EUROPESE
COMMISSIE

Brussel, 30.11.2016
COM(2016) 860 final

MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT, DE
RAAD, HET EUROPEES ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITÉ, HET COMITÉ
VAN DE REGIO'S EN DE EUROPESE INVESTERINGSBANK
Schone energie voor alle Europeanen

NL

NL

1.

INLEIDING

De energie-unie is een van de tien prioriteiten van de Commissie-Juncker. Zij is erop gericht
om in combinatie met andere vlaggenschipinitiatieven zoals de digitale eengemaakte markt,
de kapitaalmarktenunie en het investeringsplan voor Europa, de economie van de EU te
moderniseren en arbeidsplaatsen, groei en investeringen voor Europa tot stand te brengen.
Het voorliggende pakket biedt de gelegenheid om zowel de overgang naar schone energie als
het scheppen van groei en banen te versnellen. Door vanaf 2021 jaarlijks tot 177 miljard euro
aan nieuwe overheids- en particuliere investeringen te ontsluiten, kan dit pakket gedurende
het komende decennium tot 1% bbp extra en 900 000 nieuwe banen opleveren1. Tevens zou
de economie van de EU in 2030 gemiddeld 43 % minder koolstofintensief zijn dan nu2 en zou
hernieuwbare stroom ongeveer de helft van de elektriciteitsproductiemix van de EU
uitmaken3.
Figuur 1: Modernisering van de economie — rol van de energie-unie en de klimaatactie

De Overeenkomst van Parijs is de eerste in haar soort en zou zonder de Europese Unie niet
mogelijk zijn geweest. Wij hebben vandaag opnieuw het voortouw genomen en bewijzen
nogmaals dat de Europese Unie, samen, aan de verwachtingen kan voldoen. – Jean-Claude
Juncker, naar aanleiding van de ratificatie door de EU van de Overeenkomst van Parijs op 4
oktober 2016
De energiesector is belangrijk voor de Europese economie: de energieprijzen bepalen het
concurrentievermogen van de gehele economie en vertegenwoordigen gemiddeld 6 % van de
jaarlijkse gezinsuitgaven4. De sector verschaft werk aan bijna 2,2 miljoen mensen, gespreid

Effectbeoordeling herziening van de energie-efficiëntierichtlijn, SWD(2016) 405.
Onderliggende resultaten van de Effectbeoordeling herziening van de energie-efficiëntierichtlijn, SWD(2016)
405.
3
Effectbeoordeling herschikking van de richtlijn hernieuwbare energie, SWD(2016) 418.
4
COM(2016) 769.
1
2

2

over 90 000 ondernemingen overal in Europa5, en vertegenwoordigt 2% van de totale
toegevoegde waarde6. Daarachter gaat een bloeiende maakindustrie schuil die de
noodzakelijke apparatuur en diensten levert, niet alleen in Europa maar over de hele wereld.
De ontwikkeling van hernieuwbare energiebronnen en energie-efficiënte producten en
diensten heeft overal in Europa nieuwe bedrijven doen ontstaan, die nieuwe bronnen van
werkgelegenheid en groei voor de Europeanen vormen. De werkgelegenheidseffecten van de
energie-unie reiken veel verder dan de sector van de energievoorziening: direct of indirect
verschaffen sectoren die met hernieuwbare energie te maken hebben werk aan ruim 1 miljoen
mensen7 en op het vlak van energie-efficiëntie opererende bedrijven aan nog eens ongeveer 1
miljoen8.
De energie-unie is het belangrijkste instrument van de EU en haar voornaamste bijdrage tot
een wereldwijde, grootschalige transitie naar een koolstofarme economie. De Overeenkomst
van Parijs is in december jongstleden tot stand gekomen door bemiddeling van de EU en deze
eerste mondiale overeenkomst om de klimaatverandering af te remmen is dankzij de snelle
ratificatie door de EU nauwelijks een jaar later op 4 november 2016 in werking getreden. De
Overeenkomst van Parijs stippelt een duidelijke en ambitieuze koers uit voor koolstofarme
innovatie. Het uitvoeren van de ambitieuze, door de EU in Parijs aangegane verbintenissen is
thans de prioriteit en hangt in grote mate af van een geslaagde omschakeling naar schone
energie aangezien twee derde van de broeikasgasemissies afkomstig zijn van de productie en
het gebruik van energie.
Insgelijks is het van belang dat de overgang naar schone energie alle Europeanen ten goede
komt. Alle consumenten, ook de kwetsbare en degenen die in energiearmoede leven, moeten
voelen dat er met hen rekening wordt gehouden en profiteren van de tastbare voordelen
waarop de energie-unie in de eerste plaats mikt: een zekerder toegang tot schonere energie
tegen concurrerende prijzen waarborgen. De Commissie heeft reeds de kaderstrategie voor de
energie-unie9, voorstellen inzake de veiligstelling van de gaslevering10, het EUhandelssysteem voor emissierechten11 en daarmee samenhangende regels inzake de verdeling
van de inspanningen12 en inzake landgebruik en bosbouw13, alsook een strategie voor
emissiearme mobiliteit14 gepresenteerd.
Zoals aangekondigd in het werkprogramma van de Commissie voor 201715 presenteert de
Commissie vandaag wet- en regelgevingsvoorstellen en ondersteunende maatregelen die
gericht zijn op de modernisering van de economie en het stimuleren van investeringen in
sectoren die met schone energie te maken hebben.
De wet- en regelgevingsvoorstellen en ondersteunende maatregelen die het pakket vormen,
hebben tot doel de omschakeling van de EU-economie naar schone energie vorm te geven, te
EU energy in figures, Statistical Pocketbook 2016.
Eurostat – nationale rekeningen.
7
EurObserv'ER, The State of Renewable Energies in Europe, 15th edition, 2015 (2014 figures).
8
Study on Assessing the Employment and Social Impact of Energy Efficiency.
9
COM (2015) 80
10
COM (2016) 52
11
COM (2015) 337
12
COM (2016) 482
13
COM (2016) 479
14
COM (2016) 501
15
COM (2016) 710
5
6

3

versnellen en te consolideren, en daarbij banen en groei te scheppen in nieuwe economische
sectoren en bedrijfsmodellen.
De wet- en regelgevingsvoorstellen hebben betrekking op energie-efficiëntie, hernieuwbare
energie, de opzet van de elektriciteitsmarkt, de voorzieningszekerheid en regels voor de
governance van de energie-unie.
Het voorgelegde pakket heeft drie hoofddoelstellingen:




