verschillen tussen uitgavensoorten

Bron: CBS e n CPB; re chts seizoencorrectie door het CPB op basis van CBS-cijfe rs (link).

Fig uur 2.10Consumentenvertrouwen (links) en spaarquote (rechts)

Bron: CBS (link).

33

Statistische n Bundesamtes, 2020, Bruttoinlandsprodukt: Ausführliche Ergebnisse zur Wirtschaftsleistung im 2. Quartal 2020, 25
aug ustus (link); U.S. Bureau of Economic Analysis, 2020, Personal Income and Outlays, July 2020, 28 augustus (link).

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 37 van 71

Tabel 2.5 Consumptie, inkomen en besparingen van huishoudens, 2019-2021
2019
waarde in mld euro

2019

2020

2021

volume mutatie s per jaar in %

Consumptie
Vaste lasten (a)

97

1,4

0,0

2,0

Ove rig e consumptie

257

1,5

-8,0

5,4

Totale consumptie

355

1,5

-5,8

4,4

Arbe idsinkomen

208

2,2

-0,3

1,2

Uitke ring sinkomen

88

1,3

3,7

4,0

Ove rig (b)

72

-0,5

1,3

1,4

Totaal re ë e l beschikbaar inkomen

367

1,4

0,9

1,9

Reëel beschikbaar gezinsinkomen

% be schikbaar gezinsinkomen (c)

Besparingen
Individueel

12

3,1

9,2

7,1

Colle ctie f (d)

27

6,9

6,5

7,1

(a) Aardg as, woningdiensten en niet-verzekerde zorg .
(b) Re nte- en dividendbaten, toe gere kend inkomen uit e igen woning en niet-uitg ekeerd beleggingsinkomen van
le ve nsverze keringsmaatschappijen.
(c) Inclusie f colle ctie ve besparingen.
(d) Saldo pensioenpremie s en pensioenuitkeringen.

2.2.4

Bedrijfsinvesteringen hard geraakt door economische teruggang

De bedrijfsinvesteringen gingen fors onderuit door de corona-uitbraak. De bedrijfsinvesteringen waren in
het tweede kwartaal van 2020 9% lager dan in het vierde kwartaal van 2019. Een sterke reactie van de
bedrijfsinvesteringen op een daling van de productie is gebruikelijk, maar de snelheid van de reactie is
verrassend, omdat voor veel investeringen lange levertijden gelden en in Nederland de bouwsector niet
geraakt werd door een lockdown met daardoor bescheiden effecten op de investeringen in gebouwen. Grote
onzekerheid over de toekomstige vraag en productieomstandigheden, tot uitdrukking komend in laag
producentenvertrouwen, en de gekelderde bezettingsgraad zetten de investeringen in de komende kwartalen
onder druk. (zie figuur 2.11)
Ondanks oplevingen in activiteit en vertrouwen, herstellen investeringen maar mondjesmaat. Sinds mei
is de economische activiteit weer flink aangetrokken en keert het producentenvertrouwen terug. Desondanks
blijft de bezettingsgraad laag, en de onzekerheid hoog, waardoor investeringen behoorlijk achterblijven bij
pre-coronaniveaus. Daarbij komt dat de leencriteria tijdens de coronacrisis zijn aangescherpt,34 al geeft
tegelijkertijd uitstel van aflossingen door banken en het bieden van leningen of meer kredietruimte de
mogelijkheid om investeringen te continueren. 35 Naar verwachting blijft het herstel beperkt tot een groei van
de bedrijfsinvesteringen met 7% in 2021, na een daling van 9% in 2020 (tabel 2.6).

34
35

DNB, 2020, Statistisch Nieuwsbericht: Banken: “acceptatie crite ria voor bedrijfskredie ten en hypotheken aangescherpt”, 14 juli (link).
NVB, 2020, Financiering bedrijven door banken in coronatijd stijg t naar 22 miljard e uro, persbericht, 7 augustus (link).

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 38 van 71

Fig uur 2.11 Bedrijfsinvesteringen negatief geraakt door lage bezettingsgraad en zwak producentenvertrouwen

Bron: CBS (link).

Tabel 2.6 Investering en bedrijvensector, 2019-2021
2019
waarde in mld euro

2019

2020

2021

volume mutaties per jaar in %

Be drijfsinvesteringen (exclusief voorraden)

102,4

6,9

-8,9

6,8

Inve steringen in woningen

40,4

1,6

-5,0

-3,1

nive au in %
Kapitaalinkome nsquote bedrijven (a)

26,0

27,0

26,0

Inve steringsquote (b)

17,7

17,1

17,8

(a) Dit is 100 minus de arbeidsinkomensquote.
(b) In procente n van de bruto toegevoegde waarde tegen basisprijze n (exclusief onroerendgoedsector).

2.2.5

Nog geen crisis op de woningmarkt, maar de toekomst is onzeker

Doordat de coronapandemie vertraagd haar weg naar de woningmarkt vindt, stijgen huizenprijzen dit
jaar nog en blijft het aantal transacties op peil. Huizenprijzen liggen in het tweede kwartaal van 2020 7,5%
hoger dan vorig jaar (figuur 2.12 links). Na de zomer zal de groei van de huizenprijzen naar verwachting
afnemen, maar door de groei eerder dit jaar stijgen huizenprijzen in heel 2020 met naar verwachting 6%. In de
eerste helft van 2020 ligt het aantal transacties hoger dan in dezelfde periode in 2019 (figuur 2.12 rechts). Door
het sterk gedaalde aantal te koop staande woningen zal het aantal transacties in de tweede helft van het jaar
echter dalen. Daardoor blijft het aantal transacties dit jaar ongeveer gelijk aan dat van vorig jaar.
Vanaf volgend jaar koelt de woningmarkt af, doordat bestedingen van huishoudens onder druk staan
vanwege de stijgende werkloosheid, daling van het bbp, en door de lagere bevolkingsgroei. De lage rente
blijft wel een positieve bijdrage leveren aan de vraag naar woningen. De vertraagde reactie op macroeconomische ontwikkelingen is karakteristiek voor de woningmarkt. Ten opzichte van de crisis in 2008–2013
lijken economische gevolgen voor de woningmarkt mild. Dit komt doordat de woningmarkt krap is en er de
komende jaren minder woningen worden opgeleverd dan de demografische vraag. De hoge prijsgroei van de
afgelopen jaren slaat om in een prijsdaling van 2% in 2021. Het aantal transacties daalt volgend jaar met 9,5%.

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 39 van 71

Door de vanaf 2013 in stappen ingevoerde maximale loan-to-value (LTV) ratio (die vanaf 2018 100%
bedraagt) en door de aflossingsverplichting zijn huishoudens nu beter bestand tegen een afkoelende
woningmarkt. Doordat starters nu een lagere hypotheek ten opzichte van de woningwaarde hebben, zal een
afkoelende woningmarkt minder snel tot onderwaterhypotheken leiden. Huishoudens die al langer een eigen
woning bezitten, hebben de afgelopen jaren geprofiteerd van hoge prijsstijgingen. In alle regio’s liggen
nominale huizenprijzen nu hoger dan bij de vorige top. In de vier grote steden liggen de nominale prijzen 46%
hoger dan in het najaar van 2008. In Amsterdam is dit 55%. Nominale huizenprijzen liggen nu gemiddeld 17%
hoger dan in het najaar van 2008, maar reële prijzen liggen nog ongeveer 3% lager.
Fig uur 2.12 Huizenprijzen (links), aantal transacties (rechts)

Bron: CBS e n CPB (link).

Door de gevolgen van de coronapandemie en de eerdere stikstof- en PFAS-problematiek staan
woninginvesteringen dit jaar onder druk. Woninginvesteringen zijn in het tweede kwartaal van 2020 met
9,3% gedaald ten opzichte van een kwartaal eerder, en met 6,9% ten opzichte van hetzelfde kwartaal vorig jaar
(figuur 2.13 links). In 2020 dalen de woninginvesteringen met 5,5% en in 2021 met nog eens 2,5%. Stikstof- en
PFAS-problematiek leidden in 2019 tot vertragingen in de vergunningverlening, wat ook zonder de
coronapandemie dit jaar tot een kleine daling van woninginvesteringen zou hebben geleid. Daarnaast heeft de
coronapandemie directe gevolgen gehad voor sommige projecten die in uitvoering zijn, en heeft die geleid tot
minder nieuwe opdrachten en offerteaanvragen. Ook hebben contactbeperkende maatregelen de
bestemmingsprocedures en de bouwvergunningverlening vertraagd.36 Daardoor vallen woninginvesteringen
door de coronapandemie zowel dit jaar als volgend jaar lager uit dan zonder pandemie het geval was geweest.
Door de afnemende woninginvesteringen is een einde gekomen aan de schaarste van personeel en
materialen in de bouwsector. In het tweede kwartaal van 2020 ervaart nog maar 2% van de bedrijven in de
bouwnijverheid belemmeringen door een tekort aan personeel, terwijl dat in dezelfde periode een jaar eerder
nog 26% was (figuur 2.13 rechts). In de bouwmaterialenindustrie ervaart nog 16% van de bedrijven
belemmeringen door een tekort aan personeel. Door de afvlakkende bouwconjunctuur zullen bouwkosten
minder sterk stijgen, waardoor de daling van de woninginvesteringen wordt gedempt.

36

EIB, 2020, Crisis e n crisismaatregelen in de bouw. Re constructie en vooruitzichte n, Economisch Instituut voor de Bouw (link).

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 40 van 71

Het aantal gereedgekomen nieuwbouwwoningen liet in 2019 een forse groei zien, maar zal de komende
jaren naar verwachting afnemen. In 2019 zijn maar 57.000 vergunningen voor nieuwbouwwoningen
afgegeven, terwijl dat er in zowel 2017 als 2018 nog 70.000 waren. Deze daling heeft ook in de eerste vijf
maanden van 2020 doorgezet. Van de bedrijven in de bouwsector verwacht nog maar 7% dat de eigen
productie het komende kwartaal zal toenemen. In dezelfde periode een jaar eerder was dat nog 48%.
Fig uur 2.13 Woning investeringen (links), knelpunten arbeidsmarkt bouwsector (rechts)

Bron: CBS e n CPB (link).

Doordat de onzekerheid over de macro-economische gevolgen van de coronapandemie groot is, is ook
onzeker hoe de woningmarkt zich op korte termijn zal ontwikkelen. Dit jaar stijgen de huizenprijzen nog
en blijft het aantal woningtransacties op peil. Door de stijgende werkloosheid, de lagere bbp-groei en
onzekerheid over de ontwikkeling van de conjunctuur en door het afgenomen migratiesaldo is de vraag naar
woningen de komende jaren echter kleiner dan zonder de coronapandemie het geval was geweest. Op welke
termijn en in welke mate deze trends doorwerken in de woningmarkt is onzeker.

2.2.6

De werkloosheid neemt sterk toe

De coronacrisis veroorzaakt toenemende werkloosheid in 2020 en 2021, ook al trekt de economie weer
aan. Het werkloosheidspercentage nam in 2020 toe van 3% in het eerste kwartaal naar 3,8% in het tweede
kwartaal en 4,5% in juli. Deze toename was bovendien ongelijk verdeeld: jongeren verloren het vaakst hun
baan, zie figuur 2.14 links. 37 In de basisraming neemt de werkloosheid verder toe, waardoor het
jaargemiddelde 4,3% bedraagt in 2020 en 5,9% in 2021, zie figuur 2.14 rechts. In het tweedegolfscenario loopt
de werkloosheid nog aanzienlijk sterker op: naar 4,4% in 2020 en 8,5% in 2021. De toenemende werkloosheid
is het gevolg van een scherpe daling van het arbeidsvolume (de werkgelegenheid in uren), die in 2020 afneemt
met 3,6%, voornamelijk bij bedrijven. Zie tabel 2.7. De steunmaatregelen vanuit de overheid, zoals de NOW,
bieden bedrijven echter de mogelijkheid om werknemers voorlopig nog in dienst te houden als zij op termijn
weer perspectief zien (labour hoarding). Hierdoor blijft de afname van de werkzame beroepsbevolking in 2020

37

De ve rklaring hiervoor moet waarschijnlijk worden gezocht in het relatie f grote aandeel jongere n met een fle xibel contract.
Bove ndie n becijfe rde het UWV (link) dat arbeidskrachten met een fle xibel contract bovengemiddeld vaak actie f zijn in sectoren die
re latie f ve el hinder ondervinden van de contactbeperkende maatregelen.

