Schriftelijke inbreng Rondetafelgesprek “ontwikkeling proefdiervrije onderzoeksmethoden”, vaste
commissie voor Economische Zaken, 14 september 2017.
Dr. Jan van der Valk, 3Rs-Centre Utrecht Life Sciences, Fac. Diergeneeskunde, Universiteit Utrecht.
Stellingen
1. Stel als landelijke norm vast om voorafgaande proefdiervrije methoden te vermelden in de
aanvraag voor een vergunning tot het doen van dierproeven.
2. Proefdiervrije methoden dienen vrij toegankelijk te zijn. Het patenteren van academisch
intellectueel ‘eigendom’ dat verkregen is met gemeenschapsgeld, en het patenteren van
methoden die (kunnen) leiden tot vervanging, vermindering of verfijning van dierproeven
moet worden voorkomen.
3. Wil Nederland in 2025 zich inderdaad kunnen profileren als wereldleider proefdiervrije
innovaties is een sterke centrale regie noodzakelijk.
Uitleg
Ad. 1. Huidige onderzoek met proefdiervrije modellen
In Utrecht wordt onderzoekers gevraagd om bij hun aanvragen voor een vergunning tot het doen van
dierproeven, voorafgaande proefdiervrije methoden te vermelden in de aanvraag. Op deze manier
wordt meer inzicht verkregen in de toepassing van proefdiervrije methoden en kan een betere
afweging worden gemaakt of de 3V’s zijn meegenomen in de opzet van het gehele onderzoek.
De Universiteit Utrecht heeft deze stap opgenomen omdat het gebruik van dierproefvrije methoden
niet hoeft te worden geregistreerd. Het 3Rs-Centrum ULS heeft in samenwerking met de Instantie voor
Dierenwelzijn Utrecht onderzoek gedaan naar de toepassing van deze methoden in laboratoria waar
dierproeven worden uitgevoerd. De uitkomsten laten zien dat in veel gevallen onderzoek vooraf
plaatsvindt met proefdiervrije modellen. Door deze voorafgaande studies worden veel proefdieren
bespaard. De Universiteit legt de lat hoog en wil minder gebruik van proefdieren. Daartoe dus de
specifieke vraag aan onderzoekers naar proefdiervrije onderzoeksmethoden.
Graag zien we deze ‘best practice’ uit Utrecht landelijk toegepast: Stel als landelijke norm vast om
voorafgaande proefdiervrije methoden te vermelden in de aanvraag voor een vergunning tot het doen
van dierproeven.
Context:
Hoe wordt het adagium van vervangen, verminderen en verfijnen in de praktijk geïmplementeerd? In
Utrecht wordt al veel onderzocht met proefdiervrije modellen. De Faculteit Diergeneeskunde van de
Universiteit Utrecht heeft in haar Strategisch Plan 2017-2021 o.a “kennis en inzichten rond het
duurzaam en verantwoord omgaan met dieren in de samenleving” centraal gesteld via Sustainable
Animal Stewardship (SAS). Binnen dit brede streven krijgt het welzijn van proefdieren en de 3V’s
bijzondere aandacht.
De UU waarborgt het welzijn via de Instantie voor Dierenwelzijn Utrecht, dat nauw samenwerkt met
het 3Rs-Centre Utrecht Life Sciences, het “alternatieven voor dierproeven” centrum bij de Faculteit
Diergeneeskunde. Door constante afstemming worden alternatieven voor dierproeven (tegenwoordig
3V-methoden genoemd) waar mogelijk toegepast.
Ad. 2 Patenteren van academische onderzoeksresultaten
Bovenstaande is alleen goed mogelijk als de proefdiervrije methoden ook vrij toegankelijk zijn. Op dit
moment worden veel nieuwe methoden ontwikkeld die mogelijk ook het proefdiergebruik terug
kunnen dringen. Het ontwikkelen van deze methoden kost veel (gemeenschaps)geld.
Het patenteren van (wetenschappelijke) uitvindingen geeft de mogelijkheid het intellectuele eigendom
te beschermen en de ontwikkelkosten terug te verdienen. Van de andere kant werpt het een
belemmering op in het gebruik. Met name wanneer het niet direct om een eindproduct gaat, of om

een alternatief voor een dierproef, kan men zich afvragen of zo’n drempel wenselijk is. In veel gevallen
moeten andere wetenschappers die onderzoek doen met gemeenschapsgeld hier (ook) een prijs voor
betalen om deze methoden te gebruiken in hun onderzoek. We zien in enkele gevallen dat gebruik van
deze methoden zo duur is, dat ander onderzoek daardoor wordt belemmerd.
In het geval van modellen die (kunnen) leiden tot vermindering of zelfs vervanging van dierproeven, is
het onwenselijk dat een patent het gebruik hiervan belemmert. De Organisatie voor Economische
Ontwikkeling (OESO/OECD) schrijft hierover in haar “Test Guidelines for the Testing of Chemicals”:
“The OECD presently will not develop Test Guidelines that require the use of a unique instrument or
process owned by a patent. One reason for this is that the method should be readily available to all
potential users: another is to avoid market monopoly of an OECD test method by a private company.” i
Eén van de voorwaarden voor het toepassen van proefdiervrije modellen is dus dat deze zo
laagdrempelig mogelijk worden aangeboden.
Hoewel het patenteren van nieuwe methoden het intellectuele eigendom beschermt, kan deze dus
ook een drempel opwerpen voor de toepassing daarvan.
Proefdiervrije methoden dienen vrij toegankelijk te zijn. Het patenteren van academisch intellectueel
‘eigendom’ dat verkregen is met gemeenschapsgeld, en het patenteren van methoden die (kunnen)
leiden tot vervanging, vermindering of verfijning van dierproeven moet worden voorkomen.
Ad. 3 Agenderen en regisseren
De staatssecretaris van EZ heeft in zijn brief aan de Tweede Kamer dd. 6 juli 2017 aangegeven de regie
op zich te nemen voor de transitie Proefdiervrije innovatie. Vanuit die rol heeft hij samen met de
staatssecretaris van OCW aan het NCad, de KNAW en het RIVM de opdracht gegeven om samen met
het veld een Agenda Proefdiervrije Innovatie op te stellen.
Er zijn vele partijen betrokken, waaronder ook CCD, ZonMW, Topsectoren, IvD Platform, Nederlandse
Vereniging voor Proefdierkunde, Biotechnische vereniging, etc. Mede daardoor is het een complex
proces. Het is daarom van groot belang dat de leden van de Commissie EZ van de TK in de komende
jaren zich met regelmaat op de hoogte blijven stellen over de opzet van de agenda de voortgang in het
uitwerken van de agenda en de ontwikkelingen in het veld die van invloed kunnen zijn op de agenda.
Een bijzonder aandachtspunt is de coherentie tussen de agenda en de besteding van de beschikbare
financiële middelen. Wil Nederland in 2025 zich inderdaad kunnen profileren als wereldleider
proefdiervrije innovaties is een sterke centrale regie noodzakelijk.
i 1
( OECD (2005). Guidance Document No. 34 on the Validation and International Acceptance of New or Updated Test

Methods for Hazard Assessment (3rd Version), 25 January 2005, 96pp. Paris, France:
Organisation for Economic Cooperation and Development.
Website
http://www.oecd.org/officialdocuments/publicdisplaydocumentpdf/?doclanguage=en&cote=env/jm/mono(2005)14)