Energie-efficiëntie eerst
Wereldleider worden op het gebied van hernieuwbare energie
Consumenten op een faire manier daarvan laten meeprofiteren

De ondersteunende maatregelen omvatten initiatieven om innovatie inzake schone energie te
versnellen en gebouwen in Europa te renoveren, naast maatregelen om: overheids- en
particuliere investeringen aan te moedigen en de beschikbare EU-begrotingsmiddelen
optimaal te gebruiken; initiatieven van het bedrijfsleven ter verbetering van het
concurrentievermogen te steunen; de maatschappelijke gevolgen van de omschakeling naar
schone energie te verzachten; diverse spelers erbij te betrekken, enerzijds nationale, lokale en
stedelijke autoriteiten en anderzijds het bedrijfsleven, de sociale partners en investeerders, en
het leiderschap van Europa op het gebied van schone energietechnologieën en -diensten
maximaal uit te bouwen en derde landen te helpen hun beleidsdoelen te bereiken.
De ruimere context van dit pakket is de voortrekkersrol die de EU wil spelen inzake de
transitie naar intelligentere, schonere energie voor iedereen, de uitvoering van de
overeenkomst van Parijs, de bevordering van economische groei, investeringen en leiderschap
op het vlak van technologie, de creatie van nieuwe mogelijkheden voor werkgelegenheid en
welvaart voor de burgers.
Om de klimaat- en energiedoelstellingen van de EU voor 2030 te bereiken, moet in de periode
2020-2030 jaarlijks ongeveer 379 miljard euro worden geïnvesteerd16, voornamelijk in
energie-efficiëntie, hernieuwbare energiebronnen en infrastructuur. Het bedrijfsleven van de
EU moet het voortouw nemen voor deze investeringen. Veel zal in dit verband afhangen van
het innovatievermogen. Met 27 miljard euro per jaar besteed aan openbaar en particulier
onderzoek, ontwikkeling en innovatie op gebieden die met de energie-unie te maken
hebben17, is de EU goed gepositioneerd om deze transitie om te zetten in concrete industriële
en economische mogelijkheden.
Dankzij de vandaag door de Commissie voorgestelde beleidsmaatregelen zou de industriële
productie in de bouwsector met wel 5 %, en in de machinebouw en in de ijzer- en staalsector
met respectievelijk 3,8 en 3,5% kunnen toenemen, wat gelijkstaat met 700 ,000 extra banen in
de bouw, 230 000 in de machinebouw en 27 000 in de ijzer- en staalsector18.
2.

ENERGIE-EFFICIËNTIE EERST

Effectbeoordeling herziening van de energie-efficiëntierichtlijn, SWD(2016) 405 (investeringscijfers exclusief
de vervoerssector).
17
JRC-SETIS (binnenkort).
18
Bron: Effectbeoordeling herziening van de energie-efficiëntierichtlijn, SWD(2016) 405 (gedetailleerde
resultaten afkomstig van de macro-economische analyse).
16

4

Energie-efficiëntie is de meest universeel beschikbare bron van energie. De goedkoopste en
schoonste bron van energie, is de energie die niet moeten worden geproduceerd of gebruikt,
en “Energie-efficiëntie eerst” is de uiting daarvan. Het betekent dat energie-efficiëntie als een
rode draad doorheen het gehele energiesysteem moet lopen, dat de vraag dus actief moet
worden beheerd om het energieverbruik te optimaliseren en de kosten voor consumenten en
de afhankelijkheid van invoer te verminderen, terwijl investeringen in de infrastructuur voor
energie-efficiëntie moeten worden beschouwd als kosteneffectieve opstap naar een
koolstofarme en circulaire economie. Hierdoor zal productie-overcapaciteit, en met name
opwekking uit fossiele brandstoffen, uit de markt kunnen worden gehaald.
Overeenkomstig het verzoek van de Europese Raad van oktober 2014 heeft de Commissie de
energie-efficiëntiedoelstelling van de EU herzien en zij is van mening dat de EU een
bindende doelstelling van 30 % voor de EU als geheel tegen 2030 zou moeten vaststellen.
Deze verhoging ten opzichte van de in 2014 overeengekomen doelstelling van ten minste
27 % zal zich naar verwachting vertalen in 70 miljard euro extra bruto binnenlands product en
400 000 extra banen en een verdere vermindering van de EU-factuur voor de invoer van
fossiele brandstoffen19.De hogere doelstelling zal de EU tevens in staat stellen om haar
doelstellingen voor 2030 inzake vermindering van de uitstoot van broeikasgassen en
hernieuwbare energiebronnen te bereiken.
De Commissie stelt voor om de energiebesparingsverplichtingen (1,5% per jaar voor
energieleveranciers en -distributeurs) van de energie-efficiëntierichtlijn20 na 2020 te
verlengen. Deze maatregel heeft als eerste effect gehad private investeringen aan te trekken en
de komst van nieuwe marktspelers, zoals leveranciers van energiediensten en
aankoopgroeperingen, te ondersteunen, en zou deze ontwikkelingen ook na 2020 moeten
blijven ondersteunen. Voorts zal de nieuwe opzet van de elektriciteitsmarkt steeds gelijkere
voorwaarden tot stand brengen voor de deelname van de vraagzijde aan de markt.
Gebouwen maken 40 % uit van het totale energieverbruik; ongeveer 75 % daarvan is niet
energie-efficiënt21. Er wordt onvoldoende geïnvesteerd in energie-efficiëntie van gebouwen
en er zijn talrijke belemmeringen. Gebouwen worden weliswaar regelmatig onderhouden of
verbeterd, maar energiebesparende investeringen worden vaak veronachtzaamd vanwege
middelenschaarste en concurrentie met andere investeringen, een gebrek aan betrouwbare
informatie, een gebrek aan vaklieden met de vereiste kwalificaties of twijfels over de
mogelijke baten. In het tempo van vandaag (renovatie van ongeveer 1 % van de gebouwen per
jaar) zou het een eeuw duren om het gebouwenbestand te upgraden naar moderne, bijna
energieneutrale niveaus22. Het gaat bij “schone” gebouwen om veel meer dan het besparen
van energie alleen: zij bieden meer comfort en een betere levenskwaliteit, hernieuwbare
energie, opslag en digitale technologie kunnen erin worden geïntegreerd, en er kan een
koppeling worden gemaakt met het vervoerssysteem. Investeringen in een schoon
gebouwenbestand kunnen de motor zijn voor de transitie naar een koolstofarme economie.
Meer investeren in openbare gebouwen zoals ziekenhuizen, scholen en kantoren, hangt ook af
van de beschikbaarheid van particuliere financiering en particuliere ondernemingen die
energiediensten en innovatieve mechanismen zoals energieprestatiecontracten aanbieden.
Effectbeoordeling herziening van de energie-efficiëntierichtlijn, SWD(2016) 405.
COM(2016) 761.
21
Effectbeoordeling aanpassing van de richtlijn betreffende de energieprestatie van gebouwen, SWD(2016) 414.
22
Effectbeoordeling herziening van de richtlijn betreffende de energieprestatie van gebouwen, SWD(2016) 414.
19
20