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 41 van 71

beperkt tot 1,0%. 38 In de basisraming neemt de werkloosheid ook in 2021 verder toe, ondanks een stijging van
het arbeidsvolume met 1,2%. Dit komt doordat de daling van het aantal werkzame personen in 2021 meer dan
volledig wordt gecompenseerd door een toename in de gewerkte uren per werkzame persoon. Deze toename
in de gewerkte uren per werkzame persoon hangt samen met enerzijds het economisch herstel en anderzijds
de versobering van de steunmaatregelen in 2021, waardoor bedrijven met een relatief laag aantal uren per
persoon uiteindelijk toch overgaan tot ontslag of faillissement aanvragen.
Fig uur 2.14De werkloosheid neemt snel toe, tot op heden verloren vooral jongeren hun baan

Bron: CBS e n CPB (link).

De arbeidsmarkt was turbulent in het tweede kwartaal, dat begon met een historische daling van de
werkzame beroepsbevolking en eindigde met de terugkeer van een grote groep mensen op de
arbeidsmarkt. In april 2020 daalde de werkzame beroepsbevolking met 160 dzd personen. Dit was de grootste
daling sinds 2003, toen het CBS startte met maandelijkse metingen. De toename van de werkloosheid bleef in
april echter beperkt tot 41 dzd personen. Dit kwam doordat een groot deel van de werkverliezers zich terugtrok
van de arbeidsmarkt (figuur 2.15 links). De reden dat een groot aantal mensen niet langer beschikbaar was voor
werk, moet waarschijnlijk worden gezocht in het slechte perspectief om op korte termijn een nieuwe baan te
vinden. Bovendien werd de zoektocht naar werk ernstig belemmerd door het advies om zoveel mogelijk thuis
te blijven en de beperkte toegankelijkheid tot het openbaar vervoer. Ook de immigratie nam in april met bijna
de helft af ten opzichte van vorig jaar, wat de groei van het arbeidsaanbod vertraagt. De maand mei betrof een
overgangsmaand, waarin de (werkzame) beroepsbevolking nog steeds daalde, maar aanzienlijk minder sterk
dan in april. In juni kwam een gedeeltelijke ommekeer: de beroepsbevolking nam weer toe met 119 dzd
personen en de werkzame beroepsbevolking steeg met 45 dzd personen. Doordat meer mensen actief naar een
baan zochten, nam de werkloze beroepsbevolking wel weer verder toe, met 74 dzd personen. Ook de
immigratie trok weer aan, maar nog niet naar het oude niveau. In juli ontwikkelde de arbeidsmarkt zich in
dezelfde richting als in juni, hoewel de verschuivingen minder groot waren. De vooruitzichten voor
werkzoekenden zijn desalniettemin somber. De vacature-indicator, die weergeeft hoe vacatures zich naar de
verwachting van ondernemers zullen ontwikkelen, beweegt namelijk richting niveaus die we alleen in tijden
van grote economische crises waarnemen (figuur 2.15 rechts).

38

Er zijn daarnaast nog aansluitverschillen tussen het aantal we rkzame personen, dat re levant is voor het arbeidsvolume, en de
we rkzame beroepsbevolking. Zo worden werkzame personen jonger dan 15 jaar, ouder dan 74 jaar of woonachtig in het buitenland
bijvoorbe eld niet tot de werkzame beroepsbevolking gerekend.

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 42 van 71

Fig uur 2.15Het aantal personen dat werk verliest, stijgt naar recordhoogte terwijl de kans op nieuw werk afneemt

Bron: CBS (link). Noot: de vacature-indicator geeft een indicatie van de richting waarin de vacatures zich naar verwachting van
onde rnemers zulle n ontwikkelen.

Fig uur 2.16De werkg elegenheid krimpt voornamelijk bij de private dienstverlening, flexibele contracten lopen sterk
terug

Bron: CBS (link). Noot: voor de figuur rechts zijn helaas geen seizoencorrectie s beschikbaar.

De neergang op de arbeidsmarkt concentreert zich vooral in de private dienstverlening en treft
daarbinnen voornamelijk personen met een flexibel contract. Het aantal gewerkte uren lag in het tweede
kwartaal 209 mln lager dan in het eerste kwartaal, wat neerkomt op een daling van 6,1%. Deze afname treft
voornamelijk de sectoren cultuur, recreatie en overige diensten (-16,3%), de sectoren handel, vervoer en
horeca (-10,3%) en de zakelijke dienstverlening (-8,0%). Dit betekent dat de klappen van de coronacrisis
vooralsnog voornamelijk binnen de private dienstverlening vallen, zie figuur 2.16 (links). Deze sectoren
ondervinden relatief veel hinder van de contactbeperkende maatregelen en hebben bovendien te maken met
vraaguitval vanwege besmettingsangst onder consumenten. 39 Ook de werkzame beroepsbevolking daalde in

39

Goolsbe e en Syverson, 2020, Fear, Lockdown, and Diversion: Comparing Drivers of Pandemic Economic Decline 2020 (link).

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 43 van 71

het tweede kwartaal met 130 dzd personen, en ligt daarmee 1,4% lager dan in het eerste kwartaal. Deze afname
wordt vrijwel volledig gedreven door een daling van het aantal werknemers met een flexibel contract (figuur
2.16 rechts).
Mede door het relatief omvangrijke steunpakket is de werkloosheid in Nederland nog steeds laag in
vergelijking met het verleden en ten opzichte van andere landen. Het werkloosheidspercentage bedroeg in
juli 4,5% in Nederland. Dit is nog altijd beneden het Nederlandse gemiddelde in de periode sinds 2007 (5,1%)
en ruim beneden het huidige percentage in de eurozone (7,9%), zie figuur 2.17. Een verklaring voor dit relatief
lage werkloosheidsniveau is dat Nederland een relatief ruime tegemoetkoming kent in de loonkosten bij
omzetverlies (NOW) en sterke ontslagbescherming. 40 Zo zien we bijvoorbeeld dat de werkloosheid aanzienlijk
sterker oploopt in landen waar deze voorzieningen in mindere mate aanwezig zijn, zoals in de Verenigde
Staten en Canada. 41 Dit steunbeleid kan echter niet voorkomen dat de werkloosheid in Nederland uiteindelijk
nog sterk oploopt, naar 5,9% in 2021 in de basisraming. Bovendien geeft de werkloosheid in tijden van
extreme economische neergang niet altijd een accuraat beeld van de ontwikkelingen op de arbeidsmarkt. De
werkloosheid kan bijvoorbeeld ook dalen omdat werklozen, vanwege een gebrek aan perspectief, zich
terugtrekken van de arbeidsmarkt. 42
Fig uur 2.17 In historisch en in internationaal perspectief is de werklooheid nog steeds laag

Bron: Eurostat (link).

40

Zie ook het te kstkader ‘coronapakket in perspectie f’ in de Juniraming 2020 (link).
Zie ook Jongen, E., e .a., 2020, Arbeidsmarkt: Historische daling werkzame personen, maar internationaal g ezien beperkt (link).
42
Zie Duval, R. e .a., 2011, The Effects of Downturns on Labour Force Participation, OECD Economics Department Working Papers, No.
875, OECD Publishing (link).
41

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 44 van 71

Tabel 2.7 Kerngegevens arbeidsmarkt, 2018-2021 (a)
2019
duize nd
pe rsonen

2018

2019

2020

2021

mutatie in %

Arbe idsaanbod b)

9890

1,6

1,5

-1,1

1,3

Be roe psbevolking 15 tot 75 jaar

9267

1,2

1,6

-0,1

0,6

We rkzame beroepsbevolking

8953

2,3

2,0

-1,0

-1,0

mln g e werkte ure n

mutatie in %

We rkg ele genheid

13787

2,6

2,2

-3,6

1,2

w.v. Marktse ctor (c)

10560

2,7

1,9

-4,5

0,0

Ge zondheidszorg welzijnszorg

1754

2,3

3,7

-2,9

6,5

Ove rheid en onderwijs

1473

2,1

2,3

2,1

3,1

nive au
We rkloosheid (dzd personen)

350

314

395

545

We rkloosheid (% beroepsbevolking)

3,8

3,4

4,3

5,9

(a) Be roe psbevolking en werkloosheid volgens internationale definitie . De werkgelegenheidscijfe rs voor 2019 wijke n af van de door
he t CBS gepublice erde jaarcijfe rs. De cijfe rs in de tabel zijn berekend uit de voor seizoensinvloeden gecorrig eerde kwartaalcijfe rs van
he t CBS .
(b) Arbe idsaanbod is gedefinieerd als de som van werkzame personen volgens de nationale re keningen en de werkloze
be roe psbevolking volgens de Enquête Beroepsbevolking.
(c) Marktse ctor: be drijve n exclusief zorg .

2.2.7

Pensioenpremies stijgen en sommige pensioenen worden gekort

In 2021 stijgen de pensioenpremies en worden pensioenen met name bij de overheid en in de zorg
gekort. De raming is gebaseerd op de stand van de rente en de dekkingsgraden van de pensioenfondsen van
eind juni 2020. De lage premiedekkingsgraden als gevolg van de lagere rente vertalen zich bij een deel van de
pensioenfondsen in stijgende pensioenpremies. De premies bij de overheid en de zorg stijgen met ongeveer
2,5%-punt. De gewogen gemiddelde premiestijging in de markt – naast de omzetting van VPL-premies in
reguliere pensioenpremies – is naar verwachting 0,5%-punt. De meeste pensioenuitkeringen worden niet of
slechts gedeeltelijk geïndexeerd.
De pensioenen bij met name de grote fondsen worden gekort. In de Kamerbrief Uitwerking
pensioenakkoord van 6 juni 2020 heeft de minister toegezegd dat fondsen met een dekkingsgraad boven de
90% niet hoeven te korten. Naar verwachting zullen de fondsen van ruim de helft van de deelnemers ook aan
deze versoepelde eis niet kunnen voldoen. Dit betreft de fondsen van de sectoren overheid en zorg en
ongeveer 20% van de fondsen in de markt. Zij zullen dus moeten korten, maar de korting is vanwege de
verlaagde grens beperkter in omvang. De betrokken fondsen mogen deze onvoorwaardelijke korting over
maximaal tien jaar spreiden, maar de verwachting is dat zij niet van deze volledige termijn gebruik zullen
maken. De gemiddelde korting bij de fondsen die moeten korten, bedraagt ongeveer 4%. Deze kortingen
worden naar verwachting gespreid in twee stappen. De eerste korting van 2% vindt plaats per juli 2021.

2.2.8

De loongroei zwakt af door omslag op de arbeidsmarkt en de inflatie blijft beperkt

De corona-uitbraak leidt tot minder nieuwe cao-akkoorden. Voor 2020 is voor ongeveer 80% van de cao’s
in de marktsector een akkoord afgesproken. Voor 2021 moeten de meeste akkoorden echter nog worden
afgesproken, op dit moment is pas ruim 20% bekend. Na de corona-uitbraak zijn de meeste caoonderhandelingen uitgesteld, omdat fysiek overleg niet mogelijk was en partijen zich moesten beraden op de
sterk veranderde vooruitzichten. Voor enkele bestaande cao-akkoorden is inmiddels de afgesproken loongroei

