Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2007–2008

24 170

Gehandicaptenbeleid

Nr. 83

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN VOLKSGEZONDHEID,
WELZIJN EN SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 26 maart 2008
Met deze brief stuur ik u het verbeterplan kwaliteit gehandicaptenzorg
zoals ik dat heb toegezegd in het algemeen overleg met uw Kamer op
12 december 2007 (24 170, nr. 80h).
Het verbeterplan is tot stand gekomen in samenwerking met de CG raad,
LFB, platform VG, VGN, V&VN, NVAVG en NIP-NVO1. Deze samenwerking
heeft geleid tot eensgezindheid over de prioriteiten om de gehandicaptenzorg een flinke kwaliteitsimpuls te geven.
Met dit plan wil ik samen met de sector laten zien dat het ons menens is
om werk te maken van kwaliteit van leven voor de cliënt in de
gehandicaptenzorg. Het plan is nadrukkelijk bedoeld als een extra inspanning, bovenop de al in gang gezette activiteiten. De thema’s in deze brief
zijn de prioriteiten op dit moment, uit te voeren in 2008 en 2009. Deze zijn
verwoord in een drietal ambities:

1

Chronisch zieken en Gehandicapten Raad,
LFB: belangenorganisatie door en voor
mensen met een verstandelijke beperking, VG
belang is netwerk van organisaties van
mensen met verstandelijke beperkingen en
hun ouders/vertegenwoordigers, Vereniging
Gehandicaptenzorg Nederland, Verpleegkundigen en Verzorgenden Nederland, Nederlandse vereniging van Artsen voor verstandelijk gehandicapten, Nederlands Instituut
voor Psychologen, Nederlandse vereniging
van pedagogen en onderwijskundigen.

KST116760
0708tkkst24170-83
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2008

1. Iedere cliënt heeft eind 2008 een ondersteuningsplan. Dit
ondersteuningsplan zal in goed overleg tussen cliënt en zorgaanbieder
tot stand komen, in 2008 moet dit voor 80% van de cliënten zijn gegarandeerd, in 2009 voor 100% van de cliënten.
2. Dekennis en de professionaliteit van medewerkers moet worden
vergroot. Hiertoe zullen zorgaanbieders aantoonbare inspanningen
leveren om het kennisniveau van medewerkers te verbeteren. Medewerkers zullen de instrumenten voor handen hebben om alle
elementen uit het kwaliteitskader in de praktijk toe te kunnen passen.
3. Seksueel misbruik is niet acceptabel. Ieder incident van misbruik is er
één teveel. We doen er alles aan om het te voorkomen en streven naar
volledige uitbanning.
In het vervolg van deze brief geef ik eerst een kort overzicht van wat al in
gang is gezet. Daarna ga ik uitvoeriger in op de wijze waarop de
gehandicaptenzorg aan deze ambities concreet uitvoering wil gaan geven
en waar de prioriteiten liggen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 24 170, nr. 83

1

WAT IS ER AL IN GANG GEZET?
De gehandicaptensector heeft de afgelopen periode al belangrijke stappen
gezet gericht op kwaliteitsverbetering. Daardoor is er een vruchtbare
bodem voor onze gezamenlijke ambities. Tegelijkertijd zijn we er nog niet
en wil de sector snel én gericht voortmaken met haar inspanningen.
Deze activiteiten passen in het beleid zoals ik dat samen met de minister
in de brief «Koers op Kwaliteit» (Tweede Kamer, vergaderjaar 2006–2007,
29 439, nr. 98) heb neergezet. Onze ambitie is veilige zorg op kwalitatief
hoog niveau, klantgericht, met voldoende keuzemogelijkheden en met
duidelijke rechten en plichten voor iedereen. De focus ligt hierin op zichtbare kwaliteit en dus transparantie, vanzelfsprekende veiligheid en natuurlijke cliëntgerichtheid.
De sector heeft afspraken gemaakt wat de kwaliteit in de gehandicaptenzorg is en dit vastgelegd in het visiedocument Kwaliteitskader gehandicaptenzorg (maart 2007). De visie richt zich op kwaliteit van zorg en ondersteuning die bijdraagt aan kwaliteit van leven. Cliënten, verzekeraars,
zorgaanbieders, professionals en de Inspectie voor de Gezondheidszorg
committeren zich aan deze visie op kwaliteit en werken deze uit in
concrete indicatoren. In 2008 test de sector deze indicatoren voor verantwoorde zorg in een pilot. De uitkomsten hiervan verwachten we in de
zomer. Ik verwacht dat de sector in 2009 kan starten met de verdere implementatie. Dit betekent dat gehandicaptenzorginstellingen hun kwaliteit
van zorg gaan meten aan de hand van deze indicatoren.
De ambities van deze brief, zoals gebruik van het ondersteuningsplan, de
zeggenschap van de cliënt en de veiligheid van de cliënt, zijn belangrijke
uitgangswaarden van deze indicatoren. Als bijlage treft u ter informatie
zowel het visiedocument als de set indicatoren aan zoals die in de pilot
gebruikt wordt.1
Preventie van seksueel misbruik is bij de start van Zorg voor Beter (ZvB)
meegenomen in een verbetertraject2. De eerste groep instellingen heeft in
het najaar van 2007 het verbetertraject afgerond. Bewustwording én het
bespreekbaar maken van het onderwerp seksueel misbruik bij medewerkers en cliënten en gewoon praten over seksualiteit zijn daarbij belangrijke
elementen. Cliënten durven hierdoor over hun eigen seksualiteit te praten,
grenzen aan te geven en misstanden aan te kaarten. Met deze aanpak
gaan we verder. Het aanbod van Zorg voor Beter aan de instellingen
wordt uitgebreid door verbetertrajecten voor grotere groepen instellingen
open te stellen.