5

Aangezien jaarlijks ongeveer een miljard euro wordt uitgegeven aan energie in openbare
gebouwen, kan besparen op energie eveneens een positief effect hebben op de
overheidsbudgetten. De regels voor overheidsinvesteringen en voor de statistische
behandeling van renovatie van activa moeten evenwel transparant en duidelijk zijn om het
investeren in de energie-efficiëntie van openbare activa te vergemakkelijken. De Commissie
onderzoekt in nauwe samenwerking met de lidstaten de impact van de
overheidsboekhoudregels op de markt voor energieprestatiecontracten en zal haar
richtsnoeren inzake de statistische behandeling van dergelijke partnerschappen vóór het eind
van het voorjaar 2017 bijwerken.
De herziening van de richtlijn betreffende de energieprestatie van gebouwen23 is erop gericht
het renovatietempo op te voeren door de bepalingen inzake renovatiestrategieën van
gebouwen op lange termijn aan te scherpen om het gebouwenbestand tegen het midden van de
eeuw koolstofarm te maken. Met het voorstel wordt ook beoogd projectontwikkelaars en
investeerders betere informatie te verschaffen door de eisen voor energieprestatiecertificaten
te verscherpen, informatie ter beschikking te stellen over het energieverbruik van openbare
gebouwen en de intensiteit van overheidssteun te koppelen aan de gerealiseerde
energiebesparingen. Het voorstel bevat tevens een oproep aan de lidstaten om ook gericht te
investeren ten behoeve van degenen die in energiearmoede leven, aangezien energieefficiëntie één van de beste manieren is om de hoofdoorzaken daarvan aan te pakken.
Ter ondersteuning van de strategie van de EU voor een emissiearme mobiliteit en van het
toenemende gebruik van elektriciteit in het vervoer zal de richtlijn betreffende de
energieprestatie van gebouwen de installatie van oplaadpunten verplicht stellen. Wat
bestaande gebouwen betreft, zal deze eis alleen gelden vanaf 2025 voor commerciële
gebouwen met meer dan 10 parkeerplaatsen. Wat nieuwe of ingrijpend gerenoveerde
gebouwen betreft, zal de eis gelden voor residentiële gebouwen met meer dan 10
parkeerplaatsen, in de vorm van een verplichting om de nodige voorzieningen voor
bekabeling aan te brengen, en voor commerciële gebouwen met meer dan 10 parkeerplaatsen,
in de vorm van een verplichting om oplaadpunten te installeren. Kleine en middelgrote
ondernemingen en openbare besturen kunnen buiten het toepassingsgebied worden gelaten,
deze laatste op grond van het feit dat zij al onder de richtlijn alternatieve brandstoffen vallen,
mits hun oplaadpunten toegankelijk voor het publiek zijn. Met het oog op meer efficiëntie van
het vervoer en bevordering van digitale mobiliteitsoplossingen omvat dit pakket ook een EUstrategie voor de uitrol van coöperatieve intelligente vervoerssystemen24.
Om het tempo waarin gebouwen worden gerenoveerd verder te versnellen en de
omschakeling van het gebouwenbestand naar schone energie te ondersteunen, lanceert de
Commissie een Europees initiatief voor gebouwen (zie bijlage I) met een onderdeel
“slimme financiering voor slimme gebouwen”. Met dit in nauwe samenwerking met de
Europese Investeringsbank (EIB) en de lidstaten opgezette initiatief kan tot 2020 nog eens 10
miljard euro aan openbare en particuliere middelen worden gemobiliseerd om gebouwen
energie-efficiënter te maken en op hernieuwbare energie om te schakelen, een pipeline van
bankwaardige projecten aan te leggen en in elke lidstaat een platform voor energie-efficiëntie
te creëren. Het initiatief beoogt ook het vertrouwen in de markt voor “schone” gebouwen te
versterken door over ruim 7 000 Europese industriële en bouwprojecten op het gebied van
energie-efficiëntie technische en financiële gegevens over de prestaties ter beschikking te
23
24

COM(2016) 765.
COM(2016) 766.

6

stellen aan investeerders en andere belanghebbenden en samen te werken met de financiële
sector aan een gemeenschappelijk kader voor investeringen in schone gebouwen, met het oog
op meer doelgerichte en gestandaardiseerde marktfinanciering voor dergelijke projecten. Dit
moet leiden tot belangrijke verbeteringen in de levens- en werkomstandigheden, baten voor
het klimaat en inzake energiebesparing, en jobs en investeringen. Het Europese initiatief voor
gebouwen geeft een stimulans aan de Europese bouwsector terwijl deze met een aantal
economische en maatschappelijke uitdagingen wordt geconfronteerd. Het energie-efficiënter
maken van gebouwen kan een van de drijvende krachten zijn achter de modernisering van de
sector en zijn personeelsbestand.
Energie-intensieve sectoren zoals de staalsector en de automobielindustrie moeten hun
inspanningen voor verbeteringen op het vlak van energie-efficiëntie voortzetten. Die
investeringen worden gewoonlijk terugverdiend in de vorm van een lagere
energierekening. Andere sectoren, zoals de defensiesector, beschikken over een tot dusver
onbenut energie-efficiencypotentieel en kostenbesparingen daar zullen een onmiddellijk
positief effect op de overheidsbegrotingen hebben.
Ecologisch ontwerp en energie-etikettering zullen een belangrijke rol blijven spelen bij het
realiseren van energie- en grondstoffenbesparingen bij de consumenten en het creëren van
zakelijke kansen voor Europese bedrijven. Na zorgvuldige afweging heeft de Commissie
besloten de focus van het beleid op producten met het grootste potentieel inzake
energiebesparing en recycling te versterken.
Daartoe neemt zij een pakket aan bestaande uit het werkplan inzake ecologisch ontwerp 20162019 en een aantal productspecifieke maatregelen25. In dat werkplan worden de prioriteiten
van de Commissie voor de komende drie jaar uiteengezet; het omvat evaluaties van bestaande
productspecifieke maatregelen om ze up-to-date met nieuwe technologische ontwikkelingen
te houden en bestudering van nieuwe producten met het oog op eventuele regelgeving om nog
niet ontgonnen potentieel te benutten. De maatregelen uit het werkplan inzake ecologisch
ontwerp kunnen in potentie gezamenlijk tegen 2030 een jaarlijkse besparing op primaire
energie van meer dan 600 TWh opleveren, wat vergelijkbaar is met het jaarlijkse primaire
energieverbruik van een middelgrote lidstaat. Dit zal ervoor zorgen dat Europa wereldleider
blijft inzake productefficiëntiestandaarden en economische en ecologische voordelen voor
consumenten en bedrijven blijft opleveren.
3.