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 45 van 71

uitgesteld of aangepast als gevolg van de minder optimistische vooruitzichten. Naar verwachting zal als gevolg
van de onzekerheid en de oplopende werkloosheid een deel van de verlopen cao-akkoorden niet of zonder
loonstijging worden afgesproken.
Als gevolg van de ruimere arbeidsmarkt en onzekere vooruitzichten zwakt de loongroei in 2021 af.
De loonstijging in de rest van 2020 en in 2021 zal onder druk staan door de snel stijgende werkloosheid. De
cao-loongroei in de marktsector zwakt naar verwachting af van 2,4% in 2020 tot 1,2% in 2021. In 2020 daalt
naar verwachting ook de incidentele loongroei met 0,4% omdat er door de crisis minder hoge bonussen
worden uitgekeerd en het aantal extra periodieken of gunstige baanwisselingen afneemt. Wanneer de
werkloosheid verder oploopt, stijgt naar verwachting wel de gemiddelde loongroei als gevolg van een
veranderde samenstelling, omdat werknemers met een lager uurloon bovengemiddeld vaak werkloos worden.
In 2021 leidt dit naar verwachting tot een kleine incidentele loongroei van 0,2%.
In de sector zorg zijn meer cao-akkoorden afgesproken dan in de markt en is ook de loongroei hoger.
In de zorg zijn voor 2020 alle cao-akkoorden afgesproken, met een gemiddelde cao-loongroei van 2,8%. Ook
voor 2021 is al de helft van de akkoorden afgesproken met een gemiddelde cao-loongroei van 3%. Naar
verwachting zullen nieuwe cao-akkoorden in de markt voor 2021 een substantieel lagere loonstijging kennen.
Omdat in de zorg relatief meer cao-akkoorden al vaststaan, wordt daarom een hogere cao-loongroei verwacht
dan in de marktsector. Daarnaast ontvangt een groot deel van het zorgpersoneel in 2020 een bonus van 1000
euro netto in verband met de extra coronawerkzaamheden. In 2021 wordt nogmaals een bonus ter waarde van
de helft van de bonus uit 2020 uitgekeerd.
De inflatie lijkt sterk gedaald door de weggevallen btw-verhoging en de lage energieprijzen, maar de
onderliggende inflatie is juist gestegen. De raming wordt echter gekenmerkt door grote onzekerheid. De
stijging van de consumentenprijzen (hicp) is dit jaar teruggelopen, van 2,7% in 2019 naar 1,3% in de eerste helft
van dit jaar. Belangrijkste oorzaken hiervan zijn het wegvallen van de btw-verhoging en een sterke daling van
de energieprijzen. De onderliggende inflatie (exclusief energie en voedingsmiddelen) is daarentegen in de
eerste helft van dit jaar gestegen ten opzichte van 2019, naar 2,1%, hoewel cijfers over augustus weer wijzen op
een daling. De toename in het eerste halfjaar was het gevolg van hogere huren en arbeidskosten. Ook de
contactbeperkingen leiden in sommige sectoren tot kostenstijgingen en hogere prijzen. De onderliggende
inflatie is in Nederland substantieel hoger dan in de eurozone, waar de economische recessie en de vraaguitval
groter zijn.
Vraaguitval zal naar verwachting in 2021 de inflatie beperken. Naar verwachting bedraagt de inflatie in 2020
1,4% en 1,5% in 2021. Aanbodknelpunten en vraageffecten werken in de Nederlandse economie op dit moment
tegen elkaar in. Naar verwachting gaan in de loop van de tijd de vraageffecten domineren. Aanbodknelpunten
zullen afnemen naarmate de beperkingen als gevolg van corona minder worden. Vraageffecten zullen echter
juist toenemen wanneer de werkloosheid oploopt en het vertrouwen in de economie laag blijft . Dit zal de
inflatie afremmen, hoewel de onzekerheid rondom deze verwachting groot is. Tegenover het
inflatiedrukkende effect van de hogere werkloosheid staat een opwaarts effect op de inflatie van een hogere
olieprijs in 2021.

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 46 van 71

Fig uur 2.18 Cao-loonstijg ing vlakt af in 2021 bij stabiele inflatie en hogere werkloosheid

Bron: CPB e n CBS (link).

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 47 van 71

3 Begroting en koopkracht
3.1

Overheidssaldo en overheidsschuld

De overheid dempt via automatische stabilisatie en met de steun- en herstelmaatregelen de
economische effecten van de corona-uitbraak, waardoor een historisch begrotingstekort ontstaat. De
extra uitgaven aan steun- en herstelmaatregelen in reactie op de coronacrisis, en de automatische stabilisatie
leiden in de basisraming tot een begrotingstekort van bijna 8% bbp in 2020 en ruim 5% bbp in 2021. Het
begrotingstekort van dit jaar is het grootste in de naoorlogse periode en het op twee na grootste in de 207jarige geschiedenis van het Koninkrijk (figuur 3.1, links).43 Ook de eurozone kent grote begrotingstekorten, het
gemiddelde begrotingstekort in de eurozone is 8,5% bbp. 44 Het begrotingssaldo verslechtert in eerste
instantie, doordat de recessie leidt tot lagere belastinginkomsten en hogere uitgaven aan WW en bijstand.
Hiermee dempt de overheid een deel van de economische effecten van de corona-uitbraak. Daarnaast
verslechtert het begrotingssaldo dit en volgend jaar door het omvangrijke pakket aan steun- en
herstelmaatregelen (tabel 3.1). Door de extra uitgaven aan coronamaatregelen en het lagere bbp neemt de
collectieve uitgavenquote scherp toe, van 42% bbp in 2019 tot ruim 50% bbp dit jaar, om volgend jaar weer af
te nemen tot 48% bbp (figuur 3.1, rechts). Dit jaar dalen de lasten met 4,4 mld euro en volgend jaar met nog
eens 0,6 mld euro. In beide jaren zien gezinnen een lastenverlichting, voor bedrijven volgt in 2021 een
lastenverzwaring. Door de lastenverlichtingen en de fiscale coronareserve in de vennootschapsbelasting daalt
de collectievelastendruk naar 38% bbp in 2020. De lastenverzwaringen, het vrijvallen van de coronareserve en
de belastingafrekening door de omvorming van ProRail tot zbo zorgen voor een stijging van de collectieve
lastendruk naar 38,7% bbp in 2021 (figuur 3.1, rechts en tabel 3.2).45
Fig uur 3.1 Grootste naoorlog se begrotingstekort en hoogste naoorlogse uitgavenquote

Bron: CBS e n CPB (link).

43

Zie CPB, 2017, Lange tijdreeksen overheidsfinancië n (link).
Zie Europe se Commissie, 2020, European economic fore cast, spring 2020, Institutional Paper 125 (link).
45
ProRail bv wordt omgevormd naar een zbo en de bv zal per juli 2021 ophouden te bestaan. Hierdoor moet in totaal 7 mld (eenmalig )
afg e re kend worden met de Belastingdienst. Prorail wordt voor deze afre kening geheel gecompenseerd door het Rijk. Het totale effect
op he t EMU-saldo is dus gelijk aan nul (zie Kamerbrief (link)). De inkomsten en de uitg aven van het Rijk zijn in 2021 eenmalig 7 mld
hog e r.
44

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 48 van 71

Bij een tweede coronagolf later dit jaar komt het begrotingstekort volgend jaar fors hoger uit dan in de
basisraming. In het tweedegolfscenario daalt jaar op jaar gezien het bbp in 2021 verder en loopt de
werkloosheid verder op. In het tweedegolfscenario is verondersteld dat het steunbeleid geheel 2021 wordt
gecontinueerd en verslechteren de belastinginkomsten verder. Het begrotingstekort komt dan uit op ruim 8%
dit jaar en ruim 9% volgend jaar. Door het grote begrotingstekort, het lage bbp (noemereffect) en door extra
leningen aan bedrijven loopt de overheidsschuld in dit scenario ultimo 2021 op naar 72% bbp.
De uitgaven in het steun- en herstelpakket zorgen (in de basisraming) voor een groot deel van de
verslechtering van het begrotingssaldo. Het totaal aan uitgavenmaatregelen in reactie op de corona-uitbraak
komt op 34 mld euro dit jaar en 11 mld euro volgend jaar (tabel 3.1). De uitgavenmaatregelen nemen dit jaar
ongeveer de helft en volgend jaar ongeveer een kwart van de verslechtering van het begrotingssaldo voor hun
rekening. Het steun- en herstelpakket bestaat voornamelijk uit uitgavenmaatregelen en is in drie fases
opgetuigd, beginnend in maart als reactie op de corona-uitbraak, en vervolgens verlengd en aangepast in mei
en augustus. 46 De laatste verlenging, aangekondigd in augustus, bestaat uit drie tranches van drie maanden en
gaat in met ingang van 1 oktober. In dit pakket wordt de NOW met drie keer drie maanden verlengd, waarbij
het vergoedingspercentage per tijdvak wordt afgebouwd van 80% naar 70% naar 60%. 47 Ook de TVL wordt met
drie keer drie maanden verlengd en in die periode geleidelijk afgebouwd. De Tozo krijgt een vermogenstoets
en wordt verlengd met negen maanden. 48 Daarnaast neemt het kabinet aanvullende (tijdelijke)
beleidsmaatregelen, in de vorm van omscholing en begeleiding van werk naar werk, om reallocatie op de
arbeidsmarkt te faciliteren. Verder bevat het steun- en herstelpakket een verruiming van bestaande
garantieregelingen met 10,6 mld euro49, nieuwe garantieregelingen met een omvang van 22,6 mld euro50, een
lening aan KLM, een netto bonus voor het zorgpersoneel van 1000 euro dit jaar en 500 euro volgend jaar, naar
voren gehaalde investeringen (170 mln euro in 2021), kapitaal voor overheidsdeelname in een nog op te
richten solvabiliteitsfonds (300 mln euro), een verlenging van het steunpakket cultuur tot 1 juli 2021 (360 mln
euro), een verlenging van de OV-compensatieregeling tot 1 juli 2021 (740 mln euro), tegemoetkoming aan
dierentuinen (40 mln euro), en extra middelen voor testen, bron- en contactonderzoek en opschaling van IC
capaciteit (1,1 mld euro in 2020 en 1,2 mld euro in 2021). Op de zorguitgaven heeft het coronavirus per saldo
een beperkt opwaarts effect. Tegenover lagere zorguitkeringen bij activiteiten die door de pandemie in de knel
zijn gekomen, staat compensatie van zorgaanbieders voor de gederfde omzet en hogere uitgaven vanwege het
coronavirus (bijvoorbeeld intensive care en beschermingsmiddelen), zie paragraaf 3.3. Uitgaande van de
begroting groeien de overheidsbestedingen volgend jaar met 2,7%. Als de voorgenomen verhogingen van de
overheidsbestedingen niet in het voorziene tempo te realiseren blijken, dan kan dat de economische groei
dempen.

46

Zie kame rbrief ‘Steun- en herste lpakket’ van 28 augustus 2020 (link).
Zie kame rbrief ‘Steun- en herste lpakket’ van 28 augustus 2020 (link).
48
Zie kame rbrief ‘Steun- en herste lpakket’ van 28 augustus 2020 (link).
49
He t g aat om de BMKB, GO en de groeifacilite it.
50
He t g aat hier om garanties op de inkoop van coronagerelate erde genees- en hulpmiddelen, g aranties aan KLM, S URE, garanties
he rve rzekering leverancierskredieten, EIB en KKC.
47

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 49 van 71

Tabel 3.1 De noodpakketten en andere begrotingsmaatregelen
2020

2021

+ is EMU-saldo versle chterend / EMU-schuld verhogend (a)
mld e uro
Uitg ave n steunpakket
NOW
Tozo
Aanschaf en distributie medische hulpmiddelen
TVL
Bonus voor zorgpersoneel
Financië le regeling voor ov-bedrijve n
TOGS
Pakke t g emeentes
Schades garantieregelingen
Inte nsivering GGD’s en veilig heidsregio's
Vaccinproductie
Dive rse zorgmaatre gelen
Compe nsatie eigen bijdrage kinderopvang
Inte nsivering onderwijs
Ste unpakket cultuursector
Uitbre iding testcapaciteit
Flanke re nd beleid SZW
ove rig (o.a. flankerend beleid EZK, ste un tuinbouwsector)

33,9
18,6
3,6
1,7
1,4
1,3
1,3
0,9
0,9
0,6
0,5
0,5
0,4
0,3
0,3
0,3
0,3
0,1
0,9

10,7
3,3
0,4

Be lasting en steunpakket
Fiscale coronareserve vennootschapsbelasting
Ge bruike lijk loon 2020 omlaag bij omzetdaling
ove rig

4,4
3,0
1,0
0,4

-3,2
-3,0
0,0
-0,2

Ove rig beleid

2,3

0,6

EMU-saldo (ex ante)
Doorwe rkingseffecte n

40,6
27,7

8,1
35,1

EMU-saldo (ex post)
EMU-saldo (ex post; % bbp)

68,3
-8,7

43,2
-5,2

EMU-schuldbelaste nde maatre gele n
w.v. le ning en
w.v. be lastinguitstel
w.v. kas-transverschille n (o.a. NOW)
w.v. mutatie vorig jaar

1,9
13,1
-2,1

0,2
-10,4
4,2
81,1

EMU-schuld (ex post)
EMU-schuld (% bbp ; inclusief noemer e ffect)

81,1
13,6

118,3
16,8

Garantie s
Garantie s (% bbp)

60,8
7,8

60,8
7,4

1,4
0,8
0,7
0,2
0,9
0,5
0,3
0,4
0,3
0,2
0,4
0,7
0,2

(a) + is EMU-saldo verslechte rend / EMU-schuld verhogend. Garanties komen niet tot uitdrukking in het EMU-saldo noch in de EMUschuld, uitg ezonderd de schades op de garantieregelingen.

