2014D19685

INBRENG VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Binnen de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken bestond bij vier
fracties de behoefte de Ministers van Defensie en van Buitenlandse Zaken
enkele vragen en opmerkingen voor te leggen inzake de brief van de
Minister van Defensie over uitspraken van voormalige drone-piloot over
gebruik van Nederlandse inlichtingen bij Amerikaanse drone-aanvallen
(Kamerstuk 33 750 X, nr. 57).
De voorzitter van de commissie,
Eijsink
De griffier van de commissie,
Van Toor

nds-tk-2014D19685

1

Inbreng VVD-fractie
De leden van de VVD-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de reactie van het kabinet op de uitspraken van een Amerikaanse
voormalige dronepiloot in NRC-Handelsblad en het programma Zembla
dat het ondenkbaar is dat Nederlandse inlichtingen over Somalië niet
door Amerikanen zijn gebruikt bij drone-aanvallen. De leden van deze
fractie zijn van mening dat het kabinet hiermee voldoende helderheid
heeft verschaft en hebben om die reden geen verdere vragen.
Inbreng van de SP-fractie
De leden van de SP-fractie maken zich al geruime tijd grote zorgen om
mogelijke Nederlandse betrokkenheid bij schendingen van het internationaal recht door, met name, Amerikaanse targeted killings – vooral in
Pakistan, Jemen en Somalië. Het staat buiten kijf dat de Verenigde Staten
geregeld het internationaal recht schenden door drone-aanvallen in deze
landen, die veel burgerdoden maken en bovendien niet zelden contraproductief zijn omdat meer vijanden worden gecreëerd dan er worden
uitgeschakeld. De leden van de SP-fractie vinden dat Nederland niet aan
deze illegale praktijken bij moet dragen door het delen van inlichtingen of
anderszins. De uitlatingen van de oud-dronepiloot, maar ook eerdere
berichten in de media en het recente algemeen overleg over drones,
zetten grote vraagtekens bij de mogelijke Nederlandse betrokkenheid
hierbij.
De leden van de SP-fractie begrijpen heel goed dat internationale
samenwerking in de inlichtingenwereld van groot belang is. Het
doorsnijden van banden met buitenlandse diensten kan heel schadelijke
gevolgen hebben en is daarom onwenselijk. Maar er ligt wel een grens.
Samenwerking die leidt tot betrokkenheid bij het schenden van internationaal recht is zo’n grens. Als daar sprake van is, moeten maatregelen
worden genomen. Is het kabinet het daarmee eens?
Naar aanleiding van de uitlatingen van oud-dronepiloot Brandon Bryant
dat het ondenkbaar is dat Nederlandse inlichtingen niet zijn gebruikt bij
Amerikaanse drone-aanvallen in Somalië, stelt de Minister van Defensie
dat er geen aanleiding is om terug te komen op eerdere uitspraken, onder
meer dat Nederland niet meewerkt aan illegale targeted killings. De leden
van de SP-fractie hechten grote waarde aan de uitlatingen van de
oud-dronebestuurder en hebben de nodige vragen over de stellige reactie
van de Minister. Is er contact gezocht met de voormalig dronepiloot om
een beter beeld te krijgen van zijn ervaringen? Is hierover opheldering bij
de Amerikaanse autoriteiten gevraagd? Zo nee, waarom niet? Ziet het
kabinet de uitlatingen van meneer Bryant als een aanwijzing dat Nederlandse inlichtingen mogelijk gebruikt worden voor illegale targeted
killings? Zo nee, waarom niet en wat zou dan wel als aanwijzing van
betrokkenheid worden opgevat?
Zeer ongemakkelijk vinden de leden van de SP-fractie het dat de Minister
van Defensie tijdens het algemeen overleg over drones stelde dat het
delen van Nederlandse inlichtingen die uiteindelijk gebruikt worden voor
illegale targeted killings, niet wordt opgevat als meewerken aan schendingen van het internationaal recht. Deze leden vragen of toegelicht kan
worden wat in deze context dan wel wordt opgevat als meewerken aan
illegale targeted killings? Hoe wordt dit gedefinieerd?
De leden van de SP-fractie hebben de indruk dat de motie-Van Bommel
(Kamerstuk 33 750-V, nr. 21) over het delen van inlichtingen niet wordt
uitgevoerd. In de motie wordt duidelijk verzocht om expliciet als