WERELDLEIDER WORDEN OP HET GEBIED VAN HERNIEUWBARE ENERGIE

De Europese sector van de hernieuwbare energie verschaft werk aan ruim 1 100 000
personen26 en Europa is nog steeds wereldleider op het gebied van windenergie. 43 % van alle
windturbines op onze planeet zijn vervaardigd door een paar grote Europese constructeurs. De
kosten van zonne- en windtechnologie konden worden gedrukt door toedoen van de
ambitieuze beleidsmaatregelen van de EU. Hierdoor is hernieuwbare energie goedkoper en
toegankelijker geworden voor de hele wereld. Alhoewel Europa zijn koppositie als producent
van zonnepanelen en -modules is kwijtgespeeld aan import, wordt de meeste toegevoegde
waarde van het installeren van een zonnepaneel (> 85%) in Europa gegenereerd27.
COM(2016) 773; C(2016) 7764, 7765, 7767, 7769, 7770 en 7772.
EurObserv'ER, 15th edition, 2015.
27
Effectbeoordeling herschikking van de richtlijn hernieuwbare energie, SWD(2016) 418. Zie ook de volgende
studie: http://gramwzielone.pl/uploads/files/Solar_Photovoltaics_Jobs___Value_Added_in_Europe.pdf.
25
26

7

De belangrijkste werkgevers in de Europese sector van de hernieuwbare energie zijn wind- en
zonne-energie en vaste biomassa. De fotovoltaïsche sector heeft evenwel banen verloren zien
gaan: de werkgelegenheid in 2014 bedroeg nog iets meer dan een derde van het niveau van
2011 als gevolg van dalende capaciteit van de maakindustrie28. De windenergiesector zorgde
voor de meerderheid van de banen in hernieuwbare energie in de EU. In de periode 20052013 is de omzet van de Europese windenergiesector verachtvoudigd, terwijl de inkomsten in
de EU op circa 48 miljard euro worden geraamd29. De werkgelegenheid in de sector is in
dezelfde periode vervijfvoudigd en was in 2014 in totaal goed voor ongeveer 320 000
arbeidsplaatsen30. De Commissie zal ook deelnemen aan initiatieven onder leiding van het
bedrijfsleven om de mondiale koppositie van de EU inzake hernieuwbare energiebronnen en
schone technologieën in het algemeen te ondersteunen.
De Europese Raad heeft voor het aandeel van hernieuwbare energie in het verbruik in de
EU een doelstelling op EU-niveau vastgelegd van minimaal 27% in 2030. Dit minimum is
bindend op EU-niveau, maar zal niet worden omgezet in nationaal bindende streefcijfers. In
plaats daarvan zullen de lidstaten bijdragen toezeggen via de geïntegreerde nationale energieen klimaatplannen31, die deel uitmaken van de voorgestelde governance om gezamenlijk de
EU-doelstelling te bereiken. De collegiale druk die door regionaal overleg over de plannen
wordt uitgeoefend en de mogelijkheid voor de Commissie om aanbevelingen te doen, moeten
in combinatie met het algemene beleidskader dat door de andere wetgevende onderdelen van
dit pakket wordt gevormd, de lidstaten ertoe aanzetten om hoog te mikken en verhinderen dat
op de inspanningen van anderen wordt geteerd. Mocht de Commissie vaststellen dat met
name op het vlak van hernieuwbare energie en energie-efficiëntie hetzij de ambities, hetzij de
implementatie, of beide, ondermaats blijven, dan kan zij de nodige maatregelen nemen om dat
te voorkomen of te remediëren. Het beoogde niveau zal in de toekomst worden geëvalueerd in
het licht van de internationale verbintenissen van de EU.
De groei inzake hernieuwbare energie moeten worden gedragen door de meest innovatieve
technologieën die substantiële winst inzake de uitstoot van broeikasgassen opleveren. De
wereldmarkt inzake oplossingen op het vlak van hernieuwbare energie gepaard aan de
doelstellingen op lange termijn om de economie koolstofvrij te maken, wordt geraamd op
circa 6 800 miljard euro in de periode 2014-203532, waarbij er met name buiten Europa een
groot groeipotentieel ligt. De jongste jaren waren de investeringen in opwekking uit
hernieuwbare bronnen goed voor ruim 85 % van de investeringen in opwekking, voor het
merendeel op lagere spanningsniveaus en met name op het niveau van de distributienetten. De
nieuwe voorstellen zijn erop gericht deze trend verder te versterken, bijvoorbeeld door
belemmeringen voor zelfopwekking weg te nemen.
De richtlijn hernieuwbare energie33 en de voorstellen betreffende de nieuwe opzet van de
elektriciteitsmarkt34 moeten voor een regelgevingskader zorgen dat gelijke voorwaarden
EurObserv'ER, 15th edition, 2015.
EurObserv'ER, 15th edition, 2015.
30
EurObserv'ER, 15th edition, 2015.
31
Dit zal worden geregeld in de nieuwe verordening over de governance van de energie-unie (COM(2016) 759).
32
International Energy Agency, World Energy Investment Outlook Special Report 2014.
33
COM(2016) 767.
34
De maatregelen voor de marktopzet omvatten een herschikking van de elektriciteitsrichtlijn (COM(2016) 864),
een herschikking van de elektriciteitsverordening (COM(2016) 861), een herschikking van de ACERverordening (COM(2016) 863) en een nieuwe verordening betreffende de paraatheid voor risico's in de
elektriciteitssector (COM(2016) 862).
28
29