Daarnaast kennen het steun- en herstelpakket en de augustusbesluitvorming een aantal fiscale
maatregelen, waaronder de Baangerelateerde Investeringskorting (BIK), het bevriezen van het algemene
vennootschapsbelastingtarief en belastinguitstel. De grootste fiscale maatregelen in het steun- en
herstelpakket zijn de fiscale coronareserve (-3,0 mld euro in 2020) en verlaging gebruikelijk loon 2020 (-1,0
mld euro in 2020). Daarnaast wordt het algemene vpb-tarief bevroren (1,8 mld euro in 2021 en 2,9 mld euro
structureel), waar de introductie van de BIK (-2,0 mld euro) tegenover staat. De BIK vertoont grote gelijkenis

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 50 van 71

met de in de eind jaren tachtig ingestelde Wet Investeringsrekening (WIR); beide regelingen beogen de
investeringen van bedrijven te stimuleren. De WIR was een populaire regeling met een bbp-beslag van meer
dan 1% bbp per jaar. 51 De WIR werd vanwege een te hoge mate van oneigenlijk gebruik in 1988 afgeschaft. De
afspraak bij die afschaffing was dat het structurele bedrag voor WIR-premies werd omgezet in een
lastenverlichting voor het bedrijfsleven, onder meer via een verlaging van het algemene
vennootschapsbelastingtarief en de vpb-tarieven. 52 Verder bevat het noodpakket belastinguitstel, waarvan
ongeveer 196 duizend bedrijven gebruikmaken. 53 Zij stellen voor ongeveer 13 mld euro aan belastingen uit
naar volgend jaar. 54
Naast de steun- en herstelmaatregelen heeft het kabinet besloten tot een aanvullend maatregelenpakket
voor de stikstofproblematiek en een groeifonds. De dit voorjaar gepresenteerde stikstofaanpak kent een
omvangrijk maatregelenpakket, waarvoor het kabinet 5 mld euro beschikbaar stelt tot en met 2030, waarvan
120 mln euro dit jaar, 650 mln euro volgend jaar en nog eens 100 mln per jaar ter invoering van een partiële
vrijstelling voor de bouw. Daarnaast richt het kabinet een investeringsfonds op voor publieke investeringen,
het Nationale Groeifonds, in het groeivermogen van de economie. Voor de komende vijf jaar krijgt het
Nationale Groeifonds een verplichtingenruimte van 20 mld euro, ofwel 4 mld euro per jaar. Het groeifonds is
bedoeld om eenmalige publieke investeringen in kennisontwikkeling, R&D en innovatie, en infrastructuur te
genereren, om langs die weg de productiviteit te verhogen. Dit veronderstelt discipline om het daarbij te
laten. 55 Volgend jaar wordt voor 1 mld euro aan investeringen uit dit fonds verwacht.
Fig uur 3.2 Overzicht coronapakket en overheidsschuld in perspectief

Bron: ministe rie van Financiën, Ameco, CBS en CPB (link).

51

In 1987 betrof het bbp-beslag zelfs bijna 2% bbp, omdat de aangekondig de afschaffing van de wet tot vele extra subsidieverzoeken
le idde . Zie , bijvoorbeeld, Bos, F, 2006, De Nederlandse colle ctie ve uitg aven in historisch perspectief, CPB Document 109 (link).
52
Zie Miljoe ne nnota 1989 (link).
53
Zie dit nie uwsbericht van het ministerie van Financiën van 28 augustus 2020.
54
Zie kade r ‘Te chnische issues in deze raming’ in CPB, 2020, Juniraming 2020 (link).
55
Zie Hoofdstuk 1.2 ‘S chuld zonder boete(n)’ in CPB,2019, Macro Economische Verkenning 2020 (link).

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 51 van 71

De overheidsconsumptie groeit dit jaar stevig, vooral door uitgaven in de tweede helft van het jaar. Het
volume van de overheidsconsumptie neemt dit jaar met 4,2% toe mede door de coronamaatregelen van het
kabinet. De uitgaven die voortvloeien uit deze maatregelen, vallen voor een groot deel in de tweede helft van
dit jaar. In de eerste helft van 2020 is sprake van een matige groei van de overheidsconsumptie, vooral doordat
door de coronacrisis een deel van de zorgvraag wegviel. Deze uitval wordt in de tweede helft van dit jaar meer
dan gecompenseerd door de geplande intensiveringen. Vooral de materiële aankopen stijgen sterk. In 2021 is
de groei van de overheidsconsumptie 1,7%. Dit komt met name door de stijging van de zorguitgaven.
De investeringen van de overheid nemen in volume met 3,3% en 9,2% toe in 2020 en 2021. Deze stijging
volgend jaar is toe te schrijven aan een minder grote onderuitputting, naar voren geschoven bouw- en
infrastructuurinvesteringen, en de investeringen uit het groeifonds.
Tijdens de coronacrisis neemt het kabinet discretionaire maatregelen ter ondersteuning van
automatische stabilisatie, waarvan het budgettair beslag mee ademt met de conjunctuur. Bovenop de
automatische stabilisatoren nam het kabinet op het moment dat de coronacrisis toesloeg, aanvullende
discretionaire maatregelen zoals de NOW en Tozo. Het kabinet wijkt daarmee af van het trendmatig
begrotingsbeleid. Tegelijkertijd ademt bij een aantal van deze discretionaire maatregelen het budgettair beslag
alsnog automatisch mee met de conjunctuur. Zo neemt het beroep op de NOW en Tozo automatisch af als de
omzet van ondernemingen toeneemt. Begrotingstechnisch past het kabinet deze discretionaire maatregelen
in door de kaders S en R aan te passen. Zo past het kabinet voor de NOW en Tozo en overige
coronamaatregelen het plafond Sociale Zekerheid aan met 19,4 mld euro in 2020 en 5,8 mld euro in 2021. Voor
de TOGS, TVL, financiële regeling OV, en aan zorg gerelateerde uitgaven en overige coronamaatregelen is het
uitgavenplafond Rijksbegroting aangepast met 12,4 mld euro in 2020 en 6,7 mld euro in 2021. Ook het
inkomstenkader wordt aangepast met 900 mln euro in 2020 om de budgettaire gevolgen van het Sofina-arrest
in te passen. De fiscale coronamaatregelen worden buiten het inkomstenkader geplaatst.
De overheidsschuld loopt zeer scherp op, maar blijft draaglijk. In de basisraming loopt de schuld op van
48,7% bbp in 2019 tot 60% bbp in 2020 en verder naar 62% bbp in 2021. In het tweedegolfscenario loopt de
schuld ultimo 2021 zelfs op tot 72% bbp. De scherpe stijging van de overheidsschuld in 2020 komt niet alleen
door het forse begrotingstekort, maar ook door de daling van het bbp (noemereffect) en door maatregelen die
direct de schuld beïnvloeden zonder een effect te hebben op het EMU-saldo (voornamelijk lening aan KLM en
belastinguitstel). De garanties in het steunpakket komen niet tot uiting in de overheidsschuld zolang de
schades zich niet in hogere mate materialiseren dan nu voorzien. In beide scenario’s blijft de overheidsschuld
onder het gemiddelde van de eurozone (figuur 3.2) en op ruime afstand van niveaus die in de literatuur als
risicovol worden aangemerkt. Uitkomsten van de meest recente schokproef voor de overheidsfinanciën laten
zien dat de overheidsschuld bij zeldzame, extreme schokken in korte tijd snel kan oplopen.56 In het geval dat
Nederland geconfronteerd wordt met een mondiale economische of financiële crisis, stijgt de schuld met
bijna 50% bbp. Daardoor beweegt de schuldquote in de schokproef naar niveaus waar het in het verleden
lastig(er) kon zijn de schuld te financieren. 57 Anders dan in het verleden is de rente nu, en vooruitkijkend,
historisch laag, waardoor een verhoging van de rente bij de huidige omstandigheden een beperkt effect heeft
op de financierbaarheid van de overheidsschuld.

56

Bij e e n schokproef gaat het om gebeurtenissen die zich zelden voordoen, waardoor het lastig er is dan normaal om in te schatten hoe
de ze gebeurte nissen doorwerken op de economie en de overheidsfinanciën. De onzekerheden bij een schokproef zijn daarom grote r
dan bij re g ulie re ramingen.
57
Zie E. We ste rhout, A. Trommelen en S. van Veldhuizen, 2020, Schokproef overheidsfinanciën 2020, CPB Achtergronddocument (link).

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 52 van 71

Tabel 3.2 Kerng egevens collectieve financiën, 2018-2021
2018

2019

2020

2021

% bbp
Bruto colle ctie ve uitgaven

42,8

42,4

50,3

48,3

Colle ctie ve lasten

38,8

39,3

38,0

38,7

Nie t-be lastingmiddelen

5,4

4,8

4,7

4,5

EMU-saldo

1,4

1,7

-7,6

-5,1

w.v. EMU-saldo lokale overheid

-0,2

-0,2

-0,2

-0,2

EMU-saldo structureel (EC-methode)

0,4

0,5

-4,7

-3,6

EMU-schuld

52,4

48,7

59,9

62,0

16,0

8,9

11,6

e uroce nt /m 3
Be ursprijs van TTF-g as

3.2

21,5

De raming en de begrotingsregels

Europese begrotingsregels beperken, ondanks de verslechtering van het (structurele) begrotingssaldo en
de overheidsschuld, het begrotingsbeleid momenteel niet. Vanwege de zware recessie als gevolg van de
corona-uitbraak hebben de ministers van Financiën de algemene ontsnappingsclausule uit het Stabiliteits- en
Groeipact geactiveerd. 58 Tot het moment dat de ministers van Financiën besluiten de clausule te deactiveren,
betekent dit dat de Europese Commissie geen actie onderneemt bij een afwijking van de regels over maximaal
begrotingstekort en schuld. In deze raming is verondersteld dat deactivering niet plaatsvindt tijdens de
ramingsperiode. 59 In de ramingsperiode ligt het Nederlandse begrotingssaldo onder het maximaal
begrotingstekort van 3% bbp en ligt de staatsschuld boven het Maastricht-plafond van 60%. Het structurele
begrotingssaldo, ofwel het begrotingssaldo gecorrigeerd voor tijdelijke maatregelen en conjuncturele
effecten, ligt met -4,7% bbp in 2020 en -3,6% bbp in 2021 onder de MTO van -0,5% bbp. De gecorrigeerde
overheidsuitgaven groeien met 15,6% dit jaar en met -5,0% volgend jaar en liggen daarmee onder de
normgroei.
Volgens de huidige inzichten zijn de uitgaven dit jaar lager en volgend jaar hoger dan de (aangepaste)
begrotingsplafonds. Volgens de huidige ramingen van de uitgaven en plafonds is dit jaar sprake van een
onderschrijding van de uitgaven onder de begrotingsplafonds met 1,8 mld euro. Volgend jaar is sprake van een
overschrijding van 2,7 mld euro. Bij het uitgavenplafond Rijksbegroting is sprake van een overschrijding van
2,7 mld volgend jaar. Deze overschrijding wordt verklaard door een verschillende fasering van een aantal
coronagerelateerde uitgaven in de raming (zoals schades als gevolg van garanties van leverancierskrediet, en
additionele uitgaven aan testcapaciteit). De onderschrijding bij het plafond Sociale Zekerheid dit jaar wordt
grotendeels verklaard door een lagere raming van de NOW in 2020. De overschrijding in 2021 wordt
voornamelijk verklaard door een hogere raming van de NOW in 2021. De onderschrijding bij het
uitgavenplafond Zorg wordt grotendeels verklaard door een neerwaartse bijstelling van de zorguitgaven
vanwege onderuitputting in eerdere jaren. De neerwaartse bijstelling werkt structureel door. 60 De hoogte van
de uitgavenplafonds worden gecorrigeerd voor loon- en prijsontwikkelingen en voor niet-beleidsmatige

58

Council of the EU, 2020, Statement of EU ministers of finance on the Stability and Growth Pact in lig ht of the COVID-19 crisis,
pe rsbericht, 23 maart (link); ministerie van Financiën, 2020, Verslag ingelaste Ecofinraad en Eurogroep 23 en 24 maart 2020 (link).
59
Zie ook dit FT-artike l.
60
Zie ook CPB, 2020, Ce ntraal Economisch Plan 2020 (link).