2

voorwaarde voor het delen van inlichtingen te stellen dat deze niet
gebruikt mogen worden voor illegale targeted killings, maar onduidelijk
blijft hoe hieraan tegemoet gekomen wordt. Kan daarom nader toegelicht
worden hoe verzekerd wordt dat Nederlandse inlichtingen niet gebruikt
worden, direct dan wel indirect, voor illegale targeted killings? Kan ook
uitgelegd worden of er in de huidige wetgeving iets in de weg staat om
aan de ontvanger expliciet als voorwaarde te stellen dat Nederlandse
inlichtingen niet gebruikt mogen worden voor illegale targeted killings?
Gesteld wordt dat het beleid van het kabinet is dat Nederland niet
meewerkt aan een eventueel verzoek van een ander land om informatie of
een bijdrage in andere zin als er aanwijzingen zouden zijn dat
medewerking van Nederland zou leiden tot een handeling die in strijd is
met het internationaal recht. De leden van de SP-fractie vragen naar
aanleiding hiervan of de afgelopen jaren weleens een verzoek tot
medewerking is geweigerd? Kan ook toegelicht worden waarom dit was?
Herhaaldelijk is van de zijde van het kabinet gesteld dat als zou blijken dat
een buitenlandse partner aantoonbaar illegale targeted killings uitvoert,
waarvoor ook Nederlandse informatie wordt gebruikt, dit mogelijk
gevolgen voor de samenwerking kan hebben. De leden van de SP-fractie
vernemen graag welke mogelijkheden het kabinet heeft om te achterhalen
of Nederlandse informatie hiervoor wordt gebruikt? Worden deze
mogelijkheden ook benut? Is al eens de samenwerking met een
partnerland opnieuw beoordeeld omdat er sprake was van mogelijke
Nederlandse betrokkenheid bij schendingen van het internationaal recht?
Zo ja, welke gevolgen had dit toen? Of moet hier de conclusie zijn dat
vanwege de werkwijze van de inlichtingendiensten – met name het
gegeven dat het niet gebruikelijk is dat diensten elkaar melden of
informatie ook voor andere doeleinden wordt gebruikt – het de facto
onmogelijk is te constateren dat Nederlandse informatie wordt gebruikt
voor illegale handelingen? Graag een toelichting?
De leden van de SP-fractie vernemen graag of Nederland, naast inlichtingen over Somalië, ook inlichtingen verzamelt en deelt over landen waar
de Verenigde Staten illegale drone-aanvallen uitvoeren, zoals Pakistan en
Jemen? Worden ook inlichtingen gedeeld die Nederland verzamelt over
Afghanistan, waar ook veel drone-aanvallen worden uitgevoerd?
De leden van de SP-fractie hebben uit eerdere antwoorden op schriftelijke
vragen begrepen dat er een constante uitruil van inlichtingen is tussen de
VS en Nederland in verschillende fora, zoals bijvoorbeeld SHADE. Deze
uitwisseling gebeurt niet alleen in het kader van de samenwerking van de
inlichtingendiensten maar ook via gedetacheerde stafofficieren in
verschillende internationale hoofdkwartieren en in zogenaamde fusion
centres. Kan het kabinet een overzicht geven van alle fora, formeel en
informeel, waaraan door Nederland wordt deelgenomen en waar
inlichtingen worden uitgewisseld? Daarbij bedoelen de leden van de
SP-fractie zowel de informatie die valt onder de Wet op de Inlichtingen- en
Veiligheidsdiensten als de inlichtingen die daar niet onder vallen. Ook
denken deze leden hierbij aan internationale uitwisselingsfora die buiten
de krijgsmachtonderdelen vallen, zoals bijvoorbeeld de Koninklijke
Marechaussee, de immigratiedienst en de politie.
Herhaaldelijk is beweerd dat het kabinet niet beschikt over aanwijzingen
dat Nederlandse inlichtingen zijn gebruikt voor handelingen die in strijd
zijn met het internationaal recht. De leden van de SP-fractie vragen zich af
naar aanleiding waarvan dit zo wordt gesteld? Heeft het kabinet bij de
Amerikaanse autoriteiten geïnformeerd of uitgesloten kan worden dat
Nederlandse inlichtingen zijn gebruikt bij illegale drone-aanvallen? Zo

