Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

30 196

Duurzame ontwikkeling en beleid

Nr. 735

BRIEF VAN DE MINISTER VAN INFRASTRUCTUUR EN
WATERSTAAT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 26 november 2020
Het regeerakkoord «Vertrouwen in de Toekomst» van oktober 2017
beschrijft de ambitie van het kabinet om de inkoopkracht van het Rijk als
launching customer te benutten om duurzame transities te versnellen en
innovaties te stimuleren. Rijkswaterstaat heeft de afgelopen twee jaar
hard gewerkt aan negen concrete launching customer trajecten. Ik
informeerde uw Kamer hierover middels een periodieke rapportage (zie
Kamerstuk 30 196, nrs. 612 en 678).
In deze brief schets ik u – mede namens de Staatssecretaris van IenW –
enkele voorbeelden van projecten die Rijkswaterstaat en ProRail de
afgelopen jaren hebben gerealiseerd. Daarna ga ik dieper in op de lessen
die Rijkswaterstaat met het launching customer programma heeft geleerd.
Het programma launching customer wordt eind 2020 afgerond. Dit
betekent niet dat de launching customer trajecten zullen stoppen. Een
aantal succesvolle launching customer trajecten gericht op duurzaamheid
zal worden ondergebracht in de uitvoering van de IenW strategie «Naar
klimaatneutrale en circulaire rijkinfrastructuurprojecten» waarover ik uw
Kamer op 15 juni 2020 heb geïnformeerd (zie Kamerstukken 32 813 en
35 300 A, nr. 535). Hierin trekt Rijkswaterstaat samen met ProRail op. De
resultaten in deze brief zijn de eerste stappen op weg naar de ambitie die
ik vanuit het klimaatakkoord heb vastgesteld voor mijn departement (om
in 2030 volledig klimaatneutraal en circulair te werken met hoogwaardig
hergebruik van alle materialen en halvering van het gebruik van primaire
grondstoffen).
Welke concrete resultaten zijn bereikt?
Enkele resultaten die Rijkswaterstaat en ProRail in de afgelopen jaren
hebben bereikt met het launching customer programma zijn:

kst-30196-735
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 30 196, nr. 735

1

Resultaten Rijkswaterstaat
•

•

•

Het eerste prototype van een circulair viaduct van betonblokken is
opgebouwd, getest en gedemonteerd en heeft geholpen om kennis en
praktijkervaring op te doen met modulair bouwen. Om tot circulaire
viaducten te komen die standaard kunnen worden toegepast in
projecten moet er verder worden geïnvesteerd in deze ontwikkeling.
Als vervolg op het eerste prototype is in februari 2020 een nieuwe
SBIR oproep (Small Business Innovation Research) Circulaire
Viaducten gepubliceerd waarin bedrijven zijn uitgedaagd om voorstellen in te dienen voor de doorontwikkeling van circulaire viaducten.
Bijvoorbeeld door beton te ontwikkelen waar minder CO2 bij vrijkomt,
door andere materialen te gebruiken zoals hout, staal of door juist in te
zetten op hergebruik van bestaande materialen en onderdelen.
Op het gebied van wegverhardingen test Rijkswaterstaat nu verschillende varianten van duurzaam asfalt zodat grootschalige toepassing
mogelijk wordt. In een aantal projecten is al gevalideerd duurzaam
asfalt toegepast, zoals bij de A1, A6 en A27/A1. Bij de A1 wordt ten
opzichte van het referentiejaar 2009 37% CO2 gereduceerd.
Voor circulair wegmeubilair worden nieuwe materialen zoals bamboe
en bio composiet nu toegepast. Verkeersborden die nog goed zijn
worden hergebruikt door alleen de stickers te vervangen.

Voor een uitgebreider overzicht van de resultaten van de launching
customer projecten van Rijkswaterstaat verwijs ik naar de bijgevoegde
brochure1.
Resultaten ProRail
•

•

•

ProRail realiseerde het meest circulaire perron van Nederland in
Bunde. De perrontegels bestaan voor 76% uit gerecycled materiaal.
Daarbij gebruikte ProRail materialen uit de oude perrontegels van
station Anna Paulowna. Op dit moment zijn er al vijf van deze perrons.
Daarnaast gebruikte ProRail voor het eerst de proeftuinaanpak om
duurzame innovaties te versnellen in de «Proeftuin Duurzame
Dwarsliggers». Hierin wordt een nieuw type dwarsliggers getest met
een potentiële CO2-winst van wel 75%.
ProRail en Rijkswaterstaat werkten samen aan een primeur: het
toepassen van geopolymeerbeton in een hoofddraagconstructie van
een overheidsproject. Dit cementloos beton werd gebruikt voor het
realiseren van een testwand in een spoorwegonderdoorgang in Heiloo.
Eén van de grootste voordelen van geopolymeerbeton is de fors lagere
CO2-footprint ten opzichte van traditioneel cementbeton. Uit voorlopige calculaties en proeven lijkt geopolymeer in elk geval 50% minder
CO2-uitstoot te veroorzaken.