1

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.
2
In een verbetertraject werken verbeterteams
uit zorginstellingen aan de verbetering van
een bepaald thema met hulp van de
doorbraakmethode. Hierbij wordt aan de hand
van goede -evidence based- voorbeelden een
verbeterplan opgesteld aansluitend bij de
lokale situatie.

Het aantrekken en behouden van voldoende personeel is in eerste
instantie een verantwoordelijkheid van de zorginstellingen zelf. De dreigende tekorten overstijgen echter de oplossingsmogelijkheden van de
individuele instellingen en op sommige punten ook die van de sociale
partners. Dit betekent dat de minister en ik hierin samen met de branches
moeten optrekken. Met de arbeidsmarktbrief (Tweede Kamer, vergaderjaar
2007–2008, 29 282, nr. 46) van de minister en mij zijn de lijnen van ons
beleid voor de komende jaren neergelegd. De uitdaging is nu om hier
samen met alle zorgsectoren invulling aan te geven. Naast aandacht voor
instroom en behoud van personeel maakt ook het vergroten van de kwaliteit en professionaliteit onderdeel uit van mijn beleid. De primaire verantwoordelijkheid voor arbeidsmarktbeleid en de werving van nieuwe
mensen ligt bij het veld. De rol van VWS is ondersteunend en faciliterend.
Ik verwacht dan ook dat de branches het initiatief nemen om met concrete
plannen te komen voor instroom en behoud van personeel.
Ik zal me op bestuurlijk niveau inspannen om samen met OCW verbetering te brengen in de aansluiting tussen onderwijs en beroepspraktijk.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 24 170, nr. 83

2

Met het veiligheidsplan (Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 28 439,
nr. 22) dat de sector mij op 22 november 2007 heeft aangeboden, erkent
de sector dat er inspanningen moet worden geleverd om de veiligheid
van de cliënten te vergroten en te garanderen. Het standpunt dat tijdens
het congres «Veilige zorg, ieders zorg» is uitgesproken, veilige zorg moet
voor iedereen vanzelfsprekend zijn, is door de sector overgenomen.
De omstandigheden van de cliënten in de gehandicaptenzorg zijn
complex. Elke situatie vraagt opnieuw om een afweging tussen vrijheid en
veiligheid. Daarbinnen heeft iedereen de plicht om ondertussen wel de
grootst mogelijke veiligheid na te streven. In het veiligheidsplan van de
gehandicaptenzorg legt de sector zichzelf die plicht duidelijk op. Het plan
levert bouwstenen voor deze brief.
AMBITIES VOOR 2008 – 2009
1. De cliënt als uitgangspunt: ondersteuningsplan en
zeggenschap
Een goede kwaliteit van de zorg en ondersteuning draagt in belangrijke
mate bij aan de kwaliteit van leven bij mensen die hier hun hele leven
afhankelijk van zijn. Elke cliënt is anders en brengt zijn eigen hulpvraag en
wensen mee. Het is dan ook een continu zoeken van zorgverlener, samen
met de cliënt, hoe de kwaliteit van leven zo goed mogelijk bevordert kan
worden. In deze zoektocht moet er evenwicht zijn tussen de wensen van
de cliënt en de professionele verantwoordelijkheid van de zorgverlener.
Het hebben van zeggenschap over de zorg en ondersteuning die je als
cliënt krijgt, is van invloed op de ervaren kwaliteit van leven.
Alle gesprekspartners in de gehandicaptenzorg zijn dan ook unaniem van
mening dat het verbeteren van het samenspel tussen cliënt en zorgaanbieder in de totstandkoming van het ondersteuningsplan (ook wel
zorgplan genoemd) de hoogste prioriteit heeft. De gezamenlijke ambitie
van VWS en de sector is dat uiterlijk 2008 iedere cliënt een ondersteuningsplan heeft gekregen. Dit ondersteuningsplan moet in goed overleg
tussen cliënt en zorgaanbieder tot stand komen. In 2008 moet dit voor
80% van de cliënten zijn gegarandeerd, in 2009 voor 100% van de cliënten.
Concreet betekent dit dat het verbetertraject implementatie ondersteuningsplan (ZvB) wordt uitgebreid zodat meer organisaties kunnen
mee doen. De cliëntenorganisaties zullen samen met VGN het belang van
het werken met een ondersteuningsplan bij zorgaanbieders onder de
aandacht brengen, bijvoorbeeld door het organiseren van informatiebijeenkomsten. Bij de meting van de kwaliteitsindicatoren in 2009 zal
duidelijk worden of we deze ambities hebben gehaald.
Tegelijkertijd zal ik middels een Algemene Maatregel van Bestuur (AMvB)
op grond van de Kwaliteitswet zorginstellingen het in samenspraak met
de cliënt tot stand te brengen van het ondersteuningsplan wettelijk
verplichten. Deze AMvB versterkt de positie van de cliënt bij het opstellen
van een ondersteuningsplan.
2. Professionaliteit van de medewerkers
In de dialoog tussen de cliënt en de professionals wordt de zorg en ondersteuning aan cliënten concreet ingevuld. De wensen van de cliënt worden
geformuleerd in een concrete ondersteuningsvraag. Op basis hiervan
worden doelen en afspraken vastgelegd in het ondersteuningsplan. In de
zorg en ondersteuning voor mensen met beperkingen is het altijd zoeken
naar een evenwicht tussen zorg en ondersteuning.
Dat de zorg en ondersteuningsvraag door de jaren heen verandert, is
zeker. Dit vraagt om aanpassingen in houding en handelen van zorgverleners. Dit vraagt continu aandacht voor de aansluiting tussen opleiding en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 24 170, nr. 83