3

nee, waarom niet? Welke andere acties zijn ondernomen om hier
helderheid over te krijgen? En, indien deze opheldering is gegeven, hoe is
dan verzekerd dat Nederlandse inlichtingen niet voor illegale aanvallen
zijn gebruikt?
Inbreng van de CDA-fractie
De vraag in hoeverre Nederlandse inlichtingen gebruikt worden voor
mogelijk illegale targeted killings, blijft onbeantwoord. Het kabinet stelt
alleen maar «niet over aanwijzingen» te beschikken. Ziet het kabinet de
informatie van klokkenluider Snowden, de berichten in de media en de
recente uitspraken van voormalig operator Bryant wel of niet als
«aanwijzingen»?
Het kabinet kiest voor een passieve houding («als zou blijken dat een
buitenlandse partner aantoonbaar illegale targeted killings uitvoert»).
Heeft het kabinet actief de Amerikaanse regering benaderd en bevraagd?
Een voorbeeld hiervan is de berichtgeving dat de VS simkaarten van
mobiele telefoons zouden bombarderen, in plaats van personen. De
Minister van Buitenlandse Zaken heeft in het Algemeen Overleg van
23 april jl. gesteld dat als de berichten over drone aanvallen op mobiele
telefoons in plaats van op personen kloppen, dat «zorgwekkend» is. Dan is
er zelfs sprake van «schending van het humanitair oorlogsrecht»: «Het
humanitaire oorlogsrecht vereist dat alleen strijders mogen worden
aangevallen en dat burgers moeten worden ontzien. Dat principe leidt
ertoe dat strijdende partijen de verplichting hebben om andere strijdende
partijen te identificeren als strijdende partij zodat zij geen burgers
aanvallen. Zoals we allemaal weten, kan een telefoon echter ook op
iemand anders zijn persoon zitten. Dan heb je te maken met schending
van het humanitair oorlogsrecht.» Als de Minister deze methoden
verwerpt, heeft hij dit dan kenbaar gemaakt bij de Amerikaanse regering?
Of is anderszins op ambtelijk, militair niveau of op het niveau van
inlichtingendiensten hierover contact geweest, of zijn zorgen geuit?
Inbreng van de D66-fractie
De leden van de fractie van D66 hebben kennis genomen van de kabinetsreactie op de uitspraken van een voormalige dronepiloot over het gebruik
van Nederlandse inlichtingen bij Amerikaanse drone-aanvallen. Zij
hebben enkele vragen en opmerkingen.
De leden van de fractie van D66 zien op dit moment geen principiële
juridische noodzaak voor nieuw internationaal recht om het gebruik van
de huidige generatie drones te reguleren. Deze leden zijn van mening dat
de inzet van drones onder internationaal recht onder strikte voorwaarden
legitiem kan zijn. Drones kunnen worden ingezet wanneer er een erkende
rechtsbasis is. Een vraag die kan en moet worden opgeworpen is of de
praktische inzet van drones op dit moment altijd binnen de lijnen van het
internationaal recht valt.
De leden van de D66-fractie constateren dat het kabinet bij monde van de
Minister van Buitenlandse Zaken op 27 november 2013 heeft aangegeven
dat wanneer «er aanwijzingen zijn dat het delen door Nederland van
inlichtingen zou leiden tot een handeling die in strijd is met het internationaal recht, (...) een eventueel verzoek van een ander land om informatie
niet [zal] worden ingewilligd.» Is dit nog steeds staand kabinetsbeleid?
De genoemde leden hebben met belangstelling kennis genomen van het
relaas van de voormalige dronepiloot Brandon Bryant. Zij zien hierin een
doorslaggevende aanleiding voor het kabinet om te onderzoeken hoe de