8

waarborgt voor alle technologieën, zonder afbreuk te doen aan de klimaat- en
energiedoelstellingen. Elektriciteit zal een belangrijke rol spelen in de overgang naar schone
energie. Het aandeel van hernieuwbare stroom is gestegen tot 29 % van de productie en zal
oplopen tot de helft van de elektriciteitsproductiemix van de EU, hoofdzakelijk uit variabele
bronnen zoals wind en zon. Een belangrijk deel daarvan zal gedecentraliseerd op het
distributienet worden gebracht. De marktregels moeten worden aangepast om deze
ontwikkeling te faciliteren, de variabiliteit te beheren en de elektriciteitsvoorziening te
waarborgen. Het nieuwe regelgevingskader dient derhalve te verzekeren dat hernieuwbare
energiebronnen volwaardig aan de elektriciteitsmarkt kunnen deelnemen en dat de regels voor
de marktwerking niet discriminerend zijn voor hernieuwbare energiebronnen.
Om beter te voorzien in het groeiende aandeel van, hoofdzakelijk variabele, hernieuwbare
energiebronnen, moeten de wholesalemarkten verder worden ontwikkeld en in het bijzonder
over aangepaste regels beschikken die kortere termijnhandel mogelijk maken om in te spelen
op de eisen van de variabele opwekking. Door handel korter bij het tijdstip van levering
mogelijk te maken, zullen geïntegreerde, kortetermijnmarkten voor elektriciteit tevens
flexibiliteit op de markten voor zowel opwekking, vraag als opslag lonend maken.
Bovendien zullen de marktregels worden aangepast zodat producenten van hernieuwbare
energie volledig kunnen deelnemen aan en inkomsten kunnen verwerven in alle
marktsegmenten, inclusief de markt voor systeemdiensten.
Prioritaire dispatching wordt gehandhaafd voor bestaande installaties, kleinschalige
installaties en demonstratieprojecten. Voor andere installaties zullen, ongeacht de gebruikte
technologie, niet-discriminerende voorschriften inzake toegang van derden gelden. Tevens
mag hernieuwbare energie niet meer dan strikt noodzakelijk is aan beperkingen onderhevig
zijn.
Door deze nieuwe regels zullen producenten van hernieuwbare stroom een steeds groter
aandeel van hun inkomsten kunnen halen uit de markt. Die inkomsten zullen echter, met name
in geval van nieuwe opkomende technologieën, niet altijd volstaan om de hoge
kapitaaluitgaven voor hernieuwbare energie volledig te dekken. Investeerders hebben
behoefte aan voorspelbaarheid van het beleid. De richtlijn hernieuwbare energie bevat daarom
beginselen die van toepassing zullen zijn op steun ten behoeve van hernieuwbare
energiebronnen na 2020 om te verzekeren dat subsidies, waar die noodzakelijk zijn,
kosteneffectief zijn en de markt zo min mogelijk verstoren.
Om hernieuwbare energie met succes te integreren, blijft ook een robuuste transmissie- en
distributie-infrastructuur nodig, alsook een Europees netwerk met goede interconnecties.
Europa heeft het meest zekere stroomnet ter wereld, maar tegen 2030 moet er aanzienlijk in
geïnvesteerd worden. De Commissie werkt nauw samen met de lidstaten in regionaal verband
(Baltic Energy Market Interconnection Plan, Central and South-Eastern European Gas
Connectivity Group, South-West Europe en Northern Seas) om de ontwikkeling van
essentiële infrastructuur te bevorderen. Zij heeft ook een groep van deskundigen opgericht die
haar moet adviseren over de formulering en verwezenlijking van interconnectiedoelen voor
2030.
Er is te weinig gebruikgemaakt van het potentieel dat verwarming en koeling bieden om bij
te dragen aan de overkoepelende doelstelling voor hernieuwbare energiebronnen. De

9

algemene oriëntatie daarvoor is uiteengezet in de strategie voor verwarming en koeling35. De
huidige voorstellen moeten de lidstaten ertoe aanzetten om het aandeel hernieuwbare energie
in verwarming en koeling te vermeerderen, de beheerders van stadsverwarming en -koeling
om hun netwerk open te stellen voor concurrentie, en de installatie van bijvoorbeeld
warmtepompen aan te moedigen
Bio-energie heeft een belangrijk aandeel in de hernieuwbare energiemix en dat zal ook in de
toekomst zo blijven. Zij zorgt voor werkgelegenheid en economische ontwikkeling in
plattelandsgebieden, vervangt fossiele brandstoffen en draagt bij tot de energiezekerheid.
De ontwikkeling van geavanceerde alternatieve brandstoffen voor het vervoer zal worden
aangemoedigd door middel van een bijmengingsmandaat voor brandstofleveranciers, terwijl
het aandeel van biobrandstoffen op basis van voedingsgewassen in de doelstelling van de EU
voor hernieuwbare energiebronnen geleidelijk zal worden teruggedrongen. Ondersteuning van
de elektrificatie van het vervoer is een andere belangrijke nieuwe doelstelling van het kader
voor de elektriciteitsmarkt en zal worden onderbouwd met regelgeving voor de
consumentenelektriciteitsmarkt.
Vaste biomassa die momenteel in de EU wordt gebruikt voor warmte- en krachtopwekking,
is voornamelijk plaats- en regiogebonden en gebaseerd op nevenproducten van de
bosbouwindustrie, en is bij de huidige niveaus globaal genomen klimaatvriendelijk. De vrees
bestaat evenwel dat de klimaateffecten zouden verslechteren als het gebruik ervan blijft
toenemen. Om de klimaatvoordelen op lange termijn te verzekeren, zal de bijkomende druk
op de bossen moeten worden beperkt.
De synergie-effecten tussen de circulaire economie en de verschillende toepassingen van
biomassa moeten worden versterkt, in het bijzonder omdat hout kan worden gebruikt voor
uiteenlopende producten met een hogere toegevoegde waarde dan alleen energie-opwekking.
Om die synergie maximaal te bevorderen, zou alleen efficiënte omzetting van biomassa in
energie overheidssteun mogen krijgen, ofwel in de vorm van financiële steun, ofwel via
preferentiële toegang tot het stroomnet, tenzij er gegronde redenen zijn omwille van de
zekerheid van de elektriciteitsvoorziening.
Thans is het merendeel van de biomassa die wordt gebruikt voor warmte- en krachtopwekking
afkomstig van bossen. De bosbouwpraktijken in de EU en daarbuiten zijn zeer uiteenlopend.
De lidstaten hebben nationale wetgeving inzake duurzaam bosbeheer uitgewerkt en werken
samen, bijvoorbeeld in het kader van het Forest Europe-proces. Sommige lidstaten die op
grote schaal biomassa invoeren voor energiedoeleinden hebben eveneens specifieke
duurzaamheidsregelingen voor biomassa ingesteld en zullen dat volgens het
Commissievoorstel kunnen blijven doen. Tevens zal de Commissie zal steun blijven verlenen
voor duurzame houtexploitatie via het plattelandsontwikkelingsbeleid van de EU. Deze
verschillende actieniveaus zijn complementair waar het gaat om het ondersteunen van
duurzame bosbeheerpraktijken.
De Commissie stelt daarom voor de bestaande EU-duurzaamheidscriteria uit te breiden tot
alle soorten bio-energie. Het voorstel behelst een nieuwe benadering van bos-biomassa, die
gebaseerd is op de bestaande regelgeving inzake duurzaam bosbeheer en een gedegen
registratie van de broeikasgasemissies waarvoor het landgebruik en de bosbouwindustrie in
35