3

beroepspraktijk én bijscholing van zittende medewerkers. Het IGZ-rapport
«Verantwoorde zorg voor gehandicapten onder druk» concludeerde dat de
kwantitatieve en kwalitatieve inzet van medewerkers sterk onder druk
staat. Omdat de relatie tussen cliënt en professional van grote waarde is
voor de kwaliteit van leven wil ik hier samen met de sector in investeren.
De kennis en professionaliteit van medewerkers moet worden vergroot.
Hiertoe willen zorgaanbieders aantoonbare inspanningen leveren om het
kennisniveau van medewerkers te verbeteren. Medewerkers moeten de
instrumenten voor handen hebben om alle elementen uit het kwaliteitskader in de praktijk toe te kunnen passen.
Met de arbeidsmarktbrief van de minister en mij «Werken aan de zorg»
(TK 2007–2008, 29 282, nr. 46) zijn onze beleidslijnen en voornemens over
de arbeidsmarkt neergelegd. Ik ben nu in gesprek met de branches, waaronder VGN, hoe de voornemens uit deze brief verder vorm te geven. Ik
verwacht hiertoe ook concrete voorstellen vanuit de branches zoals het
werken aan behoud van medewerkers, en het investeren in bij- en nascholing.
Een tweede concrete stap is de volgende. De sector is op dit moment
bezig met de implementatie van het Kwaliteitskader gehandicaptenzorg:
een set kwaliteitsindicatoren die de kwaliteit van zorg en kwaliteit van
leven van cliënten transparant zullen maken. Om deze indicatoren op de
werkvloer in de praktijk te kunnen brengen, zijn op dit moment niet alle
instrumenten, zoals richtlijnen en handreikingen, beschikbaar. Welke
instrumenten worden gemist, wordt nu door de beroepsorganisaties
geïnventariseerd. Deze inventarisatie zal leiden tot een ontwikkelprogramma binnen Zorg voor Beter waarbinnen cliënten, beroepsorganisaties en brancheorganisaties samen handreikingen en richtlijnen
voor de gehandicaptenzorg ontwikkelen. Implementatie van al bestaande
en nog te ontwikkelen handreikingen en richtlijnen kan vervolgens onder
andere via Zorg voor Beter gebeuren.
3. Preventie seksueel misbruik
Zoals in het plan «veilige zorg» is verwoord, is ook voor de cliënten in de
gehandicaptenzorg het uitgangspunt dat de geleverde zorg die ze
ontvangen veilig is. Mensen met een beperking zijn extra kwetsbaar,
bijvoorbeeld voor seksuele intimidatie en machtsmisbruik. Seksueel
misbruik is niet acceptabel. Ieder incident van misbruik is er één teveel.
We doen er alles aan om het te voorkomen en streven naar volledige
uitbanning. Samen met de sector beschouw ik preventie van seksueel
misbruik als prioriteit binnen de acties op het terrein van veiligheid.
De concrete maatregelen omvatten een aantal activiteiten. Samen met de
sector zal er prevalentieonderzoek naar seksueel misbruik worden opgestart. Over vormgeving hiervan zijn de sector en ik in overleg. Daarnaast
gaan we voort met preventie van seksueel misbruik middels het
programma Zorg voor Beter en is de mogelijkheid voor instellingen om
deel te nemen aan het verbetertraject hierover uitgebreid. De aanwezigheid van een ondersteuningsplan kan hierin ondersteunend werken. Het
draagt bij aan het bespreekbaar maken van het thema seksualiteit tussen
zorgaanbieder en cliënt.
De IGZ voert een actief beleid omtrent het melden van seksueel misbruik.
Met de circulaire «seksueel misbruik» van 22 november 2007 stelt de IGZ
dat alle incidenten van seksueel misbruik gemeld moeten worden bij de
IGZ. De IGZ vervolgt alle meldingen.
Als vierde belangrijke stap richt ik me op het vergroten van weerbaarheid