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 53 van 71

mutaties in de WW en de bijstand, zoals vastgelegd in de begrotingsregels bij de start van dit kabinet. 61
Daarnaast heeft het kabinet een aantal additionele plafondaanpassingen doorgevoerd om coronagerelateerde
uitgaven in te passen.
Tabel 3.3 Geg evens voor Europese begrotingsregels 2018-2021

EMU-saldo (% bbp)

2018

2019

2020

2021

1,4

1,7

-7,6

-5,1

EMU-saldo conjunctureel (EC-methode, % bbp)

1,0

1,1

-2,8

-1,4

EMU-saldo eenmalige en andere tijdelijke maatregele n (% bbp)

0,0

0,2

0,0

0,0

EMU-saldo structureel (EC-methode, % bbp)

0,4

0,5

-4,7

-3,6

Midde llang etermijndoelstelling structureel EMU-saldo (MTO) (% bbp)

-0,5

-0,5

-0,5

-0,5

Ge corrig e erde colle ctieve uitg aven (volume, %)

4,2

0,8

15,6

-5,0

Normg roei (maximale groei g ecorrig eerde collectie ve uitgaven)

3,8

3,4

4,3

-2,7

EMU-schuld

52,4

48,7

59,9

62,0

EMU-schuld plafond (a)

60,0

60,0

60,0

60,0

(a) De overheidsschuld dient minder dan 60% bbp te zijn, of dient in ie der geval met een twintig ste van het verschil met de 60%norm pe r jaar af te nemen.

Tabel 3.4 Overschrijding uitgavenplafonds in 2020 en 2021
2020

2021

mld e uro
Ove rschrijding

-1,8

w.v. Rijksbe groting

2,7

-0,2

2,7

Sociale ze kerheid

-0,5

0,6

Zorg

-1,1

-0,6

Het inkomstenkader wordt per saldo onderschreden. Bij het aantreden van het nieuwe kabinet is in de
Startnota voor de jaren 2018-2021 het inkomstenkader vastgesteld. 62 Het principe van het inkomstenkader is
dat budgettaire gevolgen van aanvullende beleidsmaatregelen (tarief- dan wel grondslagwijziging)
gecompenseerd moeten worden door andere inkomstenmaatregelen, opdat het (aangepaste) kader
cumulatief over de jaren 2018 tot en met 2021 sluit. Eind 2021 is er, zonder verdere besluitvorming, bij de
huidige raming per saldo sprake van een onderschrijding van 0,4 mld euro (tabel 3.5). Voor 2021 ramen zowel
het CPB als het kabinet stijgende zorgpremies. Geschoond voor de incidentele factoren 63 is de lastenstijging
die het CPB voorziet kleiner dan die van het kabinet, door een lagere raming van de zorguitgaven. Dit leidt tot
een onderschrijding. De overige beleidsmutaties leiden bij ongewijzigd beleid tot een
overschrijding van 0,1 mld euro.

61

Zie Startnota, ministerie van Financiën, 3 november 2018 (link).
Zie Startnota, 3 november 2018 (link).
63
He t be treft het effect op de premies van het wegwerken van te korten en overschotten in het zorgverzekeringsfonds, bijstellingen in
he t saldo verzekeraars en het verschil tussen de VWS-raming en de door verzekeraars vastgestelde nominale premie (thans rele vant
voor 2018 tot en met 2020). Deze incidente le effecten worden niet binnen het inkomstenkader gecompenseerd.
62

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 54 van 71

Tabel 3.5 Onderschrijding inkomstenkader 64
2018

2019

2020

2021

Cumulatie f
2018-2021

0,0

0,0

-0,1

-0,3

-0,4

w.v. be le idsmutaties (m.u.v. zorg )

0,0

0,0

-0,1

0,0

-0,1

w.v. zorg

0,0

0,0

0,0

-0,2

-0,2

mld e uro
Ove rschrijding inkomstenkader

3.3

Collectieve uitgaven

De collectieve uitgavenquote neemt dit jaar fors toe door het steun- en herstelpakket en de terugval van
het bbp (noemereffect). Vooral de overdrachten aan bedrijven nemen toe in 2020 door de NOW, de Tozo en
andere steunmaatregelen, zoals de TOGS en de TVL.65 De steunmaatregelen lopen af in de tweede helft van
volgend jaar, waardoor de collectieve uitgavenquote van 50,3% bbp dit jaar terugloopt tot 48,3% bbp volgend
jaar. Desondanks blijft dit hoog in historisch perspectief. De uitgaven onder het Kader Rijksbegroting nemen
dit en volgend jaar toe, onder meer door de extra uitgaven voor testcapaciteit, bron- en contactonderzoek, de
ontwikkeling van een vaccin en de extra bonus in 2020 en 2021 voor het zorgpersoneel. De werkgelegenheid
neemt in gewerkte uren in 2020 en 2021 met 1,3% en 2,1% toe. Dit is grotendeels toe te schrijven aan
intensiveringen die al vóór het uitbreken voor de coronacrisis door het kabinet zijn gepland. De
coronamaatregelen dragen verder bij aan de toename van de werkgelegenheid. De sinds maart genomen
maatregelen hebben naar schatting een opwaarts effect van ongeveer 1%-punt. De coronacrisis zelf drukt de
gewerkte uren, maar dit effect is minder fors dan in de marktsector.
De ontwikkeling van de collectieve zorguitgaven als percentage van het bbp wordt mede bepaald door de
daling van het bbp in 2020 en het herstel in 2021. De toename van de collectieve zorguitgaven als percentage
van het bbp wordt hierdoor versterkt (met 0,3%-punt) in 2020 en geremd (met 0,5%-punt) in 2021. Mede
hierdoor nemen de zorguitgaven als percentage van het bbp met 0,9%-punt toe in 2020 en dalen deze na
afronding met 0,1%-punt in 2021. De reële stijging van de collectieve zorguitgaven is gelijkmatiger met 4,0% in
2020 en 3,0% in 2021.66

64
He t kade r die nt cumulatie f over de kabinetsperiode te sluiten (laatste kolom). De over- of onderschrijdingen per jaar g even het
ve rloop over de tijd weer.
65
Vanwe g e de transitie van ProRail van bv naar zbo en doordat ProRail bv zal ophouden te bestaan per juli 2021 zal er voor een aantal
be lastingsoorte n (eenmalig ) afgere kend moete n worden met de Belastingdienst. Doordat ProRail voor deze eenmalig e afrekening zal
worde n gecompenseerd door het Rijk, is het totale effect op het EMU-saldo nul, zie de Kamerbrief (link). De overdracht van het Rijk
aan ProRail te r compensatie slaat neer in de post overdrachten aan bedrijven. De eenmalige compensatie heeft een effe ct op de bruto
colle ctie ve uitg avenquote van 0,9%-punt.
66
De colle ctie ve zorguitgaven stijg en in nominale termen met 5,7% in 2020 en met 4,5% in 2021.

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 55 van 71

Tabel 3.5 Collectieve uitgaven, 2018-2021
2018

2019

2020

2021

%bbp

2018

2019

2020

2021

mld e uro

Ope nbaar bestuur

8,9

9

10,7

10,2

68,6

72,6

84,0

83,6

Ve ilig he id

1,7

1,6

1,7

1,6

13,1

13,1

12,9

13,1

De fe nsie

1,0

0,9

1,1

1,1

7,7

7,6

8,5

8,9

Infrastructuur

1,2

1,2

1,3

1,5

9,7

9,7

10,2

12,2

Onde rwijs

5,0

5,0

5,2

5,1

38,9

40,2

41,0

41,9

Zorg

9,4

9,5

10,4

10,3

72,6

76,8

81,2

84,9

w.v. AWBZ/Wlz

2,5

2,6

2,9

3,1

19,6

21,4

22,9

25,4

Zvw

5,5

5,5

5,3

5,5

42,3

44,2

41,6

45,1

ove rig (o.a. Wmo)

1,4

1,4

2,1

1,7

10,7

11,2

16,7

14,4

Sociale ze kerheid

11,3

11,2

12,3

12,4

87,8

90,8

96,3

101,5

w.v. AOW/ANW

5,0

4,9

5,3

5,3

38,5

39,8

41,7

43,6

WW e n bijstand

1,5

1,4

1,5

1,7

11,9

11,3

11,9

14,1

arbe idsongeschiktheid

1,9

1,9

2,0

2,0

14,5

15,1

15,9

16,4

ove rig (o.a. zorg toeslag )

3,0

3,0

3,4

3,3

22,9

24,6

26,9

27,3

67

1,5

1,4

5,1

3,8

11,8

11,6

40,3

31,3

Inte rnationale samenwe rking

1,8

1,8

1,9

1,9

14,2

14,8

14,5

15,8

Ove rdrachte n aan bedrijve n

Re nte

0,9

0,8

0,6

0,4

6,9

6,2

4,7

3,7

Bruto colle ctie ve uitgaven

42,8

42,4

50,3

48,3

331,2

343,3

393,5

396,7

mutatie s in %
Re ë le bruto collectie ve uitgaven

2,1

0,7

12,7

-0,6

We rkg ele genheid sector overheid (a)

0,8

2,0

1,3

2,1

We rkg ele genheid bedrijfstak zorg (a)

2,3

3,7

-2,9

6,5

(a) Ge me ten in ure n.

De socialezekerheidsuitgaven worden sterk beïnvloed door de ontwikkeling van het bbp en het
oplopende aantal werkloosheids- en AOW-uitkeringen. Als percentage van het bbp nemen de uitgaven toe
van 11,2% bbp in 2019 naar 12,3% bbp in 2020 (tabel 3.5), om vervolgens verder te stijgen naar 12,4% bbp in
2021. Een eerste reden voor de forse stijging met 1,1% bbp in 2020 en de geringe stijging met 0,1% bbp in 2021
is het feit dat het bbp (de noemer) in 2020 daalt als gevolg van de coronacrisis en in 2021 naar verwachting
weer stijgt. De onderliggende ontwikkeling van de uitgaven verloopt veel gelijkmatiger dan de aandelen in het
bbp suggereren. Zowel in 2020 als in 2021 stijgt het aantal WW- en bijstandsuitkeringen, maar door de diverse
steunmaatregelen (zoals NOW en Tozo) is de oploop van de werkloosheid in 2020 nog relatief beperkt en in
2021 groter. Ook het aantal AOW-uitkeringen stijgt zowel in 2020 als 2021.

67

Vanwe g e de transitie van ProRail van bv naar zbo en doordat ProRail bv zal ophouden te bestaan per juli2021 zal er voor een aantal
be lastingsoorte n (eenmalig ) afgere kend moete n worden met de Belastingdienst. Doordat ProRail voor deze eenmalig e afrekening zal
worde n gecompenseerd door het Rijk, is het totale effect op het EMU-saldo nul, zie de Kamerbrief (link). De overdracht van het Rijk
aan ProRail te r compensatie slaat neer in de post overdrachten aan bedrijven. De eenmalige compensatie heeft een effe ct op de bruto
colle ctie ve uitg avenquote van 0,9%-punt.

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 56 van 71

Tabel 3.6 Uitkering svolumes en percentage uitkeringsgerechtigden, 2019-2021
2019

2020

2021

duize nden
Uitkeringsvolumes (a)
AOW

3127

3188

3265

ANW

23

21

20

Zie kte ve rzuim

422

413

415

Arbe idsongeschiktheid totaal

687

691

695

w.v. WAO/WIA/WAZ

482

486

485

205

205

210

We rkloosheidsuitkering

201

233

315

Participatie we t/IOAW/IOAZ

385

399

420

Totaal

4845

4945

5135

Actie ve n (b)

7267

7120

7130

I/a-ratio (c)

67

69

72

w.v. AOW

43

45

46

Ove rig

24

25

26

Wajong

(a) In duize nden (volle dige) uitkeringsjaren.
(b) He t arbeidsvolume exclusief zie kte verzuim, in duizenden arbeidsjare n.
(c) Pe rce ntage uitkeringsgerechtig den. Ratio van inactie ven ten opzichte van actieven, in procenten.

Het aantal werkloosheidsuitkeringen stijgt de komende jaren, zij het in 2020 nog relatief beperkt.
Weliswaar stijgt de werkloosheid nu al fors (zie paragraaf 2.6), maar op dit moment komt die stijging nog voor
een groot deel voor rekening van jongeren en flexwerkers, die relatief korte WW-rechten hebben. Mede
vanwege de steunmaatregelen wordt de grootste stijging van de WW pas in 2021 zichtbaar. De toenemende
werkloosheid zorgt ook voor een toename van het aantal bijstandsuitkeringen. Het AOW-volume stijgt de
komende twee jaar met ongeveer 140 duizend uitkeringen, vooral als gevolg van demografische
ontwikkelingen. Die toename is groter dan in voorgaande jaren, omdat in het Pensioenakkoord is
afgesproken de AOW-leeftijd in 2020 en 2021 niet te verhogen. Daar staat tegenover dat corona heeft geleid tot
extra sterfte onder ouderen, dus minder AOW-uitkeringen. Het feit dat ouderen de laatste jaren steeds langer
zijn gaan doorwerken, leidt verder tot een toename van de arbeidsongeschiktheid, met name in de IVA.