COM(2016) 51.

10

het land van oorsprong van de biomassa verantwoordelijk zijn. De ontwikkelingen in de
biomassaproductie en het gebruik ervan als energiebron zullen worden gevolgd en
geëvalueerd via het governanceproces voor de energie-unie.
4.

CONSUMENTEN OP EEN FAIRE MANIER LATEN MEEPROFITEREN

De consument staat centraal in de energie-unie. Energie is een kritiek goed, dat absoluut
noodzakelijk is om volwaardig aan de moderne samenleving te kunnen deelnemen.
De overgang naar schone energie moet ook een fair voordeel opleveren voor de sectoren,
regio’s of kwetsbare delen van de samenleving die door die transitie worden geraakt.
De Commissie stelt een hervorming van de energiemarkt voor die consumenten zeggenschap
geeft en een vrijere keuze laat waar het om energie gaat. Voor het bedrijfsleven betekent dit
een groter concurrentievermogen; voor consumenten betere informatie, mogelijkheden om
zelf actiever te zijn op de energiemarkt en de energiekosten beter onder controle te houden.
De eerste stap in de richting van het centraal stellen van de consument in de energie-unie, is
het verstrekken van betere informatie over het energieverbruik en de energiekosten. De
voorstellen houden in dat consumenten intelligente meters, duidelijke facturen en eenvoudiger
overstapvoorwaarden zouden krijgen. Zij zouden de overstap naar een andere leverancier ook
goedkoper maken door de opzegvergoeding af te schaffen. Gecertificeerde
vergelijkingsinstrumenten zullen de consument betrouwbare informatie verschaffen over het
beschikbare
aanbod.
Eén
van
de
voorstellen
is
om
betrouwbaardere
energieprestatiecertificaten met een “intelligentie”-indicator in het leven te roepen.
De Commissie zorgt in het kader van dit pakket ook voor grotere transparantie met haar
tweede tweejaarlijkse verslag over de kosten en prijzen van energie36. De kostprijs van
energie beïnvloedt onze energiemixkeuze, de gezinsuitgaven en de concurrentiepositie van
Europa. Met een invoerafhankelijkheid die 74% bedraagt, blijft de EU zich blootstellen aan de
volatiele prijzen van fossiele brandstoffen die op de wereldmarkt worden bepaald. De
internationale ontwikkelingen in de voorbije jaren hebben de “energie-invoerfactuur” van de
EU met 35 % gedrukt en de economische groei gestimuleerd. De groothandelsprijzen voor
elektriciteit zijn op het laagste peil in 12 jaar en de gasprijzen zijn gedaald met 50 % sinds
2013 en de olieprijzen met bijna 60 % sinds 2014. De prijsverschillen zijn kleiner geworden
in vergelijking met andere wereldeconomieën.
Voor de eindverbruikersprijzen (de gezinnen) zijn de trends anders. De dalende energieprijzen
zijn ongedaan gemaakt door hogere netwerkvergoedingen en belastingen en heffingen van de
overheid; energie wordt vaak gebruikt als belastinggrondslag om voor de broodnodige
overheidsinkomsten te zorgen. De consumentenprijzen van elektriciteit zijn sinds 2008 met
3 % per jaar gestegen en die van gas met 2 %. Als gevolg daarvan zijn de energiekosten
lichtjes toegenomen tot bijna 6% van de gezinsuitgaven.
De wijzigingen in de reglementering waarin dit pakket voorziet en de ontwikkeling van
centrale, conventionele opwekking naar gedecentraliseerde, intelligente, onderling
gekoppelde markten zal het voor consumenten gemakkelijker maken om hun eigen energie op
te wekken, op te slaan, te delen, te verbruiken of door te verkopen aan de markt, direct of via
36

COM(2016) 769.

