Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

34 952

Investeren in Perspectief – Goed voor de Wereld,
Goed voor Nederland

Nr. 162

BRIEF VAN DE MINISTERS VAN BUITENLANDSE ZAKEN EN VOOR
BUITENLANDSE HANDEL EN ONTWIKKELINGSSAMENWERKING
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 13 mei 2022
Hierbij wil ik uw Kamer informeren over de beantwoording van een vraag
van de Eerste Kamer naar de toegevoegde waarde van feministisch
buitenlandbeleid voor Nederland. Op 24 maart 2021 stelden leden van de
Eerste Kamer de vraag welke lessen er te leren zijn uit de ervaringen van
landen die een feministisch buitenlandbeleid hebben aangenomen zoals
Zweden, Spanje, Frankrijk, Luxemburg, Mexico en Canada. In reactie
hierop zegde het kabinet toe de Kamer nader te informeren om kansen en
mogelijkheden van een dergelijk beleid in Nederland te identificeren. Het
Ecorys Consortium heeft middels bijgaand «Onderzoek feministisch
buitenlandbeleid» de ervaringen van landen met dergelijk beleid in kaart
gebracht, evenals de mogelijke toegevoegde waarde daarvan voor het
Nederlandse buitenlandbeleid. Daarnaast zijn consultaties gevoerd met
landen die een feministisch buitenlandbeleid voeren, met nationaal en
internationaal maatschappelijk middenveld en kenniscentra.
Ecorys rapport
Het Ecorys Consortium heeft de ervaringen van Frankrijk, Canada,
Luxemburg, Mexico, Zweden en Spanje in kaart gebracht. Genoemde
landen hanteren geen eenduidige definitie van een «feministisch
buitenlandbeleid». Het algemene uitgangspunt is dat er een direct
verband bestaat tussen gendergelijkheid, economische welvaart en
nationale veiligheid. Vanuit die redenering wordt de nadruk gelegd op
gendergelijkheid als middel ter bevordering van economische welvaart en
(inter-)nationale veiligheid. Zweden stelt dat het beschermen en bevorderen van fundamentele mensenrechten van vrouwen en meisjes een
internationale verplichting is en een voorwaarde voor het bereiken van de
bredere doelstellingen van het buitenlandbeleid, te weten vrede,
veiligheid en duurzame ontwikkeling. Dit beleid is, aldus het Zweedse
Ministerie van Buitenlandse Zaken, een reactie op de discriminatie en

kst-34952-162
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 34 952, nr. 162