Wat waren de leerervaringen van Rijkswaterstaat?
Enkele belangrijke lessen uit de launching customer aanpak zijn:
1. Verbind de ontwikkeling van innovaties aan de reguliere productie van
aanleg en onderhoudsprojecten
Uiteindelijk gaat het erom dat de innovaties zo snel mogelijk toegepast
worden in de praktijk van infrastructuur projecten. Daar ontstaat de
milieuwinst die we willen bereiken en bovendien biedt het bedrijven
een verdienmodel. Innovaties snel, maar ook veilig en verantwoord
opnemen in de aanleg- en onderhoudsprojecten vraagt om middelen
voor het ontwikkelen, testen en valideren. Het vraagt ook om een
specifieke samenwerking die is gericht op het einddoel: het toepassen
1

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 30 196, nr. 735

2

2.

3.

4.

5.

van de innovaties in de projecten. Er is geleerd dat Rijkswaterstaat
tijdens de ontwikkeling van innovaties samen met bedrijven en met
experts uit de productieprocessen stapsgewijs besluiten moet nemen.
Daarbij bestaat telkens de optie om – mede gelet op schaarse
middelen – te stoppen met innovaties die onvoldoende bijdragen aan
bijvoorbeeld CO2-reductie of de circulaire economie.
Verbind het innoveren als launching customer aan de doelen en
aanpak voor de lange termijn
Ik zie innovaties als een middel om ambities te realiseren. Dat betekent
dat die ambities, vaak ook voor de langere termijn, helder en inspirerend moeten zijn. De IenW ambitie voor de GWW is om in 2030
volledig klimaatneutraal en circulair te werken. Deze ambitie geeft
focus en richting. De trajecten circulair viaduct, duurzaam asfalt en
duurzaam beton, innovaties in de kustlijnzorg en circulair wegmeubilair zullen worden ondergebracht in de uitvoering van de IenW
strategie «Naar klimaatneutrale en circulaire Rijksinfrastructuurprojecten». Een aantal andere trajecten zal worden ondergebracht in
project-overstijgende programma’s waar gewerkt wordt aan duurzame
leefomgeving, mobiliteit, digitalisering en big data. Dit zijn onder
andere de trajecten: asfaltonderhoud met big data en remote sensing.
Zorg dat je de voortgang kunt meten
In de strategie «Naar klimaatneutrale en circulaire rijksinfrastructuurprojecten» wordt nu gewerkt aan een dashboard en een monitoringsprotocol om de resultaten te monitoren. Het meetbaar maken van de
resultaten is een onderdeel daarvan. Op die manier kunnen we volgen
hoeveel CO2-reductie we bereiken en welke bijdrage we leveren aan de
circulaire economie.
Ontwikkel de kennis die nodig is om verder te komen
Om verder te komen met de innovaties is nieuwe kennis nodig. Daarbij
kan gedacht worden aan kennis om de CO2-reductie van verschillende
materialen te kunnen vergelijken en aan kennis over de veiligheid en
levensduur van nieuwe duurzame materialen. Omdat we circulair
willen werken, moeten we ook nog leren hoe we maatschappelijke
kosten baten analyses maken over meerdere levenscycli. Deze nieuwe
kennis wordt efficiënt en dus voor meer trajecten tegelijk ontwikkeld.
Benutten van de Rijksinkoopkracht vraagt maatwerk
Afhankelijk van welke innovaties Rijkswaterstaat nodig heeft en hoe
ver bedrijven met de ontwikkeling ervan zijn, moet gekozen worden
voor een passende inkoopvorm. Het is dus nodig om bewust stil te
staan bij, en te kiezen voor een inkoopstrategie waarbij met maatwerk
recht wordt gedaan aan de situatie in de markt, aan de te verwachten
maatschappelijke meerwaarde van innovaties en aan de financiële
mogelijkheden en beperkingen van het Rijk om te ondersteunen bij de
ontwikkeling van deze innovaties. Rijkswaterstaat heeft geleerd dat
naast launching customer meerdere inkoop strategieën effectief
kunnen zijn. Een SBIR of een innovatiepartnerschap kan bedrijven
helpen bij het gericht ontwikkelen van nieuwe oplossingen. Aan de
andere kant kan RWS reeds bestaande innovaties binnenhalen door
bijvoorbeeld projecten functioneel uit te vragen aan de markt (in plaats
van oplossingen gedetailleerd voor te schrijven) en daarbij de
duurzaamheidseisen stapsgewijs op te hogen via de zogenaamde MKI
(milieukosten-indicator).

Vooruitblik
De IenW- doelen voor het klimaatakkoord zijn ambitieus. Met de launching
customer aanpak hebben we een stevige start gemaakt. Maar er is nog
een lange weg te gaan tot 2030. Voor het realiseren van de ambitie om in
2030 volledig klimaatneutraal en circulair te zijn zal nieuwe kennis moeten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 30 196, nr. 735

3

worden ontwikkeld en zullen nieuwe materialen en werkwijzen moeten
worden getest.
Met het LC9-programma hebben we geleerd hoe we de kracht van inkoop
en goede ideeën vanuit de markt daarvoor kunnen benutten. Er is geleerd
om doelgericht vorm en inhoud te geven aan het zijn van een launching
customer. Deze leerervaringen zijn blijvend van nut voor huidige maar ook
voor toekomstige transitie-opgaven.
De Minister van Infrastructuur en Waterstaat,
C. van Nieuwenhuizen Wijbenga

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 30 196, nr. 735

4