11

energiecoöperaties. Consumenten zullen in staat zijn om rechtstreeks of via
energieaggregators vraagrespons te geven. Nieuwe slimme technologieën zullen consumenten
die dat willen controle geven over hun energieverbruik en hen in staat stellen dit op een
actieve manier te beheren en hun comfort te verbeteren. Dankzij deze vernieuwingen zullen
huishoudens en ondernemingen gemakkelijker meer betrokken kunnen worden bij het
energiesysteem en op prijssignalen kunnen reageren. Dit vereist tevens dat prijsplafonds voor
groot- en kleinhandelsprijzen worden geëlimineerd, maar met waarborging van volledige en
adequate bescherming van kwetsbare particuliere consumenten. De nieuwe
wetgevingsvoorstellen zullen ook kansen creëren voor nieuwe en innovatieve bedrijven om
meer en betere diensten aan consumenten aan te bieden. Dit moet innovatie en digitalisering
bevorderen en Europese ondernemingen helpen om energie-efficiëntie en
koolstofuitstootbesparende technologieën concreet te maken.
Bestrijding van energiearmoede bij mensen met een laag inkomen en niet-energie-efficiënte
huisvesting is overal in de EU een belangrijke uitdaging. In 2014 ging bijna 9 % van de totale
uitgaven van de huishoudens met het laagste inkomen in de EU naar energie37. Dit is een
stijging met 50% ten opzichte van 10 jaar eerder, wat veel meer is dan voor een gemiddeld
huishouden. Dit pakket bevat een nieuwe benadering van de bescherming van kwetsbare
consumenten, waarbij de lidstaten onder andere worden geholpen de energiekosten voor de
consument te drukken door steun te verlenen voor investeringen in energie-efficiëntie. De
Commissie vraagt in de voorstellen voor energie-efficiëntie aan de lidstaten om aandacht te
besteden aan energiearmoede door middel van het vereiste dat een deel van de energieefficiëntiemaatregelen bij voorrang wordt genomen ten behoeve van huishoudens die in
energiearmoede leven en van sociale woningen. Ook de woningrenovatiestrategieën op lange
termijn moeten tot het terugdringen van energiearmoede bijdragen. Tevens zullen de lidstaten
in het kader van het governanceproces voor de energie-unie energiearmoede moeten
monitoren en erover verslag uitbrengen; de Commissie van haar kant, zal ervoor zorgen dat
goede praktijken gemakkelijker worden uitgewisseld. In overeenstemming met haar
inspanningen om consumenten meer macht te geven en te beschermen, stelt de Commissie
daarnaast sommige procedurele waarborgen voor die in acht moeten worden genomen voordat
de consument kan worden afgesloten. Ook richt de Commissie een waarnemingspost voor
energiearmoede op die de informatie over het probleem en de mogelijke oplossingen moet
verbeteren en de lidstaten in hun inspanningen moet helpen.
5.

FACILITERENDE MAATREGELEN

De EU doet weliswaar al veel om de overgang naar schone energie en de verwezenlijking van
de drie grote prioriteiten – Energie-efficiëntie eerst, EU wereldleider inzake hernieuwbare
energie, Consumenten op een faire manier laten meeprofiteren – te ondersteunen , maar er is
meer nodig.
Dit betekent deels het regelgevend EU-kader voor na 2020 vaststellen, vandaar de voorstellen
betreffende de marktopzet, energie-efficiëntie, hernieuwbare energie en governance ter
aanvulling van de initiatieven die de Commissie eerder presenteerde inzake klimaatactie en
emissiearme mobiliteit38.

Zie werkdocument over energie-armoede (voetnoot 4).
Zie de mededeling “Een snellere overgang van Europa naar een koolstofarme economie” (COM(2016) 500) en
de mededeling “Een Europese strategie voor emissiearme mobiliteit” (COM(2016) 501).
37
38

12

De EU moet de overgang naar schone energie ook faciliteren met andere instrumenten die
haar ter beschikking staan. Zij kan daarbij gebruikmaken van zeer uiteenlopende
beleidsinstrumenten zoals een effectieve handhaving van de EU-regelgeving, aanwending van
EU-financiering op een doelmatige en coherente manier en aanmoediging van
partnerschappen met belanghebbende partijen.
De overgang naar schone energie kan alleen tot stand worden gebracht met de medewerking
van alle betrokken partijen uit het maatschappelijk middenveld en het regionale en lokale
niveau. De steden, regio’s, het bedrijfsleven, de sociale partners en andere belanghebbenden
moeten actief worden betrokken bij het debat over de transitie, in het bijzonder bij de
geïntegreerde nationale energie- en klimaatplannen, zodat deze voldoende tegemoetkomen
aan de behoeften van de verschillende geledingen.
Welke actie nodig is, zal mettertijd variëren. Ter gelegenheid van de stand van de energieunie die zij jaarlijks opmaakt, zal de Commissie verslag uitbrengen over de tenuitvoerlegging
van de samen met dit pakket voorgestelde acties ter bevordering van de omschakeling naar
schone energie en nieuwe acties aankondigen waar zulks nodig is.
Om de concurrentiekracht van Europa te versterken en de toepassing van schone
technologieën te stimuleren, presenteert de Commissie als onderdeel van dit pakket een
initiatief om innovatie inzake schone energie te versnellen39. Het bestaat uit een reeks
specifieke maatregelen om het regelgevend, economisch en investeringsklimaat voor
innovatie in schone technologieën en systemen te verbeteren. Voortbouwend op het Europese
SET-plan (Strategic Energy Technology) en de lopende werkzaamheden van de STRIA
(Strategic Transport Research and Innovation Agenda) stelt het tevens een beperkt aantal
prioriteiten op het vlak van onderzoek, innovatie en concurrentiepositie die de strategische
doelstellingen van het pakket moeten ondersteunen. Deze sterkere prioritering zal een
herschikking meebrengen van een aanzienlijk deel van de middelen van Horizon 2020 (ten
minste 2 miljard euro) en richtinggevend zijn voor overheidssteun en private investeringen in
de hele EU. Voorts zal de Commissie een nieuwe financieringsaanpak uitproberen voor de
ondersteuning van innovaties met een hoog risicoprofiel maar een mogelijke grote impact op
het gebied van schone energie en de schaalvergroting van activiteiten van het Europees
Instituut voor innovatie en technologie, in het bijzonder van de relevante kennis- en
innovatiegemeenschappen (KIG’s), om ondernemerschap en marktintroductie van
innovatieve, koolstofarme en energie-efficiënte oplossingen te bevorderen.
Om voor groei en banen te zorgen, moet het Europese bedrijfsleven het voortouw nemen bij
de overgang naar schone energie. De Commissie zal ondersteuning geven aan initiatieven
van het bedrijfsleven om van de EU wereldleider inzake schone energie en koolstofarme
technologische oplossingen te maken. Dergelijke initiatieven moeten erop gericht zijn de
industriële verankeringen in de gehele waardeketen te versterken en daarbij niet-economische
actoren zoals de sociale partners en consumentenorganisaties te betrekken. De Commissie zal
ook met belanghebbenden overleggen over de behoefte aan een industrieel platform “schone
energie” waarin alle takken (energie-vervoer-maakindustrie-digitale sector enz.) worden
bijeengebracht en collectief kunnen bespreken hoe het bedrijfsleven in de EU de voordelen
van de omschakeling naar schone energie optimaal kan benutten, hoe onze wereldwijde
concurrentiepositie kan worden bevorderd en hoe er internationaal kan worden samengewerkt.