1

systematische ondergeschiktheid die nog steeds kenmerkend zijn voor het
dagelijks leven van talloze vrouwen en meisjes over de hele wereld.
Genoemde landen trachten gendergelijkheid systematisch te integreren:
van vertegenwoordiging in eigen gelederen, in de toewijzing van
ontwikkelingsgelden, van vrouwen in het veiligheidsdomein tot de inzet
en standpunten op het terrein van internationale handel. Dit beleid richt
zicht naast vrouwen ook op machtsverhoudingen en gendergelijkheid in
bredere zin en gebruikt een op rechten gebaseerde en intersectionele
opvatting.
Ecorys stelt dat het buitenlandbeleid van eerder genoemde landen het
resultaat was van politieke committering op hoog niveau in een
welwillend politiek klimaat. De landen hebben verschillende principes
geïdentificeerd om het beleid te sturen: mensenrechten of een mensenrechtenbenadering, transformatieve verandering, intersectionaliteit,
gender- en contextanalyses en gendermainstreaming. In Zweden, het land
dat in 2014 als eerste een feministisch buitenlandbeleid aankondigde,
concentreert het beleid zich op de vier R’en: rights, representation,
resources en reality check.
Naast concrete prioriteiten als bijvoorbeeld gender en klimaat geldt voor
genoemde landen dat de thema’s geweld tegen vrouwen en meisjes,
(politieke) participatie, economische rechten en vrouwen, vrede en
veiligheid centraal staan. Spanje en Zweden hebben het feministisch
buitenland beleid over de gehele breedte van het buitenlandbeleid
toegepast: diplomatie, Europese betrekkingen, veiligheid, handel en
internationale samenwerking. Canada richt zich met een feministische
aanpak op internationale samenwerking, Frankrijk op zowel diplomatie als
internationale samenwerking.
Uit het onderzoek komt naar voren dat «feministisch buitenlandbeleid»
heeft geleid tot grotere inzet op gendergelijkheid, meer gender
mainstreaming en grotere beleidscoherentie. Geconstateerde concrete
beleidswijzigingen zijn nadrukkelijker focus op gevolgen van internationaal ondernemen voor mens, milieu en maatschappij (IMVO), bestrijding
van geweld tegen vrouwen in relatie tot wapenhandel, onderzoek naar
achterstelling van vrouwen in het digitale domein, de rol van vrouwen bij
militaire en civiele missies en integratie van genderaspecten in klimaatfondsen. Binnen internationale samenwerkings-programma’s is structureel meer aandacht voor gender en is er meer steun en geld voor
vrouwenrechtenorganisaties middels gender mainstreaming in het brede
subsidiebeheer en gender responsive budgeting. Ecorys stelt dat in veel
landen reallocatie van budget naar gender mainstreaming plaats vond; zo
was er binnen de Canadese committeringen voor internationale samenwerking in Canada sprake van 92% voor gender mainstreaming, in
Zweden was dat 79%. In niet alle landen is extra budget toegekend om de
gestelde doelen te bereiken. Interne monitoringssystemen variëren van
jaarlijkse rapportage aan het parlement tot een verantwoordingsraamwerk
gestoeld op indicatoren, verantwoordelijkheden en interne regelmatige
evaluatie.
Ecorys stelt dat Nederland op het gebied van internationale samenwerking en diplomatie een goede reputatie heeft als voorvechter van
gelijke rechten en kansen voor vrouwen en meisjes wereldwijd – en dat er
ruimte voor meer ambitie en consistentie is. In dat kader verwijst Ecorys
naar de IOB-evaluatie «Gender mainstreaming in the Dutch Ministry of
Foreign Affairs – Beyond «add women and stir» die de Tweede Kamer op
27 september 2021 is toegegaan, inclusief de beleidsreactie op deze
evaluatie (Kamerstuk 33 625, nr. 331 d.d. 27 september 2021). Geconsta-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 34 952, nr. 162