3.4 Collectieve lasten
De collectievelastendruk loopt in 2020 terug vanwege beleidsmaatregelen als reactie op de coronauitbraak maar stijgt weer in 2021. De belasting- en premieopbrengsten dalen in 2020 meer dan evenredig
mee met het bbp. Dit vertaalt zich in een collectievelastendruk van 38% bbp in 2020 ten opzichte van 39,3%
bbp in 2019 (figuur 3.4). In 2021 loopt het percentage op naar 38,7% bbp. De daling van de belasting- en
premieopbrengsten in 2020 is te verklaren door de bovenproportionele gevoeligheid van een aantal
belastinggrondslagen voor de economische terugloop en de contactbeperkende maatregelen. De afname
wordt versterkt door het effect van beleidsmaatregelen in 2020 en 2021, waarvan de fiscale coronamaatregelen
onderdeel zijn. Vooral de vennootschapsbelasting en dividendbelasting dalen sterk (tabel 3.7). Het herstel in
2021 is vooral ingegeven door de effecten van beleidsmaatregelen op de belastinginkomsten.

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 57 van 71

Het belastinguitstel heeft geen invloed op de collectievelastendruk. Ondernemers kunnen tot 1 oktober
uitstel van belasting of verlenging van betaling aanvragen. Het uitstel loopt eind dit jaar af. Daarna volgt een
terugbetalingsregeling waarbij de belastingschulden binnen twee jaar afgelost dienen te worden. Tot die tijd is
de invorderingsrente vrijwel nihil, terwijl de belastingrente wordt verhoogd tot 4%. De verschuiving van
kasontvangsten van 2020 naar 2021 en 2022 heeft geen invloed op het EMU-saldo. De onderliggende
transacties hebben immers betrekking op 2020, waardoor de ontvangsten voor het EMU-saldo aan dat jaar
worden toegerekend.
Beleidsmaatregelen hebben in 2020 een verlagend effect op de collectievelastendruk. Het gaat hierbij om
het moment waarop beleidsmaatregelen effect hebben op het EMU-saldo. Dit kan een ander moment zijn dan
inwerkingtreding van de lastenverlichting of -verzwaring zoals gemeten door de beleidsmatige
lastenontwikkeling. 68 In reactie op de corona-uitbraak zijn enkele fiscale maatregelen genomen, zoals de
verlaging van het gebruikelijk loon, btw-vrijstellingen voor zorggerelateerde goederen en diensten en het
mogelijk maken van een fiscale coronareserve in de vennootschapsbelasting. Daarnaast zijn beleidsbesluiten
uit voorgaande jaren doorgevoerd, zoals de verhoging van de algemene heffings- en arbeidskorting en de
invoering van het tweeschijvenstelsel.
In 2021 dragen beleidsmaatregelen bij aan een stijgende collectievelastendruk. De tijdelijke coronabelastingmaatregelen zijn dan uitgewerkt en de fiscale coronareserve in de vennootschapsbelasting valt vrij.
De omvorming van ProRail tot zelfstandig bestuursorgaan gaat gepaard met een eenmalige afrekening van
belastingen, waardoor de ontvangsten met 0,9% bbp stijgen. Daarnaast zorgen de stijging van het tarief op
niet-woningen en voor beleggers in de overdrachtsbelasting voor toenemende opbrengsten. Daartegenover
staat het verlagende effect op de inkomsten vanwege lastenverlichtingen in de loonheffing, de verlaging van
de overdrachtsbelasting voor starters en de eenmalige derving in de dividendbelasting als gevolg van de
uitspraak van het Hof van Justitie van de EU in de zaak Sofina.
Vanwege de corona-uitbraak blijft de groei van de heffingsgrondslagen achter bij de ontwikkeling van
het bbp. In 2020 komt dit door het meer dan evenredige effect van de economische terugloop en
contactbeperkende maatregelen op winsten, investeringen en consumptie. De arbeidsgerelateerde
belastinggrondslagen dalen eerst beperkt, daarna sneller. Het vertraagde effect op de lonen en
werkgelegenheid drukt daarmee het herstel van de belastingopbrengsten in 2021.

68

Zie M. Badir e n M. van Ke mpen, 2020, Herdefinië ring beleidsmatige lastenontwikkeling, CPB Achtergronddocument (link).

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 58 van 71

Tabel 3.7 Belasting - en premieontvangsten, 2019-2021
2019

2020

2021

nive au in % bbp
Loon- e n inkomensheffing

13,1

13,1

12,8

Pre mie s werknemersverzekeringen

3,4

3,6

3,5

Zvw-pre mie s

5,2

5,4

5,5

Ve nnootschapsbelasting (exclusief gas)

3,1

1,8

2,5

Be lasting en op productie en invoer

12,5

12,1

12,7

Ove rig e belastingen

2,0

1,9

1,8

Totaal

39,3

38,0

38,7

Ontwikke ling collectie velastendruk

-1,4

0,7

w.v. e ffe ct be leidsmaatregelen op EMU-saldo

-1,0

1,7

w.v. e ffe ct g rondslagontwikkeling op EMU-saldo

-0,4

-1,0

Fig uur 3.3 Collectievelastendruk daalt en herstelt

Bron: CPB (link).

Door lastenverlichtingen daalt de beleidsmatige lastenontwikkeling dit jaar en komend jaar. De
beleidsmatige lastenontwikkeling meet het effect van fiscale beleidsmaatregelen op de lasten van gezinnen,
bedrijven, de overheid en het buitenland. 69 Zowel gezinnen als bedrijven profiteren van een lastenverlichting
in 2020, terwijl de overheid en het buitenland een beperkte lastenverzwaring zien. In 2021 zien gezinnen een
lastenverlichting terwijl voor bedrijven per saldo een lastenverzwaring resteert.

69

De de finitie van de beleidsmatige lastenontwikkeling is sinds deze MEV herzien en is nu conceptueel vergelijkbaar met de eveneens
he rzie ne lastenontwikke ling van het ministe rie van Financië n. Zie M. Badir en M. van Kempen, 2020, Herdefiniëring beleidsmatig e
laste nontwikke ling, CPB Achtergronddocument (link).

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 59 van 71

Gezinnen profiteren in 2020 en 2021 per saldo van een lastenverlichting. De lastenverlichting van 3,9 mld
in 2020 en 1,6 mld in 2021 zit voornamelijk in het domein van de loon- en inkomensheffing en betreft vooral
maatregelen waartoe besloten is voor de corona-uitbraak. De voornaamste maatregelen zijn de invoering van
het tweeschijvenstelsel, de verhogingen van de arbeidskorting en de verhoging van de algemene
heffingskorting. Daarnaast krijgen gezinnen een lastenverlichting in de energiebelasting via een verhoogde
belastingteruggave uit het Klimaatakkoord. De Zvw-premies dalen in 2020 maar stijgen in 2021.De
tabaksaccijns stijgt in beide jaren. Inclusief de bij- en toeslagenontwikkeling (tabel 3.9 en paragraaf 3.5)
ervaren gezinnen een lastenverlichting, met een positief effect op de koopkracht.
Bedrijven ondervinden in 2020 een lastenverlichting van 0,6 mld euro, maar zien in 2021 een
lastenverzwaring van 1,1 mld euro. De lastenverlichting vindt zijn oorsprong gedeeltelijk in de fiscale
coronamaatregelen, zoals de verschillende btw-vrijstellingen op zorggerelateerde goederen en diensten en de
verlaging van het gebruikelijk loon in de inkomensheffing. Verdere lastenverlichting in 2020 vindt plaats in de
vorm van een lagere IAB-premie en verhuurderheffing. Daartegenover staat een lastenverzwaring door hogere
energielasten uit het Klimaatakkoord en door de per saldo hogere werknemerspremies. De hogere premies
raken ook de overheidswerkgevers. Dit jaar vindt tot slot een lastenneutrale verschuiving plaats van de
opgeheven sectorfondspremies naar de AWf-premie. In 2021 eindigen de incidentele fiscale
coronamaatregelen, wat een vrijwel spiegelbeeldig lastenverzwarend effect geeft. Daarnaast stijgt het tarief
van de overdrachtsbelasting voor niet-woningen en voor beleggers, gaat het tarief van de bankenbelasting
eenmalig omhoog en stijgen de Aof- en IAB-premies. Het effect wordt gedempt door de stimulering van
elektrische auto’s in de BPM in 2021.
Het buitenland wordt in beide jaren slechts beperkt geraakt door het lastenbeleid. In 2020 wordt
buitenlands afval in de Nederlandse afvalstoffenbelasting betrokken. De uitspraak in het Sofina-arrest en de
wetgeving in reactie daarop hebben wisselende effecten op de dividendbelasting. Daarnaast heeft de invoering
van de vliegbelasting in 2021 een beperkt lastenverzwarend effect.

Ontwikkeling als gevolg van de heffingsgrondslagen
De endogene belasting- en premieontvangsten nemen af in 2020 en 2021 (tabel 3.7). De endogene mutatie
van de belasting- en premieontvangsten toont de ontwikkeling van de heffingsgrondslagen (exclusief
beleidseffecten) ten opzichte van de macro-economische groei. De corona-uitbraak en de maatregelen in
reactie daarop hebben de winsten sterk doen dalen, waardoor de grondslag voor de vennootschapsbelasting
en dividendbelasting is gedaald. Omdat het effect vanuit de lonen en de werkgelegenheid op de
belastinggrondslag vertraagd intreedt, daalt de grondslag van de loonheffing en de premies in 2020 minder
dan de economische krimp. De gecombineerde effecten op de diverse belastingrondslagen zorgen voor een
daling van de endogene belasting- en premieontvangsten in 2020 en drukken het herstel van de ontvangsten
verder in 2021.

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 60 van 71

Tabel 3.8 Beleidsmatige lastenontwikkeling 2020 en 2021 in mld euro
2020

2021

mld e uro
Totaal g e zinnen, bedrijve n, overheid en buite nland

-4,4

-0,6

Gezinnen

-3,9

-1,6

Btw

-0,1

0,2

Tabaksaccijns

0,2

0,1

Ene rg ie belasting en opslag duurzame energ ie

-0,6

-0,1

Ove rdrachtsbelasting

0,0

-0,1

Loon- e n inkomensheffing

-3,2

-2,5

Zvw

-0,2

0,9

Ove rig g ezinnen

0,0

0,0

Bedrijven totaal

-0,6

1,1

-0,7

0,9

Btw

-0,2

0,2

Ene rg ie belasting en opslag duurzame energ ie

0,6

0,1

Ve nnootschapsbelasting

-0,1

0,1

Loon- e n inkomensheffing

-1,1

-1,1

Ove rdrachtsbelasting

0,0

0,9

Ve rhuurderheffing

-0,1

-0,2

BPM

-0,6

1,1

Banke nbelasting

0,0

0,2

Aof-pre mie

1,0

0,6

AWf-pre mie

1,2

-0,3

Se ctorpremie

-1,5

0,0

Zvw

-0,5

0,5

Ove rig bedrijve n

0,0

0,1

0,1

0,2

0,2

0,1

AWf-pre mie

0,1

0,0

Se ctorpremie

-0,1

0,0

Zvw

-0,1

0,1

Ove rig Overheid

0,0

0,0

Buitenland

0,1

0,0

Vlie g belasting

0,0

0,0

Divide ndbelasting

0,1

-0,1

Ove rig buite nland

0,0

0,0

Waarvan bedrijfsleven

Waarvan overheidswerkgever
Aof-pre mie

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 61 van 71

Tabel 3.9 Totale bij- en toeslagenontwikkeling 2020 en 2021 in mld euro
2020

2021

mld e uro
Totaal

1,0

0,4

Huurtoe slag

0,1

-0,0

Kinde rbijslag

0,0

0,0

Kinde ropvangtoeslag

0,0

0,1

Kindg e bonden budget

0,5

0,0

Zorg toe slag

0,4

0,3

3.5

Koopkracht

In 2020 en 2021 neemt de statische koopkracht van Nederlandse huishoudens toe, maar in een
uitzonderlijke situatie als de coronacrisis zeggen deze statische cijfers minder. Bij de statische
koopkrachtontwikkeling wordt uitgegaan van een onveranderlijke situatie waarin iedereen zijn werk behoudt
en er niets in de gezinsomstandigheden verandert. In tijden zoals de coronacrisis geldt dit voor een gedeelte
van de bevolking niet. Zij verliezen hun baan of hun omzet valt weg, zoals die van zelfstandigen. De gunstige
koopkrachtontwikkeling voor 2020 en 2021 geldt echter alleen voor het gedeelte van de bevolking dat niet
getroffen is door de gevolgen van de coronacrisis. Zij zien hun statische koopkracht stijgen met 2,2% in 2020
en met 0,8% in 2021.