39

COM(2016) 763.

13

De lidstaten moeten in hun nationale energie- en klimaatplannen ook plaats inruimen voor de
impact van de transitie op het vlak van de samenleving, de vaardigheden en de industrie, en
de manier waarop daarmee wordt omgegaan. De Commissie zal bestuderen hoe de
omschakeling in steenkool- en koolstofintensieve gebieden beter kan worden
ondersteund. Zij zal daartoe met de actoren in de betrokken regio’s als partners
samenwerken, advies verstrekken, in het bijzonder over de beschikbaarheid van financiering
en programma’s en hoe ervan gebruik te maken, en de uitwisseling van goede praktijken,
onder andere overleg over industriële stappenplannen en omscholingsbehoeften, stimuleren
via specifieke platforms.
Meer in het algemeen zal de Commissie zorgen voor platforms voor sectoren en werknemers
om de vaardigheden aan de behoeften van de omschakeling naar schone energie aan te
passen. Op grond van de ervaring met de eerste proefprojecten in het kader van de Europese
vaardighedenagenda40 in de automobielsector en de sector van de maritieme technologie zal
de Commissie in 2017 nieuwe plannen ontvouwen voor sectorale samenwerking inzake
vaardigheden op het gebied van hernieuwbare energie en voor de bouwsector, met het accent
op koolstofarme technologieën.
Als onderdeel van het pakket wil de EU ook sneller werk maken van de afschaffing van
inefficiënte subsidies voor fossiele brandstoffen, in lijn met de internationale verbintenissen
in het kader van de G7 en de G20 en de Overeenkomst van Parijs. De resterende maar nog
steeds aanzienlijke overheidssteun voor aardolie, steenkool en andere koolstofintensieve
brandstoffen blijven de energiemarkt verstoren, werkt economische inefficiëntie in de hand en
belemmert investeringen in de omschakeling naar schone energie en innovatie. De
hervorming van de marktopzet schaft de prioritaire dispatching voor steenkool, gas en turf af
en zal de behoefte aan capaciteitsmechanismen, die vaak op steenkool steunden, verminderen.
De Commissie zal tevens voorzien in een regelmatige monitoring van de subsidiëring van
fossiele brandstoffen in de EU en verwacht dat de lidstaten hun energie- en klimaatplannen
gebruiken om de uitfasering van subsidies voor fossiele brandstoffen te monitoren. De
Commissie zal een REFIT-evaluatie maken van het EU-kader voor belastingheffing op
energie met het oog op mogelijke volgende stappen, ook vanuit het oogpunt van de
inspanningen om de subsidiëring van fossiele brandstoffen af te schaffen.
Het EU-beleid inzake externe en ontwikkelingssamenwerking omvat belangrijke hefbomen
om de transitie naar schone energie wereldwijd te ondersteunen en onze partners in
nabuurschapslanden en in de ontwikkelingslanden daarbij te helpen41.
De EU gaat de samenwerking met de landen van de Westelijke Balkan, Turkije en de
zuidelijke en oostelijke buurlanden op het vlak van energie-efficiëntie opvoeren. De eerste
vier proefprojecten met grootschaligere investeringen in energie-efficiëntie in de bouwsector
zijn van start gegaan en worden in 2017 mogelijk uitgebreid tot andere partnerlanden. De EU
zal ook meer middelen uittrekken voor energie-efficiëntie van gebouwen via de respectieve
financieringsinstrumenten voor nabuurschapsbeleid en pretoetredingssteun.

Zie Mededeling "Een nieuwe agenda voor vaardigheden voor Europa: samenwerken ter versterking van het
menselijk kapitaal, de inzetbaarheid op de arbeidsmarkt en het concurrentievermogen” (COM(2016) 381).
41
Zie Mededeling “Proposal for a new European Consensus on Development – Our World, our Dignity, our
Future”, COM(2016) 740, en het Europees plan voor externe investeringen.
40

14

Afrika is een bevoorrechte partner van de EU en het energiepartnerschap tussen Afrika en de
EU verschaft het kader voor samenwerking op energiegebied. Daarnaast steunt de EU het
Afrikaanse initiatief voor hernieuwbare energie.
Het Europese bedrijfsleven kan deze kansen benutten om zijn leiderschap op het vlak van
export en investeringen in energie-efficiëntie en hernieuwbare energie aan te bieden op de
wereldwijde markten. De EU is de sluiting van een overeenkomst inzake milieugoederen
binnen de Wereldhandelsorganisatie genegen en streeft in haar bilaterale
handelsovereenkomsten naar liberalisering van de handel in milieugoederen en -diensten en
facilitering van handel en investeringen in de opwekking van hernieuwbare energie.
In bijlage II, “Maatregelen om de overgang naar schone energie te bevorderen”, worden
enkele gebieden belicht waar op korte termijn krachtigere actie kan worden ondernomen, de
focus kan worden verlegd of de synergie-effecten kunnen worden versterkt om
werkgelegenheid, groei en investeringen in Europa te ondersteunen. Dit moet tevens de
lidstaten ook helpen om hun energie- en klimaatverbintenissen tegen 2020 na te komen en
ambitieus en kosteneffectief te zijn waar het gaat om hun doelstellingen voor 2030, en
terzelfder tijd andere publieke en private actoren ertoe aanmoedigen zich actiever voor de
omschakeling naar schone energie in te zetten.
6.

CONCLUSIES

Alle wetgevingsvoorstellen die de Commissie in 2015 en 2016 met betrekking tot de energieunie heeft ingediend, moeten prioritair door het Parlement en de Raad worden behandeld. Dit
is ook benadrukt door de Europese Raad in maart 2016 en wordt door het Europees Parlement
gesteund. De gemaakte vorderingen zullen worden geëvalueerd tijdens de Europese Raad in
het voorjaar van 2017.
Het Europees Parlement en de Raad moeten waken over de algemene samenhang van dit
pakket en de eerdere voorstellen van de Commissie inzake bijvoorbeeld het handelssysteem
voor emissierechten, de verdeling van de inspanningen, het landgebruik en emissie-arme
mobiliteit.

15