2

teerd wordt dat de mate van aandacht voor vrouwen en meisjes en/of
gender mainstreaming binnen de verschillende directoraten-generaal van
het ministerie sterk uiteenloopt. Ook gaat Ecorys in op gendergelijkheid
en representatie binnen het Ministerie van Buitenlandse Zaken en noemt
in dat kader daarbij behorende actieplan inzake Diversiteit en Inclusie dat
stelt dat per 2025 50% van alle leidinggevenden vrouw dient te zijn.
Volgens de onderzoekers ontstaat de toegevoegde waarde van een
feministisch buitenlandbeleid voor Nederland als vrouwenrechten en
gendergelijkheid in de gehele breedte van het buitenland beleid centraal
worden gesteld. Als ook Nederland dit beleid nadrukkelijk zou voeren, zou
dit volgens het onderzoek een mondiaal signaal zijn over het belang van
vrouwenrechten en gendergelijkheid. Nederland zou hiermee haar positie
als internationale koploper verder versterken. Op basis van deze conclusie
doet Ecorys een aantal aanbevelingen om een feministisch buitenland
beleid vorm te geven.
Beleidsreactie
Wij onderschrijven de constatering van zowel de IOB-evaluatie van gender
mainstreaming als het onderzoek van Ecorys naar de mogelijke toegevoegde waarde van een feministisch buitenlandbeleid voor Nederland,
dat Nederland internationaal een belangrijke en zichtbare speler is op het
terrein van het bevorderen en beschermen van vrouwenrechten en
gendergelijkheid.
Nederland hoort bij de groep aanjagers van internationale verdragen en
afspraken over gelijke kansen voor vrouwen en meisjes, gendergelijkheid
en antidiscriminatie. Daarnaast erkennen wij dat er ruimte bestaat om
gender mainstreaming structureel leidraad te maken binnen het buitenlandbeleid van de rijksoverheid en om de Sustainable Development Goals
(SDGs) te behalen. Er bestaan lacunes als het gaat om alomvattende
integratie van gendergelijkheids-doelstellingen op alle gebieden van de
internationale betrokkenheid van Nederland. Om de doelstellingen van
ons buitenland beleid te behalen, moet meer rekening worden gehouden
met de gender gerelateerde implicaties van defensie, handel, diplomatie
en internationale samenwerking.
Wij onderkennen de urgentie om versterkt in te gaan zetten op gendergelijkheid, juist nu genderongelijkheid wereldwijd verergert, geweld tegen
vrouwen en meisjes toeneemt en werknemers in de informele sector
(veelal vrouwen) economisch het zwaarst getroffen worden. De gevolgen
van de COVID-19 pandemie treffen vrouwen en meisjes disproportioneel
hard. De positie van vrouwen en meisjes staat daarnaast wereldwijd in
toenemende mate onder druk; er is sprake van toenemend conservatisme
en er blijft veel weerstand bestaan tegen initiatieven op gendergelijkheid
en vrouwenrechten («pushback»). Zo worden vrouwenrechtenorganisaties, vrouwelijke mensenrechtenverdedigers, maar ook onafhankelijke
vrouwelijke journalisten die opkomen voor vrouwenrechten en gendergelijkheid tegengewerkt of bedreigd.
Het is van groot belang dat de overheid het potentieel van de helft van de
bevolking ontsluit en ervoor zorgt dat alle mensen, ongeacht hun seksuele
geaardheid en genderidentiteit, hun mensenrechten kunnen uitoefenen.
Dat is tevens cruciaal vanuit economisch, gezondheids- en veiligheidsperspectief. Zo heeft internationale gendergelijkheid een positieve impact op
Nederland als handelsland; als wereldwijd meer vrouwen volwaardig
meedraaien in het economisch bestel zal het besteedbaar vermogen en
daarmee ook de internationale handel toenemen. Internationale veiligheid
– en in het verlengde daarvan nationale veiligheid – zijn gebaat bij meer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 34 952, nr. 162

3

gendergelijkheid. Zoals bevestigd in resolutie 1325 van de VN Veiligheidsraad, die Nederland heeft ondertekend, spelen vrouwen een
belangrijke rol bij het voorkomen en oplossen van conflicten, vredesonderhandelingen, vredesopbouw, vredeshandhaving, humanitaire respons
en bij wederopbouw na conflicten. De resolutie benadrukt het belang van
hun gelijke deelname en volledige betrokkenheid bij alle inspanningen
voor het behoud en bevordering van vrede en veiligheid. De COVID-19
pandemie heeft het belang van een genderfocus, ook in het buitenlandbeleid, extra onderstreept.
Derhalve besluiten wij dat Nederland gaat inzetten op een feministisch
buitenlandbeleid. De geconstateerde ruimte en lacunes zullen wij de
komende tijd nader invullen. Op korte termijn betekent dit dat het
ministerie nog meer aandacht zal besteden aan gelijkheid in algemene zin,
gendergelijkheid in het bijzonder, inclusief LHBTI, alsmede aandacht voor
diversiteit en inclusiviteit binnen de organisatie en binnen alle beleidsterreinen van het buitenlandbeleid inclusief een implementatieplan voor
gendermainstreaming (motie van het lid Piri c.s. met Kamerstuk
35 925 XVII, nr. 31). Concreet betekent dit onder meer het streven naar
meer gendergelijke en diverse representatie binnen het ministerie en
uitreizende delegaties, het promoten van vrouwelijk ondernemerschap in
handel en internationale samenwerking, de uitvoering van gender
analyses, voortdurende en uitgebreidere inzet op gendergelijkheid in
interventies tijdens bilaterale contacten en in alle internationale fora, etc.
Om het Nederlands feministisch buitenlandbeleid betekenisvol in te
vullen, zullen brede consultaties worden opgezet. Over de verdere
vormgeving van het feministisch buitenlandbeleid zullen wij beide
Kamers informeren.
De Minister van Buitenlandse Zaken,
W.B. Hoekstra
De Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking,
E.N.A.J. Schreinemacher

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 34 952, nr. 162

4