In 2020 een koopkrachtstijging van 2,2%
De koopkrachtstijging in 2020 is het sterkst voor midden- en hogere inkomens en werkenden gaan er
meer op vooruit dan gepensioneerden en uitkeringsgerechtigden. De boxplot in figuur 3.5 laat zien dat er
sprake is van spreiding rondom de mediaan: de helft van de huishoudens heeft een koopkrachtstijging tussen
de 1,2% en 2,9%.De mediane koopkrachtstijging in de drie hoogste inkomensgroepen ligt rond de 2,5%, terwijl
die bij de 20% laagste inkomens 1,5% bedraagt. De hogere inkomensgroepen bestaan vooral uit werkenden,
die er in doorsnee 2,7% op vooruitgaan. Uitkeringsgerechtigden en gepensioneerden gaan er in doorsnee
respectievelijk 1,3% en 1,1% op vooruit.
De koopkrachtontwikkeling is toe te schrijven aan macro-economische ontwikkelingen en beleid. De
contractloonstijging voor werknemers bij bedrijven (markt en zorg samen) bedraagt in 2020 2,5%. Rekening
houdend met de inflatie (gemeten aan de hand van de cpi), is sprake van een reële loonstijging van bijna 1%.
De koopkracht van de gepensioneerden wordt gedrukt doordat de aanvullende pensioenen niet of nauwelijks
worden geïndexeerd. Daarnaast heeft beleid ook koopkrachteffecten. De belangrijkste koopkrachtverhogende
maatregelen zijn de aanpassingen aan de arbeidskorting en de verhoging van de algemene heffingskorting.
Een volledig overzicht van de beleidsmaatregelen met koopkrachteffecten in 2020 staat beschreven in de
Macro Economische Verkenning 2020.

In 2021 een koopkrachtontwikkeling van 0,8%
In 2021 gaan Nederlandse huishoudens er in doorsnee 0,8% op vooruit. De boxplot in figuur 3.5 en de
puntenwolk in figuur 3.4 laten zien dat er sprake is van spreiding rond de mediaan: de helft van de
huishoudens ervaart een koopkrachtstijging tussen de 0,3% en 1,4%. Voor een overzicht van alle
beleidsmaatregelen met koopkrachteffecten in 2021 verwijzen we naar de bijlage van dit hoofdstuk.

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 62 van 71

De koopkrachtstijging is het sterkst voor de middeninkomens. De mediane koopkrachtstijging van de
tweede, derde en vierde 20%-groep ligt rond de 1%, terwijl de huishoudens met de 20% laagste inkomens en
die met de 20% hoogste inkomens een koopkrachtstijging rond de 0,7% hebben. Beleid en macroeconomische ontwikkelingen spelen hierin een rol. De middeninkomens hebben vooral voordeel van de
verhogingen van de algemene heffingskorting, de arbeidskorting en het verhogen van het heffingsvrije
vermogen in box 3. Verder hebben zij voordeel van de verlaging van het eerste tarief van het
tweeschijvenstelsel. De hogere inkomens profiteren ook van de bijstelling van de arbeidskorting en het
tweeschijvenstelsel, maar hebben minder voordeel van de verhoging van de algemene heffingskorting. Ook
heeft de stijging van de nominale zorgpremie in de Zvw met 65 euro ongunstige effecten op huishoudens die
geen recht hebben op zorgtoeslag (vaak de midden- en hogere inkomens). De lage inkomens profiteren wel
van de verhoging van de algemene heffingskorting en de zorgtoeslag.
Werkenden gaan er in 2021 meer op vooruit dan gepensioneerden en uitkeringsgerechtigden. Werkenden
gaan er in doorsnee 1,2% op vooruit, terwijl gepensioneerden en uitkeringsgerechtigden er in doorsnee
respectievelijk 0,4% en 0,5% op vooruitgaan. De gemiddelde contractloonstijging voor werknemers bij
bedrijven bedraagt in 2021 1,4%. Rekening houdend met de inflatie (gemeten aan de hand van de cpi), is er
sprake van een reële loondaling van 0,1%.
Een belangrijk deel van de verschillen tussen deze groepen wordt verklaard door voorgenomen beleid.
Voor werkenden zijn de verhoging van de arbeidskorting en de verlaging van het eerste tarief van het
tweeschijvenstelsel gunstig, maar de versnelde verlaging van de zelfstandigenaftrek werkt nadelig op de
koopkracht van zelfstandigen. Uitkeringsgerechtigden en gepensioneerden hebben relatief veel voordeel van
de verhoging van de algemene heffingskorting, maar werkenden ervaren hierdoor ook een
koopkrachtstijging. Gepensioneerden hebben voordeel van een verhoging van de ouderenkorting met 55
euro, maar hebben nadeel van de beperkte indexering en kortingen op aanvullend pensioen.
Bijstandsgerechtigden hebben nadeel van de jaarlijkse beleidsmatige verlaging van de bijstand via
aanpassingen in de berekeningen van het minimumloon.
Het voorgenomen beleid is gunstig voor gezinnen met kinderen. In doorsnee gaan huishoudens met
kinderen er in 2021 1,0% op vooruit. Zij hebben voordeel van de verhoging van het bedrag in het
kindgebonden budget vanaf het derde kind. De kans op armoede onder kinderen in grote gezinnen wordt
hierdoor verlaagd. Wel hebben gezinnen met kinderen nadeel van de verlaging van het maximale bedrag aan
inkomensafhankelijke combinatiekorting. Dit treft huishoudens met een hoger inkomen.
Enkele langzaam ingroeiende maatregelen met betrekking tot de woningmarkt veroorzaken ook
beperkte koopkrachteffecten. Huiseigenaren die geen of een kleine eigenwoningschuld hebben,
ondervinden nadeel van de jaarlijkse beperking van de aftrekpost geen of geringe eigenwoningschuld (‘Wet
Hillen’). Ook hebben huiseigenaren met een hypotheek nog beperkt nadeel van de beperking van de
hypotheekrenteaftrek. Dit is ongunstig voor huiseigenaren met een belastbaar inkomen boven het
aangrijpingspunt van het toptarief. Hiertegenover staat het koopkrachtvoordeel dat het eigenwoningforfait
met 0,15%-punt wordt verlaagd tijdens deze kabinetsperiode, met dit jaar een verlaging van 0,05. Het per saldo
koopkrachteffect zal afhangen van de WOZ-waarde en de hypotheekschuld van het huishouden.
Tot slot heeft een aantal maatregelen invloed op de koopkracht van huishoudens via de inflatie. Het gaat
hier om een beperkte verlaging van de energiebelasting die de inflatie drukt. Ook geldt in 2021 een verplichte
huurverlaging. Deze huurverlaging komt tot uiting in de koopkracht via de inflatie.

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 63 van 71

Fig uur 3.4 Koopkrachtontwikkeling in 2021 70

70

De fig uur toont de koopkrachtontwikke ling voor alle huishoudens. De drie lijnen geven de medianen per inkomensbron weer.

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 64 van 71

Fig uur 3.5 Koopkrachtontwikkeling in 2020 en 2021

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 65 van 71

Bijlage A: Beleidsuitgangspunten 2020 en
2021
Bijstelling beleidsuitgangspunten 2020
De beleidsuitgangspunten voor 2019 zijn sinds de juniraming aangepast.
De EU-afdrachten zijn neerwaarts bijgesteld doordat het nieuwe akkoord over de Europese begroting is
verwerkt. Nederland behoudt de korting op de afdrachten. In de vorige ramingen was technisch verondersteld
dat deze kortingen zouden vervallen;
De uitgaven onder het kader Rijksbegroting zijn opwaarts bijgesteld door extra uitgaven voor
vaccinontwikkeling en de bonus van 1000 euro per persoon voor het zorgpersoneel. Daarnaast is de
Tegemoetkoming Vaste Lasten (TVL) met negen maanden verlengd, wat een opwaarts effect op de uitgaven
onder het kader Rijksbegroting van 0,4 mld euro in 2020. Ook is extra geld uitgetrokken voor lokale overheden
om de schade als gevolg van de coronacrisis te dekken. De uitgaven onder het kader Rijksbegroting nemen
verder toe door diverse maatregelen in het kader van corona met een relatief klein budgettair bedrag.

Beleidsuitgangspunten 2021
De EU-afdrachten zijn neerwaarts bijgesteld doordat het nieuwe akkoord over de Europese begroting is
verwerkt. Nederland behoudt de korting op de afdrachten. In de vorige ramingen was technisch verondersteld
dat deze kortingen zouden vervallen.
De uitgaven onder het kader Rijksbegroting zijn opwaarts bijgesteld door extra uitgaven voor
vaccinontwikkeling en de bonus van 500 euro per persoon voor het zorgpersoneel. Ook de Tegemoetkoming
Vaste Lasten (TVL) wordt met negen maanden verlengd, wat resulteert in een opwaarts effect op de uitgaven
onder het kader Rijksbegroting van 1,3 mld euro. Verder worden het steunpakket voor de cultuursector en de
compensatie voor de OV-beschikbaarheidsvergoeding verlengd, wordt extra geld gereserveerd voor de
stoppersregeling van nertsenfokkerijen en wordt 0,3 mld euro voor een fonds ter ondersteuning van de
solvabiliteitspositie van het Nederlandse bedrijfsleven gereserveerd. Verder worden de uitgaven onder het
kader Rijksbegroting verhoogd door de inzet van Sociaal Flankerend beleid.
De investeringen van de overheid worden versneld. Het gaat hier vooral om onderhoud van infrastructuur,
bijvoorbeeld onderhoud van spoor- en waterwegen en maatregelen om de veiligheid van (fiets-)infrastructuur
te verbeteren, bouwinvesteringen, versnelling van de woningbouwimpuls en verduurzaming van
Rijksvastgoed. Ook wordt een reservering gemaakt voor het investeringsfonds in 2021. Dit fonds dient om de
investeringen in Nederland te stimuleren.
Het kabinet heeft besloten tot een Baangerichte Investeringskorting (BIK). De BIK laat ondernemers een
percentage van de gedane investeringen in mindering brengen op de loonheffing. Dit wordt gezien als een
loonkostensubsidie en is geboekt als een hogere uitgave .
Binnen het kader sociale zekerheid worden de ontwikkelingen gedomineerd door de steunmaatregelen n.a.v.
de coronacrisis. In totaal wordt naar verwachting 21,9 mld euro uitgegeven aan NOW-steun, waarvan 18,6 mld
in 2020 en 3,3 mld in 2021. In vergelijking met de juniraming is sprake van een stijging, die het saldo is van
twee grote, tegen elkaar inwerkende bijstellingen. De uitgaven aan de NOW-2 vallen 2,5 mld euro lager uit dan
bij juniraming verwacht, maar daartegenover staat de introductie van de nieuwe steunmaatregelen uit de
augustusbesluitvorming (NOW-3) die in totaal 6,1 mld euro bedraagt, waarvan 2,8 mld in 2020 en 3,3 mld in
2021. Aan directe inkomenssteun voor zelfstandigen via de Tozo-regeling wordt in totaal 4,0 mld euro

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 66 van 71

uitgegeven, waarvan 3,6 mld in 2020 en 0,4 mld in 2021. Ook hier is sprake van een opwaartse bijstelling naar
aanleiding van de verlenging van de Tozo-regeling uit de augustusbesluitvorming (Tozo-3) ter waarde van 0,25
mld in 2020 en 0,4 mld in 2021.
In de collectief gefinancierde zorg onder plafond Zorg wordt per saldo 0,0 mld euro omgebogen in 2021.
Tegenover per saldo intensiveringen van in totaal 0,5 mld euro in de Wlz en 0,1 mld euro in de
begrotingsgefinancierde zorg staan per saldo ombuigingen van in totaal 0,6 mld euro in de Zvw.
In de Wlz leidt het kwaliteitskader verpleeghuiszorg tot een intensivering van 0,6 mld euro. Zie ook het kader
‘De invoering van het kwaliteitskader verpleeghuiszorg’ in de Macro Economische Verkenning 2018.
Hiertegenover staat een afloop van de extra uitgaven vanwege corona van 0,1 mld euro.
In de Zvw leiden diverse maatregelen op het gebied van genees- en hulpmiddelen tot een ombuiging van 0,2
mld euro in 2021. Verder leidt de afloop van de extra uitgaven vanwege corona tot een daling van de uitgaven
van 0,4 mld euro.
Door een verandering in de criteria om toegang te krijgen tot de Wlz krijgt een groep vanuit de Wmo (m.n.
Beschermd Wonen) toegang tot de Wlz. Dit betekent een financieringsschuif van de Wmo naar de Wlz van 0,5
mld euro.
De stijging van de totale lasten voor gezinnen en bedrijven in 2021 als gevolg van de Zvw-premies bedraagt 1,9
mld euro (zie tabel A.1). In totaal moet de opbrengst van de lastendekkende Zvw-premies met 2,6 mld euro
toenemen. Hiervan komt 0,7 mld euro door stijgende grondslagen; de resterende 1,9 mld euro wordt
opgehaald met tariefsverhogingen. De 2,6 mld euro hogere benodigde Zvw-premieopbrengsten komen vooral
door 1,6 mld euro hogere Zvw-uitkeringen. Verder verbetert het saldo van het zorgverzekeringsfonds in 2021
met 1,7 mld euro. 71 Het saldo van de zorgverzekeraars verslechtert met 0,6 mld euro.
Tabel A.1 Opbouw totale lastenontwikkeling Zvw-premies
Bijdrag e aan premieontwikkeling 2020-2021
mld e uro
Hog e re Zvw-uitkeringen en continuïteitsbijdragen