4

claims van Bryant zich verhouden tot de realiteit. Het kabinet stelt dat
Nederland niet over aanwijzingen beschikt dat Nederlandse inlichtingen
zijn gebruikt voor handelingen die in strijd zijn met het internationale
recht. Waarom vindt het kabinet het pleidooi van Bryant geen
«aanwijzing» dat Nederlandse inlichtingen mogelijk worden gebruikt bij
Amerikaanse drone-aanvallen? Deelt het kabinet de mening dat wanneer
het pleidooi in formele zin geen «aanwijzing» is, de uitspraken in puur
praktische en politieke zin aanleiding geven om in ieder geval opheldering
te vragen aan de Amerikanen, of binnen de mogelijkheden die het kabinet
ter beschikking staan, nader te beschouwen wat de relatie is tussen
Nederlandse inlichtingen en Amerikaanse drone-aanvallen?
De leden van de fractie van D66 vragen of er, al dan niet op ambtelijk
niveau, contact is gezocht – dan wel geweest – met Bryant over zijn claim
dat Nederlandse inlichtingen worden gebruikt voor Amerikaanse
drone-aanvallen? Zo neen, waarom niet? Zij vragen daarnaast of er, al dan
niet op ambtelijk niveau, contact is gezocht – dan wel geweest – met de
Verenigde Staten, voor een reactie op de beweringen van Bryant. Zo nee,
waarom niet? Hoe verhoudt in dat geval het feit dat het kabinet tot op
heden geen informatie heeft ingewonnen bij de Verenigde Staten zich tot
de aangenomen motie-Van Bommel (33 750-V, nr. 21) waarin de regering
wordt verzocht «expliciet als voorwaarde voor het delen van inlichtingen
te stellen dat deze niet gebruikt mogen worden voor illegale targeted
killings», en hoe verhoudt het zich tot de toenmalige beoordeling van de
Minister van Buitenlandse Zaken dat de motie «ondersteuning van beleid»
is? Tevens vragen deze leden of de motie-Van Bommel wel uitgevoerd kan
worden als het kabinet niet nagaat op welke manier de informatie die
wordt gedeeld, wordt gebruikt?
De leden van de D66-fractie constateren dat de Minister van Defensie van
mening is dat het relaas van Bryant «geen aanleiding [is] terug te komen
op mijn eerdere uitspraken». Betekent deze constatering dat de
beweringen van Bryant volgens de Minister irrelevant zijn? Zo nee,
waaruit blijkt concreet dat zij de uitlatingen wel relevant vond of vindt?
De leden van de D66-fractie merken op dat de Minister van Defensie stelt
dat het «niet gebruikelijk [is] dat diensten elkaar melden of (en zo ja welke)
informatie voor andere doeleinden wordt gebruikt». De genoemde leden
vragen het kabinet toe te lichten of dit ook betekent dat dus in uitzonderlijke situaties diensten elkaar wel melden of en welke informatie voor
andere doeleinden worden gebruikt? Is het kabinet het vervolgens met de
genoemde leden eens dat het hier een dusdanige uitzonderlijke situatie
betreft die moet resulteren in de conclusie dat Nederland de Verenigde
Staten om informatie kan verzoeken? Kan het kabinet aangeven wat het
huidige standpunt is van andere EU-lidstaten over dit vraagstuk? Zijn er
landen die recentelijk om een reactie van de Amerikanen hebben
gevraagd, of de Amerikanen hebben gewezen op het feit dat zij geen
inlichtingen verschaffen om te gebruiken voor targeted killings? Zijn er
landen die terughoudender zijn geworden met het delen van informatie
vanwege deze vraagstukken?

5