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 24 170, nr. 83

4

van cliënten, zoals al eerder in deze brief genoemd. Een plan van aanpak
hoe de weerbaarheid van cliënten te vergroten zal gemaakt worden door
de cliëntenorganisaties in samenwerking met VGN. Dit plan van aanpak
zal aansluiten bij de verbetertrajecten uit Zorg voor Beter.
Daarnaast ga ik in gesprek met de minister van Binnenlandse zaken en
Koninkrijksrelaties. Het doel is tweeledig: dat de politie aangifte van
seksueel misbruik door mensen met een beperking als een volwaardige
aangifte beschouwt en dat het horen van mensen met een verstandelijke
beperking gebeurt door getrainde mensen die de reactie van betrokkene
op een juiste manier kunnen inschatten.
Uw Kamer heeft mij gevraagd u verder te informeren over het beleid
rondom preventie van seksueel misbruik en de wijze waarop de instellingen hiermee omgaan. In mijn brief van mei 2008 zal ik u verder over de
voortgang informeren.
OVERIGE TOEZEGGINGEN
In ons algemeen overleg over gehandicaptenzorg van 12 december heb ik
u nog een tweetal andere toezeggingen gedaan.
Vervolg toezicht IGZ Op basis van de bevindingen zoals gerapporteerd
in het rapport «Verantwoorde zorg voor gehandicapten onder druk» heeft
de Inspectie de betrokken instellingen gevraagd verbeterplannen op te
stellen. Een deel van deze verbeterplannen is opgesteld en geïmplementeerd in 2006 en begin 2007. De Inspectie heeft de door de instellingen
opgestelde plannen van aanpak beoordeeld en zal de uitvoering hiervan
monitoren. Zonodig zijn na een half jaar voortgangsbezoeken gebracht.
Aan alle noodzakelijk geachte verbeteringen worden termijnen gesteld en
waar nodig wordt het toezicht verscherpt. Ik heb de Inspectie verzocht om
hierover mij nogmaals te informeren, driekwart jaar na uitbrengen van het
eerste rapport. Dit betekent dat ik rapportage van de Inspectie verwacht in
het najaar van 2008. Overigens is op dit moment ook al zichtbaar op de
website van de IGZ hoe de vorderingen van de 95 bezochte gehandicaptenzorg instellingen verlopen.
Zodra ik de rapportage van de IGZ heb ontvangen zal ik de Tweede Kamer
informeren.
Richtinggevend kader vrijheidsbeperkingen
Met deze brief doe ik u tevens het richtinggevend kader voor de toepassing van vrijheidsbeperkingen toekomen.1 Dit richtinggevend kader
fungeert als handreiking voor de gehandicaptenzorg en psychogeriatrische zorg totdat de nieuwe regeling vrijheidsbeperkingen van kracht
wordt. Zowel in de sector als bij de IGZ is behoefte aan een tijdelijke
oplossing. Naar ik verwacht zal ik in eind 2008 het nieuwe wetsvoorstel
naar de Tweede Kamer kunnen zenden.
Financiële middelen
Ik stel voor dit verbeterplan kwaliteit gehandicaptenzorg financiële
middelen beschikbaar. Voor het aanvullen van richtlijnen en handreikingen verbonden aan het Kwaliteitskader gehandicaptenzorg is voor de
komende vier jaar € 4 miljoen in totaal beschikbaar. Ik zal bijdragen aan
de financiering van het prevalentie onderzoek naar seksueel misbruik.
Daarnaast investeer ik extra middelen in Zorg voor Beter voor het speciale
1

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 24 170, nr. 83

5

traject «werken met het ondersteuningsplan» in de gehandicaptenzorg
(€ 450 000,–). Dit uiteraard naast de huidige investeringen in Zorg voor
Beter.
De staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
M. Bussemaker

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 24 170, nr. 83

6