1,6

Rijksbijdrag e kinderen

-0,1

Saldo Zorg verze keringsfonds

1,7

Saldo zorg verzekeraars

-0,6

Hog e re benodig de Zvw-premie opbrengst

2,6

Waarvan g rondslagontwikkeling Zvw

0,7

Waarvan laste nontwikkeling Zvw

1,9

Beleid in 2021 dat gunstig is voor de koopkracht:
•

De algemene heffingskorting wordt verhoogd. De maximale korting gaat omhoog met 82 euro. Het
afbouwpercentage voor midden- en hogere inkomens gaat hierdoor omhoog van 5,7% naar 6,0%. Deze
maatregel is gunstig voor personen met een belastbaar inkomen onder het aangrijpingspunt van het
toptarief (68,5 dzd euro).

71

In 2020 was een verslechtering van het saldo van het zorgverze keringsfonds (en daarmee een hogere uitkering aan verzekeraars)
mog elijk dankzij overschotten van het zorg verzekeringsfonds uit e erdere jare n. In 2021 zijn de overschotten afgebouwd, zodat dit niet
nog maals optreedt. Ten opzichte van 2020 verbetert het saldo van het zorgverzekeringsfonds hierdoor in 2021.

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 67 van 71

•

•
•

De arbeidskorting wordt verhoogd. De arbeidskorting kent drie opbouwtrajecten. Bij een (persoonlijk)
arbeidsinkomen van 10,1 dzd euro gaat de korting met 179 euro omhoog. Bij een arbeidsinkomen van 21,8
dzd euro gaat de korting met 184 euro omhoog. Bij een arbeidsinkomen van 35,7 dzd euro gaat de korting
met 324 euro omhoog. Deze aanpassingen zijn gunstig voor personen met een arbeidsinkomen lager dan
105,7 duizend euro.
De maximale ouderenkorting wordt verhoogd met 55 euro. Dit is gunstig voor gepensioneerden.
Het bedrag in het kindgebonden budget vanaf het derde kind wordt verhoogd met 544 euro. Dit is gunstig
voor huishoudens met drie of meer kinderen.

•

Het verlagen van het eerste tarief van het tweeschijvenstelsel in de inkomstenbelasting naar 37,1% is
relatief gunstig vooral voor de lagere en middeninkomens.

•

Het heffingsvrije vermogen wordt verhoogd naar 50.000 euro per persoon en 100.000 euro voor partners.
Dit is gunstig voor huishoudens met een vermogen boven dit bedrag.

•

Het eigen risico in de Zvw wordt bevroren op het niveau van 2019 (385 euro). Dit is gunstig voor personen
die het eigen risico volmaken.

•

Het EWF-tarief wordt verlaagd met 0,05%. Dit is gunstig voor huishoudens met een eigen woning.

Beleid in 2021 dat ongunstig is voor de koopkracht:
•
•
•
•
•

•
•
•
•
•
•

•

De zelfstandigenaftrek wordt niet geïndexeerd en daarbovenop verlaagd met 360 euro. Dit is ongunstig
voor personen die werkzaam zijn als zelfstandige en voldoen aan de criteria voor de zelfstandigenaftrek.
Het maximale bedrag aan inkomensafhankelijke combinatiekorting wordt verlaagd met 113 euro. Dit is
ongunstig voor huishoudens met kinderen met een inkomen boven de 29,7 dzd euro.
Het maximale aftrektarief voor aftrekposten wordt verlaagd van 46% naar 43%. Dit is ongunstig voor
personen met een belastbaar inkomen boven het aangrijpingspunt van het toptarief (van 68,5 dzd euro).
De beperking van de aftrek geen of geringe eigen woningschuld (‘Wet Hillen’) is ongunstig voor
woningbezitters zonder of met een beperkte eigenwoningschuld.
Sinds 2012 wordt de dubbele algemene heffingskorting in het referentieminimumloon voor de bijstand
afgebouwd, hetgeen een verlagend effect heeft op de uitkeringshoogte (en dat geldt ook voor aan de
bijstand gerelateerde regelingen zoals de Toeslagenwet). In 2021 bedraagt de afbouw 3,75%-punt.
De beperking van de overdraagbaarheid van de algemene heffingskorting aan de partner met inkomen is
ongunstig voor alleenverdieners voor wie de partner zonder inkomen geboren is na 1963.
De overdraagbaarheid van de arbeidskorting en van de inkomensafhankelijke combinatiekorting wordt
beperkt. Dit is ongunstig voor personen waarin de minstverdienende partner een klein inkomen heeft.
De verhoging van het normpercentage van de zorgtoeslag is nadelig voor alle huishoudens die de
zorgtoeslag ontvangen.
De jaarlijkse verhoging van het afbouwpercentage van de zorgtoeslag is nadelig voor alle huishoudens die
niet de maximale zorgtoeslag ontvangen.
Het bevriezen van het aangrijpingspunt van het toptarief op het niveau van 2019 is ongunstig voor
huishoudens met een inkomen boven dit punt.
Het aangrijpingspunt van de tweede schijf in het drieschijvenstelsel voor gepensioneerden wordt beperkt
geïndexeerd (75%) voor personen geboren na 1945. Dit is ongunstig voor gepensioneerden die na 1945 zijn
geboren.
De aflossingseis om in aanmerking te komen voor hypotheekrenteaftrek is ongunstig voor
woningbezitters met een hypotheek die is afgesloten na 2013.

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 68 van 71

Verklaring van afkortingen
ANW
Aof
AOW
AWBZ
AWf

Algemene Nabestaandenwet
Arbeidsongeschiktheidsfonds
Algemene Ouderdomswet
Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten; vervallen en per 1-1-2015 vervangen door Wlz
Algemeen Werkloosheidsfonds

bbp
BMKB
btw

Bruto binnenlands product
Borgstelling MKB Kredieten
Omzetbelasting volgens het stelsel van heffing over de toegevoegde waarde

CBS
CPB
cpi

Centraal Bureau voor de Statistiek
Centraal Planbureau
Consumentenprijsindex

DNB

De Nederlandsche Bank

EC
Europese Commissie
ECB
Europese Centrale Bank
EIB
Europese Investeringsbank. Of: Economisch Instituut voor de Bouwnijverheid
EMU
Economische en Monetaire Unie
EU
Europese Unie
Eurostat Statistisch bureau van de Europese Unie
EWF
Eigenwoningforfait
hicp

Harmonised Index of Consumer Prices; de geharmoniseerde consumentprijsindex

IBO
ICT
IOAW
IOAZ

Interdepartementaal Beleidsonderzoek
Informatie- en communicatietechnologie
Wet inkomensvoorziening oudere en gedeeltelijk arbeidsongeschikte werkloze werknemers
Wet inkomensvoorziening oudere en gedeeltelijk arbeidsongeschikte gewezen zelfstandigen

LISS
LTV

Langlopende Internet Studies voor de Sociale wetenschappen
Loan-to-value ratio; van belang voor de maximale hoogte van een hypotheeklening

MEV
mkb
mld
mln
MTO

Macro Economische Verkenning
Midden- en kleinbedrijf
Miljard
Miljoen
Medium-term objective; middellangetermijndoelstelling voor het overheidstekort in het kader van
de Europese begrotingsregels

NOW

Tijdelijke Noodmaatregel Overbrugging voor Werkgelegenheid

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 69 van 71

OECD
OV

Organization for Economic Co-operation and Development; Engelstalige naam voor de OESO
Openbaar vervoer

pfas
PEPP
RRF

Poly- en perfluoralkylstoffen
Pandemic Emergency Purchase Program
Recovery and Resilience Facility

SCP

Sociaal en Cultureel Planbureau

Tozo
TTF
TVL

Tijdelijke overbruggingsregeling zelfstandig ondernemers
Title Transfer Facility, markt voor vraag en aanbod van aardgas
Tegemoetkoming Vaste Lasten

UWV

Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen

VK
vpb
VPL
VS

Verenigd Koninkrijk
Vennootschapsbelasting
Wet aanpassing fiscale behandeling VUT/prepensioen en introductie levensloopregeling
Verenigde Staten

Wajong Wet arbeidsongeschiktheidsvoorziening jonggehandicapten
WAO
Wet op de Arbeidsongeschiktheidsverzekering
WAZ
Wet Arbeidsongeschiktheidsverzekering Zelfstandigen
WIA
Wet werk en inkomen naar arbeidsvermogen
Wlz
Wet langdurige zorg
Wmo
Wet maatschappelijke ondersteuning
WRR
Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid
WW
Werkloosheidswet
Zvw

Zorgverzekeringswet

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 70 van 71

Bijlagen
De bijlagen bij de Macro Economische Verkenning 2021 en de Middellangetermijnverkenning 2022-2025 zijn
digitaal beschikbaar op de website van het CPB (link).
De cijfers in de hierna volgende tabellen sluiten aan bij de Nationale rekeningen 2019 van het CBS. In de cijfers
is de Nationale rekeningen 2015 revisie verwerkt. De cijfers voor de jaren 1995-2019 zijn gebaseerd op CBSinformatie na revisie zoals deze in juni 2020 op Statline is gepubliceerd, aangevuld met CPB-interpolaties en
door het CPB gemaakte inschattingen met behulp van ontwikkelingen van vóór de revisie. Alle cijfers van voor
1995 dateren van vóór de revisie 2015, hierdoor is er vooralsnog sprake van een revisiebreuk in de tijdreeksen.
Deze breuk is zichtbaar gemaakt door in de tijdreeksen het jaar 1995 zowel vóór als na revisie op te nemen.
De volgende bijlagen zijn beschikbaar:
1
2
3
4.1
4.2
4.3
4.4
4.5
4.6
4.7
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16A
16B
17
18A
18B

Kerngegevens voor Nederland, 1970-2025
Aanvullende kerngegevens Nederland, 1970-2025
Kerngegevens wereldeconomie en externe data voor Nederland, 1970-2025
Middelen en bestedingen 2019 (mld euro, mutaties per jaar in %)
Middelen en bestedingen 2020 (mld euro, mutaties per jaar in %)
Middelen en bestedingen 2021 (mld euro, mutaties per jaar in %)
Middelen en bestedingen 2022 (mld euro, mutaties per jaar in %)
Middelen en bestedingen 2023 (mld euro, mutaties per jaar in %)
Middelen en bestedingen 2024 (mld euro, mutaties per jaar in %)
Middelen en bestedingen 2025 (mld euro, mutaties per jaar in %)
Middelen en Bestedingen, mutaties, 1970-2025
Middelen en Bestedingen, niveaus in lopende prijzen, 1970-2025
Consumptie, inkomen en besparingen van huishoudens en investeringen, 1970-2025
Nederlandse invoer en uitvoer, 1970-2025
Prijzen, lonen en koppeling, 1970-2025
Kerngegevens arbeidsmarkt, 1970-2025
Kerngegevens collectieve financiën, naar functie, 1970-2025
Kerngegevens collectieve sector, uitgaven en inkomsten, 1970-2025
Belasting- en premieontvangsten, 2000-2025
Sociale zekerheid, 1970-2025
Belasting- en premietarieven, 2001-2025
Nominaal besteedbare inkomens, 2020 en 2021
Nominaal besteedbare inkomens, 2022
Koopkracht, wig, lonen en sociale lasten, 1970-2025
Statische koopkrachtontwikkeling per jaar, 2020 en 2021
Statische koopkrachtontwikkeling per jaar, 2022-2025

RAMING – Macro Economische Verkenning 2021

Pag ina 71 van 71